__MAIN_TEXT__
feature-image

Page 1

TOON beeld magazine van het haags toonkunstkoor â– seizoen 2020/2021

thema vrede en recht kenmerkt identiteit haags toonkunstkoor interviews met pianist menno boogaard en componist roche van tiddens het koor in oorlogstijd â– niet meer mogen zingen door corona programmering seizoen 20/21 â–  uit het dagboek van een dirigent


2


inhoud 4

Achtergrond

Thema Vrede en Recht kenmerkt de identiteit Haags Toonkunstkoor Terugblik seizoen 2019/2020

8

De veerkracht van het Haags Toonkunstkoor 9

In memoriam: Els Roos Interview Harm Roché van Tiddens - componist en lid Haags Toonkunstkoor

10

In Dumelang hoor je Zuid-Afrika Het koor in oorlogstijd (1940-1945)

13

Toonkunst bood vertroosting in barre tijden Column Peter Noordermeer, voorzitter Haags Toonkunstkoor

17

Van voornemens, visie en vertrouwen Niet meer mogen zingen door corona

18

Lockdown: hoe verging het het Haags Toonkunstkoor? 20

Patrick van der Linden

Uit het dagboek van een dirigent in coronatijd Interview Menno Boogaard - pianist en repetitor Haags Toonkunstkoor

22

‘Het begeleiden past bij mijn karakter’ Vooruitblik programma 2020/2021

25

Samenwerking

26

Haagsch Impresariaat - een gewaardeerde partner Wie doet wat, concertagenda, colofon

28

◀ Beelden voorzijde en pagina links: deelname Haags Toonkunstkoor aan het Jubileumconcert van Patrick van der Linden in de Grote of St. Janskerk in Gouda, oktober 2019

een koor met ambitie 3


achtergrond Thema Vrede en Recht kenmerkt de identiteit van het Haags Toonkunstkoor door Pieter Maessen Voor het Haags Toonkunstkoor was het op het podium brengen van concerten over het thema Vrede en Recht de afgelopen jaren steeds weer spannend. Het vaak overweldigende applaus en de goede recensies na afloop, gaven een heerlijke ontlading aan die spanning. Dat draagt bij aan de band tussen de zangers en het publiek. Sinds 2012 mag Den Haag officieel Vrede en Recht

Bij de wereldpremière op 11 december 2009 werd

als wapenspreuk dragen omdat de stad zich al

het HTK begeleid door het Residentie Orkest,

meer dan honderd jaar inzet voor het internationaal

uiteraard wel onder leiding van HTK-dirigent Daan

recht. Al een paar jaar daarvóór zag het Haags

Admiraal. Het applaus, dat begon met een luid

Toonkunstkoor (HTK) de kansen die dit thema biedt

‘bravissimo’, duurde zeven minuten! Trouw, de

als rode draad door zijn concertprogramma.

Telegraaf en AD plaatsten boven hun recensies koppen als ‘Zeerecht op muziek blijkt smaakmaker’

In 2005 voerde het koor Les Amours uit, een werk van

en ‘Jubel oogstten componist Roel van Oosten en

de Haagse componist Roel van Oosten. Die avond

het Haags Toonkunstkoor’.

kwam de toenmalige voorzitter, Gerard van Egmond, op het idee een compositieopdracht te geven aan deze Haagse componist voor ons Haagse koor over een Haags onderwerp. Tijdens een brainstormsessie kwam de ijzersterke suggestie op om Mare Liberum

wethouder klijnsma zag meteen hoe mare liberum zou passen in de identiteit van den haag

als leidmotief te nemen. Mare Liberum van Hugo de Groot is één van de eerste geschriften over

Van Oosten hield er rekening mee dat zijn werk na

internationaal recht. Het is verschenen in 1609, dus

die ene uitvoering in de vergetelheid zou raken,

de vierhonderdste verjaardag lag in het verschiet.

maar hij onderschatte de kracht van zijn muziek, van het concept en van het netwerk van de koorleden

Festival

en hun dirigent. Een half jaar na de première voerde financiële,

het HTK met het studentenorkest Krashna Musika

organisatorische en artistieke uitdaging, maar

Mare Liberum uit in Delft en in Hamburg. In die

het idee kreeg vleugels. Cultuurwethouder Jetta

havenstad is het Internationaal Zeerechttribunaal

Klijnsma zag meteen hoe de nieuwe compositie

gevestigd. Een oud-collega van bestuurslid Erik

zou passen in de identiteit van Den Haag als ‘stad

Werner, die voor Shell in Hamburg heeft gewoond,

van vrede en recht’. In de aanloop naar de eerste

zag er een benefietproject in voor Hamburgse

uitvoering organiseerde zij een heel Mare Liberum-

notabelen. Hij had het HTK in zijn uitnodiging als

festival met toneelvoorstellingen, exposities en een

‘topmusici’ aanbevolen en was euforisch toen koor

congres.

en orkest dat leken waar te maken. De Mitteilungen

Het

4

project

was

een

enorme


Uitvoering van Mare Liberum tijdens de viering van het 100-jarig bestaan van het Vredespaleis in Den Haag in 2013 ▲

des Hamburgischen Richtervereins schreef: ‘Nach

het opnieuw bracht tijdens het openingsconcert

dem Schlusston gab es donnernden Applaus und

van het Musikfestival Fränkischer Sommer 2013.

laute Bravorufe’.

Men was zich in Neurenberg zeer bewust van de verbinding tussen hun stad van het eerste

Neurenberg

internationale straftribunaal (1945-1946) en onze

Duitsland bleek nog meer mogelijkheden te bieden.

stad van Vrede en Recht.

De dochter van Erik en Aline Werner woonde destijds in Neurenberg en zij vermoedde dat Mare Liberum iets voor haar koor, het Hans-Sachs-Chor zou zijn. Dirigent Julian Tölle bleek meteen enthousiast. Dat leidde op 19 november 2011 tot een uitvoering waarbij

neurenberg was zich zeer bewust van de verbinding met den haag als stad van vrede en recht

ook drie mannen aanwezig waren die een grote rol in het project hebben gespeeld. Naast componist

Intussen was het duidelijk geworden dat het koor zijn

Roel van Oosten waren dat Jeroen Vervliet, die als

identiteit kon versterken door het thema Vrede en

directeur van de bibliotheek van het Vredespaleis

Recht muzikaal te verbreden. In december 2012 had

de teksten van Mare Liberum had uitgezocht, en

dirigent Daan Admiraal een programma ‘Ode aan

Gerard Goossens die met zijn muziekuitgeverij

het Leven’ samengesteld met vredesboodschappen

Ascolta het werk heeft gepubliceerd. Het stuk viel bij

van de in het Hebreeuws gezongen Chicester Psalms

de Neurenbergers zo in de smaak dat dirigent Tölle

van Bernstein en van Nagasaki van Schnittke. Dit 5


CD opname ‘Mare Liberum’ in het Muziekcentrum van de Omroep in Hilversum, oktober 2012 ▲

was de eerste uitvoering van Nagasaki in Nederland

Verenigde Naties in New York, strandde voortijdig:

en pas de derde wereldwijd. Hoe zou het publiek

het bleek onbetaalbaar een heel symfonieorkest

reageren op het oorverdovende geluid bij het vallen

met instrumenten en een groot koor naar the big

van de bom en bij de voorzichtige eerste stappen van

apple te vliegen. Maar het HTK droeg wel bij aan

enkele overlevenden? Eerst was er een uitvoering

de viering van het honderdjarig bestaan van het

in de Dr Anton Philipszaal en kort daarna een in

Vredespaleis in september 2013. Dat was een avond

de Beurs van Berlage. Bij die laatste kwam bariton

op een spectaculair podium voor het Vredespaleis

Frans Fiselier luisteren naar zijn dochter Maria, de

tijdens een epische stortbui met een publiek dat,

enige soliste. Na afloop zei hij: “Echt jammer dat dit

slechts beschermd door poncho’s, gefascineerd

prachtige werk maar twee keer wordt uitgevoerd!”

bleef luisteren.

Big apple

Anderhalf uur herdenking Wereldoorlog II

De mogelijkheden waren nog niet uitgeput, maar een

In 2015 vierde Nederland zeventig jaar bevrijding,

enkele ambitie was te hoog gegrepen. Een poging

een evenement waar een ‘koor van vrede en recht’

om Mare Liberum samen met het Residentie Orkest

natuurlijk een inbreng zou moeten hebben. Daan

uit te voeren op World Oceans Day (8 juni 2012) bij de

Admiraal durfde het aan het War Requiem van

6


Benjamin Britten op te pakken, een groots werk van bijna anderhalf uur. Het werd een samenwerking met het Residentie Bachkoor, met uitvoeringen in het Concertgebouw en in de Dr Anton Philipszaal. In alle opzichten was dit spannend: financieel (begroting van € 75.000), artistiek (moeilijke partituur) en organisatorisch (drie dirigenten, twee orkesten en twee koorgroepen). Het resultaat mocht er zijn. In het publiek waren mensen na afloop in tranen. Band met Neurenberg De band met het koor in Neurenberg werd in de loop der jaren alleen maar sterker. Tien tenoren en bassen van dat koor werkten in oktober 2012 mee aan de cd-opname van Mare Liberum waarvoor koor en VUorkest twee dagen werkten in het Muziekcentrum van de Omroep in Hilversum. Van het Britse Choir & Organ Magazine kreeg de opname vier sterren. Herdenkingen Wereldoorlog I en II De voorzitter van het Duitse zusterkoor, Michael Langer, kwam met het gedurfde idee om met de twee koren in 2018, ter gelegenheid van de honderdjarige herdenking van het einde van de Eerste Wereldoorlog, de complexe Missa Solemnis van Beethoven uit te voeren, eerst in Neurenberg, daarna in Den Haag. Beide uitvoeringen werden een groot succes. Symbool voor het thema dat beide steden en koren bindt is het bord bij de uitgang van het herdenkingsmuseum voor de Neurenbergse processen waarop staat: ‘Von Nürnberg nach Den Haag’. Zo was Mare Liberum – achteraf gezien – het begin van een reeks concerten en activiteiten over vrede en recht waarvan het einde nog niet in zicht is.

7


terugblik seizoen 2019/2020 de veerkracht van het Haags Toonkunstkoor door Ria Roelands Het seizoen 2019-2020 trok een zware wissel op de veerkracht die het Haags Toonkunstkoor had getoond in het lastige seizoen daarvoor. De stijgende lijn waarmee dat seizoen werd afgesloten zette zich eind 2019 voort met feestelijke concerten, maar door het uitbreken van de coronacrisis en de draconische maatregelen die ook alle betrokkenen bij het Haags Toonkunstkoor troffen moest het koor pas op de plaats maken. Start met feestelijke jubilea

jubileum op 16 november in de Antonius Abtkerk

Het jaar 2019 was een feestelijk jaar, niet alleen

in Scheveningen met een concert dat in het teken

voor het Haags Toonkunstkoor, dat zijn 190-jarig

stond van W.A. Mozart. Op het programma stonden

jubileum vierde, maar ook voor dirigent Patrick van

twee missen, de Krönungsmesse en de Große Messe.

der Linden, die in oktober zijn 25-jarig jubileum als

Het derde werk van Mozart werd uitgevoerd door

dirigent vierde. Voldoende redenen voor het koor

het orkest Ars Musica, namelijk de 29e Symfonie, die

om deze feestelijke gebeurtenissen luister bij te

het orkest staande en uit het hoofd speelde.

zetten. De

Krönungsmesse

fascineerde

en

schalde

De eerste keer Mozart

gedragen door een dynamische begeleiding van

Op 19 oktober gaf Patrick van der Linden in de

Ars Musica door Scheveningen, terwijl HTK zich met

sfeervolle ambiance van de Grote of Sint-Janskerk

de uitvoering van de Große Messe schaarde bij de

in Gouda zijn jubileumconcert, waaraan al zijn

koren die de drie grote koorwerken (samen met

ensembles hun medewerking verleenden. Patrick

de Hohe Messe van J.S. Bach en de Missa Solemnis

maakte het concert bijzonder door ieder uit te

van L. van Beethoven) in hun repertoire hebben

voeren werk op te dragen aan mensen die bijzonder

genomen.

voor hem zijn, zoals zijn familie, vrienden en collega’s. Het was een unieke ervaring om in de formele

Het concert vormde de afsluiting voor het eerste

concertlocatie, waarin menig oratorium en passie

jaar van de samenwerking met Patrick van der

worden opgevoerd, deel uit te mogen maken van een in alle opzichten persoonlijk jubileumfeest. Net als de andere ensembles verzorgde HTK delen uit het reguliere concertprogramma. Naast het eigen aandeel in het concert nam het orkest Ars Musica de muzikale begeleiding van het concert voor zijn rekening. Het Haags Toonkunstkoor bracht voor de eerste keer twee delen uit de Große Messe van W.A. Mozart op het podium, het Kyrie en het Credo, een generale repetitie voor het concert een maand later. 3x Mozart Het Haags Toonkunstkoor vierde zijn 190-jarig 8

Jubileumconcert Patrick van der Linden, oktober 2019 ▲


Linden, onder wiens leiding HTK zijn veerkracht weer terugvond om

in memoriam els roos

als koor door te groeien.

Els, zoals ze tijdens de borrel na de repetitie over de bar hangt

75 jaar Bevrijding

en in gesprek is met iemand

Al heel lang koesterde het Haags

van het koor, zó geïnteresseerd

Toonkunstkoor de wens om een

dat ze soms vergeet om verder

bevrijdingsconcert te geven op 5

te gaan met inschenken. Ik

mei in de grote concertzaal van Den

denk dat iedereen dit beeld

Haag. In 2020 zou het zo ver zijn: HTK

van Els kent en het typeert haar

zou een gemêleerd programma

zó.

brengen, waarin werken werden gezongen van componisten uit

Tiddens, de repetities vormden een nieuwsgierig makende zoektocht van onbekende koorklanken naar het steeds duidelijker aftekenende eindresultaat

van

energieke

koorklank. Totdat

12

coronacrisis

maart

kwam:

de

ook

het

hield

Haags Toonkunstkoor af van alle activiteiten, wat betekende dat het Bevrijdingsconcert niet door zou gaan, maar ook de repetities tot nadere order moesten worden

naar

graag het naadje van de kous

II. Het koor verheugde zich vooral van Eric Whitacre en Roché van

nieuwsgierig

iedereen. Niet alleen omdat ze

landen die betrokken waren bij WO op de hedendaagse composities

Altijd

en geïnteresseerd in alles en

wilde weten, maar ook en vooral omdat ze er nog iets van kon leren, opperde ze zelf. Vooral van jongeren. En altijd een lach op haar gezicht. Dus ja, als ik aan Els denk, denk ik aan haar vrolijkheid en optimisme, aan haar positieve en relativerende instelling. Dus ja, als ik iets over haar schrijf dan is dat positief. Dat heeft niets te maken met het feit dat ze is overleden, nee, als Els er nog was zou ik het net zo doen. Els kwam in 2006 bij het koor. Het gebruik om na afloop van de repetitie samen iets te drinken was toen nog niet zo lang ingeburgerd. In het begin hielp Els af en toe mee, bijvoorbeeld als we achterin de aula van het Aloysius College, waar we destijds repeteerden, de hapjes voor de kerstborrel klaarmaakten. Maar toen Cecile Biekmann ziek werd en niet meer mee kon doen (zij was degene die de zogenoemde ‘nazit’ bedacht heeft), nam Els

gecanceld.

als vanzelfsprekend haar plaats in en sindsdien is ze gebleven.

Het getuigt van veerkracht van

Dit is wat Els voor het koor betekende. Voor mij in het bijzonder

dirigent

en

repetitor,

van

het

bestuur en van de koorleden dat zij, met behulp van digitale media, na een week al konden starten met repeteren, en dat een deel van het mei-programma verplaatst is naar het najaar 2020. ■

Tekst gebaseerd op het jaarverslag 2019 van het Haags Toonkunstkoor

was ze niet alleen een gezellige vriendin met wie ik talloze privé-ervaringen kon delen, ze was ook mijn catering-maatje. De taakverdeling ging eigenlijk vanzelf: ik nam vooral het organisatorische deel voor mijn rekening en Els, hoe kan het ook anders, het sociale deel. We vulden elkaar aan en we leerden van elkaar. Nog een beeld: Els die het donkerrode tasje met de lege bierflesjes in haar fietstas doet, ondertussen nog even allerlei afscheidswoorden roepend naar de laatst vertrekkende koorleden op het schoolplein. Hoe moet dat nu verder zonder Els? Het is moeilijk voor te stellen dat we haar niet meer bij de repetities zien, lachend en pratend als altijd. En hoe moet dat nu verder zonder haar bier? Wineke Meeuws 9


interview - harm roche van tiddens In Dumelang hoor je Zuid-Afrika door Elly Claus Het Haags Toonkunstkoor biedt jong talent graag de kans zich muzikaal te ontwikkelen. Dat is vooral mooi als het een eigen koorlid betreft, zoals de componist van sonologische muziek Roché van Tiddens. Hij schreef voor het Haags Toonkunstkoor Dumelang. Inspiratie daarvoor was intense beleving in zijn jeugd van de geluiden en ritmen in de Zuid-Afrikaanse natuur. ‘Ik probeer me te verbinden met geluiden uit de natuur. Het gevoel dat ik daaraan beleef zet ik om in muziek. Als de muziek me eenmaal bevalt vertrouw ik erop dat die ook andere mensen zal bereiken!’ Zijn middelbare schooltijd bracht Roché door op een

We trokken naar het oerwoud bij Johannesburg,

kostschool in Natal waar muziekonderwijs een hele

naar het Krugerpark en naar de Kalahari met haar

grote rol speelde. Als opdracht voor school schreef

prachtige natuur. Met mijn vader kampeerde ik

hij een protestlied over kindsoldaten. Samen met

in de woestijn en viste in rivieren. De natuur, de

een vriend vormde hij een popband, waarvoor hij

geluiden, de dieren, dat alles heeft diepe sporen in

zelf de liedjes maakte.

mijn bewustzijn achtergelaten.”

“Met mijn ouders en zusjes trok ik veel de natuur in,

Ging je meteen naar het conservatorium?

ook naar de dorpen waarin mijn ouders opgroeiden.

“Nou nee. Om praktische redenen heb ik – onder

10


enige druk van mijn omgeving – twee jaar rechten

allermoeilijkste is het stap voor stap noteren ervan,

gestudeerd. Toen werd me duidelijk dat ik alleen

zodanig dat het voor iedere muzikant duidelijk is.

met muziek verder wou.

Dat is een enorme klus.”

Na twee jaar op Conservatorium Stellenbosch wist

Laten we het over Dumelang hebben, jouw

ik dat ik compositie wilde studeren. Mijn docent

compositie voor het Haags Toonkunstkoor.

voor dat vak, componist en hoogleraar Hans

“Dumelang’ betekent ‘hallo’ in het Setswana, een

Roosenschoon, stimuleerde mij te experimenteren.

van de elf officiële talen van Zuid-Afrika. Het koor

Ik begon opnames van dieren en geluiden uit

zingt deze begroeting in al die elf talen. Zo groeten

de natuur te combineren met muziek die ik had

alle mensen uit verschillende delen van het land

geschreven met twaalftoonstechnieken. Daarbij

elkaar. Ik heb deze woorden soms opgesplitst in

maakte ik al gebruik van elektronische geluiden. Ik

kleine stukjes en vermengd in de verschillende

heb daar in vier jaar compositieles heel veel geleerd.

stemgroepen. Hierdoor lijkt het of je nieuwe woorden hoort, maar deze woorden hebben geen

Later kon ik via een gastdocent uit Birmingham daar

specifieke betekenis, behalve dat we in Zuid-Afrika

een jaar studeren. Ik kreeg daar veel opdrachten,

elkaar op de Dag van de Vrijheid, 27 april, in al die

onder andere van professionele Britse orkesten.”

talen begroeten.”

En toen van Engeland naar Nederland? “Dat was een noodzakelijke volgende stap: ik moest meer weten over de wetenschappelijke kant van geluid: sonologie. In Den Haag leerde ik geluiden

‘uit allerlei bronnen van geluid maak ik een groot muzikaal geheel.’

analyseren. Daardoor kan ik bijvoorbeeld nieuwe harmonieën creëren met de boventonen in het

“Ik heb Dumelang gebaseerd op een vorm van

geluid van olifanten.”

traditionele

Zuid-Afrikaanse

muziek,

genaamd

isicathamiya, waarmee het mannenkoor Ladysmith Welke componisten spreken jou het meeste aan?

Black Mambaso beroemd is geworden. De vorm

“Van de oudere vooral Mozart en Bach. En verder,

bestaat uit call and response, waarin een leider

naast Hans Roosenschoon, ook Francisco Lopez,

begint met een oproep en het koor reageert in

Andrew Hamilton, Penderecki en Lutowsławski. Van

homofone textuur. In Setswana bijvoorbeeld heet

de composities van de twee laatsten heb ik heel veel

een nijlpaard kubu en de mensen zingen zijn

geleerd. Aan hun partituur zie ik hoe de componist

naam op hetzelfde ritme als het nijlpaard gromt ter

met heel veel ‘spelers’ een bepaalde harmonie of

begroeting.

geluid krijgt, hoe dat klinkt.” Een tweede aspect van de compositie is de verbinding ‘Scheppen riep hij gaat van Au’, schreef de dichter

met de natuurlijke geluiden van Zuid-Afrika. Ik

Leo Vroman. Geldt dit ook voor componeren?

maakte vaak opnamen in het natuurreservaat

“Het leuke deel van het componeren is het bedenken

‘Verloren Vallei’ bij mijn oupa en ouma. Ik noteerde

van melodieën, combinaties van harmonieën en

de melodieën en ritmes van nijlpaarden, vogels en

ritmes. Wat ik in mijn hoofd heb, speel ik vaak op

insecten en verbond deze met geluidsopnames van

gitaar of piano. Ik experimenteer met elektronische

het koor. Melodie en ritme zijn dus gebaseerd op

geluiden, maar dan weet ik nog niet hoe iets zal

mijn waarneming van geluiden daar.”

klinken wanneer ik instrumenten combineer. In welk opzicht is Dumelang maatwerk voor dit Zo maak ik een stemmengeheel, een textuur, met

koor?

heel veel kleine ‘spelers’ die allemaal wat anders

“Ik heb de tijd genomen om het geluid en de

doen. Uit allerlei bronnen van geluid maak ik

mogelijkheden van het koor te leren kennen door

een groot muzikaal geheel, zoals ook Whitacre

opnames te maken en goed te luisteren naar de

doet in Cloudburst, een werk dat momenteel

unieke klankwereld van het HTK. Dirigent Patrick

ook op het repertoire van het HTK staat. Maar het

van der Linden werkt met het koor aan de kwaliteit 11


van melodische lijnen en het samenkomen

Harm Roché van Tiddens (1990) groeide

daarvan in een evenwichtige koortextuur.

op

in

Johannesburg.

muziekacademies

in

Hij

studeerde

aan

Stellenbosch

en

Ik heb geprobeerd aan te sluiten bij andere

Birmingham en verdiepte zich aan het Haagse

stukken op het koorrepertoire. In technische zin

Koninklijk Conservatorium in de sonologie.

bijvoorbeeld: bij Mozarts ‘Grote Mis’ was het een

Daarin staat het creëren en componeren van

uitdaging voor het koor om de zestiende noten

nieuwe geluiden centraal, waarbij de componist

samen in de maat te krijgen. De zestiende noten

gebruik

van Dumelang vormen voor het koor weer een

en elektronica, met loslaten van traditionele

gelegenheid daarin beter te worden. Hetzelfde

muzikale

geldt voor de harmonie, waarvoor de zangers heel

en akkoorden. Roché van Tiddens won al

goed naar elkaar moeten luisteren om die goed

verschillende prijzen met zijn composities. Hij

te krijgen. Ik voel me echt vereerd dat ik mijn

geeft nu gitaarles, zowel klassiek als pop, en

nieuwe werk mag uitvoeren bij een koor met zo’n

laat kinderen in workshops composities maken

rijke geschiedenis van bijna tweehonderd jaar.”

met elektronische geluiden.

Wil je meer composities voor koren schrijven?

Hij woont in Den Haag samen met zijn partner

“Oh ja! Elk koor heeft zijn eigen klank, heel

Lucinda Watts, pianiste en muziekdocente.

fascinerend.” Vind je dat elektronische geluiden ook kunnen raken zoals akoestische geluiden dat kunnen, bijvoorbeeld de menselijke stem? “Ja, voor mij gaat dit alles om spiritualiteit. Dat begint met de beleving van muziek, die voor iedereen anders is. Componeren is het creëren van een nieuwe werkelijkheid. En het is muziek voor wie daardoor geraakt wordt.” Dus dan is er geen wezenlijk verschil met akoestische geluiden. “Nee, inderdaad. Als je een geluid, bijvoorbeeld uit de natuur, opneemt en terughoort, is het al een wezen, los van zijn oorsprong. Ik luister heel goed en mijn persoonlijke ervaring van wat ik dan hoor zet ik om in een compositie. Met koorwerken doe ik hetzelfde: heel goed luisteren naar wat ik hoor en wat mijn persoonlijke ervaring daarbij is. En dan creëer ik daarmee weer verder.” Is een compositie ooit af? “Nee. Het kan heel goed zijn dat ik na het concert waarin Toonkunst Dumelang zingt, weer verder componeer aan het stuk.” Wat zijn je plannen voor de toekomst? “Ik wil in Den Haag blijven wonen, veel componeren en vooral veel muziekprojecten doen in ZuidAfrika.” ■

12

maakt

van

bagage

als

computertechnologie melodieën,

ritmes


het koor in oorlogstijd (1940-1945) Toonkunst bood vertroosting in barre tijden door Gerard van Egmond Toen de coronamaatregelen in het voorjaar het Bevrijdingsconcert ter gelegenheid van 75 jaar Vrijheid niet doorging, rees de vraag: hoe kwam het Haags Toonkunstkoor door de Tweede Wereldoorlog? De coronatijd van 2020 was bijzonder, maar nog tamelijk overzichtelijk vergeleken met de oorlogsjaren. Oud-voorzitter Gerard van Egmond ging op onderzoek en vond stukken over een dirigent die zich bij de Duitsers onmogelijk had gemaakt, las over de grote populariteit van het koor en over de onmogelijkheid om te zingen in de hongerwinter. Een maand vóór de Duitse inval wierp de dreigende

‘..jongere kracht over te laten, zulks te meer, omdat

oorlog al zijn schaduw vooruit op het Haags

Toonkunst ongetwijfeld een moeilijker tijd dan ooit

Toonkunstkoor. Begin april 1940 vertrok onverwacht

tevoren tegemoet gaat, die van den Dirigent een

de dirigent, Peter van Anrooy, slechts twee weken na

ongekend uithoudingsvermogen en aanpassing

het leiden van de Matthäus-Passion. Van Anrooy was

zal vergen’. Kennelijk was Van Anrooy fysiek aan zijn

achttien jaar dirigent van het Residentieorkest en

grenzen, maar gooide hij ook de handdoek in de

sinds 1929 ‘directeur’ van ‘de Afdeeling ’s-Gravenhage

ring gezien de veranderde politieke situatie. Dat de

en Omstreken van de Maatschappij tot bevordering

brief zonder medeweten van het bestuur ook in het

der Toonkunst’. Hij was ook bekend als componist;

dagblad Het Vaderland verscheen, onderstreept het

de Piet Hein Rhapsodie voor symfonieorkest is zijn

demonstratieve karakter van zijn vertrek.

bekendste werk. Galaconcert Officieel had Van Anrooy om gezondheidsredenen ontslag

gevraagd.

Uit

bestuursvergadering

het

blijkt

verslag echter

van ook

een een

competentiekwestie tussen dirigent en bestuur. Maar er staat niets over een derde, aannemelijke beweegreden: de dreiging van een Duitse bezetting. Van Anrooy was namelijk ook vaste dirigent van koninklijke concerten. Aan die rol kwam een einde door zijn principiële opstelling op 5 januari 1937. Op die dag weigerden hij en 25 orkestleden

Rust en kalmte

het nazistische Horst Wessellied uit te voeren op

In deze onverwachte situatie slaagde het bestuur

een galaconcert in Den Haag, voorafgaand aan

erin mr. Johannes den Hertog als vervanger aan te

het huwelijk van kroonprinses Juliana en prins

trekken zodat het laatste vooroorlogse concert, Boris

Bernhard, in aanwezigheid van beiden en koningin

Godunow, op 24 april door kon gaan. Den Hertog

Wilhelmina. De Duitse diplomaten die bij het

was tweede dirigent van het Concertgebouworkest

concert aanwezig waren, hadden uitvoering van

en werd nog datzelfde jaar tot ‘directeur van de

dit lied geëist. Het werd gespeeld, maar met een

Afdeeling’, zoals destijds de dirigent werd genoemd,

andere dirigent.

benoemd. zijn

Het ambitieuze concertprogramma ging na de

ontslagname aan het bestuur schreef. Hij gaf te

Duitse inval één op één door: twee keer per jaar

kennen dat het beter was om zijn werk aan een

een ‘gewone’ uitvoering en elk jaar minstens één

Veelzeggend

is

wat

Van

Anrooy

over

13


Matthäus-Passion. Tot september 1944 kon het koor

wordende oorlogstijden een moment van troost en

dit volhouden.

bemoediging.

Met de kennis van nu over het verloop van de oorlog,

Ook de meeste andere concerten waren ruim

was de ‘secretaresse’, mevrouw Jenezon-den Hertog,

tevoren uitverkocht of hadden een goed bezette

in het jaarverslag over ‘39-’40 opvallend nuchter.

zaal. Zij vonden plaats in het Gebouw voor Kunsten

Nadat zij melding had gemaakt van ‘de ontzettende

en Wetenschappen (zie foto) met liefst 2088 stoelen.

dagen, die wij allen doormaakten’, herpakte zij zich snel: ‘Maar langzamerhand keerden weer rust en

Bezoekers trotseerden moeilijke omstandigheden.

kalmte terug en moest het leven zijn gewone loop

Bij een uitvoering in 1942 van Die Schöpfung

hernemen, dus ook het bestuur van Toonkunst zijn

moesten het publiek en de koorleden te voet naar

gewone werk hervatten en plannen maken voor

huis, ook naar de buitengemeenten, omdat er

het aankomend seizoen.’ Het koor ging na mei 1940

geen trams reden. Verder was er niet of nauwelijks

voorlopig gewoon door met waarvoor het opgericht

straatverlichting, wat waarschijnlijk reden is geweest

was: de toonkunst beoefenen en bevorderen.

om in de aankondiging van het concert eind 1942 te melden dat het op de concertavond volle maan zou

Bejubeld

zijn.

Terwijl de repetities en concerten lange tijd niet aan intensiteit verloren, kwam na 1940 wel een einde aan de ledenvergaderingen. Uit de jaarverslagen komt het beeld naar voren dat veruit de meeste uitvoeringen in de oorlogsperiode een groot succes

na het concert bij volle maan te voet terug naar de buitengemeenten

waren. Niet alleen de uitvoeringen van de Matthäus-

Passion werden bejubeld, ook andere concerten

De avondklok was wel een probleem. De spertijd

werden een groot artistiek succes genoemd. De

leidde soms tot een echec, bijvoorbeeld bij de

begeleiding door het Residentie Orkest zal hieraan

uitvoering van Die Legende von der Heiligen

zeker hebben bijgedragen. Er traden solisten van

Elisabeth van Liszt in het seizoen ‘42-‘43. Omdat

naam op, soms zelfs nu nog bekend, zoals de sopraan

het een lang werk is, zou het concert om half vijf

Jo Vincent. Vaste partner bij de uitvoeringen van

beginnen… ‘een onmogelijk uur voor werkende

de Matthäus-Passion was het Matrozenkoor. Bij de

menschen, zoodat bij honderdtallen de uitgegeven

laatste uitvoering, in maart 1944, droegen zij voor

toegangsbewijzen teruggebracht werden.’

het eerst hun pakjes niet. Ook hun dirigent, Theo van Elferen, was er niet bij. Hij vreesde arrestatie

Het ledental van het koor nam in de oorlog fors toe

omdat hij geweigerd had met zijn koor mee te doen

en had sterke fluctuaties. Van ca. 180 in 1939 kwam

aan een concert van de NSB.

het in 1942 op 242, daalde naar 193 in 1943, maar steeg weer met vijftig nieuwe leden medio 1944. Vooral

Grote drommen

aan mannen kwam gebrek door de mobilisatie

Over publieke belangstelling was niet te klagen. De

of ten gevolge van noodzakelijke verhuizingen of

Matthäus was al weken vooraf ruim uitverkocht en

verplaatsingen. Er waren ook oorlogsslachtoffers: ‘De

zelfs de generale repetities trokken volle zalen. In

bombardementen van het Bezuidenhout (3 maart

1941 moesten op beide avonden ‘groote drommen

1945, GvE) deden ons ook een zeer verdienstelijk en

bezoekers teleurgesteld teruggewezen (..) worden’.

trouw werkend lid verliezen in den Heer F. Gudde.’

In 1943 en 1944 werd een tweede uitvoering ingelast die in een mum van tijd was uitverkocht. ‘Tot het

Toewijding

laatste oogenblik deed men moeite een plaatsje te

Net als het geven van uitvoeringen, was het ’s

veroveren en degenen die hierin geslaagd waren,

avonds repeteren als gevolg van de spertijd al snel

waren den koning te rijk, want zij konden de heerlijke

niet meer mogelijk. Het koor week uit naar de

rust en vertroosting van Bach’s meesterwerk, juist

zaterdagmiddag en de zondagochtend. Toch bleef

in die dagen zo welkom, ten volle ondergaan.’ De

de opkomst bij de repetities onverminderd groot.

toonkunst bood de burger in steeds moeilijker

Het jaarverslag ‘41-‘42 prees dan ook de ijver en

14


Het Gebouw voor Kunsten en Wetenschappen stond aan de Zwarteweg en was bekend om zijn slechte zaalakoestiek. Het brandde in 1964 af â–˛

Uitvoering van het Residentie Orkest in het Gebouw voor de Kunsten & Wetenschappen â–ź

15


toewijding van de koorleden, die zich ‘..wederom voorbeeldig aangepast hebben aan de zeer moeilijke repetitietijden.’ Ook de repetitielocatie stond steeds onder druk. Al in november 1939 moest het koor twee keer het repetitielokaal verlaten vanwege militair gebruik. Eind 1942 moest dit opnieuw, nu vanwege de evacuatie van Den Haag. De gehoorzaal van het Conservatorium bood uitkomst, maar deze was ijskoud: ‘Bibberend zat ieder in de Noordpooltemperatuur naar het einde van de repetitie te verlangen.’ Daarna volgden nog een zaal boven De Poort van Kleef en de Dansschool Van der Meulen die niet in gebruik was. Over de barre winter ‘41-‘42 bericht het jaarverslag dat de repetities ook door de jongere generatie goed bezocht werden, ‘ondanks de ontzettende koude en de dikke sneeuwmassa’s’. Hongerwinter In september 1944 waren problemen op logistiek vlak de aanleiding om de activiteiten stop te zetten.

Dirigent Peter van Anrooy weigerde in 1937 het nazistische Horst Wessellied uit te voeren ▲

Na drie repetities in het nieuwe seizoen ‘..kwam de spoorwegstaking en moest het werk neergelegd

De ‘paedagogische kwaliteiten’ van Den Hertog,

worden.’ Dirigent Den Hertog kon niet meer uit

zo stelt het jubileumboek uit 1979, ‘zijn het koor

Amsterdam komen. Repeteren was onmogelijk

zeer ten goede gekomen. Bovendien heeft hij kans

omdat er geen verlicht repetitielokaal meer was.

gezien het koor bijeen te houden gedurende de

De algemene toestand verslechterde: ‘..de trams

bezettingstijd. Kort nadien kon hij invulling geven

reden niet meer, de bevolking werd zwak en ziek

aan een ‘lang gekoesterde wensch den Elias van

door gebrek aan voedsel.’ De spoorwegstaking

Mendelssohn weer uit te voeren.’

en de in oktober beginnende Hongerwinter die tot april 1945 zou duren, dwongen het koor tot

Mendelssohn is ongetwijfeld de meest uitgelezen

stilstand.

componist

van

koormuziek

op

de

lijst

van

toondichters die door de bezetter waren verboden Na

de

bevrijding

had

het

bestuur

eerst

toestemming van het Militair Gezag nodig voor

(‘Joods werk’). De oorlog en de bezetting waren voorbij, Mendelssohn was weer mogelijk. ■

het hervatten van de repetities en concerten. Ook moest het een – later bleek tijdelijke – vervanger zoeken voor de dirigent; die werd gevonden in de Rotterdammer Phons Dusch. Den Hertog

Dit is een ingekorte versie van het artikel van

was na de oorlog door de Eereraad voor de Kunst

Gerard van Egmond. Het volledige artikel staat op

geschorst – aanvankelijk voor vijf jaar – wegens

www.haagstoonkunstkoor.nl/over-ons

doorwerken in de bezettingstijd. Daardoor stond hij niet op de bok toen het koor op 3 mei 1946 bijdroeg aan de dankdienst voor de bevrijding in de Grote Kerk. In september 1946 werd Den Hertog geheel gerehabiliteerd. In 1948 werd hij benoemd tot dirigent van de Antwerpse Opera.

16


column Van voornemens, visie en vertrouwen De weg naar de hel is geplaveid met goede

staan dan tot de verbeelding sprekende podia ter

voornemens. En daarvan hadden we er een jaar

beschikking.

geleden heel wat in Toonbeeld als antwoord op de vraag wat er op het programma zou komen te staan.

Omissie

Rode draden gesponnen, bijzondere jaartallen

Dat Amare als muziek- en cultuurcentrum de

gecheckt, afwisseling van klassieke koorwerken

deuren opent voor amateurensembles is van

met meer contemporaine stukken uitgestippeld -

belang. In de duizenden pagina’s documentatie

van Beethoven tot Blacher. Vooral het thema Vrede

rond het Meerjarenbeleidsplan Kunst en Cultuur,

en Recht zou met het bevrijdingsconcert op 5 mei

noch in het visiedocument ‘Een Huis voor heel

2020 een bijzondere muzikale en vocale uitwerking

Den Haag’ komen de bewoordingen amateur,

krijgen. Het Haags Toonkunstkoor stond klaar om

vereniging en vrijwilliger voor. Die omissie illustreert

met dit promenadeconcert over de eigen schaduw

een verkrampt en vooringenomen denken over

heen te springen.

cultuurparticipatie en lokale inbedding. Immers, zonder de humuslaag van een betrokken en

Leerstuk

muzikaal geïnteresseerd publiek dat vooral in de

The best-laid plans of mice and men often go awry!

amateurwereld is verzameld, zullen de professionele

Een zeldzaam leerstuk in de lange geschiedenis

instellingen slechts moeizaam gedijen.

van het Haags Toonkunstkoor dat alleen in het bevrijdingsjaar 1945 moest afzien van het jaarlijks

Draagvlak

concert. En juist vijfenzeventig jaar nadien strooide

De

corona roet in het eten en noopte tot onmiddellijke

presentatiesubsidie

aanpassing zoals elders in deze uitgave wordt

grond van de vernieuwende kenmerken van het

toegelicht! Het kan verkeren.

bevrijdingsconcert duidt erop dat een vereniging als

toekenning

het

Haags

vooraf door

van

een

vrij

unieke

CultuurSchakel

Toonkunstkoor

op

op

draagvlak

Op korte termijn bieden alternatieve repetitie- en

mag rekenen zo lang de plannen er toe doen.

concertvormen soelaas. We betreden nieuw terrein.

Die vaststelling, gevoegd bij de toezeggingen

Met nieuwe competenties en ervaringen keert het

van particuliere fondsen van doelbijdragen aan

Haags Toonkunstkoor zodra het kan terug naar de

bijvoorbeeld het bevrijdingsconcert, geeft ondanks

vertrouwde concertpraktijk, maar zal dan ook beter

de teleurstelling van de noodgedwongen afzegging,

geëquipeerd zijn om in het repertoire vernieuwing

volop vertrouwen in de toekomst als deze ongewisse

en verbreding op alternatieve wijzen aan te bieden.

en toonloze coronatijden eenmaal zijn verstreken.

Samenwerking Er staat namelijk veel te gebeuren in de komende

Peter Noordermeer

jaren. Het nieuwe muziekcentrum Amare wordt

Voorzitter Haags Toonkunstkoor

geopend in november 2021. De samenwerking met het Hans-Sachs-Chor uit Neurenberg krijgt een voortzetting in voorjaar 2022. De betrokkenheid van beide koren bij het thema Vrede en Recht wordt aan Haagse zijde gehonoreerd met een wel zeer tijdige reservering voor een concert in de grote concertzaal van Amare. Met de Meistersingerhalle in Neurenberg 17


niet meer mogen zingen door corona lockdown: hoe verging het het haags toonkunstkoor? door Stéphanie Toorenburg Op zondag 15 maart 2020 werd het pijnlijk duidelijk dat het coronavirus de samenleving volledig in zijn greep hield. De aankondiging van een intelligente lockdown was het gevolg. De gevolgen waren voor velen niet te voorzien maar ook niet te overzien. De lockdown was de stilte voor de storm. In de maanden voor die bewuste zondag was

was om dit concert af te gelasten. Het zou de

het Haags Toonkunstkoor druk bezig met de

mededelingen die tijdens de persconferenties van

voorbereiding van het Bevrijdingsconcert dat op 5

de minister-president werden gedaan, afwachten.

mei zou plaatsvinden in het Zuiderstrandtheater.

Misschien werd de soep niet zo heet gegeten…

Dit

concert

was

gelieerd

aan

de

Haagse

festiviteiten van 75 jaar Vrijheid. Alle medewerkers

Hoop

waren gecontracteerd: het orkest, de solisten,

Op 23 maart deelde minister Grapperhaus mee

een pianist, een regisseur, een presentator, de

dat er tot 1 juni géén bijeenkomsten mochten

lichttechnicus, de geluidstechnicus, de fotograaf.

worden gehouden. En daarmee ging alle hoop

Want dit promenadeconcert moest een groot feest

dat het Bevrijdingsconcert op 5 mei door kon

worden. De kaartverkoop startte op 2 maart en de

gaan, in rook op. Het geld van de reeds betaalde

publiciteitscampagne was dan ook in volle gang.

toegangskaarten medewerkers

moest

moesten

worden worden

gerestitueerd, afgezegd,

de

En in één klap was dit alles van de kaart geveegd…

zaalhuur moest worden opgezegd. De positiviteit

Een oorverdovende stilte volgde.

van het koor had het niet gewonnen van het virus. Er was geen ontkomen meer aan.

Consequenties Al op 12 maart overlegde het bestuur in de eerste

Onderwijl opperde Patrick van der Linden om via

conference call (er zouden er nog veel volgen) hoe

Zoom, een audio-video applicatie, te gaan repeteren.

de repetities doorgang konden blijven vinden: in

Het bestuur omarmde dit idee direct, want het was

twee groepen repeteren, stoelen verder uit elkaar,

juist in deze tijden belangrijk om contact te houden

het gebruik van twee ruimtes? Tevens moest aan

met elkaar. En zo kwam het dat op 31 maart zo’n

de leden duidelijk worden gecommuniceerd om bij

75 koorleden inlogden om te repeteren. Natuurlijk

een verkoudheid vooral thuis te blijven.

was dat even wennen, maar het enthousiasme was er niet minder om. De begroetingen waren warm

In overleg met dirigent Patrick van der Linden

en hartelijk. De Zoom-repetities werden wekelijks

besloot het bestuur (nu in overleg via Whatsapp)

fijngeslepen. Zo zorgde Patrick voor partijen door

om in ieder geval op 17 maart en 24 maart geen

solisten ingezongen, ter ondersteuning tijdens de

repetitie te houden. Niemand had enig idee hoe

repetities.

de toekomst eruit zou gaan zien. Moest het concert worden afgelast? Wat waren dan de consequenties

Haalbaarheid

voor alle medewerkers, de investeringen, zoals

Na een aantal weken vergaderde het bestuur

de zaalhuur van het Zuiderstrandtheater, voor de

opnieuw, nu via Zoom. De verwachting was dat in

sponsors en subsidieverstrekkers, voor de leden?

juni de maatregelen werden versoepeld en kleine

Het bestuur was van mening dat het nog te vroeg

groepen van max. 30 personen samen mochten

18


komen, uiteraard met inachtneming van 1,5 meter

Het bood perspectief. Het protocol werd verfijnd, en

afstand. Zou dit HTK mogelijkheden bieden? Waar

andere leden meldden zich aan om bij de volgende

moesten we dan aan voldoen? In overleg met een

try-out in de repetitieruimte mee te zingen. Bij de

aantal bestuursleden en Patrick werd gewerkt aan

derde try-out op 16 juni werden zelfs 2 groepen

een protocol waarin de noodzakelijke maatregelen

geformeerd.

werden opgetekend. Een lijvig document, maar cruciaal om een volgende stap te maken. De

Niet klein te krijgen

repetitieruimte

m3

En nu staan we aan de vooravond van opnieuw een

per persoon waar binnen korenland over werd

werd

opgemeten:

de

30

versoepeling van de maatregelen: er wordt sinds

gesproken, was voor HTK haalbaar.

1 juli geen maximum aan het aantal deelnemers meer gesteld, mits wordt voldaan aan de afstand

Spanning

van 1,5 meter en de triage. En ook het bestuur heeft

Onder de leden werd gepeild wie bereid zouden zijn

al verdergaande plannen om concerten te geven,

om op de vaste locatie te repeteren. De reacties waren

deels op een locatie mét publiek en deels gestreamd

verdeeld. Drieëntwintig leden meldden zich aan. Op

via het Youtube-kanaal.

2 juni was het dan eindelijk zover. De eerste try-out was een feit. De blije gezichten van de koorleden,

Het

het enthousiasme van Patrick en repetitor Menno

uitgezongen en laat zich ook niet klein krijgen door

Boogaard, ondersteund door Roché van Tiddens die

COVID-19! ■

Haags

Toonkunstkoor

is

nog

lang

niet

de techniek voor zijn rekening nam om de repetitie live te streamen via het HTK Youtube-kanaal. Na een half uur was de spanning verdwenen en zongen de leden, zowel thuis als op locatie, alsof het nooit anders was geweest. De eerste try-out van vier die waren ingepland, was een groot succes en gaf iedereen weer vertrouwen.

Een groot aantal koorleden logde wekelijks in voor de online repetities ▼

19


patrick van der linden UIT Het dagboek van een dirigent in coronatijd Het overkwam ons in maart allemaal: van het ene op het andere moment moesten activiteiten en evenementen gestaakt worden. De dirigent van het Haags Toonkunstkoor blikt terug op wat de coronamaatregelen voor hem betekenden. Eind februari

maar wil daar niet aan toegeven. “Laten we nog één

Ik ben een week op vakantie in Zwitserland. Hier

keer Bach spelen. Stel dat we niks meer kunnen,

en daar komen wat mails voorbij van koorleden

zijn we in elk geëindigd met Bach”. Even later stap

of besturen over coronamaatregelen. Het zal wel

ik van de bok en spreek ik Henny. Mijn hart bonst.

loslopen, denk ik. Storm in een glas water.

Ik loop terug naar het orkest. Onwerkelijk. Hier en daar huilt iemand. De klarinettist staart voor zich uit.

6 en 7 maart

Een cellist kijkt vertwijfeld naar zijn vrouw die violist

Een Apeldoorns weekend. Eerst een Messiah met

is: “Hoe moeten we verder?” Het podium is leeg,

een groot schoolkoor in een volle Loolaankerk en

muziek ligt op de grond, lessenaars staan scheef.

daarna een repetitie voor de tv-productie Matthäus

Nu, maanden later, zie ik de beelden voor me als

aan de Maas met 800 zangers. De gesprekken in de

was het net gebeurd.

wandelgangen gaan over het coronavirus. We zijn

In de avond komt het koor bij elkaar om het te

wat voorzichtiger.

verwerken. Het voelt als rouwen. Ik moet direct erna door voor een spoedvergadering met het bestuur

11 maart

van Ars Musica. De passieperiode staat voor de deur,

Ik heb een orkestrepetitie in Zeist. De orkestmanager

wat moet er gebeuren? We besluiten de passies

heet iedereen welkom en stelt alle orkestleden

te verschuiven naar de week van 6 april. Want de

op hun gemak: “Laten we op elkaar letten, was je

lockdown duurt drie weken.

handen en houd wat afstand van elkaar.” Op de lessenaar de nieuwe Suracantate van Patrick van

23 maart

Deurzen. De componist is er ook bij. Het werk gaat

Pff. Alle bijeenkomsten worden verboden tot 1 juni,

overmorgen in première.

vertelt Grapperhaus. Dit voelt als een nekslag. Er komt een streep door het Bevrijdingsconcert van

12 maart

het Haags Toonkunstkoor. De dagen erna gaat

In de ochtend heb ik een vergadering bij de

mijn agenda leeg tot en met de zomervakantie. Ik

Evangelische

de

voel me machteloos werkloos. Dat ik € 20.000 aan

producer, regisseur en communicatieman over

inkomsten mis, is binnen drie minuten verwerkt. Dat

de tv-productie die ik op 21 maart zal dirigeren. ’s

ik niet weet wat er gaat gebeuren met mijn werk,

Middags heb ik een orkestrepetitie in Dordrecht, ter

mijn passie, mijn leven, valt me veel zwaarder. Wat

voorbereiding op het jubileumconcert van Merwes’

moet ik doen? Ik besluit voor mezelf twee dingen

Oratorium Vereniging morgen. De sfeer is wat

om de moed erin te houden voor mijn koorleden,

gespannen, want er komt een persconferentie aan

mijn orkestleden, mijn studenten, amateur en

om 15:00. Ik begin met de strijkers, blazers mogen

professional: online repeteren en een nieuwsbrief

wat later komen. Iedere blazer die ik binnen zie

schrijven. In die nieuwsbrief vertel ik hoe het is

komen, kijkt bezorgd op de telefoon. Het is tien

met me, kan ik mooie muziek laten horen, kennis

over drie. Een bestuurslid van het jubilerend koor

overdragen en elkaar een hart onder de riem steken.

komt naar me toe. “Jullie kunnen beter stoppen,

Ook met het Haags Toonkunstkoor begin ik met

bijeenkomsten met meer dan dertig mensen zijn per

online-repetities via Zoom. Lang niet zo effectief

direct verboden”. Ik wil er niet aan. “Even wachten,

als ‘echte’ repetities, maar het is wel goed voor de

Henny, ik maak dit stuk af!” Ik voel de ontreddering

samenhang en de moraal.

20

Omroep

in

Hilversum

met


9 mei

er gerepeteerd, terwijl we een livestream van de

De social media ontploffen. Een artikel over conona

repetitie regelen voor de koorzangers thuis. Ik leef

binnen het Amsterdams Gemengd Koor is populair

op.

en vanaf dat moment duiken ook andere media erop. Ik wind me op over het gebrek aan nuance en

12 juni

de matige journalistiek. Koorzang en corona worden

Vandaag heb ik mijn eerste concert sinds 6 maart!

onlosmakelijk met elkaar verbonden.

Een beetje gespannen, anders dan normaal. ’s Middags repeteer ik met het Ars Musica Orkest en

Tweede helft mei

drie solisten. Drie maanden geleden moesten we

Met een aantal bezorgde collega’s richt ik een

stoppen, nu mogen we weer spelen. Het programma

denktank op. Ik schrijf een brief naar Trouw, naar

voeren we ’s avonds twee keer uit voor 30 bezoekers

VirMus en naar Koornetwerk. Ik bel met de NOS.

per keer.

Een landelijk dagblad vraagt me een opiniestuk te schrijven. Ik ben dagenlang bezig met factchecking,

1 juli

de denktank adviseert Koornetwerk, en we willen

Het gaat beter met me. Het samen musiceren werkt

maar één ding: nuance! Tegengeluid! Langzaam,

als een goed medicijn. Er is nog veel onduidelijk over

heel langzaam ontstaat er wat ruimte. Gesteund

het najaar maar de contouren geven wat ruimte.

door de wetenschap in Duitsland en Oostenrijk

Steeds meer onderzoeken wijzen op het belang van

dringen de belangenbehartigers van de sector

goede ventilatie bij groepen mensen in een gebouw,

langzaam door tot de burelen van het ministerie

of het nu restaurants, bedrijven, koren, kerken of

van OC&W. Het gaat in deze maanden niet goed

supermarkten zijn. Het Haags Toonkunstkoor treft

met me, ik voel me gestrest en neerslachtig.

het wat dat betreft met de repetitielocatie: groot, hoog en goed te ventileren.

2 juni Op basis van een protocol van Koornetwerk

De vakantie die ik nu heb, voelt als niet echt, maar

Nederland heb ik mijn eerste repetitie met het

de repetities van de afgelopen weken geven me

Haags Toonkunstkoor! Met een kleine groep wordt

hoop voor het najaar. En hoop doet leven. ■ 21


22


interview - menno boogaard ‘het begeleiden past bij mijn karakter’ door Femke Nales Menno is al heel lang de vaste pianist van het Haags Toonkunstkoor en heeft tijdens de wekelijkse koorrepetities een onmisbaar aandeel bij het instuderen van de koorpartijen. Als concertpianist staat hij tijdens concerten van het HTK regelmatig als solist op het podium. Om hem beter te leren kennen, interview ik hem eind mei 2020. Op dat moment was de lockdownperiode al wel ten einde, maar waren de meeste maatregelen nog van kracht. Ik spreek hem in zijn woning, uiteraard op anderhalve meter afstand. Menno, in de allereerste plaats, hoe heb jij deze

verder aangewakkerd. Ik ben door mijn ouders

coronaperiode ervaren?

eigenlijk nooit gedwongen om naar les te gaan of

“Zoals voor eigenlijk iedereen werkzaam in de

te studeren, misschien is dat ook de reden dat ik

cultuursector was de coronacrisis ook voor mij een

het leuk bleef vinden. Voor mij was er eigenlijk geen

behoorlijk bittere pil om te slikken. Ik heb gelukkig

andere keuze mogelijk dan dat ik na het VWO naar

vanaf maart wel de basis van mijn werkzaamheden

het conservatorium zou gaan. Ik werd aangenomen

met koren, leerlingen, etc. kunnen vasthouden,

op de vooropleiding van het Conservatorium van

mede door Zoom en dergelijke lapmiddelen, maar

Amsterdam, maar na een jaar kreeg ik een ongeval

ik ben inmiddels zeker zes concerten misgelopen

en was een tijd uit de roulatie, waardoor ik geen

waar ik als pianist prominent actief zou zijn

toelatingsexamen voor het eerste jaar kon doen.

geweest, waaronder het Bevrijdingsconcert, alwaar

Daarna bleek dat ik op het Conservatorium van

ik de Chorfantasie van Beethoven zou gaan spelen.

Utrecht bij de door mij bewonderde Belgische

Dat betekent ten eerste, en daar zijn veel musici

pianist Robert Groslot kon gaan studeren. Hoewel

door getroffen geweest afgelopen voorjaar, een

de competitieve sfeer op het conservatorium mij

behoorlijk

daarvan

totaal niet aansprak en ik het mentaal zwaar vond

is het ook gewoon heel erg jammer omdat het

om steeds maar te moeten presteren, heb ik er

concerten waren waar ik mij erg op had verheugd,

nooit aan getwijfeld dat ik van het pianospelen mijn

in het bijzonder de Chorfantasie. Ook zou ik het

vak zou gaan maken.”

inkomstenverlies.

Afgezien

Deutsches Requiem van Brahms en de Via Crucis van Liszt hebben uitgevoerd, en ik had een heel

Hoe ben je bij het Haags Toonkunstkoor

leuk Schubert-recital op stapel staan met HTK-lid

terechtgekomen?

Gé Brussaard. Maar gelukkig zijn de meeste dingen

“Al voor de tijd aan het conservatorium heb ik veel

uitgesteld, niet afgelast. Wat ik trouwens dit jaar ook

met anderen gespeeld. Ik speelde toen ik 14 was al

heel erg mis is het North Sea Jazz festival, waar ik al,

vaak quatre mains-stukken met een vriendin van

zolang ik in Den Haag woon, elk jaar naar toe ben

mijn moeder, en heb ook al tijdens het VWO veel

gegaan.”

mensen begeleid. Ook had ik een eigen popgroep op school, waarin ik synthesizer speelde. Tijdens

Waarom ben je pianist geworden?

het conservatorium heb ik het Ecclesiakoor De Bilt

“Op mijn negende ben ik op pianoles gegaan.

begeleid, toen onder leiding van Paul Valk. Nadat ik

Het was liefde op het eerste gezicht. Ik heb les

het conservatorium had afgerond, ben ik met mijn

gehad van Magda Evertse, een bekende en

toenmalige partner, die ik al vanaf de vierde klas van

geliefde muziekpedagoge uit Zeist. Zij heeft mijn

de middelbare school kende, in 1996 naar Den Haag

enthousiasme voor piano spelen en muziek nog

verhuisd. Al heel snel daarna kwam ik in aanraking 23


met Cantamus Alati, een leuk en origineel koor

Je zou Chorfantasie uitvoeren: speel je vaker solo?

dat toevallig ook in de Vrije School repeteert, maar

“Jazeker! Zo speel ik regelmatig in een concertreeks

dan op donderdag. Sinds 1999 ben ik daar de vaste

van Podium Vocale, een leuke concertzaal aan

pianist. Via een koorlid van Cantamus Alati, dat was

de Laan van Meerdervoort. Tijdens die concerten

overgestapt naar het Haags Toonkunstkoor, hoorde

vind ik het juist leuk om onbekende werken ten

ik in 2004 dat er een positie als pianist vrij was bij

gehore te brengen. Zo heb ik in de afgelopen

het Haags Toonkunstkoor en toen heb ik meteen

jaren recitals gegeven met nog maar net ontdekte

auditie gedaan.”

pianomuziek van Antonin Reicha, een goede vriend van Beethoven, en Woldemar Bargiel, de zwager

Wat vind je leuk aan begeleiden?

van Schumann. Verder heb ik natuurlijk met het

“Het begeleiden past bij mijn karakter. Ik stel mij

Haags

graag ten dienste van koren en solozangers. Ik

gehore mogen brengen, waaronder The Rio Grande

ben bovendien heel alert op wat anderen doen en

van Constant Lambert, tijdens het Fiesta Latina-

gericht op anderen; niet alleen tijdens mijn werk,

concert. Hoewel de voorbereiding van zo’n werk

maar ook in mijn privéleven. Verder houd ik erg

heel veel voorbereidingstijd kost, omdat je zo’n

van de samenklank van koren, van zingen en van

stuk als het ware voor driehonderd procent moet

de klank van zangers. Daarnaast gaat het spelen a

kennen voordat je het voor een groot publiek kan

prima vista mij gemakkelijk af en dat is erg handig,

uitvoeren, vind ik het heel leuk om te doen. Je kan

omdat ik meerdere koren met meerdere stukken

je dan ook echt als pianist laten horen. Ik ben, en

per week begeleid.”

dit klinkt misschien raar, trouwens best blij dat ik

Toonkunstkoor

enkele

solowerken

ten

niet ‘beroemd’ ben, zoals bijvoorbeeld de broertjes Je hebt bij het Haags Toonkunstkoor met drie

Jusse. Daardoor heb ik wel de maximale vrijheid

dirigenten samengewerkt. Hoe was dat?

heb om zelf te bepalen wat ik speel en doe.”

“Met alle dirigenten met wie ik tot nu toe heb gewerkt, kon ik goed samenwerken, hoewel ze wel zeer verschillend waren. De auditie bij het Haags Toonkunstkoor was direct ontspannen en ik had meteen het gevoel dat ik goed op mijn plaats was bij dit koor. Toen Daan kwam bleef dat zo. Ik was bovendien erg ingenomen met Daans specifieke, hoewel wat onorthodoxe manier van werken. Daan was erg van de details en daar houd ik van. De manier van werken van Patrick is weer heel anders, maar spreekt mij ook aan. Patrick houdt ervan om de stukken vooral muzikaal af te werken. Hij heeft duidelijk een onvoorwaardelijke liefde voor de muziek, en dat kun je zeker niet van alle musici zeggen!”

‘ik ben altijd erg nieuwsgierig naar nieuw repertoire.’ Naar welke muziek luister je graag? “Ik luister graag naar complexe muziek, met rijke melodieën en harmonieën. Tijdens mijn conservatoriumtijd en nog een hele tijd daarna was ik een Wagner-fanaat. Nog steeds luister ik graag naar Wagner, maar niet meer zo fanatiek als toen. Ik heb een brede muzieksmaak. Ik houd bijvoorbeeld ook van progressieve rock (voor wie die term niet kent: avontuurlijke rockmuziek, vaak met klassieke invloeden, voornamelijk uit de jaren zeventig, dus eigenlijk heel ouderwets al) en van jazz. Jazz

Wat vind je van het Haags Toonkunstkoor?

beschouw ik overigens gewoon als moderne

“Ik houd van de kameraadschappelijke sfeer, die

klassieke muziek. Als ik muziek luister, doe ik dat

hier samengaat met een gezonde ambitie. Het

meestal vrij intensief; ik zou nooit muziek zomaar

Haags Toonkunstkoor is toch wel het beste koor dat

als achtergrondmuziek opzetten.”

ik begeleid. Het koor is ook erg gegroeid. Die groei was al ingezet onder Oane en daarna onder Daan,

Wat vind je nog meer leuk naast musiceren?

met als toppunt wat mij betreft de Missa Solemnis,

“Erg veel! Er zijn heel wat dingen waar ik een

maar is vervolgens verder doorgezet onder de

grote belangstelling voor heb. Ik heb na mijn

leiding van Patrick. Je hoorde zelfs al bij ons laatste

conservatoriumtijd naast de muziek nog een

concert een groot verschil met toen Patrick net bij

soort mini-carriere in de filosofie gehad, waarin

het koor kwam.”

ik in Leiden in 2008 ben afgestudeerd. Op het internet waart nog een artikel van mij rond over

24


Schopenhauer en Wagner en er is in Engeland een boek verschenen over muziekfilosofie waar ik ook aan bijgedragen heb (‘Reviving the Muse’, 2000). De laatste tien jaar is mijn belangstelling een beetje verschoven naar de literatuur. Ik besteed veel tijd aan lezen, vooral Engelse en Duitse literatuur. Verder

vooruitblik programma seizoen 2020/2021

ga ik vaak naar de film met mijn vriendin Jeanne, met wie ik gelukkig een zeer overeenkomende smaak deel. We gaan ook erg graag lange einden wandelen of fietsen. Deze zomer wilde ik twee van die liefhebberijen combineren door in Dorset de zogeheten Thomas Hardy-trail te gaan lopen, maar ook dat is helaas een jaar uitgesteld.”

De vertrouwde wijze van het geven van concerten is door de coronacrisis niet mogelijk. Dat wil niet zeggen dat wij geen concerten geven in het nieuwe seizoen, alleen zullen de locatie en de wijze van uitvoeren anders zijn dan ons publiek van ons gewend is. Zo zijn de vertrouwde locaties voor een beperkt

Wat zou je willen voor de toekomst? “Allereerst hoop ik in de toekomst natuurlijk alsnog de Chorfantasie van Beethoven uit te voeren! Wat betreft het repertoire van het Haags Toonkunstkoor, zou ik graag willen dat bijvoorbeeld de Mis in Es van Schubert of de Mis in D van Dvořák nog worden uitgevoerd, maar er is natuurlijk nog veel meer repertoire om uit te kiezen! Wat de verdere toekomst betreft, is het mijn wens om zo lang mogelijk mijn begeleidingswerk te blijven doen, bijvoorbeeld tot mijn zeventigste of misschien nog wel langer!” ■

publiek beschikbaar in verband met de 1,5 meter afstand die we moeten waarborgen voor zowel publiek als de uitvoerenden. Daarom zijn onze concerten ook via ons YouTube-kanaal te beluisteren. Wij starten het theaterseizoen op 24 oktober 2020. Ter ere van de viering van 75 jaar Verenigde Naties, brengen wij, geheel passend in het thema Vrede en Recht, een gevarieerd programma via ons YouTube kanaal:

Dumelang – Harm Roché van Tiddens (wereldpremière)

Largo uit de 9e Symfonie ‘Uit de nieuwe wereld’ – Anton Dvořák

Psalm 150 – César Franck Menno Boogaard, geboren in Assen op 28

september

Driebergen,

1966

speelt

en vanaf

opgegroeid zijn

in

negende

Op 20 november 2020 voeren wij twee keer een prachtig programma uit, te weten:

piano. Hij studeerde aan het Utrechts Conservatorium, met piano als hoofdvak en

Saint Nicolas Cantate – Benjamin Britten

muziektheoretische vakken als bijvakken.

Cloudburst – Eric Whitacre

Ook

heeft

hij

filosofie

gestudeerd

in

Amsterdam en Leiden.

Dit concert kan op locatie of live via YouTube worden bijgewoond.

Menno is de vaste pianist van Cantamus Alati, Toonkunstkoor Zeist en het Haags

In

Toonkunstkoor. Daarnaast valt hij regelmatig

programma van Christmas carols. De details

in bij het Residentie Bachkoor en begeleidt

van dit programma maken wij later bekend.

december

brengen

wij

een

feestelijk

hij zangers (solisten), onder meer bij Podium Vocale. Hij geeft daarnaast pianolessen aan

Op

volwassenen. Menno heeft een vriendin en

Walpurgisnacht van Felix Mendelssohn uit.

woont in Den Haag.

Walpurgisnacht is een van oorsprong Europees

30

april

2021

voeren

wij

Die erste

voorchristelijk feest, dat wordt gevierd in de nacht van 30 april op 1 mei. 25


samenwerking haagsch impresariaat een gewaardeerde partner door Aline Werner Wanneer bekend is welke werken bij het volgende concert op het programma staan start de voorbereiding van het concert met het boeken van concertlocatie en orkest en last but not least: de solisten. Hoe bepaalt het Haags Toonkunstkoor als amateurkoor wie geschikte solisten zijn voor een bepaald werk? Gelukkig bestaan daarvoor impresariaten. Een kennismaking met een gewaardeerde partner, het Haagsch Impresariaat. Een impresario regelt optredens van artiesten. De

een jonge solist op de lijst kwam moest deze een

voordelen voor de organisator van een concert zijn

cassettebandje (wie weet nog wat dat is?) sturen

dat deze niet hoeft te zoeken naar een solist, en dat,

met eigen opnamen van uitgevoerde, zodat René

wanneer de solist het optreden om welke reden dan

en Dory de stem konden beluisteren. Vervolgens

ook af moet zeggen, de impresario vaak nog een

moest de solist bij Thom Bollen, de begeleider bij

alternatief kan bieden, zelfs op het laatste moment.

uitstek, een auditie doen en in overleg met Thom

Voor de solist is het voordeel dat de acquisitie is

bepaalden René en Dory of hij/zij al klaar was voor

uitbesteed.

het concertpodium.

Perfecte combinatie

Met de tijd meegaan

Het Haags Toonkunstkoor werkt bij het zoeken naar

Om de jonge solisten bekendheid te geven bij de

de juiste solisten al jaren plezierig samen met het

koren en dirigenten organiseerde het Haagsch

Haagsch Impresariaat van René en Dory Verhoeff.

Impresariaat om het jaar een presentatiedag. In de

René Verhoeff komt uit de muziekwereld. Hij was

beginjaren in het Schakgebouw (Achterraamstraat

dirigent van een groot aantal bekende koren

Den Haag, het gebouw is inmiddels omgebouwd tot

o.a. Die Haghe Sanghers, Rotte’s Mannenkoor,

woningen) en later in Noordwijk. Deze presentaties

Philharmonisch koor Hagacantare, Gemengd koor

hebben vele jaren plaatsgevonden. Op een gegeven

HagaSonare en het Voorne’s Dameskoor. Hij zwaait

moment kwamen er steeds minder afgevaardigden

in het bedrijf de scepter over het muzikale deel. Dory

van koren naar deze presentaties.

Verhoef legt zich vooral toe op organisatorisch vlak; zij komt van de Sociale Academie ‘De Aemstelhorn’ in Amsterdam. De perfecte combinatie voor wat uiteindelijk hun levenswerk zou worden.

de opkomst van internet maakte presentaties minder noodzakelijk

Jong talent Zo’n 37 jaar geleden begonnen René en Dory

Net zoals het cassettebandje niet meer bestaat,

met een impresariaat, op verzoek van een aantal

maakte de opkomst van internet de presentaties

gerenommeerde solisten die niet tevreden waren

minder noodzakelijk. Via internet kon iedereen

over de toen bestaande impresariaten. Zij wilden

solisten opzoeken en beluisteren. Maar nog altijd

dat wel doen voor de gevestigde solisten, maar ze

melden zich nieuwe talenten bij René en Dory aan;

wilden daarnaast jong talent ook een kans geven. En

nu worden ze door Marien van Nieukerken getest.

dat lukte: veel jonge solisten kwamen zelf naar hen

Ook bij het Haagsch Impresariaat zijn ze met hun

toe omdat ze hadden gehoord dat de begeleiding

tijd meegegaan: op de website staat bij elke solist

bij het Haagsch Impresariaat zo perfect was. Voordat

een foto en geluidsfragmenten.

26


Vervanging Zoals al eerder opgemerkt: als een solist op het laatste moment een concert moet afzeggen wegens

bv

ziekte

of

verkoudheid

kan

de

uitvoerende organisatie (mits de solist via het impresariaat is gecontracteerd) terugvallen op dit impresariaat om vervanging te vragen. Dat kan voor een impresariaat heel spannend zijn, vooral in de passietijd. De Matthäus- en Johannes Passionen worden dan door het hele land uitgevoerd, en solisten reizen ook navenant. Dory vertelt over zo’n situatie: “Op Palmzondag, de drukste dag voor de Passionen, werd het Haagsch Impresariaat gebeld omdat een tenor (en nog wel de evangelist!) ziek was geworden. We gingen bellen, wel 43 tenoren hebben we aan de lijn gehad en ik moet bekennen, er waren er velen bij die we qua stem niet kenden. Maar ja, nood breekt wet… Uiteindelijk vonden we een tenor in Duitsland (!) die bereid was naar Nederland te komen om deze rol voor zijn rekening te nemen.”

‘plotseling moeten invallen is stressvol, maar het kan je doorbraak betekenen’ Een andere anekdote uit de Passietijd. Dory vertelt: “Een van de solisten voor een passieconcert belde af vanwege ziekte. Omdat het koor waar deze solist zou optreden goed bekend was bij ons, kenden we wel de smaak van koor en dirigent. Met de dirigent waren we het snel over de vervanging eens. Mooi, een telefoontje en de zaak was geregeld. Maar slechts een paar uur later belde de volgende solist af voor ditzelfde concert, vanwege een hese stem. Weer in overleg met de dirigent een vervanger

haagsch impresariaat dory en rene verhoeff Adr. Mouriszweg 15, 2203 GA Noordwijk t. 071 - 3611835 / e. info@haagschimpresariaat.nl www.haagschimpresariaat.nl

gezocht en gevonden. PFFFF! Maar het was nog niet alles... De volgende dag

Geruststelling

belde solist nummer 3 af, haar stem was helemaal

Zo zie je het vaak gebeuren in de muziekwereld.

weg... Samen met de dirigent van het betreffende

Plotseling moeten invallen is natuurlijk stressvol,

koor hebben we eerst heel hard gelachen om deze

maar het kan je doorbraak betekenen! Voor het

bizarre, unieke situatie. Maar uiteindelijk vonden

uitvoerende koor/orkest is het een hele geruststelling

we ook voor solist nummer 3 een vervanger. En:

dat er een impresariaat achter je staat waarop je kunt

alle ‘ad hoc solisten’ hadden hun rol met glans uitgevoerd… Als dank mochten ze bij een volgend

terugvallen. Het HTK hoopt nog lang van de diensten van het Haagsch Impresariaat gebruik te kunnen maken! ■

concert van dit koor weer soleren.”

27


wie doet wat

concertagenda

bestuur

programma seizoen 2020/2021

Voorzitter (lid dagelijks bestuur)

Zaterdag 24 oktober 2020 > via YouTube

Peter Noordermeer

Dumelang – Harm Roché van Tiddens (wereldpremière)

Secretaris (lid dagelijks bestuur)

Psalm 150 – César Franck

Carel Bense

Largo uit de 9e Symfonie – Anton Dvořák

Penningmeester (lid dagelijks bestuur) Eric de Graaff Kwaliteitscommissie Gé Brussaard Concertsecretaris

Bep de Lange Communicatie Stéphanie Toorenburg Penningmeester concerten Christiaan van der Harst

Zaterdag 20 november 2020 > live + via YouTube

Saint Nicolas Cantate – Benjamin Britten Cloudburst – Eric Whitacre December 2020 > programma + locatie ntb

Christmas Carols Zaterdag 30 april 2021

Die erste Walpurgisnacht - Felix Mendelssohn

commissies, functies, taken Bibliothecaris

Concertcommissie

Carel Bense

Bep de Lange, Willyanna Heida, Tamara Trotman,

Commissie evenementen

Herman Wilmer Coördinator relaties bedrijfsleven en

Carel Bense + wisselende bezetting Commissie repetitielogistiek / bar

sponsorwerving

Carel Bense, Johan Bodrij, Erik Visée, Emilie

Christiaan van der Harst, Erik Werner

Griffioen, Wineke Meeuws, Bert Elbersen

Kwaliteitscommissie

Contactpersonen aspiranten / nieuwe leden

Gé Brussaard, Maria Blackmon, Marijke Farahani,

Ben Goedman, Kees van Weeren (bassen)

Kees van Weeren

Matthijs van der Deijl, Gé Brussaard (tenoren)

Communicatiecommissie

Marloes Rekveldt, Marijke Farahani (sopranen)

Stéphanie Toorenburg, Marijke Farahani, Pieter

Tamara Trotman, Maria Blackmon (alten)

Maessen, Marjolijn Poutsma, Ria Roelands,

Presentiecoördinator

Hermien Schuering

Wilto Schortinghuis

Contactpersoon donateurs

Troniek

Stéphanie Toorenburg

Bert Kraaijpoel

Online techniek

Kaartverkoop

Roché van Tiddens

Christiaan van der Harst, Willy de Vries

colofon Redactie Stéphanie Toorenburg, Ria Roelands, Marijke Farahani, Pieter Maessen Fotografie Xander de Rooij (voorzijde/p2/p8), Bart Maat (p5), Erik Werner (p6), Bert Kraaijpoel (p9/10/12), Gerard de Boer (p13), Haags Gemeente Archief (p15/16), Hans van der Woerd (p21), Menno Boogaard (p22), Maaike Petri Fotografie (p27) Vormgeving Marjolijn Poutsma | Studio Scribbles Druk Flyeralarm Verschenen september 2020 Toonbeeld is een jaarlijkse uitgave van het Haags Toonkunstkoor

Profile for Haags Toonkunstkoor

Toonbeeld 2020/2021  

Jaarlijkse uitgave van het Haags Toonkunstkoor

Toonbeeld 2020/2021  

Jaarlijkse uitgave van het Haags Toonkunstkoor

Advertisement

Recommendations could not be loaded

Recommendations could not be loaded

Recommendations could not be loaded

Recommendations could not be loaded