Issuu on Google+

DE VOLKSKRANT VRIJDAG 27 JANUARI 2012

DE VOLKSKRANT VRIJDAG 27 JANUARI 2012 De rubriek GEACHTE REDACTIE is bedoeld voor korte reacties op de inhoud van de krant (max. 250 woorden).

Opinie & Debat

Arabische toekomst kan nooit democratische toekomst zijn HALA NAOUM NEHME is politicologe.

ARABISCHE LENTE Arabische leiders vormen een weerspiegeling van hun volkeren, en iedere leider, gekozen of zelf benoemd, zal een dictator zijn.

T

oen ruim een jaar geleden de Tunesische president Ben Ali zichzelf genoodzaakt zag te vluchten na hevige rellen in Tunis, was de ‘Arabische Lente’ geboren. Wereldwijd leidden de volksopstanden tot grote vreugde. Eindelijk bevrijdden Arabieren zichzelf en bewezen ze het ongelijk van de ‘Arabische uitzondering’. Zorgen over islamistische partijen waren onnodig. Hun intenties deugden en de gewenste sharia zou weinig voorstellen. De eigenaardige bloemen die de Lente heeft doen opbloeien, zoals maagdelijkheidstesten, legertanks die christelijke demonstranten doodrijden en sekseapartheid, zouden voorspelbare moeilijkheden zijn op weg naar een betere toekomst. En belangrijker: Arabieren eisten vrijheid en democratie en geen ‘Iraanse toestanden’. Daarbij wordt vergeten dat het in Iran in 1979 ook seculiere communisten en socialisten waren die begonnen te protesteren tegen de sjah. Zal de Arabische wereld vrijer en democratischer zijn zonder haar dictators? George Orwell zei eens: ‘wie het verleden meester is, zal de toekomst meester zijn’. Het relevante verleden gaat grotendeels over de islam die in dit diepreligieuze werelddeel identiteitsvormend is. De nostalgie naar het tijdperk van de ‘ware islam’ is vooral na 9/11 sterker geworden. Ze gold als compensatie voor het gevoel van malaise en vernedering dat het wereldwijde debat over de aanslagen veroorzaakte. Die nostalgie heeft zich na de volksopstanden vertaald in verkiezingsuitslagen waarbij partijen die de ware islam vertegenwoordigen de grote winnaars werden. In Egypte kregen islamisten en salafisten 70 procent van de stemmen. De demonstranten hadden waarschijnlijk een moderne samenleving voor ogen waarin iedereen vrij is om te denken. Maar theologisch is ‘vrij denken’ uitgesloten. Eén van de belangrijkste polemieken uit de islamitische geschiedenis is het debat in de 9de eeuw tussen de volgers van Ibn Hanbal en de Mutazilieten. Dat debat ging over de aard van de Koran en de verhouding van rede, wetenschap en filosofie tot de islam. Waar komt dé waarheid vandaan? En wat is de rol van de rede bij de interpretatie van de islam? Is de Koran het letterlijke woord van God dat eeuwig en onveranderlijk is en geen interpretatie behoeft (zoals Ibn Hanbal vond) of dient men Gods woord vooral vanuit de menselijke rede en historische context te begrijpen?

Oproerpolitie bewaakt het Egyptische parlement in Caïro, 23 januari.

Voor Ibn Hanbal, één van de vier belangrijkste imams en de inspirator van de wahabieten, zijn de Koran en de soenna de oorsprong van alle wetgeving. ‘Aardse’ regels zijn verboden, omdat alleen God de beste wetgever kan zijn. Het debat werd uiteindelijk gewonnen door de Hanbali’s; het rationalisme werd sindsdien taboe verklaard. Dit had belangrijke implicaties. Nog in 1995 kreeg de Egyptische denker Nasr Abu Zayd, op aandringen van AlAzhar, het belangrijkste theologische centrum van de islam, de doodstraf opgelegd vanwege zijn voorstel koranteksten te interpreteren in relatie tot hun historische context.

De verhouding van de islam tot invloeden uit andere culturen was al vóór het Hanbali-Muatizilidebat moeizaam. In 641, bij de verovering van Alexandrië, werden tientallen bibliotheken vernietigd waaronder de centrale bibliotheek van Alexandrië die volgens historici een van de belangrijkste boekenverzamelingen ooit bezat. Khalifa Omar beval destijds: ‘Als de waarheden in deze boeken van de Grieken botsen met de islamitische waarheden dan dienen ze verbrand te worden. En als ze niet botsen dan zijn ze nutteloos.’ De boeken werden aan vierduizend lokale badhuizen geschonken die daar zes maanden op bleven branden. De geslotenheid en ‘complete desinteresse’, in de woorden van islamkenner Bernard Lewis, duurt helaas nog voort. The Economist constateerde onlangs dat verwachtingen dat de islam zich net zo zal ontwikkelen als het liberale christendom, zodat religieuze teksten gerelativeerd kunnen worden, illusionair zijn. Fundamentele veranderingen ten opzichte van cultuur, wetenschap en filosofie zijn nog altijd niet te bespeuren. Volgens VN-statistieken werden tussen 1980 en 1985 in de hele Arabische wereld (22 landen) slechts 4,4 buitenlandse boeken vertaald per miljoen inwoners. In Hongarije waren dat

Foto Mohamed Abdel Ghany / Reuters

519 boeken en in Spanje 920. De strenge staatscensuur heeft hieraan bijgedragen, maar de algemene desinteresse in lezen, kennis en andere culturen nog sterker. De Syrische denker Al-Kawakibi wees in de 19de eeuw al op de noodzaak een eigen wil te ontwikkelen. Die eigen wil is er amper. En als ze er is, neigt ze ertoe andermans ontwikkeling en kansen te hinderen. Zo wordt de verlammende positie van Arabische vrouwen niet alleen veroorzaakt door een autoritaire dictator maar vooral door een autoritaire imam, vader, broer of echtgenoot die heilig gelooft dat de vrouw is geboren om van haar ouderlijk huis

via dat van haar echtgenoot naar het graf te gaan. Ook de hoge ongeletterdheidsgraad is grotendeels te danken aan achterlijke ouderlijke prioriteiten. Waarom anders is de ongeletterdheid onder Arabische vrouwen veel groter dan onder mannen? Tweederde van de 65 miljoen ongeletterde volwassenen is vrouw. Een ander belangrijk punt betreft de uitingsvrijheid. Salman Rushdie, Naguib Mahfouz, Nasr Abu Zayd en vele anderen zijn gecriminaliseerd door invloedrijke islamitische gidsinstellingen die de volksopstanden hebben overleefd en zich nu als morele leiders opwerpen. De zoektocht naar de oorzaken voor deze achterstand heeft vele verklaringen opgeleverd. Midden-Oostendeskundige Robert Fisk schreef dat het het ontbrekende eenheidsen verantwoordelijkheidsgevoel is waardoor, bijvoorbeeld, de huizen van Arabieren schoon zijn, maar hun straten vies. Denkers als de Tunesisch-Franse jurist Lafif Lakhdar gaan verder en wijzen naar het religieuze erfgoed dat Arabieren tot ‘barbaren’ maakt: stenigen, ledematen amputeren, zweepslagen, vrouwen achterstellen et cetera. ‘In de islamitische geschiedenis kon alleen de dood een einde maken aan een regeerperiode. Waarom heet dat nu dictatuur, terwijl men destijds trots van een islamitische gouden tijd sprak?’, aldus Lakhdar. Sami Baroudi stelt dat Arabieren niet geïnteresseerd zijn in vooruitgang en democratie, maar in het bevrijden van Palestina, het beëindigen van de Amerikaanse hegemonie in de regio en het opbouwen van een islamitische staat die gestoeld is op de sharia. Tot slot het etnische aspect. Eén beproefde aanname in de sociale wetenschappen is dat etnisch-taalkundige fragmentatie slecht is voor de vervulling van democratische aspiraties. Alleen al in Soedan zijn er 572 stammen en 56 etnische groeperingen. De Arabische wereld is een etnisch mozaïek (‘stammen met vlaggen’, zoals de Amerikaanse columnist Thomas L. Friedman het noemde) waar loyaliteiten sektarisch, etnisch, religieus en tribaal zijn georganiseerd, waar geen echt burgerschap bestaat en de meeste staten kunstmatig zijn gecreëerd. De Arabische Lente zal dit mozaïek uiteen doen vallen met grote geopolitieke gevolgen. De Koerden willen Groot Koerdistan, de christenen moeten naar Libanon (een leuze die Syrische rebellen roepen is: alevieten naar het graf en christenen naar Beiroet), sjiieten naar Iran, Turkije en Saoedi-Arabië zullen zich ontfermen over de soennieten, Zuid-Jemen scheidt zich af, en Irak en Syrië vallen uiteen. De Arabische toekomst zal een horrorfilm zijn naar Bollywoodsnit en met islamistische montage. Zijn de demonstranten bereid hun moeders, zussen en echtgenotes de vrijheid te gunnen die zij opeisen? Is het niet zo dat Arabische leiders hun volkeren weerspiegelen en dat iedere leider, gekozen of zelf benoemd, een dictator zal zijn? Als dit werelddeel een democratie wordt, dan zal het er een zijn zonder democraten.

GEACHTE REDACTIE Diefstal Ik had het al niet zo op economen, maar Ilja Boelaars, promovendus economie aan de University of Chicago, weet mij desondanks nog te verrassen. In een poging aan te tonen dat zijn arme generatiegenoten weer eens worden bestolen door al die stinkend rijke babyboomers, geeft hij een rekenvoorbeeld (O&D, 25 januari) waarin Agnes (35) en Henk (64) vandaag besluiten om samen een pensioenfonds op te richten. En daar gaat het dus al meteen helemaal fout. Henk zit namelijk niet sinds vandaag, maar al sinds een jaar of veertig in een pensioenfonds; een pensioenfonds dat, zoals bijna alle Nederlandse pensioenfondsen, in die veertig jaar een gemiddeld rendement haalde van zo’n 7 procent per jaar, en in de afgelopen tien jaar, ondanks drie economische crises, nog altijd een gemiddeld rendement van 4,8 procent. En dan vindt Boelaars het redelijk dat Henk voor de rest van zijn leven een procentje of 5 van zijn pensioen gaat inleveren, omdat een stel malloten één jaar voor zijn pensionering, op basis van helemaal niets, heeft besloten dat onze pensioenfondsen vanaf heden, tot in de eeuwigheid, een rendement van slechts 2,9 procent zullen halen. Sterker nog, hij spreekt van ‘fraude en diefstal’ als Henk daar bezwaar tegen maakt. Boelaars, heel veel succes met uw studie aan de University of Chicago. Marcel Verstappen, ‘s Hertogenbosch

Babyboomer Met veel interesse het verhaal ‘generatie geluk gehad’ gelezen (V, 24 januari) en ja hoor, daar is weer het stereotype van de babyboomer. Drie interviews met geslaagde babyboomers, die redelijk aan de top staan en het materieel niet slecht hebben en daardoor hun kinderen evenmin. Wordt het niet tijd dat er naast deze succesvolle babyboomers een interview komt met mensen van deze generatie, die gewone banen hebben/hadden, zoals vuilnisman, vliegtuigbelader, verpleegkundige, fabrieksarbeider, kantoorklerk, of die

BRIEF VAN DE DAG ‘MOBILITEIT EEN RECHTSE HOBBY?’ de babyboomratrace niet hebben volgehouden. Er wordt te veel een beeld gecreëerd dat alle geborenen tussen 1946 en 1950 rondlopen op golfbanen en genieten van het Zwitserlevengevoel. Graag dus een wat reëler beeld. Robin van Noppen, Almere-Buiten

Discriminatie De recente uitspraak van de Commissie Gelijke Behandeling (CGB) dat de Rijksuniversiteit Groningen met de benoeming van een twaalftal extra vrouwelijke hoogleraren onrechtmatig handelde, heeft opmerkelijk weinig tegenspraak ontmoet. Ten onrechte, omdat aan dit oordeel ernstige, mijns inziens fatale, juridische gebreken kleven. De CGB acht de omstandigheid dat er geen mannelijke kandidaten zijn opgeroepen een beslissende tekortkoming. Daardoor zou de ‘objectieve vergelijking’ die door de Europese rechtspraak wordt geëist, niet kunnen worden gemaakt. De commissie lette alleen op het getalsmatige verschil tussen vrouwelijke hoofddocenten en vrouwelijke hoogleraren. Het aantal vrouwelijke hoogleraren oogt dan beter. Maar het absolute aantal vrouwelijke hoogleraren ten opzichte van mannelijke blijft onverminderd beschamend laag. Evenwicht in Groningen zou pas in 2066 worden bereikt. Het had de commissie gesierd als ze haar juridische ogen had geopend in plaats van zich blind te staren op Europese regels. Dan zou ze tot een ander oordeel hebben moeten komen. Het gevaar is nu dat andere universiteiten met de armen over elkaar blijven zitten. Ben Sloot, hoogleraar rechtswetenschappen, Open Universiteit Nederland

Titanic Mark Steyn maakt de bekende vergissing door de ondergang van de Titanic als grootste scheepsramp aller tijden te betitelen. Hierbij verloren ruim 1.500 mensen het leven, uiteraard een vreselijke tragedie. In januari 1945 werd het Duitse schip Wilhelm Gustloff, volgepakt

at is Hans Spekman goed te pruimen, in deze tijden van schel compassiegezwatel. Terwijl het CDA met prietpraat komt die het politieke midden tenietdoet, schudt Spekman pragmatische agendapunten uit de mouw van zijn malle gewaad. Hij wil dat PvdA’ers verspilling van overheidsgeld tegengaan, klachten van burgers inventariseren en rap repareren wat bestuurlijk misgaat. Als het aan Spekman ligt, roept hij zijn kompanen een paar keer per jaar ter verantwoording. Zo moeilijk was het dus niet om los te komen van die armetierige retoriek van Job Cohen. Daar ging de kersverse PvdA-voorzitter, ijsberend over het toneel, zonder spiekbriefje. Bijna in zichzelf gekeerd, ratelend in polderNederlands. Goed, dat hij breeduit vertelt aan welke rijkaards hij ‘een hekel’ heeft, is een faux pas. Een leider die met hekels dweept, belandt vroeg of laat in slecht gezelschap – of wordt dat zelf. Maar dat neemt niet weg dat Spekmans linkspopulistische rap vooralsnog te prefereren is boven het pretentieuze gezwam over een moreel deugende, in liefde en harmonie gedrenkte samenleving die we zouden kunnen hebben. Als Wilders niet bestond, als de media niet polariseerden, als je naar ‘de ander’ zou luisteren. Een samenleving waar medelijden, religie en brave dialogen bin-

W

Opinie & Debat

File op de A20 bij Rotterdam.

Met verbazing heb ik het opiniestuk ‘Bespaar miljarden, beperk de mobiliteit’ van Jolande Sap en Ineke van Gent gelezen (O&D, 26 januari). Het is wel erg gemakkelijk om Tineke Netelenbos de schuld te geven omdat zij ooit het credo ‘mobiliteit is fun’ introduceerde. De belangrijkste factor zien de auteurs echter over het hoofd: namelijk dat de overheid decennia lang wonen buimet 10.000 vluchtelingen en gewonde soldaten, in de Oostzee getorpedeerd door een Russische onderzeeër. Meer dan 9.000 mensen kwamen hierbij om. L. Verhoef, Overdinkel

Stenen onderwijstijdperk Als niet-expert vind ik het moeilijk om uit alle argumenten voor en tegen een objectieve opinie te vormen, ook al wordt in de Volkskrant uitge-

den, waar ‘ons’ staat voor de verdwenen verschillen tussen ‘wij’ en ‘zij’ en niemand elkaar beledigt met rationele argumenten. De konijnenbunker van de Teletubbies is een geperverteerde Hades in vergelijking met dit Nirvana waarin betrokken burgers zonder materiële verlangens, zonder vrees voor migratie (maar wel voor god) ’s ochtends hun huizen verlaten om kracht te leren putten uit onderlinge verschillen en te participeren in het uitsluiten van uitsluiting. Moet ik werkelijk uitleggen wat mis is met dit gewentel in onhaalbare idealen? Kennelijk. Dat dergelijke roze dictaten voorbijgaan aan de menselijke natuur en alle chaos eromheen. Ongeloofwaardig wordt alle conflict ausradiert. Ik doel niet alleen op de weke toekomstvisie van het CDA die de ruggegraat voor een realistische koersverandering ontbeert. De christen-democraten zijn niet

Foto Jiri Buller

ten de stad heeft geïnitieerd. Steden zoals Spijkenisse, Hoogvliet, Almere en Zoetermeer zijn willens en wetens gebouwd om burgers buiten de stad te laten wonen. Een idee dat al meer dan honderd jaar bestaat en vooral door links georiënteerde stedenbouwers en politici in Nederland veelvuldig is toegepast. Bovendien werd de auto door modernisten zoals Le Corbusier breid geschreven en gereageerd. Jammer dat Ton Elias in zijn commentaar op de onderwijsstaking (O&D, 26 januari) bijdraagt aan de discussie met persoonlijke gram op de onderwijsgevenden, gelardeerd met propaganda. Bij dit belangrijke maatschappelijke onderwerp zit niemand daarop te wachten en mag het wel een onsje minder. Het Limburgse Kamerlid Straus zei bij de jaarlijkse Voorleesdagen: ‘Ik geloof niet dat de

de enigen die met idylles alles wat ze niet aankunnen bezweren. Vorige week sprak de Nationale Ombudsman de Burgemeester Daleslezing uit. Nu snap ik dat Brenninkmeijer, naast zijn werk en zijn twintig nevenfuncties, geen tijd heeft om zich in het integratiedebat te verdiepen. Toch tikte hij, alsof er de afgelopen tien jaar niets gezegd en weersproken is, een tekst met het verrassende inzicht dat we door dialoog (en niet door debatten) het door de media gepropageerde wij-zijdenken moeten doorbreken. Als we elkaar vertrouwen, komt het goed. Ook hij gaat voorbij aan alles wat zulke harmonie duurzaam belemmert. Fraai staaltje moralisme, uit de koker van iemand die volgens zijn functieomschrijving onpartijdig moet zijn. Opvallend is dat Brenninkmeijer welbekende citaten van Wilders zonder bronvermelding hanteert alsof ze uit de maatschappij (die in problemen gelooft die niet bestaan) naar boven komen. Het gemak waarmee zo’n belangrijk figuur een deel van de werkelijkheid ontkent en het gedachtengoed van de PVV bijna tot nationaal credo verklaart om gewicht te geven aan zijn rammelende betoog, is stuitend. Uiteraard wordt op zo’n zwabberend verhaal een sprookjeseinde geplakt dat alle zorgen ontkracht. Het goede overwint.

decennia lang gezien als symbool van vooruitgang en dynamiek. Zij gaven veelal de voorkeur aan het ‘heroïsche’ geluid van ronkende motoren boven het geruis van bladeren. Nu wil GroenLinks bewoners van satellietsteden de rekening laten betalen voor sociaal geëngageerde missers uit het verleden en noemt mobiliteit een rechtse hobby. Kan het hypocrieter? Hans de Man, Fort

jeugd door al het chatten, facebooken en sms’en minder met taal bezig is dan wij vroeger. Maar bij lezen begint je toekomst’. Ja Ton Elias, misschien moet de VVD-fractie in de Tweede Kamer eens starten met een doordachte discussie over de negatieve gevolgen van bezuinigingen op het onderwijsvlak, zoals het sluiten van veel bibliotheken. Coen Janmaat, Roermond (37 jaar VVD-lid)

De hang naar idylle tast ook de wetenschap aan. Hoe valt anders te verklaren dat de Tilburgse cultuursocioloog Gabriël van den Brink jarenlang onderzoek deed naar praktische idealen van Nederlanders en in Eigentijds idealisme: een afrekening met het cynisme in Nederland vooral stroop en honing presenteert. Zelfs de PVV-stemmers erin grossieren in lofzangen op de multiculturele samenleving. Dat de lezer hierbij zijn wenkbrauwen fronst, is in dit boek voorzien: in de tekst duikt een gespeeld kritisch, soms cynisch commentaar op – als voorbeeld van hoe het niet moet. Aha, wetenschap die niet bevraagd mag worden. Van den Brink slaat de plank mis als hij algemeen stelt dat burgers wel dromen en idealen hebben, maar politici niet. Ooit van desislamisering als electoraal beloond ideaal gehoord? In deze hutspot vol selectieve wetenschap, politiek en opinie gaart een akelige gedachte: dat we moeten en kunnen leven als een collectief onschuldige, dociele, niet al te mondige lammeren, gehoed door een elite die, heus, echt waar, enkel goede bedoelingen en compassie kent. Nausicaa Marbe is schrijfster. WWW.VK.NL/NAUSICAAMARBE


Arabische toekomst kan nooit Democratische toekomst zijn