Page 1

STUNTS & BROKKEN Kunst- en vliegwerk in het interbellum In de broeierige jaren tussen beide wereldoorlogen kwam de mens tot grote hoogten. Technologisch én artistiek. De burgerluchtvaart kwam van de grond en maakte, geholpen door de opkomst van telefonie en cinema, de wereld een overzichtelijk klootje aarde. Carrières van kunstenaars die goed gedijden in een omgeving van bevreemding, geveinsde onbezorgdheid en een rap moderniserende samenleving konden ineens een hoge vlucht nemen. Denk aan excentriekelingen als Hemmingway, Picasso en natuurlijk Strawinsky. Maar vergeet niet diens vakbroeders George Antheil en Bohuslav Martinu! Die schreven allebei werken die levensecht de tijdsgeest weergaven en er zelfs elementen van incorporeerden in hun muziek. Bijvoorbeeld vliegmachines. Want alles kon. Vooral in Parijs. De titels van Antheils pianosonates Airplane Sonata (1921), Mechanisms (1922/’23) en Death of Machines (1922) zijn de reflectie van een mateloze fascinatie voor machinerie. Maar ook zonder de titels waant de luisteraar zich opgesloten in een kluis vol pneumatische ritmes, rondzingende vliegwieltjes en repetitief doorstampende machines. Deze sonates werden bij de Parijse première trouwens als zó provocatief ervaren dat er een knokpartij van kwam. De enige die afzijdig bleef, was Eric Satie. Die kon alleen maar uitroepen “Wat een precisie! Wat een precisie! Bravo!” En Antheil speelde door, kalm. De Amerikaan was wel wat gewend en droeg daarom bij recitals sinds jaar en dag een revolver in z’n kostuum. Het Ballet Mécanique schreef Antheil in die zelfde tijd en de machinaliteit die Satie zo verrukte in de pianosonates, verrukt ook hier. Het imposante instrumentarium omvat in de oorpsronkelijke versie, naast een vliegtuigpropeller, een sirene, een ontzaglijke percussiebatterij en een niet misselijke acht vleugels, bespeeld door evenzoveel pianisten onbewapend. Ballet Mécanique was eigenlijk bedoeld als soundtrack voor een film van cinéast Fernand Léger. Diens film is een aaneenschakeling van gezichten, machines, onderdelen daarvan en indrukken uit het dagelijks leven. Helaas bleek het in de praktijk ondoenlijk om de muziek loodrecht onder de film te krijgen. Antheil voerde het werk in 1926 daarom van lieverlee op in kleine kring. Dan maar zónder film, met een ingekrompen slagwerkapparaat en slechts één pianolaatje. Het werd, ondanks wederom een stevig robbertje vechten, een eclatant succes. In deze Muziekzomer hoort u een versie, door Antheil nog weer later gemaakt, in 1953, met maar vier vleugels maar nog steeds een onderhoudende verzameling slagwerk. Bohuslav Martinu kwam in 1923 naar Parijs en liet zich, net als Antheil, grijpen door het


alledaagse. Zo wijdde hij een jaar na zijn Parijse landing een virtuoos orkeststuk aan het verschijnsel voetbal (Half-time) en voorzag hij zijn werken van een smaakvolle toef jazz, de popmuziek van die jaren. De luchtvaart trok ook Martinu. In 1926 schreef hij een orkeststuk, La Bagarre (Lawaai), later opgedragen aan Charles Lindbergh, na diens succesvolle vlucht over de Atlantische Oceaan in 1927. Het stuk getuigt van een zelfde hyperritmiek als Antheils Ballet en is bijna een prelude op zijn eigen Le Raid Merveillieux, een ballet dat Martinu amper een jaar later schreef. Daarin slechts twee klarinetten, trombone en strijkkwartet. Niet meer dan dat. Maar met dat sobere palet schildert Martinu in Le Raid een ongekend effect- en verhaalrijk luisteravontuur dat met ranke vleugels hele klankkleuroceanen bedwingt. Le Raid is óók opgedragen aan een vliegenier. Niet aan Lindbergh maar diens rivaal, de minder fortuinlijke Franse oorlogsveteraan Charles Nungesser. Hij vloog vanaf Parijs richting New York maar werd nooit meer teruggezien. Twee weken voor het Lindbergh in tegengestelde richting wél lukte…. Als Le Raid Merveillieux al ergens in achterblijft ten opzichte van Antheils Ballet, dan is het hooguit in het niet hebben van een eigen film. Regisseur Floris Visser deed er wat aan en presenteert in de komende editie van de NJO Muziekzomer zijn antwoord op Léger. Een hoogvlieger, dat mag u rustig weten. Sipke Hoekstra HARKARK.com

Stunts en Brokken. Kunst- en vliegwerk in het Interbellum  

Artikel voor Festval Magazine NJO Muziekzomer 2011

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you