Page 1

Gezonde Dieren, Gezonde Mensen dr. ing. Paul A.M. Overgaauw 21 juni 2011

University of Applied Sciences

2


Gezonde Dieren, Gezonde Mensen Rede uitgesproken bij de benoeming tot lector diergezondheid aan de Hogeschool HAS Den Bosch, op dinsdag 21 juni 2011 door dr. ing. Paul A.M. Overgaauw.

5


LEDEN VAN HET COLLEGE VAN BESTUUR, DIRECTIE, COLLEGA’S, FAMILIE, VRIENDEN EN BEKENDEN,

3


01

WAT IS EEN LECTOR EN EEN LECTORAAT?

In deze inaugurele rede zal ik eerst kort ingaan op de vraag die bij velen van u leeft, wat nu precies een lector is en wat een lectoraat bij een hogeschool inhoudt. Daarna bespreek ik de hoofdonderdelen waaruit mijn leeropdracht ‘diergezondheid’ bestaat en hoe ik dat, samen met mijn collega’s, vorm wil geven binnen de Hogeschool HAS Den Bosch. Definities

zeggen docenten uit de hogeschool die

Het Latijnse woord lector betekent let-

onderzoek en ontwikkeling verrichten in

terlijk voorlezer. Volgens de Van Dale is

aanvulling op hun onderwijstaken. Een

een lector ‘een leraar (lerares) aan een

soort ‘praktijkprofessor’. Het verschil met

inrichting van hoger onderwijs, belast

een universitaire hoogleraar wordt als

met het doceren van een onderdeel van

volgt creatief weergegeven: ‘een hoog-

een studievak, maar niet behorend tot de

leraar op een universiteit verricht we-

academische senaat’.

tenschappelijk onderzoek, verhoogt het

Wikipedia meldt dat ‘in Nederland rond

kennisniveau van studenten en collega’s

2001 de functie van lector in het HBO is

en beïnvloedt het maatschappelijk debat.

geïntroduceerd, vooral door de invoering

Een lector toetst of alles wel effectief is

van de bachelor-masterstructuur (BaMA-

wat bedacht wordt’.

stelsel), waarbij hogescholen samenwerkingsverbanden aangaan met univer-

Doelstellingen

siteiten of een eigen master-opleiding

Deze weergave komt goed overeen met

opzetten. Een lector bij een hogeschool

de doelstellingen van de Stichting Kennis-

vervult hierbij een soortgelijke functie

ontwikkeling, die verantwoordelijk is voor

als een hoogleraar aan een universiteit.

de toewijzing van lectoraten in Nederland.

Veelal heeft hij of zij een eigen leerop-

Deze doelstellingen zijn: het versterken

dracht c.q. leerstoel: het lectoraat. Daar

van de externe oriëntatie (dit betekent

is een kenniskring aan verbonden, dat wil

de verbinding tussen bedrijfsleven en

3


HET LECTORAAT DIERGEZONDHEID IN DEN BOSCH BESTRIJKT, wanneer wordt uitgegaan VAN DE NAAM ‘DIERGEZONDHEID’, EEN BREED TERREIN

publieke instellingen), het professionali-

In Nederland vindt onderzoek naar infec-

seren van docenten (het niveau van de

tieziekten bij dieren vooral plaats bij het

onderzoekers verhogen door meer scho-

Centraal Veterinair Instituut (CVI) in Lely-

ling en door te promoveren), het op gang

stad, de Gezondheidsdienst voor Dieren

brengen van kenniscirculatie en ken-

in Deventer en de Faculteit Diergenees-

nisontwikkeling (door publiceren) en het

kunde in Utrecht. Onderzoek bij de mens

verbeteren en vernieuwen van curricula.

wordt uitgevoerd door het Rijksinstituut

Kortom, toepassings- en praktijkgericht

voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM)

onderzoek.

in Bilthoven, door medische faculteiten,

Deze doelen dient het lectoraat te be-

GGD’s en ziekenhuizen. Binnen het lecto-

reiken door het accent te leggen op

raat diergezondheid is daarom gekozen

systematische kennisontwikkeling, de ont-

om het langjarige onderzoeksprogramma

wikkeling van een eigen langjarig onder-

te richten op transmissieroutes van in-

zoeksprogramma en door zich te richten

fecties tussen mens en dier, dus de wijze

op verdieping van kennis voor de profes-

waarop interacties plaatsvinden.

sionele praktijk. One Health Focus van het onderzoek en

Bij nadere beschouwing van infecties tus-

kennisontwikkeling

sen mens en dier komt al snel het tegen-

Het lectoraat diergezondheid in Den

woordig steeds vaker genoemde ‘One

Bosch bestrijkt, wanneer wordt uitgegaan

Health’ concept in beeld. Dit concept gaat

van de naam ‘diergezondheid’, een breed

uit van de samenhang tussen dierge-

terrein. Maar de focus van het onderzoek

zondheid en volksgezondheid. In februari

en kennisontwikkeling is gericht op twee

van dit jaar vond het eerste International

hoofdgebieden, namelijk infectieziekten

One Health Congress plaats in Victoria in

van dieren die de mens kunnen besmet-

Australië. Het thema hiervan was ‘Human

ten (ofwel zoönosen) en daarnaast on-

Health, Animal Health, the Environment

derzoek en onderwijs op het terrein van

and Global Survival’. Het geeft aan dat er

gezelschapsdieren.

belangrijke overeenkomsten zijn tussen

4


DE Q-KOORTS UITBRAAK IN NEDERLAND ENKELE JAREN GELEDEN HEEFT DEZE NOODZAAK TOT BETERE SAMENWERKING DUIDELIJK GEMAAKT EN WAS DE AANLEIDING VOOR BETROKKEN INSTANTIES OM GOEDE AFSPRAKEN TE MAKEN VOOR SAMENWERKING

Bijten, krabben Pasteurella multocida Kattenkrabziekte Rabiës

Ontlasting Toxocara Toxoplasma Haakworm

Vectoren Leishmania Ziekte van Lyme Tekenencefalitis

Contact Huidschimmel Huidmijten Koepokken

Transmissieroutes1

mens, dier en leefomgeving die uitda-

tee ingesteld waarin o.a. dierenarts-viro-

gingen en risico’s met zich mee brengen

loog prof. dr. Thijs Kuiken van de Erasmus

waarbij samenwerking tussen de humane

Universiteit in Rotterdam zitting heeft2.

gezondheidszorg en de diergeneeskunde

Deze groep concludeerde na zijn eerste

noodzakelijk is. De Q-koorts uitbraak in

bijeenkomst dat het bij One Health op het

Nederland enkele jaren geleden heeft

gebied van gezelschapsdieren gaat om

deze noodzaak tot betere samenwerking

drie deelgebieden:

duidelijk gemaakt en was de aanleiding

1. overeenkomstige infecties (zoönosen)

voor betrokken instanties om goede

2. overeenkomstige behandelingen en

afspraken te maken voor samenwerking in

medicijnen

de toekomst. Op het gebied van gezel-

3. de relatie mens-dier

schapsdieren heeft de WSAVA (de World

Aangezien dit nauw overeenkomt met de

Small Animal Veterinary Association) in ja-

focus van het lectoraat zal ik deze nader

nuari van dit jaar een One Health Commit-

bespreken.

5


VOLGENS DE DEFINITIE VAN DE WERELD GEZONDHEIDSORGANISATIE WHO, DIE AL STAMT UIT 1951, IS EEN ZOÖNOSE EEN ZIEKTE DIE ONDER NATUURLIJKE OMSTANDIGHEDEN WORDT OVERGEBRACHT TUSSEN DIEREN EN MENSEN

6


02

ZOÖNOSEN

OPKOMENDE ZOÖNOSEN De laatste decennia is men wereldwijd geconfronteerd met een aantal belangrijke ziekte-uitbraken bij de mens die van dieren afkomstig bleken te zijn. Bekende voorbeelden hiervan zijn vogelgriep, gekke koeienziekte, SARS, Mexicaanse griep (waarvan de officiële benaming ‘nieuwe influenza A’ is), het West-Nijlvirus en de ziekte van Lyme. Er wordt in dit kader ook wel gesproken van emerging zoonoses of opkomende zoönosen. Volgens de definitie van de Wereld Gezondheidsorganisatie WHO, die al stamt uit 1951, is een zoönose een ziekte die onder natuurlijke omstandigheden wordt overgebracht tussen dieren en mensen. Soms wordt er nog een onderscheid gemaakt tussen antropozoönosen, als infecties worden overgebracht van dieren naar mensen, en zooantropozoönosen wanneer dit omgekeerd het geval is. Dit laatste is overigens vrij zeldzaam, maar wordt bijvoorbeeld verondersteld voor de darmparasiet Giardia. Onlangs is ook aangetoond dat honden die in zorginstellingen patiënten bezochten vaker besmet werden met MRSA- en Clostridium difficile infecties. Honden die daar mensen in het gezicht likten en verwennerijen kregen bleken zelfs vaker besmet te worden3. Het AIDS-virus kan beschouwd worden

mens door het eten van apenvlees (bush

als één van de eerste en bekendste

meat). Het is een voorbeeld van een

grote opkomende zoönosen in de jaren

nieuwe infectie bij de mens die afkomstig

tachtig van de vorige eeuw. Het virus is

is van dieren. Sinds 1979 zijn meer dan 40

oorspronkelijk afkomstig van apen en is

van dit soort nieuwe ziekten bij de mens

hoogstwaarschijnlijk overgebracht op de

beschreven waarvan ongeveer 75% van

7


Van alle ruim 1400 bekende ziekteverwekkers bij de mens wordt geschat dat 61% gerelateerd is met dieren

Cardiovasculaire ziekten Infectieziekten Kanker Geweld, ongelukken, suïcide Chronische longaandoeningen Zwangerschapsziekten Overige Maagdarmaandoeningen Neuropsychiatrische aand. Diabetes mellitus

Totale sterfte 57.029.000

dieren afkomstig is. Van alle ruim 1400

gemaakt van infecties die eerst het vee

bekende ziekteverwekkers bij de mens

en toen de mensen aantastten, zoals de

wordt geschat dat 61% gerelateerd is met

uitbraak van etterende puisten in Exodus

dieren . Infectieziekten staan, na cardio-

9 ‘de tien plagen van Egypte’. Dit was

4

waarschijnlijk huidmiltvuur dat overge-

vasculaire aandoeningen, op de tweede plaats bij de sterfte-oorzaken wereldwijd . 5

bracht werd door steekvliegen.

Een recent beschreven nieuwe zoönose is lepra (Mycobacterium leprae) in enkele zuidelijke staten van de USA (Texas, Louisiana). Met slechts 50 autochtone gevallen per jaar een zeldzame infectie, maar wel opvallend was dat de patiënten hoogstwaarschijnlijk besmet bleken te zijn door wilde gordeldieren die een groot natuurlijk reservoir vormen voor deze bacterie6.

In de 14e eeuw (1347-1351) was de ‘zwarte dood’ of pest verantwoordelijk voor de

Geschiedenis

sterfte van een derde deel van de Eu-

Als we verder terugkijken in de geschie-

ropese bevolking, een onvoorstelbaar

denis, dan wordt al in de Bijbel melding

aantal van circa 25 miljoen mensen. De

8


Ondanks al onze medische vooruitgang treden in de huidige tijd wereldwijd jaarlijks nog steeds miljoenen zoönotische infecties OP

jaren veertig van de vorige eeuw door de Gezondheidsdiensten van Dieren werd gecoördineerd, zijn deze verdwenen. Ondanks al onze medische vooruitgang treden in de huidige tijd wereldwijd jaarlijks nog steeds miljoenen zoönotische infecties op van de mens die gepaard gaan met sterfte, bijvoorbeeld hondsdolheid (rabiës) en de leptospirose (de ziekte eerste gedocumenteerde pandemie door

van Weil), en nog vaker met (chronische)

pest, met een geschatte 100 miljoen

ziekte, zoals de ziekte van Lyme en toxo-

doden wereldwijd, dateert echter al uit

plasmose.

de 6e eeuw. De ziekte kent twee vormen, de builenpest en de longpest en wordt

Oorzaken van zoönosen

veroorzaakt door de bacterie Yersinia

De oorzaken van zoönosen kunnen

pestis die knaagdieren, met name de

onderverdeeld worden in vier groepen

bruine rat (Rattus norvegicus) als reservoir

ziekteverwekkers: bacteriën, virussen,

heeft en waarvan de transmissie plaats-

parasieten en schimmels. De virussen

vindt via vlooien van deze knaagdieren

worden verder onderscheiden in arbo-

(bv. Ceratophyllus fasciatus). De ziekte

virussen, deze worden door arthropoden

komt vandaag de dag nog steeds voor in

(dit zijn geleedpotigen) overgebracht, en

Noord- en Zuid-Amerika, Afrika en Azië.

non-arbo virussen.

Voor de Tweede wereldoorlog kwamen zoönosen vanuit de veestapel zoals tuberculose (Mycobacterium bovis) en brucellose (Brucella abortus) nog volop voor in Nederland. Door de georganiseerde dierziektebestrijding, die vanaf eind 9

Virussen

Bacteriën


Na besmetting met een zoönose zal niet Ieder individu ziek worden

De parasieten worden onderverdeeld in

beeld de ziekte van Lyme, kattenkrab-

endo- en ectoparasieten. Door de grote

ziekte, West-Nile virus) en tenslotte via de

besmettelijkheid en relatief makkelijke

voeding (enterohemorragische E. coli of

verspreiding vormen virale zoönosen bij

EHEC, salmonellose, toxoplasmose).

uitbraken het grootste risico en kunnen dan hoge mortaliteit (sterfte) en morbi-

Een zoönose maakt niet iedereen ziek

diteit (ziekte) veroorzaken. Voorbeelden

Na besmetting met een zoönose zal niet

hiervan zijn aviaire influenza of het West-

ieder individu ziek worden. Dat heeft met

Nijl virus.

diverse factoren te maken zoals de mate van besmetting, het vermogen van een micro-organisme om bij mens en dier ziekte te kunnen veroorzaken (dit wordt pathogeniteit genoemd), maar vooral door de mate van immuniteit van de ontvan-

Schimmels

Endoparasieten Ectoparasieten

ger. Van oudsher weten we dat kinderen, ouderen en zieken een verminderde

Transmissieroutes

weerstand bezitten (ofwel immuungecom-

Als we kijken naar de overbrenging of

promitteerd zijn) en daardoor meer dan

transmissie van zoönosen, het hoofdon-

gemiddeld risico lopen om ziek te worden

derwerp van ons onderzoeksprogramma,

na een infectie. Ook zwangere vrouwen

dan kan dat door direct contact met

worden tot deze groep gerekend omdat

dieren plaatsvinden (bijvoorbeeld kat-

die een kwetsbare vrucht bij zich dragen.

tenkrabziekte, papegaaienziekte, bijtwon-

Daarnaast is door de verbeterde gezond-

den, huidschimmel, salmonellose); door

heidszorg van de laatste decennia de

indirect contact via de omgeving (bijvoor-

groep ‘zieken’ sterk toegenomen. Hieron-

beeld spoelwormlarven van hond en kat,

der vallen bijvoorbeeld patiënten met een

toxoplasmose, Q-koorts); via vectoren

orgaantransplantatie, kanker of HIV.

zoals muggen, teken en vlooien (bijvoor-

Dankzij de vooruitgang op het gebied van

10


Ook zwangere vrouwen worden tot deze groep gerekend omdat die een kwetsbare vrucht bij zich dragen

11


Communicatie speelt hierbij een grote rol. Dat is pijnlijk duidelijk geworden tijdens de recente EHEC-uitbraak in Duitsland

diagnostiek en geneesmiddelen kunnen

duidelijk geworden tijdens de recente

veel van deze personen beter en langer

EHEC-uitbraak in Duitsland.

in leven worden gehouden dan ongeveer 30-40 jaar geleden. Het gevolg is

Risico-analyse

wel dat er een grote groep is ontstaan

Om een goed beeld te krijgen van de risi-

die gevoeliger is voor infecties zoals de

co’s van zoönosen is het noodzakelijk om

darmparasiet Cryptosporidium parvum, de

een risicoanalyse uit te voeren. Daarbij

eencellige parasiet Toxoplasma gondii en

worden prioriteiten vastgesteld op basis

de bacterie Listeria monocytogenes. Als

van de risico’s die gekoppeld zijn aan een

we de diverse zoönosen die in Nederland

scoresysteem. De verkregen risico-score

voorkomen zonder nuancering zouden

is een product van de blootstelling van de

bespreken, dan kan zich bij het publiek

infectie en de consequenties ervan bij de

een beeld vormen dat er iets helemaal

mens (de kans op ziekte, de ernst en duur

mis is en contact met dieren beter verme-

van de ziekte en eventuele sterfte). De

den kan worden. Denk bijvoorbeeld aan

blootstelling van een infectie is afhanke-

de overdracht van resistente bacteriën

lijk van de verwekker, de transmissieroute

zoals MRSA en ESBL van dieren. Daarover

en de mate van besmettelijkheid.

straks meer.

Daarnaast kan de ziektelast van een

Het is daarom van belang om op de angst

infectie voor de populatie worden be-

en onwetendheid van het publiek om-

rekend, dat uitgedrukt wordt in DALY’s

trent bepaalde infecties, risicoperceptie

(Disability-Adjusted Life-Years). Dit

genoemd, zo verantwoord mogelijk te

kwantificeert het gezondheidsverlies en

reageren met duidelijke en onderbouwde

is opgebouwd uit twee componenten: de

uitspraken over de risico’s. Wanneer de

jaren verloren door vroegtijdige sterfte en

kans op een infectie laag is, zoals bij veel

de jaren geleefd met ziekte.

zoönosen het geval is, is de onbekendheid hoog en onbekendheid over gevaren versterkt weer de angst. Communicatie speelt hierbij een grote rol. Dat is pijnlijk 12


Het aantal gevallen van aangeboren toxoplasmose blijkt in Nederland erg hoog te zijn, circa 400 baby’s per jaar, in vergelijking met enkele decennia geleden en met enkele ons omringende landen

Op deze wijze kan er voor iedere situ-

Het aantal gevallen van aangeboren toxo-

atie een geprioriteerde lijst van zoönosen

plasmose blijkt in Nederland erg hoog te

worden opgesteld, bijvoorbeeld voor de

zijn, circa 400 baby’s per jaar, in vergelij-

algemene bevolking, dierenartspraktijken,

king met enkele decennia geleden en met

veehouders, slachters, kennelhouders en-

enkele ons omringende landen. Het per-

zovoort. Voor de Nederlandse bevolking

centage van de Nederlandse bevolking

heeft prof. dr. Arie Havelaar, werkzaam bij

dat antistoffen heeft tegen deze infectie

het RIVM en parttime mijn collega bij het

en dus beschermd is, nam af van 46% in

IRAS in Utrecht, dit met zijn team bere-

1996 tot 26% in 2006. In haar proefschrift

kend. De ziektelast voor bestaande en de

over de dierlijke reservoirs van T. gondii

risico’s voor opkomende zoönosen . Voor

concludeerde dr. Marieke Opsteegh on-

deze laatste groep is de dreiging gekwan-

langs dat vlees van schapen, runderen en

tificeerd met een multicriteria-analyse

varkens met buitenuitloop relatief vaak is

waarbij ziekte en sterfterisico’s ook een

geïnfecteerd en daarmee de belangrijkste

grote rol spelen.

infectiebron voor de mens is. Daarnaast

7

8

kan de infectie van de mens via de tuin of Toxoplasmose

de zandbak worden opgelopen. De hoofd-

Op basis van de ziektelast wordt in Ne-

gastheer van de parasiet is namelijk de

derland bij de bestaande zoönosen de

kat en deze blijkt in 18% van de gevallen

eencellige of protozoaire Toxoplasma gon-

seropositief te zijn voor T. gondii. Vac-

dii parasiet momenteel beschouwd als de

cinatie van vee en de kat is mogelijk een

belangrijkste voedseloverdraagbare zoö-

interessante optie om de infectie bij de

nose. Helemaal indien ook de ziektelast

mens in de toekomst te voorkomen.

van de na de geboorte verworven oogaandoening (chorioretinitis) ten gevolge van deze infectie wordt meegenomen in de berekening. Toxoplasmose veroorzaakt vooral schade bij de ongeboren vrucht.

13


Infectie van de kat en verspreiding van eitjes in het milieu kan zoveel mogelijk worden voorkomen door deze dieren geen rauw vlees te voeren, te voorkomen dat ze jagen en te stimuleren de kattenbak te gebruiken

Infectie van de kat en verspreiding van

Toxocarose

eitjes in het milieu kan zoveel mogelijk

Een andere parasitaire zoĂśnose is toxo-

worden voorkomen door deze dieren

carose. Dit is de infectie van de mens

geen rauw vlees te voeren, te voorkomen

met de larve van de honden- en katten-

dat ze jagen en te stimuleren de katten-

spoelworm (Toxocara canis respectievelijk

bak te gebruiken in plaats van de tuin .

T. cati). Het was het onderwerp van mijn

Verder onderzoek is noodzakelijk om de

promotieonderzoek in de jaren negentig10.

oorzaken van de hoge humane Toxoplas-

Naast een trektocht door het lichaam van

ma-besmetting bij baby’s in Nederland

spoelwormlarven, de zogenaamde visce-

in beeld te krijgen om daarmee betere

rale larva migrans, is ook een oogvorm

voorlichting te kunnen geven.

bekend waarbij een larve in het netvlies

9

14


Sinds enkele jaren is bekend dat een infectie met Toxocara het tot uiting komen van astma bevordert bij kinderen met aanleg voor deze aandoening

terechtkomt en daar plotselinge blindheid kan veroorzaken. Dit wordt oculaire larva migrans of OLM genoemd. Sinds enkele jaren is bekend dat een infectie met Toxocara het tot uiting komen van astma bevordert bij kinderen met aanleg voor deze aandoening. De oorzaak is dat overeenkomstige immunologische reacties optreden11. Van een Toxocara-infectie wordt in Nederland geen grote ziektelast verondersteld, maar dit kan een onder-

maal ĂŠĂŠn keer een larve in een oog werd

schatting zijn omdat de symptomen alge-

gevonden (0.0006/10.000 inwoners). Hoe

meen zijn en de diagnose niet vaak wordt

groot is dan het contrast met Ierland,

gesteld. De veronderstelling dat dit een

waar in 2004 bij duizenden schoolkin-

onderschatting is kan gebaseerd worden

deren de ogen werden onderzocht en

op diverse onderzoeken. Als eerste is in

een prevalentie (besmetting) van 1 geval

1995 door het RIVM vastgesteld dat ge-

per 10.000 werden vastgesteld? Er werd

middeld 19% (4-40%) van de Nederlandse

een relatie gevonden met het binnenkrij-

bevolking antistoffen had tegen Toxocara.

gen van grond (pica) en regenwormen

Hierbij kan geen onderscheid gemaakt

en de aanwezigheid van epilepsie12. De

worden tussen een infectie van honden-

seroprevalentie (het aantal kinderen met

of kattenspoelwormlarven. Dat betekent

antistoffen in het serum) van Ierse school-

dat 1 op de 5 Nederlanders besmet is

kinderen bedroeg gemiddeld 31% en er

of besmet is geweest met deze spoel-

was een relatie aanwezig met gedrag- en

wormlarven. Er wordt in ons land echter

leerstoornissen. In de Verenigde Staten

nauwelijks melding gemaakt van klinische

meldt het Centers for Disease Control

toxocarose-gevallen bij de mens en het

and Prevention (CDC) een seroprevalentie

Oogheelkundig Genootschap schatte in

van gemiddeld 14% en 700 gevallen van

de jaren negentig dat er jaarlijks maxi-

OLM per jaar (0,02 per 10.000)13. Dat zou

15


In de jaren ‘90 toonden dr. Jaap Jansen en prof. dr. Frans van Knapen infectieuze eitjes aan van Toxocara in 10 tot 30% van de onderzochte grondmonsters uit parken en in 30 tot 70% van grondmonsters uit openbare zandbakken in Utrecht

geëxtrapoleerd naar de Nederlandse be-

Zowel Toxoplasma als Toxocara kunnen

volking een jaarlijks aantal van minimaal

dus via grondcontact worden opgelo-

50 ooginfecties betekenen. Besmetting

pen. Om besmetting van de mens met

wordt vooral door kinderen opgelopen

deze parasieten te voorkomen is goede

die via grondcontact de infectieuze eitjes

voorlichting noodzakelijk. Naast de die-

via de handen in de mond opnemen. In

renarts, de fokker en de dierenspeciaal-

de jaren ‘90 toonden dr. Jaap Jansen en

zaakhouder kunnen ook de huisarts, de

prof. dr. Frans van Knapen infectieuze

schoolarts, de consultatiebureauarts of

eitjes aan van Toxocara in 10 tot 30% van

jeugdarts en de jeugdverpleegkundige

de onderzochte grondmonsters uit parken

een belangrijke rol spelen. Een goed

en in 30 tot 70% van grondmonsters uit

voorbeeld hoe One Health in praktijk

openbare zandbakken in Utrecht.

gebracht kan worden. Voor spoelwormbestrijding, waardoor de besmetting van

Onderzoek naar toxoplasmose

de omgeving kan worden gereduceerd,

en toxocarose

is een goede en regelmatige ontworming

16


Het voorkómen van contact met kattenontlasting in zandbakken en het opruimen van hondenontlasting is dus belangrijk voor de volksgezondheid

van honden en katten noodzakelijk. Bij

het gemeentelijk beleid ten aanzien van

voorkeur gebeurt dit na onderzoek van

honden- en kattenontlasting in Nederland

de ontlasting. In de praktijk wordt veelal

hebben uitgevoerd. We hebben de re-

echter op basis van de door de dierenarts

sultaten zojuist kunnen vernemen. Het is

ingeschatte infectierisico’s een zoge-

mijn overtuiging dat uniform beleid op dit

naamde ‘ontworming op maat’ geadvi-

gebied door de centrale overheid ontwik-

seerd.

keld, uitgedragen en gehandhaafd dient

Het onafhankelijke Europese samenwer-

te worden in het belang van de volksge-

kingsverband van parasitologen, de Eu-

zondheid.

ropean Scientific Council for Companion Animal Parasites, kortweg ESCCAP, geeft

In de tweede helft van dit jaar zal het on-

met behulp van richtlijnen en brochures

derzoek een vervolg krijgen door veldon-

hierover voorlichting aan betrokkenen

derzoek door studenten van de opleiding

zoals dierenartspraktijken, dierenspeci-

Toegepaste Biologie van Hogeschool

aalzaken en eigenaren .

HAS Den Bosch, waarbij op verschil-

14

lende locaties de besmettingsstatus van parken en zandbakken met Toxocara en met Toxoplasma zal worden vastgesteld. De begeleiders daarvan zijn dr. Liesbeth Dingboom en drs. Marielle van Beurden. Daarbij verwachten we samen te werken Het voorkómen van contact met katten-

met drs. Rolf Nijsse van de afdeling Klini-

ontlasting in zandbakken en het opruimen

sche Infectiologie van de Faculteit Dierge-

van hondenontlasting is dus belangrijk

neeskunde. Hij is een promotieonderzoek

voor de volksgezondheid. Ik ben ver-

gestart waarbij nieuwe aspecten van de

heugd dat de studenten dierhouderij

Toxocara epidemiologie zullen worden

Nicole Schuurmans en Esther Steenbergh

onderzocht.

binnen het lectoraat diergezondheid

Met het RIVM in Bilthoven zijn we in over-

als eersten een afstudeerproject over

leg om vanuit het lectoraat ook projecten

17


Met het RIVM in Bilthoven zijn we in overleg om vanuit het lectoraat ook projecten op het gebied van zoรถnosen uit te voeren en we zien uit naar een goede en structurele samenwerking

18


Voor studenten van het middelbaar en hoger beroepsonderwijs op het gebied van dierhouderij en veterinaire studenten is niet bekend of zij zoönosen oplopen gedurende stageperiodes

op het gebied van zoönosen uit te voeren

door middel van veldonderzoek hierover

en we zien uit naar een goede en structu-

een indruk te verkrijgen.

rele samenwerking. Het zal u duidelijk zijn dat ieder individu

In het kader van het onderzoek op het

een zoönose kan oplopen. Direct contact

terrein van de zoönosen kunnen tenslotte

met dieren is daarvoor niet noodzakelijk.

twee activiteiten vermeld worden waarin

Personen die echter veel contact met die-

Hogeschool HAS Den Bosch momen-

ren onderhouden lopen vanzelfsprekend

teel participeert. Als eerste Fhealinc,

een groter risico omdat daarbij de kans

een samenwerkingsverband tussen

op het verkrijgen van een directe zoönose

het Jeroen Bosch Ziekenhuis, HAS Den

wordt vergroot. Dit is bijvoorbeeld aan-

Bosch, Avans Hogeschool, ZLTO en de

getoond voor dierenartsen, veehouders

gemeente ‘s-Hertogenbosch. Het voert

en slachters15. Bij een meta-analyse van

toegepast onderzoek uit en ondersteunt

gepubliceerde artikelen over infecties

ondernemingen en kennisinstellingen bij

met zoönosen bij dierenartsen bleek dat

het ontwikkelen en implementeren van

in 84% van de gevallen een vergroot ri-

innovatieve producten en diensten op het

sico voor deze beroepsgroep kon worden

snijvlak van voeding en gezondheid.

aangetoond . 16

Voor studenten van het middelbaar en

Het tweede initiatief is het Zoönose In-

hoger beroepsonderwijs op het gebied

novatie Cluster, waar wetenschappelijke

van dierhouderij en veterinaire studenten

kennis wordt vertaald naar praktijkge-

is niet bekend of zij zoönosen oplopen

richte toepassingen. Het doel hiervan is

gedurende stageperiodes. Op dit moment

om innovatiekansen op het grensvlak van

begeleidt het lectoraat diergezondheid in

humane en dierlijke gezondheid te bunde-

samenwerking met drs. Sandra van Dam

len. HAS Den Bosch heeft de leiding van

van de GGD Midden Brabant de Nijmeeg-

dit project en het lectoraat diergezond-

se student gezondheidswetenschappen

heid geeft een concrete invulling aan dit

Petra Woestenberg. Zij voert een vooron-

initiatief.

derzoek uit naar de mogelijkheden om 19


Veel medicijnen die worden gebruikt bij dieren zijn dezelfde als voor de mens

20


03

OVEREENKOMSTIGE BEHANDELINGEN EN MEDICIJNEN

Overeenkomstige behandelingen en medicijnen bij mens en dier vormen het tweede onderdeel op het gebied van One Health. Zoals bekend vindt veel onderzoek naar behandelingen en medicijnen voor de mens plaats bij dieren, het zogenaamde dierexperimentele onderzoek. Met de resultaten kunnen conclusies worden getrokken over de risico’s en te verwachten effecten bij toepassing ervan bij de mens. Dit is mogelijk omdat er nauwe overeenkomsten bestaan op het gebied van fysiologie tussen bepaalde dieren, zoals apen, varkens, ratten en muizen, en die van de mens. Deze diersoorten staan dan model voor de mens. In de diergeneeskunde maken we regelmatig gebruik van de kennis en ervaring die is verkregen uit dit soort onderzoek.

Daarnaast kunnen bepaalde aandoenin-

dieren zijn dezelfde als voor de mens.

gen die bij dieren worden bestudeerd

Vanzelfsprekend is de toepassing ervan

resultaten opleveren die waardevol zijn

bij de diersoorten onderzocht waarvoor

voor de humane geneeskunde. Voorbeel-

ze geïndiceerd zijn ten behoeve van de

den zijn suikerziekte bij de kat als model

registratie, maar grote delen van het re-

voor type 2 diabetes mellitus bij de mens,

gistratiedossier kunnen afkomstig zijn uit

de expressie van groeihormoon in de

het dossier voor de mens. Hierbij kan ge-

melkklieren van de hond in het kader van

dacht worden aan toxiciteitonderzoek van

onderzoek naar de pathogenese van het

de werkzame bestanddelen, dat veelal

mammacarcinoom bij de mens, stamcel-

plaatsvindt bij muizen, cavia’s en ratten.

onderzoek (bijvoorbeeld in de lever) en het onderzoek naar een kunst-tussenwer-

Antibioticaresistentie

velschijf bij de hond.

Een belangrijke groep medicijnen die bij

Veel medicijnen die worden gebruikt bij

mens en dier wordt gebruikt zijn anti-

21


Een belangrijke groep medicijnen die bij mens en dier wordt gebruikt zijn antibiotica

riën zijn door aanpassingen ongevoelig of resistent geworden. Vele jaren werd dit probleem niet als ernstig onderkend. Er werden immers steeds weer nieuwe antibiotica ontwikkeld en op de markt gebracht die weer werkzaam waren tegen dergelijke resistente ziektekiemen. Ook werd lang onvoldoende onderkend dat bacteriële resistentie bij dieren overgedragen kon worden op de mens. De bekende en helaas te vroeg overbiotica. Dit zijn stoffen van organische

leden dierenarts-microbioloog Ton van

oorsprong (veelal schimmelcultures)

den Boogaard, destijds werkzaam bij de

die bacteriën in het lichaam bestrijden.

Medische Faculteit in Maastricht, wees

Daarnaast kennen we de zogenaamde

in woord en geschrift al vanaf eind jaren

chemotherapeutica, die precies hetzelfde

tachtig op dit probleem.

doen, maar via synthetische weg worden bereid. Ze worden samen daarom ook wel

MRSA-bacteriën

als antimicrobiële middelen aangeduid.

Antibioticumresistentie in relatie met

In de veehouderij worden antibiotica

dieren kwam pas echt in het nieuws toen

relatief vaak toegepast omdat dat kosten-

in 2005 aangetoond werd dat meticilline-

effectief is. In de meeste gevallen gaat

resistente Staphylococcus aureus (MRSA)

het om koppelbehandelingen en om veel

bij de mens ook afkomstig kon zijn van

antibiotica. Het inzetten van antibiotica

varkens.Een kwart van de varkenshouders

als managementmaatregel kan er echter

bleek bij onderzoek positief te zijn met

toe leiden dat deze middelen na gebruik

MRSA-stammen die ook bij de varkens

gedurende een bepaalde tijd niet meer

werden aangetroffen17.

werkzaam zijn tegen de bacteriën waarte-

Het is bekend dat ziekenhuisinfecties met

gen ze werden ontwikkeld. Deze bacte-

MRSA, de ‘ziekenhuisbacterie’, een hoger

22


In Nederland is momenteel circa 69% van de varkens- en 88% van de kalverbedrijven besmet met LA-MRSA

sen uit regio’s met intensieve veehouderij in Nederland dat de bacterie via de ventilatielucht uit de stallen mensen in de omliggende gebieden kon besmetten en tot grote volksgezondheidsproblemen zou leiden. In Nederland is momenteel circa 69% van de varkens- en 88% van de kalverbedrijven besmet met LA-MRSA18. Ook in de pluimveehouderij komt deze vorm voor. overlijdensrisico en kosten met zich

Het blijkt dat 29% respectievelijk 33% van

meebrengt. De twee risicofactoren om

de personen die intensief contact hebben

een MRSA-bacterie op te lopen zijn

met levende varkens en vleeskalveren

buitenlandbezoek en diercontact (de

gekoloniseerd wordt met deze bacterie.

zogenaamde veegerelateerde of livestock

Bij hun gezinsleden, die niet in de stal

associated MRSA; LA-MRSA). De prevalen-

kwamen, was dit echter slechts in 3% het

tie van MRSA bij de mens in Nederland is

geval, terwijl 6% van de begeleidende

overigens de laagste ter wereld, min-

dierenartsen van de bedrijven was be-

der dan <1% van alle S. aureus infecties

smet. De helft van de bezoekers van een

dankzij het strikte MRSA-beleid dat sinds

bedrijf loopt de bacterie snel op, maar bij

1988 wordt toegepast. Op dit moment

nagenoeg 90% van de personen was de

bestaat de helft van het aantal bij de

bacterie de volgende dag al verdwenen.

mens aangetoonde gevallen uit LA-MRSA.

Veegerelateerde MRSA blijkt uiteindelijk

Kenmerkend is dat deze vooral gevonden

een meer onschuldige variant te zijn door

worden in Oost-Brabant, de Gelderse

de afwezigheid van belangrijke virulentie-

Vallei en Twente, de gebieden met veel

factoren en resistentiegenen. Daardoor

intensieve veehouderij. De eerste jaren na

verspreidt de bacterie zich ook zes keer

de ontdekking veronderstelden huisart-

minder snel dan de ziekenhuis-geasso-

23


De toename van MRSA in de intensieve veehouderij is dus niet, zoals snel werd aangenomen, de belangrijkste oorzaak van de toename en verspreiding van MRSA bij de mens

cieerde MRSA19. Het heeft niet geleid tot

is het aantal dragers hiervan toegeno-

grote uitbraken of volksgezondheidspro-

men van 0.5% in 1991 tot 8% in 2003.

blemen. Onlangs is daarom geadviseerd

In Azië is al 30-50% van de bevolking

om de LA-MRSA uit te sluiten van het

gekoloniseerd en in ontwikkelingslanden

gangbare MRSA-beleid in ziekenhuizen20.

wordt zelfs al gesproken van een ESBL-

Dat betekent dat veehouders, dieren-

pandemie. Ook bij deze bacterie wordt

artsen en hun gezinsleden niet meer

buitenlandbezoek beschouwd als een

standaard geïsoleerd verpleegd hoeven

risicofactor voor besmetting. In Nederland

te worden bij een ziekenhuisopname. Dit

werd recent een gemiddelde prevalentie

advies is dus niet het resultaat van het

in ziekenhuizen vastgesteld van 6.1%. Dit

tot dusver gevoerde beleid. De toename

was 10 jaar geleden nog 0%. Bij gezonde

van MRSA in de intensieve veehouderij is

mensen vormt de bacterie geen risico,

dus niet, zoals snel werd aangenomen, de

maar bij zieke mensen kan het, evenals

belangrijkste oorzaak van de toename en

MRSA, tot ernstige en fatale infecties

verspreiding van MRSA bij de mens.

leiden.

ESBL-vormende bacteriën

Er wordt nog steeds stellig gewezen naar

Een andere bacterie die regelmatig in

de intensieve veehouderij als belangrijke

het nieuws wordt vermeld in relatie met

bron van ESBL-vormende bacteriën. U

antibioticumresistentie door dieren, is

kunt gemiddeld iedere maand op televisie

de ESBL. Eigenlijk gaat het om ESBL-vor-

eenzelfde soort reportage bij een van de

mende bacteriën die Extended Spectrum

actualiteitenrubrieken zien langskomen,

Bèta-Lactamases uitscheiden. Dit zijn

soms zijn het zelfs herhalingen van vorige

enzymen die een bepaalde groep antibi-

jaren. Argumenten die hierbij worden aan-

otica, de bèta-lactam antibiotica, kunnen

gevoerd zijn de geconstateerde besmet-

afbreken zodat deze onwerkzaam wor-

ting van kippenvlees met deze bacteriën

den. Er wordt in heel Europa een snelle

en het hoge antibioticumgebruik in de

toename waargenomen van 3e generatie

Nederlandse veehouderij. Overigens

cefalosporine-resistente E. coli. In Spanje

wordt bij dit onderzoek opvallend genoeg

24


Ongeveer 20%van de ESBL-vormende bacteriĂŤn bij de mens blijkt echter genetisch verwant te zijn met die uit kippen

25


One health betekent een optimale samenwerking tussen de humane en veterinaire sector. Dat gebeurt helaas nog te weinig

geen onderscheid gemaakt tussen kip-

het relatief gemakkelijk overdragen van

penvlees uit Nederland of geïmporteerd

resistentiegenen tussen bacteriën, omdat

vlees uit landen als Thailand en Brazilië .

deze gelegen zijn in het cytoplasma van

Ongeveer 20% van de ESBL-vormende

de bacteriën (zogenaamde plasmiden) en

bacteriën bij de mens blijkt echter gene-

niet in het erfelijke materiaal, het genoom,

tisch verwant te zijn met die uit kippen.

zelf. Dit geldt niet alleen voor ziektever-

Het risico van rund- en varkensvlees is

wekkers, maar ook voor commensalen

heel klein. Aangezien in het ziekenhuis

(normaal in het lichaam aanwezige bacte-

nauwelijks overdracht van de resistentie

riën), water- en bodembacteriën.

plaatsvindt tussen patiënten, wordt het

Het merendeel van de ESBL-besmettin-

hoogste risico op besmetting toegeschre-

gen bij de mens is dus niet afkomstig

ven aan het hanteren van kippenvlees en

uit de veehouderij. One health betekent

niet aan het eten ervan. Verhitting doodt

een optimale samenwerking tussen de

namelijk de bacteriën. Een interessante

humane en veterinaire sector. Dat gebeurt

factor, die een rol kan spelen bij de over-

helaas nog te weinig als we zien hoe dis-

dracht tussen mensen, werd onlangs door

cussies als deze eenzijdig en zonder veel

Canadese onderzoekers in een publicatie

nuancering in de pers worden gevoerd.

besproken. Zij toonden aan dat de zich

De medische en veterinaire beroeps-

snel over de steden verspreidende

groepen kunnen beter overleggen welke

bedwantsen (Cimex lectularius) drager

antibiotica exclusief gereserveerd dienen

kunnen zijn van zowel MRSA als vancomy-

te worden voor gebruik in de geneeskun-

cine resistente enterococcen .

de, als deze als enige of laatst werkzame

21

22

antibiotica bij MRSA- of ESBL-infecties De ESBL-vormende bacteriën ontstaan

beschikbaar zijn. Een goed voorbeeld zijn

echter ook in het ziekenhuis door anti-

de carbapenems antibiotica, die niet zijn

bioticabehandelingen bij de mens en

geregistreerd als diergeneesmiddel.

zijn intussen ook gevonden op groente en fruit. Dit laatste heeft te maken met

26


Het is de diersector al jaren lang duidelijk dat er met beleid dient te worden omgegaan met deze therapeutica

Het is natuurlijk duidelijk dat ook de vee-

veehouderij nog restrictiever in te zetten

houderij een rol speelt bij het ontstaan

door vermindering, verfijning, vervanging,

en verspreiden van antibioticaresistentie.

verantwoording en voorlichting. Gezien

Het antibioticumgebruik in de Neder-

de complexiteit hiervan worden er goede

landse veehouderij is hoog, antibiotica

afspraken gemaakt tussen de partijen en

zijn relatief goedkoop en het toepassen

waar nodig wettelijk vastgelegd14. Ove-

ervan in de veehouderij kosteneffectief.

rigens wordt ook bij gezelschapsdieren

Het is aantrekkelijk om antibiotica in te

verantwoord antibioticumgebruik onder-

zetten voor preventie en behandeling in

kend en nagestreefd.

plaats van het nemen van meer zoötech-

In de veehouderij kan vermindering van

nische maatregelen, zoals betere voeding,

antibioticagebruik worden bereikt door

huisvesting, vaccinaties en hygiëne, die

het ontwikkelen van (bedrijfsspecifieke)

vaak duurder zijn. Bij snelgroeiende jonge

gezondheidsprogramma’s waarbij goede

dieren die in koppels worden gehouden

huisvesting, klimaat en voeding de basis

zoals vleespluimvee, varkens en kalveren,

zijn. Daarnaast is aangetoond dat het ge-

is het gangbaar om een infectie al vroeg

bruik van bijvoorbeeld voederadditieven,

met antibiotica te behandelen om te

zoals organische zuren en probiotica, kan

voorkomen dat de ziekte zich binnen de

leiden tot een betere darmgezondheid

koppel uitbreidt .

bij productiedieren met als gevolg een

23

betere weerstand en een lager infectieriHet is de diersector al jaren lang duidelijk

sico24.

dat er met beleid dient te worden omgegaan met deze therapeutica en de Ko-

In het kader van het ZonMw Research

ninklijke Nederlandse Maatschappij voor

Programme ‘Priority Medicines Antimi-

Diergeneeskunde (KNMvD) heeft daarom

crobial Resistance’ heeft het lectoraat

samen met de overheid en de voedsel-

diergezondheid in samenwerking met de

producerende sector duidelijke maatre-

Divisie Veterinaire Volksgezondheid van

gelen afgesproken om antibiotica in de

het IRAS, Universiteit Utrecht, ZLTO en

27


In de veehouderij kan vermindering van antibioticagebruik worden bereikt door het ontwikkelen van (bedrijfsspecifieke) gezondheidsprogramma’s waarbij goede huisvesting, klimaat en voeding de basis zijn

de Nederlandse Vereniging Diervoederindustrie een projectidee ingediend voor ‘Optimalisering van antibioticatherapie: dosering en gebruik’. Het voorstel betreft onderzoek naar de mate waarin veehouders de door hun dierenarts voorgeschreven antibiotica op de juiste wijze toepassen bij hun dieren. Het correct toepassen van diergeneesmiddelen wordt ook therapietrouw genoemd. Met de resultaten willen we als Hogeschool HAS Den Bosch met onze aanwezige expertise bijdragen aan het ontwikkelen van voorlichting aan veehouders.

28


Het voorstel betreft onderzoek naar de mate waarin veehouders de door hun dierenarts voorgeschreven antibiotica op de juiste wijze toepassen bij hun dieren

29


04

De relatie mens-dier

Huisdieren in Nederland We zijn aangekomen bij het derde onderdeel van het One Health concept, de relatie mens-dier. Een huisdier of gezelschapsdier is een dier dat in of om het huis woont en leeft en door de mens wordt gevoed en verzorgd. Vroeger werden huisdieren voornamelijk gehouden als nutsdier, bijvoorbeeld als trek- of waakhond of als kat voor de ongediertebestrijding. Door grote veranderingen die vanaf de tweede wereldoorlog in de maatschappij hebben plaatsgevonden, zoals de toegenomen vrije tijd en welvaart, maar ook de individualisering, worden dieren in deze tijd echt als gezelschapsdier gehouden en door 80% van de eigenaren zelfs beschouwd als volwaardig lid van het gezin25.

30


LEDEN Een huisdier VAN HETof COLLEGE gezelschapsdier VAN BESTUUR, is een dier dat in of om het DIRECTIE, huis woont COLLEGA’S, en leeft en door de mens wordt gevoed en verzorgd FAMILIE, VRIENDEN EN BEKENDEN,

31


Betreffende de populariteit van huisdieren, heeft er de laatste decennia een omslag plaatsgevonden van honden naar katten

Paarden worden ook beschouwd tot de

Exotische huisdieren

gezelschapsdieren. Deze diergroep zal ik

Exotische huisdieren worden beschouwd

in deze rede buiten beschouwing laten.

als een aparte groep gezelschapsdieren.

Ze worden binnen de kenniskring van het

Hieronder vallen voornamelijk de niet-

lectoraat diergezondheid overigens wel

gebruikelijk gehouden zoogdieren, vogels

vertegenwoordigd. In Nederland neemt

en vissen, evenals reptielen en amfibieĂŤn.

het aantal huisdieren toe en het percen-

Deze dieren zijn moeilijk tam te maken of

tage gezinnen met huisdieren is gestegen

soms helemaal niet en worden bovendien

van 50% in 1999 naar 55% in 200526. Vijf

vaak in het wild gevangen. Over het in

jaar geleden werd berekend dat er onge-

huis mogen en kunnen houden van deze

veer 1,5 miljoen honden, 3 miljoen katten,

dieren bestaat regelmatig discussie als

1 miljoen konijnen en 800.000 knaagdie-

het gaat over bedreigde diersoorten, over

ren aanwezig zijn27. De meest gehouden

risicoâ&#x20AC;&#x2122;s voor de mens of als het welzijn

huisdieren zijn katten, honden, konijnen,

van de dieren in het gedrang komt omdat

hamsters, muizen, tamme ratten, caviaâ&#x20AC;&#x2122;s,

ze niet hun natuurlijke gedrag kunnen

fretten, vogels (zangvogels, papegaaiach-

vertonen.

tigen, watervogels, postduiven) en vissen

Om die reden heeft de Raad voor Dieren-

(in aquaria en vijvers). Paarden worden

aangelegenheden in 2006 Positieflijsten

nauwelijks nog als trekdier of voor de

samengesteld van dieren die, eventueel

vleesproductie gehouden. Betreffende

onder bepaalde voorwaarden, gehouden

de populariteit van huisdieren, heeft er

mogen worden. De intentie is om deze op

de laatste decennia een omslag plaats-

te nemen in de wet- en regelgeving28. De

gevonden van honden naar katten. Een

criteria die bij het opstellen van de lijsten

verklaring is de sterke toename van het

werden gehanteerd betroffen de gezond-

aantal tweeverdieners en eenpersoon-

heid en welzijn van de diersoort onder

shuishoudens in Nederland. Voor veel

realistische houderij-omstandigheden;

mensen is het uit praktisch oogpunt niet

de grootte van de diersoort op volwas-

mogelijk om een hond te houden in ver-

sen leeftijd; het gevaar dat de diersoort

band met het uitlaten overdag18.

vormt voor zijn omgeving en de maat-

32


Exotische huisdieren worden beschouwd als een aparte groep gezelschapsdieren. Hieronder vallen voornamelijk de niet-gebruikelijk gehouden zoogdieren, vogels en vissen, evenals reptielen en amfibieĂŤn

schappelijke acceptatie van dit gevaar;

Positieve aspecten van huisdieren op de

de mogelijkheden, indien noodzakelijk, tot

gezondheid

herplaatsing van de diersoort en de mate

De functie van gezelschapsdieren be-

waarin er informatie over of ervaring met

staat uit meer dan het verschaffen van

de diersoort beschikbaar is.

gezelligheid alleen. Honden kunnen een

De bescherming van bedreigde diersoor-

belangrijke rol spelen bij de ontwikke-

ten is daarnaast geregeld in de interna-

ling van kinderen, het verminderen van

tionale CITES-wetgeving (Convention on

ziekteverzuim en huisartsbezoek en de

International Trade in Endangered Spe-

behandeling van gedragsproblemen. Ge-

cies of Wild Fauna and Flora). Dat dit niet

zelschapsdieren bevorderen de socialisa-

altijd een garantie is dat er niet gehan-

tie van (vereenzamende) ouderen, vormen

deld wordt met bedreigde diersoorten,

een doel in het leven, reduceren stress en

komt later aan de orde.

zorgen ervoor dat de eigenaar in beweging blijft. Het uitlaten van de hond heeft een positieve invloed op de gezondheid van hart- en bloedvatenen levert meer so-

33


Bij de emotionele ontwikkeling van kinderen kunnen huisdieren ook een positieve bijdrage leveren bij het verkrijgen van een betere zelfwaardering, vooral in de vroege puberteit

ciale interacties op met andere mensen,

gehaltes die bij de eigenaren van deze

ook niet-huisdierbezitters. Het huisdier

dieren is aangetoond31.

vormt daarbij een goede aanleiding om een gesprek aan te knopen. Een andere

Invloed op de ontwikkeling van kinderen

aangetoonde positieve invloed betreft

Als we specifiek kijken naar kinderen, dan

het bloeddruk- en hartslagverlagende

is de positieve invloed die huisdieren kun-

effect dat optreedt bij het aaien van een

nen hebben op de ontwikkeling hiervan

vriendelijk uitziende hond . Honden- en

opvallend. Dat is duidelijk het geval als

kattenbezitters blijken bij een hartaanval

dieren therapeutisch worden ingezet,

een significant grotere overlevingskans

bijvoorbeeld bij de behandeling van autis-

29

te hebben dan mensen zonder huisdier .

tische kinderen die zo beter contact leren

Mogelijk is dit mede een gevolg van de

maken met andere mensen. Bij de emoti-

lagere bloedcholesterol- en trygliceride-

onele ontwikkeling van kinderen kunnen

30

34


Veel eigenaren beschouwen hun gezelschapsdier niet alleen als kind, maar behandelen het ook als zodanig

huisdieren ook een positieve bijdrage leveren bij het verkrijgen van een betere zelfwaardering32, vooral in de vroege puberteit. Kinderen die opgroeien in huishoudens met honden blijken een grotere sociale vaardigheid te vertonen en zich te ontwikkelen tot sociaal competentere volwassenen33. Kinderen met een gezelschapsdier waaraan ze sterk gehecht zijn, blijken empathischer te zijn en betere emotionele en cognitieve vaardigheden te bezitten dan kinderen zonder dier34. De aanwezigheid van gezelschapsdieren kan de spraakontwikkeling van kinderen stimuleren en hun verbale vaardigheden vergroten. Een mogelijke verklaring is dat gezelschapsdieren kinderen prikkelen om erover en ermee te praten.

92% van vooral honden- en katteneigenaren, praat met zijn of haar dier36. Vrouwen

Antropomorfisme

doen dit significant vaker dan mannen en

Veel eigenaren beschouwen hun ge-

houden meer gesprekken. Mannen maken

zelschapsdier niet alleen als kind, maar

doorgaans alleen opmerkingen tegen het

behandelen het ook als zodanig . Het

dier.

contact met gezelschapsdieren blijkt

Dit soort gedrag wijst al sterk in de rich-

een goede uitlaatklep. Onderzoek van dr.

ting van het toekennen van menselijke

Nienke Endenburg, klinisch psycholoog

sociale eigenschappen aan dieren, zoals

en gedragsdeskundige bij de Faculteit

gelukkig zijn, liefde of schuldig voelen. Dit

Diergeneeskunde in Utrecht, liet zien dat

wordt antropomorfisme genoemd. Dit kan

35

35


Een vorm van antropomorfisme kwam aan het licht in ons onderzoek naar de eventuele aanwezigheid van, voor de mens besmettelijke, parasieten bij gezonde honden en katten

welzijnsproblemen bij het dier tot gevolg

van de eigenaren laat zich verder zonder

hebben omdat de gevoelens van eigena-

gêne in het gezicht likken38. Aangezien

ren niet altijd overeenkomen met de be-

gezonde honden en katten drager kunnen

hoeften van het dier. Voorbeelden hiervan

zijn van diverse ziekteverwekkers die be-

zijn de ‘hippe hondenkleding’ en sieraden

smettelijk kunnen zijn voor de mens, moet

waarmee hondjes door de eigenaar wor-

dit beslist worden afgeraden39, 40, 41. Vooral

den opgetuigd en de grote toename in

jongeren, ouderen, zwangeren en perso-

overgewicht van onze huisdieren (‘wij eten

nen met verminderde immuniteit kunnen

goed en lekker, dus ons huisdier heeft

gevoelig zijn voor deze pathogenen.

daar ook recht op’). Enkele jaren geleden

Verder worden bijt- en krabwonden van

bleek uit onderzoek dat circa 40% van de

in het bijzonder honden en in mindere

honden en katten in Nederland overge-

mate (5-15%) katten ook als zoönosen be-

wicht vertoont37.

schouwd. Jaarlijks vinden in Nederlandongeveer 150.000 bijtincidenten plaats,

Andere invloeden van huisdieren op de

waarvan er 50.000 door de huisarts of

humane gezondheid

in het ziekenhuis worden behandeld. Men-

Er zijn ook enkele minder positieve effec-

sen kunnen in sporadische gevallen zelfs

ten die huisdieren kunnen hebben op de

aan een hondenbeet overlijden, als er als

gezondheid. Een vorm van antropomor-

complicatie een fulminante sepsis op-

fisme kwam aan het licht in ons onder-

treedt van de bacterie Capnocytophaga

zoek naar de eventuele aanwezigheid van,

canimorsus die bij 8% van de honden uit

voor de mens besmettelijke, parasieten

de bek kan worden geïsoleerd42. Huisdie-

bij gezonde honden en katten. Opvallend

ren kunnen tenslotte allergieën veroorza-

was het relatief hoge percentage van

ken of activeren en door gedragsproble-

60% huisdieren in Nederland dat in de

men de eigenaar stress bezorgen.

slaapkamer mag slapen of zelfs op of in bed. Dit laatste mag namelijk 18% van de honden en 30% van de katten. De helft

36


De helft van de eigenaren laat zich verder zonder gĂŞne in het gezicht likken. Aangezien gezonde honden en katten drager kunnen zijn van diverse ziekteverwekkers moet dit beslist worden afgeraden

37


Het zal duidelijk zijn dat huisdieren een belangrijke rol spelen in onze maatschappij en belangrijk zijn voor onze gezondheid

Verantwoord huisdierbezit

huisdieren, door ze gezond te houden

Dames en heren, het zal duidelijk zijn dat

middels vaccineren, ontwormen en

huisdieren een belangrijke rol spelen in

preventieve behandelingen tegen ec-

onze maatschappij en belangrijk zijn voor

toparasieten zoals vlooien en teken. Als

onze gezondheid. Om te voldoen aan ons

tevens voorkomen kan worden dat dieren

uitgangspunt ‘gezonde dieren, gezonde

bijten of krabben, dan is het zelfs geen

mensen’, dienen eventuele risico’s van

probleem om huisdieren te houden door

huisdieren voor de gezondheid te worden

personen met een afweerstoornis, zoals

vermeden.

HIV-patiënten. We noemen dit verant-

Dat kan, naast het betrachten van de

woord huisdierbezit.

gebruikelijke hygiëne in de omgang met

38


Verantwoord huisdierbezit moet vanzelfsprekend een vereiste zijn voor iedereen die dieren wenst te houden, of dat nu gezelschapsdieren of voedselproducerende dieren zijn

Verantwoord huisdierbezit moet vanzelf-

tekortkomingen op dit gebied veroorzaakt

sprekend een vereiste zijn voor iedereen

kunnen worden door de handel in dieren,

die dieren wenst te houden, of dat nu

door slechte verzorging en huisvesting en

gezelschapsdieren of voedselproduce-

de fokkerij44. Op deze aspecten wil ik nog

rende dieren zijn. Dieren zijn namelijk

even kort ingaan.

volledig afhankelijk van de mens, kunnen zich niet verdedigen en verdienen

Handel in dieren

bijzondere bescherming. Uit onderzoek

Allereerst de handel in dieren. Er wordt

van dr. Nienke Endenburg blijkt echter dat

gesteld dat de handel in dieren wereld-

meer dan 200.000 gezelschapsdieren in

wijd het meest winstgevend is na de

Nederland niet de medische hulp krijgen

handel in drugs. Economische motieven

die ze nodig hebben . Ze zijn meestal

zijn daarom vaak de oorzaak van veel

van huisdiereigenaren die het financieel

dierenleed en het versneld uitsterven van

moeilijk hebben, bijvoorbeeld met een

diersoorten. Iedereen kent de berichten

bijstandsuitkering. MariĂŤtte Laugeman en

en beelden uit derde wereldlanden, maar

Rob van Aubel van Dierenkliniek Den Herd

ook in Nederland is er een levendige han-

in Tilburg hebben daarom de Stichting

del in huisdieren, vooral via het internet.

MensDierNood opgericht om dergelijke

In een onderzoek van ing. Heidi van den

eigenaren te kunnen helpen. Ons lecto-

Brandt en ing. Jesse Versteegh, dat ik in

raat is momenteel in overleg met deze

2006 mocht begeleiden, werden 14 adver-

stichting om enkele projecten uit te voe-

tentie-websites in de zomer 2 weken lang

ren op het gebied van inventarisatie naar

gevolgd. Het bleek dat er in deze periode

en voorlichting aan dergelijke eigenaren.

27.000 advertenties met dieren waren

Andere zaken die mis kunnen gaan bij het

geplaatst waarin bijna 90.000 dieren,

verantwoord houden van huisdieren, zijn

verdeeld over 900 diersoorten, werden

gepubliceerd in het rapport â&#x20AC;&#x2DC;Gedeelde

aangeboden45. Het is zorgelijk daarbij te

Zorgâ&#x20AC;&#x2122; uit 2006 door het Forum Welzijn

constateren dat 5500 dieren, vooral kit-

Gezelschapsdieren. Hierin is te lezen dat

tens, zelfs gratis konden worden afge-

43

39


Het bleek dat er in deze periode 27.000 advertenties met dieren waren geplaatst waarin bijna 90.000 dieren, verdeeld over 900 diersoorten, werden aangeboden

haald en het in 4000 advertenties CITES-

internetsite heeft en zogenaamde dieren-

dieren betrof, die wettelijk niet verhandeld

bijsluiters ontwikkelt.

mogen worden. Een betere controle hierop is noodzakelijk en een hulpmiddel daarbij kan een verplicht keurmerk zijn voor dieren die worden verhandeld, eventueel in combinatie met een garantie dat het dier enkele weken tegen ziektekosten

Daarnaast wil ik het Platform Verantwoord

is verzekerd.

Huisdierenbezit (PVH) in Barneveld noemen, waarin fokkers, kwekers en hobby-

Kennis over het houden van dieren

matige dierhouders zijn verenigd en waar

Een andere reden waarom er problemen

ik twee jaar als directeur werkzaam ben

optreden bij het houden van dieren, met

geweest om het professionaliseringspro-

vaak verminderd welzijn als resultaat, is

ces te begeleiden. De enorme hoeveel-

het gebrek aan kennis en/of een ver-

heid praktijkkennis die daar aanwezig

keerde mentaliteit bij houders. De gezel-

is wordt naar mijn mening onvoldoende

schapsdierensector telt vele spelers en

erkend en benut voor de publieksvoor-

evenveel meningen, denk maar aan het

lichting47. De grote trekker van het PVH

enorme aantal websites op dit gebied.

gedurende 20 jaar was de heer Tony Ach-

Daarom is

terkamp. Hij heeft als voorzitter ontzet-

het nood-

tend veel tijd en energie gestoken in deze

zakelijk om

organisatie en is helaas in december jl.,

voorlichting

kort na beëindiging van zijn voorzitter-

te laten

schap, plotseling overleden.

geven door één onafhankelijk landelijk informatiecentrum gezelschapsdieren46. Dit

Kennis en voorlichting dienen al op jonge

is het LICG in Barneveld dat sinds 2007

leeftijd te beginnen. Hogeschool HAS Den

publiekscampagnes verzorgt, een actuele

Bosch heeft voor dit doel al een heel les-

40


Een verplichte identificatie & registratie door middel van onderhuids aangebrachte elektronische identificatiechips is daarvoor de basis

pakket ontwikkeld over biologie en welzijn van productiedieren dat vanaf september a.s. zal worden uitgetest op een groot aantal basisscholen en wordt uitgebreid met lessen over gezelschapsdieren. Vanuit het lectoraat diergezondheid zijn de collega’s dr. ir. Lenny van Erp en ir. Manon de Kort hiervoor verantwoordelijk. Daarnaast heeft de stichting ‘Met dieren meer mens’ een lespakket voor groep 5 van de basisschool ontwikkeld met zowel theorie als praktijk, waarin kinderen van alles overhuisdieren leren en waarmee een Dierendiploma kan worden behaald. Fokken met dieren

gelegd op uitwendige kenmerken dan

Als laatste de problemen in de fokkerij.

op gezondheid en welzijn van de fokdie-

Uit de praktijk, maar zeker ook uit recente

ren. Er zijn gelukkig rasverenigingen en

literatuur, is het duidelijk dat in de fokkerij

–organisaties die wel actie ondernemen

van katten en vooral honden een hogere

om tekortschietende rasstandaarden aan

inteeltgraad aanwezig is dan nodig om de

te pakken en om onderzoek uit te voeren

rassen in stand te houden

naar dragers van erfelijke gebreken en

. We consta-

48, 49

teren daar relatief hoge percentages erfe-

deze vervolgens uit te sluiten van de fok-

lijke gezondheids- en welzijnsproblemen

kerij. Een verplichte identificatie & regis-

als gevolg van erfelijke gebreken, typeo-

tratie door middel van onderhuids aange-

verdrijving en vitaliteitsverlies . Dat is het

brachte elektronische identificatiechips is

gevolg van zogenaamde (Europese) ras-

daarvoor de basis. Dat wordt binnenkort

standaarden waarin meer nadruk wordt

verplicht voor alle honden in Nederland.

36

41


Uit onderzoek blijkt dat een relatief klein percentage van de honden- en kattenpopulatie in Nederland regelmatig wordt ontwormd en gevaccineerd

42


Een zo lage vaccinatiegraad van de huisdierpopulatie is eigenlijk verwonderlijk omdat daarmee een groot gezondheidsrisico wordt genomen

Maar voor het grootste deel schiet het

door de toenmalige Stichting Vaccinatie

al jaren niet echt op met de aanpak

Gezelschapsdieren in 1998, bleek dat

van erfelijke gebreken en men kan zich

slechts 27% van de katten en 57% van de

afvragen of in de fokkerijsector wel de

honden jaarlijks wordt gevaccineerd. Uit

wil aanwezig is om daar wat aan te doen.

omzetcijfers van vaccins lijken deze per-

Het is een goed signaal van dierenverze-

centages nog niet veel veranderd te zijn.

keringen om dergelijke afwijkingen uit te

Een zo lage vaccinatiegraad van de huis-

sluiten van vergoedingen. Dierenartsen

dierpopulatie is eigenlijk verwonderlijk

kunnen door zorgvuldig registreren een

omdat daarmee een groot gezondheidsri-

belangrijke rol spelen bij de bestrijding

sico wordt genomen. In dit kader citeer ik

ervan en zouden naar mijn mening alleen

graag mijn voormalige hoogleraar virolo-

erfelijke gebreken mogen behandelen als

gie, prof. dr. dr. h.c. mult. M. Horzinek, die

het dier daarbij wordt uitgesloten van de

stelde dat er meer levens zijn gered in

fokkerij door middel van castratie.

de wereld door vaccineren dan door alle medische handelingen samen.

Preventieve gezondheidszorg Nog even terugkomend op verantwoord

Het is daarom verbazingwekkend te zien

huisdierbezit. Het gezond houden van

met welke overtuiging leken bewezen ont-

onze huisdieren is een kwestie van ver-

wikkelingen op het gebied van vaccins en

antwoordelijkheid ervoor nemen en het

vaccinaties ter discussie blijven stellen en

geven van liefde en verzorging. Hierbij

daarbij hun eigen gezondheid, of die van

hoort een stuk preventieve gezondheids-

hun kinderen of huisdieren, in de waag-

zorg en is voorlichting onontbeerlijk. Uit

schaal stellen. Publicaties, zoals van de

onderzoek blijkt dat een relatief klein

Britse chirurg Andrew Wakefield in 1998 in

percentage van de honden- en katten-

het toonaangevende medische tijdschrift

populatie in Nederland regelmatig wordt

The Lancet over de vermeende relatie

ontwormd en gevaccineerd. Uit telefo-

tussen vaccinaties van kinderen en het

nisch onderzoek onder 500 eigenaren

ontstaan van autisme, zijn daarbij desas-

43


Vanzelfsprekend dienen we als onderzoekers open te staan voor nieuwe ontwikkelingen en therapieën, maar we zullen deze altijd moeten toetsen op hun wetenschappelijke waarde en bewezen werkzaamheid

treus gebleken50. Het feit dat deze Engel-

hoop en vrees mensen naar irrationeel

se arts vorig jaar door the British General

gedrag en magische verwachtingen voor

Medical Council uit zijn beroep is gezet

lijf en ziel’. ‘Ze weerspiegelen de tekorten

vanwege wetenschappelijke fraude door

van het medisch handelen’52. Maar niet

ernstige tekortkomingen van zijn onder-

alleen dat. Volgens dierenarts prof. dr.

zoek en de dodelijke gevolgen ervan, zegt

dr. h.c. mult. A. Rijnberk zijn ze ook een

genoeg. Vanzelfsprekend dienen we als

voorbeeld van de groeiende en modieuze

onderzoekers open te staan voor nieuwe

belangstelling voor alles wat zich afspeelt

ontwikkelingen en therapieën, maar we

buiten de eigen cultuur53. De stelling bij

zullen deze altijd moeten toetsen op hun

het proefschrift van een toxicoloog is in

wetenschappelijke waarde en bewezen

dit kader kenmerkend en luidt: ‘Van een

werkzaamheid. Ik moet u eerlijk bekennen

homeopathisch geneesmiddel wordt altijd

dat er vele wetenschappelijke artikelen

wel iemand beter54’.… Met andere woor-

in mijn kast staan die de werkzaamheid

den, ‘evidence based medicine’ (kennis

van diverse alternatieve geneeswijzen

op basis van bewijs) dient de leidraad te

weerlegt . Slechts een enkel artikel voert

zijn van ons handelen.

51

bewijs aan voor de werkzaamheid van voornamelijk behandelingen met kruiden,

Een start op dit gebied is door ons

fytotherapie genoemd. In het kader van

lectoraat gemaakt met het actualiseren

dit gecompliceerde onderwerp verwijs

van het RDA-rapport uit 2006 ‘Feiten en

ik altijd graag naar een boeiend artikel

Cijfers in de Gezelschapsdierensector’

van cardioloog prof. dr. Dunning in het

in opdracht van het ministerie van EL&I

Tijdschrift voor Geneeskunde waarin

onder begeleiding van ing. Koen Ver-

hij schrijft: ‘Hoewel weinigen naar hun

hoeven. Alleen de juiste cijfers over de

vakantiebestemming willen vliegen met

gezelschapsdierensector kunnen de basis

een paranormaal begaafde maar niet

vormen vooronderbouwd onderzoek en

gebrevetteerde piloot of hun geld laten

beleid op dit gebied.

beleggen door een helderziende, drijven

Er zijn in deze rede al verschillende

44


Er zijn in deze rede al verschillende projecten besproken die zijn opgestart binnen het lectoraat of waarmee we willen gaan starten

mensen ziek worden. Preventieve gezondheidszorg in optima forma dus. Met behulp van de collegaâ&#x20AC;&#x2122;s bij de Hogeschool HAS Den Bosch hoop ik de komende jaren mijn bijdrage hieraan door onderzoek en onderwijs te kunnen leveren. Slotwoord en dankbetuiging Dames en heren, ik ben aangekomen bij het eind van deze openbare les. In deze rede heb ik getracht u iets meer te projecten besproken die zijn opgestart

vertellen over de humane en veterinaire

binnen het lectoraat of waarmee we wil-

gezondheid met alle gecompliceerde

len gaan starten. Voor de komende jaren

interacties, vooral op het terrein van

zal het lectoraat diergezondheid zich

gezelschapsdieren. Hopelijk is dat gelukt

richten op een aantal onderwerpen die

en is het u duidelijk dat we een duurzame

ook vanuit de kenniskring worden aange-

relatie tussen mensen en huisdieren kun-

dragen. Deze betreffen onder andere het

nen bereiken als we ervoor zorgen dat

ontwikkelen van onderzoekvaardigheden

onze huisdieren gezond zijn en blijven.

van docenten uit de kenniskring inclusief

Met daarbij wat gezond verstand en het

het opstarten van promotietrajecten; het

betrachten van hygiĂŤne hoeven we ons

verder uitbouwen van het onderwijs op

ook geen grote zorgen te maken dat huis-

het gebied van gezelschapsdieren en het

dieren een risico vormen voor de volksge-

verrichten van onderzoek op het gebied

zondheid.

van zoĂśnosen, welzijn en gezondheid van

Gezonde dieren in het belang van Ge-

landbouwhuisdieren, gezelschapsdie-

zonde mensen en laat dat nu overeenko-

ren en mogelijk wildlife. Kortom primair

men met de lijfspreuk van de dierenarts:

gericht op het voorkomen dat dieren en

hominum animaliumque saluti, tot heil van

45


In mijn loopbaan als dierenarts kwamen er diverse koerswijzigingenop mijn pad

mens en dier. De cirkel is daarmee rond!

geworden als mens en dierenarts. Daarvoor ben ik ze geweldig dankbaar. Fijn

Tot besluit wil ik het ministerie van Eco-

dat jullie in goede gezondheid samen met

nomische zaken, Landbouw en Innova-

mijn schoonmoeder vandaag aanwezig

tie bedanken voor het instellen van dit

kunnen zijn.

groene lectoraat diergezondheid. Het

In mijn loopbaan als dierenarts kwamen

College van Bestuur en de directie van Hogeschool HAS Den Bosch bedank ik voor het vertrouwen dat zij in mij hebben

er diverse koerswijzigingen op mijn pad met als resultaat dat ik ervaring heb mogen opdoen als practicus, technical

gesteld door mij

manager in het

te benoemen als

bedrijfsleven, on-

lector diergezond-

derzoeker, docent

heid. Collega drs.

en als interim-

Gert-Jan Duives ben ik erkentelijk dat hij mij voor deze functie heeft voorgesteld. Ook dank aan alle collegaâ&#x20AC;&#x2122;s die mij zo hartelijk en behulpzaam

secretaris van de Raad voor Dierenaangelegenheden (RDA) bij het toenmalige ministerie van LNV. In de huidige parttime functies bij

hebben ontvangen en begeleid, in het bij-

Hogeschool HAS Den Bosch en het IRAS,

zonder ir. Jan Denissen en drs. Patricia de

divisie Veterinaire Volksgezondheid (VPH),

Cocq. Margriet Hoffmans, Garry Vos en

Universiteit Utrecht, kan mijn ervaring,

Gerjon de Vries wil ik hartelijk bedanken

maar vooral grote interesse op het gebied

voor de organisatie van deze middag.

van de zoĂśnosen optimaal benut worden.

Mijn ouders hebben mij de kans gege-

Daarvoor ben ik in het bijzonder het hoofd

ven om mij te ontwikkelen tot wat ik ben

van de divisie VPH en mijn promotor prof.

46


Ik heb gezegd!

dr. Frans van Knapen dankbaar voor zijn

deel bijgedragen aan mijn landbouwkun-

altijd aanwezige enthousiasme, inspiratie

dige en veterinaire vorming.

en vooral vriendschap. Frans, ik stel het

De mensen die mij goed kennen weten

zeer op prijs dat je bereid was om van-

dat ik een dierenliefhebber ben en in

middag een presentatie te verzorgen en

het bijzonder een ‘cat lover’. Om u dat

de aanwezigen mee te laten delen injouw

duidelijk te maken hoef ik alleen maar

kennis en kwaliteiten.

wat afbeeldingen van katten te laten zien

Prof. dr. Albert Cornelissen en mijn helaas

en daarbij de woorden van journalist Bert

te vroeg overleden bevriende collega

Dijkstra te citeren: ‘daar lig ik, op m’n rug,

drs. Jaap Boersema waren mijn andere

luisterend naar ’t Solexgepruttel uit een

promotor respectievelijk begeleider van

poezenbekje. Hoofd van een gelukzalig

mijn promotieonderzoek. Zij hebben

gezin’.

geholpen bij mijn ontwikkeling tot para-

Mijn gezin vormt dan ook de inspiratie en

sitoloog. Heel veel dank daarvoor. In dit

leidraad in mijn leven. Naast onze kinde-

kader dank ik ook Virbac Nederland die

ren Michèle, Lucienne en Peter staat mijn

mij de kans heeft gegeven om te kunnen

grote liefde Marie-José daarbij al meer

promoveren en te specialiseren.

dan 30 jaar aan mijn zijde. Heel veel dank

Evert van Dijk, Peter van Rooijen en Mar-

daarvoor.

griet Bos, dank voor jullie vriendschap en collegialiteit. We kunnen elkaar altijd uitdagen en staan, indien nodig, voor elkaar klaar. Bij Evert is dat het geval als het gaat om moeilijke of verwijspatiënten en ik waardeer het bijzonder dat ik altijd welkom ben in jouw praktijk. Verder dank ik mijn familie waar ik in mijn jeugd altijd welkom was op het veehouderijbedrijf. Zij hebben voor een belangrijk

47

Ik heb gezegd!


Literatuur

1

Mims CA et al. Entry, exit and transmission. In: Medical Microbiology. Mosby, St. Louis, 1993

2

WSAVA One Health Initiative.Eur J Comp An Pract 2011; 21: 11

3

Lefebre SL. et al. Incidence of acquisition of methicillin-resistant Staphylococcus aureus, Clostridium

difficile, and other health-care–associated pathogens by dogs that participate in animal-assisted interventions. J Am Vet Med Assoc 2009; 234: 1404–17 4

Taylor LH., Latham SM., Woolhouse ME. Risk factors for human disease emergence.

Philos Trans R Soc Lond B Biol Sci 2001; 356: 983-9 5

Fauci AS. Et al. Emerging Infectious Diseases: a 10-Year Perspective From the National Institute of

Allergy and Infectious Diseases. Emerg Infect Dis 2005; 11: 519-25. 6

Truman RW. et al. Probable zoonotic leprosy in the Southern United States. N Engl J Med 2011; 364:

1626-33 7

Havelaar AH, Duynhoven YTHP van, Pelt W van. Incidentie, sterfte, ziektelast en kosten per ziektever

wekker en blootstellingsroute. In: Volksgezondheid Toekomst Verkenning, Nationaal Kompas Volksgezondheid. Bilthoven: RIVM, www.nationaalkompas.nl 8

Havelaar AH. et al. Prioritizing emerging zoonoses in the Netherlands. PLoS one, 2010; 5: e13965

9

Opsteegh M et al. Toxoplasma bij katten kan worden voorkomen.

Tijdschr Diergeneesk 2011; 136: 437-9 10

Overgaauw PAM. Aspects of Toxocara epidemiology in The Netherlands. Proefschrift, Universiteit

Utrecht, 2007. 11

Pinelli E. et al. Infection with the roundworm Toxocara canis leads to exacerbation of experimental

allergic airway inflammation. Clin Exp Allergy 2008; 38: 649–58 12

Good B. et al. Ocular toxocariasis in school children. Clin Infect Dis2004; 39: 173–8.

13

Won KY. et al. National seroprevalence and risk factors for zoonotic Toxocara spp. infection. Am J

TropMed Hyg. 2008; 79: 552–7 14

www.esccap.eu

15

Berends BR. Proefschrift, Universiteit Utrecht, 1998

16

Baker WS., Gray GC. A review of published reports regarding zoonotic pathogen infection in

veterinarians. J Am Vet Med Ass 2009; 10: 1271-8

48


17

Huijsdens XW. et al. Community-acquired MRSA and pig-farming. Ann Clin Microbiol Antimicrobials

2006; 5: 26 18

Wagenaar JA., Van de Giessen AW. Veegerelateerde MRSA: epidemiologie in dierlijke

productieketens, transmissie naar de mens en karakterisatie van de kloon. RIVM-rapport 330224001. Bilthoven, 2009. 19

Wassenberg MW et al. Transmissibility of livestock-associated methicillin-resistant

Staphylococcus aureus (T398) in Dutch hospitals. Clin Microbiol Infect 2010 (epub). 20

Wassenberg MWM., Bonten MJM. Het Nederlands MRSA-beleid kan en moet anders.

Tijdschr Geneesk 2010; 154: 2079-83 21

Kluytmans J, Vandenbroucke-Grauls C, van der Meer JWM. Antibiotica-resistentie: maatregelen hoog

nodig. Ned Tijdschr Geneesk 201; 154: 2261 22

Low CF, Romney MG. Bedbugs as vectors for drug-resistant bacteria. Emerg Infect Dis 2011, June

(epub ahead of print) 23

KNMvD. De dierenarts: in belang van mens en dier. Rapport, Houten, 2011.

24

Klein Haneveld J. Alternatieven voor antibiotica? Tijdschr Diergeneesk 2011; 136: 440-1

25

Endenburg N. Animals as companions; demographic, motivational and ethical aspects of companion

animal ownership. Proefschrift, Amsterdam, 1991. 26

Raad voor Dierenaangelegenheden. Feiten en Cijfers. Rapport 2006/02. Ministerie van Landbouw,

Natuurbeheer en Voedselkwaliteit, Den Haag, 2006. 27

Nederlandse Voedingsindustrie Gezelschapsdieren (NVG), Gorinchem. Marktonderzoek 2009

28

Raad voor Dierenaangelegenheden Positieflijsten. Rapport 2006/10, Ministerie van Landbouw,

Natuurbeheer en Voedselkwaliteit, Den Haag, 2006. 29

Friedmann E. et al. Social interaction and blood pressure: The influence of animal companions. J

Nervous Mental Dis 1983; 171: 461-5. 30

Friedmann E. et al. Animal companions and one year survival of patients after discharge from a

coronary care unit. Public Health Reports 1980; 95: 307-12. 31

Anderson W. Reid P., Jennings GL. Pet ownership and risk factors for cardiovascular disease. Med J

Austr 1992; 157: 298-302.

49


32

Bergesen FJ. The effects of pet facilitated therapy on the self-esteem and socialization of primary

school children. Proceedings of the 5th International conference on the relationship between humans and animals (Monaco 1989). 33

Endenburg N., Baarda DB. The roles of pets in enhancing human well-being: Effects on child deve

lopment. In: I. Robinson (Ed.), pp. 1-17. In: The Waltham book of Human-Animal Interaction: Benefits and Responsibilities of Pet Ownership, Exeter, 1995: 1-17. 34

Paul ES. Empathy with animals and with humans: Are they linked? Anthrozoös 2000; 13: 194-202.

35

Wells DL. The effects of animals on human health and well-being. J Social Iss 2009; 65: 523-43.

36

Endenburg N. Communicatie tussen eigenaar en huisdier. Rapport Stichting ‘Met dieren meer mens’,

2007. 37

Van Doorn M. Dik, dikker, dikst. Afstudeerscriptie Van Hall Inst., Leeuwarden, 2008.

38

Overgaauw, PAM. et al. Zoonotic parasites in fecal samples and fur from dogs and cats in

The Netherlands, Vet Parasitol 2009; 163: 115–22. 39

Haesebrouck F. et. al. Bacteriën van huisdieren als oorzaak van maagklachten bij de mens. Vlaams

Diergeneesk Tijdschr 2009; 78: 295-301. 40

Booij-Vrieling HE. et al. Comparison of periodontal pathogens between cats and their owners.

Vet Microbiol 2010; 144: 147-152 41

Chomel BB. Sun B. Zoonoses in the bedroom. Emerg Infect Dis 2011; 17: 167-72

42

Gaastra W., Lipman LJA. Capnocytophaga canimorsus. Vet Microbiol 2010; 140: 339-46

43

Bonick D, Stam MAE, Endenburg N. Inventarisatienaar de behoefte aan veterinaire zorg onder huis

diereneigenaren met een bijstandsuitkering. Dier-en-Arts 2009; 4: 118-24 44

Raad voor Dierenaangelegenheden. Gedeelde Zorg, Actieplan. Rapport 2006/01, Ministerie van Land

bouw, Natuurbeheer en Voedselkwaliteit, Den Haag, 2006 45

Van den Brandt H., Versteegh J. Dieren gedownload. Een onderzoek naar handel in en aanbod van

gezelschapsdieren via internet. Afstudeerscriptie Van Hall Inst. Leeuwarden, 2006 46

www.licg.nl

47

www.huisdieren.nu

48

Asher L. et al. Inherited defects in pedigree dogs. Part 1. Disorders related with breed standards.

Vet J 2009; 182: 402-11

50


49

Summers JF. et al. Inherited defects in pedigree dogs. Part 2: Disorders that are not related to breed

standards. Vet J 2010; 183: 39-45. 50

Wakefield AJ. et al. Ileal-lymphoid-nodular hyperplasia, non-specific colitis, and pervasive

developmental disorder in children. Lancet 1998; 351: 637â&#x20AC;&#x201C;41. 51

Kleijnen J, TerRiet G, Knipschild P. Effectiviteit van alternatieve geneeswijzen.

Een literatuuronderzoek. Universiteit Limburg 1993. 52

Dunning AJ. Gebruik van alternatieve geneeswijzen: tussen hoop en vrees. Ned Tijdschr Geneesk

1994; 138: 284-6 53

Rijnberk A. Behandelwijzen. Tijdschr Diergeneesk 1998; 123: 81-3

54

Commandeur JNM. Molecular mechanisms of chemically induced nephrotoxicity:

role of the mercapturic acid pathway in the bioactivation of halogenated hydrocarbons. Proefschrift VU Amsterdam, 1991.

51


52


ISBN/EAN: 978-90-817710-0-9

1

Inaugurele rede Paul Overgaauw  

Inaugurele rede Paul Overgaauw, lectoraat Diergezondheid en dierenwelzijn.