Issuu on Google+


Tytuł oryginału: On War (w tłumaczeniu J. J. Grahama) Wybór treści: Paulina Polko Tłumaczenie: Arkadiusz Romanek Projekt okładki: ULABUKA Materiały graficzne na okładce zostały wykorzystane za zgodą Shutterstock Images LLC. ISBN: 978-83-246-3604-4 Polish edition copyright © 2013 by Helion S.A. All rights reserved. All rights reserved. No part of this book may be reproduced or transmitted in any form or by any means, electronic or mechanical, including photocopying, recording or by any information storage retrieval system, without permission from the Publisher. Wszelkie prawa zastrzeżone. Nieautoryzowane rozpowszechnianie całości lub fragmentu niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci jest zabronione. Wykonywanie kopii metodą kserograficzną, fotograficzną, a także kopiowanie książki na nośniku filmowym, magnetycznym lub innym powoduje naruszenie praw autorskich niniejszej publikacji. Wszystkie znaki występujące w tekście są zastrzeżonymi znakami firmowymi bądź towarowymi ich właścicieli. Wydawnictwo HELION dołożyło wszelkich starań, by zawarte w tej książce informacje były kompletne i rzetelne. Nie bierze jednak żadnej odpowiedzialności ani za ich wykorzystanie, ani za związane z tym ewentualne naruszenie praw patentowych lub autorskich. Wydawnictwo HELION nie ponosi również żadnej odpowiedzialności za ewentualne szkody wynikłe z wykorzystania informacji zawartych w książce. Drogi Czytelniku! Jeżeli chcesz ocenić tę książkę, zajrzyj pod adres http://onepress.pl/user/opinie/owojni Możesz tam wpisać swoje uwagi, spostrzeżenia, recenzję. Wydawnictwo HELION ul. Kościuszki 1c, 44-100 GLIWICE tel. 32 231 22 19, 32 230 98 63 e-mail: onepress@onepress.pl WWW: http://onepress.pl (księgarnia internetowa, katalog książek) Printed in Poland.

• Kup książkę • Poleć książkę • Oceń książkę

• Księgarnia internetowa • Lubię to! » Nasza społeczność


Spis treści

Wstęp do wydania polskiego

7

KSIĘGA PIERWSZA: O ISTOCIE WOJNY Rozdział I

Czym jest wojna?

13

Rozdział II

Cele wojny i środki prowadzenia działań wojennych

22

Rozdział III

Geniusz wojenny

29

Rozdział IV

O niebezpieczeństwach wojny

38

Rozdział V

Wysiłek fizyczny na wojnie

40

Rozdział VI

Informacja w czasie wojny

41

Rozdział VII

Tarcie wojenne

43

Rozdział VIII

Uwagi końcowe do pierwszej księgi

46

KSIĘGA DRUGA: TEORIA WOJNY Rozdział I

Dziedziny sztuki wojennej

49

Rozdział II

O teorii wojny

52

Rozdział III

Sztuka wojny lub nauka o wojnie

57

Rozdział IV

Metodyka

58

Rozdział V

Krytyka

60

Rozdział VI

O przykładach

65

KSIĘGA TRZECIA: O STRATEGII W UJĘCIU OGÓLNYM Rozdział I

Strategia

71

Rozdział II

Moc ducha

76

Rozdział III

Najważniejsze siły duchowe

77

Rozdział IV

Śmiałość

81

Rozdział V

Wytrwałość

84

Rozdział VI

Przewaga liczebna

85

Rozdział VII

Zaskoczenie

88

Rozdział VIII

Fortel

91

Kup książkę

Poleć książkę


4

SPIS TREŚCI

Rozdział IX

Koncentracja sił w terenie

93

Rozdział X

Ekonomia sił

97

Rozdział XI

O zawieszeniu działań wojennych

98

Rozdział XII

O charakterze współczesnej wojny

100

Rozdział XIII

Napięcie i spokój. Dynamiczne prawo wojny

101

KSIĘGA CZWARTA: BITWA Rozdział I

Charakter współczesnej bitwy

105

Rozdział II

Ogólnie o bitwie

106

Rozdział III

Ogólnie o bitwie — kontynuacja

108

Rozdział IV

O znaczeniu bitwy

112

Rozdział V

Czas trwania bitwy

114

Rozdział VI

Rozstrzygnięcie bitwy

115

Rozdział VII

Walna bitwa. Rozstrzygnięcie

120

Rozdział VIII

Walna bitwa. Konsekwencje zwycięstwa

124

Rozdział IX

Walna bitwa. Wykorzystanie bitwy

127

Rozdział X

Strategiczne sposoby wykorzystania zwycięstwa

131

Rozdział XI

Odwrót po przegranej bitwie

136

Rozdział XII

Walka nocna

138

KSIĘGA PIĄTA: SIŁY ZBROJNE Rozdział I

Teatr działań wojennych, armia, kampania

143

Rozdział II

Stosunek sił

145

Rozdział III

Stosunek trzech rodzajów broni

148

Rozdział IV

Organizacja sił armii

153

Rozdział V

Ogólne rozlokowanie sił

157

Rozdział VI

Straż przednia i wysunięte placówki

160

Rozdział VII

Obozowiska

163

Rozdział VIII

Przemarsze

165

Rozdział IX

Obozy

170

Rozdział X

Zaopatrzenie

172

Rozdział XI

Baza operacyjna

175

Rozdział XII

Szlaki komunikacyjne

177

Rozdział XIII

O kraju i terenie

180

Rozdział XIV

Panowanie nad terenem

183

Kup książkę

Poleć książkę


SPIS TREŚCI

5

KSIĘGA SZÓSTA: DEFENSYWA Rozdział I

Ofensywa i defensywa

187

Rozdział II

Relacje ofensywy i defensywy w kontekście taktycznym

189

Rozdział III

Relacje ofensywy i defensywy w kontekście strategicznym

191

Rozdział IV

Charakter defensywy strategicznej

194

Rozdział V

Wachlarz środków defensywnych

196

Rozdział VI

Metody oporu

200

Rozdział VII

Bitwa obronna

205

Rozdział VIII

Fortece

208

Rozdział IX

Pozycja obronna

213

Rozdział X

Obrona w górach

214

Rozdział XI

Obrona strumieni i rzek

215

Rozdział XII

Obrona na bagnach

218

Rozdział XIII

Kordon

220

Rozdział XIV

Działania przeciwko skrzydłom

221

Rozdział XV

Odwrót w głąb kraju

224

Rozdział XVI

Wezwanie do broni całego narodu

231

Rozdział XVII

Obrona teatru działań wojennych

237

Rozdział XVIII

Obrona teatru działań wojennych — kontynuacja

240

Rozdział XIX

Obrona teatru działań wojennych — kontynuacja. Stopniowanie oporu

250

Rozdział XX

Obrona teatru działań wojennych — kontynuacja. Kiedy nikt nie dąży do rozstrzygnięcia

251

SZKICE DO KSIĘGI SIÓDMEJ: ATAK Rozdział I

Istota ataku strategicznego

265

Rozdział II

O celach ataku strategicznego

267

Rozdział III

Osłabienie impetu natarcia

268

Rozdział IV

Punkt kulminacyjny ataku

269

Rozdział V

Zniszczenie armii nieprzyjaciela

270

Rozdział VI

Pokonywanie rzek

271

Rozdział VII

Natarcie na pozycje obronne

273

Rozdział VIII

Uderzenie na umocniony obóz

274

Rozdział IX

Atak w terenie górskim

275

Rozdział X

Manewrowanie

277

Rozdział XI

Atak na terenie bagnistym, podmokłym i zalesionym

279

Rozdział XII

Atak na obszar wchodzący w skład teatru działań wojennych z myślą o rozstrzygnięciu

281

Kup książkę

Poleć książkę


6

SPIS TREŚCI

Rozdział XIII

Atak skierowany na obszar teatru działań wojennych bez zamierzenia rozstrzygnięcia

284

Rozdział XIV

Atakowanie fortec

286

Rozdział XV

Atakowanie konwojów

288

Rozdział XVI

Atakowanie armii wroga rozlokowanej na kwaterach

290

Rozdział XVII

Dywersja

293

Rozdział XVIII

Inwazja

296

SZKICE DO KSIĘGI ÓSMEJ: PLAN WOJNY Rozdział I

Wojna absolutna i wojna realna

305

A. Wzajemne zależności między elementami wojny

306

B. O wielkości celu wojny i o wysiłkach, jakie trzeba włożyć w jego realizację

307

Rozdział II

Rozdział III

Doprecyzowanie celów wojennych. Obalenie przeciwnika

317

Rozdział IV

Doprecyzowanie celów wojennych — kontynuacja. Cel ograniczony

323

A. Wpływ celu politycznego na cel militarny

325

Rozdział V B. Wojna jest narzędziem polityki

326

Rozdział VI

Cel ograniczony — wojna zaczepna

330

Rozdział VII

Cel ograniczony — obrona

332

Rozdział VIII

Plan wojny, kiedy celem jest zniszczenie nieprzyjaciela

334

Kup książkę

Poleć książkę


84

O STRATEGII W UJCIU OGÓLNYM

Rozdzia V

Wytrwao

Na wojnie, czciej ni gdziekolwiek indziej, sprawy przybieraj niespodziewany obrót. Czciej te z bliska wygldaj zupenie inaczej ni wówczas, gdy patrzylimy na nie z daleka. Architekt moe ze spokojem obserwowa kolejne etapy powstawania jego dziea nabierajcego ksztatów zgodnych z planami. Nawet lekarz, który w o wiele wikszym stopniu (w porównaniu z architektem) znajduje si na asce tajemniczych si i niepewnoci, wie wystarczajco duo o formach i efektach zastosowania rodków, jakie ma do swojej dyspozycji. Natomiast prowadzcy dziaania wojenne dowódca znajduje si przez cay czas w wirze informacji — faszywych i prawdziwych, bdów popenianych w konsekwencji lków, zaniedbania, popiechu, narusze jego autorytetu wynikajcych z bdnych lub waciwych przesanek, zej woli, prawdziwego lub nieprawdziwego poczucia obowizku, indolencji i wyczerpania oraz zdarze, których nie jest w stanie przewidzie aden miertelny czowiek. Mówic krótko — dowódca jest ofiar stu tysicy wrae, z których wikszo ma charakter zniechcajcy, a zdecydowana mniejszo — zachcajcy. Dziki wieloletnim dowiadczeniom wojennym dowódca zaczyna zdobywa umiejtnoci, dziki którym zaczyna rozumie warto tych zdarze. Wielka odwaga i stao charakteru przeciwstawiaj si im niczym skaa niewzruszona pod uderzeniami fal. Ten, kto ulegnie sile tych wrae, nigdy nie zrealizuje swojego celu. Wanie z tego powodu tak istotn cech jest wytrwae trzymanie si raz obranego celu, dopóki nie pojawi si inne przesanki potwierdzajce potrzeb zmiany decyzji. Trzeba bowiem zauway , e ze wiec mona by szuka jakiego wybitnego dziea sztuki wojskowej, które udaoby si bez wielkiego i staego wysiku, trudów i wyrzecze. Jako e w takim przypadku sabo fizyczna i duchowa czowieka zawsze podpowiadaj mu potrzeb ulegnicia, do celu moe zawie nas tylko ogromna sia woli wyraajca si w wytrwaoci, podziwiana przez obecne i przysze pokolenia.

Kup książkę

Poleć książkę


PRZEWAGA LICZEBNA

85

Rozdzia VI

Przewaga liczebna

Zarówno w kontekcie taktyki, jak i strategii przewaga liczebna jest najogólniejsz zasad odnoszenia zwycistw (…). Jeli zapomnimy o wszelkich elementach zwizanych z bezporedni przyczyn i okolicznociami prowadzcymi do bitwy i jeli na kocu wyczymy z naszego równania take znaczenie jakoci oddziaów, poniewa ta zmienna przybiera form znanej nam wartoci, pozostanie nam jedynie czysta koncepcja bitwy bez jakiejkolwiek formy, w której wyrónimy tylko liczb biorcych w niej udzia onierzy. To od tej liczby bdzie zalee zwycistwo. (…) Ale przewaga liczebna jest zaledwie jednym z czynników, które skadaj si na zwycistwo. Nie mogc osign dziki niej wszystkich celów — ani nawet celu gównego — przynosi nam ona niewiele poytku w wietle wielu rozmaitych okolicznoci, które maj wpyw na przebieg bitwy. Jednak przewaga podlega stopniowaniu — moe by wyimaginowana, dwukrotna, trzykrotna lub czterokrotna itd. Kady zauway, e taka klasyfikacja oznacza, i przewaga liczebna wystarcza (w ostatecznym rozrachunku) do przewaenia szali zwycistwa. W takiej sytuacji pozostaje nam tylko przyzna , e przewaga liczebna jest najwaniejszym elementem decydujcym o wyniku starcia. Tyle e aby sta si przeciwwag dla innych czynników, musi by jedynie wystarczajco dua. Bezporednim wnioskiem tego rozumowania jest stwierdzenie, e przed przystpieniem do rozstrzygnicia konieczne jest zebranie moliwie najwikszej liczby oddziaów. Inn spraw jest kwestia tego, czy zgromadzone siy wystarcz nam do osignicia zwycistwa, czy nie. Tak czy owak, powinnimy zrobi wszystko, co w naszej mocy, aby osign przewag liczebn. Ten wniosek jest pierwsz zasad strategiczn. Zdefiniowana w tak ogólnej formie równie dobrze moe dotyczy strategii Greków, jak i Persów, Anglików i Maurów, Francuzów i Niemców. My jednak przyjrzymy si bliej dziaaniom na europejskich teatrach wojny, aby sformuowa wniosek bardziej precyzyjnie. Fryderyk Wielki pokona 80 000 Austriaków pod Lutyni, dysponujc okoo 30 000 onierzy, a pod Rossbach rozbi korpus liczcy 50 000 ludzi, majc do dyspozycji 25 000 onierzy. Wspomniane bitwy s jednak jedynymi przykadami zwycistw nad dwukrotnie i ponad dwukrotnie liczebniejszym wrogiem. Wtpliwoci budzi przy-

Kup książkę

Poleć książkę


86

O STRATEGII W UJCIU OGÓLNYM

woywanie przykadu Karola XII i bitwy pod Narw. Wojska rosyjskie z tamtego okresu trudno nazwa wojskami europejskimi, a na dodatek nie wiemy za wiele o szczegóach samego starcia. Pod Dreznem Bonaparte dysponowa 120 000 onierzy, stajc naprzeciw armii skadajcej si z 220 000 onierzy — a zatem nie moe by mowy o dwukrotnej przewadze sprzymierzonych. Pod Kolinem Fryderyk Wielki przegra bitw, dysponujc armi skadajc si z 30 000 onierzy przeciwko 50 000 Austriaków. Klsk pod Lipskiem poniós Bonaparte ze 160 000 onierzy, próbujc rozpaczliwie da odpór armii sprzymierzonych liczcej sobie 280 000 ludzi (i tu nie mona mówi o dwukrotnej przewadze). Z tego mona wnioskowa , e w obecnej sytuacji militarnej w Europie bardzo trudno nawet najbardziej utalentowanemu generaowi odnie zwycistwo w walce z przeciwnikiem posiadajcym dwukrotn przewag liczebn. Jeeli zatem widzimy tak wielkie znaczenie dwukrotnej przewagi liczebnej, która stanowi przeciwwag dla najbardziej nawet utalentowanych generaów, moemy by pewni, e w standardowych okolicznociach — podczas bitew duych i maych — znaczna przewaga (cho nie musi to by wcale przewaga wiksza ni dwukrotna) wystarczy do zapewnienia zwycistwa, niezalenie od wszelkich niekorzystnych okolicznoci. Oczywicie moemy wyobrazi sobie wwóz tak wski, e nawet dziesiciokrotna przewaga nie zda si na wiele, tyle e w takim przypadku trudno w ogóle mówi o bitwie. Sdzimy zatem, e (…) przewaga liczebna podczas decydujcego rozstrzygnicia ma kapitalne znaczenie i w wikszoci przypadków ten wanie czynnik jest najwaniejszym elementem sukcesu. Sia w miejscu rozstrzygajcego starcia wynika z siy absolutnej armii oraz umiejtnego jej wykorzystania. Tym samym pierwsza zasada brzmi: wyruszy w pole z moliwie najsilniejsz armi. By moe stwierdzenie to wyglda jak oklepany frazes, ale w rzeczywistoci wcale nie jest tak banalne. Gdybymy byli szczerze przekonani co do tego, e odpowiednia przewaga liczebna pozwala osiga wszelkie zakadane cele, naturalnym wnioskiem byoby stwierdzenie, i przekonanie to wywiera wpyw na przygotowania do wojny, prowadzce do tego, aby wyj w pole z jak najwiksz liczb oddziaów i albo zapewni sobie przewag, albo przynajmniej zadba o to, by nie osign jej nasz przeciwnik. To tyle, jeli chodzi o si absolutn, za pomoc której s prowadzone dziaania wojenne. O wartoci tej siy absolutnej decyduje rzd. Chocia dziaania wojenne zaczynaj si waciwie od okrelenia podanej wartoci absolutnej, która to przekada si na kluczow cz strategii wojny, niezmiennie najczciej genera, który ma dowodzi tymi siami podczas walk, musi traktowa warto siy absolutnej jak rzecz, na któr nie mia adnego wpywu. Dzieje si tak dlatego, e albo nie bra udziau w pracach przygotowawczych, albo okolicznoci uniemoliwiy odpowiedni ich modyfikacj. Tam, gdzie osignicie absolutnej przewagi jest niemoliwe, pozostaje jedynie stworzenie sytuacji, w której mona osign wzgldn przewag w chwili rozstrzygnicia dziki umiejtnemu wykorzystaniu dostpnych si i rodków.

Kup książkę

Poleć książkę


PRZEWAGA LICZEBNA

87

Analiza obejmujca teren i czas wydaje si najistotniejszym czynnikiem pozwalajcym osign przewag wzgldn (cho nie jest to element decydujcy). Waciwa ocena przeciwników (Daun, Schwartzenburg), zuchwao przejawiajca si w pozostawieniu na krótki czas na drodze korpusu przeciwnika jedynie niewielkich si ubezpieczajcych, dynamika szybkich przemarszów, miao niespodziewanych uderze, zwikszona aktywno , która charakteryzuje jedynie wielkich ludzi w chwili zagroenia — oto róda zwycistw tego rodzaju. O wiele czciej przewaga wzgldna, to jest sprawne zgromadzenie przewaajcych si w miejscu decydujcego starcia, wynika z waciwej oceny chwili i wybrania zawczasu odpowiedniego kierunku dziaa oraz decyzji dotyczcej powicenia tego, co nieistotne, w imi rzeczy wanych — to jest skoncentrowania mniejszych jednostek w korpus dysponujcy przewag. W tego rodzaju dziaaniach przodowali wanie tacy wodzowie jak Fryderyk Wielki i Napoleon Bonaparte.

Kup książkę

Poleć książkę


88

O STRATEGII W UJCIU OGÓLNYM

Rozdzia VII

Zaskoczenie

(…) Zaskoczenie nieprzyjaciela (…) stanowi w wikszym lub mniejszym stopniu fundament wszelkich przedsiwzi, poniewa bez niego trudno waciwie mówi o uzyskaniu przewagi w miejscu rozstrzygajcego starcia. Zaskoczenie jest zatem drog prowadzc do przewagi liczebnej. Poza tym powinno by uwaane — co wynika z wywieranego wpywu na morale — za wany czynnik o niezalenym charakterze. Jeli udaje si osign pene zaskoczenie, jego efektem jest zamieszanie w szeregach wroga oraz upadek ducha. Dysponujemy wieloma przykadami wiadczcymi o tym, e efekt zaskoczenia zwiksza szans zwycistwa. W tym przypadku nie mówimy o zaskoczeniu podczas uderzenia, lecz ogólnej sytuacji militarnej, zwizanej z wszelkimi zasobami i siami armii, a zwaszcza o kwestii dotyczcej zaskakujcego dla przeciwnika rozmieszczenia oddziaów. Równie dobrze zatem zaskoczenie moe dotyczy ataku, jak i obrony (…). Dwoma elementami skadajcymi si na zaskoczenie s szybko dziaa oraz utrzymanie ich w tajemnicy. Te czynniki z kolei wymagaj od rzdu oraz gównodowodzcego wielkiej energii, od armii za — duej odpowiedzialnoci za sowa przysigi wojskowej. Jeli miejsce onierskiego honoru zajmuj zniewieciao i brak zasad, nie mona liczy na jakiekolwiek zaskoczenie wroga. Naley przy tym zauway , e cho zaskoczenie jest nieodzownym elementem dziaa i nigdy nie pozostaje bez wpywu na dziaania wojenne, rzadko udaje si osign zaskoczenie cakowite (…). Doszlibymy do niepoprawnych wniosków, wierzc, e dziki zaskoczeniu mona dokona prawdziwego przeomu podczas dziaa wojennych. Chocia sama idea niesie obietnic wielkich sukcesów, w rzeczywistoci wspaniae plany zwykle spalaj na panewce z powodu tar w machinie wojennej. Zaskoczenie czciej udaje si osign na poziomie taktycznym. Dzieje si tak z tego prostego powodu, e w tym przypadku wszystko odbywa si w ograniczonych ramach czasu i przestrzeni. A zatem w sferze strategii zaskoczenie bdzie tym bardziej prawdopodobne, im blisze taktyki bd zastosowane siy i rodki. Trudniejsze — jeli uyte metody bd blisze sfery polityki. Przygotowania do wojny trwaj zwykle kilka miesicy. Skoncentrowanie oddziaów na pozycjach wyjciowych wymaga zgromadzenia zapasów, zaoenia magazynów oraz dugich przemarszów, których punkt docelowy przeciwnik moe pozna do wczenie.

Kup książkę

Poleć książkę


ZASKOCZENIE

89

Rzadko zatem zdarza si, e jaki kraj jest w stanie zaskoczy inny wypowiedzeniem wojny lub uderzeniem w jakim konkretnym kierunku. W wiekach XVII i XVIII, kiedy prowadzenie wojny w duej mierze polegao na obleganiu umocnionych pozycji (ten element dziaa stanowi wany i do charakterystyczny element sztuki wojennej), czstym celem dziaa byo osignicie zaskoczenia i odcicie jakiej twierdzy. Ale nawet w tamtych czasach rzadko udawao si z powodzeniem osign zaskoczenie. Za to w przypadku dziaa prowadzonych w cigu jednego lub dwóch dni zaskoczenie jest o wiele bardziej prawdopodobne. Czsto nietrudno jest wyprzedzi nieprzyjacielsk kolumn i zaj wczeniej jak wan pozycj, obszar, drog itp. Ktokolwiek sdzi, e dziki zaskoczeniu na niewielk skal moe osign wielkie korzyci — na przykad takie jak zwycistwo w bitwie lub zajcie wanego magazynu — wierzy w co, co z pewnoci atwo sobie wyobrazi , ale co nie znajduje potwierdzenia w historii, poniewa przykadów wielkich czynów, które byy efektem takiego zaskoczenia, nie ma zbyt wiele. Moemy z tego poprawnie wnioskowa , e na drodze sukcesu stoj naturalne przeszkody. Kiedy obiecujemy sobie wielkie korzyci pynce z kampanii prowadzonych z uwzgldnieniem elementu zaskoczenia, mylimy o duej aktywnoci si, szybkich rozstrzygniciach i nieoczekiwanych przemarszach jak o narzdziach, dziki którym mona osign zakadany cel. Jednak wspomniane czynniki, nawet jeli zostan zastosowane na szerok skal, nie zawsze gwarantuj uzyskanie przewagi zaskoczenia. Widzimy to wyranie na przykadzie dziaa dwóch wielkich wodzów — Fryderyka Wielkiego i Napoleona Bonapartego — którzy, jak si powszechnie sdzi, charakteryzowali si wyjtkowymi umiejtnociami w tym zakresie. Pierwszy ze wspomnianych dowódców w lipcu 1760 roku nieoczekiwanie porzuci oblenie Drezna, uderzajc na korpus Lacy’ego. Chocia potem znów ruszy na Drezno, cae to intermezzo nie przynioso mu adnych korzyci, a jego sytuacja waciwie jeszcze si pogorszya, poniewa w midzyczasie upado Kodzko. W 1813 roku Bonaparte take zaskoczy wszystkich obserwatorów, dwukrotnie odchodzc spod Drezna ku Blücherowi (nie wspominajc ju o jego wypadzie z Górnych uyc na Czechy). W obu przypadkach niczego nie zyska. Byy to uderzenia w próni, kosztujce go duo czasu i si, które mogy te sprawi , e znalazby si w niebezpiecznej sytuacji pod Dreznem. A zatem nawet w tym elemencie rzemiosa wojennego zaskoczenie wcale nie musi sta si gwarancj sukcesu dziki aktywnoci, energii i zdecydowaniu dowódcy. Aby je osign , konieczne jest take pojawienie si pewnych dodatkowych okolicznoci. Ci sami wspomniani ju wodzowie dostarczaj nam przykadów wietnie ilustrujcych zasad denia do zaskoczenia. Najpierw zastanówmy si nad dziaaniem Bonapartego i jego sawnym manewrem z 1814 roku, skierowanym przeciwko korpusowi Blüchera, wyczonego wówczas z Wielkiej Armii i przemieszczajcego si wzdu Marny. Trudno byoby znale inny przykad dwudniowego przemarszu, który dziki uzyskaniu

Kup książkę

Poleć książkę


90

O STRATEGII W UJCIU OGÓLNYM

zaskoczenia nieprzyjaciela przyniósby równie wielkie skutki. Armia Blüchera rozcignita na dystansie trzech dni marszu zostaa doszcztnie rozbita i poniosa wielkie straty, zupenie tak jakby zostaa unicestwiona w walnej bitwie. Byo to moliwe wycznie dziki uzyskaniu przewagi zaskoczenia, poniewa gdyby Blücher bra pod uwag moliwo uderzenia Bonapartego, zorganizowaby swój marsz zupenie inaczej. Efekt starcia wynika zatem z bdu Blüchera. Bonaparte o nim nie wiedzia, ale tym razem do wodza Francuzów umiechno si szczcie. Podobnie rzecz miaa si z bitw pod Legnic, do której doszo w 1760 roku. Fryderyk Wielki odniós wspaniae zwycistwo dziki temu, e w noc poprzedzajc bitw zmieni pozycj swoich wojsk. Laudon zosta kompletnie zaskoczony tym manewrem i w konsekwencji straci 70 armat oraz 10 000 ludzi. Chocia w tym okresie wojny Fryderyk Wielki czsto manewrowa — to zblia si do nieprzyjaciela, to znów si od niego oddala, aby nie dopuci do bitwy lub cho by tylko pokrzyowa plany nieprzyjaciela — ta jedna zmiana pozycji w nocy z 14 na 15 sierpnia 1760 roku wcale nie miaa na celu uniknicia starcia. Sam król stwierdzi wówczas, e pozycja z 14 sierpnia po prostu mu si nie podobaa. A zatem i w tej sytuacji przypadek odegra zasadnicz rol. Gdyby nie szczliwe zrzdzenie losu w zwizku z atakiem i nocn zmian pozycji oraz trudnym terenem, wynik starcia mógby by zupenie inny. Co wicej, take w wyszej i najwyszej sferze strategii znajdujemy przykady zdarze wiadczcych o tym, e zaskoczenie moe przynie wietne efekty. Przywoajmy cho by w tym tylko miejscu wspaniae przemarsze Wielkiego Elektora z Frankonii na Pomorze i z Marchii (Brandenburgii) nad Prego, kampani z 1757 roku czy synne pokonanie przeczy alpejskich przez Bonapartego w 1800 roku. W tym drugim przypadku armia wroga zrezygnowaa z obrony caego terytorium, by nastpnie skapitulowa . Natomiast w 1757 roku inna armia bya bardzo bliska wycofania si z teatru dziaa wojennych, stojc u progu cakowitej klski. Na kocu moemy te przywoa uderzenie Fryderyka Wielkiego na lsk, podajc je jako przykad wojny cakiem nieoczekiwanej. Wszystkie te kampanie s przykadami wielkich sukcesów, ale w historii wojen tego rodzaju wydarzenia nie s zbyt liczne, jeli tylko nie pomylimy ich z sytuacjami, w których pastwo — w wyniku braku aktywnoci i energii (Saksonia w 1756 roku i Rosja w 1812 roku) — nie zdyo zakoczy swoich przygotowa do wojny. (…) Zaskoczenie moe osign tylko ta strona, która dyktuje warunki. A warunki dyktuje ten, kto zadba o to, aby wszystkie dziaania wykona zgodnie z kanonami sztuki wojennej. Jeli zaskoczymy przeciwnika, korzystajc z niewaciwych si i rodków, to zamiast sign po zwycistwo, moemy liczy jedynie na potny cios odwetowy. W takim bowiem przypadku wróg nie musi specjalnie martwi si tym, e go zaskoczylimy, a nasz bd daje mu okazj uniknicia przykrych konsekwencji.

Kup książkę

Poleć książkę


FORTEL

91

Rozdzia VIII

Fortel

Udany fortel (…) jest w gruncie rzeczy dziaaniem podstpnym, ale mimo wszystko róni si od tego, co powszechnie nazywa si oszustwem, poniewa nie dochodzi do niedotrzymania sowa. Osoba uciekajca si do fortelu pozwala osobie oszukiwanej popeni bdy wynikajce z braku zrozumienia natury rzeczy, które — wpywajc na wynik — nagle w jej oczach zmieniaj ocen istoty rzeczy. Moemy zatem powiedzie, e tak jak dowcip jest onglerk ideami i koncepcjami, tak fortel jest onglerk czynami. (…) Nie bez kozery greckie wyrazy „fortel” i „strategia” maj ten sam ródosów1. Pomimo wszystkich rzeczywistych i pozornych zmian, jakie zaszy w formie prowadzenia wojny od czasów staroytnych Greków, sowo „fortel” wci dobrze oddaje prawdziw istot dziaa wojennych. Jeli sam realizacj planu uderzenia — bitw — pozostawimy w sferze taktyki i spojrzymy na strategi jak na sztuk polegajc na umiejtnym wykorzystywaniu wszystkich si i rodków, to poza siami charakteru, takimi jak rozbuchana ambicja, która zawsze przymusza do dziaania niczym nacignita spryna, oraz silna wola, która z kolei rzadko poddaje si presji, wydaje si nie istnie adna subiektywna cecha równie trafnie jak fortel nadajca si do kontrolowania i inicjowania dziaa strategicznych. Powszechna tendencja do zaskakiwania (…) prowadzi nas do wniosku, e w kadej próbie uzyskania zaskoczenia znajduje si element zaskoczenia — cho by by niewielki. W sferze strategii nie znajduje si dziaa innych ni te prowadzce do starcia i obejmujce powizane z walk rodki. Na poziomie strategii (w odrónieniu od normalnego ycia) nie trzeba si martwi o transakcje skadajce si w caoci ze sów — takie jak deklaracje, owiadczenia itd. A jednak to wanie sowa s gównym tanim narzdziem pozwalajcym przebiegemu uczestnikowi zdarze wyprowadzi kogo w pole.

1

Por. strategia (gr. strategos); fortel — z greckiego stratgma od stratgos (genera, dowódca) i stratos (armia) — przyp. tum.

Kup książkę

Poleć książkę


92

O STRATEGII W UJCIU OGÓLNYM

Pewna cz dziaa, jakie podejmuje si w czasie wojny — faszywe plany i rozkazy przekazywane wiadomie w celu wprowadzenia przeciwnika w bd, nieprawdziwe raporty trafiajce do wroga — w sferze strategicznej maj tak niewielkie znaczenie, e korzysta si z nich tylko w wyjtkowych sytuacjach. Z tego powodu nie mog one by uwaane za dziaania spontanicznie sprokurowane przez lidera. Jednak przygotowania do bitwy — przynajmniej w zakresie tych faszywych wskazówek podsuwanych wrogowi — wymagaj sporego nakadu czasu i si. Tym wikszego, im wiksze wraenie chciaoby si wywrze . I jako e zwykle tego czasu i si brakuje, bardzo niewielka liczba tych tak zwanych demonstracji spenia zadania, z myl o których zostay stworzone. Jest wrcz rzecz niebezpieczn wydzielanie na duszy czas wikszych si wycznie w celu oszukania przeciwnika, gdy takie dziaania zawsze wi si z ryzykiem, a wówczas oddziaów tych moe zabrakn w miejscu rozstrzygajcego starcia. Im sabsze s jednak siy znajdujce si w dyspozycji dowództwa, tym lepiej nadaj si do wykorzystania w ramach fortelu. Ale fortel staje si ostatni desk ratunku dla sabych i malutkich, tych, którym na nic nie przyda si ju roztropno ani mdro, w chwili gdy wydaje si, e wszystko sprzysigo si przeciwko nim. Im bardziej beznadziejna jest sytuacja, tym bardziej atrakcyjna wydaje si wizja pojedynczego, desperackiego uderzenia i tym atwiej przychodzi do gowy myl o wsparciu swojej miaoci podstpem. Odwaga i fortel — uwolnione od kalkulacji i wszelkich trosk dotyczcych przyszoci — wzajemnie si napdzaj, a dziki temu ledwo dostrzegalna iskra prowadzi do pojawienia si aru nadziei, który moe jeszcze przerodzi si w wielki poar.

Kup książkę

Poleć książkę


KONCENTRACJA SI W TERENIE

93

Rozdzia IX

Koncentracja si w terenie

Najlepsz strategi jest zadbanie o to, aby zawsze by bardzo silnym — przede wszystkim w ujciu ogólnym, a nastpnie take w miejscu rozstrzygajcego starcia. A zatem poza spoytkowaniem energii na przygotowanie armii (praca ta nie zawsze naley do generaa) nie istnieje jakikolwiek inny imperatyw czy prostsze prawo strategii ponad to, aby zawsze dysponowa skoncentrowanymi siami. adna cz armii nie powinna by wydzielana z si gównych, chyba e zostanie ona przeznaczona do realizacji jakiego wanego celu w nagej potrzebie. Wojna jest zderzeniem si dwóch przeciwnych si. Z samej istoty takiej kolizji wynika, e wiksza sia nie tylko niweluje mniejsz, ale i porywa j ze sob. To stwierdzenie prowadzi nas do podstawowego wniosku, e nie naley ucieka si do dziaa stopniowych. Zasadniczym prawem wojny wydaje si zamiast tego jednoczesne uycie wszystkich si, które maj przeama obron przeciwnika. I tak te wanie dzieje si w rzeczywistoci — przynajmniej tam, gdzie dziaania wojenne maj charakter mechanicznej interakcji. Jeli bowiem na starcie skada si staa interakcja wzajemnie znoszcych si si niszczcych, atwo wyobrazi sobie take miejsce dla sukcesywnego wprowadzania do walki nowych si. Tak wanie ma si sprawa na poziomie taktyki, poniewa zasadnicz rol w jej realizacji odgrywa bro palna (…). Jeli oddzia tysica onierzy prowadzi wymian ognia z oddziaem liczcym sobie piciuset ludzi, to czne straty bd zalee od wyjciowej wielkoci si obu stron. Tysic onierzy wystrzeli dwa razy wicej pocisków ni piciuset, jednak wicej kul znajdzie swój cel w grupie tysica ludzi ni piciuset, poniewa zakadamy, e stoj oni gciej i bliej jeden drugiego. Jeli uznamy, e liczba trafie bdzie dwukrotnie wiksza, wówczas straty kadej ze stron bd równe. Zaómy teraz, e w oddziale piciuset onierzy straty wynios dwiecie ludzi niezdolnych do walki — tyle samo co w oddziale skadajcym si z tysica mczyzn. Jeli strona dysponujca mniejszym oddziaem posiada poza zasigiem ognia odwody w sile kolejnych piciuset onierzy, to obaj przeciwnicy maj do swojej dyspozycji omiuset strzelców. Tyle tylko, e z jednej strony w tej liczbie znajdzie si piciuset penych zapau, wypocztych i posiadajcych peny zapas amunicji, a z drugiej — owych omiuset mczyzn moe nie zachowywa waciwego szyku, potrzebowa amunicji lub by po prostu zmczonych. Zaoenie, e tylko z powodu przewagi liczebnej oddzia tysica onierzy

Kup książkę

Poleć książkę


94

O STRATEGII W UJCIU OGÓLNYM

poniesie takie same straty jak oddzia, na który skada si piciuset, z pewnoci trudno uzna za poprawne. A zatem wiksze straty tej strony, która trzyma oddzia piciuset onierzy w rezerwie, musz zosta uznane za niekorzystn konsekwencj pierwotnego ukadu si. Co wicej, trzeba te przyzna , e w wikszoci przypadków podczas pierwszego starcia tysic onierzy bdzie miao nad piciuset innymi przewag, a to oznacza, e moe doj do wyparcia wroga z zajmowanych pozycji i zmuszenia go do odwrotu. (…) Wyra nie wida, jak uycie podczas jednego starcia zbyt wielkich si moe si sta dziaaniem niekorzystnym, gdy nawet jeli w pierwszej chwili nasze siy pozwol uzyska przewag, w nastpnej przyjdzie nam za to zapaci. To niebezpieczestwo grozi nam jednak tylko dopóty, dopóki trwa nieporzdek w szeregach, tj. zamieszanie i sabo , czyli jednym sowem — póki mamy do czynienia z sytuacj kryzysow zwizan z kad bitw i dotyczc nawet zwycizcy. W czasie rozlu nienia spowodowanego wyczerpaniem pojawienie si uzupenie ma decydujce znaczenie dla losów bitwy. Kiedy jednak mija czas rozprenia po zwycistwie i na placu boju pozostaje jedynie przewaga morale, która jest konsekwencj kadej wiktorii, wiee oddziay na nic si ju nie zdadz, poniewa pocignie je za sob fala odwrotu. Pokonana armia nie stanie si na drugi dzie po klsce armi zwycisk za spraw znacznych odwodów. W tym miejscu docieramy do róda wielkiej materialnej rónicy pomidzy taktyk i strategi. Taktyczne efekty starcia, konsekwencje bitwy i wyniki dziaa podejmowanych przed jej rozstrzygniciem w wikszoci znajduj si w ramach definiowanych granicami wspomnianego okresu nieporzdku i saboci. Natomiast wynik strategiczny — to jest ogólny wynik walki oraz wszystkich zwycistw, maych i duych — wykracza cakowicie poza ten okres. Mona o nim mówi dopiero wówczas, gdy zsumuje si wyniki wszystkich poszczególnych star , tworzc jedn, niezalen cao . W tym momencie czas kryzysu naley do przeszoci, oddziay odzyskuj siy oraz form i s obecnie sabsze jedynie o tak warto , jaka zostaa bezpowrotnie zniszczona na polu bitwy. Konsekwencj tej rónicy jest fakt, e w ramach taktyki przewiduje si cige uytkowanie si, podczas gdy strategia wymaga jedynie dziaa symultanicznych. Jeli na poziomie taktycznym nie mog zdecydowa o wszystkim na podstawie pierwszego sukcesu i musz mie pewne wtpliwoci dotyczce kolejnych etapów realizacji planu, rozumie si samo przez si, e pierwotnie wykorzystam do dziaa tylko tyle si, ile (w mojej ocenie) zapewni mi osignicie celu. Reszt pozostawi w odwodzie poza zasigiem ognia lub z dala od dziaa wojennych. Uczyni tak po to, aby móc wykorzysta wiee siy do walki ze wieymi oddziaami wroga lub by dziki nim przeama szyki zmczonych walk jednostek nieprzyjaciela. Na poziomie strategicznym wszystko wyglda jednak inaczej. Po czci dzieje si tak dlatego, (…) e nie ma podstaw, aby obawia si reakcji tu po tym, jak udao si osign sukces,

Kup książkę

Poleć książkę


KONCENTRACJA SI W TERENIE

95

jako e wraz z nim koczy si czas kryzysu, a po czci dlatego, e wszystkie uyte strategicznie siy wcale nie musz by osabione. Pewne straty poniosy tylko te oddziay, które znalazy si w ogniu walk taktycznych. Oznacza to zatem, e osabione zostay tylko te siy, których uycie byo nieuniknione, a w adnym razie wszystkie te znajdujce si w rezerwie strategicznej i w dyspozycji dowódcy podczas star z wrogiem (chyba e w konsekwencji niepotrzebnych decyzji zostay one uyte taktycznie). Korpusy, które z uwagi na ogóln przewag liczebn nie bray udziau w walce lub te uczestniczyy w niej tylko w niewielkim stopniu, ale których sama obecno na miejscu walk przyniosa pozytywne efekty, po rozstrzygniciu pozostaj w tej samej formie co wczeniej, a podczas planowania nowych przedsiwzi traktuje si je tak, jakby przez cay czas pozostaway nieaktywne. Jeli zatem w ujciu strategicznym straty nie rosn wraz ze zwikszeniem liczby zaangaowanych wojsk, a czsto dzieje si wrcz przeciwnie (…), oznacza to wyranie, e na poziomie strategii nigdy nie mona mówi o wykorzystaniu zbyt wielkich si i, w konsekwencji, e wszystkie siy musz zosta wykorzystane równoczenie do natychmiastowego osignicia celu. Zmczenie, wyczerpanie i niedostatki podczas wojny stanowi specjaln zasad destrukcji, która wcale nie musi nalee do grupy zagadnie zwizanych z walk, ale mniej lub bardziej jest z ni nierozerwalnie zwizana. Bez wtpienia zalicza si j za to do strategii. Bezsprzeczny jest take fakt, e wspomniane zmczenie, wyczerpanie i niedostatki nale te (moe nawet w wikszym stopniu) do dziedziny taktycznej, chocia w wietle tego, e dziaanie o charakterze taktycznym jest krótsze, elementy te odgrywaj mniejsz rol. Z drugiej strony — w ujciu strategicznym — gdy konieczne jest odniesienie do duszych okresów i wikszej przestrzeni dziaa, rola ta urasta nie tylko do miana wanej, ale czasami staje si wrcz rozstrzygajca. Sytuacja, gdy zwyciska armia ponosi wiksze straty z powodu chorób ni na polu walki, wcale nie jest wyjtkowa. (…) atwo przychodzi nam wyobraenie sobie sytuacji, w której pod koniec kampanii lub innego zadania strategicznego wszystko to, co znajduje si w granicach obszaru destrukcji, zostanie osabione tak, e pojawienie si wieych si okae si decydujcym zdarzeniem. Postpilibymy jednak wbrew naukom pyncym z dowiadczenia, gdybymy uznali, e armia pojawiajca si na polu bitwy po raz pierwszy posiada wysze morale ni ta, która znajduje si ju w ogniu walki, podobnie jak to si dzieje z rezerw taktyczn posiadajc wiksz warto ni oddziay, które poniosy znaczne straty od ognia nieprzyjaciela. Nieudana kampania pozbawia onierzy odwagi i wpywa na upadek morale armii, ale sukces ma dziaanie odwrotne. Troch inaczej wyglda sytuacja z niedostatkiem, na który skadaj si gównie dwa elementy: potrzeba poywienia oraz potrzeba schronienia dla wojska — kwater bd odpowiednio przygotowanych obozowisk. Obie te potrzeby bez wtpienia bd rosy proporcjonalnie do wzrostu liczby zgromadzonych w jednym punkcie onierzy. Ale czy przewaga si nie pozwala te wybra najlepszego rozwizania — to jest rozprosze-

Kup książkę

Poleć książkę


96

O STRATEGII W UJCIU OGÓLNYM

nia si w celu zyskania swobody manewru w przestrzeni, a tym samym zapewnienia sobie schronienia i lepszych zasobów niezbdnych do przetrwania? Jeli Bonaparte podczas inwazji na Rosj w 1812 roku skoncentrowa swoj wielk armi, prowadzc j wzdu jednej osi i zadziwiajc wszystkich swoim dziaaniem, ale tym samym przyczyniajc si do trudnoci aprowizacyjnych, manewry te musimy tumaczy postpowaniem zgodnym z jego wasn maksym, która mówia o tym, e nigdy nie mona by zbyt silnym w punkcie rozstrzygajcego starcia. Czy w tym konkretnym przypadku nie nagi niebezpiecznie swoich zasad? To pytanie wykracza poza nasz obszar zainteresowa. Pewne jest jednak, e jeli chciaby wówczas unikn problemów zwizanych ze swoj decyzj o skupieniu si, wystarczyoby, gdyby jego korpusy przemieszczay si szerszym frontem. Podczas kampanii rosyjskiej brak przestrzeni nie by problemem i rzadko zdarza si tak, e w ogóle takim problemem si staje. Tym samym nie ma podstaw do skonstruowania wniosku, jakoby jednoczesne wprowadzenie do walki wikszych si musiao si wiza z wielkim ich osabieniem. Ale zaómy teraz, e pomimo polepszenia sytuacji wynikej z wydzielenia czci armii ze warunki pogodowe oraz typowy trud wojenny spowodoway zmniejszenie nawet tych si, które przesunito do rezerwy z myl o ich póniejszym uyciu. Niezmiennie musimy oceni cao dziaa i zada nastpujce pytanie: Czy zmniejszenie si wystarczy, aby zrównoway zyski osignite w konsekwencji przewagi liczebnej, które stay si naszym udziaem w wyniku wyboru wielu kierunków? (…) Podczas niezalenych star bez wikszego wysiku jestemy w stanie okreli siy niezbdne do osignicia zakadanego celu. A to oznacza te, e nie mamy problemów ze stwierdzeniem, jaka cz naszych si jest nadmiarowa. Tymczasem na poziomie strategicznym taka ocena moe nie by moliwa, gdy ani cel strategiczny, ani jego granice nie s tak dokadnie okrelone jak te na poziomie taktycznym. Tym samym to, co na poziomie taktycznym moe by uwaane za nadwyk si, na poziomie strategicznym powinno stanowi narzdzie wykorzystania pierwotnego sukcesu — jeli nadarzy si ku temu odpowiednia okazja. Dziki wyjtkowej przewadze liczebnej Bonaparte móg w 1812 roku dotrze do Moskwy i zaj stolic mocarstwa. Gdyby przy tym udao mu si te wykorzysta swoj przewag do cakowitego rozbicia armii rosyjskiej, mógby — co mona stwierdzi z duym prawdopodobiestwem — zawrze w Moskwie pokój, który w innej sytuacji by mniej realny. (…) Jeli na poziomie taktycznym siy zbrojne trac na wartoci w konsekwencji czasu interakcji, co prowadzi do stwierdzenia, e czas staje si czynnikiem decydujcym o wyniku kocowym, na poziomie strategicznym nic takiego nie ma miejsca. Destrukcja si zbrojnych, bdca take konsekwencj upywu czasu na poziomie strategii, moe by w jednej czci zniwelowana dziki masie, a w innej — dziki innym dziaaniom (…). (…) Wszystkie dostpne nam siy przeznaczone do osignicia celu strategicznego powinny by uyte równoczenie. Realizacja tego zadania bdzie tym peniejsza, im bardziej w okrelonym czasie skoncentrujemy si na jednym zadaniu.

Kup książkę

Poleć książkę


EKONOMIA SI

97

Rozdzia X

Ekonomia si

(…) Potrzeb staego dbania o wspódziaanie wszystkich si (…), czyli pilnowanie, aby adna cz armii nie prónowaa, uwaamy za regu niezwykle istotn. Ktokolwiek pozwala sobie na posiadanie si, dla których przeciwnik nie znalaz zajcia, kto dopuszcza do tego, by cz jego si maszerowaa, a wic nie wykonywaa adnej istotnej czynnoci, podczas gdy armia wroga prowadzi bój, ten le gospodaruje swoimi siami. W tym sensie jest to marnotrawstwo si gorsze nawet ni ich niewaciwe wykorzystanie. Jeli dziaanie jest nieuniknione, wówczas koniecznoci jest, aby wszystkie czci (armii) dziaay wspólnie, poniewa nawet najmniej celowa aktywno niezmiennie angauje i prowadzi do zniszczenia czci si nieprzyjaciela. Tymczasem oddziay cakowicie nieaktywne s w tym momencie kompletnie zneutralizowane.

Kup książkę

Poleć książkę



O wojnie. Podr cznik stratega