Page 1


Tytuł oryginału: Batman and Philosophy: The Dark Knight of the Soul Tłumaczenie: Olga Kwiecień-Maniewska Projekt okładki: ULABUKA Materiały graficzne na okładce zostały wykorzystane za zgodą Shutterstock.com ISBN: 978-83-246-6477-1 Copyright © 2008 by John Wiley & Sons, Inc. All rights reserved. Published by John Wiley & Sons, Inc., Hoboken, New Jersey. All Rights Reserved. Authorised translation from the English language edition published by John Wiley & Sons Limited. Responsibility for the accuracy of the translation rests solely with Helion S.A. and is not the responsibility of John Wiley & Sons Limited. No part of this book may be reproduced in any form without the written permission of the original copyright holder, John Wiley & Sons Limited. Translation copyright © 2013 by Helion S.A. All rights reserved. Wszelkie prawa zastrzeżone. Nieautoryzowane rozpowszechnianie całości lub fragmentu niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci jest zabronione. Wykonywanie kopii metodą kserograficzną, fotograficzną, a także kopiowanie książki na nośniku filmowym, magnetycznym lub innym powoduje naruszenie praw autorskich niniejszej publikacji. Wszystkie znaki występujące w tekście są zastrzeżonymi znakami firmowymi bądź towarowymi ich właścicieli. Autor oraz Wydawnictwo HELION dołożyli wszelkich starań, by zawarte w tej książce informacje były kompletne i rzetelne. Nie biorą jednak żadnej odpowiedzialności ani za ich wykorzystanie, ani za związane z tym ewentualne naruszenie praw patentowych lub autorskich. Autor oraz Wydawnictwo HELION nie ponoszą również żadnej odpowiedzialności za ewentualne szkody wynikłe z wykorzystania informacji zawartych w książce. Wydawnictwo HELION ul. Kościuszki 1c, 44-100 GLIWICE tel. 32 231 22 19, 32 230 98 63 e-mail: editio@editio.pl WWW: http://editio.pl (księgarnia internetowa, katalog książek) Printed in Poland. • Kup książkę • Poleć książkę • Oceń książkę

• Księgarnia internetowa • Lubię to! » Nasza społeczność


Spis treści

PODZIĘKOWANIA Oscarowa przemowa, której George Clooney nigdy nie mia okazji wygosi

WSTĘP Moja zagadka do prawdy zmierza…

9

11

CZĘŚĆ I

CZY MROCZNY RYCERZ ZAWSZE POSTĘPUJE WŁAŚCIWIE? 1 Dlaczego Batman nie zabija Jokera? Mark D. White

15

2 Czy stworzenie Robina byo suszne? James DiGiovanna

27

3 Cnotliwa nienawi Batmana Stephen Kershnar

37

CZĘŚĆ II

SPRAWIEDLIWOŚĆ, PRAWO I PORZĄDEK SPOŁECZNY: GDZIE TU MIEJSCE DLA BATMANA? 4 Ziemia niczyja: porzdek spoeczny w Gotham City i Nowym Orleanie Brett Chandler Patterson

Kup książkę

49

Poleć książkę


SPIS TREŚCI

5 Rzdy w Gotham Tony Spanakos

63

6 Szalestwo Jokera: czy Bazeskiego Ksicia Zbrodni moemy uzna za moralnie odpowiedzialnego? Christopher Robichaud

77

CZĘŚĆ III

POCHODZENIE I ETYKA: SKĄD SIĘ WZIĄŁ ZAMASKOWANY KRZYŻOWIEC? 7 Obietnica Batmana Randall M. Jensen

91

8 Czy Bruce Wayne powinien by zosta Batmanem? Mahesh Ananth i Ben Dixon

107

9 Co by zrobi Batman? Bruce Wayne jako przykad moralny Ryan Indy Rhodes i David Kyle Johnson

119

CZĘŚĆ IV

KIM JEST BATMAN? (CZY TO PODCHWYTLIWE PYTANIE?) 10 Pod mask: kady moe zosta Batmanem Sarah K. Donovan i Nicholas P. Richardson

133

11 Czy Batman mógby by Jokerem? Sam Cowling i Chris Ragg

145

12 Kryzys tosamoci Batmana i rodzinne podobiestwo wedug Wittgensteina Jason Southworth 13 Jak to jest by Batmanem? Ron Novy

159 169

6

Kup książkę

Poleć książkę


SPIS TREŚCI

CZĘŚĆ V

BYCIE NIETOPERZEM Z PUNKTU WIDZENIA EGZYSTENCJALIZMU I TAOIZMU 14 Alfred, mroczny rycerz wiary: Batman i Kierkegaard Christopher M. Drohan

183

15 Mroczne noce i gos sumienia Jason J. Howard

197

16 Batmana zmagania ze mierci, lkiem i wolnoci David M. Hart

211

CZĘŚĆ VI

PRZYJACIEL, OJCIEC, RYWAL…? WIELE RÓL BATMANA 17 Dlaczego Batman jest lepszy od Supermana? Galen Foresman

225

18 Najlepsi na wiecie… przyjaciele? Batman, Superman i natura przyja ni Daniel P. Malloy

237

19 Wyjcie z cienia skrzyde nietoperza: Arystoteles, Kant i Dick Grayson o ksztaceniu moralnym Carsten Fogh Nielsen

251

20 Tao nietoperza Wywiad z Bat Tzu, przeprowadzony przez Marka D. White’a

O AUTORACH Ksita (i ksiniczki) kazuistyki i imperatywów kategorycznych

263

273

7

Kup książkę

Poleć książkę


BŁĄD! W DOKUMENCIE NIE MA TEKSTU O PODANYM STYLU.

14

Kup książkę

Poleć książkę


Dlaczego Batman nie zabija Jokera? Mark D. White

Poznaj Jokera W cigu ostatnich kilku dziesicioleci Joker zmieni si z Bazeskiego Ksicia Zbrodni w ohydnego morderc, niemajcego rywali. Co najgorsze, zabi drugiego Robina, Jasona Todda, tukc go na krwaw miazg przed wysadzeniem w powietrze. Na oczach dziesitek dzieci zastrzeli porucznik Sar Essen, drug on komisarza Jima Gordona, zwabiwszy j w puapk gro b ich zabicia. Lata wczeniej Joker postrzeli w krgosup Barbar Gordon — adoptowan córk Jima Gordona i by Batgirl — co wywoao u niej parali od pasa w dó, a nastpnie drczy Jima zdjciami, na których ley ona twarz do dou, naga i krwawica. Nie zapominajmy te o niezliczonych zwyczajnych mieszkacach Gotham City — Joker zmiót z powierzchni ziemi nawet swoich wasnych popleczników!1 Za kadym razem, gdy Jokerowi udaje si uciec z Azylu Arkham, popenia on nikczemne zbrodnie — takie, o których filozof Joel Feinberg (1926 – 2004) mówi: „chore! chore! chore!” lub te „potrójnie chore!”2. Oczywicie Batmanowi nieodmiennie udaje si schwyta Jokera i znowu

Kup książkę

Poleć książkę


MARK D. WHITE

zamkn go za „obrotowymi drzwiami” Arkham3. Batman wie, e Joker ponownie ucieknie i bdzie zabija, o ile Zamaskowany Mciciel nie zdoa temu zapobiec, co, rzecz jasna, nie zawsze jest w stanie zrobi. Dlaczego wic Batman po prostu nie zabije Jokera? Pomyl o wszystkich tych yciach, które mógby ocali! Pomyl o jego najbliszych przyjacioach i wspópracownikach, których by uratowa, gdyby zabi go lata temu! Komisarz Gordon sam zastanawia si kilkakrotnie nad zabiciem Jokera i zwykle to wanie Batman go powstrzymywa4. W niesamowicie wiele mówicej scenie w wtku Husha Batman jest bardzo bliski zabicia Jokera i tym razem to Jim go od tego odwodzi. Batman pyta go: „Ile jeszcze y pozwolisz mu zniszczy?”, na co Jim odpowiada: „Nic mnie to nie obchodzi. Nie pozwol mu zniszczy twojego”5. Tak wic mimo e Batman rozwaa to wielokrotnie, nigdy nie zabi Jokera, swojego najbardziej morderczego wroga. Oczywicie, za wyjtkiem kilku najwczeniejszych spraw, Batman w ogóle unika zabijania, zwykle tumaczc, e gdyby zabi, staby si tak samo jak zy jak przestpcy, z którymi poprzysig walczy. To wydaje si niemal egoizmem — kto mógby powiedzie: „Hej, Nietoperzu, tu nie chodzi o ciebie!”. A moe jednak? Czy powinno tak by? Zazwyczaj uwaamy, e dana osoba ma obowizek zrobi to, co przyniesie korzy wielu osobom, ale co, jeli to „co” oznacza popenienie morderstwa? Co jest waniejsze — czynienie dobra czy nieczynienie za (och, Alfredzie, przydaaby si nam aspiryna)? W tym rozdziale zastanowimy si nad etycznoci zabijania w celu uniknicia dalszych morderstw, co jest dokadnie tym problemem, przed którym staje Batman, gdy na jednej szali kadzie swój kodeks moralny, a na drugiej niezliczone ycia, które mógby ocali. Tak naprawd ta kwestia bya podnoszona wielokrotnie, ostatnio przez zoczyc Husha i samego Jasona Todda (który wróci z martwych), a wczeniej przez Jean-Paula Valleya (który zastpi Batmana w serii Knightfall). aden z nich jednak nie mia tak surowego kodeksu moralnego jak Batman6. Dla celów naszych rozwaa przedstawiam tu kilka synnych filozoficznych eksperymentów mylowych, które pozwol nam przyjrze si bliej sytuacji etycznej poprzez rozoenie jej na podstawowe elementy, tak jak robi to Batman, rozwizujc zagadk przemylnej zbrodni (no, moe nie cakiem tak samo, ale pozwól mi marzy). 16

Kup książkę

Poleć książkę


DLACZEGO BATMAN NIE ZABIJA JOKERA?

Czy Batman jest utylitarystą, czy deontologiem (a może ani jednym, ani drugim)? Argument za zabiciem Jokera jest oczywisty — jeli Batman zabije Jokera, zapobiegnie popenianiu przez niego morderstw w przyszoci. Takie rozumowanie jest typowe dla utylitaryzmu, systemu etycznego, który wymaga od nas dziaa prowadzcych do maksymalizacji ogólnego szczcia i dobrostanu. Uratowanie wielu y kosztem jednego mona potraktowa jako czysty zysk, jeli chodzi o uyteczno lub ogólny dobrostan, i chocia z ca pewnoci byby to wybór tragiczny, utylitaryci zasadniczo skanialiby si ku niemu (moglibymy tu wprowadzi inne kwestie, jak na przykad zaspokojenie dzy zemsty rodzin ofiar Jokera albo nieszczcie, jakim dla niektórych ludzi jest zabicie kogokolwiek, ale na razie nie komplikujmy spraw zanadto). Superbohaterowie na ogó jednak nie s utylitarystami. Naturalnie zaley im na szczciu i dobrym samopoczuciu tak samo jak wszystkim, lecz nie uwaaj, e w tym celu mona zrobi wszystko. Oczywicie przestpcy zdaj sobie z tego spraw i wykorzystuj to: w kocu dlaczego kryminalici bior niewinnych ludzi jako zakadników? Superbohaterowie — tak samo jak policja w realnym wiecie — raczej nie zaryzykuj ycia niewinnych osób, by schwyta przestpc, nawet jeli miaoby to oznacza powstrzymanie go przed zabijaniem kolejnych ludzi w przyszoci. Ogólnie moemy powiedzie, e wikszo superbohaterów nie bdzie zabija nawet po to, by uratowa wiele innych y7. Dlaczego jednak nie chc zabija w takiej sytuacji? Utylitarysta nie zrozumiaby tego rozumowania: „Pozwalasz wielu ludziom umrze, poniewa ty nie chcesz zabi jednego czowieka?”. W rzeczy samej to prawie dokadnie takich sów uyli Jason Todd i Hush w rozmowie z Batmanem. Hush zapyta: „Jak sdzisz, jak cen w yciach zapacie, ile rodzin zrujnowae przez to, e pozwolie Jokerowi y…? I dlaczego? Ze wzgldu na swoje poczucie obowizku? Sprawiedliwo?”. Jason Todd uj to w bardziej osobisty sposób (oczywicie): „Bruce, wybaczam ci, e mnie nie uratowae. Jednak dlaczego… dlaczego, na Boga, on wci yje…? Ignorowanie tego, co zrobi w przeszoci. lepo, gupio ignorujesz cae cmentarze, które zapeni, tysice ludzi, którzy przez niego cierpieli… przyjació, z których uczyni kaleki… Mylaem… mylaem, e zabicie mnie... e bd 17

Kup książkę

Poleć książkę


MARK D. WHITE

ostatni osob, któr kiedykolwiek pozwolisz mu skrzywdzi”8. Batman zawsze odpowiada, e gdyby zabija, to staby si tak samo zy jak przestpcy, z którymi walczy, albo e w ten sposób przekroczyby granic, zza której nie byoby powrotu — chocia bez oporów przyznawa si do swojego pragnienia zabicia Jokera9. Podczas gdy utylitaryci na ogó zgodziliby si na zabicie jednej osoby, gdyby miao to zapobiec mierci wielu innych, czonkowie szkoy etycznej zwanej deontologizmem nie zgodziliby si z ich postaw10. Deontolodzy oceniaj moralno danego czynu na podstawie cech samego czynu, niezalenie od wynikajcych z niego konsekwencji. Dla deontologa cel nigdy nie usprawiedliwia rodków, lecz rodki same w sobie musz by uzasadnione i suszne. Tak wic fakt, e zabicie Jokera mogoby zapobiec kolejnym zbrodniom, jest bez znaczenia — jedynym istotnym czynnikiem jest to, i zabijanie jest ze i kropka. Jednak nawet dla najsurowszego deontologa istniej wyjtki — na przykad na ogó uznaj oni za dopuszczalne zabicie w obronie wasnej. Zabijanie jest zatem dozwolone, ale tylko z waciwych powodów? Czy zabicie maniakalnego mordercy mogoby by takim powodem? Zobaczymy, najpierw jednak musimy si wybra na przejadk…

Do wagonika, profesor Thomson! Jednym z klasycznych dylematów moralnych rozwaanych przez filozofów jest „dylemat wagonika”, wprowadzony przez Philipp Foot i rozwinity przez Judith Jarvis Thomson11. Wyobra sobie pdzcy po torach wagonik. Na dalszym odcinku torów znajduje si pi osób, które nie sysz wagonika i nie bd w stanie usun mu si z drogi. Niestety, nie ma czasu, by zatrzyma wagonik, nim ich zabije. Jedynym sposobem na zapobiegnicie ich mierci jest skierowanie wagonika na inny tor. Jednak na tym torze znajduje si osoba, która równie jest tak blisko wagonika, e nie zdy si on zatrzyma i j zabije. Wyobra sobie, e obok torów stoi przypadkowy obserwator, który musi dokona wyboru: moe nie zrobi nic, co doprowadzi do mierci piciu osób na torach, lub moe skierowa wagonik na inny tor, co umierci jedn osob.

18

Kup książkę

Poleć książkę


DLACZEGO BATMAN NIE ZABIJA JOKERA?

Nazwijmy osob, która moe zmieni bieg wydarze, Brucem. Czy Bruce ma moralne prawo skierowa wagonik na drugi tor, czy nie? Jeli tak, to czy moemy te powiedzie, e powinien to zrobi? Thomson wybiera wersj poredni, twierdzc, e Bruce moe — lecz nie musi — zmieni tor jazdy wagonika. Typowy utylitarysta wymagaby od Bruce’a przestawienia zwrotnicy i uratowania wikszej liczby osób, podczas gdy deontolog miaby problem z tym, e podjcie dziaania przez Bruce’a spowodowaoby mier jednej osoby (a nie z tym, e brak dziaania z jego strony przyczyniby si do mierci piciu osób). Odpowied Thomson wydaje si czy rozwaania utylitaryzmu i deontologii. Bruce’owi wolno (moe nawet powinno si go do tego zachci) przestawi zwrotnic i zabi jedn osob zamiast piciu, ale jego wtpliwoci, czy to zrobi, s uzasadnione. Jednym ze sposobów na uchwycenie rónicy pomidzy utylitaryzmem a deontologi jest przyjrzenie si zalecanym przez nie typom zasad. Utylitaryzm gosi zasady, w których sprawca czynu pozostaje neutralny, jak na przykad: „Maksymalizuj ogólny dobrostan”, i nie ma znaczenia, kim jest ten, który si do danej zasady stosuje. Wszyscy powinni dziaa tak, by powiksza ogólny dobrostan, i nie ma adnego usprawiedliwienia dla osoby, która mówi: „Nie chc tego robi”. Z kolei deontologia stosuje zasady odnoszce si do sprawcy czynu. Gdy deontolodzy stwierdzaj: „Nie wolno zabija”, to maj na myli „Tobie nie wolno zabija”, nawet jeli jakie inne przyczyny sprawiaj, e nie wydaje si to dobrym pomysem. Innymi sowy, podczas gdy utylitaryzm kadzie nacisk na osiganie dobrych rezultatów, deontologia zajmuje si tym, by dziaanie byo waciwe. Cho przeczenie zwrotnicy, by zabi jedn osob zamiast piciu, moe by dobre, to jednoczenie moe nie by suszne (ze wzgldu na dziaania, jakie musi podj konkretna osoba)12.

Hushowi bardzo by się ta historia spodobała… Thomson porównuje sytuacj z wagonikiem do dylematu chirurga majcego piciu pacjentów, z których kady umiera z powodu niewydolnoci innego organu i mógby zosta uratowany dziki przeszczepowi. Ze wzgldu na to, e narzdy do przeszczepów nie s dostpne normaln drog,

19

Kup książkę

Poleć książkę


MARK D. WHITE

chirurg rozwaa, czy nie upi jednego ze swoich (zdrowych) wspópracowników i nie pobra od niego organów13. Robic to, zabiby swojego koleg, ale uratowaby ycie piciu pacjentów. Z wyjtkiem naszego dr. Husha, którego mózg uleg uszkodzeniu, niewielu ludzi zgodzioby si na tak drastyczny plan (a ju na pewno nie p. dr Thomas Wayne!). Chyba domylasz si ju, do czego zmierzam (w kocu mionicy Batmana s bystrzy) — jaka jest rónica pomidzy przypadkow osob na drugim torze a koleg chirurga? W obydwu sytuacjach mona nie zrobi nic i pozwoli, by pi osób umaro, lub podj dziaania, które je uratuj kosztem ycia jednej osoby. Zarówno Thomson, jak i inni filozofowie borykali si z takimi pytaniami i nie znale li jednoznacznej odpowiedzi. Wikszo ludzi zgodziaby si, e przesunicie zwrotnicy jest usprawiedliwione, podczas gdy dziaania chirurga nie, lecz bardzo trudno byoby nam (nawet filozofom) powiedzie, dlaczego odbieramy to w ten sposób.

Dziesięć najważniejszych powodów, dla których Batmobil nie jest wagonikiem… W jaki sposób sytuacj Batmana mona odnie do historii z wagonikiem (lub przeszczepami)? Jakie czynniki, zwizane z Batmanem i Jokerem, nie s obecne w tych dwóch klasycznych dylematach filozoficznych? Co mówi nam o Batmanie jego odmowa zabicia Jokera? Oczywist rónic pomidzy przypadkami opisanymi przez Thomson oraz przypadkiem Batmana i Jokera stanowi fakt, e osoby, które zgin, jeli nie przestawi si zwrotnicy, i osoba, która zginie, jeeli si j przestawi, s sobie moralnie równe. Innymi sowy, nie ma moralnej rónicy pomidzy tymi osobami, jeli chodzi o to, jak naley je traktowa, jakie maj prawa i tak dalej. Wszyscy ludzie w przypadku wagonika s pod wzgldem moralnym „niewinni”, podobnie jak pacjenci i kolega chirurga w przykadzie z przeszczepami. Czy ma to znaczenie? Thomson wprowadza kilka modyfikacji, by zasugerowa, e tak. Co, jeli pi lecych na torach osób przewrócio si tam tego ranka po pijaku, podczas gdy czowiek znajdujcy si na drugim torze jest pracownikiem kolei, wykonujcym prace naprawcze? On ma prawo tam by, natomiast tych piciu pijaków nie. Czy to uatwioby nam 20

Kup książkę

Poleć książkę


DLACZEGO BATMAN NIE ZABIJA JOKERA?

podjcie decyzji o przesuniciu zwrotnicy? A co, jeli piciu pacjentów potrzebujcych przeszczepu znalazo si w takim stanie z uwagi na wasne zaniedbania, podczas gdy kolega chirurga bardzo dba o swoje zdrowie? W obu przypadkach moglibymy powiedzie, e owe pi osób znalazo si w rozpaczliwej sytuacji z powodu swoich (niewaciwych) wyborów i musz ponie ich konsekwencje. Co wicej, ycie tych osób nie powinno by uratowane kosztem osoby, która postpowaa odpowiedzialnie. Przypadek Jokera stanowi jednak dokadne przeciwiestwo tych scenariuszy. To on jest t jedn osob na drugim torze lub stole operacyjnym, podczas gdy jego ofiary (najprawdopodobniej niewinne) to pozostae pi osób. Zgodnie z przedstawion powyej logik istniaaby przesanka za tym, by zabi Jokera. W kocu dlaczego jego ofiary miayby powici swoje ycie, by on móg y (tym bardziej e yje po to, aby zabija niewinnych)? Ten przypadek jest inny od pierwotnych filozoficznych dylematów pod tym wzgldem, e wprowadza moraln rónic midzy stronami. W odrónieniu od klasycznego dylematu wagonika i sytuacji z przeszczepami Joker jest osob, która naraa innych na niebezpieczestwo. W przypadku wagonika byoby tak, jakby to Joker przywiza pi osób do torów, a nastpnie stan na drugim torze, by sprawdzi, co zrobi Batman (to dopiero gra w wyzwania)! Gdybymy skaniali si do tego, by zabi jedn osob, eby uratowa pi, to wiedza o tym, e ta pitka znalaza si w niebezpieczestwie ze wzgldu na postpowanie tej jednej, mogaby nas tylko utwierdzi w takim wyborze. Moemy powiedzie, e osoba na drugim torze ma prawo do ycia, nawet kosztem ycia piciu osób. Byoby oczywicie szlachetne z jej strony, gdyby si powicia, jednak wikszo filozofów (za wyjtkiem utylitarystów) zaprzeczyaby, e jest to jej obowizkiem. Staje si to jeszcze bardziej wyra ne w przypadku przeszczepów. Chirurg mógby oczywicie zapyta swojego koleg, czy chce odda swoje organy (i ycie), aby uratowa piciu pacjentów, ale trudno byoby powiedzie, e musi tak postpi. I znowu rónica pomidzy tym scenariuszem a przypadkiem Jokera polega na tym, e to on naraa innych na niebezpieczestwo, i byoby absurdem — czyli czym cakowicie stosownym w odniesieniu do Jokera — stwierdzi: „Jasne, e zamierzam zabi tych ludzi, jednak nie powinno si zabija mnie, by ocali ich!”. 21

Kup książkę

Poleć książkę


MARK D. WHITE

Rozpoznanie roli Jokera w stworzeniu tych sytuacji rzuca te wiato na odpowiedzialno, przed jak stoi Batman. Gdybymy powiedzieli zamaskowanemu rycerzowi, tak jak mówio mu to wielu innych: „Jeli nie zabijesz Jokera, to krew jego przyszych ofiar spadnie na twoje rce”, mógby odpowiedzie: „Nie, za mier zabitych przez siebie ludzi odpowiada tylko sam Joker. Ja odpowiadam jedynie za mier tych osób, które sam zabijam”14. Jest to kolejny sposób spojrzenia na zasad, która w centrum stawia sprawc dziaania — przypadkowy przechodzie w przykadzie z wagonikiem mógby powiedzie: „Nie jest moj win, e wagonik zagraa piciu osobom, jednak spowodowabym mier jednej osoby, gdybym przestawi zwrotnic”15.

„Chcę mojego prawnika! A, prawda, jego też zabiłem” To, co robi chirurg w przypadku przeszczepów, jest oczywicie nielegalne. Niemniej jednak jeli przypadkowy przechodzie przeczy zwrotnic, wiedzc, e spowoduje tym mier jednej osoby, ale uratuje pi innych, to nie jest jasne, czy postpi legalnie. Oczywicie legalno w przypadku Batmana i Jokera jest kwesti nieco prostsz. Zaómy (na razie), e Batman ma takie same prawa i obowizki jak policjant. W jakich okolicznociach policjant mógby zabi Jokera (pomijajc samoobron)? Gdyby Joker mia wanie kogo zabi, to zgodnie prawem policjant mógby go zastrzeli (jeli nie byby w stanie po prostu go unieszkodliwi i zabicie go pozostawaoby jedyn moliwoci). Tak wic jeeli Batman przyapaby Jokera w momencie, gdy ten usiowaby pozbawi ycia niewinn osob, a jedynym sposobem, by j uratowa, byoby zabicie Jokera, to Batman byby usprawiedliwiony (cho znajc go, moemy przypuszcza, e znalazby jakie inne wyjcie). Spróbujmy jeszcze bardziej skomplikowa sprawy: Batman znajduje Jokera tu po tym, jak ten kogo zabi. Batman (czy te policjant) nie jest w stanie ju nic zrobi, by uratowa t osob, jednak jeli zabije Jokera, to uratuje innych, których Joker prawdopodobnie zabije w przyszoci. Prawdopodobnie? Có, bd my sprawiedliwi — nie wiemy, czy Joker zabije wicej ludzi. „To ju ostatni raz, Nietoperzyku, przysigam!” — Jokerowi zdarzao si ju co prawda twierdzi, e si zmieni, ale moe tym razem zmieni si naprawd? A moe jutro umrze z naturalnych przyczyn i ju nikomu nie zagrozi? Faktem jest, e nie moemy by pewni, i znowu zabije, zatem nie wiemy, czy uratujemy jakiekolwiek ycie, odbierajc je jemu. 22

Kup książkę

Poleć książkę


DLACZEGO BATMAN NIE ZABIJA JOKERA?

Biorc to pod uwag, moemy zmodyfikowa sytuacj z wagonikiem w nastpujcy sposób: gsta mga zasania widok na gówny tor, ale widzimy osob na drugim torze. Nie wiemy, czy ktokolwiek jest na gównym torze, a jedynie to, e czasami spaceruj tam ludzie. Co robimy? Albo zmieniajc przykad z przeszczepem: chirurg nie ma obecnie adnych pacjentów, którzy potrzebuj przeszczepu, jednak przypuszcza, e pewnie jutro jacy si pojawi, a wtedy jego zdrowy kolega bdzie ju na wakacjach. Czy powinien powici dzisiaj ycie kolegi? Sdz, e nikt z nas nie czuby si dobrze, zabijajc jedn osob, by unikn ryzyka zabicia innych. Co innego obarczy Jokera odpowiedzialnoci za zabicie ludzi i nawet skaza go za to na kar mierci (gdyby nie by sztandarowym przykadem osoby powoujcej si na niepoczytalno, by unikn kary), a co innego kalkulowa, czy mógby kogo zabi w przyszoci. Nie da si ukry, e jego dotychczasowa historia go obcia, w dodatku sam mówi, e zamierza nadal mordowa. Co, jeli mamy wszelkie powody — tak jak ma je Batman — by mu wierzy? Czy moemy co z nim zrobi, zanim znów zabije? Karanie ludzi, zanim popeni przestpstwo, byo dyskutowane przez filozofów, a jako koncepcja zostao rozsawione przez krótkie opowiadanie Philipa K. Dicka z 1956 roku Raport mniejszoci i oparty na nim film w reyserii Stevena Spielberga z Tomem Cruise’em w roli gównej16. Wprawdzie zabicie Jokera przez Batmana trudno uzna dosownie za kar — nasz superbohater nie ma adnego prawa, by naoy na Jokera taki wyrok — jednak moemy si zastanawia, czy kara poprzedzajca jest moralnie akceptowalna, szczególnie w tym przypadku. Niektórzy powiedzieliby, e skoro Joker znowu zamierza zabi i mówi o tym bez ogródek, to nie ma adnego moralnego problemu z naoeniem na niego tego typu kary (moemy tu jednak mie do czynienia problemem epistemicznym lub informacyjnym — dlaczego Joker miaby wyjawia swoje przysze zbrodnie, wiedzc, e zostanie zabity, zanim zdoa je popeni?). Inni natomiast twierdz, e nawet jeli Joker mówi, i znowu zabije, to wci ma wybór i moe zmieni zdanie, a w zwizku z tym nie powinnimy go kara z góry, szanujc jego zdolno do dokonywania etycznych wyborów17. Myl o karze poprzedzajcej zbrodni moe w wielu z nas wywoa atak paniki, ale w czasach, w których wiele osób moe zosta bardzo atwo zabitych przez zaledwie jednego czy kilku sprawców, ju wkrótce moemy zosta zmuszeni do rozwaenia tej kwestii. 23

Kup książkę

Poleć książkę


MARK D. WHITE

A więc kwestia zamknięta, tak? Zatem wszyscy jestemy przekonani, e Batman mia racj, nie zabijajc Jokera. Co takiego? Nie jestemy? Có, oczywicie, e nie. Spójrzmy na to w ten sposób — uwaam si za deontologa, a nawet ja musz przyzna, e moe Batman powinien zabi Jokera (mam nadziej, i nie przeczyta tego aden z moich kolegów z Pónocnoamerykaskiego Towarzystwa Mioników Kanta, bo przez cay rok musiabym przynosi przekski i poncz na nasze zebrania!). Niezalenie od tego, e my, deontolodzy, twierdzimy, i to, co suszne, jest zawsze waniejsze od tego, co opacalne, zabicie Jokera lata temu byoby korzystne. Moesz zestawi to z niedawn debat na temat tortur — nawet ludzie, którzy caym sercem sprzeciwiaj si torturom w jakichkolwiek okolicznociach, musz mie wtpliwoci, gdy w gr wchodz tysice lub miliony niewinnych istnie. Na szczcie literatura — w tym przypadku rozumiem przez to pojcie komiksy — daje nam sposób, by dyskutowa o tego typu zagadnieniach bez koniecznoci dowiadczania ich. Nie musimy namawia ludzi, aby stanli na drodze rozpdzonego wagonika, i nie musimy mie prawdziwego Batmana i Jokera. Temu wanie su eksperymenty mylowe — pozwalaj nam odegra wymylony scenariusz i wyobrazi sobie, co powinnimy lub czego nie powinnimy zrobi. Na nieszczcie dla naszego bohatera, lecz na szczcie dla jego fanów, Joker jest dla Batmana postaci zupenie realn i jestem pewien, e bdzie si boryka z problemem zabicia lub ocalenia go jeszcze przez wiele lat.

UWAGI: 1

Jason Todd zgin w komiksie Death in the Family (1988), porucznik Essen w No Man’s Land, t. 5 (2001), Barbara Gordon zostaa postrzelona w Zabójczym arcie (1988, wyd. polskie 2012), a wikszo popleczników Jokera zgina w Batmanie nr 663 (kwiecie 2007).

2

Joel Feinberg, Evil, w: Problems at the Roots of Law, Oxford University Press, Oxford 2003, s. 125 – 192.

24

Kup książkę

Poleć książkę


DLACZEGO BATMAN NIE ZABIJA JOKERA?

3

Joker, jako typowy przykad przestpcy chorego psychicznie, nigdy nie moe otrzyma kary mierci.

4

Na przykad po tym, jak zgina porucznik Essen pod koniec No Man’s Land.

5

Batman nr 614 (czerwiec 2003), zamieszczony w Hushu, t. 2 (2003). Niestety nie byem w stanie zacytowa fragmentów wewntrznego dialogu Batmana z tego wydania, jednak jest to wspaniay kawaek literatury autorstwa Jepha Loeba.

6

Hush w Gotham Knights nr 74 (kwiecie 2006), Jason Todd w Batmanie nr 650 (kwiecie 2006) i Jean-Paul Valley w Robinie nr 7 (czerwiec 1994).

7

Przeprowadzona przez Wonder Woman w opowieci Sacrifice egzekucja Maxa Lorda, majca na celu przerwanie jego psychicznej wadzy nad Supermanem, jest znaczcym wyjtkiem i tak bya traktowana w kolejnych opowieciach (patrz Wonder Woman nr 219, wrzesie 2005; opublikowane równie w albumie Superman: Sacrifice, 2006).

8

róda podane w przypisie 6.

9

W scenie z Jasonem Toddem wyjania: „Zawsze pragnem go zabi… Chc widzie go martwym — by moe bardziej ni kiedykolwiek pragnem czegokolwiek”. W The Man Who Laughed (2005), trzymajc Jokera ponad zatrutym zbiornikiem wody dla Gotham City, Batman myli sobie: „W tej wodzie znajduje si do trucizny, by zabi tysice ludzi. Tak atwo byoby go po prostu do niej upuci. Tak wielu ludzi ju zgino przez niego… [jednak] nie mog”.

10

Najsynniejszym deontologiem jest Immanuel Kant, którego istotn prac na temat etyki jest Uzasadnienie metafizyki moralnoci (tum. Mcisaw Wartenberg, Wydawnictwo Antyk, Kty 2009).

11

Pierwotne rozwaania Foot mona znale  w jej eseju The Problem of Abortion and the Doctrine of the Double Effect, zamieszczonym w jej ksice Virtues and Vices (Clarendon Press, Oxford 2002, s. 19 – 32). Rozwaania Thomson znajduj si w eseju The Trolley Problem, przedrukowanym w jej ksice Rights, Restitution, & Risk pod red. Williama Parenta (Harvard University Press, Cambridge 1986, s. 94 – 116), jak równie w rozdziale 7. ksiki The Realm of Rights (Harvard University Press, Cambridge 1990). Polski przekad eseju Foot autorstwa Marka Wichrowskiego mona przeczyta pod adresem: http://pl.scribd.com/doc/23789480/ Przek%C5%82ad-tekstu-Ph-Foot-Spor-o-aborcj%C4%99-i-doktryna-podwojnego-skutku (dostp: 23 sierpnia 2012).

12

Doskonae omówienie zasad odnoszcych si do sprawcy mona znale  w ksice Samuela Schefflera The Rejection of Consequentialism (wyd. poprawione, Oxford University Press, Oxford 1990).

13

Pomimy tu astronomiczne nieprawdopodobiestwo, e osoba ta okazaaby si pasujcym dawc dla wszystkich piciu pacjentów! 25

Kup książkę

Poleć książkę


MARK D. WHITE

14

W 614 numerze komiksu Batman myli: „Nie mog… Nie zrobi tego… Nie przyjm adnej odpowiedzialnoci za Jokera”. Jednak potem dodaje: „Tyle e powinienem by go zabi dawno temu”. I wreszcie, po rozmylaniach o tym, e Joker znowu mógby zabi kogo, kto jest mu bliski, mówi: „Dzisiaj zginie z mojej rki”, po czym zaczyna sobie wyobraa róne sposoby umiercenia go. Moemy si zacz zastanawia, co by si stao, gdyby nie byo przy nim Jima, który go powstrzyma.

15

To z kolei przywouje kontrowersyjne etyczne rozrónienie pomidzy spowodowaniem mierci przez dziaanie a jej spowodowaniem przez brak dziaania. Przyzwolenie na mier jest zwykle uwaane za mniej problematyczne ni bezporednie przyczynienie si do niej — we pod uwag decyzj Mrocznego Skrzyda (ang. Nightwing), by nie powstrzyma Tarantuli przez zabiciem jego gównego wroga Blockbustera, który te grozi, e w przyszoci zabije wielu ludzi (Nightwing nr 93, czerwiec 2003). Co interesujce, Dick umierci raz take Jokera, tyle e Batman go oywi (Joker: Last Laugh nr 6, stycze 2002).

16

Opowiadanie mona znale  w czwartym tomie Opowiada zebranych Philipa K. Dicka wydawnictwa Prószynski i S-ka, jak równie w zbiorze Raport mniejszoci wydawnictwa Amber. Jeli chodzi o Toma Cruise’a, to jest on znany gównie z tego, e oeni si z Katie Holmes, która zagraa w filmie Batman: Pocztek (w moim odczuciu nie dokona niczego innego wartego wzmianki).

17

Christopher New przestawia argumentacj za kar z góry w artykule Time and Punishment („Analysis”, 52, nr 1 (1992), s. 35 – 40). Saul Smilansky z kolei opowiada si przeciwko niej (i argumentom Newa) w artykule The Time to Punish („Analysis”, 54, nr 1 (1994), s. 60 – 62).

26

Kup książkę

Poleć książkę


Kup książkę

Poleć książkę


Batman i filozofia. Mroczny rycerz nareszcie bez maski  
Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you