Issuu on Google+


Tytuł oryginału: The Hobbit and Philosophy Tłumaczenie: Olga Kwiecień-Maniewska Projekt okładki: Anna Mitka ISBN: 978-83-246-6863-2 Copyright © 2012 by John Wiley & Sons. All rights reserved Published by John Wiley & Sons, Inc., Hoboken, New Jersey All Rights Reserved. Authorised translation from the English language edition published by John Wiley & Sons Limited. Responsibility for the accuracy of the translation rests solely with Helion S.A. and is not the responsibility of John Wiley & Sons Limited. No part of this book may be reproduced in any form without the written permission of the original copyright holder, John Wiley & Sons Limited. Translation copyright © 2013 by Helion S.A. All rights reserved. Wszelkie prawa zastrzeżone. Nieautoryzowane rozpowszechnianie całości lub fragmentu niniej-szej publikacji w jakiejkolwiek postaci jest zabronione. Wykonywanie kopii metodą kserograficz-ną, fotograficzną, a także kopiowanie książki na nośniku filmowym, magnetycznym lub innym powoduje naruszenie praw autorskich niniejszej publikacji. Wszystkie znaki występujące w tekście są zastrzeżonymi znakami firmowymi bądź towarowymi ich właścicieli. Autor oraz Wydawnictwo HELION dołożyli wszelkich starań, by zawarte w tej książce informacje były kompletne i rzetelne. Nie biorą jednak żadnej odpowiedzialności ani za ich wykorzystanie, ani za związane z tym ewentualne naruszenie praw patentowych lub autorskich. Autor oraz Wydawnictwo HELION nie ponoszą również żadnej odpowiedzialności za ewentualne szkody wynikłe z wykorzystania informacji zawartych w książce. Fotografia na okładce została wykorzystana za zgodą Shutterstock. Wydawnictwo HELION ul. Kościuszki 1c, 44-100 GLIWICE tel. 32 231 22 19, 32 230 98 63 e-mail: editio@editio.pl WWW: http://editio.pl (księgarnia internetowa, katalog książek) Printed in Poland.

• Kup książkę • Poleć książkę • Oceń książkę

• Księgarnia internetowa • Lubię to! » Nasza społeczność


SPIS TREŚCI 7 9

Podzikowania: Dkuj bardzo Wstp: Nigdy nie miej si z ywych filozofów Gregory Bassham i Eric Bronson C ZĘŚĆ I

ODKRYJ SWOJEGO WEWNĘTRZNEGO TUKA

1. Hobbit miujcy przygody Gregory Bassham

15

2. „A droga wiedzie w przód i w przód”: Tao Hobbita Michael C. Brannigan

29

3. Wielkie owosione stopy: Hobbita cieka do owiecenia Eric Bronson

41

4. Bilbo Baggins: Kosmopolityczny hobbit Dennis Knepp

55

C ZĘŚĆ II

DOBRY, ZŁY I OŚLIZGŁY

5. Chwaa Bilba Bagginsa Charles Taliaferro i Craig Lindahl-Urben

71

6. Duma i skromno w Hobbicie Laura Garcia

83

7. „Mój skarb”: Tolkien o zagroeniach zwizanych z chci posiadania Anna Minore i Gregory Bassham

Kup książkę

99

Poleć książkę


HOBBIT I FILOZOFIA. PRAWDZIWA HISTORIA TAM I Z POWROTEM

8. Tolkiena wojna sprawiedliwa David Kyle Johnson

113

9. „Nic mdrego”: Sztuka i pikno w Hobbicie Philip Tallon

129

10. Hobbitus ludens: Dlaczego hobbici lubi zabaw i dlaczego my te powinnimy j lubi? David L. O’Hara

141

C ZĘŚĆ III

ZAGADKI I PIERŚCIENIE

11. „Pan magii i machin”: Tolkien o magii i technologii W. Christopher Stewart

159

12. Wewntrz Hobbita: Bilbo Baggins i paradoks fikcji Amy Kind

173

13. Filozofia w ciemnociach: Hobbit i hermeneutyka Tom Grimwood

189

C ZĘŚĆ IV

TAM I Z POWROTEM

14. Niektórzy hobbici to maj szczcie Randall M. Jensen

205

15. Pocieszenie Bilba: Opatrzno i wolna wola w ródziemiu Grant Sterling

219

16. Odwaga i podejmowanie decyzji w Dzikich Krajach Jamie Carlin Watson

233

17. Tam i z powrotem: Pieni niewinnoci i dowiadczenia Joe Kraus

251

O autorach: Nasi znakomici i zuchwali wspóautorzy

267

6

Kup książkę

Poleć książkę


Hobbitus ludens Dlaczego hobbici lubią zabawę i dlaczego my też powinniśmy ją lubić? David L. O’Hara

Co dwa lata sportowcy z caego wiata zbieraj si, by uczestniczy w igrzyskach olimpijskich. Gdy pomylimy o kosztach treningu, podróy i orodków sportowych, zauwaymy, e olimpiada kosztuje miliardy dolarów. Gdy dodamy to do kwot wydawanych na profesjonalny sport na wiecie, to moemy si zacz zastanawia, czy tych pienidzy nie mona by jako lepiej spoytkowa, na przykad na szukanie sposobu na rozwizanie kwestii godu na wiecie, leczenie raka, finansowe wspomaganie profesorów filozofii itd. Jednak werdykt historii wydaje si gosi, e w kadej kulturze zabaw uwaa si za istotn cz dobrego ycia. Warto wic zapyta, jak powanie powinnimy traktowa zabaw.

Kup książkę

Poleć książkę


HOBBIT I FILOZOFIA. PRAWDZIWA HISTORIA TAM I Z POWROTEM

Piłka nożna, golf i inne gry, w które bawią się hobbici Jeli uznamy Hobbita za wskazówk, to dojdziemy do przekonania, e Tolkien sdzi, i powinnimy traktowa zabaw bardzo powanie. W ko cu to ksika o hobbicie. Jeli kto jest hobbitem, to znaczna cz jego ycia jest powicona rozmaitym rozrywkom — sportom, przyjciom, sztucznym ogniom, plotkom, odwiedzaniu przyjació i ssiadów, rzucaniu kamykami i strzakami, zapasom, piewaniu, zbieraniu grzybów, piciu piwa i wydmuchiwaniu kóek z dymu1. To prawda, e hobbity „narzdziami posugiway si zrcznie” i bez wtpienia ciko pracoway, by utrzyma swoj „dobrze rzdzon i dobrze zagospodarowan rolnicz krain”2 (kto musi uprawia roliny i przygotowywa posiki, skoro hobbity lubi jada sze posików dziennie!). Jest jasne, e Tolkienowscy hobbici spdzaj znacznie wicej czasu na zabawie i odpoczynku ni wikszo ludzi dzisiaj. Nie tylko hobbici si bawi. Elfowie nocami piewaj i ucztuj po lasach. Ludzie z Miasta na Jeziorze równie lubi witowa (chocia znajdzie si wród nich jeden czy dwóch ponuraków). Nawet postaci, o których nie powiedzielibymy, e potrafi si bawi, lubi oddawa si temu zajciu: Gollum namawia Bilba na gr w zagadki, a Gandalf wkupia si w gocin u Beorna poprzez opowieci. W nocy Beorn te si bawi z innymi niedwiedziami. Niemal wszyscy w Hobbicie — nawet gobliny — piewaj i muzykuj. Tolkien pisze nawet o sportach3. Mówi, e hobbici wynaleli golfa, gdy Bullroarer Tuk kijem strci z karku gow króla goblinów Golfimbula, która nastpnie potoczya si do króliczej nory. Po tym, jak Thorin i jego towarzysze opuszczaj Rivendell, znajduj si w górach podczas burzy, otoczeni przez „kamiennych olbrzymów, którzy wyszli z kryjówek i zabawiali si ciskaniem gazów to w siebie nawzajem, to w ciemno przepacistej doliny, gdzie paday z oskotem midzy drzewa rosnce na jej dnie, rozpryskujc drzazgi”. Thorin narzeka: „To na nic! […] Jeli nas wicher nie zmiecie, deszcz nie zatopi, albo piorun nie ustrzeli, olbrzymy gotowe zabawi si nami w pik non i kopniakiem posa do nieba”4. To nie tylko puste sowa — mówi nam co wanego o ródziemiu, a mianowicie, e krasnoludy znay gr w pik non. 142

Kup książkę

Poleć książkę


HOBBITUS LUDENS

Nie artuj! Dowiadujemy si czego jeszcze — nawet olbrzymy si bawi. Moe dlatego Gandalf wierzy, e bdzie w stanie znale olbrzyma, który bdzie „na tyle przyzwoity, eby zablokowa z powrotem to wyjcie”5. Zabawa moe si wydawa nieistotna w porównaniu z wielkimi wydarzeniami na wiecie, jednak moe te by tym, co nas czy. Pomyl o Gollumie, gdy spotyka Bilba. Obecno hobbita przypomina Gollumowi o najprzyjemniejszej czci jego dawnego ycia, gdy razem z przyjaciómi bawi si w zadawanie zagadek: „Zadawanie zagadek, a czasem i odgadywanie byo jedyn rozrywk, jakiej zaywa w towarzystwie innych dziwacznych stworów przyczajonych w swoich jaskiniach; ale byo to dawno, dawno temu, nim straci wszystkich przyjació, zosta wypdzony ze swej siedziby i samotnie przeczoga si w gb, w gb ziemi, w ciemne czelucie pod górami”6. Tego typu chwile sprawiaj, e Gollum staje si w naszych oczach kim mniej potwornym, a bardziej ludzkim. Czujemy najwiksz wi ze zwierztami, gdy si bawi; w zabawie staj si podobne do nas. Tak naprawd, jeli kto w ogóle si nie bawi, mamy wtpliwoci, czy w ogóle jest w peni czowiekiem. Zgodnie z tym niemiecki filozof Friedrich Schiller (1759 – 1805) zada pytanie: „Ale có znaczy: sama tylko zabawa, kiedy wiemy, e ze wszystkich stanów czowieka stan zabawy — i tylko on — czyni go zupenym i rozwija od razu dwoist jego natur”7. Kto mógby powiedzie: „Wielka mi rzecz: hobbici graj w golfa, a krasnoludy w pik non. Nie czyni to z Hobbita »Przegldu Sportowego« ródziemia”. To prawda — jednak w tej opowieci jest o wiele wicej zabawy, ni pojawia si w bezporednich opisach. Gdy druyna trafia do Rivendell, Tolkien mówi nam: Dziwna rzecz — o tym, co najlepsze, i o dniach najmilej spdzonych niewiele si ma do opowiadania, a suchanie o tym nie tak bawi suchaczy; za to o rzeczach przykrych, niepokojcych czy wrcz gronych mona opowiada wspaniae historie i starczy tematu na dugo. Nasi wdrowcy spdzili w owym dobrym domu dwa tygodnie z gór. […] A mimo to niewiele mam do powiedzenia o tym popasie. […] auj, e z braku czasu nie mog wam powtórzy chocia kilku opowieci, chocia jednej czy dwóch pieni, które nasi podróni zasyszeli w tym domu8. 143

Kup książkę

Poleć książkę


HOBBIT I FILOZOFIA. PRAWDZIWA HISTORIA TAM I Z POWROTEM

Spdzili ponad dwa tygodnie w Rivendell, jednak nie ma o czym opowiada, poniewa w tym czasie gównie odpoczywali i bawili si. Zabawa to co wicej ni tylko sport. Angielskie sowo „play” ma wiele znacze — okrela si nim przedstawienia teatralne (aktorzy zwani byli te „players”, czyli „graczami”), mówic o muzykowaniu moemy powiedzie, e ludzie graj na instrumentach, mona te bawi si ciastolin (Play-Doh), piaskiem na play i przedmiotami, które le na naszym biurku. Sowo to uywane jest te w odniesieniu do polowania lub wdkowania (a zwierzta, na które si poluje, nazywaj si po angielsku „game” — sowo to oznacza równie gr). Rozwizywanie krzyówek, opowiadanie dowcipów, piew, taniec, sztuka — wszystko to moe si mieci w pojemnym pojciu „play”.

Czym zabawa nie jest? Co wszystkie te rzeczy maj ze sob wspólnego? Czym jest gra lub zabawa? Zacznijmy od wykluczenia tych rzeczy, które nimi nie s.

Zabawa to nie znaczy brak powagi Moe nas kusi, by myle o zabawie jak o braku powagi, jednak tak naprawd im intensywniej si bawimy, tym jestemy powaniejsi. Pomyl tylko o tym, jak dziecko powanie traktuje opowiadane przez siebie zmylone historie. Jeli grasz w zespole na gitarze lub grywasz z kolegami w pik, to oczekujesz, e ludzie, z którymi grasz, bd to traktowali powanie. Schiller uwaa, e zabawa jest najwysz form powagi: „Przyjemno, dobro, doskonao czyni czowieka tylko powanym, piknem za moe si on bawi”9. Sdzi, e pikno to co doniolejszego ni „przyjemno, dobro, doskonao”, tak wic zabawa, która skupia si na piknie, ma wysz rang ni powaga. Zabawa jest w pewnym sensie czym zbyt powanym, by nazywa j powan, wic nazywamy j zabaw.

144

Kup książkę

Poleć książkę


HOBBITUS LUDENS

Zabawa to nie bezczynność Zabawa nie jest te tosama z relaksem czy lenistwem. w. Tomasz z Akwinu (ok. 1225 – 1274) napisa w Sumie teologicznej, e podczas gdy acedia czy te lenistwo zdecydowanie jest grzechem, odpoczynek i zabawa s tak wane, e jego zdaniem ludzie nadal bd si tym zajmowa w niebie10. Na poziomie bardziej przyziemnym — sportowcy, którzy powanie traktuj uprawian przez siebie dyscyplin, trenuj bardzo intensywnie. Hobbici s kolejnym przykadem — gdy si bawi, to na caego. Wspomnijmy planowanie, jakie byo potrzebne, by zorganizowa przyjcie z okazji urodzin Bilba w Druynie Piercienia, lub wysiek potrzebny, by uczyni z Bag End odpowiednie miejsce do odpoczynku. Czytamy: „Bya to nora hobbita, a to znaczy nora z wygodami”11. Wygody przychodz jedynie dziki cikiej pracy i uwanemu planowaniu. Charles S. Peirce (1839 – 1914) powiedzia, e zabawa jest waciwie odwrotnoci lenistwa: „Zabawa, jak wszyscy wiemy, to aktywne zastosowanie naszych umiejtnoci”12. Gdy si bawimy, angaujemy si w to cakowicie.

Zabawa to nie dziecinada Zabawa nie jest te gupstwem czy dziecinad, nawet jeli moe si taka wydawa na pierwszy rzut oka. Tolkien ilustruje to opisem najbardziej skonnego do zabawy ludu w Hobbicie — elfów z Rivendell. Gdy Bilbo i jego towarzysze przybywaj do Rivendell, sysz miech i piew elfów wród drzew: „Nic mdrego, powiecie zapewne”, pisze Tolkien. „Ale ich by to nie wzruszyo, mialiby si jeszcze goniej, gdybycie im to powiedzieli. Byy to oczywicie elfy. […] Nawet tak rozsdne krasnoludy jak Thorin i jego kompania uwaay, e elfy maj lekkiego bzika (ale to te jest bzik, eby tak uwaa), a czasem si na nich obraay”13. Oczywicie elfowie „duo wiedz i s specjalistami od wszelkich nowin”, tak wic druyna opuszczaa dom Elronda wyposaona w „dobre rady”, które „umoliwiy im udoskonalenie planów wyprawy”14. Gdyby nie umiejtno czytania run przez Elronda, krasnoludy wci siedziayby pod tajnymi drzwiami, zastanawiajc si, jak wej do rodka. Albo te stayby si pieczystym smoka. 145

Kup książkę

Poleć książkę


HOBBIT I FILOZOFIA. PRAWDZIWA HISTORIA TAM I Z POWROTEM

Dobro w zabawie Filozofowie czsto staraj si przeledzi histori danej idei, by j lepiej zrozumie. Jako e staroytni Grecy dali nam zarówno filozofi, jak i igrzyska olimpijskie, przyjrzyjmy si temu, co sdzili na temat zabawy. W starogreckim istnieje bliski zwizek pomidzy sowami oznaczajcymi zabaw (paidia) i nauk (paideia). Grecy uwaali nauk za co, co jest wynikiem wolnego czasu, poniewa wtedy zajmujemy si rzeczami, które s pikne i przyjemne, a nie prac, która ma na celu zdobycie rzeczy, które s konieczne. Moi studenci dziwi si zawsze, gdy sysz, e sowo „szkoa” wywodzi si z greckiego sowa scholé, oznaczajcego czas wolny. Szkoa moe nam si nie wydawa czasem wolnym, jednak gdybymy nie mieli czasu wolnego od cikiej pracy na roli i walki z niedwiedziami, to nie mielibymy czasu na uczenie si czegokolwiek, co nie byoby potrzebne do przetrwania. Ate ski polityk Perykles (ok. 495 – 429 p.n.e.) broni ate skiego umiowania zabawy i scholé w swoim synnym przemówieniu, mówic, e Ate czycy „kochali pikno, ale z prostot, kochali wiedz, ale bez zniewieciaoci”15. Pamitajc o tym, warto moe pomyle o zabawie w kontekcie etycznym. Filozofowie rozróniaj okrelone rodzaje dobrych rzeczy. Niektóre dobre rzeczy, jak na przykad pienidze, s czym, czego pragniemy, poniewa pozwalaj nam zdoby co innego. Inne dobre rzeczy, jak na przykad mio, s przez nas upragnione same dla siebie, a nie jako rodek do celu. Oprócz tego istnieje trzeci rodzaj dobra, który jest podany sam dla siebie, jak te dlatego, e pozwala nam zdoby co innego16. Jakim dobrem jest wic zabawa? Niektórzy ludzie upierali si, e jest pierwszym rodzajem dobra, poniewa gdy bawimy si, moemy si nauczy poytecznych rzeczy w przyjemny sposób. Ksenofont (ok. 431 – 355 p.n.e.) napisa, e kady, kto pragnie edukacji, powinien nauczy si polowa17. Jego zdaniem dopiero potem, jeli jeszcze bdziemy mie jakie pienidze, powinnimy zaj si studiowaniem innych dziedzin. Ksenofont wierzy, e w pogoni za dzik zwierzyn modzi mczyni mog si nauczy wszystkich lekcji, jakie potrzebne s im w yciu i na wojnie.

146

Kup książkę

Poleć książkę


HOBBITUS LUDENS

Podobnie król angielski Edward III (1312 – 1377) zakaza grania we wszystkie gry z uyciem piki — chcia, by Anglicy byli lepszymi ucznikami, zmuszajc ich do zabawy z ukiem zamiast pik. Edward wykorzysta potem uczników, by pokona Szkotów i ci kwiat francuskiego szlachectwa pod Crécy. Synna pedagoka Maria Montessori (1870 – 1952) twierdzia, e zabawa to praca, jak wykonuj dzieci. Czsto dzieje si tak, e gdy dobrze si bawimy, to wiele si uczymy. Taka idea przywiecaa te tworzeniu tej ksiki — mamy nadziej, e Czytelnik bdzie si dobrze bawi, uczc si z niej czego o filozofii. Inni, jak Sokrates (ok. 470 – 399 p.n.e.), twierdzili, e przynajmniej niektóre zabawy blisze s drugiemu rodzajowi dobra, czyli e s dobre same w sobie. Platon (ok. 428 – 348 p.n.e.) napisa, e Sokrates sdzi, i najwartociowsz zabaw jest filozofia. Powicenie si zabawie z najbardziej wzniosymi ideami jest niczym pielgnowanie piknych ogrodów w mylach18. Zabawa w filozoficzne rozmylania staje si nagrod sama w sobie. Arystoteles (384 – 322 p.n.e.) nie zgadza si w tym punkcie z Sokratesem. W swojej synnej Etyce nikomachejskiej twierdzi, e zabawa nie jest rzecz najwysz, lecz jest przykadem trzeciego rodzaju dobra — ze wzgldu na to, e ma w sobie pikno, jest czym, czego mona pragn jako rzeczy wartociowej samej w sobie, jednak jest te niezwykle istotna, jeli chodzi o przygotowanie nas do innych rzeczy wartych uwagi: „Bawimy si, ebymy mogli by powani”19.

Zabawa w przygodę — edukacja Bilba Zabawa w oczywisty sposób nas uczy. Jak napisa poeta Alexander Pope (1688 – 1744): „W taki sposób edukacja ksztatuje myl ogóu / tak jak zgina si gazk, by ukierunkowa ronicie drzewa”20. Zabawa jest czci nauki. Pomaga nam to zrozumie, dlaczego Bilbo by waciwym czowiekiem — to znaczy hobbitem — by zabawi si we wamywacza. Mimo e krasnoludy wtpiy, by Bilbo nadawa si do tej roli, Gandalf wiedzia co, czego one nie wiedziay o hobbitach: „Maj te ruchy nadzwyczaj zwinne, umiej si kry doskonale […], posiadaj w dodatku ogromny zasób wiedzy i mdrych przysów, o których wikszo ludzi 147

Kup książkę

Poleć książkę


HOBBIT I FILOZOFIA. PRAWDZIWA HISTORIA TAM I Z POWROTEM

nigdy nie syszaa albo od dawna zapomniaa”21. Przyjemno z czytania Hobbita opiera si czciowo na obserwacji, jak dziki kolejnym przygodom Bilbo odkrywa, jak dobrze ycie w Shirze przygotowao go do przygód. Gdy krasnoludy zostaj schwytane przez pajki w Mrocznej Puszczy, dowiadujemy si, e: Hobbit mia wpraw w rzucaniu kamieniami. […] Gdy by may, nieraz zabawia si ciskaniem kamieni […], dorósszy spdza wiele czasu na takich grach jak palant, pika i krgle — sowem, lubi spokojne zabawy polegajce na rzucaniu do celu; Bilbo zna róne sztuki prócz puszczania kóek z dymu, zadawania i rozwizywania zagadek i gotowania, chocia nie miaem dotd czasu, aby wam o tym powiedzie22. Zajcia Bilba w dzieci stwie, jak to czsto bywao w czasach, gdy na wiecie „mniej byo zgieku, a wicej zieleni”23, byy dobrym przygotowaniem do przygód. Nie jest to bynajmniej zaskoczeniem dla filozofów. Joseph Esposito opisuje zabaw jako otwarcie si na moliwoci. Nasze upodobanie do sportów czciowo ma zapewne zwizek z tym, e nie znamy z góry wyniku. Gra nie jest gr, jeli jej zako czenie jest ustalone przez jej rozpoczciem. Gramy nie tylko po to, by si porusza lub by wygra, lecz równie, by dowiadczy moliwoci zwizanych z zabaw. Esposito pisze: Wspinaczka górska to sport, a nie tylko zdrowe wiczenie, poniewa zawiera w sobie moment otwartych moliwoci — podparcie dla doni lub stopy moe si ukruszy bez ostrzeenia. W wdkarstwie to samo dotyczy tego, czy ryba zapie przynt. […] Gdy natura ma okazj si z nami zabawi, jak ma to miejsce równie w eglarstwie, surfingu, polowaniu, lotniarstwie itd., te czynnoci staj si czym wicej ni sposobem na spdzanie wolnego czasu, stajc si okazj do sportowej gry24. Podobnie Drew Hyland twierdzi, e gra wymaga „postawy otwarcia si” na nowe dowiadczenia25. Moe to wyjania yk Tuków w Bilbie. Gdy Tukowie pragnli przygody, wcale nie zachowywali si dramatycznie inaczej ni pozostali hobbici. Wrcz przeciwnie, doprowadzali naturalne 148

Kup książkę

Poleć książkę


HOBBITUS LUDENS

dla hobbitów umiowanie zabawy do jego logicznego rozwinicia — jeli kto lubi si bawi, to dlatego, e lubi róne moliwoci, a najwiksze moliwoci nazywamy „przygodami”. Parafrazujc Schillera, ycie hobbita jest dobre i wygodne, jednak potrzeba w nim odrobiny przygody, by uczyni je kompletnym. Motywacj Bilba nie jest bogactwo, strach, patriotyzm czy jakikolwiek zewntrzny czynnik — wyrusza w poszukiwaniu przygód, poniewa sam pragnie ich dowiadczy26.

Igranie z ogniem — Gandalf i gobliny Nie kada zabawa jest równie dobra, czciowo dlatego, e nie kada nastawiona jest na pikno. Pisaem wczeniej, e niemal wszyscy w ródziemiu bawi si. Ta uwaga moe si wydawa nieistotna, jednak Gandalf i gobliny maj kilka cech wspólnych. Po pierwsze, i on, i oni lubi piosenki. Po drugie, i on, i oni lubi zabawy z ogniem. W obu przypadkach oczywicie zabawa Gandalfa jest lepsza ni zabawy goblinów. Zacznijmy od ognia. Gandalf ma talent do fajerwerków, co czyni z niego bardzo podanego gocia na przyjciach w Shirze. Fajerwerki przydaj si te, by odwróci uwag goblinów lub podpali wargów. Podobnie jak miao to miejsce z dziecinnymi zabawami Bilba, zabawy Gandalfa nastawione s na pikno, jednak przy okazji s poyteczne. Gobliny te lubi wybuchy. Czytamy o nich: Otó gobliny s okrutne, przewrotne i ze do gruntu. Nie wyrabiaj piknych przedmiotów, ale na innej robocie znaj si do dobrze. […] Niewykluczone, e to wanie gobliny byy wynalazcami pewnych maszyn, które z czasem stay si utrapieniem wiata, a przede wszystkim przemylnych urzdze do zabijania mnóstwa istot za jednym zamachem; gobliny lubi bowiem koa i mechanizmy, a nade wszystko gwatowne wybuchy; lubi te wyrcza si w robocie, o ile si da, cudzymi rkami27. Gandalf zabawia si fajerwerkami, poniewa s pikne, gobliny zajmuj si wybuchami tylko dlatego, e s uyteczne. Rónica pomidzy jednym i drugim podejciem polega na otwarciu si na moliwoci lub nie. Gobliny 149

Kup książkę

Poleć książkę


HOBBIT I FILOZOFIA. PRAWDZIWA HISTORIA TAM I Z POWROTEM

nie pragn rónych moliwoci ani przygód — chc zrobi jak najwicej jak najmniejszym nakadem pracy. Ich podejcie do zabawy jest jeszcze wyraniej widoczne w ich piosenkach. Ich pieni nie maj w sobie pikna, cudownoci ani tajemnic. piewaj, by zmobilizowa si do pracy: „Mot w eb a chrup! Trzask, prask, w py w proch. […] Mcz, jcz, tnij, wicz!”28. Mona to porówna z radosnymi piosenkami z Rivendell, pieni wiolarzy, spawiajcych beczki, którzy dziwuj si otaczajcemu ich piknu natury, lub z penymi nadziei, proroczymi pieniami z Miasta na Jeziorze. Gobliny, czy to w praktyce, czy w pieni, kochaj rzeczy przemylne, nie pikne.

Gra według reguł — zagadki i etyka Spryt jest przeceniany; a w kadym razie nie jest a tak wany jak zabawa i pikno. Tytu tego rozdziau zaczerpnity zosta z ksiki holenderskiego filozofa Johana Huizingi (1872 – 1945) Homo ludens, powiconej filozofii zabawy. Tytu jest gr sów z okreleniem homo sapiens, nazw, jak nadalimy naszemu gatunkowi, by podkreli nasz przemylno i wiedz o tym, jak robi róne rzeczy. Huizinga uwaa, e ludzie, którzy wymylili t nazw, byli niczym wargowie oszczekujcy niewaciwe drzewo. To nie mylenie czyni nas tym, kim jestemy, lecz zdolno bawienia si. Huizinga twierdzi, e sama filozofia narodzia si z zabaw sownych, a konkretniej — zagadek29. W staroytnych Atenach mczyni, którzy nazwali siebie sofistami, uczyli innych przemawiania, tak by ci ostatni mogli wygrywa wybory i sprawy sdowe. Sofici zadawali sobie nawzajem zagadki, by ustali swoj pozycj jako filozofów. W tym rodowisku pojawi si Sokrates, pierwszy wielki zachodni filozof, którzy odkry co wanego pod pozorn bahoci zagadek. Zagadki opieraj si na wieloznacznoci sów i bawi si zwizkami pomidzy rzeczami, które wydaj si ze sob niezwizane. Tak naprawd jest to pocztek metafizyki (badania tego, co jest najbardziej rzeczywiste) i epistemologii (gazi filozofii zajmujcej si badaniem wiedzy i wiary). Daje nam te wgld w kwestie etyki, czyli tego, jak powinnimy y z innymi. Czsto cytowane sowa Thorina, wypowiedziane przez niego na ou mierci, sugeruj, e on te zrozumia, i ycie powicone zabawie moe 150

Kup książkę

Poleć książkę


HOBBITUS LUDENS

pozwoli nam nauczy si etycznego, najlepszego rodzaju ycia30. Moe wanie dlatego Schiller twierdzi, e „czowiek bawi si tylko tam, gdzie w caym znaczeniu tego sowa jest czowiekiem, i tam tylko jest penym czowiekiem, gdzie si bawi”31. Dla Schillera i Arystotelesa zabawa bya rodzajem dobra poredniego. Sama w sobie jest czym podanym, a zarazem jest spoiwem dla innych obszarów naszego mylenia. Gdy si bawimy, stykamy si z piknem moliwoci, co pozwala nam poczy nasze impresje zmysowe z bardziej ogólnymi ideami, zasadami i definicjami. Mona wyrazi to prociej — to zabawa pozwala nam pozna, co jest etyczne. Jeli jestemy homo sapiens (ludmi mylcymi) to tylko dlatego, e przede wszystkim jestemy homo ludens (ludmi, którzy si bawi).

Zabawa i proces współ-twórczy Takie spojrzenie na zabaw jest najwyraniej bliskie Tolkienowi. W kilku swoich ksikach pisze on o tym, co to znaczy by artyst, i sugeruje, e sztuka jest rodzajem zabawy, w której imitujemy najwysz, bosk etyk. Tolkien nazwa ten proces „deniem wspó-twórczym”. Przykad tego znajdujemy w Silmarillionie, gdy Aulë tumaczy Ilúvatarowi, dlaczego stworzy krasnoludów bez jego wiedzy. Aulë opisuje ten proces jako zabaw: „To Ty wszczepie w moje serce wol tworzenia nowych rzeczy; dziecko niewiele rozumie, lecz próbuje naladowa uczynki ojca nie dlatego, e chce je wyszydzi, lecz dlatego wanie, e jest synem swojego ojca”32. Tolkien nie pisa swoich opowieci ze ródziemia dla zysku, lecz dla odtworzenia czy te, jak sam by powiedzia, subkreacji — to twórcza, radosna praca artysty naladujcego Boga.

Granice zabawy Tolkien jednak przypomina nam, e zabawa ma swoje granice. Na przykad powyszy cytat z Silmarillionu sugeruje, e nie kada zabawa jest równie dobra. Aulë rozumie, e gdyby jego zabawa wyszydzaa dziaania Ilúvatara, to byaby ona dla niego degradujca i on sam zasugiwaby na kar. Pamitajmy te o tym, co powiedzia Arystoteles — zabawa jest wana, ale jej zadaniem jest przygotowanie nas do bycia powanymi. 151

Kup książkę

Poleć książkę


HOBBIT I FILOZOFIA. PRAWDZIWA HISTORIA TAM I Z POWROTEM

Zgadza si z tym Immanuel Kant (1724 – 1804)33. Zabawa, twierdzi, pozwala nam wywiczy swoje umiejtnoci, jednak bez pracy i dyscypliny nigdy nie zdobdziemy potrzebnych umiejtnoci ani nie wyksztacimy swoich umysów. Kant ostrzega, e zabawa moe te by niebezpieczna, szczególnie jeli chodzi o to, jak traktujemy innych ludzi, gdy si bawimy. Nigdy nie powinnimy traktowa innych ludzi jak zabawki. Kant powiedzia, e dawanie dzieciom rzeczy, których pragn, wcale nie jest ich psuciem — rodzic najbardziej psuje dziecko wtedy, gdy traktuje je jak swoj zabawk. To wedug Kanta jest brak szacunku dla osoby, któr staje si dziecko. Niebezpiecze stwo zabawy polega wic na tym, e moemy nie traktowa innych tak powanie, jak powinnimy. Tolkien daje nam tego mnóstwo przykadów. Jak powiedzia Bilbo: „Nigdy nie miej si ze smoka, póki jeszcze zipie”34. Przypomnijmy sobie te Gandalfa przed wie Orthanku w Dwóch wieach, gdy mówi: „Kto ma ochot, moe mi towarzyszy [by porozmawia z Sarumanem], pamitajcie jednak — bez artów. Nie pora na to”. Gdy Pippin zapyta, na czym polega niebezpiecze stwo, Gandalf odpowiedzia, e najbardziej zagroeni s ci, którzy „podchodz pod jego próg z lekkim sercem” i przez to nie traktuj jego mocy i sów tak powanie, jak powinni35. Tolkien wiedzia, e zabawa sowami moe by przyjemna, jednak dawa do zrozumienia, e sowa potrafi te by potne i niebezpieczne.

Profesor się bawi Przyjaciel Tolkiena, C.S. Lewis (1898 – 1963), zna potg sów lepiej ni ktokolwiek. Czyta Hobbita i bardzo mu si on podoba. Lewis potwierdzi zabawowe nastawienie Hobbita, piszc: „Hobbit, chocia zupenie niepodobny do Alicji [w Krainie Czarów] przypomina j pod tym wzgldem, e mamy tu do czynienia z bawicym si profesorem”36. Jak przewidzia Lewis w swojej recenzji, zabawa profesora daa nam klasyczne dzieo. Czy potrzebujemy jakiego innego wiadectwa, jak wana jest zabawa?

152

Kup książkę

Poleć książkę


HOBBITUS LUDENS

UWAGI: 1

Pippin dobrodusznie mówi Bergilowi (który grozi Pippinowi, e go postawi na gowie lub pooy go na opatki): „Znamy róne chwyty walki zapaniczej w naszym kraiku”, J.R.R. Tolkien, Wadca Piercieni. Powrót króla, Muza SA, Warszawa 2002, s. 44 – 45. 2

J.R.R. Tolkien, Wadca Piercieni. Druyna Piercienia, Muza SA, Warszawa 2002, s. 16. Przed podró do Samotnej Góry Thorin pogardza hobbitami jako ras „wieniaków”, vide: id., Wyprawa do Ereboru, [w:] Niedokoczone opowieci, red. Ch. Tolkien, Amber, Warszawa 2005, s. 272. 3

Sam Tolkien by za modu penym werwy (chocia niewysokim) sportowcem. Na spotkaniu swojej klasy z King’s Edwards School przekona si, e zosta zapamitany bardziej jako gracz w rugby ni ze wzgldu na swoje umiejtnoci naukowe, vide: J.R.R. Tolkien, Listy, red. H. Carpenter przy wspópracy Ch. Tolkiena, Prószy ski i S-ka, Warszawa 2010, s. 552. 4

J.R.R. Tolkien, Hobbit, czyli tam i z powrotem, Iskry, Warszawa 1994, s. 48.

5

Ibid., s. 78.

6

Ibid., s. 60 – 61.

7

F. Schiller, Listy o estetycznym wychowaniu czowieka i inne rozprawy, Czytelnik, Warszawa 1972, s. 102. 8

J.R.R. Tolkien, Hobbit…, op. cit., s. 44.

9

F. Schiller, Listy…, op. cit., s. 102.

10

w. Tomasz z Akwinu, Suma teologiczna, t. 5, wiat widzialny, zagadnienie 73, art. 2; t. 16, Mio, zagadnienie 35; t. 33, Zmartwychwstanie cia, zagadnienie 84; http://katedra.uksw.edu.pl/suma/ suma_przelad.htm [dostp: 10 grudnia 2012]. 11

J.R.R. Tolkien, Hobbit…, op. cit., s. 5.

12

Ch.S. Peirce, A Neglected Argument for the Reality of God, [w:] The Essential Peirce, Indiana University Press, Bloomington 1998, 2, s. 436. 13

J.R.R. Tolkien, Hobbit…, op. cit., s. 43. 153

Kup książkę

Poleć książkę


HOBBIT I FILOZOFIA. PRAWDZIWA HISTORIA TAM I Z POWROTEM

14

Ibid., s. 43, 45.

15

Cyt. za: Tukidydes, Wojna peloponeska, Zakad Narodowy im. Ossoli skich, Wrocaw 1991, s. 140.

16

To rozrónienie rzeczy dobrych mona znale w Pastwie Platona, 2.357b – d. 17

Ksenofont, Podrcznik owiectwa, [w:] Wybór pism, Zakad Narodowy im. Ossoli skich, Wrocaw 1966. 18

Platon, Fajdros, 276d. Cf. A.A. Krentz, Play and Education in Plato’s Republic, Boston University, http://www.bu.edu/wcp/Papers/Educ/ EducKren.htm [dostp: 5 grudnia 2012]; D. Hyland, The Question of Play, University Press of America, Lanham 1984, s. 139 – 163.

19

Arystoteles, Etyka nikomachejska, PWN, Warszawa 2007, wersy 1176b33. Tak naprawd to moja swobodna interpretacja tego cytatu; dokadny przekad brzmi: „Zabawa, której celem jest powany wysiek”.

20

A. Pope, Epistles to Several Persons, 1.102.

21

J.R.R. Tolkien, Hobbit…, op. cit., s. 58. Gandalf wspomina te, e Smaug nigdy nie wcha hobbita, co jest du zalet, biorc pod uwag jego czuy wch; cf. id., Wyprawa…, op. cit., s. 272.

22

J.R.R. Tolkien, Hobbit…, op. cit., s. 125 – 126.

23

J.R.R. Tolkien, Hobbit…, op. cit., s. 7.

24

J.L. Esposito, Play and Possibility, [w:] „Philosophy Today”, lato 1974.

25

D. Hyland, The Question…, op. cit., s. 139.

26

Dzikuj za t myl badaczowi twórczoci Tolkiena, Matthew T. Dickersonowi.

27

J.R.R. Tolkien, Hobbit…, op. cit., s. 52.

28

Ibid., s. 51.

29

J. Huizinga, Homo ludens. Zabawa jako ródo kultury, Aletheia, Warszawa 2007, s. 213 – 228.

154

Kup książkę

Poleć książkę


HOBBITUS LUDENS

30

J.R.R. Tolkien, Hobbit…, op. cit., s. 222.

31

F. Schiller, Listy…, op. cit., s. 104.

32

J.R.R. Tolkien, Silmarillion, Amber, Warszawa 1996, s. 47 – 48.

33

I. Kant, On Education, 2.55, 4.65 – 69.

34

J.R.R. Tolkien, Hobbit…, op. cit., s. 176.

35

J.R.R. Tolkien, Wadca Piercieni. Dwie wiee, Muza SA, Warszawa 2002, s. 223.

36

C.S. Lewis, The Hobbit, [w:] On Stories, Harcourt, San Diego 1982, s. 81.

155

Kup książkę

Poleć książkę


Kup książkę

Poleć książkę



Hobbit i filozofia. Prawdziwa historia tam i z powrotem