Page 1


GŁÓWNA BIBLIOTEKA LEKARSKA im. Stanisława Konopki

GMACH GŁÓWNY

DZIAŁ STAREJ KSIĄŻKI MEDYCZNEJ

 00-791 Warszawa, ul. Chocimska 22  228-497-851 do 53  228-497-802  sekretariat@gbl.waw.pl

 00-467 Warszawa, ul. Jazdów 1A  226-225-005  sk-med@gbl.waw.pl

ODDZIAŁY TERENOWE 97-400 Bełchatów ul. Czapliniecka 123 tel. 446-358-402 e-mail: odzbel@gbl.waw.pl 21-500 Biała Podlaska ul. Brzeska 1 tel. 833-068-698/699 e-mail: odzbiap@gbl.waw.pl

66-400 Gorzów Wielkopolski ul. Estkowskiego 13 tel. 957-279-102 e-mail: odzgorz@gbl.waw.pl

26-600 Radom ul. Aleksandrowicza 5 tel. 483-613-354 e-mail: odzrad@gbl.waw.pl

43-300 Bielsko-Biała ul. Krasińskiego 28 tel. 338-221-211 e-mail: odzbbia@gbl.waw.pl

40-126 Katowice ul. Grażyńskiego 49 A tel./fax 322-586-605 e-mail: odzkat@gbl.waw.pl

35-959 Rzeszów ul. Warzywna 1A tel. 178-516-867 e-mail: odzrzesz@gbl.waw.pl

06-400 Ciechanów ul. Wojska Polskiego 51 tel./fax 236-722-213 e-mail: odzciech@gbl.waw.pl

25-602 Kielce ul. Artwińskiego 3C, skr. poczt. 21 tel. 413-674-109 e-mail: odzkiel@gbl.waw.pl

76-200 Słupsk ul. Jana Pawła II, 1 tel. 598-468-496 e-mail: odzslup@gbl.waw.pl

42-218 Częstochowa ul. PCK 1, Pawilon D Ip. tel./fax 343-257-295 e-mail: odzczes@gbl.waw.pl

75-411 Koszalin ul. Partyzantów 15 A tel. 531-280-724 e-mail: odzkosz@gbl.waw.pl

87-100 Toruń ul. Ignacego Danielewskiego 6/9 tel. 566-227-193 e-mail: odztor@gbl.waw.pl

82-300 Elbląg ul. Królewiecka 146 tel. 552-395-682 e-mail: odzelb@gbl.waw.pl

45-052 Opole ul. Oleska 48 tel. 775-454-007 e-mail: odzopol@gbl.waw.pl

65-246 Zielona Góra ul. Podgórna 50 tel. 683-801-607 e-mail: odzzgor@gbl.waw.pl


GŁÓW

NA

BIBLIOTEK

A

LEK

A R SK A

CENTRU M NAU KOWEJ INFOR MACJI MEDYCZ NEJ

Biuletyn Głównej Biblioteki Lekarskiej

R O K L , 2017, N R 368


GŁÓWNA BIBLIOTEKA LEKARSKA IM. STANISŁAWA KONOPKI CENTRUM NAUKOWEJ INFORMACJI MEDYCZNEJ

ZESPÓŁ REDAKCYJNY: Wojciech Giermaziak – redaktor naczelny Rafał E. Stolarski – zastępca redaktora naczelnego Agnieszka Bójko – sekretarz redakcji Iwona Fryzowska-Chrobot – przewodnicząca Kolegium Redakcyjnego

R ECENZENCI: Prof. dr hab. med. Jan Pachecka Prof. nadzw. dr hab. Piotr Tomaszewski

PROJEKT GRAFICZNY: Agata Ziemecka

SKŁAD I ŁAMANIE: Bożena Woźniak

A DRES R EDAKCJI: Główna Biblioteka Lekarska im. Stanisława Konopki ul. Chocimska 22, 00-791 Warszawa

R EDAKTOR NACZELNY: tel.: 22 849 78 51 do 53 fax: 22 849 78 02 e-mail: sekretariat@gbl.waw.pl

SEKRETARZ REDAKCJI: tel. 22 622 50 05 e-mail: sk-med@gbl.waw.pl http://www.gbl.waw.pl/ Redakcja zastrzega sobie prawo zmiany tytułów oraz skracania i adiustacji tekstów. Materiałów nie zamówionych Redakcja nie zwraca. Za jakość merytoryczną tekstów odpowiadają Autorzy.

Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część tej pracy nie może być powielana i rozpowszechniana w jakiejkolwiek formie i w jakikolwiek sposób, włącznie z fotokopiowaniem, nagrywaniem na nośniki elektroniczne lub przy użyciu innych mediów, bez zgody Wydawcy. All rights reserved. No part of this publication may be reproduced, stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means, electronic, mechanical, photocopying, recording or otherwise, without the prior permission of the author.

ISSN 0373-174X Copyright © Główna Biblioteka Lekarska im. Stanisława Konopki, Warszawa 2017


W

N

5

U

M

E

R

Z

K RO N I K A W Y DA R Z E Ń Agnieszka Bójko Wydarzyło się…

23

B I B L I O T E K O Z N AW S T W O – S T U D I A Danuta Korzon Kontrowersje i wątpliwości w redagowaniu bibliografii załącznikowej

67

HISTORIA – STUDIA

87

H I S T O R I A – M AT E R I A ŁY

Grzegorz Łukomski Medycyna w przestrzeni ideologicznej. Eksterminacja i prokreacja

Wojciech Giermaziak, Rafał E. Stolarski W stulecie „Błękitnej Armii”… Przewodnik do badań medycznych rekrutów dla Armii Polskiej we Francji z 1917 roku

103

ppłk dr med. Władysław Gergovich Służba Zdrowia w Armii „Kraków” w czasie kampanii wrześniowej 1939 roku

133

M E DYC Y N A – S T U D I A Wojciech Giermaziak, Dorota Ubysz Podatek od niezdrowej żywności

147

Justyna Partyka, Wojciech Giermaziak Terapeutyczna wartość literatury

157

M E D Y C Y N A – P R Z E G L Ą D P I Ś M I E N N I C T WA Ocena technologii medycznych i analizy farmakoekonomiczne w racjonalnym wydatkowaniu środków publicznych w ochronie zdrowia

E


179

„ N O N O M N I S M O R I A R …” Jan Tarczyński Ryszard Kaczorowski – ostatni Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej na Uchodźstwie

185

VA R I A Arkadiusz Głogowski „Teatr trafiający prosto w serce”

191

NA BIBLIOTECZNEJ PÓŁCE Wybór z nowości wydawniczych drugiej połowy 2016 roku i pierwszej połowy roku 2017 – z księgozbioru Głównej Biblioteki Lekarskiej im. Stanisława Konopki

217

Errata do nr 367

218

NA S I AU T O R Z Y

221

Reprint Physical standards and instructions for the medical examination of recruits for the Polish army in France. Pittsburgh, Pa : [b.w.], 1917. 7 s. ; 19 cm


K

R

O

N

I

K

A

W

Y

D

A

R

Z

E

Ń

B I U L G Ł B I B L L EK 2 017, nr 36 8, s. 5 -22

WYDARZYŁO SIĘ… 20 GRUDNIA 2016 R. UROCZYSTOŚĆ WRĘCZENIA ODZNAKI „ZA ZASŁUGI DLA OCHRONY ZDROWIA” 20 grudnia 2016 roku w Głównej Bibliotece Lekarskiej złożył żył wizytę sekretarz stanu w Ministerstwie Zdrowia dr n. med. Jaro-sław Pinkas. Pan minister wręczył przyznaną wcześniej przez ministra zdrowia odznakę honorową „Za zasługi dla ochrony zdrowia” wyróżnionym pracownikom Głównej Biblioteki Lekarskiej. Honorową odznaką ministra zdrowia zostali odznaczeni: – Krystyna Emmerling-Rychlicka – Danuta Korzon – Iwona Fryzowska-Chrobot – Jolanta Lasocka – Dorota Gellner – Beata Łubczonek – Elżbieta Jastrzębska – Genowefa Rupińska a – Anna Jaślan – Mirosława Sobczak k – Małgorzata Jendrzejczak – dr Krzysztof Wojtkowskii Agnieszka Bójko

Minister Jarosław Pinkas odznakę honorową wręcza dr. Krzysztofowi Wojtkowskiemu Archiwum Głównej Biblioteki Lekarskiej (Warszawa)

POWRÓT DO SPISU TREŚCI


6

K RONIKA WYDARZEŃ

Minister Jarosław Pinkas wręcza odznakę honorową Jolancie Lasockiej Archiwum Głównej Biblioteki Lekarskiej (Warszawa)

Minister Jarosław Pinkas wręcza odznakę honorową Genowefie Rupińskiej Archiwum Głównej Biblioteki Lekarskiej (Warszawa)


K RONIKA WYDARZEŃ

7

13–26 LUTEGO 2017 R. „R AZ , DWA, TRZY, WARSZAWIAKIEM JESTEŚ TY!” Podczas ferii zimowych w lutym 2017 roku, w ramach gry międzymuzealnej „Raz, dwa, trzy, warszawiakiem jesteś Ty!” (wyróżnionej przez prezydent m.st. Warszawy Grand Prix Warszawskiej Nagrody Edukacji Kulturalnej 2016) Dział Starej Książki Medycznej Głównej Biblioteki Lekarskiej odwiedziło kilkadziesiąt warszawskich rodzin. Wizyty były częścią akcji organizowanej przez Muzeum Powstania Warszawskiego, w ramach której rodziny zwiedzały w stolicy miejsca związane z ochroną zdrowia. W każdej z instytucji musiały znaleźć odpowiedzi na wcześniej cześniej przygotowane p pytania.

Wpis uczestników w Księdze pamiątkowej GBL Archiwum Głównej Biblioteki Lekarskiej (Warszawa)


8

K RONIKA WYDARZEŃ

Dział Starej Książki Medycznej GBL okazał się być dla nich bardzo interesującym miejscem, co znalazło wyraz w podziękowaniach spływających do organizatorów oraz we wpisach do Księgi pamiątkowej GBL. Wśród komentarzy, nadsyłanych do organizatora akcji były m.in. opinie: „Bardzo dziękuję, zwiedzenie biblioteki lekarskiej było świetną przygodą – bardzo dziękujemy za tę możliwość”, „byliśmy wczoraj w Głównej Bibliotece Lekarskiej. Jest to bardzo ciekawe miejsce […]. Dziękujemy za wskazanie tego ciekawego miejsca :)” itp. Następną okazją do zobaczenia przez szerszą publiczność bogatych zbiorów Działu Starej Książki Medycznej GBL była doroczna majowa Noc Muzeów (zob. „Kronika” z 20 maja 2017 r.). Agnieszka Bójko

20 LUTEGO 2017 R. NOWY ODDZIAŁ G ŁÓWNEJ BIBLIOTEKI LEKARSKIEJ W R ZESZOWIE 20 lutego 2017 roku odbyła się uroczystość reaktywacji Oddziału Głównej Biblioteki Lekarskiej im. Stanisława Konopki w Rzeszowie. Placówka powstała w Przyrodniczo-Medycznym Centrum Badań Innowacyjnych Uniwersytetu Rzeszowskiego. W Rzeszowie, w latach 1955–2010, istniał już oddział Głównej Biblioteki Lekarskiej. Mieścił się na parterze w budynku Stacji Sanitarno-Epidemiologicznej przy ul. Dąbrowskiego 79A. Starania o reaktywację Oddziału obecny dyrektor GBL podjął już w roku 2012, na wyraźne sygnały i postulaty tamtejszego środowiska pracowników ochrony zdrowia. Nowy oddział usytuowany jest w budynku Wydziału Medycznego UR przy ul. Warzywnej 1A. Oddział otworzyli prof. Aleksander Bobko – senator RP i wiceminister nauki i szkolnictwa wyższego oraz dr n. przyr. Wojciech Giermaziak – dyrektor GBL. W uroczyści uczestniczyli m.in.: Stanisław Kruczek – wicemarszałek województwa podkarpackiego, dr hab. Wojciech Walat – prorektor

Zaproszeni Goście i studenci podczas uroczystości reaktywacji Oddziału GBL w Rzeszowie Archiwum Głównej Biblioteki Lekarskiej (Warszawa)


K RONIKA WYDARZEŃ

9

Aleksander Bobko sekretarz stanu w Ministerstwie Nauki i Szkolnictwa Wyższego otrzymuje z rąk Dyrektora GBL dyplom „Za zasługi dla Głównej Biblioteki Lekarskiej”; od prawej: Ewa Młynarczyk – wicedyrektor GBL, dr hab. n. med. Artur Mazur – dziekan Wydziału Medycznego, Stanisław Kruczek – wicemarszałek województwa podkarpackiego Archiwum Głównej Biblioteki Lekarskiej (Warszawa)

Uroczystość promowały media lokalne. Wojciech Giermaziak (z lewej) oraz Aleksander Bobko udzielają wywiadów Archiwum Głównej Biblioteki Lekarskiej (Warszawa)


10

K RONIKA WYDARZEĹƒ

ds. studenckich i kształcenia Uniwersytetu Rzeszowskiego, dr hab. n. med. Artur Mazur – dziekan Wydziału Medycznego UR, Wojciech Buczak – poseł na Sejm RP oraz zastępcy dyrektora GBL – Ewa Młynarczyk i Robert Gut. Dyrektor GBL wręczył Senatorowi Aleksandrowi Bobko dyplom w uznaniu za zasługi dla Głównej Biblioteki Lekarskiej wraz z medalem jubileuszowym 70-lecia Biblioteki. W pomieszczeniach przekazanych na potrzeby Oddziału do dyspozycji czytelników przeznaczono księgozbiór z zakresu medycyny i nauk pokrewnych, bogate elektroniczne bazy naukowe, w tym aktualizowaną autorską bazę Polskiej Bibliografii Lekarskiej, najnowsze bazy czasopism i ksiąşek zagranicznych. Księgozbiór to wydawnictwa z zakresu medycyny i nauk pokrewnych, które obecnie obejmują kilkaset pozycji i będą stale aktualizowane. Oddział zapewnia teş dostęp do wszelkich innych internetowych baz danych, którymi dysponuje GBL. Do dyspozycji osób korzystających z Biblioteki przeznaczono cztery stanowiska czytelnicze i dwa komputerowe. „Rzeszów miał Bibliotekę Lekarską przez 55 lat, ale została ona zlikwidowana w 2010 roku, a jej zbiory rozproszone. – To i tak był zbiór mniej aktualny naukowo niş to co mamy do zaoferowania teraz. Poza tym dziś biblioteka to nie jest miejsce, w który tylko wypoşycza się ksiąşki. Tu przede wszystkim korzysta się z międzynarodowych programów naukowych, które gwarantują dostęp do najświeşszej wiedzy. Woluminy są dziś w komputerze – podkreśla dr Wojciech Giermaziak, dyrektor Głównej Biblioteki Lekarskiej [‌]�1.

Gã¹:1$B,%/,27(.$L(.$56.$ LP6WDQLVäDZD.RQRSNL

2GG]LDä5]HV]ÑZ EXG\QHN:\G]LDåX0HG\F]QHJR8QLZHUV\WHWX5]HV]RZVNLHJR

NLHURZQLN(OĪELHWD=ZROLĔVND XO:DU]\ZQD$ 5]HV]yZ WHO HPDLORG]U]HV]#JEOZDZSO KWWSZZZJEOZDZSOSRGG]LDOU]HV]RZ

&]\QQ\ SRQLHG]LDĂĄHN Âą  ZWRUHN Âą  ÄžURGD Âą  F]ZDUWHN Âą  SLÄ…WHN Âą

Agnieszka BĂłjko

6–31 MARCA 2017 R. O „GROCIE� W OPOLU W holu Biblioteki Głównej Uniwersytetu Opolskiego moşna było oglądać wystawę pt. „Stefan Grot Rowecki� o şyciu słynnego dowódcy Armii Krajowej począwszy od narodzin (1895 r.) do chwili aresztowania przez Niemców (1943 r.). 1 Agata Kulczycka, Biblioteka Lekarska wróciła do Rzeszowa, 21 lutego 2017 r., wyborcza.pl – Rzeszów.


K RONIKA WYDARZEŃ

11

Warto dodać, że wernisaż tej wystawy miał miejsce 27 września 2016 roku przed warszawskim Domem Polonii Stowarzyszenia „Wspólnota Polska”2 , a ekspozycja, z okazji 120. rocznicy urodzin Generała, powstała z inicjatywy Głównej Biblioteki Lekarskiej im. Stanisława Konopki we współpracy naukowej z Archiwum Akt Nowych, zaś jej zaprezentowanie uświetniło obchody 77. rocznicy powstania Polskiego Państwa Podziemnego i Szarych Szeregów. Postać gen. dyw. Stefana Roweckiego ps. „Grot” jest niezwykle ważna dla historii GBL – w jej dzisiejszej warszawskiej siedzibie przy ul. Chocimskiej 22 miał On bowiem swoje konspiracyjne mieszkanie! Fakt ten upamiętnia stosowna, pamiątkowa tablica, wmurowana w ścianę kamienicy w stulecie urodzin Generała – w 1995 roku, oraz niewielka ekspozycja archiwalna w poczekalni sekretariatu dyrekcji Biblioteki. Prezentacja wystawy w Opolu towarzyszyła m.in. podniosła uroczystość wręczenia 10 marca 2017 r. – w dniu święta Uniwersytetu Opolskiego – tytułu doktora honoris causa dwóm historykom: prof. dr. hab. Tomaszowi Szarocie, bez wątpienia najwybitniejszemu biografowi Generała „Grota”3 oraz prof. dr. hab. Marcelemu Kosmanowi4. W wystąpieniu wygłoszonym po otrzymaniu zaszczytnego tytułu prof. Tomasz Szarota spory fragment poświęcił swej naukowej przygodzie z postacią gen. Stefana Roweckiego: „[…] Autorem biografii dowódcy AK także stałem się dość przypadkowo. Kierownik Redakcji Varsavianów PWN, gdzie pracowała moja żona, wpadł na pomysł wydawania serii pod nazwą «Sylwetki Warszawskie». Mnie poprosił o sporządzenie listy postaci zasługujących na takie wyróżnienie. Na mojej liście znalazł się także gen. Stefan Rowecki «Grot», ale bynajmniej nie zamierzałem pisać jego biografii. Taką propozycję odrzucili jednak moi koledzy z Instytutu Historii PAN, zatrudnieni w Pracowni Dziejów II Wojny Światowej. Ja ją przyjąłem i zacząłem zbierać materiały. Umowę ze mną PWN podpisało dopiero w niezapomnianym roku 1981. W połowie stycznia 1982 roku dostarczyłem maszynopis. Był już stan wojenny, zważywszy, że pisałem biografię stuprocentowego antykomunisty bez jakiejkolwiek autocenzury, nie spodziewałem się, że doczeka się druku. Tymczasem wydano ją w PRL-u dwukrotnie – łączny nakład wynosił 150 tys. egzemplarzy! […]5. Wspomniałem już, że także bez autocenzury powstawała moja biografia gen. «Grota». Oczywiście, spodziewałem się, że cenzura na wydanie tej książki nie zezwoli. Wielkim dla mnie zaskoczeniem było zaledwie kilka ingerencji, większość dotyczyła aluzji do sytuacji bezpartyjności przedwojennej kadry oficerskiej, zestawianej z funkcją w PZPR, pełnioną przez gen. Wojciecha Jaruzelskiego. […]6. Nasze [historyków – dop. R.E.S.] szczęście polega na tym, że możemy nawiązać kontakt ze świadkami wydarzeń – rozmawiać z nimi, zbierać ich relacje – albo przynajmniej z członkami ich rodzin czy osobami ich znającymi. Szczęście polega też na możliwości poznania wybitnych postaci. Miałem to szczęście, że z kilkoma Polakami z narodowego panteonu los mnie zetknął. […] 2 Zob. „Kronika” z 27 września 2016 r., Otwarcie wystawy „Stefan «Grot» Rowecki”, [w:] „Biuletyn Głównej Biblioteki Lekarskiej” (Warszawa), 2016, nr 367, s. 37–42. 3 Autor m.in.: Tomasz Szarota, Stefan Rowecki „Grot”, wyd. I, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1983; Tomasz Szarota, Stefan Rowecki „Grot”, wyd. II, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1985; Tomasz Szarota (red. nauk.), Stefan Rowecki w relacjach, Instytut Wydawniczy „PAX”, Warszawa 1988; Andrzej Krzysztof Kunert i Tomasz Szarota (przyg. do druku), Generał Stefan Rowecki „Grot” w relacjach i w pamięci zbiorowej, Oficyna Wydawnicza „Rytm” & Światowy Związek Żołnierzy Armii Krajowej, Warszawa 2003. 4 Barbara Stankiewicz, Ten dzień należał do historyków. Profesorowie: Tomasz Szarota i Marceli Kosman kolejnymi doktorami h.c. UO, „Indeks. Pismo Uniwersytetu Opolskiego” (Opole), kwiecień 2017 r., nr 3–4 (175–176), s. 22–26. 5 [Tomasz Szarota], Zawód – historyk. refleksje profesjonalisty (wystąpienie prof. Tomasza Szaroty, doktora honoris causa Uniwersytetu Opolskiego), „Indeks. Pismo Uniwersytetu Opolskiego” (Opole), kwiecień 2017 r., nr 3–4 (175–176), s. 36–37. 6

Ibidem, s. 38–39.


12

K RONIKA WYDARZEŃ

Prof. Tomasz Szarota (trzeci od lewej) na wystawie „Stefan «Grot» Rowecki” w Bibliotece Głównej Uniwersytetu Opolskiego Archiwum Biblioteki Głównej Uniwersytetu Opolskiego, fot. Wojciech Pacha (Opole)


K RONIKA WYDARZEŃ

13

Opowiem tu tylko o moich dwóch spotkaniach z Janem Nowakiem-Jeziorańskim. Pierwsze odbyło się w paryskiej księgarni «Libella», na wyspie św. Ludwika. Kurier z Warszawy podpisywał tam egzemplarze francuskiej edycji swych wspomnień. Przedstawił mnie Józef Handelsman, syn Marcelego, jako autora właśnie opublikowanej biografi i «Grota». Pan Jan uścisnął mi dłoń, mówiąc: «Wiedziałem, że w Polsce można napisać uczciwą książkę, nie miałem jednak pojęcia, że można ją także wydać!». Po raz drugi spotkaliśmy się w Warszawie, w IPN-ie podczas jednej z dyskusji na temat Jedwabnego. Podszedłem do niego, przekazałem numer telefonu Elżbiety Prądzyńskiej-Zboińskiej, łączniczki gen. Roweckiego, prosząc, by do Eli zadzwonił. Zaskoczony, ale z wielką radością zawołał: «To Ela żyje?! Oczywiście jeszcze dziś się do niej odezwę, jakże się cieszę!». Ona z tego telefonu także bardzo się ucieszyła.[…]7”. Prof. Tomasz Szarota po zwiedzeniu w Opolu wystawy „Stefan «Grot» Rowecki”, przygotowanej przez Główną Bibliotekę Lekarską, upamiętnił swoją wizytę wpisaniem dedykacji do książki swojego autorstwa Stefan Rowecki „Grot” ze zbiorów GBL. Rafał E. Stolarski

8 MARCA 2017 R. „OGRODY KOBIECOŚCI” W DZIALE STAREJ K SIĄŻKI M EDYCZNEJ G ŁÓWNEJ BIBLIOTEKI LEKARSKIEJ 8 marca 2017 roku została udostępniona dla zwiedzających wystawa zatytułowana „Ogrody Kobiecości”, a poświęcona ujęciom kobiet w czasopiśmiennictwie medycznym oraz w zbiorach Głównej Biblioteki Lekarskiej. Wystawie towarzyszyła ekspozycja obrazów Krystyny Mojskiej. Dzień wcześniej miało miejsce spotkanie prasowe dla dziennikarek piszących o zdrowiu i urodzie, podczas którego, oprócz prezentacji ekspozycji, odbył się także warsztat, na którym panie miały możliwość samodzielnego przygotowania szminki, we współpracy z Małgorzatą Ruszkowską, współwłaścicielką fi rmy Mead Ladies. „Ogrody Kobiecości” to ekspozycja prezentująca kobiecość w różnych jej odsłonach: zdrowiu, urodzie i pielęgnacji, higienie, ubiorze czy seksualności. Na wystawie przedstawiono m.in. wybrane recepty na dolegliwości kobiece z renesansowych zielników, w tym najstarszego polskiego zielnika Stefana Falimirza O ziołach y o moczy gich, o paleniu wódek z ziół, o oleykach przyprawianiu, o rzeczach zamorskich…, wydanego drukiem w 1534 roku. Warto dodać, że treść i układ dzieła Falimirza stały się wzorcem dla kolejnych wydawców herbarzy – m.in. Marcina Siennika, autora opracowania Herbarz, to jest ziół tutecznych, postronnych i zamorskich opisanie…, wydanego w Krakowie w drukarni Mikołaja Szarffenberga w 1568. Herbaria, inaczej herbarze bądź zielniki wydawane drukiem w XVI-wiecznej Polsce stanowią nieocenione źródło wiedzy o ówczesnym ziołolecznictwie. Oprócz opisów roślin ilustrowanych drzeworytami, bardzo ciekawymi pod względem artystycznym, zawierają również receptury, pozwalające na przygotowanie środków leczniczych i kosmetycznych na bazie ziół rodzimych i „zamorskich”, egzotycznych przypraw, warzyw, owoców, kwiatów, a nawet zbóż. Możemy znaleźć w nich przepisy na olejki, wódki, maści, plastry, krople, a także kwiatowo-ziołowe pachnące mydła. Lista chorób, w tym dolegliwości kobiecych uwzględnionych w herbariach jest dość długa. Najczęściej proponowano leki ziołowe na uregulowanie cyklu miesięcznego, pozbycie się upławów i bólu części intymnych. Ponadto na kartach renesansowych zielników znajdowały się porady, jak pielęgnować urodę i tuszować ewentualne defekty kosmetyczne. W odnalezieniu środka zaradczego na poszczególne bolączki pomagały zamieszczone w zielnikach indeksy. Te bogato ilustrowane dzieła pełniły dla żyjących w XVI w. ludzi rolę dzisiejszych poradników i encyklopedii zdrowia. Felczerom służyły za 7

Ibidem, s. 39.


14

K RONIKA WYDARZEŃ

podręczniki medycyny, bowiem opisywano w nich przeprowadzanie prostych zabiegów leczniczych (w tym stawianie baniek, upuszczanie krwi). Co więcej – wprowadzały podstawy diagnostyki różnych chorób (np. na podstawie wyglądu moczu). Pośród roślin zalecanych przez autorów herbarzy występują też takie, których właściwości lecznicze są wykorzystywane po dziś dzień. Należą do nich chociażby różne gatunki mięty, pokrzywa, rumianek, bez, goździki czy kmin i inne przyprawy korzenne (dziś w powszechnym użyciu, w XVI w. zaś dostępne dla nielicznych). Wśród ekslibrisów, zaprezentowanych na wystawie, znalazł się m.in. znak własnościowy z 1909 roku prof. dr. hab. med. Wiktora Grzywo-Dąbrowskiego, ojca medycyny sądowej, profesora medycyny sądowej na Uniwersytecie Warszawskim, kierownika Biblioteki Głównej Akademii Medycznej w Warszawie, przedstawiający piękność trzymającą księgę w otoczeniu kwiatów. Jego autorem jest Teodor Stanisław Rawicz Lipiński. Wart uwagi był także exlibris prof. Janusza Kapuścika, polonisty, bibliotekoznawcy, bibliografa, bibliofila, historyka medycyny, nauki i kultury, redaktora, nauczyciela akademickiego, profesora nadzwyczajnego, promotora i recenzenta rozpraw doktorskich i prac magisterskich, członka towarzystw naukowych, dyrektora Biblioteki Głównej Akademii Medycznej, a od 1981 r. Głównej Biblioteki Lekarskiej im. Stanisława Konopki w Warszawie. Autorem tego ekslibrisu z 1990 r. była Zofia Strożecka-Tichy. Wzrok przyciągały także grafi ki kobiet z przedwojennych czasopism oraz ekslibrisy z wizerunkami kobiet ze zbiorów GBL. Zwiedzający mogli zobaczyć również narzędzia lekarskie, poradniki dla kobiet, w tym na przykład Lekarkę domową: złotą księgę kobiecą ku oświecaniu i pouczaniu dla zdrowych i chorych o najważniejszych kwestjach nauki zdrowia i lecznictwa, napisaną przez Janinę Springer, a wydaną w roku 1928. Książka ta otrzymała nagrodę na Międzynarodowej Wystawie Higienicznej w Dreźnie i obejmuje wszystkie zagadnienia ówczesnej opieki i higieny domowej nad chorym. Pozycja bardzo ciekawa, wręcz unikat, prawdziwa perełka dla znawców tematu lecznictwa. Wydana w formie poradnika, obejmuje wszystkie zagadnienia ówczesnej opieki i higieny domowej nad chorym. Zawiera zagadnienia z zakresu anatomii, chorób znanych w tamtym okresie oraz ziołolecznictwa. Niewątpliwym

Kierownik Działu Starej Książki Medycznej Agnieszka Bójko zapowiada warsztaty z Mead Ladies Archiwum Głównej Biblioteki Lekarskiej (Warszawa)


K RONIKA WYDARZEŃ

Elementy ekspozycji „Ogrody Kobiecości” Archiwum Głównej Biblioteki Lekarskiej (Warszawa)

15


16

K RONIKA WYDARZEŃ

skarbem są zawarte w niej setki kolorowych ilustracji, rozkładane papierowe modele mężczyzny i kobiety ukazujące wnętrze ludzkiego organizmu z poszczególnymi narządami oraz kośćcem człowieka. Niewątpliwą gratką były także reklamy leków i środków kosmetycznych z czasopism okresu międzywojennego. Pochodziły one z periodyków związanych z polskim przemysłem chemicznym i drogeryjnym, takich jak poznańskie „Wiadomości Drogistowskie” i „Drogerzysta” oraz warszawski „Drogista”. Reklamy perfum i kosmetyków pojawiały się także w prasie dostępnej dla szerokiego kręgu odbiorców, m.in. na łamach „Kosmetyki Nowoczesnej”, jak głosi podtytuł: „czasopisma poświęconego kosmetyce, higienie i pięknu”. Obok porad związanych z pielęgnowaniem różnych rodzajów cery, gimnastyką, masażem, można w nim znaleźć reklamy kremów i pudrów (m.in. tych wzbogacanych radem fi rmy „Tho-Radia”), szminek, lakierów do paznokci, perfum, mydeł, czy preparatów do depilacji. Niektóre z reklamujących się marek są dobrze znane również i dziś. Nie mogło zabraknąć reklam kosmetyków z prasy kobiecej – i tak na przykład czytelniczkom „Kobiety” (wydawanej w latach 1912–1914), wytwornym damom belle époque zalecano używanie mydła z mleka liliowego „Konik”. Wystawę zamykała ekspozycja obrazów (pejzaży i kwiatów) Krystyny Mojskiej. Niegdyś pielęgniarka, przygodę z malarstwem rozpoczęła w 2000 roku. Od tego czasu rozwija swoją pasję. Miała kilkanaście wystaw indywidualnych i szereg zespołowych. Aktywnie uczestniczy w życiu kulturalnym miasta i regionu organizując warsztaty oraz plenery malarskie oraz rzeźbiarskie. Bierze aktywny udział w plenerach krajowych jak i zagranicznych. Jej prace znajdują się w prywatnych zbiorach w wielu krajach, np. w Holandii, Stanach Zjednoczonych, Ukrainie, Niemczech czy na Węgrzech. Jest członkiem plastycznych komisji konkursowych. Prowadzi galerię autorską i jest członkiem krasnostawskiego stowarzyszenia „Twórców Kultury Paleta”. Wystawa „Ogrody Kobiecości” prezentowana była do końca maja 2017 roku. Agnieszka Bójko

21 MARCA 2017 R. OTWARCIE WYSTAWY „DOKTOR WŁADYSŁAW BIEGAŃSKI – ŻYCIE I DZIEŁO. W STULECIE ŚMIERCI” 21 marca 2017 roku, w Dziale Starej Książki Medycznej Głównej Biblioteki Lekarskiej odbyło się otwarcie wystawy, poświęconej żyjącemu w latach 1857–1917 Władysławowi Biegańskiemu. Był on wybitnym lekarzem, pedagogiem, filozofem i działaczem społecznym, pracującym i na stałe mieszkającym w Częstochowie. Wystawa, przygotowana przez Muzeum Częstochowskie, prezentowała życie i działalność Władysława Biegańskiego. Można było na niej zobaczyć fotografie, fragmenty rękopisów, niektóre publikacje oraz aforyzmy Doktora. Gościła wcześniej w gmachu Senatu Rzeczypospolitej Polskiej, który ustanowił rok 2017 – Rokiem Władysława Biegańskiego, by w setną rocznicę Jego śmierci uczcić pamięć tego wielkiego Polaka i znakomitego lekarza, który m.in. napisał: „Medycyna urodziła się z niedoli, a jej rodzicami chrzestnymi były miłosierdzie i współczucie. Bez pierwiastka filantropijnego medycyna byłaby najpospolitszym, a może wstrętnym nawet rzemiosłem”8… Na otwarciu ekspozycji obecni byli: Katarzyna Chmielewska – dyrektor Departamentu Nauki i Szkolnictwa Wyższego Ministerstwa Zdrowia, dr n. med. Jarosław Pinkas – były sekretarz stanu w Ministerstwie Zdrowia, Andrzej Sawoni – prezes Okręgowej Rady Lekarskiej w Warszawie, Hanna Świderska-Kicior – wiceprezes Zarządu Fundacji Polskiego Państwa Podziemnego, dr Anna Gręziak i prof. dr Jerzy Kotowicz – członkowie Rady Naukowej Głównej Biblioteki Lekarskiej, dr Wojciech Łuszczyna – redaktor naczelny czasopism „Lek w Polsce”, Maciej Binkowski – gabinet polityczny 8

Władysław Biegański, Myśli i aforyzmy o etyce lekarskiej, Warszawa 1899.


K RONIKA WYDARZEŃ

17

ministra zdrowia, przedstawiciele młodzieży i grona pedagogicznego XLIV Liceum Ogólnokształcące im. Antoniego Dobiszewskiego. Gospodarzami spotkania byli dyrektorzy GBL: dr n. przyr. Wojciech Giermaziak oraz Robert Gut.

Przywitanie gości przez dr. n. przyr. Wojciecha Giermaziaka – dyrektora GBL (z lewej) Archiwum Głównej Biblioteki Lekarskiej (Warszawa)

Władysław Biegański pochodził z Grabowa, z powiatu ostrzeszowskiego, ukończył gimnazjum w Piotrkowie, a potem medycynę i filozofię na Uniwersytecie Warszawskim. Studiował również w Berlinie i Pradze. W 1883 roku osiedlił się w Częstochowie, gdzie objął posadę lekarza w Szpitalu Najświętszej Marii Panny. Był współzałożycielem i prezesem Towarzystwa Lekarskiego Częstochowskiego i Towarzystwa Dobroczynności dla Chrześcijan, twórcą częstochowskiego oddziału Towarzystwa Higienicznego i Muzeum Higienicznego. Pracował także jako pedagog, prowadził zajęcia z logiki. Za najwybitniejsze jego dzieło uważa się publikację Logika medycyny, czyli zasady ogólnej metodologii nauk lekarskich (1894 r.). W jego dorobku znalazło się ponad 120 prac, głównie z zakresu medycyny i filozofii. Zmarł i pochowany został na cmentarzu „Kule” w Częstochowie. Z racji swoich dokonań jest do dziś nazywany „profesorem bez katedry”. Warto wspomnieć, że w stałej ekspozycji Działu Starej Książki Medycznej znajduje się, w całości przeniesiony z Częstochowy, gabinet Władysława Biegańskiego – miejsce pracy naukowej Doktora. Znajdują się w nim oryginalne szafy, biblioteczka, zegar wahadłowy, maszyna do pisania, kałamarz, ceramiczny parasolnik malowany w kwiaty, drewniana, rzeźbiona laska z głową lwa, metalowa, łamana słuchawka lekarska i strzykawka w futerale, a także dzieła sztuki: grafi ki, portrety (Biegańskiego, Arabki, Żyd z monetą autorstwa Franciszka Kostrzewskiego) czy chiński talerz z mosiądzu. W zbiorach Głównej Biblioteki Lekarskiej znajduje się także liczny księgozbiór po Władysławie Biegańskim – 476 książek, a także dyplomy, rękopisy, odbitki prac, fotografie, karty pocztowe i fotokopia świadectwa chrztu Doktora. Agnieszka Bójko


18

K RONIKA WYDARZEŃ

18 MAJA 2017 R. WIZYTA SEKRETARZ STANU JÓZEFY SZCZUREK-ŻELAZKO W DZIALE STAREJ K SIĄŻKI M EDYCZNEJ 18 maja 2017 roku Dział Starej Książki Medycznej Głównej Biblioteki Lekarskiej odwiedziła sekretarz stanu w Ministerstwie Zdrowia Józefa Szczurek-Żelazko. Gościa po wystawach czasowych, przygotowanych na Noc Muzeów oraz ekspozycji stałej, prezentującej dzieje medycyny, oprowadził dyrektor GBL dr n. przyr. Wojciech Giermaziak. Pani minister zapoznała się ze zbiorami, między innymi z cennymi starodrukami znajdującymi się w zbiorach Biblioteki oraz historią budynku. Spotkanie zakończyło się wpisem do Księgi pamiątkowej Głównej Biblioteki Lekarskiej. Agnieszka Bójko

Dyrektor Wojciech Giermaziak prezentuje unikatowe zbiory minister Józefie Szczurek-Żelazko zgromadzone w Dziale Starej Książki Medycznej GBL Archiwum Głównej Biblioteki Lekarskiej (Warszawa)


K RONIKA WYDARZEŃ

19

20 MAJA 2017 R. NOC MUZEÓW W G ŁÓWNEJ BIBLIOTECE LEKARSKIEJ W sobotę 20 maja 2017 roku Główna Biblioteka Lekarska im. Stanisława Konopki w Warszawie otworzyła dla zwiedzających w ramach dorocznej Nocy Muzeów podwoje Działu Starej Książki Medycznej, którego cenne zbiory muzealne, archiwalne i księgozbiór na co dzień są niedostępne dla szerszej publiczności. Noc Muzeów w GBL odbyła się już kolejny raz i co roku przyciąga do zabytkowego budynku na warszawskim Jazdowie coraz liczniejsze rzesze chętnych do zobaczenia skarbów historii medycyny. Na spacerowiczów tej nocy w Dziale czekało wiele atrakcji: dwie wystawy czasowe – „Ogrody Kobiecości” i „Szpital Maltański”, ekspozycja stała prezentująca najcenniejsze dzieła myśli medycznej na przestrzeni wieków, wernisaż malarstwa Krystyny Głowniak oraz możliwość przygotowania leczniczych naparów z różnorakich ziół we współpracy z fi rmą Mead Ladies, zajmującą się m.in. roślinami leczniczymi i warsztatami zielarskimi.

„Szpital Maltański” w Dziale Starej Książki Medycznej GBL Archiwum Głównej Biblioteki Lekarskiej (Warszawa)

„Szpital Maltański” to ekspozycja poświęcona wojennej historii Szpitala Maltańskiego, utworzonego przez Zakon Kawalerów Maltańskich 7 września 1939 r. w Pałacu Mniszchów przy ul. Senatorskiej 40 (obecnie ul. Senatorska 34) w Warszawie, a spalonego przez Niemców 14 września 1944 r., podczas Powstania Warszawskiego. Dzisiaj w budynku dawnej „Malty” mieści się Ambasada Belgii. Na wystawie zaprezentowane są eksponaty pochodzące ze zbiorów Związku Polskich Kawalerów Maltańskich, Głównej Biblioteki Lekarskiej oraz kolekcji prywatnej. Zdjęcia, które można zobaczyć na wystawie pochodzą z Muzeum Powstania Warszawskiego oraz Archiwum Polskiego Czerwonego Krzyża. Część scenografii natomiast pochodzi z wystawy „Wokół Maltańskiego Krzyża”, zrealizowanej na Zamku Królewskim w Warszawie w 2013 roku.


20

K RONIKA WYDARZEŃ

Ekspozycja stała Działu Starej Książki Medycznej GBL Archiwum Głównej Biblioteki Lekarskiej (Warszawa)


K RONIKA WYDARZEŃ

Wernisaż malarstwa Krystyny Głowniak Archiwum Głównej Biblioteki Lekarskiej (Warszawa)

Stoisko firmy Mead Ladies Archiwum Głównej Biblioteki Lekarskiej (Warszawa)

21


22

K RONIKA WYDARZEŃ

„Ogrody Kobiecości” (zob. „Kronika” z 8 marca 2017 r.) to ekspozycja prezentująca kobiecość w różnych jej odsłonach: zdrowiu, urodzie i pielęgnacji, higienie, ubiorze czy seksualności. Dzięki bogatym zbiorom można przyjrzeć się jak dawniej podchodzono do kwestii dbania o te sfery życia kobiety. Na wystawie przedstawiono m.in. wybrane recepty na dolegliwości kobiece z renesansowych zielników, w tym najstarszego polskiego zielnika wydanego drukiem w 1534 roku pt. O ziołach y o moczy gich, o paleniu wódek z ziół, o oleykach przyprawianiu, o rzeczach zamorskich… Stefana Falimirza. Wzrok przyciągały także grafi ki kobiet z przedwojennych czasopism oraz ekslibrisy z wizerunkami kobiet, ze zbiorów GBL. Wśród ekslibrisów, zaprezentowanych na wystawie, znalazł się m.in. znak własnościowy prof. dr. hab. med. Wiktora Grzywo-Dąbrowskiego, ojca medycyny sądowej, przedstawiający piękność trzymającą księgę w otoczeniu kwiatów. Zwiedzający mogli zobaczyć również narzędzia lekarskie, poradniki dla kobiet, w tym na przykład Lekarkę domową: złotą księgę kobiecą ku oświecaniu i pouczaniu dla zdrowych i chorych o najważniejszych kwestjach nauki zdrowia i lecznictwa, napisaną przez Janinę Springer, a wydaną w roku 1928. Pozycja ta otrzymała nagrodę na Międzynarodowej Wystawie Higienicznej w Dreźnie i obejmuje wszystkie zagadnienia ówczesnej opieki i higieny domowej nad chorym. Niewątpliwą gratką były reklamy leków i środków kosmetycznych z czasopism okresu międzywojennego. Pochodzą one z periodyków związanych z polskim przemysłem chemicznym i drogeryjnym, takich jak poznańskie „Wiadomości Drogistowskie” i „Drogerzysta” oraz warszawskiego „Drogisty”. Reklamy perfum i kosmetyków pojawiały się także w prasie dostępnej dla szerokiego kręgu odbiorców, m.in. na łamach „Kosmetyki Nowoczesnej”, jak głosi podtytuł: „czasopisma poświęconego kosmetyce, higienie i pięknu”. Ekspozycja stała Działu Starej Książki Medycznej Głównej Biblioteki Lekarskiej to starodruki, muzealia i archiwalia będące częścią dziedzictwa narodowego. Ze zbiorów tych korzystają historycy medycyny, naukowcy i instytuty badawcze. Ze względu na ich kruchość są one udostępniane szerszej rzeczy zwiedzających jedynie w niektóre dni w roku. Są to przede wszystkich dary najznamienitszych rodów lekarskich, które nierzadko stanowią własność tych rodów do dzisiaj. Wernisaż malarstwa Krystyny Głowniak, to spotkanie, które także odbyło się w ramach Nocy Muzeów. Jej pełne energii prace, które sama artystka nazywa realizmem magicznym przyciągnęły dużą liczbę odwiedzających. Krystyna Głowniak jest absolwentką Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie, Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego i Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie, a także członkiem Związku Polskich Artystów Plastyków oraz Kazimierskiej Konfraterni Sztuki. Jest twórcą bardzo wszechstronnym. Jej prace znajdują się w kilku prywatnych kolekcjach (Amsterdam, Focushima, Gdańsk, Hamburg, Innsbruck, Ułan Bator, Warszawa) oraz w Muzeum Nadwiślańskim w Kazimierzu Dolnym (Kamienica Celejowska), w krakowskim i Lubelskim Muzeum Farmacji, w zbiorach Pałacu Opatów Oliwskich w Gdańsku, a także w Muzeum w Łęcznej, w Indiach w kolekcji Universtetu Amity. Związki Krystyny Głowniak ze światem medycznym są zarówno zawodowe, jak i prywatne. Jest autorką m.in. malowideł ściennych dla prywatnej kliniki w Nałęczowie, dla Szpitala im. Stefana Kardynała Wyszyńskiego w Lublinie oraz aptek w Krośnie, Radzionkowie oraz Apteki Muzeum w Lublinie. Jest także żoną znanego lubelskiego naukowca farmaceuty profesora Kazimierza Głowniaka. Przed wejściem do Działu Starej Książki Medycznej na zwiedzających czekała niespodzianka w postaci możliwości przygotowania i otrzymania naparów ziołowych, które we współpracy z GBL przygotował zespół fi rmy Mead Ladies. Spacerowicze chętnie zatrzymywali się przy stoisku, by wysłuchać ciekawych historii, dotyczących naturalnych sposobów przygotowywania napojów, działania poszczególnych roślin, a wreszcie skosztować specjalnie przygotowanych na miejscu naparów. Noc Muzeów w Dziale Starej Książki Medycznej Głównej Biblioteki Lekarskiej to zawsze ciekawe wydarzenie, przyciągające rokrocznie większą liczbę gości. Agnieszka Bójko


B I B L IO T E KOZ NAWST WO – ST U DI A

B I U L G Ł B I B L L EK 2017, nr 368, s. 23- 66

Danuta Korzon Główna Biblioteka Lekarska, Oddział Katowice

KONTROWERSJE I WĄTPLIWOŚCI W REDAGOWANIU BIBLIOGRAFII ZAŁĄCZNIKOWEJ

DISPUTES AND PRECARIOUSNESS IN EDITING REFERENCE LIST Spis treści I.

II.

III.

IV. V. VI.

Bibliografia załącznikowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 1.1. Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .24 1.2. Definicja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .24 1.3. Umiejscowienie bibliografii w pracy naukowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 Polska Norma Bibliograficzna (PNB) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 2.1. Geneza, zakres i charakter nowej normy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 2.2. Zawartość i budowa opisu bibliograficznego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 2.3. Dowolność interpretacji zaleceń normy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 Style cytowań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29 3.1. Cytowanie a odwołanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29 3.2. Różnorodność stylów cytowań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30 3.3. Popularne style cytowań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .30 Styl Vancouver/ICMJE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31 Styl IEEE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36 Styl Harvard . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37 Styl Oxford . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40 Styl MLA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43 Styl Chicago . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45 Styl APA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 47 Przykłady opisu podstawowych źródeł z zastosowaniem różnych stylów . . . . .55 Standardy edytorskie zapisu cytowań i bibliografii załącznikowej w popularnych stylach bibliograficznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 58 Zakończenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65

POWRÓT DO SPISU TREŚCI


24

DANUTA KORZON

I. Bibliografia załącznikowa 1.1. Wprowadzenie Sporządzenie poprawnej bibliografii1 do każdej publikacji naukowej jest czynnością żmudną, pochłaniającą wiele czasu, a przede wszystkim wymagającą gruntownej znajomości zasad jej redagowania. Właśnie wokół tych zasad tworzenia i stosowania bibliografii pojawiło się ostatnio wiele nieporozumień i wątpliwości. Ich przyczyną jest zarówno mnogość tzw. stylów cytowań ang. citation style [zob. pkt. III], czyli różnorodnych sposobów odwoływania się w tekście pracy do dzieł innych autorów, jak i niejednoznaczność zaleceń zawartych w polskiej normie bibliograficznej, formułującej jedynie sugestie, a nie sztywne reguły konstruowania opisów bibliograficznych 2. Nawet samo pojęcie bibliografii załącznikowej, a zwłaszcza jej układ i lokalizacja w pracy naukowej są obecnie różnie interpretowane. 1.2. Definicja Bibliografia załącznikowa – inaczej kryptobibliografia lub literatura przedmiotu jest to spis bibliograficzny dołączony do publikacji czy manuskryptu, zawierający wykaz dokumentów, na które powołuje się autor danej pracy naukowej, bądź tylko związanych z jej tematem. Taka lista opisów bibliograficznych cytowanych źródeł ułożona jest według ujednoliconych, ściśle określonych reguł, wynikających przede wszystkim z wymogów przyjętego stylu cytowania stosowanego w tekście. 1.3. Umiejscowienie bibliografi i w pracy naukowej Wykaz materiałów źródłowych, najczęściej tworzy odrębny rozdział publikacji zatytułowany Bibliografia lub alternatywnie – Literatura przedmiotu; Piśmiennictwo; Spis literatury; Wykaz literatury; Wykaz piśmiennictwa itp. W zasadzie lokalizuje się go na końcu pracy – po materiałach uzupełniających (np. po wykazach użytych skrótów 1 Termin bibliografia pochodzi od słów greckich biblion lub biblos, tj. książka i graphein tj. pisać. Ma kilka znaczeń: określa dziedzinę nauki o książce, bada i opisuje dokumenty, zestawia ich spisy na użytek nauki i praktyki oraz ustala metody sporządzania spisów bibliograficznych. W potocznym rozumieniu jest to spis dokumentów dobranych według określonych kryteriów [Encyklopedia współczesnego bibliotekarstwa, 1976 s.22-24]. 2 Opis bibliograficzny to uporządkowany zespół danych o dokumencie, niezbędnych do jego identyfi kacji. Składa się z wielu elementów obowiązujących i uzupełniających, które mogą być dodawane celem bliższego scharakteryzowania opisywanego dokumentu. Elementy te, następują po sobie w określonej kolejności i układzie graficznym w zależności od rodzaju opisywanej jednostki (np. książki, artykuły w czasopismach, materiały zjazdowe, dokumenty elektroniczne, normy, wywiady itp.). Zasadnicze różnice w ich opisie występują dlatego, że każdy typ dokumentu wymaga odmiennej charakterystyki, a więc i metody opisu. [Encyklopedia wiedzy o książce, 1971 s.1678-1679].


KONTROWERSJE I WĄTPLIWOŚCI W REDAGOWANIU BIBLIOGRAFII ZAŁĄCZNIKOWEJ

25

i innych symboli), a przed wszystkimi załącznikami, dodatkami i indeksami. Dopuszczalne jest też umieszczanie bibliografii załącznikowej bezpośrednio po poszczególnych rozdziałach pracy, obecnie jednak niezbyt popularne, jako najmniej czytelne. Najczęściej taka lokalizacja bibliografii spotykana jest w obszernych monografiach i tam ma swoje uzasadnienie. Aktualnie obowiązująca norma bibliograficzna [zob.pkt.II] nie posługuje się już pojęciem bibliografia załącznikowa i nie określa jednoznacznie jej miejsca w publikacji. Może to być zarówno dół odnośnej strony3, jak i wykaz końcowy wykorzystanych źródeł, ale tylko wówczas, gdy lista umieszczona na końcu pracy będzie spisem wszystkich rodzajów przypisów (bibliograficznych i objaśniających) znajdujących się w tekście. Wielu oponentów uważa to rozwiązanie za nietrafione. Zaciera bowiem precyzyjny i jasny obraz warsztatu naukowego autora, stanowiący cenne źródło informacji z danego tematu, wskazujący jednocześnie na zainteresowanie świata nauki tematyką badawczą poruszaną w pracy.

II. Polska Norma Bibliograficzna (PNB) 2.1. Geneza, zakres i charakter nowej normy Wczesne normy krajowe określały jednoznacznie schemat budowy opisu bibliograficznego precyzując i narzucając sztywne reguły jego tworzenia. Przyjęte zasady były dostosowane do wymogów polskiej pisowni i polskich norm edytorskich. Jednak potrzeba współpracy międzynarodowej w zakresie szybkiej wymiany informacji między uczonymi na całym świecie oraz automatyzacja bibliografii wymogły unifikację i normalizację opisów w skali międzynarodowej oraz konieczność uściślenia i sformalizowania używanego w nich języka. Obecnie zasady opisu dokumentów piśmienniczych i elektronicznych defi niuje norma PN-ISO 690:2012 Informacja i dokumentacja. Wytyczne opracowania przypisów i powołań na zasoby informacji. Jest to polska wersja Normy Międzynarodowej ISO 690: 2010, potocznie nazywana polską normą bibliograficzną. Zastąpiła i unieważniła dwie wcześniej obowiązujące normy z 2002 i 1999 roku4. 3 Zalecenie normy dotyczące lokalizacji przypisu bibliograficznego na dole strony nie uwzględnia odmiennych wymagań wydawców. Redaktorzy czasopism na ogół w ogóle nie zgadzają się na żadne przypisy dolne! 4 PN-ISO 690:2002 Dokumentacja. Przypisy bibliograficzne. Zawartość, forma i struktura. Norma ta była polską wersją normy międzynarodowej ISO 690:1987. Ustanawiała zasady tworzenia przypisów i ich umiejscowienia w publikacji. PN-ISO 690-2: 1999 Informacja i dokumentacja. Przypisy bibliograficzne. Dokumenty elektroniczne i ich części. Norma ta była polską wersją normy międzynarodowej ISO 690-2:1999. Ustalała zasady opisu dokumentów elektronicznych.


26

DANUTA KORZON

Zakres nowej normy jest bardzo szeroki. Zawiera wskazówki dotyczące opracowania nie tylko przypisów bibliograficznych, ale też wszelkiego rodzaju powołań stosowanych nawet w pracach nie będących ściśle bibliograficznymi. Poza powołaniami prawniczymi (do których stosuje się inne normy) ma zastosowanie do wszelkiego typu zasobów informacji. Obejmuje: wydawnictwa zwarte, wydawnictwa ciągłe, dokumenty niesamoistne, dokumenty patentowe, materiały kartograficzne, elektroniczne zasoby informacji (łącznie z oprogramowaniem komputerowym i bazami danych), dokumenty muzyczne, nagrania dźwiękowe, wydruki, fotografie, dokumenty ikonograficzne i audiowizualne oraz obrazy ruchowe [PN-ISO 690:2012 s.7]. Nowa norma została przetłumaczona z angielskiej wersji normy międzynarodowej w sposób dosłowny, bez modyfi kacji do polskich wymagań językowych i tradycji edytorskiej, co w praktyce powoduje szereg utrudnień i błędów, chociażby w kwestii pisowni wielkich i małych liter czy prawidłowej interpunkcji. Inną, poważną jej wadą jest fakt, że nie ma zastosowania do powołań przetwarzanych automatycznie [s.7]. Omawiana norma ma charakter zalecający, a nie normatywny – co niestety, prowadzi do tworzenia wielu, istotnie różniących się form opisu tego samego typu dokumentu (książki, artykułu, itd.). Nie określa jednoznacznie kształtu opisu bibliograficznego. Objaśnia tylko podstawowe terminy i podaje ogólne wytyczne oraz wymagania jakie należy spełnić tworząc opisy dla drukowanych i elektronicznych zasobów informacji. Wskazuje skąd należy czerpać informacje do opisu5. Podkreśla, że poszczególne jego elementy należy podawać w określonej kolejności – zależnie od rodzaju opisywanego dokumentu. Zwraca uwagę, by informacje podane w bibliografii umożliwiały jednoznaczną identyfikację przywoływanego materiału, odzwierciedlały jego specyfi kę, miały jednolity styl, format i interpunkcję zapewniającą czytelność opisu, bez względu na konkretny styl, który zastosowano w dokumencie. 2.2. Zawartość i budowa opisu bibliograficznego Polska norma wymienia w formie zaleceń elementy obowiązkowe i fakultatywne opisu bibliograficznego. Dobór elementów zależy od przyjętego stopnia szczegółowości opisu sporządzanego dla całego dokumentu lub dla konkretnej jego części. W pierwszym stopniu szczegółowości opis obejmuje tylko elementy obowiązkowe, niezbędne do identyfi kacji cytowanego materiału, których w żadnym wypadku nie należy pomijać. Drugi i trzeci stopień szczegółowości opisu uwzględnia dodatkowo elementy zalecane, tzw. fakultatywne. Należą do nich wszelkie informacje bliżej charakteryzujące dzieło, 5 Dane do opisu źródeł należy przejmować z karty tytułowej cytowanego materiału. W przypadku jej braku, niezbędne dane można przejąć z odpowiednika strony tytułowej, np. okładki, ekranu tytułowego, strony głównej witryny internetowej, etykiety dysku, pudełka, wnętrza ramki mapy itp. Zalecane jest ujęcie w nawias kwadratowy każdej informacji, która nie występuje w cytowanym zasobie informacji, ale jest wymieniona przez osobę cytującą.


KONTROWERSJE I WĄTPLIWOŚCI W REDAGOWANIU BIBLIOGRAFII ZAŁĄCZNIKOWEJ

27

np.: podtytuły, nazwiska współtwórców (tłumaczy, redaktorów naukowych), dodatkowe informacje o dokumencie niesamoistnym itp. Elementy fakultatywne najczęściej nie są wymagane w bibliografii załącznikowej. Zalecana przez normę kolejność e l e m e n t ó w o b o w i ą z k o w y c h w bibliograficznym opisie jest następująca: – – – – – – – – – – –

nazwa(-y) twórcy(-ów), jeśli występuje(-ą) w dokumencie; rok, tylko w stylu cytowania nazwa i data; tytuł; oznaczenie nośnika elektronicznych zasobów informacji; kolejność wydania, poza pierwszym; miejsce opublikowania i wydawca; data wydania, w stylu cytowania nazwa i data nie powtarza się roku; tytuł serii, jeśli występuje w dokumencie; numeracja w ramach jednostki; identyfi kator(-y) znormalizowany(-e), ISBN/ISSN/DOI; dostępność, dostęp lub informacja o lokalizacji dokumentów elektronicznych.

[Przykładowe opisy bibliograficzne różnych typów dokumentów sporządzone zgodnie z konwencją PNB zostaną przedstawione w następnym opracowaniu]. Powszechnie znane są tradycyjne – wymienione powyżej – elementy obowiązkowe opisu dokumentu. Obecnie jednak wielu autorów ma kłopoty ze stosowaniem symbolu cyfrowego nadawanego w skali międzynarodowej każdej publikacji. Ten unikatowy symbol służy do bezbłędnej identyfi kacji dokumentu umożliwiając jego łatwe odnalezienie w Internecie i pobranie za pomocą specjalnych baz danych. Taki niepowtarzalny numer otrzymują książki (ISBN), czasopisma naukowe (ISSN) i dokumenty elektroniczne (DOI): ISBN (ang. International Standard Book Number) – Międzynarodowy Znormalizowany Numer Książki: indywidualny numer każdego wydawnictwa zwartego (książki), nadawany w Polsce od 1974 roku [PN-74/N-01206], obecnie trzynastocyfrowy, wcześniej jako dziesięciocyfrowy funkcjonował do 31.12.2006 r. Przykład: ISBN-10: 83-900210-1-3 dziesięciocyfrowy ISBN-13: 978-83-900210-1-0 trzynastocyfrowy ISSN (ang. International Standard Serial Number) – Międzynarodowy Znormalizowany Numer Wydawnictwa Ciągłego (czasopisma), ośmiocyfrowy, nadawany w kraju od 1977 roku. Przykład: ISSN 0031-3939 Uwaga: Książka wchodząca w skład serii może otrzymać jednocześnie numer ISBN i ISSN. Oznacza to, że numer ISBN jest przyporządkowany konkretnej pozycji posiadającej swój tytuł, a numer ISSN całej serii. Oba numery muszą być zidentyfikowane przez własny akronim (ISBN i ISSN).


28

DANUTA KORZON

DOI (ang. digital object identifier) – cyfrowy identyfi kator dokumentu elektronicznego nadawany od 1998 roku przez Międzynarodową Fundację DOI (ang. International DOI Foundation/IDF). Identyfi kator DOI składa się z dwóch części przedzielonych ukośnikiem: przedrostka (prefiks) określającego wydawcę (Publisher ID) oraz końcówki (sufiks) unikalnej dla danego dokumentu, mogącej być ciągiem znaków alfanumerycznych dowolnej długości (Item ID). Poprawnym sposobem podawania odnośników do źródeł z użyciem DOI jest „doi: 10.1007/s11999-014-4078-8”. Uwaga: Zgodnie z polską normą bibliograficzną w dokumentach nie posiadających numeru ISBN/ ISSN/DOI ten element opisu jest pomijany. W opisie trzeciego stopnia szczegółowości zaznacza się „brak ISBN”, „brak ISSN” lub „brak DOI”.

2.3. Dowolność interpretacji zaleceń normy Polska Norma Bibliograficzna nie zawiera zaleceń dotyczących interpunkcji i wyróżnień graficznych stosowanych w opisie. Powoduje to najwięcej nieporozumień i błędów interpretacyjnych. Proponowane jest wprawdzie stosowanie dowolnie wybranych wyróżnień typograficznych konkretnego elementu opisu, z zastrzeżeniem jednak, że wyróżnienie to będzie konsekwentnie stosowane we wszystkich opisach danej bibliografii, a przede wszystkim, będzie odnosiło się do tego samego elementu opisu (np. kursywa w przypadku tytułu publikacji lub nazwy czasopisma, a wersaliki czy pogrubienia w zapisie nazwisk autorów itp.). Jeszcze częściej bywa opacznie zrozumiane sformułowanie jednolity system interpunkcji. Jego zadaniem jest wyraźne oddzielenie każdego elementu opisu od elementów następnych przyjętym dowolnie znakiem interpunkcyjnym (np. kropką; przecinkiem; dwukropkiem; średnikiem itd.). Norma nie precyzuje, którymi znakami interpunkcyjnymi należy oddzielać poszczególne elementy opisu. Zatem można przyjąć dowolny znak, pod warunkiem, że będzie on obowiązujący tylko dla danej strefy opisu w całej bibliografii. Niewłaściwie zrozumiane sformułowanie jednolity system interpunkcji prowadzi do ewidentnie błędnych opisów, co ilustruje poniższy przykład: Michaluk Tomasz, Sport osób niepełnosprawnych w semiotyczno-filozoficznej perspektywie badawczej, Fizjoterapia, 2011, t.19, nr 1, s.41-48.

Autor prezentowanego opisu bibliograficznego niewłaściwie założył, że wszystkie jego elementy należy oddzielić wybranym przez siebie, jednym i tym samym znakiem (tu przecinkiem), zamiast zastosować znaki odmienne dla każdego elementu, przykładowo: po nazwiskach autorów dwukropek, a po tytule artykułu kropkę itd.6 Dodatkowo, wprowadzony przez normę termin przypis bibliograficzny (bibliographic reference) w miejsce pojęcia opis bibliograficzny wywołał nieopisany zamęt

6 Wprawdzie przecinki oddzielające poszczególne elementy opisu bibliograficznego spotyka się też w stylu Harvard British Standard, ale tylko w wersji australijskiej (AGPS) oraz w stylu Oxford – wyłącznie w przypisie bibliograficznym umieszczonym w stopce, na dole strony. Natomiast w opisie umieszczonym w bibliografii oksfordzkiej przecinki muszą być zamienione na kropki i dwukropki. Reguły obowiązujące w piśmiennictwie anglojęzycznym nie przyjęły się na gruncie polskim.


KONTROWERSJE I WĄTPLIWOŚCI W REDAGOWANIU BIBLIOGRAFII ZAŁĄCZNIKOWEJ

29

wśród naukowców. Przypis bibliograficzny bowiem jest w zasadzie tożsamy ze skróconym opisem bibliograficznym z tą różnicą, że w przypisie podaje się stronę, z której zaczerpnięto cytat, natomiast w opisie bibliograficznym – włączonym do wykazu wykorzystanych źródeł – strony na których znajduje się cała publikacja. Tymczasem pojęcie przypis, używane w polskiej normie najczęściej bez przymiotnika bibliograficzny budzi wątpliwości. Pozwala autorom przypuszczać, że chodzi o dowolny rodzaj przypisu, także objaśniającego (słownikowego, interpretacyjnego), który podaje komentarz językowy, rzeczowy, informacje biograficzne itp. Nader często wątpliwości budzi definicja przypisu zawarta w polskiej normie, która brzmi: Przypisem może być część wykazu zasobów informacji; nagłówek abstraktu lub recenzji; uwaga dodana do tekstu na dole stronicy lub na jego końcu; bądź powołanie umieszczone w tekście [s.8]. Wydaje się jednak, że zbyteczne są wszelkie dyskusje dotyczące przypisów czy ich prezentacji (układu bibliografii), ponieważ zasady jak je tworzyć, a także w jaki sposób je porządkować, zależą przede wszystkim od dowolnie przyjętego, byleby tylko konsekwentnie przestrzeganego systemu powołaniowego (stylu cytowania). Norma nie daje wzoru gwarantującego sporządzenie jednego, absolutnie poprawnego formatu opisu bibliograficznego. Przeciwnie, zalecana przez nią dobrowolność jest przyczyną niepewności i powstałego chaosu.

III. Style Cytowań 3.1. Cytowanie a odwołanie Jak już wspominano wcześniej, termin cytowanie oznacza przytaczanie cudzych wywodów w tekście własnym, czyli jest to powoływanie się na fakty naukowe i informacje zawarte w innych publikacjach. Cytowanie zatem wskazuje i ułatwia znalezienie przywoływanych materiałów źródłowych. Ma dwojaką postać: cytatu lub odwołania. Cytat7 jest dosłownym przytoczeniem czyjeś wypowiedzi, natomiast odwołanie ma miejsce wówczas, gdy za pomocą własnych słów przedstawiamy streszczenia poglądów innych autorów. Każde cytowanie musi być opatrzone odpowiednim odsyłaczem do materiału źródłowego. Zapis odsyłaczy bezpośrednio w tekście pracy jest jednak bardzo zróżnicowany, w zależności od reguł ustalonych w przyjętym stylu cytowania.

7 Przy przytaczaniu czyjegoś zdania w sposób dosłowny należy ten fragment tekstu oddzielić od reszty opracowania cudzysłowem. Cudzysłów można pominąć, gdy przytoczenie będzie napisane kursywą lub zostanie wydzielone w postaci osobnego bloku tekstu – złożonego mniejszą czcionką, z dodatkowym wcięciem. W przypadku gdy cytat jest skrócony, miejsce opuszczone zaznacza się symbolem (…). Jeśli wewnątrz cytatu wprowadzono jakieś komentarze – należy wydzielić je myślnikami.


30

DANUTA KORZON

3.2. Różnorodność stylów cytowań Aktualnie liczba stylów – funkcjonujących równolegle z obowiązującymi normami bibliograficznymi – jest ogromna, liczy kilka tysięcy. Wynika to stąd, że jeszcze przed powstaniem norm krajowych i międzynarodowych poszczególne dyscypliny naukowe wykształciły swoje odrębne reguły. Dodatkowo, własne style wypracowały również towarzystwa naukowe, wydawcy, redakcje czasopism i uczelnie. Niektóre style stały się wręcz znakami rozpoznawczymi uczelni i stowarzyszeń zawodowych, zapożyczając od nich swoje nazwy (m.in. Oxford, Harvard, IEEE itd.). Nie dziwi więc mnogość spotykanych schematów opisu bibliograficznego, gdyż w różnych stylach obowiązują inne zasady, a dodatkowo ich ilość lawinowo wzrasta zważywszy, że dla każdego rodzaju dokumentu zalecany jest jeszcze inny format, zupełnie odmienny dla opisu książki bądź jej rozdziału, inny dla artykułu czy materiałów zjazdowych, jeszcze inny dla dokumentów elektronicznych itd. Wprawdzie każdy przypis bibliograficzny musi zawierać te same elementy obowiązkowe opisu, ale w zależności od przyjętego stylu cytowania różnice uwidaczniają się w szczegółach, czyli: w budowie odsyłaczy; w kolejności pozycji w bibliografii; w użyciu kursywy dla wyróżnienia tytułu lub nazwy czasopisma; w stosowaniu pełnych imion autorów lub tylko inicjałów; a przede wszystkim – w znakach interpunkcyjnych, oddzielających poszczególne elementy opisu. 3.3. Popularne style cytowań Przyjęty styl cytowania określa nie tylko formę odsyłacza i schemat budowy opisów bibliograficznych, ale też decyduje o układzie bibliografii. Polska norma wymienia trzy zalecane style cytowania, tj.: System nazwa i data, System numeryczny oraz Ciąg przypisów. Natomiast w światowym obiegu informacji naukowej dominują standardy pochodzenia amerykańskiego lub ich pochodne. Popularny w publikacjach historycznych jest styl Chicago (ang. The Chicago Manual of Style). W pracach medycznych najczęściej stosowany jest styl Vancouver i styl Harvard, a w publikacjach psychologicznych – styl APA, opracowany przez Amerykańskie Towarzystwo Psychologiczne (American Psychological Association – APA). Osoby redagujące bibliografię chętnie wykorzystują także styl IEEE stworzony przez największe na świecie amerykańskie stowarzyszenie zawodowe inżynierów, tj. Instytut Inżynierów Elektryków i Elektroników (ang. Institute of Electrical and Electronics Engineers – IEEE). Dużym powodzeniem wśród studentów wielu krajów cieszy się zwięzły styl MLA (ang. Modern Language Association). Ogólną charakterystykę najbardziej rozpowszechnionych na świecie stylów cytowań, ich zalety i wady oraz różnice w formatach cytowań i zasadach redakcji bibliografii załącznikowej omówiono poniżej, w podrozdziałach ułożonych według popularności poszczególnych stylów.


KONTROWERSJE I WĄTPLIWOŚCI W REDAGOWANIU BIBLIOGRAFII ZAŁĄCZNIKOWEJ

31

Styl Vancouver/ICMJE Określany jest także jako system numeryczny (autor-numer). Swoją nazwę wywodzi od miejscowości Vancouver w Kanadzie, gdzie w 1978 roku spotkali się redaktorzy głównych czasopism medycznych w celu uporządkowania i ujednolicenia sposobu cytowań oraz formatu opisów bibliograficznych obowiązujących w ich czasopismach. Podjęte wówczas ustalenia zostały opublikowane rok później (1979) przez amerykańską Państwową Bibliotekę Medyczną (National Library of Medicine US – NLM), a kolejne, ciągle udoskonalane wersje Jednolitych Wymagań (ang. Uniform Requirements) – przejęło jako obowiązujące także Brytyjskie Towarzystwo Medyczne w Londynie (British Medical Association – BMA). Grupa inicjatorów z Vancouver przekształciła się z czasem w Międzynarodowy Komitet Wydawców Czasopism Medycznych (ang. International Committee of Medical Journal Editors – ICMJE). Wydany przez ICMJE8 w 2007 roku kodeks pt. Styl i format odwołania w paragrafie IV.A.9.b określa szczegółowo zasady cytowań wymagane w medycynie. Styl Vancouver/ICMJE stosowany jest obecnie m.in. przez MEDLINE. Opiera się on głównie na standardach Amerykańskiego Państwowego Instytutu Standaryzacji (American National Standars Institute – ANSI) zaadaptowanego przez NLM do zastosowań w bibliotecznych bazach danych. Powołania w tekście według konwencji Vancouver Cytowanie w stylu Vancouver polega na przypisaniu każdej pozycji wykorzystanej w pracy kolejnego numeru w tym miejscu w tekście, w którym autor po raz pierwszy się na nią powołał. Numer pozycji zapisuje się cyframi arabskimi ujętymi w nawias kwadratowy [1, 16, 29] lub okrągły (1, 16, 29) – w zależności od zaleceń wydawcy. W przypadku gdy autor ponownie cytuje to samo źródło, powołanie otrzymuje ten sam numer co pierwsze, ale wówczas po numerze powołania podaje się strony(-ę), na których znajduje się aktualnie przywoływany fragment dzieła. Ważne jest, aby w odsyłaczu używać prawidłowej interpunkcji i kolejności szczegółów, tzn. najpierw podać numer powołania, później numer stron(-y) poprzedzony skrótem „s.” i rozdzielić je spacją, a nie przecinkiem, np.: Ciekawą pracę opublikowali Tatoń i wsp. [1 s.326] dokonując analizy danych przekrojowych (…). Z kolei w badaniu Bernasa i wsp. [16 s.69] nie znaleziono współzależności (…). W badaniu własnym, podobnie do badań cytowanych wcześniej [1 s.512, 16 s.146-147] wykazano większą częstość nadwagi i otyłości (…).

Lista wykorzystanego piśmiennictwa (inaczej lista referencyjna, czyli bibliografia załącznikowa) powinna znajdować się wyłącznie na końcu pracy, z opisami ułożonymi numerycznie w tej samej kolejności, w jakiej były cytowane w tekście. Zalecenie takiego układu bibliografii budzi często zdumienie autorów. Pamiętać jednak należy, 8 Kolejne wersje Jednolitych Wymagań zostały opublikowane przez setki czasopism na całym świecie, a także przez wiele stron światowej sieci komputerowej. Aktualne wersje dostępne są między innymi na stronie http://www.icmje.org.


32

DANUTA KORZON

że zasady grupy Vancouver dotyczą przede wszystkim prac publikowanych w czasopismach, a więc artykułów krótkich, z reguły kilkustronicowych, w których ten układ bibliografii ma uzasadnienie praktyczne. Natomiast w monografiach i większych dysertacjach (doktorskich, habilitacyjnych itp.) dopuszcza się stosowanie w bibliografii układu alfabetyczno-chronologicznego. Oznacza to, że opisy układa się w jednym ciągu alfabetycznym według nazwisk autorów/redaktorów. W sytuacji, gdy któryś z cytowanych autorów ma więcej niż jedną pracę, to o kolejności układu prac w obrębie jego nazwiska decyduje rok wydania tekstu. Gdy zdarzy się, że już po napisaniu pracy zajdzie potrzeba dodania nowej pozycji piśmiennictwa, to w tej sytuacji należy ponumerować całość od nowa, zarówno w tekście, jak i w bibliografii. Niedopuszczalne jest oznaczanie tych dodanych źródeł innymi znakami niż liczbowymi, np.: [1, 1a, 16, 29, 29a]9. Styl Vancouver odnosi się do czasopism drukowanych w języku angielskim. Natomiast opis bibliograficzny materiałów publikowanych w języku polskim różni się szczegółami, wypływającymi z wymogów polskiej ortografii i polskich wydawców. Warto dodać, że niektóre wytyczne stylu Vancouver nie zostały przyjęte również przez Państwową Bibliotekę Medyczną USA – NLM. Różnice te szczegółowo przedstawiono w poniższym zestawie reguł. Zapis bibliografii w stylu Vancouver. Zasady ogólne 

Dla materiałów opublikowanych w innych językach niż angielski NLM dodaje tłumaczenie danego tytułu w języku angielskim, umieszczając przekład w nawiasach kwadratowych, a na końcu opisu, po numerach stron, wymienia po angielsku pełną nazwę języka, z którego dokonano tłumaczenia, np. French [tj. przekład z języka francuskiego]. W polskich redakcjach ten element opisu nie jest wymagany.

Prace jeszcze nie wydane sygnalizuje się skrótem umieszczonym na końcu opisu – angielskiego: In press 2017 [np. Arch Pediatr Adolesc Med. In press 2017.], lub polskiego: w druku 2017 [np. Pol. Merkuriusz Lek. w druku 2017]. NLM natomiast używa określenia praca zapowiadana/nadchodząca (Fortcoming) uważając, że nie wszystkie materiały złożone u wydawcy faktycznie ukażą się później drukiem.

Zasady dotyczące zapisu nazw autorów 

Wymienia się nazwiska sześciu pierwszych autorów. Po szóstym umieszcza się następujące skróty:

9 Nieco inne zasady przyjął m.in. styl APA, który dopuszcza stosowanie liter a, b, c obok numeru pozycji (bez spacji) w przypadku, gdy przytacza się kilka prac tego samego autora, opublikowanych w tym samym roku [2017a; 2017b; 2017c; itd.]. W stylu Vancouver po prostu nadaje się im kolejne numery pozycji.


KONTROWERSJE I WĄTPLIWOŚCI W REDAGOWANIU BIBLIOGRAFII ZAŁĄCZNIKOWEJ

– –

33

w opisach publikacji anglojęzycznych - et al. [i inni z łac. et alii; z ang. and others]; w polskojęzycznych publikacjach - i wsp. [i współautorzy, lub obecnie niezalecane – i in./i inni].

Zasada ta nie została przyjęta przez NLM, która wymienia aż 25 autorów i dopiero kolejnemu [tj. dwudziestemu szóstemu] dodaje skrót et al. 

Nie podaje się pełnych imion autorów. Stosowane są wyłącznie inicjały imion-maksymalnie dwa. W pracach angielskich inicjały nie są zakończone kropką, chociaż nie ma wyraźnego nakazu ich pomijania, ponieważ kropki nie stanowią utrudnienia dla komputerowych systemów wyszukiwawczych. Natomiast w języku polskim początkowe litery imion tworzące inicjały powinny być zakończone kropką, zgodnie z wymogami zasad pisowni języka polskiego. Przykłady: w języku polskim Hungerford D.S., Kenna R.V., Javadpour N.I., Libertino J., Banke I.J.,·von Eisenhart-Rothe R., i wsp. w języku angielskim Hungerford DS, Kenna RV, Javadpour NI, Libertino J, Banke IJ,·von Eisenhart-Rothe R, et al.

Zasady dotyczące opisu wydawnictw ciągłych (czasopism) 

Tytuły czasopism są skracane, z wyjątkiem nazw jednowyrazowych [np. Cancer; Nowotwory]. – Poprawność zapisu skrótów ma istotne znaczenie w ocenie wartości artykułu. Narodowe lub biblioteczne bazy danych, a także redaktorzy wielu czasopism wykluczają artykuły z błędnymi zapisami. Lista skrótów i pełnych nazw czasopism indeksowanych w systemach światowych (NML, Index Medicus, MEDLINE, PubMed,) jest dostępna online na wielu stronach internetowych10. Najbardziej aktualna lista znajduje się pod adresem: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/nlmcatalog/journals. Jeśli czasopismo nie jest wymienione w wykazie indeksowanych periodyków należy użyć jego pełnego tytułu – nie tworzyć własnego skrótu! – W artykułach anglojęzycznych skróty tytułów zwyczajowo nie otrzymują kropek [np. Ann Intern Med; Med J Aust], natomiast w polskich używa się kropek [np. Pol. Arch. Med. Wewn.; Otolaryngol. Pol.].

W opisie artykułów anglojęzycznych podaje się skrótową numerację stron „756-9”, w polskich – pełną „756-759”.

10 W Polsce m.in. na stronie Lekarskiego Poradnika Językowego: http://lpj.pl lub wyższych uczelni, np. Uniwersytetu Medycznego w Poznaniu: http://www2.bg.am.poznan.pl/czasopisma/medicus.php?lang=pol itd.


34

DANUTA KORZON

Jeśli czasopismo prowadzi numerację ciągłą stron w całej objętości rocznika (tomu, volumenu) data jego ukazania się i numer zeszytu mogą zostać pominięte w opisie. NLM odrzuca tę możliwość. Przykłady: w języku polskim Polim. Med. 2012;55:21-29 [numeracja stron ciągła w roczniku] Polim. Med. 2012 październik; 55(4):21-29 [brak ciągłej paginacji, nazwa miesiąca pisana małą literą] w języku angielskim Clin Orthop Relat Res 2012;153:21-9. [paginacja ciągła w roczniku] Clin Orthop Relat Res 2012 Oct;153(10):21-9. [brak ciągłej numeracji stron]

Zasady dotyczące opisu wydawnictw zwartych (książek) 

Jeśli w tekście powołuje się książkę jako całość, a jest to praca zbiorowa, składająca się z tekstów różnych autorów, to na początku opisu podaje się nazwiska redaktorów z odpowiednią notą: dla wydawnictw polskich w nawiasie kwadratowym skrót „red.”, w anglojęzycznych bez nawiasu i bez skrótu redaktorzy: „editors”. Przykłady: w języku polskim Hungerford D.S., Kenna R.V., [red.]: Tytuł w języku angielskim Hungerford DS, Kenna RV, editors. Tytuł

Poprzednie wersje stylu Vancouver nakazywały używanie przecinka po roku wydania, a przed numerami stron. Obecnie, w miejsce przecinka zaleca się stosowanie skrótu „p.”/page w publikacjach w języku angielskim [np. 2017 p.21-9.], a w wersji polskiej skrótu „s.”, który oznacza zarówno konkretną stronę [s.21], jak też i strony od-do [np. 2017 s.21-29].

Według nowych zasad Vancouver w pracach anglojęzycznych używa się średnika między wydawcą a rokiem wydania – zamiast dotychczasowego przecinka [np. Edynburg: Churchill Livingstone; 2017 p.168-172.]. W publikacjach polskojęzycznych nadal obowiązuje przecinek między wydawcą a datą wydania [np. Warszawa: PZWL, 2017 s.168-172]. Przykłady opisu wybranych typów dokumentów w stylu Vancouver [dane w opisach są fikcyjne]

Druki zwarte (książki) 

Jeden do sześciu autorów książka wydana w języku polskim Mazur J.E., Kowalska H.N.: Występowanie urazów wymagających pomocy medycznej u młodzieży gimnazjalnej w zależności od masy ciała i poziomu aktywności fi zycznej. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2017.


KONTROWERSJE I WĄTPLIWOŚCI W REDAGOWANIU BIBLIOGRAFII ZAŁĄCZNIKOWEJ

35

książka wydana w języku angielskim Mazur JE, Kowalska HN. Incidence of medically attended injuries among junior high school students depending on body mass and physical activity level. London: American Medical Association; 2017

Powyżej sześciu autorów książka wydana języku polskim Nowotny J., Nowotny-Czupryna O., Czupryna K., Plinta R., Górny M., Kruk M. i wsp.: Uczestnictwo uczniów w lekcjach wychowania fi zycznego w szkołach w Polsce. Katowice: Śląska Akademia Medyczna, 2012. książka wydana w języku angielskim Nowotny J, Nowotny-Czupryna O, Czupryna K, Plinta R, Górny M, Kruk M. et al. Participation of students in physical education lessons in schools in Poland. New York: Haworth Press; 2012

Dzieło zbiorowe (redaktorzy) książka wydana w języku polskim Komosińska K., Małkowska-Szkutnik A. [red.]: Środowisko fi zyczne szkół podstawowych i gimnazjów w Polsce w ocenie ich dyrektorów. Wrocław: Wydawnictwo Continuo, 2017. książka wydana w języku angielskim Komosińska K, Małkowska-Szkutnik A, editors. Physical environment of primary and junior high schools in Poland as assessed by their headmasters. Oxford: University Press; 2017

Dysertacja (magisterska, doktorska, habilitacyjna) książka wydana w języku polskim Kocur D.: Władza w organizacji zawodowej a władza w bliskich relacjach seksualnych [praca doktorska]. Katowice: Uniwersytet Śląski, 2016. książka wydana w języku angielskim Kocur D. Power in career positions and power in intimate sexual relations [dissertation]. Oxford: Clarendon Press; 2016

Rozdział w książce wydanej w języku polskim Barańska M.: Profilaktyka w pediatrii. W: Woynarowska B., Kapica M. (red.). Kształcenie nauczycieli i pedagogów w zakresie edukacji zdrowotnej. Wyd.2. Warszawa: Uniwersytet Warszawski Wydział Pedagogiczny, 2017 s.123-128. wydanej w języku angielskim Barańska M. Pediatric prophylaxis. In: Woynarowska B, Kapica M. editors. Educating teachers and educators in health education. 2nd ed. New York: Routlege; 2017 p.123-8

Wyd aw nict wa per iodycz ne (czasopisma) 

Jeden do sześciu autorów (tytuł czasopisma jednowyrazowy, brak ciągłej numeracji stron w całym roczniku) artykuł w czasopiśmie polskojęzycznym Mazur J.E., Kowalska H.N. Terapia komórkami macierzystymi przyszłością transplantologii? Terapia 2016; 24(1):81-85.


36

DANUTA KORZON

artykuł w czasopiśmie anglojęzycznym Mazur JE, Kowalska HN. Is stem cell therapy the future of transplantology? Science 2017 May 12; 356(6338):81-5

Powyżej sześciu autorów (skrót tytułu czasopisma, numeracja ciągła stron) artykuł w czasopiśmie polskojęzycznym Nowotny J., Nowotny-Czupryna O., Czupryna K., Plinta R., Górny M., Kruk M. i wsp. Sztuczna skóra – nadzieja medycyny i kosmetologii. Pol. J. Cosmetol. 2015;18:51-54. artykuł w czasopiśmie anglojęzycznym Nowotny J, Nowotny-Czupryna O, Czupryna K, Plinta R, Górny M, Kruk M. et. al. Artificial skin – expectation of medicine and cosmetology. Eur J Pharm Sci 2007;30:441-50

Brak autora, opracowanie edytorskie w czasopiśmie polskojęzycznym Kontrowersje i aktualne podejście do diagnozy cukrzycy przedcukrzycowej [redakcja]: Diabetol. Klin. 2016;5:7. w czasopiśmie anglojęzycznym Controversies and current approaches in the diagnosis of prediabetes and diabetes mellitus. [editorial]. Curr Diabetes Rev 2016;12:7

Autor korporatywny w czasopiśmie polskojęzycznym Światowa Organizacja Zdrowia: Deklaracja Zdrowie dla wszystkich pracujących. Med. Pr. 2017;67:1-5. w czasopiśmie anglojęzycznym World Health Organization: Declaration on occupational health for all. Environ Health Insights 2017; 11:382

Styl IEEE Opracowany w amerykańskim Instytucie Inżynierów Elektryków i Elektroników jest wbudowany w edytorze tekstów MS Word (od wersji Office 2007). Ma za zadanie ułatwiać autorom poprawne cytowanie źródeł oraz umożliwiać tworzenie i zarządzanie własną bazą bibliograficzną. Format cytowań i układ bibliografii w stylu IEEE jest identyczny z systemem Vancouver, natomiast w opisie bibliograficznym uwidaczniają się zasadnicze różnice. Podobieństwa obu stylów to: segregowanie odwołań do literatury źródłowej według kolejności ich występowania w tekście; oznaczanie cytowań kolejną liczbą arabską umieszczoną w nawiasie kwadratowym; numeryczny układ bibliografii załącznikowej uporządkowany według kolejności w jakiej prace były cytowane w tekście, lokalizacja bibliografii w obu przypadkach na końcu pracy; kończenie kropką opisu bibliograficznego.


KONTROWERSJE I WĄTPLIWOŚCI W REDAGOWANIU BIBLIOGRAFII ZAŁĄCZNIKOWEJ

37

Różnice obu stylów [IEEE i Vancouver] występują w: zakazie umieszczania pozycji bibliograficznych w przypisach dolnych w stylu IEEE; sposobie zapisu numerów pozycji w b i b l i o g r a f i i z a ł ą c z n i k o w e j , które w IEEE są umieszczane w nawiasach kwadratowych, a bez nawiasów w stylu Vancouver; eksponowaniu w stylu IEEE na pierwszym miejscu opisu inicjałów imion – zakończonych kropką – przed nazwiskami autorów; podawaniu w cudzysłowie tytułu publikacji, a kursywą tytułu odnośnego czasopisma w stylu IEEE. Tego typu wyróżnienia typograficzne nie są stosowane w stylu Vancouver. Odwołania w stylu IEEE Jaskra to grupa chorób charakteryzująca się postępującym zanikiem nerwu wzrokowego, prowadzącym do ubytków w polu widzenia. Obecnie jaskra jest drugą przyczyną ślepoty na świecie, a Światowa Organizacja Zdrowia umieściła ją na liście chorób cywilizacyjnych [1]. Liczbę osób na świecie cierpiących z powodu obustronnej ślepoty w przebiegu jaskry oszacowano na 11,1 miliona w 2020 roku [2].

Zapis bibliografii w stylu IEEE [1] J.J. Kański, J.A. McAllister, J.F. Salmon. „Jaskra, kolorowy podręcznik diagnostyki i terapii”. Wrocław: Wydawnictwo Medyczne Urban & Partner, 1998 s.101-102. [2] A. Czajkowski, B. Nowińska. „Profilaktyka jaskry”. Okulistyka, 2017; 20: 15-18.

Styl Harvard System ha r wa rd z k i (ang. Harvard Referencing System) nazywany jest też przypisem „autor-data-strona” lub systemem alfabetyczno-chronologicznym. Nazwy te wynikają z przyjętego formatu odwołań stosowanych w tekście głównym pracy oraz sposobu układu bibliografii. Powołania na piśmiennictwo w stylu harwardzkim umieszczane są w tekście głównym w nawiasach kwadratowych11, w których podaje się tylko nazwisko autora i, po przecinku, rok wydania publikacji. Czasem dodaje się paginację, w sytuacji gdy odwołanie dotyczy konkretnych stron cytowanego dokumentu, np. „[Seneczko, 2017]” lub „[Seneczko, 2017 s.19-20]”. Jednak w oryginalnym przypisie harwardzkim bardzo rzadko podaje się konkretne strony dzieła, u nas znacznie częściej. W systemie harvardzkim istnieją różne style, z których najczęściej stosowane są: – Harvard Style BSI – British Standards Institution, określany jako Harvard British Standard; 11 W wersji zmodyfi kowanej stylu harwardzkiego bardziej popularne są ostatnio nawiasy okrągłe w formacie zapisu cytowań. Znawcy utrzymują jednak, że w dalszym ciągu w powołaniach powinny być stosowane nawiasy kwadratowe, ponieważ przy wykorzystywaniu polecenia „znajdź” w edytorze tekstu, czy przeglądarce internetowej łatwiej jest je odnaleźć, niż przy zastosowaniu innych znaków wyróżniających.


38

DANUTA KORZON

Harvard Style AGPS – Australian Government Publishing Service, określany jako Harvard.

W obu stylach istnieją oczywiście odmienne wzorce sporządzania opisów bibliograficznych. Różnią się one: kolejnością poszczególnych elementów opisu, stosowaną interpunkcją i sposobami stylizacji tekstu. I tak: –

– –

w Harvard British Standard po tytule publikacji i określeniu kolejności wydania (z pominięciem pierwszego) podaje się miejsce wydania, a następnie nazwę wydawnictwa /wydawcy; w stylu Harvard AGPS jest odwrotnie: najpierw podaje się nazwę wydawnictwa/ wydawcy, a potem miejsce wydania; poszczególne elementy opisu bibliograficznego oddziela się kropkami w Harvard British Standard, a w stylu Harvard AGPS – przecinkami.

W obu stylach wymienia się trzech pierwszych autorów w opisie bibliograficznym. Jeśli jest ich więcej aniżeli trzech, podaje się nazwisko pierwszego autora z formułką „i wsp.” lub „et al.”. Format odwołań har wardzkich w tekście głównym według Harvard – Britsh Standard 

cytowany jest jeden autor Historia odkrycia kwasu salicylowego jest związana z wierzbą (Salix), której właściwości lecznicze były znane już w starożytności [Seneczko, 2017].

cytowani są dwaj autorzy W ankiecie (…) wzięto pod uwagę różne formy antykoncepcji hormonalnej. [Grzybek i Bargiel-Matusiewicz, 2017].

cytuje się pracę wielu autorów Według oceny Leśniak i wsp. [2017, s.1] test rozwoju percepcji wzrokowej u badanych dzieci (…). Negatywne skutki cukrzycy dotyczą przede wszystkim układu naczyniowego [Tatoń red., 1998].

cytuje się kilka źródeł Przyczyn bólu krzyża jest wiele. Jedną z nich może być uszkodzenie krążka międzykręgowego [Gałuszka i Janiszewski, 2003; Truszczyńska, 2017].

Zapis bibliografii w stylu Harvard – Britsh Standard 

Lista wykorzystanego piśmiennictwa uporządkowana jest alfabetycznie na końcu pracy, bez numerowania poszczególnych pozycji.

Opisy segreguje się alfabetycznie według nazwisk autorów lub według tytułów prac anonimowych czy zbiorowych – gdy w dokumencie brak nazwiska redaktora/ autora.


KONTROWERSJE I WĄTPLIWOŚCI W REDAGOWANIU BIBLIOGRAFII ZAŁĄCZNIKOWEJ

39

Prace jednego autora porządkuje się chronologicznie według ich lat wydania, poczynając od najstarszych do najnowszych.

Rok wydania publikacji można pisać zarówno w nawiasie okrągłym jak i bez nawiasu.

We wszystkich opisach bibliograficznych można podawać albo pełne imiona autorów, albo tylko ich inicjały, np.: Grzybek, Maria (1999). Tytuł… Grzybek, Maria (2015). Tytuł… Grzybek, Maria (2017). Tytuł…

lub lub lub

Grzybek, M. 2015a.Tytuł… Grzybek, M. 2015b.Tytuł… Grzybek, M. 2015c.Tytuł…

W przypadku, gdy dla kilku dokumentów ta sama osoba jest raz autorem, a innym razem pierwszym współautorem, wówczas w najpierw wymienia się prace napisane samodzielnie przez tego autora, a następnie publikacje z jego współautorstwem, np.: Grzybek, Maria (2015). Życie... Grzybek, Maria (2016a). Problemy... Grzybek, Maria (2016b). Zespoły... Grzybek, Maria, Gaweł, Anna (1999). Zdrowie Grzybek, Maria, Kruk, Janusz (2015). Dziecko Grzybek, Maria, Kruk, Janusz, Stoma, Filip (2017). Badanie

Grzybek, M. 1999.Tytuł… Grzybek, M. 2015.Tytuł… Grzybek, M. 2017.Tytuł…

Jeśli cytujemy kilka prac jednego autora wydanych w tym samym roku, to szeregujemy je alfabetycznie, uzupełniając rok wydania symbolami literowymi a, b, c, np.: Grzybek, Maria (2015a). Tytuł… Grzybek, Maria (2015b). Tytuł… Grzybek, Maria (2015c). Tytuł…

lub lub lub

lub lub lub lub lub lub

Grzybek, M. 2015. Życie Grzybek, M. 2016a. Problemy... Grzybek, M. 2016b. Zespoły… Grzybek, M., Gaweł, A. 1999. Zdrowie Grzybek, M., Kruk, J. 2015. Dziecko Grzybek, M., Kruk, J., Stoma, F. 2017. Badanie

Tytuły książek oraz nazwy czasopism i gazet wyróżnia się kursywą. W opisie pracy zbiorowej kursywą wyróżnia się tytuł całej książki, a nie tytuł pochodzącego z niej rozdziału. Tytuły artykułów z czasopism także nie są wyróżniane kursywą. Prz yk ładowe opisy bibliog raf icz ne w st ylu Har vard – Br itsh St and ard 

Gałuszka, Beata, Janiszewski, Piotr (2003). Podmiotowe uwarunkowania radzenia sobie z chorobą dyskową odcinka krzyżowo-lędźwiowego. Zdrowie Publiczne, vol.123, nr 5, s. 501-506.

Grzybek, Aleksandra, Bargiel-Matusiewicz, Kamila (2017). Wybór antykoncepcji hormonalnej w kontekście psychologicznym i społecznym. Wiadomości Lekarskie, tom 70, nr 1, s.16-20.

Seneczko, Franciszek (2017). Rola kwasu salicylowego w dermatologii. Dermatologia Praktyczna, tom 9, nr 1(48), s.15-28.

Tatoń, Jan (red., 1998). Powikłania cukrzycy. Gdańsk: Via Medica.


40

DANUTA KORZON 

Truszczyńska, Anna (2017). Objawy lęku i depresji u pacjentów z przewlekłym zespołem bólowym kręgosłupa. W: J. Kidawski, red. Bóle kręgosłupa: podręcznik akademicki. Warszawa: PZWL, s.28-32.

System Harwardzki jest wygodny dla autora. Daje możliwość wprowadzania do opracowania nowych źródeł w dowolnym czasie, bez konieczności zmiany całej numeracji, zarówno pozycji bibliograficznych (nie są numerowane w bibliografii załącznikowej), jak i oznaczeń cytowań w tekście głównym pracy (powoływane nazwisko/a twórcy/ów). Styl Oxford (Oxford Referencing System – ORS) mimo, że jest systemem numerycznym często bywa błędnie utożsamiamy ze stylem harwardzkim, tj. alfabetyczno-chronologicznym. Tożsamość obu stylów potwierdza nawet defi nicja sformułowana w Wikipedii (por. https://pl.wikipedia.org/wiki/Cytowanie_ piśmiennictwa). Tymczasem, w sposobie zapisu powołań styl oksfordzki bardziej przypomina inne systemy numeryczne, zwłaszcza nasz rodzimy, zalecany przez Polską Normę Bibliograficzną. Natomiast, zarówno układ bibliografii załącznikowej (listy referencyjnej), jak i opisy bibliograficzne dokumentów, z których pochodzą cytaty, w stylu oksfordzkim jest rzeczywiście zbliżony do opisu stosowanego w stylu harwardzkim, ale tylko w wersji Harvard British Standard. Ponadto, styl oksfordzki sam w sobie posiada wiele różniących się odmian, co wprowadza dodatkową trudność w jego rozpoznawaniu i stosowaniu. W każdej wersji stylu oksfordzkiego, odsyłacze w postaci cyfry arabskiej wprowadzane są do tekstu głównego jako kolejne numery indeksu górnego (ang. superscript). Numery te, występują samodzielnie lub w nawiasie. Numer poszczególnego przypisu może być umieszczony w każdym miejscu zdania. Pamiętać jednak należy, że wstawia się go przed znakami interpunkcyjnymi, bez spacji. Wyjątek stanowią: cudzysłów, wykrzyknik i pytajnik. Numer przypisu wstawia się dopiero po tych znakach. Pełny opis bibliograficzny powołanego w przypisie górnym dokumentu wprowadza się w stopce, u dołu strony, koniecznie na tej samej, na której widnieje ów przypis. Opis bibliograficzny umieszczony w stopce strony powinien być wyraźnie oddzielony od tekstu głównego linią lub odstępem. Oczywiste jest, że każdy opis bibliograficzny odwołania musi mieć identyczny numer jak odnoszący się do niego przypis górny. W przypadku, gdy w pracy zamieszczono dużo przypisów bibliograficznych, niezbędne jest równocześnie umieszczenie bibliografii załącznikowej także na końcu opracowania, obejmującej wszystkie powołania występujące w tekście. Bibliografię układa się wówczas w kolejności alfabetycznej – według nazwisk autorów. Pewną trudność stanowić tu będzie potrzeba zmiany znaków interpunkcyjnych i kolejności występowania niektórych elementów opisu. W przypisach bowiem imię lub jego inicjał wyprzedza nazwisko autora, podczas gdy w bibliografii jest odwrotnie, a znaki


KONTROWERSJE I WĄTPLIWOŚCI W REDAGOWANIU BIBLIOGRAFII ZAŁĄCZNIKOWEJ

41

interpunkcyjne (przecinki należy zamienić na kropki i dwukropki) oraz wyróżnienia typograficzne (kursywa) są stosowane krańcowo odmiennie w różnych wersjach tego stylu. Odwołania oksfordzkie w tekście pracy 

Przypis pierwszy, z kompletnymi informacjami bibliograficznymi Cytując źródło po raz pierwszy należy podać pełne informacje bibliograficzne, np.: w tekście głównym Brak czasu na bliski kontakt z pacjentem powoduje uczucie dyskomfortu również u pielęgniarek 1. w przypisie na dole strony –––––––––––– 1 A. Basa, Pielęgniarstwo, podręcznik dla studiów medycznych, Warszawa, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2007, s.354.

Przypis kolejny do tej samej pracy Opis następnych odniesień do tego samego źródła nie musi być tak szczegółowy, jak w pierwszym powołaniu. Kolejny przypis, otrzymuje jedynie informacje minimalne (skrócone), wskazujące wyraźnie, które strony cytowanego dokumentu są aktualnie przywoływane, np.: w tekście głównym Brak czasu na bliski kontakt z pacjentem powoduje uczucie dyskomfortu również u pielęgniarek 1. (…). Idealnie byłoby, gdyby pielęgniarka na swoim dyżurze miała pod opieką jedynie kilku pacjentów. Dzięki temu mogłaby skupić się na każdym indywidualnym przypadku chorobowym 3. w przypisie na dole strony –––––––––––– 1 A. Basa, Pielęgniarstwo, podręcznik dla studiów medycznych, Warszawa, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2007, s.354. 3 Basa, s.46.

Przypis do wielu utworów tego samego autora Jeśli w tekście wymienia się kilka różnych prac tego samego autora, należy podać ich tytuły, aby rozróżnić poszczególne dzieła, np.: w tekście głównym Brak czasu na bliski kontakt z pacjentem powoduje uczucie dyskomfortu również u pielęgniarek 1. (…). Idealnie byłoby, gdyby pielęgniarka na swoim dyżurze miała pod opieką jedynie kilku pacjentów. Dzięki temu mogłaby skupić się na każdym indywidualnym przypadku chorobowym 3. (…). Pacjent oczekuje, oprócz opieki typowo pielęgniarskiej, również rozmowy i wsparcia 5.


42

DANUTA KORZON

w przypisie na dole strony –––––––––––– 1 A. Basa, Pielęgniarstwo, podręcznik dla studiów medycznych, Warszawa, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2007, s.354. 3 Basa, Pielęgniarstwo, s.46. 5 A. Basa, Oczekiwania pacjentów – bariera czy cel terapii? Lublin, Wydawnictwo Czelej, 2011, s.599-600.

Kilka źródeł różnych autorów w jednym przypisie W jednym przypisie można przytoczyć więcej niż jedną pracę i to kilku autorów, np.: w tekście głównym Brak czasu na bliski kontakt z pacjentem powoduje uczucie dyskomfortu również u pielęgniarek 1. Istotą ich zawodu jest przecież szeroko rozumiana opieka nad pacjentem: profesjonalna, troskliwa i ciągła. Pacjenci oczekują autentycznego zainteresowania i zrozumienia ich potrzeb (empatia) 2 zaś dopiero w dalszej kolejności pomocy w czynnościach codziennych. Idealnie byłoby, gdyby pielęgniarka na swoim dyżurze miała pod opieką jedynie kilku pacjentów. Dzięki temu mogłaby skupić się na każdym indywidualnym przypadku chorobowym 3. Bardzo często pacjenci spodziewają się, że pielęgniarki udzielą im informacji na temat stanu ich zdrowia 4. Pacjent oczekuje, oprócz opieki typowo pielęgniarskiej, również rozmowy i wsparcia 5. w przypisie na dole strony –––––––––––– 2 B. Król, Zdolności empatyczne oraz sposoby radzenia sobie pielęgniarek z trudnościami w opiece nad pacjentami, Poznań, Termedia 2001, s.161-167; K. Owczarski, Pan pielęgniarka do zadań specjalnych, Wrocław, Wydawnictwo Continuo, 2006, s. 12-13. 4 I. Berezowska, Oczekiwania pacjentów na informacje wobec personelu pielęgniarskiego, Warszawa, Wydawnictwo Medyczne Borgis, 2003, s.258-263; M. Kamińska, Oczekiwania pacjentów wobec personelu pielęgniarskiego, Gdańsk, Via Medica, 2004, s.323.

Zapis bibliografii w stylu oksfordzkim Lista wykorzystanego piśmiennictwa uporządkowana jest alfabetycznie na końcu pracy. W obrębie jednego nazwiska obowiązuje układ chronologiczny, od wydań najstarszych do najnowszych, np.: 

Basa, Anna. Pielęgniarstwo: podręcznik dla studiów medycznych. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2007.

Basa, Anna. Oczekiwania pacjentów – bariera czy cel terapii? Lublin: Wydawnictwo Czelej, 2011.

Berezowska, Irena. Oczekiwania pacjentów na informacje wobec personelu pielęgniarskiego. Warszawa: Wydawnictwo Medyczne Borgis, 2003.

Kamińska, Maria. Oczekiwania pacjentów wobec personelu pielęgniarskiego. Gdańsk: Via Medica, 2004.

Król, Beata. Zdolności empatyczne oraz sposoby radzenia sobie pielęgniarek z trudnościami w opiece nad pacjentami. Poznań: Termedia, 2001.

Owczarski, Karol. Pan pielęgniarka do zadań specjalnych. Wrocław: Wydawnictwo Continuo, 2006.


KONTROWERSJE I WĄTPLIWOŚCI W REDAGOWANIU BIBLIOGRAFII ZAŁĄCZNIKOWEJ

43

Styl oksfordzki jest przyjazny czytelnikowi. Pełny opis bibliograficzny podany na dole tej samej strony na której cytowane jest źródło ułatwia czytającemu szybką orientację w powoływanych źródłach, bez konieczności ciągłego sięgania do bibliografii załącznikowej, znajdującej się na końcu pracy. Styl MLA (M o d e r n L a n g u a g e A s s o c i a t i o n) funkcjonuje od ponad 50 lat. Został opracowany przez amerykańskie Nowoczesne Stowarzyszenie Języków założone w 1883 roku w New York, a obecnie działające w ponad 100 krajach i skupiające ponad 24 tys. członków. Twórcy stylu MLA uważają, że wyróżnia się on prostotą i zwięzłością. Dlatego jego standardy wprowadziły różnego typu szkoły, uczelnie, instytuty naukowe oraz wydawcy czasopism i prasy akademickiej. Stosowany jest w wielu krajach na całym świecie, m. in.: w Kanadzie, Stanach Zjednoczonych, Brazylii, Chinach, Indiach i Japonii. Instrukcje dotyczące systemu dokumentowania źródeł według zasad MLA są stale modyfikowane, aby sprostać wyzwaniom dzisiejszych badaczy. W 2016 roku opublikowano ósmą edycję podręcznika MLA (146 stron; ISBN: 9781603292627). Poprzednie edycje zawierały oddzielne instrukcje dla każdego typu dokumentów, a nowe formy otrzymywały dodatkowe, uzupełniające instrukcje. W obecnym wydaniu MLA znajduje się jeden uniwersalny zestaw wytycznych, obejmujący wszystkie typy źródeł12. W stylu MLA powołania na piśmiennictwo umieszczane są w tekście głównym w nawiasach okrągłych. Stosuje się w nich kolejne cyfry arabskie, np.: „(1)”; „(2)” itd. Reguły systemu MLA nie zezwalają, by w przypisie dolnym umieszczać opis bibliograficzny cytowanego dokumentu. Tradycyjne przypisy dolne, mogą zawierać jedynie dodatkowe wyjaśnienia pojęć lub nieco bardziej zawiłych myśli. Standardy powołań w stylu MLA W związkach polskiego bibliotekarstwa medycznego z międzynarodowym dostrzega się (…) przede wszystkim uznanie dla profesora Stanisława Konopki (1) i wyróżnienie go w 1963 roku Nagrodą imienia Marcii Crocker Noyes za opracowanie polskiej bibliografii lekarskiej (2) oraz za utworzenie ogólnokrajowego systemu bibliotek lekarskich (3; 4). [odnośne opisy bibliograficzne zob. str. 44 „Przykłady podstawowych opisów bibliograficznych w stylu MLA”].

Lista wykorzystanego piśmiennictwa powinna być uporządkowana na końcu pracy w kolejności alfabetycznej nazwisk autorów, i ewentualnie tytułów prac, w przypadku gdy opis zaczyna się od tytułu dokumentu, ponieważ książka nie ma autora lub wyróżnionego redaktora. 12 Ósma edycja podręcznika MLA jest dostępna pod adresem https://owl.english.purdue.edu/owl/re… lub https://www.youtube.com/watch?v (Purdue OWL: MLA Formatting: List of Works Cited).


44

DANUTA KORZON

Prace tego samego autora układa się chronologicznie, przy czym nazwisko autora wymienia się tylko w pierwszym opisie, a w opisach kolejnych prac zastępuje się je trzema myślnikami, zakończonymi kropką „- - -.”, np.: Kapuścik, Janusz. Testament Władysława Matlakowskiego. Warszawa: Główna Biblioteka Lekarska, druk. 1989. - - -. Władysław Matlakowski: Wspomnienia z życia przeszłego i teraźniejszego. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, druk. 1991. - - -. Władysław Matlakowski: Lekarz-pisarz-uczony. Warszawa: Główna Biblioteka Lekarska, druk. 1995.

Standardy opisu bibliograficznego w stylu MLA 

W opisie bibliograficznym uwzględnia się trzech autorów. Jeśli jest ich więcej podaje się nazwisko tylko pierwszego autora i dodaje skrót „i wsp.”, a dla publikacji w języku angielskim „et al”.

Gdy książka ma dwóch lub trzech autorów nazwisko drugiego i trzeciego autora podaje się w odmiennej kolejności niż pierwszego, tj. najpierw pełne imię(-ona), a później nazwisko.

Nazwiska oddziela się przecinkiem, a przed ostatnim nazwiskiem – po przecinku – pisze się „i” lub „and”. Imion drugiego i trzeciego autora nie oddziela się od nazwiska przecinkiem – w przeciwieństwie do pierwszego autora, np.: Kawulok, Joanna, i Aneta Tabak. Kawulok, Joanna, Aneta Tabak, i Magdalena Walczak.

Cudzysłów w opisie stosuje się dla wyróżnienia: hasła w encyklopedii, tytułu rozdziału w dziele zbiorowym (a nie tytułu całej publikacji) oraz tytułu artykułu w czasopiśmie, zamiast tytułu periodyku z którego pochodzi dany artykuł. Przykłady podstawowych opisów bibliograficznych w stylu MLA

Jeden autor książki Dusińska, Halina. Stanisław Konopka (1896-1982): Zarys monograficzny. Warszawa: Główna Biblioteka Lekarska, 1995. [przypis (1) s.44].

Trzech autorów książki Pigoń, Edward, Piotr Rutkowski, i Jerzy Malecki. Polskie biblioteki medyczne : Informator. Warszawa: Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich, 1996. [przypis (4) s.44].

Dzieło zbiorowe (z zaznaczonym redaktorem) Kapuścik, Janusz, red. Współcześni uczeni polscy: Słownik biograficzny. T.1. Warszawa: Ośrodek Przetwarzania Informacji, 1998.

Rozdział w pracy zbiorowej Mauer-Górska, Barbara. „Udział lekarzy w rozwoju książki i bibliotek w Polsce”. Bibliotekarstwo współczesne. Red. Maria Kocój. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2012. 165-189. [przypis (3) s.44].


KONTROWERSJE I WĄTPLIWOŚCI W REDAGOWANIU BIBLIOGRAFII ZAŁĄCZNIKOWEJ

45

Hasło w encyklopedii, słowniku „Główna Biblioteka Lekarska w Warszawie”. Encyklopedia współczesnego bibliotekarstwa. Wrocław 1976.

Wydawnictwo periodyczne – artykuł Adams, Scott. „Presentation of the Marcia C. Noyes. Award”. Bulletin of the Medical Library Association 1 (1964): 273-275. [przypis (2) s.44].

Zaletą stylu MLA jest to, że poddaje się on automatyzacji (obok ponad dziesięciu innych stylów, np. APA). Dzięki zaawansowanym narzędziom formatowania w edytorze tekstów Microsoft Office Word (w wersji 2013 i 2016) – system MLA pozwala tworzyć automatycznie bibliografię źródeł wykorzystanych podczas pisania pracy. Każdorazowo, gdy dodaje się nowe powołanie, źródło jest dołączane do bibliografii w odpowiednio sformatowanym opisie. Styl Chicago (T h e C h i c a go Ma n u a l o f S t yle – C MOS\C M S) został opracowany na użytek studentów Uniwersytetu Chicagowskiego w 1890 roku. Pierwsze wydanie podręcznika na temat reguł tego stylu zatytułowane Manual of Style ukazało się w 1906 roku, jako wydawnictwo Uniwersytetu w Chicago (University of Chicago Press). W latach następnych wielokrotnie wznawiano wydawanie tego podręcznika. Ostatnia, szesnasta edycja ukazała się w 2010 roku, pt. The Chicago Manual of Style i jest dostępna pod adresem: http://www.chicagomanualofstyle.org/tools_citationguide.html Charakterystyczną cechą stylu Chicago jest wyodrębnienie dwu podstawowych systemów bibliograficznych przeznaczonych dla:  nauk humanistycznych (literatury, historii i sztuki), tzw. styl notatka z bibliografi ą, prezentujący informacje bibliograficzne w notatkach umieszczonych w tekście głównym pracy;  nauk przyrodniczych i społecznych (w tym dla medycyny), tzw. styl autor-data. Systemy te mają podobny styl, ale różnią się prezentacją danych i grafi ką stosowaną w opisach bibliograficznych. Wybór pomiędzy tymi dwoma stylami zależy od przedmiotu i charakteru cytowanych źródeł oraz preferencji różnych grup badaczy. Styl autor-data jest systemem starszym, bardziej rozpowszechnionym. W systemie tym źródła cytowane są w tekście głównym w nawiasach okrągłych, zawierających nazwisko autora i rok publikacji. W przypadku wielokrotnych odniesień do tego samego źródła, w przypisie dodawane są też strony odwołania. Pełne informacje bibliograficzne podaje się w bibliografii załącznikowej, zamieszczanej na końcu opracowania. Drugi styl prezentuje informacje bibliograficzne w notatkach tekstu głównego. Zawierają one pełne dane, niezbędne do identyfi kacji cytowanych dokumentów. W notatkach tych, powołuje się różne źródła, np. ezoteryczne, mniej odpowiadające systemowi autor-data. Niezależnie od rodzaju opisywanych źródeł notatki z bibliografią nie powinny być umieszczane w przypisach dolnych.


46

DANUTA KORZON

Bibliografia i przypisy w stylu Chicago przy użyciu dwu systemów autor- data i notatka z bibliografią Przykładowe zapisy 

Książki jednego autora

styl autor-data Bibliografia: Kamińska, Maria. 2004. Oczekiwania pacjentów wobec personelu pielęgniarskiego. Gdańsk: Via Medica. Przypis: (Kamińska 2004, 68-71)

Książki dwóch lub trzech autorów

styl autor-data Bibliografia: Mazur, Jerzy E., i Hanna Nina Kowalska. 2017. Występowanie urazów wymagających pomocy medycznej u młodzieży gimnazjalnej w zależności od masy ciała i poziomu aktywności fizycznej. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL. Przypis: (Mazur i Kowalska 2017, 59)

styl notatka z bibliografią Bibliografia: Jan Nowotny, Olga Nowotny-Czupryna, Kamila Czupryna, Roman Plinta, i Marek Górny, Uczestnictwo uczniów w lekcjach wychowania fizycznego w szkołach w Polsce. (Katowice: Śląska Akademia Medyczna, 2012), 46-51. Przypis: Nowotny i in. 2012, 46-51.

Rozdział w pracy zbiorowej

styl autor-data Bibliografia: Mauer-Górska, Barbara. „Udział lekarzy w rozwoju książki i bibliotek w Polsce”. W: Bibliotekarstwo współczesne, red. Maria Kocój, 165-189. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2012. Przypis: (Mauer-Górska 2012, 165-189)

styl notatka z bibliografią Bibliografia: Jerzy E. Mazur i Hanna Nina Kowalska, Występowanie urazów wymagających pomocy medycznej u młodzieży gimnazjalnej w zależności od masy ciała i poziomu aktywności fizycznej (Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2017), 59-61. Przypis: Mazur i Kowalska, Występowanie, 59-61.

Książki czterech i więcej autorów

styl autor-data Bibliografia: Nowotny, Jan, Olga Nowotny-Czupryna, Kamila Czupryna, Roman Plinta, i Marek Górny. 2012. Uczestnictwo uczniów w lekcjach wychowania fizycznego w szkołach w Polsce. Katowice: Śląska Akademia Medyczna. Przypis: (Nowotny i in. 2012, 46)

styl notatka z bibliografią Bibliografia: Maria Kamińska, Oczekiwania pacjentów wobec personelu pielęgniarskiego (Gdańsk: Via Medica, 2004), 18-21. Przypis: Kamińska, 2004, 68-71.

styl notatka z bibliografią Bibliografia: Barbara Mauer-Górska, „Udział lekarzy w rozwoju książki i bibliotek w Polsce”. W: Bibliotekarstwo współczesne, red. Maria Kocój (Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2012), 165-189. Przypis: Mauer-Górska, „Udział lekarzy,” 165-189.

Artykuł w czasopiśmie

styl autor-data Bibliografia: Gałuszka, Beata. 2003. „Podmiotowe uwarunkowania radzenia sobie z chorobą dyskową odcinka krzyżowo-lędźwiowego”. Zdrowie Publiczne 123(5), 501-506. Przypis: (Gałuszka 2003, 503)

styl notatka z bibliografią Bibliografia: Beata Gałuszka, „Podmiotowe uwarunkowania radzenia sobie z chorobą dyskową odcinka krzyżowo-lędźwiowego”. Zdrowie Publiczne 123 (2003):501-506. Przypis: Gałuszka, „Podmiotowe”, 503.


KONTROWERSJE I WĄTPLIWOŚCI W REDAGOWANIU BIBLIOGRAFII ZAŁĄCZNIKOWEJ

47

Styl APA Styl bibliograficzny Amerykańskiego Stowarzyszenia Psychologicznego (American Psychological Association – A PA) ma zastosowanie w naukach społecznych, zwłaszcza w psychologii, socjologii oraz edukacji. Został zainicjowany przez grupę psychologów, antropologów oraz menedżerów biznesowych, która dążyła do stworzenia prostego, zwięzłego i ujednoliconego zestawu reguł normujących edycję tekstu naukowego, w celu ułatwienia autorom szybkiej komunikacji na całym świecie. Dodać należy, że APA style to nie tylko system cytowań i tworzenia bibliografii, ale również zasady dotyczące organizacji tekstu, prezentacji wyników, kwestii etycznych i prawnych. Pierwszy Podręcznik Publikacji Amerykańskiego Stowarzyszenia Psychologicznego (Publication Manual of the American Psychological Association) został wydany w 1929 roku, jako siedmiostronicowy Standard procedur. Zawarte w nim zasady i wytyczne regulujące styl APA są do dzisiaj uaktualniane co jakiś czas i udostępniane instytucjom w postaci rocznych licencji. Ostatnie, szóste wydanie podręcznika (zawierające ponad 300 stron reguł) ukazało się w 2010 roku. Wydanie to, jest jednym z najlepiej opracowanych instrukcji dla autorów. Zawiera jasną i spójną prezentację obowiązujących procedur edytorskich i bibliograficznych, co powoduje, że system ten jest powszechnie znany i stosowany przez badaczy. Jego bieżących kodyfi kacji sukcesywnie dokonuje Amerykańskie Stowarzyszenie Psychologiczne, uważane za twórcę i autorytet w zakresie stylu APA. Reguły edycji tekstu zalecane przez APA zawierają szczegółowe rozstrzygnięcia, które obowiązują przede wszystkim w większości czasopism anglojęzycznych. Natomiast krajowi autorzy, publikujący teksty w języku polskim i wzorujący swoje wytyczne na stylu APA, często borykają się z wieloma trudnościami „adaptacyjnymi”. Wprawdzie większość zasad APA nie jest ograniczona do żadnego języka (np. sposób zapisu odsyłaczy), to jednak bywają reguły właściwe wyłącznie dla języka angielskiego, a zupełnie niezgodne z regułami języka polskiego z punktu widzenia edytorskiego i „normalizacyjnego” (np. pisownia wielkich i małych liter, używanie innych cudzysłowów, odmienne umieszczanie znaków interpunkcyjnych, stosowanie spójników, kursywy, itd.). Aby uporządkować różnice pojawiające się w zapisie opartym na obu wersjach językowych, przygotowano w 2012 roku zestaw reguł APA dla języka polskiego, zmodyfi kowany w takim zakresie, w jakim wymagały tego normy języka oraz polskie normy edytorskie. Zgodność reguł przyjętych w oficjalnej polskiej wersji standardów APA została potwierdzona – i zaakceptowana do powszechnego użytku – przez językoznawców: prof. Mirosława Bańko, prof. Marię Lewicką i prof. Tytusa Sosnowskiego oraz księgoznawcę dr. Adama Wolańskiego. APA Manual, wydanie szóste w wersji polskiej, dostępne jest na wielu stronach internetowych, m.in.: http://liberilibri.pl/harasimczuk. Główne zasady redagowania odsyłaczy i opisów bibliograficznych w oparciu o standardy APA przedstawiono poniżej.


48

DANUTA KORZON

Odsyłacze do cytowanych prac na podstawie APA Cytowanie literatury według systemu APA polega na odesłaniu czytelnika do bibliografii załącznikowej poprzez podanie bezpośrednio w tekście pracy (w nawiasie okrągłym) nazwiska przywoływanego autora i roku ukazania się jego utworu. Nazwisko autora zapisuje się bez imion i bez ich inicjałów. Jedynie w pracach popularnonaukowych, przeznaczonych dla szerszego grona odbiorców, dopuszcza się użycie pełnego imienia autora, ale tylko przy pierwszym przywoływaniu danej nazwy osobowej. Formy różnych wariantów odsyłacz y 1.

O d s yła cze do pr a c je d nego aut or a

1.1. Jeśli nazwisko autora stanowi część zdania, to w nawiasie okrągłym umieszcza się tylko rok wydania cytowanej pracy. Przykład – nazwisko autora wymienione w tekście (…) problem ten omawia Mokrzycka (2017).

1.2. Gdy nazwisko autora nie jest częścią zdania, umieszcza się je w nawiasie okrągłym wraz z rokiem publikacji. Nazwisko autora oddziela się od roku wydania przecinkiem w opisach prac wydanych w języku polskim, a spacją zamiast przecinka – w pracach wydanych w języku angielskim. Przykład – nazwisko autora nie wymienione w tekście W literaturze dominuje pogląd, że procesy informacyjne obejmują wszystkie etapy operowania informacją naukową (Mokrzycka, 2017); ang. (Brown 2017).

1.3. D w ie lu b w ię c ej p r a c t ego s a mego aut or a porządkuje się rosnąco, według ich roku wydania, czyli jako pierwszą zapisuje się zawsze pracę z wcześniejszą datą wydania. Na końcu umieszcza się prace będące w druku. W odsyłaczu zapisuje się tylko raz nazwisko autora, a dla kolejnych prac wpisuje się jedynie datę, po przecinku, np.: Zdaniem Kordaszewskiej (2004, 2017, w druku) komunikacja … Mimikra na gruncie psychologii społecznej często nazywana jest efektem kameleona (Kordaszewska, 2000, 2002). Kolejne badania potwierdzają, że mimikra polega na naśladowaniu (werbalnym i niewerbalnym) ludzi pozostających w interakcji … (Kordaszewska, 2003, 2016, w druku).

1.4. Kilka pr a c t ego sa mego aut or a z t ego sa mego rok u , porządkuje się alfabetycznie, według tytułów tych prac, dodając po dacie publikacji indeks literowy, tj. małą literę „a”, „b”, „c” itd. – bez spacji między rokiem a literą. W nawiasie odsyłacza zapisuje się jedynie raz nazwisko autora i rok, a po nich wymienia się tylko kolejne oznaczenia literowe, bez powtarzania roku. Natomiast w bibliografii powtarza się zarówno nazwisko autora, jak i rok publikacji przy każdej pozycji.


KONTROWERSJE I WĄTPLIWOŚCI W REDAGOWANIU BIBLIOGRAFII ZAŁĄCZNIKOWEJ

49

Przykład zapisu w odsyłaczu (Mokrzycka, 2008, 2017a, b, c) Przykład skróconego opisu bibliograficznego prac jednego autora, wydanych w tym samym roku: Mokrzycka, Z. (2017a). Automatyzacja bibliotek (…) Mokrzycka, Z. (2017b). Biblioteka w społeczności (…) Mokrzycka, Z. (2017c). Organizacja przestrzenna (…)

1.5. Na z w i sko r e d a k t or a dzieła zapisuje się w odsyłaczu jak nazwisko autora, bez skrótu „red.”. Natomiast w bibliografii zaznacza się, że jest to redaktor książki, np.: Przykład odsyłacza: Badania cukrzycy pokazują, że powikłania … (Tatoń, 1998). Przykład opisu bibliograficznego: Tatoń, J. (red.). (1998). Powikłania cukrzycy. Gdańsk: Via Medica.

1.6. W przypadku do s łow nego pr z y t a cz a n ia f r ag me nt u t ek st u (direct quotations) w odsyłaczu zapisuje się dodatkowo stronę źródła cytatu – w nawiasie umieszczonym bezpośrednio po cytacie, za ostatnim znakiem interpunkcyjnym, np.: „Informacja przetwarzana w obrębie maszyn cyfrowych ma postać dwójkową” (Mokrzycka, 2017, s.196); ang. (Brown 2017 p.196).

Uwaga: Cytat zawierający poniżej 40 słów włącza się w tekst w cudzysłowie (kursywy używa się zwłaszcza dla podkreślenia znaczenia słów w cytacie), z interlinią taką samą jak reszta tekstu. Gdy przytaczany fragment ma ponad 40 słów umieszcza się go w osobnym akapicie, z wcięciem wielkości zwykłego akapitu, bez cudzysłowu. 2.

O d s yła cze do pr a c w ielu aut orów

2.1. Prz y taczanie prac dwóch autorów W przypadku prac sygnowanych przez dwu autorów, za każdym razem przywołuje się w tekście oba nazwiska, bez względu na to, ile razy cytowana jest ta praca. Nazwiska obu autorów umieszcza się w nawiasie, oddzielając je przecinkiem w języku polskim, a w języku angielskim – spójnikiem „and”. (Misiurska, Górny, 2017) – język polski (Graves and Grimal, 2017) – język angielski

2.2. Prz y taczanie prac t rzech, czterech lub pięciu autorów Jeżeli praca ma t r z e ch , cz t e r e ch lu b pię c iu a u t o r ów przy pierwszym cytowaniu wymienia się wszystkie nazwiska oraz rok publikacji (w nawiasie okrągłym, oddzielając nazwiska i datę przecinkami), a przy każdym kolejnym – tylko nazwisko pierwszego autora, zastępując pozostałe skrótem „i in.” – gdy nazwiska nie stanowią części struktury zdania, lub „i współpracownicy” w przypadku, gdy nazwiska autorów umieszczone są w strukturze zdania, np.:


50

DANUTA KORZON

przywołania po raz pierwszy nazwiska autorów i rok publikacji pojawiają się w tekście zdania Jak dowodzą Olszewski, Wrzosek, Baranowski, Kasprzak, Cieślik (2014) … nazwiska autorów i rok publikacji nie pojawiają się w tekście zdania Badania (Olszewski, Wrzosek, Baranowski, Kasprzak, Cieślik, 2012) pokazują, że …

kolejne przywołania Badania Olszewskiego i współpracowników (2014) dowodzą, że … Omawiane badania (Olszewski i in., 2014) potwierdziły tezę …

2.3. Prz y taczanie prac pow yżej pięciu autorów Jeżeli praca ma sześciu i więcej autorów, za każdym razem podje się tylko nazwisko pierwszego z nich z dopiskiem „i in.” oraz rokiem publikacji, zarówno dla pierwszego, jak i następnych powołań. Skrót „i in.” oddziela się od roku wydania przecinkiem w przypadku publikacji polskich, a dla prac anglojęzycznych stosuje się skrót „et al.”, bez przecinka, np.: (Olszewski i in., 2014) (Conolly et al. 2014)

2.4. Prz y taczanie prac różnych autorów w jed ny m odsyłacz u Gdy w jednym odwołaniu (nawiasie) cytuje się równocześnie k i l k a p r a c r óż nych a u t o r ów, n a le ż y u porządkować je alfabetycznie według nazwisk pierwszych autorów, czyli tak, jak zostaną uszeregowane w bibliografii. Odsyłacze do kolejnych prac oddziela się średnikiem, np.: (Bączyk, 1998, 2012a, b, w druku; Cybulska, Kruk, 2016a, b, 2017; Klonnek, Nazar, 2014a; Szewieczek i in., 2008). (Bayer 2012a, b in print; Heartley and Loft 2016a, b; Shapiro and Fox 2014a; Pfeiffer et al. 2008).

2.5. Prz y taczanie prac różnych autorów o t ych samych naz wiskach Gdy cytuje się prace różnych autorów mających takie same nazwiska, w odsyłaczu każdorazowo podaje się inicjały imion tych autorów, nawet wówczas, gdy ich publikacje mają różne lata wydania, np.: W opinii W. Krawczyka (2012) ... Podobnie wypowiada się (Z. Krawczyk, 2013).

2.6. Prz y taczanie prac wielu autorów ( prz y pad ki szczególne) Jeśli w jednym odwołaniu cytuje się dwie różne prace wydane w tym samym roku, ale każda z nich napisana jest przez więcej niż pięciu autorów, których nazwiska bez inicjałów wyglądałyby jednakowo, wówczas trzeba wymienić tyle kolejnych nazwisk, aż możliwe będzie rozróżnienie obydwu pozycji, bez pomyłek i wątpliwości, np.:


KONTROWERSJE I WĄTPLIWOŚCI W REDAGOWANIU BIBLIOGRAFII ZAŁĄCZNIKOWEJ

51

Nowicki, Mirecka, Ostrowski, Kamiński, Górny, Kruk, Wolnik (2017) oraz Nowicki, Mirecka, Ostrowski, Kamiński, Górny, Kruk, Madejski i in. (2017) dowodzą, że ...

2.7. Cy towanie pośrednie (secondar y sources) Cytowanie pośrednie polega na przywoływaniu pracy za innym autorem. Ma miejsce wówczas, gdy praca oryginalna jest niedostępna (druk dawny, wyczerpany nakład, nieznany język itp.). W tej sytuacji, w bibliografii umieszcza się tylko opis pracy czytanej, z której autor korzystał bezpośrednio (tj. opis dokumentu wtórnego). W tekście natomiast, podaje się dane źródła pierwotnego, a następnie odsyłacz do źródła wtórnego, poprzedzony przyimkiem „za:”, z dwukropkiem, np.: Sieczenow (1899, za: Seyda, 1977) zapoczątkował fi zjologiczne pojmowanie czynności psychicznych w głównym swym dziele pt. Odruchy mózgu. Badania potwierdzają, że psychika ludzka jest wytworem materialnego organu działalności psychicznej (Pawłow, 1901; za: Szumowski, 1961).

Jeśli autor nie wskazuje w treści żadnej konkretnej publikacji, którą zna jedynie z innego źródła, wówczas może powołać się wyłącznie na źródło, z którego korzystał, np.: W dziedzinie chirurgii Razes (Brzeziński, 2004) opisał instrument do wydobywania obcych ciał z krtani.

Zapis bibliografii załącznikowej na podstawie APA 

W spisie wykorzystanej literatury nie numeruje się poszczególnych pozycji. Pomija się też wcięcie w pierwszym wierszu każdego opisu bibliograficznego, ale w następnych jego wierszach zachowuje się wcięcie w wielkości 0,4 cm, tj. 5–7 spacji, np.: Basa, A. (2011). Oczekiwania pacjentów – bariera czy cel terapii? Lublin: Wydawnictwo Czelej. Berezowska, I. (2003). Oczekiwania pacjentów na informacje wobec personelu pielęgniarskiego. Warszawa: Wydawnictwo Medyczne Borgis. Kapuścik, J. (1991). Władysław Matlakowski: Wspomnienia z życia przeszłego i teraźniejszego. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Król, B. (2001). Zdolności empatyczne oraz sposoby radzenia sobie pielęgniarek z trudnościami opiece nad pacjentami. Poznań: Termedia.

Opisy bibliograficzne zamieszczone w bibliografii załącznikowej szereguje się w układzie alfabetycznym autorów i nazw korporatywnych, ewentualnie też i pierwszego słowa tytułu – jeśli w którejś pozycji tytuł dzieła występuje jako pierwszy element opisu (na pierwszym miejscu opisu umieszcza się tytuł, gdy brak w źródle nazwy autora lub redaktora pracy zbiorowej), np.:


52

DANUTA KORZON

Berezowska, I. (2003). Oczekiwania pacjentów na informacje wobec personelu pielęgniarskiego. Warszawa: Wydawnictwo Medyczne Borgis. Institute of Medicine USA. (1992). Looking at the future of the Medicaid program. Washington: The Institute. Kapuścik, J. (1991). Władysław Matlakowski: Wspomnienia z życia przeszłego i teraźniejszego. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Stedman’s medical dictionary. (1995). 26th ed. (p. 119-120). Baltimore: Williams, Wilkins. Światowa Organizacja Zdrowia. (2017). Deklaracja Zdrowie dla wszystkich pracujących (...)

Opisy kilku prac tego samego autora układa się rosnąco według roku publikacji (jak w cytowaniu), czyli: Mokrzycka, Z. (1998). Zbiór przepisów prawnych (…) Mokrzycka, Z. (2001). Biblioteka fachowa (…) Mokrzycka, Z. (2017). Automatyzacja bibliotek (…)

W przypadku więcej niż jednej pracy tego samego autora wydanych w tym samym roku, dodaje się indeks literowy po roku publikacji, analogicznie jak w odsyłaczu – por. str.48 pkt. 1.4.

W opisie bibliograficznym wymienia się nazwiska wszystkich autorów, niezależnie od ich liczby, czyli odmiennie niż w przypisie dotyczącym pracy mającej trzech, czterech lub pięciu autorów, gdzie nazwiska wszystkich twórców przytacza się tylko w pierwszym powołaniu (por. str.49 pkt. 2.2.), np.: W bibliografii (praca do pięciu autorów): Leśniak, A., Klimek, M., Kubatko-Zielińska, A., Kobylarz, J., Nitecka, M. (2017). Tytuł ... W przypisie (praca do pięciu autorów w kolejnych powołaniach): (Leśniak i in., 2017) dla prac w języku polskim z przecinkiem (Leśniak et al. 2017) dla prac w języku angielskim bez przecinka

Zasady APA w wersji angielskiej proponują łączenie symbolem „&” lub „and” nazwiska ostatniego autora, z poprzedzającymi je nazwiskami. W języku polskim jednak nie używa się tego symbolu. Nie wykształcił się też zwyczaj jego zastępowania spójnikiem „i”. Zatwierdzona na użytek krajowy wersja reguł APA, dostosowana do wymogów języka polskiego zaleca, by n ie popr zed zać ostatniego nazwiska żad ny m spójn i k iem, a jedynie konsekwentnie oddzielać wszystkie nazwiska wyłącznie przecinkami (zarówno w odsyłaczach w nawiasie, jak i w bibliografii), np.: Nowotny J., Nowotny-Czupryna O., Czupryna K., Plinta R., Górny M., Kruk M. (2012). Uczestnictwo studentów w lekcjach wychowania fi zycznego (…) – publikacja wydana w języku polskim Nowotny J., Nowotny-Czupryna O., Czupryna K., Plinta R., Górny M., & Kruk M. (2012). Participation of students in physical education lessons (…) – publikacja wydana w języku ang.


KONTROWERSJE I WĄTPLIWOŚCI W REDAGOWANIU BIBLIOGRAFII ZAŁĄCZNIKOWEJ

53

W opisie bibliograficznym pracy zbiorowej nazwisko jej redaktora traktuje się jak nazwisko autora i umieszcza się je na pierwszym miejscu opisu oraz – por. str.49 pkt. 1.5 – określa się udział danej osoby w powstaniu zawartości książki (ujętym w nawias okrągły) skrótem „(red.)”, bądź jego odpowiednikiem w innym alfabecie, np. angielskim „(ed)” / redaktor lub „(eds)” / redaktorzy. Skróty angielskie zapisuje się bez kropek, co nagminnie nie jest respektowane. Borkowski, K., Kubica K. D. (red.). (2010) Mason, DT, Rackley, TP (eds). (2010)

W opisie rozdziału/artykułu pochodzącego z pracy zbiorowej tytuł całej książki zapisuje się kursywą, a tytuł rozdziału czcionką prostą. Dodatkowo: – Inicjały imion redaktorów umieszcza się przed ich nazwiskami. – W opisach dzieł obcojęzycznych stosuje się zwyczajowo skróty właściwe dla danego języka (tj. skróty zapisuje się w języku tekstu danej publikacji), np.: „W:” w języku polskim / „In” w języku angielskim „s.” w języku polskim / „p.” w języku angielskim „red.” w języku polskim / „ed” lub „eds” w języku angielskim „i in.” / „i wsp.” w języku polskim / „et al.” w języku angielskim

– Styl APA proponuje zapis bibliograficzny bez użycia nawiasu kwadratowego i kropki po przyimku „In”, pisanym dużą literą. W opisie publikacji polskiej przyjęto jednak zasadę pisania dwukropka po przyimku „W:” – także nie umieszczonego w nawiasie: opis rozdziału z pracy zbiorowej wydanej w języku polskim Barańska, M. (2017). Profi laktyka w pediatrii. W: B. Woynarowska, M. Kapica (red.), Kształcenie nauczycieli i pedagogów w zakresie edukacji zdrowotnej. Wyd.2. (s.123-128). Warszawa: Uniwersytet Warszawski. opis rozdziału z pracy zbiorowej wydanej w języku angielskim Barańska, M. (2017). Pediatric prophylaxis. In B. Woynarowska, M. Kapica (eds), Educating teachers and educators in health education. 2nd ed. (p.123-128). New York: Routlege.

Reguły APA zalecają podawać pełne brzmienie tytułu czasopisma, bez skrótów. Wszystkie człony tytułu czasopisma, z wyjątkiem spójników i przyimków zapisuje się wielkimi literami. Podtytuł czasopisma (jeśli występuje) też zapisuje się wielką literą. Wymienia się go po dwukropku lub kropce. Tytuł i podtytuł czasopisma oraz numer rocznika zapisuje się kursywą, np.: Analiza Przypadków w Ginekologii i Położnictwie Dłonie i Słowo: Magazyn Towarzystwa Pomocy Głuchoniewidomym Neuropsychiatria. Przegląd Kliniczny


54

DANUTA KORZON

Numer zeszytu danego periodyku podaje się po numerze rocznika, w nawiasie okrągłym, bez kursywy. Wskazane jest pomijanie w opisie numeru zeszytu wówczas, gdy zachowana jest paginacja ciągła w obrębie całego rocznika, np.: Analiza Przypadków w Ginekologii i Położnictwie, 9(2), 11-16. – brak ciągłej paginacji w roczniku Dłonie i Słowo: Magazyn Towarzystwa Pomocy Głuchoniewidomym, 10(5), 13-21. – jw. Neuropsychiatria. Przegląd Kliniczny, 8, 303-308. – zachowana paginacja ciągła w obrębie rocznika

Na końcu opisu czasopisma podaje się numery stron na których znajduje się cały artykuł (w opisie bibliograficznym zapisuje się stronę początkową i końcową, a nie tylko stronę cytowaną w odsyłaczu).

Schemat y opisów bibliograf icznych podstawow ych źródeł w st ylu A PA 

K sią ż k a ja ko c a ło ś ć wydawnictwo polskojęzyczne Mazur J.E., Kowalska H.N. (2017). Występowanie urazów wymagających pomocy medycznej u młodzieży gimnazjalnej w zależności od masy ciała i poziomu aktywności fi zycznej. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL. wydawnictwo anglojęzyczne Mazur, J.E., Kowalska, H.N. (2017). Incidence of medically attended injuries among junior high school students depending on body mass and physical activity level. London: American Medical Association

K sią ż k a p o d re d a kcją wydawnictwo polskojęzyczne Komosińska, K., Małkowska-Szkutnik, A. (red.). (2017). Środowisko fi zyczne szkół podstawowychi gimnazjów w Polsce w ocenie ich dyrektorów. Wrocław: Wydawnictwo Continuo. wydawnictwo anglojęzyczne Komosińska, K., Małkowska-Szkutnik A. (eds). (2017). Physical environment of primary and junior high schools in Poland as assessed by their headmasters. Oxford: University Press.

Roz d z ia ł pr a cy zbiorowej wydawnictwo polskojęzyczne Mauer-Górska, B. (2012). Udział lekarzy w rozwoju książki i bibliotek w Polsce. W: M. Kocój (red.), Bibliotekarstwo współczesne (s.165-189). Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. wydawnictwo anglojęzyczne Mauer-Górska, B. (2012). Attendance of doctors in the development of books and libraries in Poland. In M. Kocój (ed), Modern librarianship (p.165-189). Chicago: Medical Library Association.


KONTROWERSJE I WĄTPLIWOŚCI W REDAGOWANIU BIBLIOGRAFII ZAŁĄCZNIKOWEJ

55

A r t yk u ł w cz a sopi ś m ie artykuł w czasopiśmie polskojęzycznym Mazur, J.E., Kowalska, H.N. (2016). Terapia komórkami macierzystymi przyszłością transplantologii? Terapia 24(1), 81-85. artykuł w czasopiśmie anglojęzycznym Mazur, JE, Kowalska, HN. (2017). Is stem cell therapy the future of transplantology? Science 356(6338):81-85

IV. Przykłady opisu podstawowych źródeł z zastosowaniem rożnych stylów 

K sią ż k a ja ko c a ło ś ć A PA (American Psychological Association) Basa, A. (2011). Oczekiwania pacjentów – bariera czy cel terapii? Lublin: Wydawnictwo Czelej. Mazur, J.E., Kowalska, H.N. (2017). Występowanie urazów wymagających pomocy medycznej. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL.

CHICAGO (The Chicago Manual of Style, system autor-data) Basa, Anna. 2011. Oczekiwania pacjentów – bariera czy cel terapii? Lublin: Wydawnictwo Czelej. Mazur, Jerzy E., i Hanna Nina Kowalska. 2017. Występowanie urazów wymagających pomocy medycznej. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL.

CHICAGO (The Chicago Manual of Style, system notatka z bibliografią) Anna Basa, Oczekiwania pacjentów – bariera czy cel terapii? (Lublin: Wydawnictwo Czelej, 2011). Jerzy E. Mazur i Hanna Nina Kowalska, Występowanie urazów wymagających pomocy medycznej (Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2017).

H A RVA R D ST Y LE BSI (British Standards Institution) Basa, Anna (2011). Oczekiwania pacjentów – bariera czy cel terapii? Lublin: Wydawnictwo Czelej. Albo: Basa, A. 2011. Oczekiwania … Mazur, Jerzy Emil, Kowalska Hanna Nina (2017). Występowanie urazów wymagających pomocy medycznej. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL. Albo: Mazur, J.E., Kowalska H. N. 2017. Występowanie…

H A RVA R D ST Y LE AGPS (Australian Government Publishing Service) Basa, Anna, 2011, Oczekiwania pacjentów – bariera czy cel terapii? Wydawnictwo Czelej, Lublin. Mazur, Jerzy E., Kowalska Hanna N., 2017, Występowanie urazów wymagających pomocy medycznej, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa.

IEE (Institute of Electrical and Electronics Engineers) [1] A. Basa. „Oczekiwania pacjentów – bariera czy cel terapii?”. Wrocław: Lublin: Wydawnictwo Czelej, 2011. [15] J.E. Mazur, H.N. Kowalska. „Występowanie urazów wymagających pomocy medycznej”. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2017.


56

DANUTA KORZON

OX FOR D (Oxford Referencing System – ORS) zapis w bibliografii w systemie ORS Basa, Anna. Oczekiwania pacjentów – bariera czy cel terapii? Lublin: Wydawnictwo Czelej, 2011. Mazur, Jerzy Emil, Kowalska, Hanna Nina. Występowanie urazów wymagających pomocy medycznej. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2017. zapis w przypisie w systemie ORS (u dołu strony pracy) A. Basa, Oczekiwania pacjentów – bariera czy cel terapii? Lublin, Wydawnictwo Czelej, 2011. J. E. Mazur, H. N. Kowalska, Występowanie urazów wymagających pomocy medycznej, Warszawa, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2017.

M L A (Modern Language Association) Basa, Anna. Oczekiwania pacjentów – bariera czy cel terapii? Lublin: Wydawnictwo Czelej, 2011. Mazur Jerzy E., i Hanna Nina Kowalska. Występowanie urazów wymagających pomocy medycznej. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2017.

VA NCOU V ER / ICMJ E (International Committee of Medical Journal Editors) Basa, A. Oczekiwania pacjentów – bariera czy cel terapii? Lublin: Wydawnictwo Czelej. (2011). Mazur, J.E., Kowalska, H.N.: Występowanie urazów wymagających pomocy medycznej. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2017. książka wydana w języku angielskim Mazur JE, Kowalska HN. Occurrence of injuries requiring medical attention. London: American Medical Association; 2017.

K sią ż k a p o d re d a kcją A PA (American Psychological Association) Tatoń, J. (red.). (1998). Powikłania cukrzycy. Gdańsk: Via Medica.

CHICAGO (The Chicago Manual of Style), styl autor-data Tatoń, Ja n , red. 1998. Powikłania cukrzycy. Gdańsk: Via Medica.

H A RVA R D ST Y LE BSI (British Standards Institution) Tatoń, Jan (red., 1998). Powikłania cukrzycy. Gdańsk: Via Medica.

M L A (Modern Language Association) Tatoń, Jan, red. Powikłania cukrzycy. Gdańsk: Via Medica, 1998.

VA NCOU V ER / ICMJ E (International Committee of Medical Journal Editors) Tatoń J. [red.]: Powikłania cukrzycy. Gdańsk: Via Medica, 1998.

Roz d z ia ł pr a cy zbiorowej A PA (American Psychological Association) Mauer-Górska, B. (2012). Udział lekarzy w rozwoju książki i bibliotek w Polsce. W: M. Kocój (red.), Bibliotekarstwo współczesne (s.165-189). Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

CHICAGO (The Chicago Manual of Style), styl autor-data Mauer-Górska, Barbara. „Udział lekarzy w rozwoju książki i bibliotek w Polsce”. W: Bibliotekarstwo współczesne, red. Maria Kocój, 165-189. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2012.


KONTROWERSJE I WĄTPLIWOŚCI W REDAGOWANIU BIBLIOGRAFII ZAŁĄCZNIKOWEJ

57

CHICAGO (The Chicago Manual of Style), styl notatka z bibliografią Barbara Mauer-Górska, „Udział lekarzy w rozwoju książki i bibliotek w Polsce”. W: Bibliotekarstwo współczesne, red. Maria Kocój (Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2012), 165-189.

H A RVA R D ST Y LE BSI (British Standards Institution) Mauer-Górska, Barbara (2012). Udział lekarzy w rozwoju książki i bibliotek w Polsce. W: M. Kocój, red. Bibliotekarstwo współczesne. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, s.165-189.

M L A (Modern Language Association) Mauer-Górska, Barbara. „Udział lekarzy w rozwoju książki i bibliotek w Polsce”. Bibliotekarstwo współczesne. Red. Maria Kocój. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2012. 165-189.

VA NCOU V ER / ICMJE (International Committee of Medical Journal Editors) Mauer-Górska B.: Udział lekarzy w rozwoju książki i bibliotek w Polsce. W: Kocój M. (red.). Bibliotekarstwo współczesne. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2012 s.165-189.

A r t yk u ł w cz a sopi ś m ie A PA (American Psychological Association) Grzybek, A., Bargiel-Matusiewicz, K. (2017). Wybór antykoncepcji hormonalnej w kontekście psychologicznym i społecznym. Zdrowie Publiczne, 123(5), 501-506.

CHICAGO (The Chicago Manual of Style), styl autor-data Grzybek, Aleksandra, Bargiel-Matusiewicz, Kamila. 2017. „Wybór antykoncepcji hormonalnej w kontekście psychologicznym i społecznym”. Zdrowie Publiczne 123(5), 501-506.

CHICAGO (The Chicago Manual of Style), styl notatka z bibliografią Aleksandra, Grzybek, i Kamila Bargiel-Matusiewicz, „Wybór antykoncepcji hormonalnej w kontekście psychologicznym i społecznym”. Zdrowie Publiczne 123 (2017):501-506.

H A RVA R D ST Y LE BSI (British Standards Institution) Grzybek, Aleksandra, Bargiel-Matusiewicz, Kamila (2017). Wybór antykoncepcji hormonalnej w kontekście psychologicznym i społecznym. Terapia, tom 70, nr 1, s.16-20.

IEE (Institute of Electrical and Electronics Engineers) [4] A. Grzybek, K. Bargiel-Matusiewicz. „Wybór antykoncepcji hormonalnej w kontekście psychologicznym i społecznym”. Terapia, 2017; 70: 16-20.

M L A (Modern Language Association) Grzybek, Aleksandra i Kamila Bargiel-Matusiewicz. „Wybór antykoncepcji hormonalnej w kontekście psychologicznym i społecznym”. Wiadomości Lekarskie 70 (2017): 16-20.

VA NCOU V ER / ICMJ E (International Committee of Medical Journal Editors) Grzybek A., Bargiel-Matusiewicz K. Wybór antykoncepcji hormonalnej w kontekście psychologicznym i społecznym. Wiad. Lek. 2017; 70: 16-20.


Styl

Odsyłacze do prac cytowanych w tekście głównym Przykłady powołań

APA American Psychological Association

Bibliografia załącznikowa

Format zapisu

Schemat zapisu

Odesłania w tekście umieszcza się w nawiasie okrągłym dla przytoczenia w jednym odwołaniu:

W opisie bibliograficznym umieszcza się nazwiska wszystkich autorów, niezależnie od ich liczby.

(Tatoń, 2003, 2016, w druku)

kilku prac jednego autora;

od 1929 roku

(Tatoń, 2016a, b, c)

prac jednego autora wydanych w tym samym roku;

(Olszewski i in., 2014)

pracy napisanej przez więcej niż 5-ciu autorów;

(Bączyk, 1998, 2012a, b, w druku; Cybulska, Kruk, 2016a, b, 2017; Klonnek, Nazar, 2014a; Szewieczek i in., 2008).

równocześnie kilku prac różnych autorów;

(Mokrzycka, 2017, s.196)

określonych stron cytatu;

(Pawłow, 1901; za: Szumowski, 1961)

cytowania pośredniego – za innym autorem

Natomiast w tekście, w pierwszym powołaniu źródła mającego 3-ch, 4-ch i 5-ciu autorów wymienia się ich wszystkich, a przy każdym kolejnym cytowaniu – tylko nazwisko 1-go autora, zastępując pozostałych skrótem „i in.” lub „et.al.” w przypadku publikacji w języku angielskim

Układ Opisy bibliograficzne porządkuje się alfabetycznie. Nie numeruje się poszczególnych pozycji, ale zachowuje się wcięcie 5-ciu spacji w kolejnych wierszach opisu (poza pierwszym). W przeciwieństwie do anglojęzycznych reguł APA zasady zmodyfi kowane dla języka polskiego zalecają, by nie łączyć nazwiska ostatniego autora z nazwiskami poprzedzającymi – symbolem „&” lub spójnikiem „i”. Wszystkie nazwiska autorów prac w języku polskim konsekwentnie oddziela się wyłącznie przecinkami, tak w powołaniach, jak i w bibliografii

DANUTA KORZON

system autor-data

58

V. Standardy edytorskie cytowań i bibliografii załącznikowej w popularnych stylach bibliograficznych


Chicago

< Autor-data

(Mauer-Górska 2012, 165-189)

Źródła w tekście głównym cytowane są w nawiasach okrągłych, zawierających nazwisko autora, rok wydania i czasem strony, gdy wielokrotnie powołuje się to samo źródło, z określonym fragmentem

W wykazie piśmiennictwa nazwiska autorów podaje się z imionami. Przed ostatnim nazwiskiem, po przecinku, pisze się „i” lub „and”. Po nazwiskach autorów, a przed tytułem cytowanego źródła umieszcza się rok publikacji oraz kolejno miejsce wydania i nazwę fi rmy wydawniczej, np.: Mazur, Jerzy E., i Hanna Nina Kowalska. 2017. Występowanie (…). Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL.

< Notatka z bibliografią

< Notatka z bibliografią

< Notatka z bibliografią

Mauer-Górska, „Udział lekarzy”, 165-189.

Prezentuje informacje bibliograficzne w notatkach zamieszczanych w tekście głównym.

Imiona poprzedzają nazwiska autorów. W nawiasie okrągłym, po tytule źródła, pisze się kolejno miejsce wydania, nazwę wydawnictwa i rok wydania, np.: Jerzy E. Mazur i Hanna Nina Kowalska, Występowanie … (Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2017), 59-61.

(Gałuszka 2003, 503) 2 wersje systemu: – Autor-data – Notatka z bibliografią

od 1890 roku

Gałuszka, „Podmiotowe”, 503.

W notatce wymienia się nazwisko tylko pierwszego autora, a następnie stosuje się skrót „i in.” / „i wsp.” lub „et al.”

Spis wykorzystanej literatury lokalizuje się na końcu pracy, w układzie alfabetyczno-chronologicznym poszczególnych opisów, bez ich numerowania. W opisach bibliograficznych podaje się nazwiska wszystkich autorów. W obu stylach kursywą zapisuje się tytuł książki oraz nazwę czasopisma, a cudzysłów umieszcza się dla zaznaczenia tytułu artykułu i rozdziału w pracy zbiorowej

59

< Autor-data

KONTROWERSJE I WĄTPLIWOŚCI W REDAGOWANIU BIBLIOGRAFII ZAŁĄCZNIKOWEJ

The Chicago Manual of Style CMOS/CMS

< Autor-data


Przykłady powołań

Harvard

system autor-data

Schemat zapisu

Układ

Styl BSI

Styl BSI

Styl BSI

[Seneczko, 2017]

Odsyłacze w tekście pracy umieszcza się w nawiasie kwadratowym.

Wymienia się nazwiska 3-ch pierwszych autorów, powyżej 3-ch wystarczy nazwisko pierwszego autora z formułką „i in” ewentualnie „i wsp.” lub „et al.” dla źródeł w języku angielskim.

Piśmiennictwo szereguje się alfabetycznie, bez numerowania poszczególnych pozycji.

[Seneczko, 2017 s.10-20] [Tatoń red., 1998] [Grzybek i Bargiel-Matusiewicz, 2017] [Gałuszka i Janiszewski, 2003; Truszczyńska, 2017]

W wersji zmodyfikowanej stosuje się nawiasy okrągłe. W obu wersjach nawiasy zawierają nazwisko autora (bez imion) i, po przecinku, rok wydania cytowanego źródła

Podaje się pełne imiona autorów. Dopuszcza się stosowanie inicjałów zakończonych kropką w opisach publikacji wydanych w języku polskim. Kursywą wyróżnia się tytuły czasopism i całych książek, a nie rozdziałów w przypadku dzieł zbiorowych

Prace jednego autora układa się chronologicznie, od wydań najstarszych do najnowszych. Dokumenty jednego twórcy wydane w tym samym roku, odróżnia się poprzez uzupełnienie tego roku wydania kolejnymi literami alfabetu, np. „a”, „b”, „c” itd.

DANUTA KORZON

– Harvard Style AGPS Australian Government Publishing Service

Format zapisu

Bibliografia załącznikowa

Styl BSI

2 wersje:systemu: – Harvard Style BSI British Standards Institution

60

Styl

Odsyłacze do prac cytowanych w tekście głównym


IEEE

system numeryczny

od wersji Office 2007 wbudowany w edytorze tekstów

Każda pozycja piśmiennictwa ma odwołanie w tekście pracy w postaci cyfry arabskiej, umieszczonej w nawiasie kwadratowym, np.: „[1]”, „[2-6]”, „[7]” itd.

Wymienia się nazwiska trzech pierwszych autorów. Powyżej trzech – dopisuje się „i wsp.”, gdy cytowana jest praca polskojęzyczna, lub „et al.” – w przypadku opisu prac anglojęzycznych.

Numery pozycji w bibliografii zapisywane są w nawiasach kwadratowych.

Inicjały imion z kropkami wymieniane są przed nazwiskami autorów. Nazwiska oddziela się przecinkami.

[1] J.J. Kański, J.A. McAl-lister, J.F. Salmon. „Jaskra, kolorowy podręcznik diagnostyki i terapii”. Wrocław: Wydawnictwo Medyczne Urban & Partner, 1998 s.101-102.

Tytuł książki podawany jest w cudzysłowie, natomiast nazwa czasopisma – kursywą

Pozycje układa się w kolejności cytowania odnośnych prac w tekście, np.:

[2] A. Czajkowski, B. Nowińska. „Profilaktyka jaskry”. Okulistyka, 2017; 20: 15-18.

KONTROWERSJE I WĄTPLIWOŚCI W REDAGOWANIU BIBLIOGRAFII ZAŁĄCZNIKOWEJ

Institute of Electrical and Electronics Engineers

Obecnie jaskra jest drugą przyczyną ślepoty na świecie, a Światowa Organizacja Zdrowia umieściła ją na liście chorób cywilizacyjnych [1]. Liczbę osób na świecie cierpiących z powodu obustronnej ślepoty w przebiegu jaskry oszacowano na 11,1 miliona w 2020 roku [2].

61


MLA Modern Language Association

system numeryczno-alfabetyczny

Bibliografia załącznikowa

Przykłady powołań

Format zapisu

Schemat zapisu

Układ

W związkach polskiego bibliotekarstwa medycznego z międzynarodowym dostrzega się (…) przede wszystkim uznanie dla prof. Stanisława Konopki (1) i wyróżnienie go w 1963 roku Nagrodą imienia Marcii Crocker Noyes za opracowanie polskiej bibliografii lekarskiej (2).

Przy cytowaniu prac – w tekście podaje się w nawiasach okrągłych tylko liczbę porządkową odnośnej publikacji pobraną z ponumerowanego spisu wykorzystanego piśmiennictwa

W opisie bibliograficznym uwzględnia się 3-ch autorów. Jeśli jest ich więcej podaje się nazwisko tylko pierwszego autora dodając skrót „i in.” /„et al”.

Ponumerowane pozycje piśmiennictwa układa się w kolejności alfabetycznej nazwisk autorów ewentualnie i tytułów dokumentów, w przypadku, gdy brak nazwiska twórcy.

Nazwisko 2-go i 3-go autora przytacza się w odmiennej kolejności niż pierwszego, tj. najpierw pełne imię, a później nazwisko. Imion 2-go i 3-go autora nie oddziela się od nazwiska przecinkiem – w przeciwieństwie do imienia pierwszego autora. Cudzysłów w opisie stosuje się dla wyróżnienia: hasła w encyklopedii, tytułu rozdziału w dziele zbiorowym (a nie tytułu całej publikacji) oraz tytułu artykułu w czasopiśmie, zamiast tytułu periodyku z którego pochodzi dany artykuł

Prace tego samego autora układa się chronologicznie, przy czym nazwisko autora wymienia się tylko w pierwszym opisie, a w kolejnych zastępuje się je trzema myślnikami, zakończonymi kropką, tj.: „- - -.”

DANUTA KORZON

od 1883 roku

62

Styl

Odsyłacze do prac cytowanych w tekście głównym


Oxford

system numeryczny

Odsyłacze w postaci cyfry arabskiej wprowadzane są do tekstu głównego jako kolejne numery indeksu górnego, tzw. superscript. Można je umieścić: w dowolnym miejscu zdania; w nawiasie lub samodzielnie; przed znakami interpunkcyjnymi; bez spacji, z wyjątkiem: cudzysłowu, wykrzyknika i pytajnika. Odnośnik stawia się po tych znakach interpunkcyjnych

W przypisach imię lub inicjał wyprzedza nazwisko autora, a w opisie bibliograficznym jest odwrotnie. Dodatkowo w opisie zamieniane są również znaki interpunkcyjne stosowane w przypisach, tj. przecinki zamienia się na kropki i dwukropki

Pełny opis bibliograficzny umieszcza się w stopce, u dołu stronicy, na której znajduje się przypis, oddzielony odstępem od tekstu głównego. Gdy w tekście znajduje się dużo przypisów obowiązuje opracowanie alfabetycznej listy wykorzystanego piśmiennictwa, zlokalizowanej na końcu pracy

KONTROWERSJE I WĄTPLIWOŚCI W REDAGOWANIU BIBLIOGRAFII ZAŁĄCZNIKOWEJ

Oxford Referencing System – ORS

(…) dzięki temu mogłaby skupić się na każdym indywidualnym przypadku chorobowym 3. Bardzo często pacjenci spodziewają się, że pielęgniarki udzielą im informacji na temat stanu ich zdrowia 4. Pacjent oczekuje, oprócz opieki typowo pielęgniarskiej, również rozmowy i wsparcia 5.

63


Przykłady powołań

Vancouver /ICMJE International Committee of Medical Journal Editors

system numeryczny

Każda pozycja wykorzystana w pracy otrzymuje kolejny numer w tekście, w miejscu cytowania jej po raz pierwszy, w nawiasach okrągłych lub kwadratowych. Przy ponownym cytowaniu tego samego źródła, powołanie otrzymuje ten sam numer co pierwsze, ale wówczas po numerze powołania podaje się strony, na których znajduje się aktualnie przywoływany fragment dzieła

Bibliografia załącznikowa Schemat zapisu Wymienia się nazwiska 6-ciu pierwszych autorów. Jeśli autorów jest więcej, cytuje się sześciu, a następnie dodaje się skrót „i wsp.” lub „et al.”, w zależności od języka opisywanego dzieła. Stosuje się wyłącznie inicjały imion, maksymalnie dwa – bez kropek w publikacjach angielskich, natomiast w polskich wymagane jest stawianie kropek po inicjałach imion, np.: Mazur J.E., Kowalska H.N. Mazur JE, Kowalska HN

Układ Opisy bibliograficzne ułożone są numerycznie w tej samej kolejności, w jakiej były cytowane w tekście. Numeracja pozycji w bibliografii zapisywana jest bez nawiasów. W dużych publikacjach, z wieloma przypisami, dopuszcza się szeregowanie alfabetyczno-chronologiczne cytowanych źródeł

DANUTA KORZON

od 1978 roku

Ciekawą pracę opublikowali Tatoń i wsp. [1] dokonując analizy danych przekrojowych (…). Z kolei w badaniu Bernasa i wsp. [16] nie znaleziono współzależności (…). W badaniu własnym, podobnie do badań cytowanych wcześniej [1 s.512, 16 s. 146-147] wykazano większą częstość nadwagi i otyłości (…).

Format zapisu

64

Styl

Odsyłacze do prac cytowanych w tekście głównym


KONTROWERSJE I WĄTPLIWOŚCI W REDAGOWANIU BIBLIOGRAFII ZAŁĄCZNIKOWEJ

65

VI. Zakończenie Nawet pobieżny przegląd prezentowanej informacji na temat reguł cytowań i edycji bibliografii załącznikowej obowiązujących w najpopularniejszych, światowych stylach bibliograficznych, pozwala zauważyć zaskakującą różnorodność form opisów zalecanych w poszczególnych systemach. Co więcej, niektóre systemy wypracowały kilka różnych wersji swojego stylu, z całkowicie odmiennymi normami opisu bibliograficznego. Dodając jeszcze, że w każdym stylu i, w każdych jego wersjach, obowiązują różne zasady tworzenia opisów dla poszczególnych typów dokumentów – poprawne sporządzenie bibliografii załącznikowej wydaje się być nie lada wyczynem, gdyż proponowana różnorodność opisów zaprzecza zasadzie precyzji, wprowadzając szereg wątpliwości. Tym bardziej warto więc posiadać chociażby ogólną orientację w głównych założeniach i podstawowych wytycznych normujących zasady obowiązujące w najczęściej używanych w świecie systemach bibliograficznych. Analiza opracowanej charakterystyki i porównań wybranych stylów bibliograficznych pozwala wyprowadzić kilka wniosków. Pierwszym z nich jest unaocznienie, że nie istnieje jeden, bezwzględnie słuszny format opisu bibliograficznego. Następnym jest spostrzeżenie, że bez względu na to, jaki zostanie zastosowany styl, ważne jest, by wykaz literatury był jasny i przejrzysty dla czytającego, a informacje zawarte w bibliografii załącznikowej zapewniały jednoznaczną identyfi kację cytowanego materiału. Kolejna, istotna konkluzja, wskazuje na bezwzględny obowiązek zachowania konsekwencji edycyjnej, polegającej na stosowania jednolitego stylu, formatu i interpunkcji we wszystkich opisach umieszczanych w tworzonej bibliografii. Dotyczy to głównie przestrzegania kolejności elementów opisu, stosowania jednolitych wyróżnień graficznych oraz posługiwania się poprawnymi skrótami i właściwą interpunkcją, wyraźnie oddzielającą każdy element opisu. Ostatnia uwaga dotyczy wymogu, by wszystkie elementy opisu bibliograficznego zapisywać używając terminologii pochodzącej z języka w jakim dokument został sporządzony! Przystępując do pisania pracy naukowej należy pamiętać też, że każda redakcja/ uczelnia opierając się na wieloletniej tradycji i przyzwyczajeniach proponuje własne zasady regulujące styl i edycję tekstu, często różniące się szczegółami od obowiązujących standardów. Warto wówczas poznać preferencje promotorów lub wydawców, zamieszczane z reguły w tzw. wskazówkach dla autorów. Pomocne bywa także wcześniejsze zapoznanie się z artykułami publikowanymi na łamach wybranego czasopisma lub stronie internetowej uczelni. Ich kompozycja, styl i zastosowany aparat pomocniczy mogą dostarczyć autorowi cennych wskazówek, co do wymaganych form i treści przyjmowanych prac. W ostatnich czasach, w związku z powiększającą się liczbą publikacji i powszechnym sposobem tworzenia tekstów naukowych przy wykorzystaniu komputera, koniecznością staje się zautomatyzowanie procesu tworzenia bibliografii załącznikowej. Coraz


66

DANUTA KORZON

powszechniej naukowcy korzystają z tzw. menedżerów cytowań (citation management software) i menedżerów bibliografii (reference management software), dostępnych w Internecie. Są to wyspecjalizowane programy narzędziowe pozwalające wstawiać odwołania bezpośrednio do tekstu pracy, a także stworzyć własną bazę danych bibliograficznych, umożliwiającą w łatwy i przystępny sposób zarządzać bibliografią załącznikową.

Streszczenie Celem artykułu jest prezentacja i krótka charakterystyka najbardziej rozpowszechnionych w świecie stylów bibliograficznych. Przedstawiono ich zalety, wady i różnice w formatach cytowań oraz zasadach edycji bibliografii załącznikowej. Omówiono style reprezentatywne w pracach historycznych (Chicago), medycznych (Vancouver, Harvard, Oxford, MLA) i psychologicznych (APA). Wskazano potrzebę pełnej automatyzacji procesu tworzenia bibliografii załącznikowej, ułatwiającej autorom zarządzanie własną bazą danych bibliograficznych. Znajomość reguł obowiązujących w światowych systemach potrzebna jest zarówno autorom bibliografii, jak i bibliotekarzom, w ich działalności informacyjno – usługowej na rzecz czytelników. Słowa kluczowe: Edytorstwo, bibliografia – metody, przypis bibliograficzny.

Summary The aim of the article is to present and briefly characterise bibliographical styles most common worldwide. Their advantages, disadvantages and differences in citation styles as well as in attachment bibliography editing rules were introduced. Representative styles in historical (Chicago), medical (Vancouver, Harvard, Oxford, MLA) and psychological (APA) works were discussed. The need for full automation of the process of creating attachment bibliography, that eases managing bibliographical database for its authors, was indicated. Familiarity of rules applicable in worldwide systems is necessary both to bibliographies’ authors and librarians in their informational and service activity for the readers. Key words: Publishing, bibliography – methods, bibliographic reference.


H

I

S

T

O

R

I

A

S

T

U

D

I

A

B I U L G Ł B I B L L EK 2017, nr 368, s. 67-86

Grzegorz Łukomski Uniwersytet Adama Mickiewicza, Poznań

MEDYCYNA W PRZESTRZENI IDEOLOGICZNEJ. EKSTERMINACJA I PROKREACJA

MEDICINE IN THE IDEOLOGICAL SPACE. EXTERMINATION AND PROCREATION

1. Ideologia Wiek XX to w Europie regres kulturowy na niespotykaną dotąd skalę. Nastąpił kryzys wartości tworzących cywilizację zachodnią. Zachodnie wartości zastąpiły mroczne idee. Jednak początki destrukcyjnych idei, nazizmu podobnie jak wcześniejszego komunizmu, wywodzą się z darwinizmu społecznego, pseudonaukowych XIX wieku teorii mechanicznie przenoszących ewolucjonizm ze świata przyrody na grunt realiów społecznych i politycznych. Darwinizm społeczny zakładał eksterminację grup społecznych i etnosów, które jakoby nie nadążały za proponowanymi zmianami lub były przeszkodą w ich realizacji (marksiści, bolszewicy, etc.), czy też były „gorsze rasowo” i nieprzystosowane (jak później twierdzili naziści). Publicystyka tych pierwszych już w połowie XIX wieku zakładała eksterminację jako metodę polityczną. Jej prekursorami byli Karol Marks i Fryderyk Engels, twórcy ideologii marksistowskiej. Byli zwolennikami swoistej inżynierii społecznej, publicznie popierali ludobójstwo jako metodę postępowania wobec europejskich społeczeństw uznanych za „prymitywne”, które jakoby nie dorastały do poziomu planowanej rewolucji proletariackiej; zaliczali do nich między innymi Basków, Bretończyków, Serbów, szkockich górali etc. Fryderyk Engels w swej publicystyce na łamach dziennika „Neue Rheinische Zeitung” nazwał społeczeństwa te „rasowymi śmieciami”. Identyczne poglądy głosił Karol Marks. Obaj byli więc bez wątpienia protoplastami współczesnego politycznego ludobójstwa1. 1

The Soviet story [film], „Neue Rheinische Zeitung. Organ der Demokratie” (Kőln), styczeń 1849 r.

POWRÓT DO SPISU TREŚCI


Fryderyk Engels

Joseph Arthur Gobineau

Zbiory Grzegorza Łukomskiego (Poznań)

Zbiory Grzegorza Łukomskiego (Poznań)

Karol Marks

Houston Stewart Chamberlain

Zbiory Grzegorza Łukomskiego (Poznań)

Zbiory Grzegorza Łukomskiego (Poznań)


M EDYCYNA W PRZESTRZENI IDEOLOGICZNEJ. EKSTERMINACJA I PROKREACJA

69

Szczególne zainteresowanie ewolucjonizmem, a zwłaszcza jego poboczami wystąpiło we Francji oraz w Niemczech, zwłaszcza po politycznym zjednoczeniu tego kraju (1871 r.), gdy intensywnie poszukiwano własnych korzeni. Postępującej dyskryminacji mniejszości narodowych sprzyjało ugruntowujące się poczucie niemieckiej tożsamości narodowej, wyolbrzymione do rozmiarów szowinizmu i pangermanizmu czerpiącego swoje źródła z teorii rasistowskich, opartych m.in. na pseudonaukowych konstatacjach Francuza Josepha Arthura Gobineau 2 i zamieszkującego w Niemczech Anglika Houstona Stewarta Chamberlaina 3, zakładające wyższość jednych ras nad innymi i wynikające z tego prawo dominacji i „dziejowej” misji cywilizacyjnej oraz kulturowej, jakoby inteligentniejszej i bardziej uzdolnionej rasy germańskiej. W Niemczech cesarskich, bismarckowsko-wilhelmińskich ową ideologię wielkoniemieckiego nacjonalizmu głosili także między innymi Julius Langbehn i Paul de Lagarde4. Opiniotwórczym, nie tylko na gruncie anglosaskim, zdeklarowanym zwolennikiem oraz propagatorem teorii darwinizmu społecznego był angielski filozof i socjolog Herbert Spencer. Prezentował pogląd, iż ewolucja jest zjawiskiem skomplikowanym i odbywa się na każdym poziomie rzeczywistości, czyli w jej toku udoskonalają się nie tylko cechy biologiczne, ale i kulturowo-społeczne. Jest on autorem stwierdzenia survival of the fittest, które można tłumaczyć jako przetrwanie najlepiej przystosowanych. H. Spencer „przekonywał, że ewolucja sprzyja silnym, a walka, która eliminuje słabszych, doskonali środowisko”5. Z podobnego założenia wychodził niemiecki biolog Ernst Häckel, uzdolniony skądinąd biolog i przyrodnik. W 1899 roku opublikował pracę zatytułowaną 2 Twórca rasistowskiej „filozofii dziejów” poglądy swoje zawarł m.in. w publikacji: Essai sur l’inégalité des races humaines (Esej o nierówności ras ludzkich), Paryż 1853. Praca poświęcona jest poszukiwaniu przyczyn postępującego jakoby upadku cywilizacji, a jej głównym wnioskiem teza, iż czystość rasowa jest jedynym warunkiem pomyślnego rozwoju społeczeństwa. 3 H.S. Chamberlain, Die Grundlagen des 19. Jahrhuderts, München 1899. Więcej na temat poglądów Chamberlaina por.: H. Hecker, Vom „Slavogermanen” zum Slaven zur Darstellung der Slaven in der Rassenideologie H.S. Chamberlain, [w:] Osteuropa in Geschichte und Gegenwart. Festschrift für Günther Stőkl zum 60. Geburtstag, hrsg. von H. Lemberg, P. Nitsche u. E. Oberländer, Köln–Wien 1977, s. 186–200; zob. też recenzję tej pracy G. Labudy w „Rocznikach Historycznych” (Poznań–Warszawa), 1980, R. XLV, s. 181–185. 4 J. Langbehn, Rembrandt als Erziecher, Leipzig 1890. Książka ta stanowi swoisty katechizm pangermanizmu, była później wielokrotnie wznawiana także: P. de Lagarde, Deutsche Schriften, München 1924. Paul de Lagarde (1827–1891) uważany był za prekursora ruchu wszechniemieckiego. Jego idee dotyczące pojęć narodu i narodowości przejęte zostały do katalogu źródeł ideologicznych narodowego socjalizmu. Interesującą charakterystykę jego poglądów przedstawił H. Meier, Zur Europa – Ideologie im. 19. Jahrhundert [w:] Studien über die deutsche Geschichtswissenschaft, Bd. 2, Berlin 1965, s. 25–40. 5 G. Łukomski, Eugenika i eksterminacja w przestrzeni historyczno-ideologicznej, [w:] Medycyna na usługach systemu eksterminacji ludności w Trzeciej Rzeszy i na terenach okupowanej Polski, Poznań 2011, s. 29.


GRZEGORZ ŁUKOMSKI

70

Die Welträtsel6, dzięki której ruch darwinizmu społecznego zyskał sobie szerokie grono zwolenników. Według niego narody i cywilizacje kształtują się poprzez proces nieustannej walki, w której przynależność do rasy jest czynnikiem decydującym. Wychodząc z tego założenia (oraz z idei „drabinki rasistowskiej”) E. Häckel stwierdził, że rasa aryjska odgrywa najważniejszą rolę w kształtowaniu społeczeństwa7, zaś Niemcom przypadła szczególna, historyczna i wiodąca rola w dziele kształtowania cywilizacji8. Natomiast niemiecki fi lozof Friedrich Wilhelm Nietzsche również zwrócił uwagę na kwestie doboru naturalnego, choć jego zasady były sprzeczne z pojęciem adaptacji biologicznej, która została sformułowana przez H. Spencera. F. Nietzsche uważał, że częściowy regres jest niezbędnym czynnikiem do uruchomienia procesu ewolucji całkowitej. W związku z tym najsilniejsze jednostki utrzymują się przy

Charles Darwin

Ernst Häckel

Zbiory Grzegorza Łukomskiego (Poznań)

Zbiory Grzegorza Łukomskiego (Poznań)

życiu wyłącznie dzięki słabszym od siebie. Tym samym poddał on krytyce założenia Darwina, Spencera i Häckela, twierdząc że jednostki chore i słabe nie odpowiadają za wyniszczanie genów całej rasy, są one wręcz przydatne. W 1883 roku Friedrich

6

E. Häckel, Die Welträtsel, Hamburg 2009, passim.

7

G. Łukomski, Eugenika i eksterminacja, op. cit., s. 29.

8 Do poglądów tych nawiązał następnie Alfred Rosenberg, jeden z czołowych ideologów nazistowskich, w swej pracy: Der Mythus des 20. Jahrhunderts. Eine Wertung der seelisch-geistigen Gestaltenkämpfe unserer Zeit, München 1930.


M EDYCYNA W PRZESTRZENI IDEOLOGICZNEJ. EKSTERMINACJA I PROKREACJA

Herbert Spencer

Friedrich Wilhelm Nietzsche

Zbiory Grzegorza Łukomskiego (Poznań)

Zbiory Grzegorza Łukomskiego (Poznań)

71

Nietzsche opublikował filozoficzną książkę pod tytułem Also sprach Zarathustra (Tako rzecze Zaratustra9). W dziele przedstawia on koncepcje, zgodnie z którą człowiek nie jest ostatnim ogniwom i może ewoluować w istotę doskonałą. „Nadczłowiek” (Übermensch) jest ideałem biologicznym, „wolą mocy”, którego będzie kierować wektor rozwoju historycznego10. Dyskusja była więc nader intensywna i najczęściej odbywała się na gruncie nienaukowym. Nauki medyczne stały się obszarem szczególnej penetracji ideologicznej. Wyłącznie biologiczne traktowanie zjawisk społeczno-politycznych doprowadziło, zwłaszcza w Niemczech, do wykształcenia się w drugiej połowie dziewiętnastego wieku początków rasistowskiego antysemityzmu11. Do haseł tych zwrócił się także polityczny ruch wielkoniemiecki (np. w szeregach Alldeutscher Verband), a niemiecka historiografia mówić będzie o wyjątkowości dziejowego rozwoju Niemiec12. Dodatkowym czynnikiem sprzyjającym, powodującym wzrost ich znaczenia, 9 F. Nietzsche, Tako rzecze Zaratustra. Książka dla wszystkich i dla nikogo, przeł. W. Berent, Warszawa 1906. 10 Ibidem, s. 28. 11 G.L. Mosse, Kryzys ideologii niemieckiej. Rodowód intelektualny Trzeciej Rzeszy. Tłum. T. Evert, Warszawa 1972; Por. też: J. Krasuski, Z dziejów niemieckiej myśli politycznej XIX i XX w. Eseje filozoficzno-historyczne, Poznań 1965, passim. 12 Na przykładzie działalności Heinricha von Treitschkego omówił to zagadnienie H. Olszewski, Heinrich von Treitschke i zmierzch liberalizmu w Niemczech, [w:]: Polacy i Niemcy. Dziesięć wieków sąsiedztwa. Studia ofiarowane profesorowi Januszowi Pajewskiemu w osiemdziesiątą rocznicę urodzin. Praca zbiorowa, Warszawa 1987, s. 147–166.


72

GRZEGORZ ŁUKOMSKI

pozwalającym nie liczyć się z głosami opinii publicznej i głośnymi protestami, były sukcesy militarne i gospodarcze Niemiec w Europie końca XIX wieku13. Obie ideologie, komunizm i nazizm – tak sobie bliskie ideowo – stworzyły w rezultacie nowy typ państwa, państwa totalitarnego, którego podstawą stał się terror i masowa eksterminacja, eugenika połączona z inżynierią społeczną, ludobójstwo na skalę przemysłową, w rezultacie doprowadzając do regresu kulturowego cywilizacji zachodniej na skalę dotąd niespotykaną i nie posiadającą precedensu. 2. Medycyna w bolszewickiej Rosji Powstałe na ich podstawie państwa totalitarne, bolszewicka Rosja, a następnie nazistowskie Niemcy (lata dwudzieste i trzydzieste XX wieku) inspirowały się wzajemnie, także w zakresie retoryki, a nawet symboliki propagandowej i semantyki – podobne

Władimir Iljicz Uljanow – Lenin

Iosif Wissarionowicz Dżugaszwili – Stalin

Zbiory Grzegorza Łukomskiego (Poznań)

Zbiory Grzegorza Łukomskiego (Poznań)

hasła, plakaty, ich koncepcja plastyczna i kolorystyka etc., a bywało, że wspierały i współdziałały, choć prym w tej materii wiedli bolszewicy, gdyż to oni byli pierwsi. Retoryka propagandowa różniła się jedynie językiem; wzorem dla niemieckiego był 13 O kształtowaniu się ideologii narodowej w Rzeszy wilhelmińsko-bismarckowskiej por.: H. Olszewski, Nauka historii w upadku. Studium o historiografii i ideologii historycznej w imperialistycznych Niemczech, Warszawa 1982 (szczególnie s. 24–57); por.: G. Łukomski, Bernard Chrzanowski (1861–1944). Biografia Polaka zachodniokresowego, Poznań 2005, s. 17–21.


M EDYCYNA W PRZESTRZENI IDEOLOGICZNEJ. EKSTERMINACJA I PROKREACJA

73

język rosyjski. Nieodłączną częścią systemów totalitarnych stały się szeroko rozumiane nauki medyczne. Zaczęła kształtować się pseudomedycyna, współtworząca i wspierająca systemy polityczne i związaną z nimi ideologię14. Eksperyment polityczno-społeczny, który rozpoczął w Rosji 7 listopada 1917 roku, zakończył się, zupełnie niespodziewanie dla wszystkich niemal obserwatorów i uczestników wydarzeń, sukcesem, utworzeniem Związku Sowieckiego, pierwszego w dziejach państwa totalitarnego, opartego na ideologii marksistowskiej, wzbogaconej intelektualnie przez Lenina (tak zwany marksizm-leninizm). Był to marksizm zmodyfi kowany przez Lenina do warunków rosyjskich, największa, najbardziej destrukcyjna i najbardziej zbrodnicza w dziejach cywilizacji zachodniej utopia. Pretendowała wówczas, a często także współcześnie, do miana nauki (sic!). W sferze politycznej była to co najwyżej koncepcja, recepta na relatywnie szybkie i skuteczne przejęcie władzy. Posługiwała się bowiem niezwykle wprost popularnymi hasłami totalnego egalitaryzmu, a także zakładała permanentną walkę zamiast stabilizacji. Na gruncie rosyjskim masowe zbrodnie jako instrument sprawowania władzy miały swoją długą tradycję. Masowo mordowali swoich poddanych Iwan IV Groźny i Piotr I, zwany Wielkim. Wiek XIX niewiele złagodził sposoby sprawowania władzy w Rosji. Lenin, a następnie Stalin nie tylko doskonale wpisali się w ową ponurą przeszłość, lecz nadali jej nowy wymiar. Rewolucja w zniszczonej wojną Europie jednak wówczas nie wybuchła, jak tego chciał Lenin i jego towarzysze. Chociaż komunistyczną utopię usiłowano efemerycznie tu i ówdzie realizować. Próby przewrotów typu bolszewickiego miały bowiem miejsce w kilku innych państwach europejskich, między innymi na Węgrzech i na Słowacji, lecz – podobnie jak w Niemczech – zakończyły się fiaskiem. Bolszewicy zbyt byli wówczas zajęci walką o władzę w Rosji i nie mogli udzielić wystarczającego wsparcia europejskim towarzyszom. Niemniej nad Europą zbierały się czarne chmury zbrodni i regresu kulturowego na nieznaną dotąd skalę. Taki był początek tworzenia się formacji kulturowej, która odcisnęła ponure piętno na dwudziestowiecznych dziejach Europy, a w następstwie, także niemal całego globu. Bolszewicy, po przejęciu władzy w 1917 roku, stworzyli zatem nowy typ państwa. W praktyce było to nie tylko państwo masowych zbrodni lecz i regresu cywilizacyjnego i kulturowego na nieznaną dotąd skalę. Rezultatem powyższych wydarzeń były olbrzymie zmiany, których znaczenie trudno było wówczas przewidzieć. W rezultacie wiek XX przyniósł kolejne zbrodnicze systemy polityczne: faszyzm i nazizm. Tragiczne skutki owego eksperymentu politycznego odczuwane są także współcześnie, mają bowiem zauważalny wpływ na oblicze kulturowe Europy. 14 Por.: A. Jaeschke, Totalni sąsiedzi Polski w publicystyce politycznej 1931–1939, Kraków 2002, s. 21–22, 129–133; H. Arendt, Korzenie totalitaryzmu, T. 2, Warszawa 2008, passim; K. Tyszka, Nacjonalizm w komunizmie. Ideologia narodowa Związku Radzieckim i Polsce Ludowej, Warszawa 2004, s. 106–107; R. Miedwiediew, Pod osąd historii, T. 1–2, Warszawa 1990, passim; E. Gellner, Narody i nacjonalizm, wyd. 2, Warszawa 2009, passim.


74

GRZEGORZ ŁUKOMSKI

System sowiecki stał się ogromnym, na niespotykaną dotąd skalę, eksperymentem społecznym. Integralną jego częścią była inżynieria społeczna i eugenika15, a masowe zbrodnie stały się częścią nowego systemu. Na jego potrzeby wykorzystano – po raz pierwszy na tak ogromną skalę – osiągnięcia naukowe, wypaczając je i „modyfikując”. Według państwa sowieckiego wzajemne relacje między nauką a ideologią były uzależnione od charakteru nauki, od jej przedmiotu i od rodzaju powiązań z praktyką społeczną. Nauka miała współdziałać w ideologicznym procesie wychowania nowego człowieka i w związku z tym musiała zostać poddana ideologicznej przebudowie16. Obok nauk społecznych kluczowa w tym zakresie rola przypadła naukom przyrodniczym. Jednym z prekursorów tak swoiście rozumianych badań naukowych był między innymi biolog sowiecki Trofi m Denisowicz Łysenko, autor hasła „rozkułaczania nauki”. Jego teoria o „możliwości przekazywania przez rośliny i zwierzęta generacjom następnym cech nabywanych pod wpływem otoczenia i hodowli”, została oficjalnie Trofim Denisowicz Łysenko Zbiory Grzegorza Łukomskiego (Poznań) uznana przez władzę sowiecką17. Instrumentem inżynierii społecznej stała się także m.in. psychiatria, całkowicie podporządkowana służbom specjalnym. Uznano, iż każdy, kto nie zgadza się z ideologią sowiecką musi mieć objawy dewiacji psychicznej18. Nowo odkryta jednostka chorobowa miała wiele nazw. Były to między innymi: schizofrenia pełzająca, schizofrenia

15 Eugenika (gr. eugenēs) – dobrego pochodzenia, rasowy; system poglądów głoszący możliwość doskonalenia pod względem fi zycznym i umysłowym człowieka jako gatunek, w oparciu o założenia genetyki. 16 Na ten temat por.: M. Kula, Religiopodobny komunizm, Kraków 2003, oraz R. Stobiecki, Bolszewizm a historia. Próba rekonstrukcji bolszewickiej filozofii dziejów, Łódź 1998, passim. 17 Trofi m D. Łysenko, agrobiolog sowiecki, skrajny darwinista i marksista, podporządkowany całkowicie ideologii oraz systemowi bolszewickiemu, opracował teorię stadialnego rozwoju roślin; jego hipotezy z zakresu genetyki, przypisującej środowisku zewnętrznemu wyłączną rolę w procesie dziedziczenia, nie znalazły naukowego potwierdzenia, a przenoszone na grunt praktyki społecznej, były podporą systemu bolszewickiego w Rosji – G.Ł. 18 J. Smaga, Narodziny i upadek imperium ZSRR 1917–1991, Kraków 1992, s. 257–258.


M EDYCYNA W PRZESTRZENI IDEOLOGICZNEJ. EKSTERMINACJA I PROKREACJA

75

bezobjawowa (tłumaczono, że zaburzenia psychiczne możliwe są przy braku jakichkolwiek symptomów chorobowych). „Chorych” izolowano w szpitalach psychiatrycznych i tam poddawano „leczeniu”. W łagrach na szeroką skalę prowadzono pseudoeksperymenty medyczne. Najistotniejszym i najbardziej efektywnym sposobem eksterminacji stały się obozy koncentracyjne – ośrodki odosobnienia dla przeciwników politycznych oraz ludzi z innych powodów niewygodnych dla systemu. Pomysł ewoluował, pierwsze z nich powstały już w 1896 roku na Kubie, zakładane przez hiszpańskie władze wyspy w trakcie powstania niepodległościowego miejscowej ludności. System obozów koncentracyjnych zastosowali również Anglicy w czasie wojny burskiej w latach 1899–1902 oraz Amerykanie na Filipinach w 1900 roku (głównie na wyspie Mindanao). Od 1918 roku do tworzenia obozów koncentracyjnych na ogromną skalę przystąpiono w Rosji bolszewickiej. Pierwszy rozkaz w tej sprawie wydał Lew Trocki 4 czerwca 1918 roku w odniesieniu do schwytanych żołnierzy Legionu Czechosłowackiego. Obok obozów koncentracyjnych organizowano jednocześnie obozy pracy przymusowej, jednakże w następnych latach różnica między nimi uległa w Sowietach praktycznie zatarciu. W ośrodkach tych osadzano tak zwane elementy wrogie lub obce społecznie, klasowo – jak mówiono. Przyjmuje się, że pod koniec 1920 roku w Sowietach istniały 84 obozy, w których więziono około 50 tysięcy ludzi. Jednym z pierwszych wielkich obozów koncentracyjnych w bolszewickiej Rosji był obóz karny na Wyspach Sołowieckich. Więźniów zatrudniano w kopalniach, przy budowie kanałów, portów, wyrębie lasu. Szczególnie ponurą sławę zyskały obozy położone na Dalekiej Północy oraz w głębi Syberii (Kołyma). Masowy charakter nadano obozom (zwanym z rosyjska „łagry”) w okresie przymusowej kolektywizacji rolnictwa (1929–1933). Utworzono specjalną jednostkę administracji państwowej zarządzającą systemem obozów – „Gułag” (GUŁag)19, której podlegała sieć obozów pracy i kolonii karnych. Podporządkowana była NKWD20. Kolejne fale więźniów trafiały do obozów w okresie czystek etnicznych i społecznych, zwłaszcza w latach 1936–1939 oraz podczas 19 GUŁag (ros. Gławnoje Uprawlienie Łagieriej – Naczelny Zarząd Obozów; w pełnym oficjalnym brzmieniu: Gławnoje Uprawlienie Isprawitielno-Trudowych Łagieriej – Naczelny Zarząd Obozów Pracy Poprawczej), sowiecka jednostka administracyjna, której podlegała sieć obozów pracy i kolonii karnych, podporządkowana NKWD (zob. przypis 20). A.J. Kamiński, Koszmar niewolnictwa. Obozy koncentracyjne od 1896 do dziś. Analiza, Warszawa 1990, passim. 20 NKWD (ros. Narodnyj Komissariat Wnutriennych Dieł – Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych), w Rosji bolszewickiej, a następnie sowieckiej, odpowiednik ministerstwa; istniał od 8 listopada 1917 r., kilkakrotnie reorganizowany, ogromne znaczenie uzyskał od 1 lipca 1934 r., działająca odtąd w ramach NKWD policja polityczna uzyskała duży zakres władzy, kontrolując wszystkie dziedziny życia w państwie przy pomocy terroru na ogromną skalę i czystek politycznych; po kilku kolejnych reorganizacjach w październiku 1946 r. utworzono jednolite Ministerstwo Bezpieczeństwa Państwowego (MGB). Leksykon historii powszechnej 1900–1945, pod red. S. Sierpowskiego, Poznań 1996, s. 308–309.


76

GRZEGORZ ŁUKOMSKI

masowych deportacji ludności. Liczba więźniów i ofiar obozów sowieckich nie jest znana. Według różnych, bardzo ostrożnych ocen, do łagrów zesłano łącznie 15–20 milionów ludzi, z czego połowa straciła życie21. W Rosji bolszewickiej jednym z ideałów był nowy typ człowieka. Określano go mianem homo sovieticus22, terminem niejednoznacznym, budzącym naukowe oraz publicystyczne dyskusje. Początkowo używano go w kontekście biologicznomedycznym, jako efekt ewolucji, której nieuchronnie ulegnie homo sapiens, następnie w sensie socjologicznym. Określenie to oznacza człowieka będącego wytworem komunizmu i uzależnionego od systemu, który następnie przyczynił się do jego upadku, gdy ten przestał spełniać jego oczekiwania, nadzieje i potrzeby; człowiek wymagający od nowego systemu by ten także zaspokajał jego potrzeby, takie, których nie zdołał zaspokoić komunizm. Ten zniewolony przez system komunistyczny klient komunizmu – żywił się towarami, jakie komunizm mu oferował. Gdy komunizm przestał zaspokajać jego nadzieje i potrzeby, homo sovieticus wziął udział w buncie. „[…] homo sovieticus nie zna różnicy między swym własnym interesem, a dobrem wspólnym. I dlatego może podpalić katedrę, byle sobie przy tym ogniu usmażyć jajecznicę […]”23. Mający nader ograniczony kontakt ze światem zewnętrznym, odizolowany od niego obywatel sowiecki, żył w sztucznym, wykreowanym przez władzę świecie. Wyjazdy zagraniczne były niemal niemożliwe. Paszport – prócz funkcjonariuszy systemu – otrzymywali jedynie nieliczni, i to na bardzo krótki, ściśle określony czas. Przyczyniło się to powstania na masową skalę ksenofobii, a nawet szowinizmu. Komuniści byli doskonałymi iluzjonistami, tworzącymi świat wykreowany propagandowo, nieistniejący. W rzeczywistości był to świat przyjazny jedynie dla komunistycznej elity i jej klienteli, rozmaitej kategorii tajnych współpracowników, rezydentów, donosicieli i kolaborantów – beneficjentów systemu. Znacząca część społeczeństwa uległa owej iluzji. 3. Ideowe i biologiczne przesłanki eksterminacji w Niemczech nazistowskich Przyjrzyjmy się teraz bliżej państwu nazistowskiemu. Podstawą jego istnienia był system rasistowski oparty na eugenice. W połowie lat trzydziestych XX wieku nowy 21 G. Łukomski, Ideologia nazistowska i eksterminacja. U źródeł inżynierii społecznej [w:] Media dawne i współczesne, T. 5, praca zbiorowa pod red. B. Kosmanowej, Poznań 2010, s. 55–70. 22 Homo sovieticus (łac., człowiek sowiecki), pojęcie funkcjonujące początkowo w Związku Sowieckim jako określenie kolejnego etapu ewolucji człowieka Homo sapiens (sic!), ukształtowanego dzięki powodzeniu marksistowsko-bolszewickiego eksperymentu społecznego (Michaił Heller i in.). Z czasem nabrało ono znaczenia pejoratywnego. Wśród wielu cech homo sovieticus, najważniejsze to: człowiek podporządkowany kolektywowi (organizacji partyjnej); dla jego postawy charakterystyczna jest ucieczka od wolności i odpowiedzialności; koniunkturalizm, oportunizm; agresja wobec słabszych, uniżoność wobec silniejszych; brak samodzielnego myślenia oraz działania, etc. 23 J. Tischner, Etyka solidarności oraz Homo sovieticus, Kraków 1992, s. 125, 129; eadem, Myśli wyszukane, wybór W. Bonowicz, Kraków 2000, s. 112–113.


M EDYCYNA W PRZESTRZENI IDEOLOGICZNEJ. EKSTERMINACJA I PROKREACJA

77

system prawny ukształtował państwo, w którym eugenika i selekcja rasowa były jedną z podstaw istnienia systemu. Stworzenie nowego, idealnego rasowo człowieka, było w Trzeciej Rzeszy podstawą ideową systemu 24. Już w okresie walki o zdobycie władzy w Trzeciej Rzeszy zaczęto głosić hasła eksterminacji ludności żydowskiej, a wkrótce także niemiecka nauka dostarczyła teoretycznego uzasadnienia ludobójstwa. Po dojściu Hitlera do władzy walkę antyżydowską kontynuowano już całym systemem środków. Z dotychczasowej strefy ideologicznej i propagandowej przeniesiono ją na grunt administracyjno-polityczny, wprowadzając szereg ustaw dyskryminujących Żydów. W okresie od 1933 do końca 1938 roku starano się wyeliminować ludność żydowską z poszczególnych dziedzin życia Trzeciej Rzeszy, a głównym narzędziem mającym służyć tym celom były ustawy z dnia 15 września 1935 roku podjęte na norymberskim zjeździe partii: ustawa o obywatelstwie Rzeszy (Reichsbürgergesetz) i o ochronie krwi niemieckiej (Blutschutzgesetz). W myśl tych ustaw obywatelem Rzeszy miał być tylko człowiek pochodzący z krwi niemieckiej albo krwi pokrewnej, tak więc Żydzi utracili możliwość posiadania niemieckiego obywatelstwa. Jednocześnie zakazano małżeństw mieszanych oraz wydano szereg innych przepisów, które spowodowały, że Żydzi niemieccy stali się „poddanymi Rzeszy” bez jakichkolwiek praw politycznych. Nastąpiła tak zwana aryzacja życia społecznego25. Chociaż okres nazistowski trwał z historycznego punktu widzenia bardzo krótko, jedynie 12 lat, pozostawił jednak po sobie spuściznę Adolf Hitler cywilizacyjnie niezwykle wprost Zbiory Grzegorza Łukomskiego (Poznań) tragiczną i ponurą. Drugą wojnę światową poprzedzały głębokie przemiany ideologiczne i polityczne w Niemczech, rozwijające się przede wszystkim pod wpływem ideologii nazistowskiej. Program głoszony publicznie w licznych wystąpieniach przez Adolfa Hitlera był nade wszystko populistyczny (mówił to, czego audytorium oczekiwało), początkowo nawiązujący 24 S. Maiwald, G. Mischler, Seksualność w cieniu swastyki. Świat intymny człowieka w polityce Trzeciej Rzeszy, przełożył R. Wojnarowski, Warszawa 2003, s. 5–9. 25 Ibidem, s. 47; G. Łukomski, Ideologia nazistowska, op. cit., s. 47.


78

GRZEGORZ ŁUKOMSKI

do ideologii socjalistycznej. Był to socjalizm bardzo szczególny, przeznaczony wyłącznie dla jednego narodu – dla Niemców. Warto z naciskiem podkreślić owe wspólne korzenie ideowe komunizmu i nazizmu. W swoich przemówieniach Hitler odwoływał się do poczucia sprawiedliwości, uczuć patriotycznych, a nawet tradycji rewolucyjnych, nie ukrywał swej fascynacji bolszewizmem i przemianami rewolucyjnymi w Rosji. Jednocześnie był to coraz bardziej krystalizujący się program polityczny, skrajnie szowinistyczny, rasistowski, program objęcia przez rasę panów (Herrenvolk), mitycznych niemal Aryjczyków, światowej hegemonii, poprzez biologiczne osłabienie lub wyniszczenie innych narodów. Taki cel przede wszystkim przyświecał bowiem nazistowskiej ideologii. Nie posiadając niemal żadnego konstruktywnego programu politycznego, od momentu przejęcia rządów w kraju naziści zaczęli stopniowo przygotowywać niemieckie społeczeństwo do wojny, a co za tym idzie do polityki ekspansji i eksterminacji. Wojna stanowiła bowiem najprostszy sposób integracji i konsolidacji26. Zakładano, że naród niemiecki całkowicie poświęci się nadchodzącej wojnie, tylko wtedy, gdy będzie przekonany, że walką broni własnej godności i wielkości. Posługiwano się terminologią zaczerpniętą z nauk przyrodniczych. Jednym z pierwszych haseł ideologicznych, uzasadniających prawa Niemiec do panowania nad innymi narodami, była rzekoma konieczność powiększenia „przestrzeni życiowej” (Lebensraumu) narodu niemieckiego. Starano się wpoić społeczeństwu przekonanie, że źródłem jego niedostatków i tragicznie niskiego po wojnie światowej poziomu życia jest właśnie brak owej „przestrzeni”, że dopiero po powiększeniu terytorium Niemiec będzie można poprawić sytuację ekonomiczną kraju. W pracy Mein Kampf (Moja walka) Hitler napisał: „Obowiązkiem polityki zagranicznej narodowego państwa jest zapewnienie optymalnych warunków istnienia narodu poprzez utrzymywanie naturalnej i zdrowej proporcji pomiędzy liczebnością i przyrostem narodu a rozmiarami i jakością obszaru, który zamieszkują. Tylko odpowiednia przestrzeń na ziemi zapewnia wolność egzystencji narodowi”27. Naziści, zwłaszcza w początkowym okresie sprawowania władzy, wzorowali się na systemie sowieckim, następnie bardzo kreatywnie udoskonalając go i usprawniając. Zamierzano, podobnie jak w Związku Sowieckim, stworzyć „nowego człowieka” i nową „lepszą” cywilizację. W celu realizacji tego postulatu wdrożono programy inżynierii społecznej. W latach 1939–1944 realizowano program eutanazji o kryptonimie „Akcja T4” („Aktion T4”)28. Polegał na fizycznej „eliminacji życia niewartego życia” („Vernichtung von lebensunwertem Leben”). Zabijano ludzi chorych, upośledzonych psychicznie i fi zycznie. Eksterminację argumentowano „względami społecznymi”, 26 A. Hitler, Mein Kampf. Moja walka, Krosno 1992, s. 280–284. 27 Ibidem, s. 254. 28 Skrót „T4” pochodzi od adresu, pod którym mieściły się biura programu w Berlinie, przy ulicy Tiergartenstrasse 4.


M EDYCYNA W PRZESTRZENI IDEOLOGICZNEJ. EKSTERMINACJA I PROKREACJA

79

a więc „czystością rasową”, lecz także na przykład ekonomicznymi, etc. Zbrodni dokonywano poprzez rozstrzelanie, zagazowanie lub otrucie. Szacuje się, ze łącznie w ramach realizacji programu zabito około 200 tysięcy osób29. Nazistowskie obozy, stanowiące jedną z najbardziej ponurych kart w dziejach Niemiec, funkcjonowały pod wieloma nazwami: jako koncentracyjne, przejściowe, pracy przymusowej, karne, wychowawcze itd. Największy rozgłos zdobyły jednak dwa ich typy: koncentracyjne i natychmiastowej zagłady (nazywane także ośrodkami zagłady czy obozami śmierci), które na stałe weszły do świadomości społecznej jako jeden z najtragiczniejszych rozdziałów historii ludzkości. Pierwsze zapoczątkowały system obozowy i skupiły wielomilionową masę więźniarską kilkudziesięciu narodowości. Drugie były doprowadzonym do perfekcji instrumentem niemieckiej polityki ludobójstwa30. W okresie ich dwunastoletniego istnienia milionom ludzi zmieniono nazwiska na numery ewidencyjne, a liczba ofiar przywożonych na natychmiastową zagładę jest do dnia dzisiejszego niemożliwa do dokładnego ustalenia. Początki obozów koncentracyjnych sięgają prowokacyjnego podpalenia Reichstagu do którego doszło 27 lutego 1933 roku. Już bowiem nazajutrz ukazało się rozporządzenie prezydenta o Ochronie Narodu i Państwa (Verordnung der Reichspräsidenten zum Schutz von Volk und Staat), wprowadzające surowe sankcje za wystąpienia przeciw rządowi, zawieszające wolność obywatelską oraz zezwalające na aresztowanie i więzienie przeciwników nazistowskiego reżimu. Rozporządzenie to było w zasadzie podstawą organizacji i funkcjonowania obozów koncentracyjnych. Osoby, które uznane zostały za wrogów narodu i państwa, osadzano w więzieniach i innych miejscach odosobnienia. Pojawiła się instytucja Schutzhaft, czyli „aresztu ochronnego”. Początkowo nie było żadnych zarządzeń w przedmiocie jego zastosowania i decydowało samo uznanie za komunistę, marksistę czy „człowieka systemu”31. Jako pierwszy został uruchomiony 22 marca 1933 roku KZ32 Dachau, zorganizowany według zasad stosowanych później przy zakładaniu kolejnych obozów koncentracyjnych. Instrukcja tego obozu mówiła wprost o stosowaniu kar aresztu (ciemnicy, odosobnienia) i bicia pałką, w zależności od uznania komendanta obozu, w którego rękach spoczywała cała władza w zakresie stosowania kar33. 29 Obszernie na ten temat zob.: T. Nasierowski, Zagłada osób z zaburzeniami psychicznymi w okupowanej Polsce. Początek ludobójstwa, Warszawa 2008, passim; K. Uzarczyk, Podstawy ideologiczne higieny ras, Toruń 2002, passim. 30 Cz. Madajczyk, Polityka III Rzeszy w okupowanej Polsce, T. 2, Warszawa 1970, s. 273–274. 31 F. Ryszka, Państwo stanu wyjątkowego. Rzecz o systemie państwa i prawa Trzeciej Rzeszy, Wrocław 1985, s. 354. 32 Nazwa obozów koncentracyjnych brzmiała: Konzentrationslager. Odpowiadał jej skrót KL, ale w nomenklaturze niemieckiej używano także skrótu KZ, nawiązującego do najsilniej akcentowanych sylab. 33 F. Ryszka, op. cit., s. 355.


80

GRZEGORZ ŁUKOMSKI

Początkowo obozy koncentracyjne znajdowały się pod pieczą SA (Sturmabteilungen)34, jednak po tzw. „nocy długich noży” do której doszło 30 czerwca 1934 roku, zostały objęte przez SS (Schutz-Staffeln)35. Od tego czasu załogi obozów koncentracyjnych rekrutowały się wyłącznie spośród członków tej organizacji, a całokształt polityki personalnej w obozach został przejęty przez Główny Urząd Dowodzenia SS (SS-Führungshauptamt, SS-FHA). 4 lipca 1934 roku powstał Inspektorat Obozów Koncentracyjnych (Inspektion der Konzentrationslager, IKL), stanowiący centralę kierującą organizacją, budową i działalnością wszystkich obozów koncentracyjnych Trzeciej Rzeszy. Wpierw siedziba Inspektoratu mieściła się w KZ Dachau, potem w KZ Esterwegen, a od połowy 1936 roku w KZ Sachsenhausen, pierwszym obozie koncentracyjnym zbudowanym od podstaw. Na rozkaz Reichsführera SS Heinricha Himmlera 36 powołano również osobne oddziały SS „Trupich Główek” (SS-Totenkopf-Verbände) przeznaczone do służby w obozach koncentracyjnych. W miarę upływu czasu pojęcie „obóz koncentracyjny” używane przez władze Niemiec, nie odpowiadało już funkcji, jaką Heinrich Himmler Zbiory Grzegorza Łukomskiego (Poznań) w rzeczywistości spełniał on w systemie 34 Oddziały szturmowe, zwane też „brunatnymi koszulami”, były organizacją założoną w 1921 roku przez Ernsta Röhma jako zbrojna formacja partii nazistowskiej. Organizacja ta stanowiła przyboczną gwardię Hitlera. Od czerwca 1934 roku zdominowana przez SS. R.S. Wistrich, Kto był kim w III Rzeszy, Kraków 1997, s. 239. 35 Sztafety Ochronne Narodowo-Socjalistycznej Niemieckiej Partii Robotniczej zostały utworzone w 1925 roku jako bojówki partyjne. Pod kierownictwem Himmlera SS stała się najpotężniejszą organizacją w partii nazistowskiej i państwie niemieckim. Ibidem. 36 Heinrich Himmler był zwierzchnikiem Gestapo i wojskowych jednostek SS (Waffen SS). W październiku 1939 roku Hitler mianował go komisarzem do spraw umacniania niemczyzny (Reichskommissar für die Festigung des Deutschen Volkstum) i przekazał całkowitą władzę nad podbitymi obszarami Polski. W latach 1943–1945 Himmler pełnił funkcję ministra spraw wewnętrznych. Ponadto, jako fanatyczny zwolennik teorii rasistowskich, był głównym realizatorem „ostatecznego rozwiązania”, organizatorem masowych morderstw Żydów. Po kapitulacji Niemiec ukrywał się pod zmienionym nazwiskiem, lecz został ujęty i aresztowany przez wojska brytyjskie. Zanim zdążył stanąć przed sądem, 23 maja 1945 roku popełnił samobójstwo, połykając ukrytą w ustach ampułkę z trucizną. Ibidem, s. 101–105.


M EDYCYNA W PRZESTRZENI IDEOLOGICZNEJ. EKSTERMINACJA I PROKREACJA

81

zbrodni nazistowskich. Obozy, które wcześniej były miejscem izolowania opozycji antynazistowskiej, stały się po 1939 roku podstawowym instrumentem terroru i ludobójstwa. Było to zgodne z eksterminacyjną polityką Trzeciej Rzeszy, obliczonej na biologiczną zagładę poszczególnych narodów. Pojawiła się nieznana na terenach okupowanych praktyka indywidualnych i masowych egzekucji. Aparat terroru, po wybuchu wojny z Polską, został przynajmniej dwukrotnie rozbudowany. Pierwszoplanowe funkcje obozów koncentracyjnych były w tym okresie determinowane głównie ewolucją reżimu nazistowskiego, jak i aktualną sytuacją wojenną i ekonomiczną Trzeciej Rzeszy. Początkowo deportowanych do obozów koncentracyjnych ludzi masowo unicestwiano. Nadzieje na wojnę błyskawiczną powodowały, że nie ceniono siły roboczej więźniów37. Sytuacja uległa zmianie od wiosny 1942 roku, kiedy to, w związku z potrzebami niemieckiej gospodarki wojennej, funkcja eksterminacyjna obozów sprzęgała się coraz silniej z funkcją ekonomiczną. Obozy zostały związane z gospodarką zbrojeniową Rzeszy i znalazły się pod kierownictwem ekonomicznym i administracyjnym Oswalda Pohla – szefa Głównego Urzędu Gospodarczo-Administracyjnego SS. Wydał on w marcu i kwietniu 1942 roku raporty w których sprecyzował zasady eksploatacji siły roboczej więźniów. Jeszcze w tym samym roku, podczas narady wyższych dostojników Rzeszy w dniach 20–22 września, Hitler podjął decyzję, aby więźniów kierować do pracy w zakładach znajdujących się poza obozem. Nowe obozy miały powstawać w pobliżu fabryk, a filie fabryk w pobliżu obozów38. Prócz obozów pracy, w których przeprowadzano także zabronione prawem doświadczenia i eksperymenty medyczne, istniały także obozy masowej i natychmiastowej zagłady. Obozy te tworzono od grudnia 1941 r., co związane było z realizacją programu tak zwanego „ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej” („Endlösung der Judenfrage”). Do ośrodków tego typu należały między innymi ośrodki w Chełmie nad Nerem, Bełżcu, Treblince, Sobiborze, Majdanku oraz w Auschwitz II (Brzezinka, czyli Birkenau, założony w styczniu 1942 r.). Łącznie przez niemieckie obozy koncentracyjne i jenieckie przeszło około 18 milionów ludzi, z czego około 11 milionów straciło życie. Eksterminację realizowano także poprzez ograniczenie rozrodczości ludności niearyjskiej. Przyzwolenie na dokonywanie aborcji dla „narodowo obcych” zostało usankcjonowane prawnie i zamieszczone w paragrafie 8, niemieckiego rozporządzenia o ochronie małżeństwa, rodziny i macierzyństwa z 9 marca 1943 roku 39. 37 Cz. Madajczyk, op. cit., s. 275. 38 Ibidem, s. 276. 39 §8 „Der Reichsminister der Justiz kann bestimmen, daß die §§ 1 bis 7 auf Straftaten gegen Personen, die nicht deutsche Staatsangehörige deutscher Volkszugenhörigerkeit sind, keine Anwendung fi nden. Die Anordnungen können im Erlaßwege getroffen warden,Verordnung zum Schutz von Ehe, Familie und Mutterschaft”, 9 III 1943, “Reichsgesetzblatt”, Jahrgang 1943, Teil I, s. 140–141.


82

GRZEGORZ ŁUKOMSKI

Rozporządzenie to pozwalało na przerywanie ciąży przez kobiety nie będące pochodzenia niemieckiego. Oznaczało to w praktyce usankcjonowanie narodowościowego, a właściwie rasowego wskazania do zabiegu40. Akt prawny miał na celu zwiększenie przyrostu naturalnego w Trzeciej Rzeszy i stopniową depopulację ludności podbitej. W związku z tym lekarzy niemieckich w Generalnym Gubernatorstwie obowiązywały te same prawa, dotyczące ochrony macierzyństwa, co w kraju ojczystym. Natomiast lekarze nieniemieccy mieli zasadniczo wzbronione spowodowania przerywania ciąży u kobiet posiadających państwową przynależność do Rzeszy Niemieckiej lub przynależnych do narodu niemieckiego41. Inspiratorem i szczególnie aktywnym realizatorem eksterminacji ludności polskiej był Heinrich Himmler. W swojej notatce pt. Kilka myśli o traktowaniu obcoplemiennych na wschodzie (Einige Gedanken über die Behandlung der Fremdvölkischen im Osten) z 15 maja 1940 r. poruszył kwestię przeprowadzenia rasowego przesiania (Siebung) pośród masy narodowościowej Generalnego Gubernatorstwa. Himmler przedstawił pomysł corocznego „przesiewania” wszystkich 6–10-letnich dzieci z obszaru Generalnego Gubernatorstwa i dzielenie ich na jednostki rasowo wartościowe i nie wartościowe. Dzieci uznane za wartościowe miały by być kierowane do szkół w Niemczech oraz osiedlone wraz z rodzicami w tym kraju. Himmler był również inicjatorem założenia w 1936 r. instytucji Lebensborn. Organizacja ta miała charakter polityczno-rasowy, a jej celem było popieranie płodzenia wartościowo rasowych dzieci. W punkcie 2 statutu tej jednostki określono jej podstawowe zadanie: zapewnienie lokum i opiekę wartościowym rasowo i genetycznie kobietom ciężarnym, w wypadku których po starannym sprawdzeniu ich własnej rodziny oraz rodziny ojca przez Główny Urząd Rasy i Osadnictwa SS można przyjąć, że przyjdą również wartościowe dzieci. Domy Lebensbornu były de facto zakładami dla niezamężnych matek, gdyż naziści uważali, że rodzi się za mało dzieci oraz dokonuje się zbyt wielu aborcji42. Komisarz Rzeszy do spraw umacniania niemczyzny uważał, że dzięki pomocy Lebensbornu udaje się pozyskać corocznie przynajmniej 100 tysięcy dzieci. Z jego mętnych wyliczeń wynikało ponadto, że dzięki temu mniej więcej za 30 lat Niemcy dysponować będą dodatkową 400-tysięczną armią43. Naziści założyli dziewięć niemieckich i trzynaście zagranicznych domów Lebensbornu, w tym 6 na 40 E. Zielińska, Przerywanie ciąży. Warunki legalności w Polsce i na świecie, Warszawa 1990, s. 51. 41 Obwieszczenie dot. przerywania ciąży, [w:] „Zdrowie i Życie”, Kraków, 11 VII 1943 r., R. IV, nr 22–23 (140–141); por. także: Katarzyna Parkitna, Eksterminacja medyczna ludności polskiej na ziemiach Generalnego Gubernatorstwa w latach 1939–1945, s. 11 (maszynopis artykułu w posiadaniu autora). 42 S. Maiwald, G. Mischer, Seksualność w cieniu swastyki, op. cit., s. 71–72 [za:] D. Schmitz-Köster, W imię rasy. Dzieci dla Führera – mity i rzeczywistość, Warszawa 2000, s. 34–35. 43 Ibidem, s. 73 [za:] G. Lilienthal, Medizin und Rassenpolitik – „Der Lebensborn e.V.” der SS, [w:] J. Bleker, N. Jachertz (red.), Medizin im Dritten Reich, Köln 1989, s. 27.


M EDYCYNA W PRZESTRZENI IDEOLOGICZNEJ. EKSTERMINACJA I PROKREACJA

83

ziemiach polskich44. We wszystkich domach przyszło łącznie na świat 18 000 dzieci; taką liczbę wymieniono podczas procesu norymberskiego, lecz historycy uważają, że jest zawyżona. Podobno Lebensborn miał łącznie pod swoją opieką 90 000 osób – to również dane szacowane zbyt wysoko45. Eksterminacja, jak i działania zmierzające do zwiększenia populacji, stanowiły uzupełniające się dwie strony politycznych działań w Niemczech w latach 1933–1945. Wynikały z założeń ideologicznych. Medycyna, zarówno w sferze działań naukowych, jak też praktyki medycznej, służyła nadrzędnym celom polityki państwa, Biologiczne uwarunkowania czystek etnicznych zespoliły się z ideologicznymi i społecznymi. Postulaty twórców marksizmu i nazizmu w pełni zrealizowano praktycznie w Sowietach i Trzeciej Rzeszy, tworząc niemal perfekcyjny system masowej eksterminacji na skalę dotąd niespotykaną. Stał się on następnie mrocznym dwudziestowiecznym wzorcem polityczno-kulturowym, powielanym w wielu innych państwach na świecie.

Bibliografia Źródła drukowane, pisma polityczne, prasa – H.S. Chamberlain, Die Grundlagen des 19. Jahrhuderts, München 1899 – J.A. Gobineau, Essai sur l’inégalité des races humaines, Paris 1853 – E. Häckel, Die Welträtsel, Hamburg 2009 – F. Nietzsche, Tako rzecze Zaratustra. Książka dla wszystkich i dla nikogo, przeł. W. Berent, Warszawa 1906 – P. de Lagarde, Deutsche Schriften, München 1924 – J. Langbehn, Rembrandt als Erziecher, Leipzig 1890 – „Reichsgesetzblatt”, Jahrgang 1943, Teil I – A. Rosenberg, Der Mythus des 20. Jahrhunderts. Eine Wertung der seelisch-geistigen Gestaltenkämpfe unserer Zeit, München 1930 – The Soviet Story [film], „Neue Rheinische Zeitung. Organ der Demokratie” (Köln), styczeń 1849 r. – „Zdrowie i Życie”, Kraków, 11 VII 1943 r., R. IV, nr 22–23 (140–141)

44 Ibidem, s. 71. Na ziemiach polskich oddziały Lebensbornu znajdowały się w Bydgoszczy, Poznaniu („Westerwald”), Smoszewie koło Krotoszyna („Lebensborn-Siedlung-Heimstätte”) oraz na terenie Generalnego Gubernatorstwa w Krakowie (pod jego zarządem dom „Markwald” w bliżej nieznanej miejscowości) i Otwocku koło Warszawy, R. Hrabar, „Lebensborn” czyli źródło życia, Katowice 1975, s. 83. 45 Ibidem, s. 76; K. Parkitna, op. cit., s. 12.


84

GRZEGORZ ŁUKOMSKI

Opracowania – H. Arendt, Korzenie totalitaryzmu, T. 2, Warszawa 2008 – E. Gellner, Narody i nacjonalizm, wyd. 2, Warszawa 2009 – H. Hecker, Vom „Slavogermanen” zum Slaven zur Darstellung der Slaven in der Rassenideologie H.S. Chamberlain, [w:] Osteuropa in Geschichte und Gegenwart. Festschrift für Günther Stőkl zum 60. Geburtstag, hrsg. von H. Lemberg, P. Nitsche u. E. Oberländer, Köln–Wien 1977 – A. Hitler, Mein Kampf. Moja walka, Krosno 1992 – R. Hrabar, „Lebensborn” czyli źródło życia, Katowice 1975 – A. Jaeschke, Totalni sąsiedzi Polski w publicystyce politycznej 1931–1939, Kraków 2002 – J. Kamiński, Koszmar niewolnictwa. Obozy koncentracyjne od 1896 do dziś. Analiza, Warszawa 1990 – J. Krasuski, Z dziejów niemieckiej myśli politycznej XIX i XX w. Eseje filozoficzno-historyczne, Poznań 1965 – M. Kula, Religiopodobny komunizm, Kraków 2003 – Leksykon historii powszechnej 1900–1945, pod red. S. Sierpowskiego, Poznań 1996 – G. Lilienthal, Medizin und Rassenpolitik – „Der Lebensborn e.V.” der SS, [w:] J. Bleker, N. Jachertz (red.), Medizin im Dritten Reich, Köln 1989 – G. Łukomski, Bernard Chrzanowski (1861–1944). Biografia Polaka zachodniokresowego, Poznań 2005 – G. Łukomski, Eugenika i eksterminacja w przestrzeni historyczno-ideologicznej, [w:] Medycyna na usługach systemu eksterminacji ludności w Trzeciej Rzeszy i na terenach okupowanej Polski, Poznań 2011 – G. Łukomski, Ideologia nazistowska i eksterminacja. U źródeł inżynierii społecznej, [w:] Media dawne i współczesne, T. 5, praca zbiorowa pod red. B. Kosmanowej, Poznań 2010 – Cz. Madajczyk, Polityka III Rzeszy w okupowanej Polsce, T. 2, Warszawa 1970 – S. Maiwald, G. Mischler, Seksualność w cieniu swastyki. Świat intymny człowieka w polityce Trzeciej Rzeszy, przełożył R. Wojnarowski, Warszawa 2003 – H. Meier, Zur Europa – Ideologie im. 19. Jahrhundert [w:] Studien über die deutsche Geschichtswissenschaft, Bd. 2, Berlin 1965 – R. Miedwiediew, Pod osąd historii, T. 1–2, Warszawa 1990 – G.L. Mosse, Kryzys ideologii niemieckiej. Rodowód intelektualny Trzeciej Rzeszy. Tłum. T. Evert, Warszawa 1972 – T. Nasierowski, Zagłada osób z zaburzeniami psychicznymi w okupowanej Polsce. Początek ludobójstwa, Warszawa 2008 – H. Olszewski, Heinrich von Treitschke i zmierzch liberalizmu w Niemczech, [w:]: Polacy i Niemcy. Dziesięć wieków sąsiedztwa. Studia ofiarowane profesorowi Januszowi Pajewskiemu w osiemdziesiątą rocznicę urodzin. Praca zbiorowa, Warszawa 1987 – H. Olszewski, Nauka historii w upadku. Studium o historiografii i ideologii historycznej w imperialistycznych Niemczech, Warszawa 1982 – K. Parkitna, Eksterminacja medyczna ludności polskiej na ziemiach Generalnego Gubernatorstwa w latach 1939–1945, maszynopis artykułu w posiadaniu autora – F. Ryszka, Państwo stanu wyjątkowego. Rzecz o systemie państwa i prawa Trzeciej Rzeszy, Wrocław 1985 – D. Schmitz-Köster, W imię rasy. Dzieci dla Führera – mity i rzeczywistość, Warszawa 2000 – J. Smaga, Narodziny i upadek imperium ZSRR 1917–1991, Kraków 1992


M EDYCYNA W PRZESTRZENI IDEOLOGICZNEJ. EKSTERMINACJA I PROKREACJA

85

– R. Stobiecki, Bolszewizm a historia. Próba rekonstrukcji bolszewickiej filozofii dziejów, Łódź 1998 – J. Tischner, Etyka solidarności oraz Homo sovieticus, Kraków 1992 – J. Tischner, Myśli wyszukane, wybór W. Bonowicz, Kraków 2000 – K. Tyszka, Nacjonalizm w komunizmie. Ideologia narodowa Związku Radzieckim i Polsce Ludowej, Warszawa 2004 – K. Uzarczyk, Podstawy ideologiczne higieny ras, Toruń 2002 – R.S. Wistrich, Kto był kim w III Rzeszy, Kraków 1997 – E. Zielińska, Przerywanie ciąży. Warunki legalności w Polsce i na świecie, Warszawa 1990

Streszczenie Wiek XX to w Europie kryzys wartości tworzących cywilizację zachodnią. Początki destrukcyjnych idei, nazizmu podobnie jak wcześniejszego komunizmu, wywodzą się z darwinizmu społecznego, pseudonaukowych, z XIX wieku, teorii mechanicznie przenoszących ewolucjonizm ze świata przyrody na grunt realiów społecznych i politycznych. Prekursorami byli Karol Marks i Fryderyk Engels, twórcy ideologii marksistowskiej. Wyłącznie biologiczne traktowanie zjawisk społeczno-politycznych doprowadziło, zwłaszcza w Niemczech, do wykształcenia się w drugiej połowie XIX wieku początków rasistowskiego antysemityzmu Obie ideologie, komunizm i nazizm – tak sobie bliskie ideowo – stworzyły w rezultacie nowy typ państwa, państwa totalitarnego, którego podstawą stał się terror i masowa eksterminacja, eugenika połączona z inżynierią społeczną, ludobójstwo na skalę przemysłową, w rezultacie doprowadzając do regresu kulturowego cywilizacji zachodniej na skalę dotąd niespotykaną i nie posiadającą precedensu. Słowa kluczowe: marksizm, komunizm, nazizm, darwinizm społeczny, antysemityzm, eugenika, aborcja, ludobójstwo, Związek Sowiecki, III Rzesza.

Summary The 20th century in Europe is the crisis of values of the Western world. The beginnings of destructive ideas of Nazism alike earlier communism, derive from social Darwinism, nineteenth century pseudoscientific theories that mechanically transfer evolution from nature to social and political realities. Their precursors were Karol Marks and Fryderyk Engels, creators of Marxist ideology. Solely biological treatment of socio-political phenomena led, especially in Germany, to the emergence of racist anti-Semitism in the second half of the nineteenth century. Both doctrines, communism and Nazism – so ideologically close to each other – resulted in a new type of state, the totalitarian state, based on terror and mass extermination, eugenics combined with social engineering, genocide on an industrial scale, which resulted in a cultural recession of Western civilization on a scale unheard before and unprecedented. Key words: Marxism, communism, Nazism, social Darwinism, anti-Semitism, eugenics, abortion, genocide, Soviet Union, Third Reich.


H I S T O R I A

M A T E R I A Ł Y

B I U L G Ł B I B L L EK 2017, nr 368, s. 87-102

Wojciech Giermaziak, Rafał E. Stolarski Głowna Biblioteka Lekarska, Warszawa

W STULECIE „BŁĘKITNEJ ARMII”… PRZEWODNIK DO BADAŃ MEDYCZNYCH REKRUTÓW DLA A RMII POLSKIEJ WE FRANCJI Z 1917 ROKU 100 YEARS OF „BLUE ARMY”… GUIDE TO MEDICAL RESEARCH OF RECRUITS FOR THE POLISH A RMY IN FRANCE IN 1917 Sto lat temu, 4 czerwca 1917 roku, z inicjatywy Romana Dmowskiego i kierowanego przez niego Komitetu Narodowego Polskiego, prezydent Republiki Francuskiej Raymond Poincaré wydał dekret o utworzeniu Armii Polskiej we Francji1. Było to możliwe dzięki zmianom w ówczesnej europejskiej konfiguracji politycznej – trwająca I wojna światowa doprowadziła właśnie do przełomowych zmian politycznych w Rosji (rewolucja lutowa i upadek caratu – 12 marca 1917 r. – oraz odezwa rosyjskiego Rządu Tymczasowego w sprawie polskiej – 30 marca). Na decyzję władz francuskich wpływ miały także ogromne straty we własnych oddziałach, dochodzące do 60 procent stanów osobowych – w tej sytuacji armia francuska pilnie potrzebowało rezerw ludzkich, a takie mógł przynieść zaciąg ochotniczy pod narodowe sztandary spośród emigracji polskiej z Europy i obu Ameryk 2. 1 “Décret Le Président de la République Française. Sur le rapport du président du Conseil, Ministre des Affaires Etrangères et du Ministre de la Guerre, Décrète: Article premier — Il est crée, en France, pour la durée de la guerre, une armée polonaise autonome, placé sous les ordres du haut commandement français et combattant sous le drapeau polonais. […]”, vide Kazimierz Władysław Kumaniecki, Odbudowa państwowości polskiej. Najważniejsze dokumenty 1912 – styczeń 1924, Kraków–Warszawa 1924, s. 106 i nast.; tu także m.in. tłumaczenie dekretu. 2 Przewidywał to, w punkcie 4, wspomniany dekret prezydenta Raymonda Poincaré: “[…] Art.4 — L’armée polonaise se recrute: 1. parmi les Polonais servant actuellement dans l’armée française, 2. parmi les Polonais d’autres provenances admis à passer dans les rangs de l’armée polonaise en France ou à contracter un engagement volontaire pour la durée de la guerre au titre de l’armée polonaise.[…]”, ibidem.

POWRÓT DO SPISU TREŚCI


88

WOJCIECH GIERMAZIAK, R AFAŁ. E. STOLARSKI

Wojsko polskie formowane we Francji zyskała wkrótce przydomek „Błękitnej Armii” (L’Armée bleue), od koloru francuskich uniformów, w które została umundurowana, a pierwsze jej odziały zostały sformowane w obozie w miejscowości Sillé-leGuillaume, w regionie Loary. Na czele „Błękitnej Armii” stanął początkowo francuski generał Louis Archinard3, którego 4 października 1918 r. zastąpił gen. Józef Haller – jeden z najwybitniejszych polskich dowódców i polityków, związany z obozem narodowym4. Wcześniej, bo 28 września 1918 r., na mocy porozumienia z rządem Francji Komitet Narodowy Polski uzyskał pełną kontrolę polityczną nad Armią, która została uznana za „jedyną, samodzielną, sojuszniczą i współwalczącą armię polską”5. „[…] Werbunek do Armii Polskiej odbywał się na zasadzie zaciągu ochotniczego. Odwoływano się głównie od polskiego patriotyzmu. Apelowano do środowisk emigracyjnych w Europie oraz Ameryce. Polonia bardzo ofiarnie potraktowała zaciąg ochotniczy. Główny trzon stanowili Polacy z USA, zgłaszający się na apel Ignacego Jana Paderewskiego6 oraz emigranci z Kanady, Brazylii i Europy. Z samego Chicago 3 Louis Archinard (ur. 1 II 1850 r. w Le Havre, zm. 8 V 1932 r. w Villiers-le-Bel), generał francuski, odznaczony Krzyżem Srebrnym Orderu Wojennego „Virtuti Militari” oraz czterokrotnie Krzyżem Walecznych. 4 Józef Haller (ur. 13 VII 1873 r. w majątku Jurczyce pod Krakowem, zm. 4 VI 1960 r. w Londynie), generał broni, legionista, organizator odrodzonego Wojska Polskiego. Urodził się w patriotycznej rodzinie ziemianina Henryka i Olgi z Tretterów; był oficerem w armii austro-węgierskiej, z której wystąpił (1907/1908), poświęcając się działalności społecznej i patriotycznej, między innymi w Towarzystwie Gimnastycznym „Sokół”; w 1913 r. został komendantem Polowych Drużyn Sokolich. Po wybuchu I wojny światowej walczył w Legionach: początkowo w Legionie Wschodnim, jako organizator formacji i dowódca, następnie dowodził batalionem i pułkiem w II Brygadzie Legionów (VII 1914 r.– III 1916 r.); III–VII 1916 r.: Komenda Legionów, po czym dowódca II Brygady, z którą, protestując przeciwko traktatowi brzeskiemu, 15 lutego 1918 r. przeszedł pod Rarańczą przez front austriacko-rosyjski i dołączył do II Korpusu Polskiego na Wschodzie; dowodził 5. Dywizją Strzelców, a od 28 III 1918 r. II Korpusem Polskim; w wyniku przegranej z Niemcami bitwy pod Kaniowem (18 III 1918 r.) i rozbiciu Korpusu, przedostał się do Moskwy, gdzie stanął na czele Polskiej Komisji Wojskowej; w VII 1918 r. przedostał się do Francji i z ramienia Komitetu Narodowego Polskiego zorganizował Armię Polską („Błękitna Armia”, „Armia Hallera”), na jej czele w IV 1919 r. przybył do Polski: uczestniczył w wojnie polsko-ukraińskiej (V–VI 1919 r.) i w wojnie polsko-bolszewickiej; VII–VIII 1920 r.: Generalny Inspektor Armii Ochotniczej i członek Rady Obrony Państwa; VIII–X 1920 r.: dowódca Frontu Północno-Wschodniego i Północnego, następnie do VII 1926 r.: Generalny Inspektor Artylerii; od 30 VII 1926 r. w stanie spoczynku. W latach 1936–1939 współorganizator opozycyjnego Frontu Morges; 4 X 1939 r. powołany do służby czynnej w szeregach Wojska Polskiego we Francji. Po wojnie osiedlił w Londynie, gdzie zmarł; pochowany na Cmentarzu Gunnersbury. 23 IV 1993 r. jego prochy sprowadzono do Polski, spoczęły w krypcie w kościele garnizonowym św. Agnieszki w Krakowie – Grzegorz Łukomski, Rafał E. Stolarski, Polonia Restituta. Kalendarz Niepodległości 2018, w przygotowaniu. 5 “[…] armée autonome alliée et belligérante sous un commandement polonais unique […]”, K.W. Kumaniecki, op. cit., s. 108. 6 Ignacy Jan Paderewski (ur. 6 XI 1860 r. w Kuryłówce, zm. 29 VI 1941 r. w Nowym Jorku), światowej sławy polski pianista i kompozytor, polityk i mąż stanu; w czasie I wojny światowej działał na rzecz niepodległości Polski w USA.


Plakat rekrutacyjny do Armii Polskiej we Francji, proj. Władysław Teodor Benda Zbiory Rafała E. Stolarskiego (Warszawa)


Plakat rekrutacyjny do Armii Polskiej we Francji, skierowany do ochotników z USA, proj. Władysław Teodor Benda Zbiory Rafała E. Stolarskiego (Warszawa)


W STULECIE „BŁĘKITNEJ A RMII”…

91

zgłosiło się 3 tysiące polskich ochotników. Do «Błękitnej Armii» nie mogli zapisać się Polacy, którzy uzyskali obywatelstwo amerykańskie, ponieważ obowiązywał ich pobór do armii amerykańskiej. Dlatego zaciągali się głównie imigranci, którzy przybyli do Stanów Zjednoczonych stosunkowo niedawno lub obywatele amerykańscy polskiego pochodzenia, którzy nie przekroczyli 21 roku życia, lub którzy przekroczyli 31 lat i nie obowiązywał ich nabór do wojska amerykańskiego. Ograniczenia te sprawiły, że do «Błękitnej Armii» z rzeszy ochotników przyjęto tylko tych, którzy spełniali owe kryteria. […]”7. Wszyscy ochotnicy z obu Ameryk trafiali do zorganizowanego specjalnie w tym celu polskiego obozu wojskowego The Tadeusz Kosciuszko Polish Army Training Camp w kanadyjskim miasteczku Niagara-on-the-Lake, na granicy z USA. Obóz powstał dzięki zabiegom Ignacego Jana Paderewskiego, który skłonił prezydenta USA Thomasa Woodrow Wilsona do podpisania 5 października 1917 r. dekretu zezwalającemu Polakom ze Stanów Zjednoczonych formować swoją armię. Ponieważ jednak ówczesne układy międzynarodowe nie pozwalały na jej szkolenie na ziemi amerykańskiej – USA pozostawały w stanie wojny – z pomocą pospieszyła Kanada... Tadeusz Kosciuszko Camp działał w sumie 18 miesięcy – do 11 marca 1919 r., a przez cały czas funkcjonowania komenderował nim podpułkownik Arthur D’Orr LePan8. „[…] Dzięki niezwykłej ofiarności Polonii [w USA – dop. aut.] na wyekwipowanie żołnierzy zebrano 10 mln dolarów. Po krótkim przeszkoleniu, do Francji [z Tadeusz Kosciuszko Camp – dop. aut.] odpłynęło 20 720 polskich żołnierzy ochotników. […] W 1. Pułku Strzelców Pieszych najliczniejsi byli Polonusi z Ameryki, 15 procent ochotników stanowili Polacy z Holandii. Liczną grupą byli jeńcy wojenni przebywający we francuskich, brytyjskich i włoskich obozach jenieckich, którzy wcześniej służyli w armiach państw centralnych. Trafiali do nich działacze Komitetu Narodowego Polskiego i starali się ich zwerbować do służby w Armii Polskiej. Zakończenie działań wojennych na Zachodzie przyspieszyło rozwój organizacyjny Armii. Przestało istnieć wiele trudności związanych z rekrutacją i wcieleniem Polaków, zwłaszcza we Włoszech. Pozyskano tam ok. 25 tys. żołnierzy – byłych jeńców z armii austro-węgierskiej. […]”9. W sumie powracająca do niepodległej już Polski w kwietniu–maju 1919 r. „Błękitna Armia” liczyła ok. 68 tys. żołnierzy, zorganizowanych w pięć dywizji piechoty, dywizję szkolną (instrukcyjną), pułku czołgów i 7 eskadr lotniczych. Niezwykle ciekawym i dotąd niedostatecznie zbadanym elementem historii Armii Polskiej we Francji jest właśnie przebieg poboru ochotników do jej szeregów z terenu USA. Wiadomo, że większość z nich dotarła do Tadeusz Kosciuszko Camp 7 Piotr Potomski, W stulecie Błękitnej Armii, [w:] „Nowy Dziennik – Polish Daily News” (Nowy Jork, USA), R. 46, 13 VI 2017 r. 8 Arthur D’Orr LePan (ur. 1885, zm. 1976), kanadyjski oficer, syn emigrantów irlandzkich pochodzenia francuskiego, odznaczony Krzyżem Komandorskim Orderu „Polonia Restituta”. 9

P. Potomski, op. cit.


Gen. Józef Haller na plakacie propagandowym Wstąp do wojska – broń Ojczyzny z 1920 r. Zbiory Rafała E. Stolarskiego (Warszawa)


W STULECIE „BŁĘKITNEJ A RMII”…

93

w Niagara-on-the-Lake przez przygraniczne amerykańskie miasto Buffalo w stanie Nowy Jork, gdzie od 9 czerwca 1917 r. działał Polish-American Citizens Committee, koordynujący wysiłki innych polonijnych organizacji i zapewniający podróżującym do obozu zakwaterowanie, wyżywienie i dalszy transport. Polish-American Citizens Committee kierowali ks. Cezary Krzyżan oraz dr Francis E. Fronczak, który też pełnił obowiązki komisarza służby zdrowia miasta Buffalo, a zarazem był członkiem paryskiego Komitetu Narodowego Polskiego. Zaś spora liczba ochotników pochodziła z okolic Pittsburgha w stanie Pensylwania, Miasta Stali (Steel City), centrum przemysłu hutniczego USA, miejsca masowej emigracji Polaków w XIX wieku. I właśnie w Pittsburghu wydany został prezentowany niżej, pierwszy raz tłumaczony na język polski, unikalny druk z 1917 roku, zatytułowany Physical Standards and Instructions for the Medical Examination of Recruits for the Polish Army in France (Standardy fi zyczne i przewodnik do badań medycznych rekrutów dla Armii Polskiej we Francji)10. Ta niepozorna, całkowicie zapomniana przez histoPortret gen. Józefa Hallera pędzla Kazimierza ryków broszura11, pozwala dokładnie Jodzewicza na znaczku pocztowym poznać jakimi kryteriami medyczproj. Ewy Szydłowskiej, Warszawa 2017 r. nymi kierowały się ówczesne komisje Poczta Polska poborowe przy selekcji ochotników do polskiego wojska. Wymagania te wydają się – szczególnie jak na okres wojny – niezwykle szczegółowe i bardzo wysokie, co na pewno sprawiło, iż wielu kandydatów na żołnierzy nie dostało swojej upragnionej szansy na służbę pod narodowymi sztandarami! 10 Physical Standards and Instructions for the Medical Examination of Recruits for the Polish Army in France, b. wyd., Pittsburgh, Pa. 1917, s. nlb. [7]. Korzystaliśmy z unikalnego egzemplarza ze zbiorów Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich (sygn. 639.270 I), której to Bibliotece składamy serdeczne podziękowania za okazaną pomoc! Reprint broszury – na końcu tego numeru „Biuletynu Głównej Biblioteki Lekarskiej”. 11 Broszura doczekała się tylko jednego przedruku, w dodatku bez tłumaczenia na język polski – vide Paul S. Valasek, Haller’s Polish Army in France, wyd. Whitehall Printing, Chicago 2006.


94

WOJCIECH GIERMAZIAK, R AFAŁ. E. STOLARSKI

Żołnierze „Błękitnej Armii” z gen. Józefem Hallerem na czele przyczynili się ogromnie do odzyskania przez Polskę niepodległości w listopadzie 1918 roku i obrony jej granic w latach 1918–1921. Zasługi te docenił Senat RP, ustanawiając rok 2017 – Rokiem Generała Józefa Hallera: „[…] Generał Józef Haller (1873–1960) był jednym z najwybitniejszych polskich dowódców i polityków związanych z obozem narodowym i chrześcijańsko-demokratycznym. Z jego biografią wiąże się wiele niezwykłych wydarzeń, których rocznice obchodzimy w 2017 r. […] 100 lat temu we Francji, z inicjatywy Komitetu Narodowego Polskiego, powstała Błękitna Armia, od 1918 r. dowodzona przez gen. Józefa Hallera. Żołnierz polski znalazł się wśród zwycięzców walczących w I wojnie światowej. W tym samym roku państwa ententy wpisały do celów wojny postulat odbudowy niepodległej Polski z wolnym dostępem do morza. […] Ogłoszenie roku 2017 Rokiem Generała Józefa Hallera pozwoli nie tylko przybliżyć postać samego generała i jego najbliższych […], ale także skupić uwagę Polaków na ważnych wydarzeniach i wyjątkowych organizacjach, zasłużonych w dziejach Polski, znanych z krzewienia polskości i patriotycznego ducha. […]12”.

Bibliografia –

Krzysztof Kaczmarski, Wojciech J. Muszyński, Rafał Sierchuła, Generał Józef Haller 1873–1960, Warszawa 2017

Kazimierz Władysław Kumaniecki, Odbudowa państwowości polskiej. Najważniejsze dokumenty 1912 – styczeń 1924, Kraków–Warszawa 1924

Grzegorz Łukomski, Rafał E. Stolarski, Polonia Restituta. Kalendarz Niepodległości 2018, w przygotowaniu

Physical Standards and Instructions for the Medical Examination of Recruits for the Polish Army in France, b. wyd., Pittsburgh, Pa. 1917

Piotr Potomski, W stulecie Błękitnej Armii, [w:] „Nowy Dziennik – Polish Daily News” (Nowy Jork, USA), R. 46, 13 VI 2017 r.

Paul S. Valasek, Haller’s Polish Army in France, Chicago 2006

12 Uchwała Senatu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 4 listopada 2016 r. w sprawie ustanowienia roku 2017 Rokiem Generała Józefa Hallera, [w:] „Monitor Polski. Dziennik Urzędowy Rzeczypospolitej Polskiej” (Warszawa), 21 XI 2016 r., poz. 1127.


W STULECIE „BŁĘKITNEJ A RMII”…

95

Streszczenie: 4 czerwca 1917 roku prezydent Francji Raymond Poincaré wydał dekret o utworzeniu Armii Polskiej we Francji, która wkrótce zyskała przydomek „Błękitna Armia”, od koloru francuskich uniformów. Werbunek do Armii Polskiej we Francji odbywał się na zasadzie zaciągu ochotniczego. Odwoływano się głównie od polskiego patriotyzmu. Apelowano do środowisk emigracyjnych w Europie oraz obu Amerykach – w USA pozyskano 20 720 polskich żołnierzy-ochotników. W sumie powracająca do niepodległej już Polski w kwietniu–maju 1919 r. „Błękitna Armia” liczyła ok. 68 tys. żołnierzy. Prezentowany w artykule, pierwszy raz tłumaczony na język polski, unikalny druk z 1917 roku, zatytułowany Physical Standards and Instructions for the Medical Examination of Recruits for the Polish Army in France (Pittsburgh, Pa. 1917) omawia dokładnie ówczesne wymagania medyczne stawiane ochotnikom do służby wojskowej. Słowa kluczowe: Armia Polska we Francji 1917–1919, wojskowa służba zdrowia, pobór ochotniczy do wojska, regulaminy i instrukcje wojskowe.

Summary: On June 4, 1917, French President Raymond Poincaré issued a decree on the formation of the Polish Army in France, which soon gained the alias “Blue Army” from the colour of French uniforms. The recruitment to the Polish Army in France took place on a voluntary basis. It was mainly referred to Polish patriotism. An appeal was addressed to emigrant communities in Europe and the Americas – 20,720 Polish volunteer soldiers were gathered in the USA. In total, returning to an independent Poland in April–May 1919, the “Blue Army” numbered about 68,000. soldiers. The article, fi rst translated into Polish, was published in 1917, entitled “Physical Standards and Instructions for the Medical Examination of Recruits for the Polish Army in France” (Pittsburgh, Pa. 1917) and discusses the exact medical requirements for volunteers in military service. Key words: Polish Army in France 1917–1919, military health service, volountary enlistment, military regulations and instructions.


96

WOJCIECH GIERMAZIAK, R AFAŁ. E. STOLARSKI

[strona tytułowa] Instrukcja lekarska nr 1

STANDARDY FIZYCZNE I PRZEWODNIK DO

BADAŃ MEDYCZNYCH REKRUTÓW DLA ARMII POLSKIEJ WE FRANCJI

1917 PITTSBURGH, PA.

[s. 1] Instrukcja lekarska nr 1 ZASADY BADAŃ MEDYCZNYCH REKRUTÓW. NAJWAŻNIEJSZE PUNKTY W BADANIACH REKRUTÓW Podczas inspekcji rekrutów, najważniejszymi punktami, które powinny być uwzględnione są: – Czy rekrut jest wystarczająco inteligentny. Czy w każdym oku jego wzrok jest zdrowy, zgodnie z obowiązującymi standardami. Czy ma dobry słuch. Czy nie ma defektów wymowy. Czy jego gruczoły nie są opuchnięte.


W STULECIE „BŁĘKITNEJ A RMII”…

97

Czy jego klatka piersiowa jest pojemna i prawidłowo zbudowana, a jego serce i płuca są silne. Czy w żadnym stopniu i w żadnej formie nie ma uszkodzonego zdrowia. Czy jego kończyny są prawidłowo zbudowane i w pełni rozwinięte. Czy ruch jego wszystkich stawów jest swobodny i bez zarzutu. Czy jego stopy i palce u stóp są dobrze rozwinięte. Czy nie ma on żadnych schorzeń lub defektów wrodzonych. Czy nie nosi śladów przeszłych poważnych lub przewlekłych chorób wskazujących na upośledzenie organizmu. Czy jest między 18 a 40 rokiem życia. Ogólne podstawy do odrzucenia kandydata. – Mężczyźni, którzy mają jakiekolwiek z poniższych schorzeń powinni być odrzuceni: – Podejrzenie gruźlicy; syfilis; choroby oskrzeli; choroby laryngologiczne; palpitacje lub inne choroby serca; ogólne upośledzenie organizmu; wzrok poniżej obowiązujących standardów; defekty mowy lub słuchu; jąkanie; skurcze lub deformacja klatki piersiowej lub stawów; anormalne wygięcie kręgosłupa; defekty w inteligencji; przepuklina; hemoroidy; znaczne żylaki kończyn dolnych lub żylaki powrózka nasiennego; zadawnione choroby skóry; przewlekłe wrzody; przetoka; znaki po karach cielesnych; lub inne choroby lub defekty ciała uznane za niewłaściwe do służby wojskowej. Uwaga. Żylaki powrózka nasiennego będą uznane za poważne, kiedy masa [s. 2] żył jest tak duża, że zwisa przed jądrem kiedy kandydat wstaje, lub gdy rdzeń jest tak wydłużony, że jądro wisi nienaturalnie nisko. Sprawność umysłowa. – Przykłada się wielką wagę do sprawności umysłowej rekrutów. Korelacja wzrostu, wagi, wymiarów klatki piersiowej i wieku. – Właściwe proporcje wzrostu do wagi i wymiarów klatki piersiowej rekruta powinny być zachowane i powinny być prawidłowe dla jego wieku, zgodnie ze standardami wykazanymi w przepisach rekrutacji. W przypadku pomiaru wagi tabela jest sugerowana jedynie jako przewodnik, a lekarz medycyny ma wystawić własną opinię na temat kondycji egzaminowanego. Określenie wieku na podstawie rozwoju fizycznego. – W przypadku gdy rekrut nie dostarczy, przy prezentacji poborowej, wystarczającego dowodu na swój wiek, lekarz medycyny, który będzie go badał, na podstawie porównania wzrostu do wagi i ogólnego rozwoju, jak i wyglądu, podejmie decyzję dotyczącą jego wieku, który zostanie wpisany na drugiej stronie zaświadczenia „przypuszczalny wiek”. Pozycja rekruta. – Jeśli nie jest konieczne zbliżanie się w konkretnych celach do rekruta, lekarz medycyny powinien zając miejsce odległe od rekruta o około sześć stóp. Rekrut powinien stać w takim miejscu, by padało na niego światło.


98

WOJCIECH GIERMAZIAK, R AFAŁ. E. STOLARSKI

Wytyczne do ogólnego badania. – Gdy rekrut, jeśli to możliwe, wziął kąpiel lub był umyty i jest całkowicie rozebrany, podjęte powinny być badania w następującej kolejności: – Rekrut zostaje zmierzony. Waga rekruta zostaje ustalona. Wykonuje się pomiar jego klatki piersiowej. Bada się wzrok rekruta. Jeśli w tych aspektach rekrut spełnia warunki, ogólne badanie będzie kontynuowane: – Rekrut ma efektownie przejść przez pokój dwa lub trzy razy oraz przeskoczyć przez pokój na prawej nodze w jedną stronę, a wrócić na lewej (skoki powinny być małe i wykonane na palcach). Rekrut ma zatrzymać się, stanąć prosto z rękami [s. 3] wyciągniętymi nad głową, podczas gdy lekarz medycyny powoli przejdzie wokół niego, uważnie oglądając jego ciało. Wystawia się ogólną opinię o stanie fizycznym, wieku, i czy wygląd rekruta wskazuje na to, że już kiedyś był na służbie. Kwestie, na które należy zwrócić uwagę na tym etapie badania są następujące: – Ogólny rozwój fi zyczny; budowa i rozwój kończyn; moc ruchów stawów, przede wszystkim stóp i bioder; płaskostopie; rozwój i układ palców u stóp; choroby skóry; żylaki; blizny spowodowane wrzodami; oraz jakiekolwiek inne ślady z wrodzonych przyczyn lub wypadków, jak i tatuaże. Jeśli nie znaleziono żadnych defektów, można przystąpić do drugiej części badania. Badanie tułowia. – Tułów będzie badany od dołu w górę. Rekrut musi stanąć z rękami wyciągniętymi nad głową, wierzchy dłoni mają się dotykać. Badania mają być podjęte w następującej kolejności: Lekarz medycyny odnotowuje oznaki choroby wenerycznej. Bada mosznę by ustalić czy jądra zstąpiły i są zdrowe, lub czy nie występują żylaki powrózka nasiennego lub inna choroba. Lekarz wkłada czubek palca przy wgłobieniu moszny w pierścień pachwinowy zewnętrzny po obu stronach i prosi rekruta o odkaszlnięcie dwa lub trzy razy, by ustalić występowanie przepukliny bądź podatność na nią. Bada ściany brzuszne i ściany klatki piersiowej. Badanie klatki piersiowej. – Lekarz poprosi rekruta o „wzięcie pełnego oddechu” kilka razy, obserwując zachowanie i możliwości klatki piersiowej. Przeprowadzone będzie uważne badanie płuc stetoskopem. Lekarz bada akcję serca, notując jego dźwięki.


W STULECIE „BŁĘKITNEJ A RMII”…

99

Kończyny górne. – Badanie kończyn górnych odbędzie się od dołu w górę. Lekarz powinien działać jak i wydawać polecenia, jak ustawić ma się rekrut, dzięki czemu zyska na czasie. [s. 4] Polecenia są następujące: Wyciągnij ramiona kierując w górę wnętrze dłoni. Zegnij palce do tyłu i do przodu. Zegnij kciuki przez wnętrze dłoni. Zegnij palce na kciuki. Zegnij nadgarstki do tyłu i do przodu. Zegnij łokcie. Zwróć zewnętrzną część dłoni ku górze. Pomachać ramionami dookoła. Ślady szczepień. – Lekarz medycyny zbada rekruta pod kątem śladów po szczepieniach. Jest to rozumiane jako badanie pod kątem braku lub defektu stawów palców, kciuków, nadgarstków, łokci i ramion; możność obracania ramionami, oraz szczepienia. W przypadku braku szczepienia powinno być to odnotowane w dokumentacji medycznej. Kończyny dolne i plecy. – Badanie kończyn dolnych odbędzie się od dołu w górę. Rekrut najpierw stoi twarzą do lekarza, a następnie odwraca się plecami. Polecenia przy pozycji odwróconej twarzą do lekarza są następujące: – Stań na jednej nodze, drugą wyciągnij do przodu. Zegnij staw w kostce i palce u stóp w każdej stopie, naprzemiennie do tyłu i do przodu. Uklęknij na jednym kolanie. Wstań. Uklęknij na drugim kolanie. Znów wstań. Uklęknij na oba kolana, a następnie wstań z tej pozycji obiema nogami jednocześnie. Odwróć się. Rozłącz nogi. Dotnij dłońmi ziemi. Podczas gdy rekrut będzie wykonywał te ruchy, lekarz medycyny będzie obserwował zachowanie stawów kolanowych, kondycję krocza i kręgosłupa. Inspekcja ta zawiera badanie w kierunku defektów palców u stóp, kostek i stawów kolanowych; hemoroidów, wypadania odbytnicy, przetoki okołoodbytniczej i deformacji kręgosłupa. Głowa i szyja. – Badanie głowy i szyi odbędzie się od góry w dół. Lekarz medycyny


100

WOJCIECH GIERMAZIAK, R AFAŁ. E. STOLARSKI

[s. 5] zwróci uwagę na inteligencję, ton głosu i słuch rekruta, na podstawie odpowiedzi na zadawane pytania. Wytyczne są następujące: Czy kiedykolwiek doznałeś uderzenia lub rozcięcia głowy? Czy przeszedłeś jakieś choroby? Lekarz bada skórę głowy. Lekarz bada uszy. Lekarz bada nozdrza. Lekarz bada jamę ustną, zęby i podniebienie, gardziel i prosi rekruta by powiedział głośno „Kto idzie?” Bada szyję. Jest to badanie w kierunku urazów głowy; głuchoty; chorób uszu; defektów mowy; polipów nosa; wrzodów kanalików; powiększenia gruczołów i defektów oczu i zębów. Zęby. – Lekarz medycyny nie powinien odrzucać rekruta na podstawie stanu jego zębów, jeśli kondycja fizyczna rekruta jest dobra w pozostałych aspektach. Kondycja jamy ustnej będzie podlegała ocenie C.A.D.C.13 na dalszym etapie poboru. Następujące wytyczne dotyczą wykonania pomiarów rekrutów: – Wzrost. – Rekrut stanie tyłem do miarki, oparty, ze złączonymi stopami i ciężarem ciała przeniesionym na pięty, nie na palcach lub zewnętrznej części stóp. Rekrut stanie wyprostowany, nie sztywno, dotykając miarki piętami, łydkami, pośladkami i ramionami. Broda będzie obniżona tak, by czubek głowy znalazł się pod poziomym drążkiem, a wzrost będzie zanotowany w calach do części ósmych. Klatka piersiowa. – Rekrut będzie poproszony by stanąć prosto ze złączonymi stopami i by podnieść ręce nad głowę. Uważnie owinie się taśmę dookoła klatki piersiowej tak, by jej tylnia górna krawędź dotykała mniejszego kąta łopatki, a przeciwna dolna krawędź górnej części sutków. Następnie rekrut opuści ręce luźno po bokach, i należy zwrócić uwagę by ramiona nie ruszały się w górę lub w tył, by nie przemieścić taśmy. Rekrut zostanie poproszony o wzięcie kilka razy głębokiego oddechu by zanotować maksymalne [s. 6] rozszerzenie klatki piersiowej. Często pojawiają się próby ukrycia prawdziwego minimalnego pomiaru, ale może to być osiągnięte małą próbą manipulacji i odciągnięciem uwagi od badania przez zadanie kilku pytań. Maksymalne rozszerzenie klatki piersiowej rzadko przekracza minimum o więcej niż 2 lub 2½ cala14. 13 Canadian Army Dental Corps – Korpus Dentystów Armii Kanadyjskiej; badanie to miało się odbywać już po przetransportowaniu zakwalifi kowanych do służby ochotników do The Tadeusz Kosciuszko Polish Army Training Camp w kanadyjskim miasteczku Niagara-on-the-Lake, na granicy z USA. 14

5,08 lub 6,35 cm.


W STULECIE „BŁĘKITNEJ A RMII”…

101

Maksimum i minimum będą zapisane następująco: – 34 33 etc. – – 36½ 35 W zapisie pomiarów ułamki mniejsze niż pół cala nie będą notowane. Maksimum to standardowy pomiar, a rekrut musi także osiągnąć zakres pomiaru leżąc na stole. Wzrok. – (zobacz załącznik I) Słuch. – (zobacz załącznik II) Stan nosa. – (zobacz załącznik III) Standardy pomiaru klatki piersiowej. – Co najmniej 33 cale15 wokół klatki piersiowej, jeśli kandydat jest między 18 a 30 rokiem życia, i 34 cale16 wokół klatki piersiowej, jeśli kandydat jest między 30 a 45 rokiem życia. Wzrost. – Co najmniej 5 stóp17 wzrostu dla piechoty, 5 stóp i 4 cale18 dla artylerii i cyklistów, i 5 stóp 2 cale19 dla innych rodzajów broni. ZAŁĄCZNIK I STANDARDY DOTYCZĄCE WZROKU Podczas badania wzroku, rekrut będzie stał odwrócony plecami do światła, a jego ostrość widzenia będzie przetestowana poprzez użycie wydrukowanych liter postawionych w świetle dziennym w odległości dwudziestu stóp (sześciu metrów) od rekruta. Ostrość widzenia w każdym oku będzie, w przypadku akceptacji, odnotowana w wojskowej dokumentacji medycznej. Jeśli wzrok da się poprawić okularami powinny zostać zalecone i noszone. Jakikolwiek stan chorobowy oczu lub powiek któregokolwiek oka, podatny na pogorszenie lub nawracanie, spowoduje odrzucenie kandydata. [s. 7] ZAŁĄCZNIK II SŁUCH Uszy powinny być przebadane pojedynczo przy użyciu przeciętnego tonu głosu. Ucho, które nie jest badane, powinno zostać mocno zatkane palcem, a kandydat nie może patrzeć na mówiącego lekarza. Odległość, z jakiej słyszany jest głos w każdym uchu, powinna zostać odnotowana w wojskowej dokumentacji medycznej. 15

83,82 cm.

16

86,36 cm.

17

152,4 cm.

18

162,56 cm.

19

157,48 cm.


102

WOJCIECH GIERMAZIAK, R AFAŁ. E. STOLARSKI

Zaakceptowane mogą być następujące przypadki: – (a) Każdy mężczyzna, który słyszy przeciętny głos w odległości piętnastu lub więcej stóp, w każdym uchu, i który nie ma chorób ucha. (b) Każdy mężczyzna, który słyszy w jednym uchu z dwudziestu jeden stóp, ale nie słyszy lub słabo słyszy w drugim uchu; lecz nie ma chorób ucha. Uwaga. Żaden mężczyzna z wyciekami z ucha nie powinien zostać wysłany do służby zagranicę. ZAŁĄCZNIK III STAN NOSA Mężczyzna z przewlekłą niedrożnością nosa nie powinien zostać powołany do służby, ponieważ takim osobom trudno nosić maski ochronne20 lub jest to dla nich niemożliwe.

przetłumaczyła z oryginału w języku angielskim: Justyna Zaremba

20 Chodzi o maski przeciwgazowe, powszechnie używane na wszystkich frontach I wojny światowej, jako zabezpieczenie przed często stosowaną bronią chemiczną; pierwsze jej użycie miało miejsce już 17 października 1914 r. pod francuską miejscowością Neuve-Chapelle, gdzie Niemcy ostrzelali pozycje Aliantów granatami z gazem łzawiącym.


H I S T O R I A

M A T E R I A Ł Y

B I U L G Ł B I B L L EK 2017, nr 368, s. 103-132

ppłk lek. dr Władysław Gergovich

SŁUŻBA ZDROWIA W ARMII „K RAKÓW” W CZASIE KAMPANII WRZEŚNIOWEJ 1939 ROKU HEALTH SERVICE IN THE ARMY „K RAKÓW” DURING THE 1939 INVASION OF POLAND Od Redakcji Przechowywana w londyńskim Instytucie Polskim i Muzeum im. gen. Sikorskiego relacja płk. lek. dr. Władysława Gergovicha zatytułowana Służba zdrowia w Armii „Kraków” w czasie kampanii wrześniowej 1939 roku (sygn. B.I.118) stanowi niezwykle cenne źródło do historii polskiego Września, i to z co najmniej dwóch powodów. Jednym bez wątpienia jest moment jej spisania – zaledwie w siedem miesięcy od momentu rozgrywania się przywoływanych wydarzeń. Druga zaś – to osoba Autora tej relacji – oficera niezwykle ważnego dla historii służby zdrowia Wojska Polskiego II Rzeczypospolitej. Władysław Stanisław Gergovich urodził się 16 kwietnia 1893 r. w Jaworznie (powiat Chrzanów), jako syn Stanisława i Antoniny z domu Ogorzały. Uczęszczał do gimnazjum w Wadowicach, gdzie w 1912 r. uzyskał świadectwo dojrzałości. Po maturze podjął studia na Wydziale Lekarskim Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie, gdzie w maju 1921 r. uzyskał absolutorium. Podczas studiów był członkiem Polskich Drużyn Strzeleckich. W sierpniu 1914 r. wstąpił do Legionów Polskich i został przydzielony do 1. pułku artylerii polowej, gdzie był sanitariuszem w 4. baterii. Tam awansował na kaprala i plutonowego. W 1916 r. został przeniesiony do Szpitala Legionów Polskich w Lublinie, gdzie 1 listopada 1916 r. został mianowany chorążym. Po likwidacji tej placówki został w kwietniu 1917 r. przeniesiony na funkcję lekarza batalionowego do 2. pułku piechoty Legionów. Po kryzysie przysięgowym służył w Polskim Korpusie Posiłkowym. Internowany w lutym 1918 r. w Witkowicach, został w kwietniu 1918 r. wcielony do armii austriackiej i przydzielony do Szpitala Wojskowego w Krakowie.

POWRÓT DO SPISU TREŚCI


104

WŁADYSŁAW GERGOVICH

1 listopada 1918 r. wstąpił do Wojska Polskiego jako chorąży sanitarny, a 18 listopada awansował na podporucznika sanitarnego i przydzielony został do 4. pułku piechoty. 29 listopada 1918 r. przeniesiono go do dyspozycji Szefostwa Sanitarnego Grupy Operacyjnej „Wschód”. 22 lutego 1919 r. został z kolei przeniesiony na referenta do sekcji I Departamentu Sanitarnego Ministerstwa Spraw Wojskowych. Wiosną 1920 r. wyznaczony lekarzem Centralnej Szkoły Podchorążych Piechoty w Chełmie.

Ppłk lek. dr Władysław Gergovich, lata 1936–1939 Zbiory Ryszarda Rybki (Bochnia)

Po zakończeniu wojny kontynuował studia i w październiku 1921 r. uzyskał dyplom i stopień doktora wszechnauk lekarskich na Uniwersytecie Warszawskim. Po ukończeniu studiów został zweryfikowany jako kapitan lekarz ze starszeństwem z 1 czerwca 1919 r. i w styczniu 1922 r. został wyznaczony lekarzem w Oficerskiej Szkole Piechoty w Warszawie (od 1926 roku w Komorowie). W tym okresie odbywał specjalizacje w warszawskich klinikach otolaryngologicznej i ginekologiczno-położniczej.


SŁUŻBA ZDROWIA W A RMII „K RAKÓW”…

105

1 stycznia 1927 r. awansował do stopnia majora. 24 lipca 1928 r. został wyznaczony starszym lekarzem 7. pułku ułanów. W październiku 1932 r. powołany na kurs do Wyższej Szkoły Wojennej, po ukończeniu którego został 31 października 1934 r. wyznaczony wykładowcą taktyki ogólnej w Centrum Wyszkolenia Sanitarnego w Warszawie. We wrześniu 1935 r. został dyrektorem nauk Centrum Wyszkolenia Sanitarnego i na tym stanowisku awansował 1 stycznia 1936 r. do stopnia podpułkownika. 2 lipca 1939 r. ppłk lek. dr Władysław Gergovich został mianowany szefem sanitarnym Okręgu Korpusu nr V w Krakowie, a od 1 września 1939 r. był szefem sanitarnym Armii „Kraków”. Po kapitulacji Armii „Kraków” tworzył Centrum Szpitalne w Zamościu. Po ucieczce przed aresztowaniem przez Gestapo dotarł do Francji, gdzie od kwietnia do lipca 1940 r. był komendantem Centrum Wyszkolenia Sanitarnego w Combourg – małej miejscowości w regionie Bretania, w departamencie Ille-et-Vilaine (tu właśnie 10 maja 1940 r. spisał prezentowana poniżej relację pt. Służba zdrowia w Armii „Kraków” w czasie kampanii wrześniowej 1939 roku). Ewakuowany wraz z CWSan. do Wielkiej Brytanii został szefem służby zdrowia Sztabu Naczelnego Wodza (lipiec–grudzień 1942 r.), awansując do stopnia pułkownika. Współorganizator Polskiego Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu w Edynburgu, utworzonego w marcu 1941 r. (Wydział, działający do 1949 r., kształcił lekarzy na potrzeby Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie). Następnie pozostawał w rezerwie, a od maja 1944 r. pełnił funkcję zastępcy szefa służby zdrowia Ministerstwa Obrony Narodowej. Po zakończeniu wojny pozostał w Anglii. Od 1944 r. należał do Związku Lekarzy Polskich w Imperium Brytyjskim. Zmarł 19 lipca 1951 r. w Londynie, został pochowany na Streatham Park Cemetery (Rowan Road, Streatham, London SW16 5JG). Odznaczony między innymi: Krzyżem „Virtuti Miliatri” V kl., Krzyżem Niepodległości, Krzyżem Walecznych, Złotym Krzyżem Zasługi. Żonaty z Jadwigą Kozicką, a następnie z Zofią Grabowską, miał dwoje dzieci. Był autorem: Wspomnienia z pod Krzywopłotów, [w:] Karabin i nosze, T. 1, Warszawa 1936 i pięciu prac opublikowanych w latach 1936–1939 na łamach „Lekarza Wojskowego” (Warszawa): Wspomnienia z pod Krzywopłotów, [w:] „Lekarz Wojskowy” (Warszawa), 1936, T. 28, nr 5/8; Wpływ czynnika taktycznego na użycie służby zdrowia dywizji piechoty, [w:] „Lekarz Wojskowy” (Warszawa), 1938, T. 32, nr 1; Wpływ czynnika taktycznego na organizację i użycie służby zdrowia dywizji pancernej, [w:] „Lekarz Wojskowy” (Warszawa), 1938, T. 32, nr 2; Wpływ czynnika terenowego i klimatycznego na użycie służby zdrowia dywizji piechoty, [w:] „Lekarz Wojskowy” (Warszawa), 1938, T. 32, nr 3; Współczesne warunki walki a organizacja i taktyka służby zdrowia dywizji piechoty. W odpowiedzi na artykuł dyskusyjny majora dr. Goertza, [w:] „Lekarz Wojskowy” (Warszawa), 1939, T. 33, nr 4, a także opracowania: Służba zdrowia w wojnie nowoczesnej, [w:] „Komunikat Szefostwa Służby Zdrowia” (Londyn), 1945, nr 8.


106

WŁADYSŁAW GERGOVICH

Pozostawił, w zbiorach Instytutu Polskiego i Muzeum im. gen. Sikorskiego (KOL. 394) nie publikowane relacje na temat służby zdrowia Wojska Polskiego, m.in.: Dziennik czynności szefa sanitarnego Armii „Kraków” 1 IX 1939–7 XI 1939, ss. 124; Centrum Szpitalne Zamość 1939, ss. 12; Sprawozdanie ogólne z działalności służby zdrowia Polskich Sił Zbrojnych za czas 10 VII – 31 XII 1942 w związku z przejściem Szefostwa Sił Zbrojnych Sztabu N[aczelnego] W[odza] do Ministerstwa Obrony Narodowej, 25 I 1943 r., ss. 24. W prezentowanym tekście Redakcja rozwinęła niektóre skróty, ujednoliciła pisownię jednostek oraz formacji wojskowych, poprawiła interpunkcję, a całość opatrzyła przypisami.

Bibliografia Centralne Archiwum Wojskowe (Warszawa), akta odznaczeniowe; Archiwum Instytutu Polskiego i Muzeum im. gen. Sikorskiego (Londyn), relacje z kampanii wrześniowej, sygn. B. I. 118; Lista starszeństwa oficerów zawodowych Korpusu Sanitarnego, Warszawa 1930, s. 14; Lista starszeństwa oficerów zawodowych Korpusu Sanitarnego, Warszawa 1931, s. 13; Lista starszeństwa oficerów zawodowych Korpusu Sanitarnego, Warszawa 1934, s. 10; Rocznik Lekarski Rzeczypospolitej Polskiej na 1936 rok, poz. 951 i 954; na 1938 rok, poz. 850; Rocznik Oficerski 1923, Warszawa 1923, s. 1124, 1201, 1506; Rocznik Oficerski 1924, Warszawa 1924, s. 1018, 1082, 1369; Rocznik Oficerski 1928, Warszawa 1928, s. 713, 731; Rocznik Oficerski 1932, Warszawa 1932, s. 325, 634; R. Rybka, K. Stepan, Rocznik Oficerski 1939, Kraków 2006, s. 380; Sprawozdanie Dyrekcji CK Gimnazjum w Wadowicach za rok szkolny 1909/10, s. 42; za rok szkolny 1910/11, s. 45; za rok szkolny 1911/12, s. 4. L. Bombas, Zamojscy lekarze. O pułkowniku – lekarzu dr. Władysławie Gergovichu wspomnienie, „Polska Walcząca. Kombatant Polski na Obczyźnie” (Londyn), R. 4, 13 I 1952 r.; W. Ciechanowicz, W 50-lecie powstania Wyższej Szkoły Wojennej w Warszawie, Londyn 1969, s. 389; Corpus Studiosorum Universitatis Iagellonicae 1850/51–1917/18 E–J, pod red. K. Stopki, Kraków 2006, T. III, cz. 1, s. 320; W. Cygan, Oficerowie Legionów Polskich 1914–1917. Słownik biograficzny, T. II, Warszawa 2006, s. 19–20; J.L. Englert, A. Domar Domaradzki, Szkoła Podchorążych Sanitarnych 1922–1923, Londyn 1997, s. 64, 66, 68, 70, 78, 86; T. Kryska-Karski, Materiały do historii Wojska Polskiego, zeszyt 16, Londyn 1985, s. 30; A. Paszyńska, Memorabilia lekarskie w Archiwum Instytutu Polskiego i Muzeum im. gen. W. Sikorskiego w Londynie, [w:] „Medycyna Nowożytna. Studia nad Kulturą Medyczną” (Warszawa), 1999, T. 6, z. 2, s. 131–152; Podchorążowie z Ujazdowa, opr. B. Markowski, Londyn 1972, s. 429; R. Rybka, Szpital Wojenny – Centrum Szpitalne „Zamość” w 1939 roku. Zarys dziejów, [w:] „Biuletyn Głównej Biblioteki Lekarskiej” (Warszawa), 2016, nr 367, s. 81–96; R. Rybka, K. Stepan, Awanse oficerskie w Wojsku Polskim 1935–1939, Kraków 2003, s. 340; S. Sokół, Szpitale wojskowe na terenie Zamojszczyzny, [w:] „Archiwum Historii Medycyny” (Warszawa), 1957, nr 4, s. 538–549; W. Steblik, Armia „Kraków” 1939, Warszawa 1989, s. 342, 349, 413, 435, 445, 589, 610, 612, 654.

Ryszard Rybka Rafał E. Stolarski


SŁUŻBA ZDROWIA W A RMII „K RAKÓW”…

107

Combourg, dnia 10 maja 1940 r.

SŁUŻBA ZDROWIA W ARMII „K RAKÓW” W CZASIE KAMPANII WRZEŚNIOWEJ 1939 ROKU Ogólna organizacja Armii [„Kraków”] i jej zadania Podstawę sztabu Armii [„Kraków”] tworzył sztab Grupy „Antoni”1 gen. Szylinga2, który prowadził prace przygotowawcze w Krakowie od marca 1939 r. Prace przygotowawcze z dziedziny służby zdrowia prowadził w sztabie w tym okresie czasu do dnia 31 VIII 1939 r. płk lek. dr Krzyski Tomasz3. W skład Armii „Kraków” wchodziły: Grupa Operacyjna „Śląsk” generała [Jana] Sadowskiego 4, Grupa Operacyjna generała [Ludwika] Spiechowicza 5, 6. Dywizja Piechoty, 7. Dywizja Piechoty, Brygada Kawalerii Kraków6, Brygada Kawalerii Zmotoryzowanej7 i Brygada KOP8. Jednostek pozadywizyjnych Armii nie znam. Zadaniem Armii była obrona południowo-zachodniego obszaru państwa w granicach rejon Częstochowa – rejon Chabówka włącznie. Dowódca Armii [„Kraków”] liczył się z zagrożeniom północnego skrzydła Grupy Operacyjnej „Śląsk”.

Ogólna rozmieszczenie Wielkich Jednostek 9 w okresie osłony 7. Dywizja Piechoty – rejon Częstochowa, Brygada Kawalerii Kraków – rejon Koziegłowy, Grupa Operacyjna „Śląsk” – rejon Górnego Śląska, 1

Nazwa grupy pochodziła od imienia jej dowódcy.

2 Generał brygady Antoni Szylling (ur. 31 VIII 1884 r.), generał do prac w Generalnym Inspektoracie Sił Zbrojnych. Od marca 1939 r. dowódca Armii „Kraków”. 3 Pułkownik lekarz dr Tomasz Krzyski (ur. 18 XII 1888 r.) był do 9 VI 1939 r. szefem służby sanitarnej Dowództwa Okręgu Korpusu nr V w Krakowie. Od 1 IX 1939 r. pozostawał w dyspozycji dowódcy Armii „Kraków” z zadaniem przygotowania ewakuacji szpitali z terenu działań Armii. 4 Generał brygady Jan Andrzej Sadowski (ur. 24 VI 1895 r.), dowódca 23. Dywizji Piechoty, mobilizacyjnie wyznaczony dowódcą Grupy Operacyjnej „Śląsk”. 5 Generał brygady Ludwik Mieczysław Spiechowicz-Boruta (ur. 20 II 1894 r.), dowódca 22. Dywizji Piechoty, mobilizacyjnie wyznaczony dowódcą Grupy Operacyjnej „Bielsko”. 6

Powinno być: Krakowska Brygada Kawalerii.

7

Powinno być: 10. Brygada Kawalerii.

8

Korpusu Ochrony Pogranicza – właściwie: 1. Brygada Górskich Strzelców KOP.

9

Tym mianem określano jednostki szczebla brygad i dywizji.


108

WŁADYSŁAW GERGOVICH

21. Dywizja Piechoty Górskiej i wydzielone baony10 6. Dywizji Piechoty – rejon Śląska Cieszyńskiego, 6. Dywizja Piechoty i Brygada Kawalerii Zmotoryzowanej – odwód Armii.

Formacje sanitarne Armii [„Kraków”] i Wielkich Jednostek utworzone – zmobilizowane w okresie osłony, w czasie 23–31 VIII 1939 r. W myśl planu mobilizacyjnego zostały przekształcone i zmobilizowane następujące zakłady i formacje sanitarne: a). 5. Szpital Okręgowy został przekształcony na Tymczasowy Szpital Ewakuacyjny. W związku z tym została przeprowadzona częściowa ewakuacja Szpitala przez wyewakuowanie około 300 chorych do [2.] Szpitala Okręgowego w Chełmnie i tyluż chorych zostało skierowanych do [10.] Szpitala Okręgowego w Przemyślu – transportom przy użyciu pociągu sanitarnego nr [?]11. Zostały zorganizowane trzy tymczasowe stacje ewakuacyjne, które odeszły na stacje kolejowe: Częstochowa, Mysłowice i Cieszyn, oraz dwie stacje za- i wyładowcze na dworcu kolejowym: Kraków Towarowy i Kraków Płaszów. Obsada personalna tymczasowych stacji ewakuacyjnych i stacji za- i wyładowczych z rezerwy personalnej Kadry Zapasowej 5. Szpitala Okręgowego. Wyposażenie materiałowe z apteki [5.] Szpitala Okręgowego. Krakowski oddział PCK zmobilizował pięć punktów sanitarno-odżywczych, które odeszły łącznie z tymczasowymi stacjami ewakuacyjnymi i stacjami za- i wyładowczymi. Zadanie tymczasowych stacji ewakuacyjnych – ewakuacja rannych, chorych i zagazowanych do stacji za- i wyładowczych w Krakowie przy pomocy improwizowanych pociągów sanitarnych, skąd do Tymczasowego Szpitala Ewakuacyjnego staraniem tegoż Szpitala. b). kompanie sanitarne w ilości czterech zmobilizowane przez Kadrę Zapasową 5. Szpitala Okręgowego, a mianowicie: Kompania Sanitarna nr 50112 dla 6. Dywizji Piechoty – dca13 mjr lek. Stankiewicz14, Kompania Sanitarna nr 502 dla 21. Dywizji Piechoty – dca mjr lek. Chełczyński Adam15, 10

Bataliony.

11

W relacji brak numeru pociągu; był to 66. pociąg sanitarny.

12 Kompanię tę mobilizował 20. pułk piechoty, w oparciu o personel przysłany na mobilizację przez Kadrę Zapasową 5. Szpitala Okręgowego. 13

Dowódca.

14 Dowódcą tej kompani był kapitan lekarz dr Bolesław Tomczyk (ur. 28 XI 1902 r.), który do mobilizacji służył w Centrum Wyszkolenia Sanitarnego w Warszawie. Kapitan lekarz dr Jan Stankiewicz (ur. 1 V 1905 r.), służący do mobilizacji w 1. Szpitalu Okręgowym w Warszawie, był dowódcą 532. kompani sanitarnej. 15 Major lekarz dr Adam Władysław Hełczyński (ur. 25 XII 1895 r.), do mobilizacji był na specjalizacji w szpitalu Centrum Wyszkolenia Sanitarnego w Warszawie.


SŁUŻBA ZDROWIA W A RMII „K RAKÓW”…

109

Kompania Sanitarna nr 503 dla 23. Dywizji Piechoty – dca kpt. lek. Kaczanowski Zygfryd16, Kompania Sanitarna nr 561 dla [?]17 – dca mjr lek. Dąbrowski Henryk18. Konny pluton sanitarny dla Brygady Kawalerii Kraków został zmobilizowany w V Dyonie Taborów w Bochni19. Kompanie sanitarne organizowały się w rejonie Czerwony Prądnik–Witkowice pod Krakowem i odeszły transportami kolejowymi do Wielkich Jednostek. Jako Szef Sanitarny OK [nr] V przeprowadziłem przegląd ich podczas organizacji i załadowania transportów. c). dwie kolumny samochodów sanitarnych, których numeracji nie pamiętam zmobilizował krakowski batalion pancerny20. Kolumny samochodów sanitarnych zostały przydzielona następująco: Kolumna samochodów sanitarnych bez plutonu – 7. Dywizja Piechoty, Częstochowa, Pluton tejże kolumny samochodów sanitarnych – Brygada Kawalerii Kraków, Kolumna samochodów sanitarnych bez plutonu – 21. Dywizja Piechoty, Cieszyn, Pluton tejże kolumny samochodów sanitarnych – w odwodzie. Grupa Operacyjna „Śląsk” miała użytkować kolumnę sanitarnych autobusów śląskich, zorganizowaną przez ppłk. lek. dr. [Adama] Schebestę21 i zaadoptowaną do użytku transportu rannych – nawet leżących, według projektu ppłk. [lek. dr. Adama] Schebesty. Ewakuacja z batalionów KOP do stacji kolejowych we własnym zakresie. Pociąg sanitarny nr (nie pamiętam)22 – użyty do ewakuacji chorych z 5. Szpitala Okręgowego do Chełmna i do Przemyśla. Z Przemyśla pociąg już nie wrócił. Pociąg sanitarny nr (nie pamiętam)23 – na stacji kolejowej w Krzeszowicach – nastawiony na Grupę Oper.24 „Śląsk”. 16 Kapitan lekarz dr Gotfryd Stefan Józef Kaczanowski (ur. 2 IX 1905 r.), do mobilizacji służył w 6. Szpitalu Okręgowym we Lwowie. 17

Kompania była przydzielona do Dowództwa Obszaru Warownego „Katowice”.

18 Major lekarz dr Henryk Bazyli Dąbrowski (ur. 14 VI 1896 r.), do mobilizacji był naczelnym lekarzem 73. pułku piechoty w Katowicach. 19 W rzeczywistości 85. pluton sanitarny dla Krakowskiej Brygady Kawalerii mobilizowany był przez szwadron zapasowy 3. pułku ułanów w Bochni. 20

Były to kolumny samochodów sanitarnych nr 501 i 502.

21 Podpułkownik lekarz dr Adam Edward Schebesta (ur. 24 XII 1893 r.), był szefem służby sanitarnej 23. Dywizji Piechoty, a po mobilizacji szefem służby sanitarnej Grupy Operacyjnej „Śląsk”; szerzej zob. R. Rybka, Szpital Wojenny – Centrum Szpitalne „Zamość” w 1939 roku. Zarys dziejów, [w:] „Biuletyn Głównej Biblioteki Lekarskiej” (Warszawa), 2016, nr 367, biogram s. 91–96. 22

Pociąg sanitarny nr 66.

23

Pociąg sanitarny nr 53.

24

Operacyjną.


110

WŁADYSŁAW GERGOVICH

Mobilizacja służby zdrowia Armii [„Kraków”] po wybuchu wojny Od dnia wybuchu wojny tj. od 1 września 1939 r. zostały zmobilizowane następujące formacje sanitarne Armii i Wielkich Jednostek: 1. Szefostwo Sanitarne Armii w osobie Szefa Sanitarnego ppłk. lek. dr. Gergovich Władysław. Pozostały personel Szefostwa Sanitarnego przewidziany planem mobilizacyjnym nie stawił się: kpt. 1ek. Bazała25, wyznaczony w skład Szefostwa Sanitarnego Armii „Kraków”, jak stwierdziłem miał równocześnie dwa przydziały mobilizacyjne – Szefostwo Sanitarne Armii „Kraków” i do Lwowa, gdzie się faktycznie zameldował26. W tym położeniu przydzieliłem w porozumieniu z kwatermistrzem Armii płk. dypl. Zapolskim 27 do Szefostwa Sanitarnego Armii – kpt. farm. Stopyrę Antoniego z Szefostwa Sanitarnego OK [nr] V28, a następnie ppor. lek. rez. Cięciałę29 z rezerwy personalnej Kadry Zapasowej 5. Szpitala Okręgowego. 2. Obsadą personalną Szefów Sanitarnych Grup Operacyjnych i Wielkich Jednostek: Szef Sanitarny Grupy Operacyjnej gen. [bryg. Jana] Sadowskiego – ppłk lek. dr Schebesta Adam. Jemu podlegali: Szef Sanitarny 23. Dywizji Piechoty – mjr lek. dr Konachiewicz30, Szef Sanitarny 55. Dywizji Piechoty – mjr lek. dr Mazurek Józef 31, Szef Sanitarny 22. Dywizji Piechoty – nie pamiętam32, Szef Sanitarny Obszaru Warownego Śląsk – mjr lek. dr Pyzik Emil33. 25 Kapitan lekarz dr Leon Wojciech Jan Bazała (ur. 14 IV 1904 r.), do mobilizacji służył w Wyższej Szkole Wojennej w Warszawie. 26 III rzut sztabu Armii „Kraków” było mobilizowane we Lwowie, jako Komenda Rejonu Etapowego nr 19. Oficerowie mający przydział do tego rzutu mieli stawić się we Lwowie i dopiero po zebraniu się całego personelu odjechać do Krakowa. 27 Kwatermistrzem Armii „Kraków” był pułkownik dyplomowany piechoty Franciszek Tomsa-Zapolski (ur. 21 VI 1891 r.), do mobilizacji kwatermistrz Dowództwa Okręgu Korpusu nr V w Krakowie. 28 Kapitan mgr farm. Antoni Piotr Stopyra (ur. 23 VIII 1911 r.), do wybuchu wojny był referentem zaopatrzenia w szefostwie sanitarnym Okręgu Korpusu nr V w Krakowie. 29 Podporucznik rezerwy lekarz Teodor Cienciała (ur. 26 X 1908 r.), był jednocześnie lekarzem Kwatery Głównej Armii „Kraków” (czyli lekarzem sztabu Armii). 30 Major lekarz dr Longin Konachiewicz (ur. 15 X 1890 r.), do mobilizacji był naczelnym lekarzem 11. pułku piechoty w Tarnowskich Górach. 31 Major lekarz dr Józef II Mazurek (ur. 17 XI 1893 r.), do mobilizacji służył w Akademii Wychowania Fizycznego w Warszawie. 32 Szefem służby sanitarnej był major lekarz dr Zygmunt Rotter (ur. 13 XII 1895 r.), który do mobilizacji był naczelnym lekarzem 5. pułku strzelców podhalańskich w Przemyślu. 33 Major lekarz dr Emil Kazimierz Pyzik (ur. 28 XI 1898 r.), do mobilizacji był komendantem Garnizonowej Izby Chorych w Katowicach.


SŁUŻBA ZDROWIA W A RMII „K RAKÓW”…

111

Bezpośrednio podlegali Szefowi Sanitarnemu Armii: Szef Sanitarny 21. Dywizji Piechoty – mjr lek. dr Ostaszewski Antoni34, Szef Sanitarny 6. Dywizji Piechoty – mjr lek. dr Chudzicki Jan35, Szef Sanitarny Brygady Kawalerii Kraków – mjr lek. dr Kluczyński36, Szef Sanitarny Brygady Kawalerii Zmotoryzowanej – mjr lek. dr Pawłowicz37, Szef Sanitarny Brygady KOP – mjr lek. dr Zaręba38. Nie znam nazwiska Szefa Sanitarnego 7. Dywizji Piechoty, która to dywizja już w pierwszych dniach wojny straciła łączność z Dowództwem Armii39. 3. Zakłady i formacje sanitarne Armii: Wobec zagrożenia Krakowa wydałem w dniu 2 względnie 3-go września rozkaz komendantowi Kadry Zapasowej 5. Szpitala Okręgowego40, by przyspieszył mobilizacje zakładów i formacji sanitarnych i w pierwszej kolejności mobilizował formacje sanitarne Wielkich Jednostek. 4. Szpitale polowe Wielkich Jednostek: Szpital Polowy nr 501 – kmdt41 mjr lek. dr Goldberg Leopold42, zastępca kpt. lek. dr Pluciński43, Szpital Polowy nr 502 – kmdt mjr lek. dr Augustyn Stanisław44, zastępca kpt. lek. dr Górski45, 34 Major lekarz dr Antoni Ostaszewski (ur. 27 VI 1896 r.), do mobilizacji był naczelnym lekarzem 4. pułku strzelców podhalańskich w Cieszynie. 35 Major lekarz dr Jan Chudzicki (ur. 12 VI 1892 r.), do mobilizacji był naczelnym lekarzem 6. pułku artylerii lekkiej w Krakowie. 36 Major lekarz dr Jerzy Marceli Paweł Kluczyński (ur. 16 I 1893 r.), do mobilizacji był naczelnym lekarzem 20. pułku piechoty w Krakowie. 37 Major lekarz dr Władysław I Pawłowicz (ur. 20 VIII 1897 r.), do mobilizacji był lekarzem 24. pułku ułanów w Kraśniku. 38 Major lekarz dr Wacław Zaremba (ur. 18 VI 1896 r.), do mobilizacji służył w 1. Szpitalu Okręgowym w Warszawie. 39 Szefem sanitarnym tej dywizji był major lekarz dr Tadeusz Marian Wiszniewski (ur. 21 XI 1897 r.), który do mobilizacji był naczelnym lekarzem 27. pułku piechoty w Częstochowie. 40

Komendantem kadry był podpułkownik lekarz dr Józef Oktawiec (ur. 19 VIII 1893 r.).

41

Komendant.

42 Major lekarz dr Leopold Goldberg (ur. 20 V 1891 r.), do mobilizacji był naczelnym lekarzem 12. pułku piechoty w Wadowicach. 43

Kapitan rezerwy lekarz dr Kazimierz Pluciński (ur. 9 III 1898 r.), lekarz ginekolog z Chorzowa.

44 Major lekarz dr Stanisław Augustyn (ur. 8 IV 1888 r.), do mobilizacji był naczelnym lekarzem 1. pułku strzelców podhalańskich w Nowym Sączu. 45

Kapitan rezerwy lekarz dr Kazimierz Górski (ur. 16 XII 1890 r.), lekarz chirurg ortopeda z Katowic.


112

WŁADYSŁAW GERGOVICH

Szpital Polowy nr 503 – kmdt mjr lek. dr Pająk Józef46, z-ca [zastępca] por. lek. Olechnowicz Witold47 (kmdt I sekcji), chirurg – ppor. lek. Mikiewicz Damazy48, kapelan – ks. Kochaj Karol49. Szpital Polowy nr 561 – kmdt ppłk lek. dr Popek Walenty50. 5. Polowe kolumny dezynfekcyjno-kąpielowe, polowe pracownie bakteriologiczno-chemiczne i polowe przychodnie dentystyczne: Zostały zmobilizowane, o ile mi wiadomo, tylko 501, 502 i 503 i wchodziły w skład zgrupowań marszowych łącznie ze szpitalami polowymi tychże numeracji. Wszystkie te wyżej wymienione formacje sanitarne tj. szpitale polowe, polowe kolumny dezynfekcyjno-kąpielowe, polowe pracownie bakteriologiczno-chemiczne i polowe przychodnie dentystyczne Wielkich Jednostek nie zostały przydzielone do odpowiednich Wielkich Jednostek z tego względu, że: położenie taktyczne Wielkich Jednostek tj. ciągłe walki odwrotowe, [oraz] brak środków łączności nawet w ramach Wielkiej Jednostki nie pozwalały na wykorzystanie ich na szczeblu Wielkich Jednostek. Pozostały one na szczeblu Armii i były w zasadzie bezpośrednio dowodzone przez Szefa Sanitarnego Armii i nastawiane przez niego na kierunku działań Grup Operacyjnych, względnie poszczególnych Wielkich Jednostek. 6. Szpitale wojenne: Nie zdążyły się zmobilizować na terenie Krakowa. Jedynie Szpital Wojenny nr 503, przeznaczony do rozwinięcia się w Tarnowie, otrzymał obsadę lekarską i szeregowych, oraz sprzęt sanitarny – kmdt płk lek. dr Mozołowski Stefan51. W celu dalszej ich mobilizacji wydałem rozkaz Komendantowi Kadry Zapasowej 5. Szpitala Okręgowego ppłk. lek. dr. [Józefowi] Oktawcowi wyewakuowania personelu oficerskiego i szeregowych, którzy stawili się, oraz materiału i sprzętu do Rzeszowa w celu przeprowadzenia tam dalszej mobilizacji zakładów sanitarnych i formacji sanitarnych. 7. Kolumny samochodów sanitarnych: Kolumna samochodów sanitarnych nr (nie pamiętam) – jako trzecia [przydzielona do armii] kolumna, której jeden pluton został przydzielony dla 6. Dywizji Piechoty 46 Major lekarz dr Józef III Pająk (ur. 17 V 1897 r.), do mobilizacji był lekarzem w 5. Szpitalu Okręgowym w Krakowie. 47 Porucznik rezerwy lekarz dr Witold Olechnowicz (ur. 22 III 1906 r.), który był komendantem I sekcji szpitala, do mobilizacji był lekarzem ogólnym w Kochłowicach w powiecie katowickim. 48 Podporucznik rezerwy lekarz dr Damazy Mieczysław de Poraj-Mikiewicz (ur. 11 XII 1904 r.), był lekarzem w szpitalu hutniczym w Siemianowicach Śląskich. 49

Kapelan rezerwy ks. Karol Kochaj (ur. 26 X 1903 r.), był kapłanem archidiecezji krakowskiej.

50 Podpułkownik lekarz dr Walenty Popek (ur. 6 I 1893 r.), do mobilizacji był lekarzem w 5. Szpitalu Okręgowym w Krakowie. 51 Pułkownik lekarz dr Stefan Andrzej Mozołowski (ur. 19 II 1892 r.), do mobilizacji lekarz w szpitalu Centrum Wyszkolenia Sanitarnego w Warszawie.


SŁUŻBA ZDROWIA W A RMII „K RAKÓW”…

113

w Oświęcimiu, drugi pluton, o ile pamiętam – do ośrodka ewakuacji w Myślenicach. Kolumna autobusów krakowskich w składzie 10 autobusów przydzielona do dyspozycji Komendanta 5. Szpitala Okręgowego ppłk. lek. dr. [Mariana] Dietricha52, w celu ewakuacji Tymczasowego Szpitala Ewakuacyjnego z Krakowa do Rzeszowa.

Ogólna działalność służby zdrowia Armii [„Kraków”] do dnia 4 IX 1939 r. Działalność Służby Zdrowia Armii w pierwszych trzech dniach wojny opierała się na planie użycia służby zdrowia, przygotowanym w okresie przedwojennym. Ranni z Wielkich Jednostek spływali do tymczasowych stacji ewakuacyjnych przy pomocy samochodów sanitarnych. Ze względu na olbrzymie trudności w łączności Armii z Wielkimi Jednostkami nie znam dokładnych wiadomości z przebiegu ewakuacji na tym odcinku. Z meldunku Szefa Sanitarnego Grupy Operacyjnej „Śląsk” wiem, że na tymczasowa stację ewakuacyjną w Mysłowicach spłynęło około 100 rannych. W celu wyewakuowania ich został skierowany do Mysłowic pociąg sanitarny z Krzeszowic, który ze względu na zablokowanie torów nie dotarł do Mysłowic. Ranni ci zostali wysłani przez ppłk. [lek. dr. Adama] Schebestę do Krakowa przy użyciu kolumny autobusów śląskich. Ze względu na trudności ewakuacji sanitarnej z rejonu Jordanów–Chabówka, dokąd została skierowana Brygada Kawalerii Zmotoryzowanej został utworzony w dniu 2 września [1939 r.] ośrodek ewakuacji w Myślenicach, którego utworzenie powierzono Szefowi Sanitarnemu Brygady Kawalerii Zmotoryzowanej i w tym celu oddano do dyspozycji jeden pluton samochodów sanitarnych. Zepchnięcie Armii z linii obrony już w pierwszych dwóch dniach wojny i przejście do działań odwrotowych, zniszczenie podstawowych dróg ewakuacji sanitarnej tj. linii kolejowych, przy braku dostatecznej ilości kołowych środków transportowych oraz decyzja ewakuacji Krakowa spowodowały zmianę planu użycia Służby Zdrowia Armii i ewakuacji sanitarnej. W dniu 3 września został opracowany nowy plan ewakuacji sanitarnej, który opierał się na następujących zasadach: – ewakuację rannych oprzeć na linach drogowych i wodnych, którymi ewakuować zdolnych do transportu, – niezdolnych do transportu pozostawić pod opieką Konwencji Genewskiej53 przekazując szpitalom cywilnym. W związku z tym [postanowiono]: – przenieść Tymczasowy Szpital Ewakuacyjny z Krakowa do Rzeszowa, – tamże przenieść również Kadrę Zapasową w celu dalszej mobilizacji formacji sanitarnych, 52 Podpułkownik lekarz dr Marian Dietrich (ur. 23 I 1892 r.), był od 9 VI 1939 r. komendantem 5. Szpitala Okręgowego w Krakowie. 53 Chodzi zwłaszcza o Konwencję Genewską o polepszeniu losu chorych i rannych w armiach czynnych oraz Konwencję dotycząca traktowania jeńców wojennych, podpisane w Genewie dnia 27 VII 1929 r.


114

WŁADYSŁAW GERGOVICH

– rannych zdolnych do transportu wyewakuować Wisłą do Sandomierza, względnie Warszawy, przy użyciu parostatków, – rannych niezdolnych do transportu przenieść do szpitali cywilnych w Krakowie. – szpitale polowe, które organizowały się w rejonie Czerwonego Prądnika–Witkowic i gdzie były bombardowane, przesunąć do rejonu lasów Niepołomice. Szpital [Polowy nr] 503 nastawić na kierunek Grupy Operacyjnej „Śląsk”. W dniu 3 września [1939 r.] był bombardowany 5. Szpital Okręgowy. Na terenie szpitala spadły i wybuchły dwie czy pięć bomb, nie wyrządzając szkód. W dniu 4 września ppłk [lek.] dr [Marian] Dietrich Komendant [5.] Szpitala Okręgowego przeprowadził w sposób paniczny ewakuację Szpitala Okręgowego. Po wyjeździe Szef Sanitarny Armii osobiście uregulował służbę w Szpitalu Okręgowym, a następnie przeprowadzał to Szef Sanitarny Grupy Operacyjnej „Śląsk” ppłk [lek.] dr [Adam] Schebesta. Ewakuacja Kadry Zapasowej 5. Szpitala Okręgowego odbyła się bardziej planowo. Z braku środków transportowych wiele materiału i sprzętu mobilizacyjnego musiano częściowo zniszczyć, częściowo pozostawić na miejscu. Młodsi oficerowie i szeregowi Kadry Zapasowej i zmobilizowani odeszli marszem pieszym pod dowództwem kpt. lek. Orzeła [sic!]54. W dniu 4 września Kwatera Główna Armii55 zostaje przeniesiona do miejscowości Brzesko56. Od tej pory z braku łączności drutowej z zakładami i formacjami sanitarnymi wszelkie rozkazodawstwo przeprowadza Szef Sanitarny Armii osobiście lub przez swoich referentów, [przy] pomocy samochodu. W dniu 5 września uregulowanie ewakuacji sanitarnej na osi Kraków–Tarnów– –Rzeszów. Szef Sanitarny Armii przybywa do Tarnowa, gdzie zastaje stan następujący: Garnizonowa Izba Chorych przyjmuje napływających rannych. Ranni napływają również do szpitali cywilnych. Na miejscu znajduje się 5. Szpital Okręgowy i jego Kadra Zapasowa w przejeździe do Rzeszowa, Ciągle naloty niemieckie i bombardowanie dworca kolejowego i miasta. Na rozkaz Szefa Sanitarnego Armii zostaje utworzone pośrednie ogniwo ewakuacyjne ze Szpitala Wojennego nr 503 pod komendą płk. lek. dr. [Stefana] Mozołowskiego z zadaniem: – przyjmowania wszystkich rannych z południowego odcinka Armii, – ewakuacji zdolnych do transportu do Rzeszowa przy pomocy oddanych mu do dyspozycji samochodów sanitarnych, – leczenia na miejscu rannych niezdolnych do dalszego transportu. 54 Kapitan stanu spoczynku Stanisław Orzeł (ur. 29 IX 1890 r.) nie był lekarzem. Był oficerem administracji sanitarnej. 55

Dowództwo armii wraz ze sztabem.

56

Dowództwo zostało przeniesione do miejscowości Nowe Brzesko w powiecie proszowickim.


SŁUŻBA ZDROWIA W A RMII „K RAKÓW”…

115

Plan użycia służby zdrowia i ewakuacji sanitarnej w obronie linii Dunajca i Nidy – dnia 6 września [1939 r.] – ewakuacja rannych zdolnych do transportu z Wielkich Jednostek na południe od Wisły do wodnej stacji ewakuacyjnej w Szczucinie, skąd galarami57 i berlinkami58 do Sandomierza, – z Wielkich Jednostek na południe od Wisły do Centrum Szpitalnego w Radomyślu, utworzonego przez szpitale polowe Armii, – niezdolni do transportu z Wielkich Jednostek na południe od Wisły do Szpitala Polowego nr 501 w Szczucinie, – [niezdolni do transportu] z Wielkich Jednostek na południe od Wisły do Centrum Szpitalnego w Radomyślu.

Położenie taktyczne Armii [„Kraków”] – dnia 7 września [1939 r.] Grupa Operacyjna gen. [bryg. Jana] Sadowskiego i Brygada Kawalerii Kraków w toku działań opóźniających po linii rzeki Nidy. 6. i 21. Dywizja Piechoty w toku działań opóźniających do linii rzeki Dunajca. W godzinach popołudniowych melduje lotnik Armii, że na szosie Pińczów–Szczucin znajduje się w marszu niemiecka kolumna pancerna – czoło dochodzi do mostu w Szczucinie, ogon w rejonie Pińczowa. W myśl decyzji Dowódcy Armii – Sztab Armii przenosi się z miejscowości 10 km [na] zachód [od] Szczucina do Nowego Korczyna, gdzie się znajduje Sztab Grupy Operacyjnej gen. [bryg. Jana] Sadowskiego. W Nowym Korczynie Szef Sanitarny Armii łącznie z Szefem Sanitarnym Grupy Operacyjnej uzgadniają działalność kompani sanitarnych Wielkich Jednostek Grupy, które rozwijają tu Główne Punkty Opatrunkowe. Decyzja Dowódcy Armii – przebić się Grupą Operacyjną „Śląsk” i Brygadą Kawalerii Kraków przez dywizję pancerną niemiecką w ogólnym kierunku na Sandomierz. W celu przygotowania zaopatrywania i ewakuacji Armii zostaje skierowane Kwatermistrzostwo Armii wraz z szefami służb południowym brzegiem Wisły do Sandomierza.

8 września [1939 r.] Przejazd z Kwatermistrzostwem Armii do miejscowości, nazwy nie pamiętam, pod Tarnobrzegiem. Do Sandomierza Kwatermistrzostwo Armii nie dociera z powodu tego, że Sandomierz jest w rękach Niemców. Prawego brzegu Wisły bronią oddziały pułkownika Sikorskiego59. 57

Płaskodenny statek wiosłowy.

58

Rzeczna kryta barka towarowa.

59 Podpułkownik piechoty Antoni I Sikorski (ur. 13 VI 1893 r.), był zastępcą szefa 10. Urzędu PW i WF (Przysposobienie Wojskowego i Wychowania Fizycznego), a we wrześniu 1939 r. dowódcą improwizowanej grupy.


116

WŁADYSŁAW GERGOVICH

Wyjazd w kierunku Kolbuszowej w celu nawiązania łączności ze szpitalami polowymi Armii i wydania im rozkazów przemarszu do miejscowości na wschodnim brzegu Sanu, w rejonie Niska. Po wydaniu rozkazów komendantom szpitali polowych Szef Sanitarny Armii „Kraków” jedzie do Rzeszowa w celu nawiązania łączności z Tymczasowym Szpitalem Ewakuacyjnym. W Rzeszowie Szef Sanitarny dowiaduje się od ludności cywilnej, że miasto jest już zajęte przez Niemców. W drodze powrotnej Szef Sanitarny Armii nawiązuje łączność z Dowódcą i Szefem Sanitarnym 21. Dywizji Piechoty Górskiej. Szef Sanitarny [tej dywizji] melduje, że na skutek działań pościgowych przeprowadzonych przez Niemców od linii Dunajca stracił łączność ze swoją kompanią sanitarną i obecnie stara się ją nawiązać. Dywizja przechodzi do obrony rzeki Sanu. Przejazd do miejscowości na prawym brzegu Sanu w rejonie Niska i dołączenie do Kwatery Głównej. […] Nawiązanie łączności z Szefem Sanitarnym 6. Dywizji Piechoty, który melduje otrzymanie do dyspozycji 6. Dywizji Piechoty, Kompani Sanitarnej nr 3160 pod dowództwem kpt. lek. dr. Pasiecznego61 – w miejsce rozbitej Kompani Sanitarnej nr 501.

9 września [1939 r.] Zapoznanie się z planem operacyjnym obrony odcinka Sanu. Rozmieszczenie szpitali polowych na osi Zdziary–Janów.

10 września [1939 r.] Wyjazd Szefa Sanitarnego Armii przez Zdziary, Janów Lubelski do Lublina, w celu ustalenia bazy ewakuacyjnej i osiągnięcia samochodowych środków transportowych do ewakuacji rannych. W Lublinie Szef Sanitarny Armii otrzymuje widomość od płk. lek. dr. [Stanisława] Orlewicza62, że szpitale w Lublinie, tak wojskowe jak i cywilne, są przepełnione rannymi z frontu i z nalotu bombowców niemieckich na Lublin, oraz że nie ma żadnych środków transportowych w swojej dyspozycji. Stworzenie planu ewakuacji sanitarnej do obrony odcinka Sanu. Ewakuacja sanitarna z Wielkich Jednostek spływa do ośrodka ewakuacyjnego w Janowie Lubelskim, skąd przez pośrednie ogniwa ewakuacyjne rozmieszczone na 60

Zmobilizowana przez 10. Szpital Okręgowy w Przemyślu dla 36. Dywizji Piechoty.

61 Kapitan lekarz dr Tadeusz Adam Pasieczny (ur. 8 VIII 1905 r.), do mobilizacji lekarz w 10. Szpitalu Okręgowym w Przemyślu. 62 Pułkownik lekarz dr Stanisław Antoni Orlewicz (ur. 2 IV 1887 r.), był do mobilizacji wykładowcą w Wyższej Szkole Wojennej w Warszawie. Od 2 IX 1939 r. był delegatem szefa Departamentu Zdrowia Ministerstwa Spraw Wojskowych do ewakuacji szpitali wojennych na Lubelszczyźnie. 6 IX 1939 r. został wyznaczony szefem służby sanitarnej Armii „Lublin”.


SŁUŻBA ZDROWIA W A RMII „K RAKÓW”…

117

osi Janów Lubelski–Frampol–Hrubieszów do [2.] Szpitala Okręgowego w Chełmie. W myśl tego planu szpitale polowe Armii otrzymują odpowiednie rozkazy szczególne.

11 września [1939 r.] Przejazd Szefa Sanitarnego Armii do Zamościa i dołączenie do Kwatery Głównej Armii w Zamościu. Otrzymanie wiadomości w komendzie garnizonu Zamościa, że w dniu 10 czy 11 września ma być rozwinięty w Zamościu Szpital nr (nie pamiętam) na 1000 łóżek63. Szpital ten znajduje się na postoju w okolicy Zamościa. Łączności z tym szpitalem nie zdołałem nawiązać. Jak się później dowiedziałem szpital ten dostał się w dniu 13 września do niewoli niemieckiej w miejscowości Zielona pod Tomaszowem.

12 września [1939 r.] Wydanie zarządzeń w celu dostosowania Garnizonowej Izby Chorych w Zamościu do roli szpitala wojennego. Zorganizowanie dwóch kolumn sanitarnych konnych z próżnych wozów amunicyjnych do transportu rannych. Otrzymanie wiadomości ze Sztabu Armii, że Grupa Operacyjna gen. [bryg. Jana] Sadowskiego przebiła się przez wojska niemieckie, przeszła Wisłę pod Baranowom i przechodzi do rejonu koncentracji w okolicy Biłgoraja. Szef Sanitarnej Grupy Operacyjnej melduje, że oddziały i formacje sanitarne grupy posiadają braki środków opatrunkowych. Szef Sanitarny Armii projektuje wyjazd do Lwowa w celu nawiązani łączności z Szefostwem Sanitarnym OK [nr] VI i w celu zaopatrzenia Armii w materiał sanitarny. Doraźne zapotrzebowanie Wielkich Jednostek pokryją w miarę możności szpitale polowe Armii.

13 września [1939 r.] Nagły wyjazd Kwatery Głównej [Armii] z Zamościa do Zwierzyńca, ponieważ od strony Rawy Ruskiej–Tomaszowa docierały już do Zamościa elementy czołowe Wielkich Jednostek pancernych [armii] niemieckiej. Zamość nie miał wtedy żadnych wojsk do obrony, jedyny batalion piechoty miejscowej odmaszerował dnia poprzedniego w kierunku wschodnim. Wobec zajęcia Zamościa przez Niemców i zagrożenia osi ewakuacji na Chełm – Szef Sanitarny Armii decyduje się na przesunięcie szpitali polowych Armii do rejonu lasów wschód Biłgoraj. W Zwierzyńcu uzyskuje telefoniczne połączenie z wsią (nazwy nie pamiętam), przez która miały przechodzić szpitale polowe i nadaje fonogram skierowujący je do nowego rejonu.

63 W Zamościu miał się rozwinąć Szpital Wojenny nr 203 na 800 łóżek (pięć oddziałów chirurgicznych i trzy wewnętrzne).


118

WŁADYSŁAW GERGOVICH

14 września [1939 r.] Przejazd Kwatery Głównej [Armii] ze Zwierzyńca do miejscowości [na] wschód [od] Biłgoraja (nazwy nie pamiętam). W nocy dnia 14/15 [września] meldują się w Kwaterze Głównej Armii przechodzące Szpitale Polowe Armii nr: 502., 503. i 561. Brak Szpitala Polowego nr 501, którego nie uchwycił już fonogram Szefa Sanitarnego Armii, a który pomaszerował w kierunku na Hrubieszów–Chełm. Szpitale polowe zostały skierowane na postój do miejscowości Brodziaki.

15 września [1939 r.] Położenie wojsk: Dywizja 6. i 21. zostały zepchnięte z linii rzeki Sanu i opóźniają [odwrót] w ogólnym kierunku na wschód – 6. Dywizja Piechoty na północny, 21. Dywizja Piechoty na południowy od rzeki Tanwi. Grupa Operacyjna „Śląsk” z Brygadą Kawalerii Kraków przybywa do rejonu Biłgoraj. Wydanie rozkazu operacyjnego przez gen. dyw. [Tadeusza] Piskora64, który przejął dowództwo Armii. Generał Piskor chce wyprowadzić Armię w ogólnym kierunku na Sokal. Rozkaz podaje kierunki i pasy działania Wielkich Jednostek – których nie pamiętam. Nakazuje odciążenie Armii od wszelkich taborów ciężkich, z pozostawieniem tylko taborów amunicyjnych, sanitarnych i żywnościowych. Nadanie radiofonogramu do Dowódcy OK [nr] VI o dostarczenie przez lotnika środków opatrunkowych dla Armii. Jak się później dowiedziałem OK Lwów tego radio fonogramu nie otrzymało. Podejrzewam, że przejęła go stacja niemiecka. Skierowanie Szpitala Polowego nr 503 do 6. Dywizji Piechoty, do obsługi 6. Dywizji Piechoty walczącej pod Aleksandrowem.

16 września [1939 r.] Otrzymanie radiotelegrafu z Dowództwa 21. Dywizji Piechoty Górskiej o przysłanie zespołów chirurgicznych i środków transportowych, ponieważ 21. Dywizja Piechoty ponosi w walce poważne straty i już ma około 100 ciężko rannych. Ze względu na to że 21. Dywizja Piechoty była już odcięta i otoczona – Szef Sanitarny [Armii] nie mógł jej w tych warunkach przyjść z pomocą. Wydanie wytycznych Szefowi Sanitarnemu Grupy Operacyjnej „Śląsk” w sprawie postępowania z rannymi w Wielkich Jednostkach: – wszyscy ranni z Wielkich Jednostek będą ewakuowani środkami Wielkich Jednostek do szpitali polowych Armii, które będą się posuwały w środku zgrupowania Armii, 64 Generał dywizji Tadeusz Ludwik Piskor (ur. 1 II 1889 r.), był do mobilizacji inspektorem armii w Warszawie. 3 IX 1939 r. został mianowany dowódcą Armii „Lublin”, a 15 IX 1939 r. objął dowództwo połączonych Armii „Kraków” i „Lublin”.


SŁUŻBA ZDROWIA W A RMII „K RAKÓW”…

119

– szpitale polowe lekko rannych, zdolnych do transportu będą przewoziły swoim taborem; ciężko rannych niezdolnych do transportu będą pozostawiać po wsiach pod opieką Konwencji Genewskiej. W razie przepełnienia szpitala polowego pozostanie on na miejscu pod opieką Konwencji Genewskiej. Pozostanie na miejscu na rozkaz Dowódcy Armii. Skierowanie do szpitala cywilnego w Biłgoraju jednego zespołu chirurgicznego ze Szpitala Polowego nr 502 i cofnięcie go z drogi ze względu na zagrożenie Biłgoraja. Przejazd Dowództwa Armii w nocy z dnia 16/17 września przez Aleksandrów– –Rutka pod Zwierzyńcem do miejscowości na południowy wschód od Zwierzyńca (nazwy nie pamiętam).

17 września [1939 r.] Wydanie rozkazów komendantom szpitali polowych, które przeszły do rejonu Kaczorki, o przesunięciu ich do rejonu Tarnogród, wydanie rozkazu Dowódcy 31. Kompani Sanitarnej, który stracił łączność z 6. Dywizją Piechoty i znajdował się wraz ze szpitalami polowymi Armii, by dołączył do 6. Dywizji Piechoty na kierunku jej działania Aleksandrów–Józefów – dalej nie pamiętam. Przejazd nocny Dowództwa Armii do lasu pod Krasnobrodem.

18 września [1939 r.] Wydanie rozkazu Szpitalom Polowym nr 503 i 561, które przechodziły przez Krasnobród, by przesunęły się do rejonu Zielona. Powtórne nakierowanie Kompani Sanitarnej nr 31, która opóźniła swój przemarsz na oś działania 6. Dywizji Piechoty. Przejazd Dowództwa Armii pod obstrzałem artylerii niemieckiej do miejscowości Zielona na zachód [od] Tomaszowa Lubelskiego. Przybycie Szpitali Polowych nr 303 i 35165 do Zielonej oraz Kompani Sanitarnej nr 31, której dowódca kpt. lek. dr [Tadeusz] Pasieczny melduje, że nie mógł nawiązać łączności z 6. Dywizja Piechoty. Otrzymanie wiadomości, że Szpital Polowy nr 503, wypełniony rannymi, rozwinął się w Podklasztorze pod Tarnobrodem.

19 września [1939 r.] Wydałem rozkaz rozwinięcia się szpitali polowych we wsi Zielona. Kompania Sanitarna nr 31 rozwija Główny Punkt Opatrunkowy. 65

Powinno być : 503 i 561 – błąd powstał prawdopodobnie podczas przepisywania rękopisu relacji.


120

WŁADYSŁAW GERGOVICH

Wydanie rozkazów dowódcy kompani sanitarnej wysłania plutonów sanitarnych do miejscowości (nazwy nie pamiętam), w celu obsługi oddziału wojsk, który ponosi wielki straty. Miejscowość Zielona jest pod obstrzałem artylerii niemieckiej i ze wszystkich stron słychać toczące się walki. Oba szpitale polowe i kompania sanitarna przyjmują napływających rannych. Położenie Armii: 21. Dywizja Piechoty najbardziej południowa, otoczona, kapitulowała; od 6. Dywizji Piechoty meldunek radiowy, że straciła styczność z Armią i działa w kierunku południowo-wschodnim. Pozostałe Wielkie Jednostki Armii otoczone przez wojska niemieckie na takiej przestrzeni, że jak mnie informował Szef Sztabu Armii – artyleria własną mogą się Niemcy przestrzeliwać. Godzina 17-ta – Szef Sztabu Armii generała [bryg. Antoniego] Szyllinga66 nakazuje wszystkim oficerom sztabu [Armii] zebrać się na odprawę pod lasem przy wsi Zielona. Dowódca Armii „Kraków” gen. [bryg. Antoni] Szylling przedstawia krótko położenie Armii – dziękuje wszystkim oficerom Dowództwa [Armii] za gorliwe spełnianie swoich obowiązków i podaje, że w nocy wyjdzie ostatnie natarcie oddziałów Armii „Kraków” w kierunku na Tomaszów w celu przebicia się przez Niemców i połączenia się z braćmi wałczącymi we Lwowie. Jeśli natomiast natarcie się nie powiedzie Dowódca Armii nakazuje oficerom dowództwa zająć się swoimi wojskami. Dowództwo Armii po odprawie pieszo wyrusza w kierunku Tomaszów, pozostawiwszy wszystkie środki samochodowe zniszczone w miejscowości Zielona. Bezpośrednio po odprawie Szef Sanitarny Armii zwołuje na odprawę Szefa Sanitarnego Grupy Operacyjnej „Śląsk” ppłk. [lek.] dr. [Adama] Schebestę oraz ppłk. [lek.] dr. [Walentego] Popka i mjr. [lek.] dr. [Józefa] Pająka – komendantów szpitali polowych. Przedstawiam im położenie Armii, decyzje Dowódcy Armii i nakazuję komendantom szpitali polowych wydzielenie ze szpitali polowych dwóch lekkich elementów sanitarnych, które pomaszerują na ogonie nacierających wojsk i ich obsługiwania. Szef Sanitarny bezpośrednio po odprawie udaje się pieszo za Sztabem Armii, który odszedł w kierunku na Tomaszów. Wobec kolosalnego zatoru wozów na drodze i zapadającej nocy Szef Sanitarny nie zdążył nawiązać łączności ze Sztabem Armii.

20 września [1939 r.] O świcie wracają spod Tomaszowa pojedyncze oddziały Warszawskiej Brygady Pancernej67, która weszła w skład Armii gen. [dyw. Tadeusza] Piskora i której donoszę, że natarcie na Tomaszów nie udało się. Szef Sanitarny wraca w kierunku Zielonej i spotyka Szefa Sanitarnego Grupy [Operacyjnej] „Śląsk”, który informuje go o kapitulacji 66 Szefem sztabu Armii „Kraków” był pułkownik dyplomowany piechoty Stanisław Franciszek Wiloch (ur. 13 VII 1890 r.). 67

Warszawska Brygada Pancerno-Motorowa.


SŁUŻBA ZDROWIA W A RMII „K RAKÓW”…

121

Armii. W drodze powrotnej spotyka wydzielone elementy szpitali polowych pod dowództwom obu komendantów szpitali, którym daje rozkaz dołączenia do pozostawionych części szpitali w Zielonej i dalszego prowadzenia pracy. Godzina 10-ta – przybywają do Zielonej oficerowie niemieccy, którzy wydają zarządzenia w związku z kapitulacją Armii. Zwolnienie przez Szefa Sanitarnego Armii ze stanowiska Dowódcy Kompanii Sanitarnej nr 31 kpt. lek. dr. [Tadeusza] Pasiecznego za rozformowanie kompanii sanitarnej rzekomo na rozkaz Niemców. Godzina 13-ta – wyjazd Szefa Sanitarnego Armii i ppłk. [lek.] dr. [Adama] Schebesty do Szefa Sanitarnego 8. Dywizji Piechoty niemieckiej do Tarnogrodu, w celu przedstawienia mu położenia służby zdrowia Armii i stanu rannych na polu walki. Przybycie do Szpitala Polowego nr 502, wypełnionego około 600 rannymi, gdzie znajdował się szef sanitarny niemieckiej 8. Dywizji Piechoty68 płk lek. dr Richter. Przedstawienie płk. lek. dr. Richterowi położenia, w jakim znajdują się nasi ranni na polu walki w rejonie Biłgoraj–Tomaszów, rozmieszczeni po szkołach, chałupach, stodołach, we wsiach w których brak żywności i wody. Podanie mu propozycji przeniesienia formacji sanitarnych Armii w Zamościa, w celu skoncentrowania tam leczenia wszystkich rannych polskich z rejonu walk pod Tomaszowem. Pułkownik Richter zgodził się na przedstawione mu propozycje i obiecał załatwić koncentrację rannych w Zamościu.

21 września [1939 r.] Wyjazd Szefa Sanitarnego do miejscowości Zielona – powiadomienie komendantów szpitali polowych o pozytywnym rozwiązaniu sprawy leczenia naszych rannych i wydanie im rozkazu by do czasu przeniesienia ich do Zamościa w dalszym ciągu przyjmowali i leczyli na miejscu wszystkich rannych, dostarczonych im z pola walki pod Tomaszowem.

22 września [1939 r.] Wjazd Szefa Sanitarnego [Armii] z ppłk. lek. dr. [Adamem] Schebestą do Zamościa w celu nawiązania łączności z oddziałem PCK w Zamościa i przygotowania pomieszczeń pod Centrum Szpitalne.

23 września [1939 r.] Wydanie przez Szefa Sanitarnego Armii rozkazu organizującego Centrum Szpitalne w Zamościu69.

68

Dywizją dowodził Generalleutnant Rudolf Koch-Erpach.

69 Szerzej zob. R. Rybka, Szpital Wojenny – Centrum Szpitalne „Zamość” w 1939 roku. Zarys dziejów, [w:] „Biuletyn Głównej Biblioteki Lekarskiej” (Warszawa), 2016, nr 367, s. 81–96.


122

WŁADYSŁAW GERGOVICH

Ogólna charakterystyka działalności Służby Zdrowia Armii [„Kraków”] Ocena i charakterystyka strat Ocenę strat krwawych w rannych, jakie Armia „Kraków” poniosła podczas kampanii wrześniowej jest niezmiernie trudno określić, tak cyfrowo jak też i procentowo. Ciągłe walki odwrotowe, w których nie tylko poszczególne Wielkie Jednostki, ale i pojedyncze oddziały były często oskrzydlane, przy skąpych środkach transportowych, spowodowały to, że wielu rannych zostawało na polu walki i dostawało się do niewoli. Również i ranni wyewakuowani na tyły szybko wpadali w ręce wroga, bądź podczas transportu, bądź też już w wojskowych, względnie cywilnych formacjach i zakładach sanitarnych. Szef Sanitarny [Armii] nie otrzymywał meldunków liczbowych o stratach w Wielkich Jednostkach. Ogólnie biorąc straty w rannych w ciągu kampanii [wrześniowej] były w Armii nieduże. Poważniejsze straty poniosła Armia w pierwszych dwóch dniach walki granicznej, następnie na linii rzeki Nidy, w rejonie Buska oraz w rejonie lasów Ordynacji Zamojskich. Według moich przypuszczeń straty w rannych w Armii „Kraków” [to] około 10 000 ludzi. Rany pochodziły przeważnie od bomb i pocisków artyleryjskich i w dużym procencie, bo [w] około 40[%], były to rany ciężkie. Straty marszowe były natomiast bardzo duże wskutek codziennych marszów nocnych i codziennych walk w ciągu dnia, przy braku żywności – oddziały z dania na dzień topniały, żołnierze pozostawali w terenie i dostawali się do niewoli. W dniu kapitulacji Armii [„Kraków”] kompanie strzeleckie liczyły 30–40 żołnierzy. Chorób epidemicznych w ciągu kampanii [wrześniowej] nie było; pod koniec wojny wystąpiła epidemia czerwonki o słabym nasileniu.

Ewakuacja i leczenie Ewakuacja rannych spływała: – z walk granicznych początkowo do Tymczasowego Szpitala Okręgowego w Krakowie, a następnie do szpitali cywilnych w Krakowie – przeważnie przy pomocy kolumn samochodów sanitarnych, – z walk na wschód od Krakowa do Garnizonowej Izby Chorych i szpitali cywilnych w Tarnowie, – z walk na obszarze województwa kieleckiego do szpitali powiatowych na miejscu, – z walk między Dunajcem a Sanem do szpitali polowych rozwiniętych na wschodnim brzegu Sanu (ciężko ranni dostawali się szybko do niewoli niemieckiej), – z walk na linii Sanu do szpitali polowych Armii oraz do szpitali cywilnych w Janowie Lubelskim i Biłgoraju, – z walk w rejonie lasów Ordynacji Zamojskich, początkowo do szpitali polowych Armii, a następnie do Centrum Szpitalnego w Zamościu.


SŁUŻBA ZDROWIA W A RMII „K RAKÓW”…

123

Leczenie rannych Armii podczas kampanii wrześniowej było przeprowadzane w przeważnej mierze przez szpitale cywilne. Szpitale wojenne Armii nie zostały zmobilizowane, a ich zawiązki spłynęły po osi Kraków–Tarnów–Lwów, częściowo do Tarnopola, gdzie się rozwinął Szpital Wojenny [nr 503] płk. lek. dr. [Stefana] Mozołowskiego, częściowo do Rumunii. Lecznictwo Armii było oparte tylko na szpitalach polowych, które rzeczywistą swoją pracę prowadziły w końcowej fazie wojny na terenie Zamojszczyzny, a następnie zostały skoncentrowane w Zamościu – jako Centrum Szpitalne.

Praca organów służby zdrowia na poszczególnych szczeblach A. Oddziałowa służba zdrowia: Olbrzymia szybkość akcji i brak łączności z oddziałami, brak meldunków od Szefów Sanitarnych Wielkich Jednostek nie pozwoliły na dokładne zorientowanie się w całokształcie działalności oddziałowej służby zdrowia Armii. Stwierdzić muszę, że miała ona niezwykłe ciężkie zadanie wobec ciągłych walk odwrotowych i pościgu nieprzyjaciela. Ze sprawozdań ustnych składanych mi w czasie późniejszym przez lekarzy oddziałowych, wyniosłem tego rodzaju ocenę, że w oddziałach niezdemoralizowanych, dobrze dowodzonych i dobrze się bijących, oddziałowa służba zdrowia ofiarnie i z poświeceniem spełniała swoje obowiązki – w oddziałach rozbitych i zdemoralizowanych oddziałowa służba zdrowia ulegała tej samej panice co oddziały liniowe. B. Dywizyjna służba zdrowia: Szefowie Sanitarni Wielkich Jednostek ogólnie biorąc stanęli na wysokości swojego zadania. Byli zorientowani w położeniu taktycznym wojsk, wykazywali dużą energię i inicjatywę, a zdając sobie sprawę z ciężkich warunków ewakuacyjnych, umieli niejednokrotnie improwizować te zagadnienia. Zarzucić ogólnie mogę im to, że za mało wykazywali dążności w kierunku nawiązywania łączności z Szefem Sanitarnym Armii. Według wiadomości, jakie posiadam – mjr lek. dr [Jerzy] Kluczyński – Szef Sanitarny Krakowskiej Brygady Kawalerii zginął w pierwszych dniach wojny w kieleckiem – podobno został zabity przez czołg niemiecki. Słabym szefem sanitarnym, jak mi meldował ppłk lek. dr [Adam] Schebesta, okazał się mjr lek. dr Mazurek Józef – Szef Sanitarny 55. Dywizji Piechoty, który lekko załamał się i nie mógł opanować całokształtu zadań służby zdrowia dywizji, natomiast po kapitulacji Armii pracował bardzo gorliwie i z wielkim poświęceniem, jako lekarz w Centrum Szpitalnym w Zamościu. – Kompanie sanitarne: Miały ciężkie warunki pracy wobec ciągłych walk odwrotowych i wobec tego, ze na rejony ich rozwinięcia się wychodziły często działania oskrzydlające broni


124

WŁADYSŁAW GERGOVICH

pancernej nieprzyjaciela. To też już w pierwszych dniach wojny przeważna ilość kompani sanitarnych Wielkich Jednostek uległa rozbiciu. Na linii Dunajca spotkałem sam część kompani sanitarnej jednej z dywizji piechoty Grupy Operacyjnej „Śląsk”, która straciła łączność z całością swojej kompani sanitarnej i z dywizją, a którą skierowałem z powrotem do dywizji. W czasie kapitulacji Wielkie Jednostki posiadały już tylko strzępy swoich kompani sanitarnych, za wyjątkiem Kompani [Sanitarnej nr] 31, przynależnej do 6. Dywizji Piechoty, która w całości była w miejscowości Zielona. Praca kompani sanitarnych wobec ciągłych przemarszów była na ogół nieduża i przeważnie ewakuacyjna. Przy braku możliwości ewakuacyjnych kompanie sanitarne woziły swoich rannych zdolnych do transportu nawet przez kilka dni, do czasu oddania ich szpitalom polowym lub cywilnym. – Kolumny samochodów sanitarnych: Utrzymały się [na] froncie zaledwie przez kilka pierwszych dni. Odjechały z rannymi do Krakowa, z powrotem na front nie wróciły i spłynęły po osi Kraków– Tarnów–Lwów, w dużej ilości do Rumunii. Dowódcy tych kolumn – oficerowie rezerwy broni pancernych i kierowcy wozów nie stanęli na wysokości zadania. Jedynie kolumna autobusów śląskich dyrygowana osobiście przez ppłk. lek. dr. [Adama] Schebestę dotrwała przy Grupie Operacyjnej „Śląsk” do linii rzeki Nidy. Z powodu nieodpowiednich dróg została skierowana na południowy odcinek. Jeden z jej wozów dotarł do Zamościa. O pozostałych wozach nie mam wiadomości. C. Służba Zdrowia Armii: – Szpitale polowe Wielkich Jednostek: Zostały przez Szefa Sanitarnego Armii przesunięte na szczebel armijny z tego względu, że w tym położeniu jakie stwarzały warunki kampanii wrześniowej dywizje piechoty nie miały możności ich użycia. Szpitale polowe weszły w skład Armii dopiero w trzecim dniu wojny, po zmobilizowaniu się. Działalność ich do linii Sanu była dorywcza z powodu szybkiego wycofywania się Armii [„Kraków”]. Częściej rozwijały się na prawym brzegu Sanu, w rejonie Janów–Biłgoraj–Tomaszów–Zamość. Najintensywniej pracowały w ostatnich dniach wojny, a po kapitulacji, złączone razem, stworzyły Centrum Szpitalne w Zamościu. Specjalnie piękną kartę w historii szpitalnictwa polowego kampanii wrześniowej posiada Szpital Polowy nr 502 mjr. lek. dr. [Stanisława] Augustyna. Rozwinięty w Podklasztorze pod Tarnobrzegiem, pracował w ciągu kilku dni za dwoma nawrotami – pomiędzy liniami wojsk walczących. Był w ciągu tych dni walk pod stałym obstrzałem artylerii i piechoty niemieckiej, w wyniku czego miał poważne straty w taborze rozmieszczonym w zagrodzie kościoła (zabici i ranni ludzie oraz konie). W tym czasie posiadał około 600 rannych, rozmieszczonych w ciężkich warunkach w salach i na korytarzach klasztoru. Bez przerwy dzień i noc lekarze na


SŁUŻBA ZDROWIA W A RMII „K RAKÓW”…

125

zmianę przeprowadzali operacje w zakrystii kościelnej. Szpital miał wielkie trudności z dostarczaniem wody i prowiantów, które trzeba było donosić pod obstrzałem, W szpitalu tym pracował także zespół chirurgiczny nr 15 (?)70 – kilkunastu lekarzy i kilka sióstr, których nazwisk nie pamiętam. – Polowe kolumny dezynfekcyjno-kąpielowe, polowe pracownie bakteriologiczno-chemiczne i polowe przychodnie dentystyczne: Nie miały warunków pracy podczas kampanii wrześniowej. Znajdowały się one w zgrupowaniu marszowym szpitali polowych, a właściwą pracę rozwinęły dopiero w ramach Centrum Szpitalnego w Zamościu. – Zespoły chirurgiczne: Gros ich spłynęło w kierunku na Lwów. Zespół chirurgiczny nr 15 pracował w ramach Szpitala Polowego nr 502, a następnie w Centrum Szpitalnym w Zamościu. – Zespoły przeciwgazowe: Nie miały potrzeby pracy. Gros ich również spłynęło w kierunku na Lwów. Zespół przeciwgazowy kpt. Hercholda71 był przy Armii do końca. Wszedł w skład Centrum Szpitalnego Zamość. – Szpitale wojenne: Nie zdążyły się zmobilizować w Krakowie. Zawiązki wraz z obsadą personalną przemaszerowały przez Tarnów do Rzeszowa. Szpital Wojenny nr 503 płk. lek. dr. [Stefana] Mozołowskiego tworzył przez krótki okres czasu pośrednie ogniwo ewakuacyjne w Tarnowie, a ostatecznie rozwinął się w Tarnopolu, gdzie został zabrany do niewoli przez bolszewików. Szpital był czynny dłuższy czas pod okupacją bolszewicką, lecząc około 2000 naszych ranny żołnierzy. O innych szpitalach wojennych Armii Krakowskiej nie mam wiadomości. Prawdopodobnie spłynęły one wszystkie do Rumunii, względnie do Węgier.

Opinie o personelu bezpośrednio podległego Szefowi Sanitarnemu Armii [„Kraków”] Kpt. sł. st. farm. Stopyra Antoni – pełnił przez kilka pierwszych dni wojny funkcję pomocnika Szefa Sanitarnego Armii. Ponieważ przed wojną był referentem 70 Autor nie był pewny tej formacji. W rzeczywistości oddziałem tym była Czołówka Chirurgiczna nr 13, która po zmobilizowaniu przez Centrum Wyszkolenia Sanitarnego w Warszawie, była przydzielona do Armii „Kraków”. 71 Kapitan lekarz Bolesław Euzebiusz Herchold (ur. 13 VIII 1905 r.), służył do mobilizacji w 5. Szpitalu Okręgowym. Podczas kampanii wrześniowej był dowódca 501. Zespołu Przeciwgazowego Armii „Kraków”.


126

WŁADYSŁAW GERGOVICH

w Szefostwie Sanitarnym w Krakowie, gdzie prowadził sprawy zaopatrzenia sanitarnego „mobilizacyjnego” oraz brał udział w pracach Sztabu Grupy gen. [bryg. Antoniego] Szyllinga, okazał się bardzo pomocnym w Szefostwie Sanitarnym Armii. W tym czasie okazał się bardzo pracowity i sumienny, ale nie ma ugruntowanego poczucia odpowiedzialność. Wysłany przez Szefa Sanitarnego Armii w dniu 7 września [1939 r.] do Rzeszowa z rozkazami do Komendanta 5. Szpitala Okręgowego – z powrotem do Dowództwa Armii nie wrócił, rzekomo na skutek defektu w motorze samochodu i przemęczenia szofera. Utrata jednego samochodu (samochód służbowy Szefa Sanitarnego Okręgu Korpusu nr V) była dużym uszczerbkiem, jako środka łączności. Ppor. rez. lek. [Teodor] Cienciała z Górnego Śląska, przydzielony z rezerwy personalnej Kadry Zapasowej 5. Szpitala Okręgowego, pełnił przez cały okres kampanii wrześniowej funkcję lekarza Kwatery Głównej [Armii „Kraków”] oraz pomocnika Szefa Sanitarnego Armii. Zrównoważony, nie ulegał depresji, a pracę i wszystkie wydane mu rozkazy wykonywał z całą sumiennością.

Szefowie Sanitarni Grup Operacyjnych i Wielkich Jednostek: Ppłk lek. dr Schebesta Adam – przed wojną jako Szef Sanitarny 23. Dywizji Piechoty szczegółowo rozplanował i zorganizował służbę zdrowia na odcinku Obszaru Warownego „Śląsk”. Z wybuchem wojny został mianowany Szefem Sanitarnym Grupy Operacyjnej „Śląsk”. Na tym stanowisku wykazał wybitne zdolności organizacyjne. Realnie zdawał sobie zawsze sprawę z położenia Grupy Operacyjnej. W ciężkich warunkach, w jakich walczyła Grupa, nie popadł w depresję i nie stracił głowy, był zawsze przewidującym i z dużą inicjatywą i przedsiębiorczością organizował pomoc sanitarną i ewakuację ranny Grupy. Rannych z rejonu Śląska wyewakuował z braku pociągu sanitarnego kolumną autobusów śląskich. W Krakowie, po wyjściu Dowództwa Armii, organizował w dalszym ciągu pomoc sanitarną napływającym rannym. Samodzielnie kierował służbą zdrowia Grupy w czasie przebijania się Grupy od linii rzeki Nidy do [rzeki] San. Po kapitulacji, rozkazem Szefa Sanitarnego Armii „Kraków”, został mianowany Komendantem Centrum Szpitalnego w Zamościu, które dzielnie i chwalebnie prowadził do dnia 20 grudnia [1939 r.] tj. do dnia likwidacji Centrum w Zamościu. Swoim postępowanie pełnym godności i honoru oficera polskiego dawał wybitnie dodatni przykład swoim podkomendnym i budził u nich szacunek i poważanie. Przez swoją szybką orientację, duże zdolności taktyczne oraz swą dzielność organizowania, uratował życie wielu naszym żołnierzom rannym. Zasługuje na odznaczenia go Krzyżem „Virtuti Militari”. Mjr lek. dr Chudzicki Jan – Szef Sanitarny 6. Dywizji Piechoty pełnił swoje czynności przez cały czas kampanii wrześniowej, aż do kapitulacji dywizji. Energiczny, ruchliwy, o dużej odwadze osobistej, popędliwy, był zorientowany w położeniu


SŁUŻBA ZDROWIA W A RMII „K RAKÓW”…

127

dywizji. Nie dość jednak pilnował swojej kompanii sanitarnej – jedna została rozbita (nr 501), a z drugą ([nr] 31) stracił łączność. Pomimo to starał się wszelkimi siłami o zapewnienie pomocy sanitarnej dywizji i do walki dywizji pod Aleksandrowem zażądał pomocy szpitala polowego. W ogólności oficer bardzo dzielny, ideowy, ambitny o dużym poczuciu honoru żołnierskiego. W kampanii wrześniowej był lekko ranny. Odznaczony już za poprzednią wojnę Krzyżem „Virtuti Militari”, zasługuje na odznaczenie go Krzyżem Walecznych. Mjr lek. dr Ostaszewski Antoni – Szef Sanitarny 21. Dywizji Piechoty Górskiej pełnił swoje czynności przez cały czas kampanii wrześniowej, do czasu rozbicia i kapitulacji dywizji. Dobry organizator, w ciężkim położeniu, w jaki znajdował się dywizja jak np. w pościgu od linii Dunajca, a następnie odcięta od Armii i otoczona na południe od rzeki Tanwi, nie załamywał się, lecz wszelkimi sposobami starał, się zorganizować służbę zdrowia w ramach swojej dywizji. Prawie nie utrzymywał łączności z Szefem Sanitarnym Armii. Podczas przebijania się dywizji był przy śmierci dowódcy dywizji gen. [bryg. Józefa] Kustronia72. Oficer ideowy, który się nie załamał i do ostatniej chwili pracował skutecznie na swoim stanowisku – zasługuje na odznaczenie go Krzyżem Walecznych. Mjr lek. dr Kluczyński [Jerzy] – Szef Sanitarny Brygady Kawalerii Kraków, bliżej mi w pracy nieznany, jak się dowiedziałem zginął w pierwszych dniach wojny, zabity przez czołg niemiecki na kielecczyźnie. Mjr lek. dr Pawłowicz [Władysław] – Szef Sanitarny Brygady Kawalerii Zmotoryzowanej, bliżej mi w pracy nieznany. Z zarządzeń jego w pierwszych trzech dniach wojny wynika, że był przewidujący, zapobiegliwy i dbały o służbę zdrowia w brygadzie. Z brygadą przeszedł na Węgry. Mjr lek. dr Zaręba [Zaremba Wacław] – Szef Sanitarny Brygady KOP płk. dypl. [Jana] Gaładyka73. Działalności jego nie znam zupełnie, ani jego losów. Pojedyncze bataliony KOP zostały już w pierwszych dniach wojny zepchnięte z linii obronnej i jak orientuję [się], resztki ich zostały wcielone do innych Wielkich Jednostek.

Komendanci Szpitali Polowych: Ppłk lek. dr Popek Walenty – komendant Szpitala Polowego nr 561. Pełnił swoje czynności przez cały czas kampanii wrześniowej, do czasu kapitulacji Armii. Doświadczony oficer i komendant szpitala, dbały o własny personel i los rannych. 72 Generał brygady Józef Rudolf Kustroń (ur. 16 X 1892 r.), dowódca 21. Dywizji Piechoty, poległ 16 IX 1939 r. w lesie między Koziejówką a Ułazowem na Lubelszczyźnie. 73 Pułkownik dyplomowany piechoty Jan Franciszek Gaładyk (ur. 3 X 1898 r.), był dowódcą 1. Brygady Górskich Strzelców KOP.


128

WŁADYSŁAW GERGOVICH

Przez cały czas kampanii oddział swój utrzymywał w należytym porządku. Kilkakrotnie rozwijał szpital, jako pośrednie ogniwo ewakuacyjne. Po utworzeniu Centrum Szpitalnego w Zamościu prowadził przychodnię laryngologiczną oraz opiekował się rannymi ze swojej specjalności na oddziałach szpitalnych. Oficer pełen honoru żołnierskiego, załguje na odznaczenie go Krzyżem Walecznych. Oficer płatnik kapitan – narodowości żydowskiej, ze Szpitala Polowego nr 501, uciekł ze szpitala polowego w przeddzień kapitulacji Armii, zabrawszy ze sobą około 30 000 złotych. Po powrocie do Krakowa zainterpelowany w tej sprawie przez ppłk. [lek.] dr. [Walentego] Popka powiedział początkowo, że z powyższej sumy ocalił tylko kilka tysięcy, a resztę zabrali mu Niemcy, później jednak napisał bezczelny list do ppłk. [lek.] dr. [Walentego] Popka z pogróżkami – jak śmie podnosić tę kwestię, że pieniądze te zostały przejęte przez jakąś organizację, która przeprowadza przejście [żołnierzy polskich] na Węgry. O tym wszystkim meldował mi każdorazowo ppłk Popek. Mjr lek. dr Goldberg Leopold – komendant Szpitala Polowego nr 501. Pełnił swoje czynności niemal przez cały okres wojny [1939 roku]. Straciwszy łączność z Armią, prowadził szpital polowy w kierunku na Chełm. Jak się dowiedziałem podczas marszu był silnie kontuzjowany uderzeniem dyszla [od wozu]. Dalszych wiadomości o nim nie posiadam. Był solidnym komendantem szpitala, dbałym o swój oddział. Mjr lek. dr Augustyn Stanisław – komendant Szpitala Polowego nr 502. Pełnił swoje czynności przez cały okres kampanii wrześniowej. Dwa czy trzy dni przed kapitulacją dostał się do niewoli niemieckiej z całym szpitalem polowym, rozwiniętym i przepełnionym rannymi. Bardzo dobry i dbały o żołnierzy i rannych komendant szpitala. Mimo swej opryskliwości i porywczości sumienny w pracy. Był komendantem szpitala, który przez kilka dni pracował na bezpośrednim polu walki miedzy liniami walczących, ciągle pod obstrzałem artylerii i piechoty niemieckiej, operując i opatrując około 600 naszych żołnierzy. W Centrum Szpitalnym w Zamościu mjr [lek. dr Stanisław] Augustyn pełnił funkcje kwatermistrza Centrum. Zwolniony z końcem października do Nowego Sącza, został w miesiącu grudniu 1939 roku rozstrzelany przez Niemców – rzekomo za posiadanie broni. Jak mi podawali świadkowie umierał z okrzykiem: „Dla Ciebie Polsko!”. Ten dzielny i pełen żołnierskiego honoru oficer, który zapisał się piękną kartą historii sanitariatu Armii „Kraków” podczas kampanii wrześniowej – zasługuje na odznaczenie go pośmiertnie Krzyżem „Virtuti Militari”. Mjr lek. dr Pająk Józef – komendant Szpitala Polowego nr 503. Pełnił swoje czynności przez cały okres kampanii wrześniowej, aż do kapitulacji Armii [„Kraków”]. Zrównoważony, spokojny i taktowny oficer. Oddział prowadził bardzo sprawnie wielokrotnie rozwijał swój szpital polowy, niosąc pomoc rannym naszym żołnierzom.


SŁUŻBA ZDROWIA W A RMII „K RAKÓW”…

129

W chwilach krytycznych opanowany, [nigdy] nie traci głowy. Bardzo dobry dowódca i administrator. W polu wczuwa się dobrze w położenie. W Centrum Szpitalnym w Zamościu, przez cały okres jego trwania, był zastępcą komendanta Centrum i jako taki wykazał duże zdolności administracyjne. Jako żołnierz o dużym poczuciu honoru żołnierskiego i dużym poczuciu odpowiedzialności, bardzo ideowy – przez swoją działalność uratował życie wielu naszym rannym żołnierzom. Zasługuje na odznaczenie go Krzyżem Walecznych.

Tymczasowy Szpital Ewakuacyjny i Szpitale Wojenne: Ppłk lek. dr Ditrich Marian – pełnił czynności komendanta 5. Szpitala Okręgowego, a z tym komendanta Tymczasowego Szpitala Ewakuacyjnego w Krakowie, w czasie do dnia 4 września 1939 roku. Jako komendant szpitala załamał się i uległ panicznemu nastrojowi. Ewakuację Tymczasowego Szpitala Ewakuacyjnego w Krakowie przeprowadził w sposób paniczny, bez jakiegokolwiek planu – pozostawiając po tej ewakuacji szpital w niesłychanym bałaganię, bez żadnego zastępcy. Wraz z Tymczasowym Szpitalem Ewakuacyjnym został skierowany do Rzeszowa. Dalszej jego działalności nie znam, wiem tylko, że przeszedł ze szpitalem na terytorium Rumunii. Płk lek. dr Mozołowski Stefan – komendant Szpitala Wojennego nr 503. Brał udział w całej kampanii wrześniowej. Ze zmobilizowanym częściowo szpitalem przeszedł do Tarnowa, gdzie szpital tworzył przez krótki okres czasu pośrednie ogniwo ewakuacyjne; wycofany na wschód rozwinął ostatecznie szpital w Tarnopolu. Niezwykle prawy pełen godności, honoru żołnierskiego oficer, słabszy jako administrator. Z Tarnopola został, jak mi mówiono, wywieziony przez bolszewików w głąb Rosji. Zasługuje na odznaczenie. O działalności innych komendantów szpitali wojennych, które spłynęły w kierunku na Lwów – nic mi nie wiadomo.

Uwagi krytyczne w odniesieniu do organizacji, wyposażenia i działalności służby zdrowia w Armii Polskiej w świetle kampanii wrześniowej [1939 r.] 1. Organizacja służby zdrowia w państwie na czas wojny uwzględniała prawie wyłącznie tylko straty wojskowe w postaci rannych, zagazowanych i chorych – nie licząc się poważnie z takimi stratami ze strony ludności cywilnej, które – jak wykazała kampania wrześniowa – były może nie mniejsze niż straty w wojsku. Zagadnienie to nie zostało gruntownie przemyślane, a wynikiem tego była supremacja służby zdrowia w wojsku i upośledzenie tej dziedziny w stosunku do ludności cywilnej. Ten stan spowodował nie tylko poważne straty fizyczne, ale i moralne ludności cywilnej.


130

WŁADYSŁAW GERGOVICH

2. Organizacja, wyposażenie i działalność służby zdrowia w wojsku były zasadniczo dostosowane do wojny o charakterze linearnym – do walki toczącej się na wąskim stosunkowo obszarze frontu i nie uwzględniała zasadniczo możliwości wojny w „trzech wymiarach” tj. możliwości strat masowych na dalekich nawet tyłach, które powstają wskutek działalności lotnictwa i dywersji nieprzyjaciela, jak to miało miejsce podczas kampanii wrześniowej. 3. Organizacja ewakuacji rannych, zagazowanych i chorych od szczeble Wielkich Jednostek była w zasadzie oparta na linach kolejowych, przy użyciu pociągów sanitarnych. Regulaminy przewidywały użycie na tym odcinku ewakuacji sanitarnej możliwość ewakuacji kołowej – w wypadku braku linii kolejowych. Nie przewidziało się natomiast odwrotnego położenia, że wobec możliwości masowego niszczenia linii kolejowych, zaistnieje konieczność oparcia niemal całej ewakuacji sanitarnej na środkach kołowych, wodnych i powietrznych. Już w pierwszych dniach wojny wrześniowej odpadła możliwość ewakuacji sanitarnej kolejowej, a do celów ewakuacji kołowej nie było dostatecznej ilości szybkich środków przewozowych. 4. Pierwsze poważne lecznictwo najciężej rannych, zagazowanych i chorych było regulaminowo przewidziane już na szczeblu Wielkich Jednostek piechoty w ich szpitalach polowych. Wobec walk ruchowych – tym bardziej o takim nasileniu jak kampania wrześniowa – szpitale polowe o trakcji konnej nie mogły spełnić swego zadania, ponieważ były w ustawicznym ruchu. Raz rozwinięty szpital polowy Wielkiej Jednostki musiał się dostać do niewoli. W takich warunkach odczuwało się poważny brak szpitali cywilnych, nawet na dużych obszarach państwa, które w tym położeniu byłyby spełniły rolę szpitali polowych w stosunku do rannych wojskowych i cywilnych, niezdolnych do transportu i wymagających bezzwłocznej interwencji chirurgicznej. Nieliczne szpitale cywilne powiatowe miały niedostateczną obsadę lekarską, a materiałowo nie były przygotowane na taki masowy napływ rannych wojskowych i cywilnych. 5. Również i kompanie sanitarne oraz konne plutony sanitarne Wielkich Jednostek z powodu małej ruchliwości przy trakcji konnej nie mogły w warunkach walk ruchowych kampanii wrześniowej sprostać swojemu zadaniu, bo albo były w ustawicznym ruchu, lub też rozwinięte w toku pracy szybko stawały się łupem nieprzyjaciela. 6. Wyposażenie formacji sanitarnych, zwłaszcza chirurgicznych (zestawy główne szpitali polowych, czołówek i zespołów chirurgicznych) były nawet luksusowe. Według opinii poważnych chirurgów (kpt. rez. lek. dr Nowicki Stanisław74, kpt. rez. lek. dr Górski [Kazimierz]) cały szereg narzędzi chirurgicznych był w tych zestawach zbędny i bezużyteczny w tych w warunkach, w jakich te formacje miały pracować. 74 Kapitan rezerwy lekarz dr Stanisław Karol Nowicki (ur. 4 XI 1893 r.), był do mobilizacji lekarzem, docentem Uniwersytetu Jagiellońskiego, w kampanii wrześniowej 1939 r. w składzie Kadry Zapasowej 5. Szpitala Okręgowego.


SŁUŻBA ZDROWIA W A RMII „K RAKÓW”…

131

Natomiast autoklawy75 tych zestawów nie były dostosowane do warunków polowych, ponieważ bardzo szybko już po krótkim transporcie ulegały zepsuciu. Aparaty dezynfekcyjne, polowe kolumny dezynfekcyjno-kąpielowe, ciężkie o podwójnym zaprzęgu konnym, nie wytrzymały dłuższego przemarszu, zwłaszcza po drogach piaszczystych. Koła ulegały zniszczeniu. W walkach ruchowych o takim nasileniu jak kampania wrześniowa [1939 r.] na szczeblu dywizji piechoty były tylko kłopotliwym balastem. Były Szef Sanitarny Armii „Kraków” dr Władysław Gergovich ppłk lek.

Streszczenie: Relacja płk. lek. dr. Władysława Gergovicha zatytułowana Służba zdrowia w Armii „Kraków” w czasie kampanii wrześniowej 1939 roku stanowi niezwykle cenne źródło do historii Wojska Polskiego w II wojnie światowej, i to z co najmniej dwóch powodów: czasu jej sporządzenia – zaledwie w siedem miesięcy od opisywanych wydarzeń oraz osoby Autora – oficera niezwykle ważnego dla historii służby zdrowia armii II Rzeczypospolitej. 2 lipca 1939 r. ppłk lek. dr Władysław Gergovich został mianowany szefem sanitarnym Okręgu Korpusu nr V w Krakowie, a od 1 września 1939 r. był szefem sanitarnym Armii „Kraków”, której zadaniem była obrona południowo-zachodniego obszaru państwa. Autor szczegółowo omawia działania, w dniach 1–23 września 1939 roku, podległych mu w strukturach Armii „Kraków”: szpitali polowych, szpitali wojennych, polowych kolumn dezynfekcyjno-kąpielowych, polowych pracowni bakteriologiczno-chemicznych, polowych przychodni dentystycznych, kompanii i plutonów sanitarnych. W podsumowaniu zaś przedstawia krytyczną ogólną charakterystykę działalności służby zdrowia Armii „Kraków” podczas całej kampanii wrześniowej 1939 r. Słowa kluczowe: kampania wrześniowa 1939 r., Armia „Kraków”, wojskowa służba zdrowia, szpital polowy, kompania sanitarna, pluton sanitarny, polowa kolumna dezynfekcyjno-kąpielowa, polowa pracownia bakteriologiczno-chemiczna, polowa przychodnia dentystyczna.

Summary: Col.’s Władysław Gergovich MD coverage titled health service in the Army „Kraków” during the 1939 Invasion of Poland is a very valuable source for the history of the Polish Army in World War II, for at least two reasons: its preparation time – just seven months after the events described and the Author – an extremely important officer for the history of the Polish Army health service of the Second Polish Republic. 75

Urządzenie służące do sterylizacji narzędzi chirurgicznych.


132

WŁADYSŁAW GERGOVICH

On July 2 1939, the Lt.Col. Władysław Gergovich MD was appointed Chief of Sanitary Officer of the No. V Corps District in Cracow, and since September 1 1939 he was the Sanitary Chief of the Army „Kraków”, which task was to defend the south-west area of the state. The author discusses in detail the activities of the „Kraków” Army: field hospitals, war hospitals, field disinfection and bathing columns, field bacteriological and chemical laboratories, field dental practice, sanitary companies and platoons, on 1-23 September 1939. In summary, h presents the critical general characteristics of the Army „Krakow” health service during the entire September 1939 campaign (Invasion of Poland). Key words: Invasion of Poland 1939, Army „Kraków”, military health service, field hospital, sanitary company, sanitary platoon, field disinfection and bathing columns, field bacteriological and chemical laboratories, field dental practice.


M

E

D

Y

C

Y

N

A

S

T

U

D

I

A

B I U L G Ł B I B L L EK 2017, nr 368, s. 133-146

Wojciech Giermaziak, Dorota Ubysz Główna Biblioteka Lekarska, Warszawa

PODATEK OD NIEZDROWEJ ŻYWNOŚCI TAX ON UNHEALTHY FOOD Wstęp W ostatnich latach otyłość stanowi coraz poważniejszy problem zdrowotny, społeczny i ekonomiczny. Dorośli z nadwagą lub otyłością w niektórych krajach wysokorozwiniętych stanowią ponad 40% populacji. Z raportów Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) wynika, że obecnie więcej osób umiera z powodu nadmiernej masy ciała niż niedowagi. Dowody naukowe i ekonomiczne wskazują, że otyłość jako pojedynczy czynnik ryzyka jest obecnie jednym z najważniejszych obciążeń ekonomicznych dla systemów ochrony zdrowia [4]. Nie ma jednoznacznej definicji niezdrowej żywności lub żywności niebezpiecznej dla zdrowia, w związku z tym nie jest oczywiste, które produkty można określić tym mianem [4]. Jednak nie ulega wątpliwości, że żywność z wysoką zawartością niektórych składników, takich jak np. cukier, sól lub tłuszcz, może negatywnie wpływać na zdrowie [15]. Wielu ekonomistów zgadza się z teorią, że jeżeli wolny rynek nie potrafi sam obronić konsumenta, to państwo może interweniować w jego obronie, nakładając odpowiednie podatki lub regulacje prawne na niezdrową żywność [4]. Do instrumentów podatkowych stosowanych w celu zniechęcenia konsumentów do zakupu i spożywania określonych produktów należą: ● zróżnicowane stawki podatku VAT, ● akcyza na wybrane produkty, ● specjalne podatki od niezdrowej żywności, o różnych podstawach opodatkowania, np.: – podatek tłuszczowy od produktów z wysoką zawartością tłuszczu, – podatek od produktów z wysoką zawartością cukrów, – podatek od napojów słodzonych, – tzw. podatek chipsowy lub hamburgerowy [15].

POWRÓT DO SPISU TREŚCI


134

WOJCIECH GIERMAZIAK, DOROTA UBYSZ

Wszystkie wyżej wymienione instrumenty będą pełniły zarówno funkcję fiskalną podatku jak też funkcję informacyjną i prewencyjną, ponieważ wzrost ceny w wyniku wyższych stawek podatkowych wpłynie na decyzje zakupowe konsumentów i będzie informacją dla podatników, że produkty objęte podatkiem nie są dobre dla zdrowia [15].

Przegląd badań dotyczących opodatkowania niezdrowej żywności Formy opodatkowania niezdrowej żywności, ich efektywność w zwalczaniu otyłości oraz skutki dla gospodarki, budżeu państwa, finansowania opieki zdrowotnej i różnych sektorów gospodarki są przedmiotem wielu prowadzonych na całym świecie badań [15]. Gustavsen i wsp. w swoich badaniach skupili się na zakupie zdrowej i niezdrowej żywności przez gospodarstwa domowe o niskim, średnim i wysokim potencjale nabywczym. Autorzy badali skutki wzrostu podatku VAT w Norwegii na wybrane niezdrowe produkty spożywcze, a także skutki zniesienia podatku VAT w przypadku wybranych zdrowych produktów spożywczych. Okazuje się, że wyższą skuteczność uzyskuje się przez podwyższenie podatku VAT na niezdrową żywność (osiągnięcie redukcji zakupu niezdrowej żywności w przypadku gospodarstw domowych o wysokim potencjale nabywczym), aniżeli przez zniesienie podatku VAT na zdrową żywność (zwiększanie zakupu zdrowej żywności wśród gospodarstw domowych o niskim potencjale nabywczym). Zwiększenie podatków na niezdrową żywność będzie dotyczyło głównie gospodarstw domowych, w których jest wysokie spożycie takiej żywności, czyli najsilniejszy bodziec otrzymają ci, którzy powinni być zachęcani do zmiany nawyków żywieniowych. Inaczej jest w przypadku zniesienia podatku VAT: gospodarstwa domowe, które konsumują duże ilości zdrowej żywności, otrzymają największe wsparcie – a ci, którzy powinni być zachęcani do zmiany nawyków żywieniowych, uzyskają najsłabszy bodziec, który mógłby ich skłonić do takich zmian. Proponowany wzrost podatku VAT na wybrane niezdrowe produkty spożywcze jest dobrym rozwiązaniem w kierunku zmniejszenia poziomu otyłości [10]. Nnoaham i wsp. w oparciu o dane dotyczące konsumpcji i cenowej elastyczności popytu skonstruowali model pozwalający przewidzieć wpływ czterech rozwiązań podatkowo-dotacyjnych dotyczących żywności na popyt, żywienie, choroby sercowo-naczyniowe i śmiertelność z powodu nowotworów. Opodatkowanie głównych źródeł tłuszczów nasyconych w diecie z małym prawdopodobieństwem może przyczynić się do zmniejszenia umieralności z powodu nowotworów i chorób układu krążenia. Opodatkowanie niezdrowej żywności może nawet zwiększyć ryzyko zgonów z powodu tych chorób o 35–1300 rocznie. Opodatkowanie niezdrowej żywności i subsydiowanie owoców i warzyw o 17,5% może zmniejszyć liczbę zgonów z powodu tych chorób o około 2900 rocznie. Opodatkowanie niezdrowej żywności i wykorzystanie wszystkich dochodów z podatków do subsydiowania owoców i warzyw może zmniejszyć liczbę zgonów z powodu tych chorób o około 6400 rocznie. Autorzy udowodnili,


PODATEK OD NIEZDROWEJ ŻYWNOŚCI

135

że opodatkowanie niezdrowej żywności w Wielkiej Brytanii w połączeniu z odpowiednimi dopłatami do warzyw i owoców może przyczynić się do zmniejszenia liczby zgonów z powodu chorób układu krążenia, nowotworów oraz otyłości [13]. Finkelstein i wsp. badali wpływ opodatkowania napojów słodzonych na gospodarstwa domowe o wyższych i niższych dochodach. Wybrane gospodarstwa dostarczyły danych o wydatkach na żywność i napoje raz w tygodniu przez okres 12 miesięcy. Autorzy ocenili związek między cenami napojów, spożyciem kalorii i masą ciała używając modeli regresji wieloczynnikowej. Badania wykazały, że opodatkowanie napojów słodzonych stawką 20% spowodowało obniżenie średniego dziennego spożycia o 7,0 kalorii i spadek masy ciała o 0,32 kg w ciągu roku. Natomiast opodatkowanie napojów słodzonych stawką 40% spowodowało obniżenie średniego dziennego spożycia o 12,4 kalorii i spadek masy ciała o 0,59 kg w ciągu roku. Wysokie opodatkowanie napojów słodzonych może wpłynąć na obniżenie masy ciała konsumentów, zwłaszcza w przypadku gospodarstw domowych o średnich dochodach. Tego typu podatki mogą również spowodować znaczny wzrost przychodów państwa, które mogłyby zostać wykorzystane na finansowanie programów zapobiegania lub leczenia otyłości [9]. 20-letnie długofalowe badania Duffey’ea i wsp. obejmujące 12 123 dni respondenckich 5115 uczestników badania CARDIA (Coronary Artery Risk Development in Young Adults) oceniały związek między cenami żywności, spożyciem kalorii, masą ciała i insulinoopornością mierzoną metodą HOMA-IR. Potwierdziły one, że opodatkowanie żywności, takiej jak: napoje słodzone, pełne mleko, pizza i hamburgery, może być skutecznym narzędziem walki z otyłością w USA. Wzrost ceny napojów gazowanych o 1 dolara skutkował zmniejszeniem dziennego spożycia kalorii (-124 kalorie), niższą masą ciała (-1,05 kg rocznie) i niższym HOMA-IR (-0,42). Podobne tendencje obserwowano w przypadku pizzy. Podniesienie ceny o 1$ zarówno dla napoju gazowanego, jak i pizzy, wiązało się z większymi zmianami w całkowitym spożyciu kalorycznym (-181,49 kcal), masy ciała (-1,65 kg rocznie) i HOMA-IR (-0,45) Działania mające na celu zmianę ceny napojów gazowanych i pizzy mogą być skutecznym narzędziem skłaniającym dorosłych Amerykanów do zdrowszej diety i obniżającym przyrost masy ciała oraz poziom insuliny [6]. Przegląd 160 badań w obszarze elastyczności cenowej napojów słodzonych przeprowadzony przez Andreyeva i wsp. pozwolił wykazać, że elastyczność ta dla żywności i napojów bezalkoholowych wahała się od 0,27 do 0,81 (wartości bezwzględne); przy czym najbardziej czułe na zmiany cen były kategorie „jedzenie na wynos”, napoje bezalkoholowe, soki i mięsa (0,7-0,8). Przykładowo, dziesięcioprocentowy wzrost cen napojów bezalkoholowych powinien obniżyć ich konsumpcję od 8 do 10% [2]. Zmniejszenie spożycia tych produktów będzie w przybliżeniu proporcjonalne do stawki podatkowej. Efekt ten nie zawsze będzie osiągnięty ze względu na możliwość zakupu przez konsumentów substytutów produktów objętych podatkiem, które także mogą wywoływać


136

WOJCIECH GIERMAZIAK, DOROTA UBYSZ

otyłość i mieć negatywny wpływ na zdrowie [15]. Badania dotyczące szacowania wpływu cen na zmianę sposobu żywienia (zmniejszenie spożycia niezdrowej żywności na rzecz żywności zdrowej) są szczególnie potrzebne w grupach zwiększonego ryzyka [2]. Mytton i wsp. badali w Wielkiej Brytanii wpływ zwiększenia podatku VAT w szerszej grupie produktów spożywczych na żywienie, zdrowie i wydatki. Dane dotyczące konsumpcji i elastyczności zostały pobrane z National Food Survey (Krajowego Badania Żywnościowego) Wielkiej Brytanii. Dane dotyczące efektów zdrowotnych, zmian w spożyciu soli i tłuszczu uzyskano z wcześniejszych metaanaliz. Opodatkowanie jedynie głównych źródeł tłuszczów nasyconych w diecie daje niewielki efekt w redukcji częstości występowania chorób sercowo-naczyniowych, gdyż zmniejszenie spożycia tłuszczów nasyconych zostaje zrekompensowane wzrostem spożycia soli. Opodatkowanie niezdrowej żywności może zapobiec około 2300 zgonom rocznie, głównie dzięki redukcji spożycia soli. Opodatkowanie szerszej gamy produktów spożywczych w Wielkiej Brytanii może zapobiec 3200 zgonom z przyczyn sercowo-naczyniowych rocznie. Badania potwierdzają, że podatek od tłuszczów nasyconych może powodować zmiany w konsumpcji żywności oraz zmniejszenie występowania chorób układu krążenia [12]. Eyles i wsp. dokonali przeglądu piśmiennictwa za lata 1990–2011 dotyczącego podatków od napojów gazowanych, podatków od tłuszczów nasyconych i dotacji do owoców i warzyw. Na podstawie badań modelowych wnioskują, że podatki na napoje gazowane i nasycone tłuszcze oraz dotacje do owoców i warzyw wiązałyby się z korzystnymi zmianami żywieniowymi z możliwością poprawy sytuacji zdrowotnej [8]. Podatek tłuszczowy może wpływać na zmniejszenie spożycia tłuszczów, chociaż będzie to miało niewielki wpływ na spadek masy ciała. Eyles i wsp. wykazują, że wzrost ceny o 1% prowadzi do zmniejszenia spożycia tłuszczów o 0,02%. Autorzy stwierdzają, że podatek tłuszczowy przyczynia się do zwiększenia spożycia kalorii z innych źródeł, w szczególności cukrów, co może mieć jeszcze gorsze skutki zdrowotne [8, 15]. Leicaster i wsp. zasugerowali, że podatek tłuszczowy z dużym prawdopodobieństwem mógłby stać się podatkiem regresywnym, relatywnie bardziej dotykającym biednych aniżeli bogatych. Wynika to z tego, że spożycie tłuszczu i innych „złych” składników odżywczych nie jest związane z dystrybucją dochodów (nie różni się istotnie w różnych grupach ekonomicznych). Zgodnie z ich hipotetycznym modelem, po wprowadzeniu takiego podatku najuboższe gospodarstwa domowe poniosłyby około siedmiokrotnie większe straty (proporcjonalnie do przychodu) niż gospodarstwa najbogatsze – przy założeniu braku zmian nawyków żywieniowych. Regresywność podatku tłuszczowego może utrzymywać się bez względu na sposób wprowadzenia podatku – czy w zależności od zawartości tłuszczu, czy od wartości kalorycznej, czy też po prostu przez nałożenie określonych stawek na niektóre produkty żywnościowe [11].


PODATEK OD NIEZDROWEJ ŻYWNOŚCI

137

Stastny w swojej pracy omówił względy ekonomiczne dotyczące problemu otyłości i dokonał próby oceny celowości wprowadzenia podatku tłuszczowego jako rozwiązania tego problemu. Wykazał on, że podatek tłuszczowy prawdopodobnie przyniesie znacznie mniejsze korzyści i wygeneruje znacznie większe koszty niż zakładano, stwarzając w ten sposób realne ryzyko nieotrzymania żadnej korzyści netto. Z ekonomicznego punktu widzenia podatek tłuszczowy nie wydaje się być rozwiązaniem, które warto stosować. Zdecydowanie należy szukać rozwiązania problemu otyłości gdzie indziej [14]. Allais i wsp. ocenili wpływ podatku tłuszczowego na produkty żywnościowe nabywane przez francuskie gospodarstwa domowe przynależące do różnych kategorii dochodowych. Autorzy stwierdzili, że podatek tłuszczowy ma niewielki i niejednoznaczny wpływ na produkty spożywcze nabywane przez francuskie gospodarstwa domowe, a także niewielki wpływ na masę ciała w krótkofalowej perspektywie. W perspektywie długofalowej ten efekt był wyraźniejszy. Taki podatek generuje znaczne dochody podatkowe, ale jest wysoce regresywny [1]. Prowadzone przed 2011 r. badania w zakresie podatku tłuszczowego oparte były przede wszystkim na założeniach teoretycznych oraz tworzonych modelach. Duński eksperyment z wprowadzeniem tego typu podatku był okazją do przetestowania stawianych tez i wniosków. Większość ze wskazywanych zagrożeń i kosztów spełniła się, co skłoniło Danię do wycofania się z tej inicjatywy [15]. Przedmiotem badań European Competitiveness and Sustainable Industrial Policy Consortium (ECSIPC) była efektywność opodatkowania niezdrowej żywności oraz wpływ na sektor rolno-spożywczy. Wykazały one, że wprowadzenie podatku powoduje spadek spożycia opodatkowanych produktów oraz w niektórych przypadkach, zmianę składu produktów w celu zmniejszenia w nich zawartości cukru, soli lub tłuszczu, aby produkt ten nie podlegał opodatkowaniu. Stwierdzono również, że na skutek wprowadzenia podatku i wzrostu cen produktów może nastąpić wzrost konsumpcji opodatkowanych produktów tańszych marek lub produktów nieobjętych podatkiem, lub opodatkowanych w mniejszym zakresie. Na spadek konkurencyjności sektora, po wprowadzeniu podatku, mają wpływ zwiększone koszty administracyjne, w szczególności gdy podatek pobierany jest od składników lub gdy podstawa opodatkowania jest bardzo zróżnicowana lub skomplikowana [7, 15]. W przeprowadzonych przez Barry’ego i wsp. w 2011 roku wśród Amerykanów ankietowych badaniach opinii publicznej na temat opodatkowania napojów słodzonych większość ankietowanych osób stwierdziła, że podatek od napojów słodzonych ma charakter arbitralny, ponieważ nie ogranicza spożycia innych niezdrowych produktów spożywczych (60%), jest sposobem polityków na załatanie dziury budżetowej (58%), niedopuszczalną ingerencją rządu w życie ludzi (53,8%) i będzie krzywdzący dla biednych (51%). Ankietowani zgodzili się tylko ze stwierdzeniem, że napoje wysokosłodzone są jedną z głównych przyczyn występowania otyłości (49%) i wprowadzenie podatku mogłoby przynieść dochody na prewencję otyłości (41%) [3].


Kraj Dania

Francja

2011 (zniesiony w 2013)

2011

2012

Cel opodatkowania

Podstawa opodatkowania

Stawka podatku

Wpływy z podatku

Finansowanie publicznej opieki zdrowia

Produkty o zawartości tłuszczów nasyconych powyżej 2,3% (mięso, nabiał, tłuszcze i oleje zwierzęce)

Tłuszcze nasycone: l,76 GBP/kg

ok. 115 mln GBP (z czego szacowane koszty administracyjne 5–19 mln GBP

Dochody budżetowe oraz zdrowie publiczne

Słodycze, lody, napoje słodzone

2011: 0,06 GBP/1; 0,6 GBP/kg

2011: 95 mln GBP

2012: 0,09 GBP/1; 0,75 GBP/kg

2012: 129 mln GBP

2014: 0,17 GBP/1; 0,75 GBP/kg

2013: 144 mln GBP

2012: 0,057 GBP/1;

268 mln GBP

Dochody budżetowe oraz zdrowie publiczne

Napoje słodzone, napoje energetyczne

2013: 0,058 GBP/1; 2014: 0,059 GBP/1; napoje energetyczne: 0,79 GBP/1

Meksyk

2014

Dochody budżetowe oraz zdrowie publiczne

Napoje słodzone i żywność wysokokaloryczna (np. chipsy, słodycze, płatki śniadaniowe) – wyższa stawka VAT

Napoje słodzone: 0,04 GBP/1; (żywność wysokokaloryczna: 8% wzrost podatku VAT)

2014: 1252 mln GBP (58% wpływów z podatku od napojów słodzonych oraz 42% z opodatkowania żywności wysokokalorycznej)

Węgry

2011

Finansowanie publicznej opieki zdrowia oraz zdrowie publiczne

Żywność z wysoką zawartością cukru, tłuszczu lub soli oraz napoje słodzone i napoje energetyczne

Napoje słodzone: 0,02 GBP/1

2011: 8 mln GBP

Syropy i koncentraty: 0,5 GBP/1

2012: 47 mln GBP

Paczkowane produkty zawierające cukier: 0,33 GBP/kg

2013: 46 mln GBP

Słone przekąski (sól > 1g/100g): 0,64 GBP/kg Dżem: 1,28 GBP/kg

WOJCIECH GIERMAZIAK, DOROTA UBYSZ

Finlandia

Rok

138

Tabela 1. Podatki od niezdrowej żywności [5, 15]


PODATEK OD NIEZDROWEJ ŻYWNOŚCI

139

Podatek od niezdrowej żywności w różnych krajach W ostatnich latach coraz więcej krajów w walce z otyłością decyduje się na wprowadzanie podatków na wybrane produkty spożywcze, zawierające m.in. duże ilości substancji z grupy HSSF (high sugar, salt, fat). Wśród państw należących do UE tego typu podatki wprowadzone zostały w Danii (zniesiony w 2013 r.), Finlandii, Francji i Węgrzech. Zaawansowane prace dotyczące opodatkowania niezdrowej żywności prowadzone są także w Wielkiej Brytanii [15]. Szczegółowe informacje odnośnie opodatkowania niezdrowej żywności w wybranych państwach zostały przedstawione w tabeli 1. Wprowadzone w różnych krajach podatki od niezdrowej żywności różnią się zarówno wysokością, jak i składnikami, od których naliczany jest podatek [15]. Dania wprowadziła tzw. podatek tłuszczowy, który obciążał wszystkie produkty o zawartości tłuszczów nasyconych przewyższającej 2,3 g w 100 g produktu. Ze względu na negatywny wpływ na przemysł spożywczy i rolnictwo oraz małe poparcie polityczne, podatek został zniesiony na początku 2013 r [15]. W Finlandii podatkiem objęto słodycze i napoje słodzone. Fiński rząd odwołał planowaną od początku 2015 r. podwyżkę podatku ze względu na skargę złożoną do Komisji Europejskiej przez Finnish Food and Drinks Industries Federation [15]. Francja wprowadziła opodatkowanie napojów zawierających substancje słodzące oraz dosładzane, z wyłączeniem mleka oraz innych produktów dla niemowląt [15]. Meksyk wprowadził opodatkowanie żywności wysokokalorycznej oraz napojów słodzonych. Wprowadzony tam podatek od niezdrowej żywności generował najwyższe dochody budżetowe, przekraczające oczekiwania [15]. Węgry wprowadziły najbardziej złożony system podatkowy, który obejmował słodycze, napoje gazowane, napoje energetyczne oraz produkty z wysoką zawartością soli, cukru i słodzików. Przeznaczenie wpływów z tego typu podatków jest różne, chociaż w sposób bezpośredni lub pośredni zasilają one finansowo publiczną opiekę zdrowotną [15]. W Norwegii została podniesiona stawka podatku VAT na niektóre niezdrowe produkty spożywcze oraz zlikwidowano podatek VAT na niektóre zdrowe produkty spożywcze. Podniesienie VAT-u ma większy wpływ na zmniejszenie popytu na niezdrową żywność niż likwidacja VAT-u na wzrost popytu na zdrową żywność [10]. Bezpośrednie skutki opodatkowania wybranych produktów spożywczych zostały przedstawione w tabeli 2.

Plusy i minusy wynikające z opodatkowania niezdrowej żywności Podstawową korzyścią z opodatkowania niezdrowej żywności jest zmniejszenie spożycia mniej zdrowych lub szkodliwych produktów spożywczych w wyniku wzrostu ich cen. Przyczynia się to do polepszenia stanu zdrowia i zmniejszenia kosztów opieki zdrowotnej. Dodatkową korzyścią jest uzyskanie wpływów z podatku, które można przeznaczyć na pokrycie dodatkowych kosztów opieki zdrowotnej [15].


Kraj

Rok

Skutki wprowadzenia podatku

Dania

Masło, margaryna, olej

● ●

● Finlandia

Słodycze, lody

● ● ● ● ●

Wzrost cen słodyczy o 14,8% w 2011 roku, 6% w 2012 roku i 3% w 2013 roku. Wzrost cen lodów o 15,7% w 2011 roku, 4,9% w 2012 roku i 2,9% w 2013 roku. Wzrost cen był dwa razy większy, niż mógłby wynikać z wprowadzenia podatku. Spadek popytu na wyroby cukiernicze o 2,6% w 2011 roku, 1,4% w 2012 roku i 0,1% w 2013 roku. Spadek popytu na lody o 1,6% w 2011 roku, 0,9% w 2012 roku i 1,4% w 2013 roku.

Wzrost popytu na wyroby nieopodatkowane (np. mrożone desery, bary śniadaniowe) o 2–10%.

● ●

Napoje słodzone

Francja

Napoje słodzone (Cola)

● ● ●

Brak widocznego wpływu na udziały rynkowe marek premium i pozostałych. Niewielki wzrost zatrudnienia w produkcji wyrobów cukierniczych, powiązany ze spadkiem produktywności, spadek wartości dodanej po opodatkowaniu, kontynuacja wzrostu inwestycji, brak zmian w marżach Wzrost cen o 3,4% w 2011 roku, 1,2% w 2012 roku i 0,7% w 2013 roku. Spadek popytu o 0,7% w 2011 roku,3,l% w 2012 roku i 0,9% w 2013 roku. Brak zmian trendów we wskaźnikach konkurencyjności. Niewielki wpływ na wydajność pracy i zatrudnienie w przemyśle spożywczym objętym opodatkowaniem

Wzrost cen o 5% w 2012 roku i 3,1% w 2013 roku.

Wzrost marży detalicznej na dietetyczną Colę, podczas gdy marża pozostałych napojów na stałym poziomie.

WOJCIECH GIERMAZIAK, DOROTA UBYSZ

● ●

Wzrost cen masła, margaryny i tłuszczów spożywczych o 12–17% oraz niżej opodatkowanych olejów (oliwa i olej roślinny) o 4–9%. Spadek popytu na masło, margarynę i tłuszcze spożywcze o 5–8% oraz wzrost popytu na niżej opodatkowane oleje o 3–6%. Zwiększenie udziału w rynku niżej opodatkowanych olejów niemarkowych (tańszych). Badania wskazują, że akumulacja rezerw tłuszczów nasyconych wzrosła o 34% przed wprowadzeniem podatku, w związku z czym po wprowadzeniu podatku nastąpiło zmniejszenie spożycia tłuszczów jedynie o 5%. Nastąpił niewielki wzrost spożycia soli. W supermarketach nastąpił niższy wzrost cen niż wynikający z wprowadzonego podatku, natomiast w dyskontach spożywczych wzrost cen był wyższy

140

Tabela 2. Wpływ podatku od niezdrowej żywności na ceny i konsumpcję produktów objętych podatkiem [5, 15]


● ● Meksyk

Żywność wysokokaloryczna, słone i słodkie przekąski

Napoje słodzone

● ● ● ● ●

● Węgry

Słodycze i słone przekąski

Spadek konsumpcji opodatkowanych napojów słodzonych o 10% oraz wzrost spożycia napojów nieopodatkowanych (mleko, woda mineralna) o 7%. Badania przeprowadzone na próbie 1500 Meksykanów wykazały, że ponad połowa przebadanych osób zmniejszyła spożycie napojów słodzonych od wprowadzenia podatku. W pierwszej połowie 2014 roku największa rozlewnia napojów bezalkoholowych odnotowała spadek sprzedaży o 6,4%, podczas gdy w drugiej połowie 2014 roku spadek sprzedaży spowolnił do 0,3%. Rozlewnie napojów bezalkoholowych zarejestrowały spadek sprzedaży w Ameryce Północnej w zakresie od 0,1% do 3%.

Słodycze:

● ● ● ●

Napoje słodzone (Cola)

Wstępne raporty nie wykazały wpływu podatku na sprzedaż. Spadek popytu na wyroby cukiernicze o 5% jako odpowiedź na wzrost cen o 12%. Przychody jednego z największych producentów przekąsek w Meksyku spadły o 1,5% w 2014 roku, podczas średniej wielkości producenci zanotowali spadek sprzedaży o 17%

● ● ● ●

Wzrost cen o 3,4% w 2011 roku, 1,2% w 2012 roku i 0,7% w 2013 roku. Spadek popytu o 2,7% w 2011 roku, 7,5% w 2012 roku i 6% w 2013 roku. Niektóre dowody wskazują na wzrost sprzedaży tańszych produktów o mniej znanych markach kosztem droższych produktów lepszych marek. Wzrost wskaźników konkurencyjności, jednak brakuje informacji o wpływie nowego podatku na to zjawisko. Wzrost marży detalicznej

141

Cena wyrobów cukierniczych i czekolad wzrosła o 9,9% i 10,6% odpowiednio w latach 2010–2012. Brak zmian w popycie na wyroby cukiernicze, popyt na czekoladę wzrósł po wprowadzeniu podatku, ale w wolniejszym tempie niż przed wprowadzeniem podatku. Brak zmian w marży detalicznej. Wprowadzenie podatku zbiegło się z nieznacznym zmniejszeniem zatrudnienia w przemyśle. Słone przekąski: – Wzrost cen o 6,3% w 2011 roku, 5,4% w 2012 roku i 3,3% w 2013 roku. – Spadek popytu o 7,6% w 2011 roku, 6,2% w 2012 roku i 0,6% w 2013 roku. – Wzrost udziału w rynku produktów tańszych marek

PODATEK OD NIEZDROWEJ ŻYWNOŚCI

Spadek popytu o 3,3% w 2012 roku i 3,4% w 2013 roku. Brak zmian trendów we wskaźnikach konkurencyjności


142

WOJCIECH GIERMAZIAK, DOROTA UBYSZ

Podatek od tłuszczów nasyconych może powodować zmiany w konsumpcji żywności oraz wpływać na zmniejszenie występowania chorób układu krążenia i otyłości [15]. Jak wskazują liczne badania, podatki od niezdrowej żywności mogą generować dodatkowe koszty w sektorze opieki zdrowotnej [15]. Kompleksową analizę kosztów i korzyści wynikających z wprowadzenia podatku tłuszczowego przedstawiona przez Stastny’ego wykazała, że ze względów ekonomicznych podatek tłuszczowy nie jest najlepszym narzędziem walki z otyłością [14, 15]. Podatek tłuszczowy jest nakładany na żywność kupowaną przez wszystkich konsumentów a nie jest skierowany wyłącznie do osób, które powinny zmniejszyć spożycie tłuszczów ze względu na problemy z nadwagą lub otyłością. W związku z tym, poprzez wzrost cen wpływa on także na osoby, u których spożycie tłuszczów jest na właściwym poziomie, co może powodować problemy zdrowotne związane z niedożywieniem i generować dodatkowe koszty dla systemu opieki zdrowotnej. Należy również zauważyć, że wzrost kosztów opieki zdrowotnej może wynikać np. z leczenia schorzeń związanych z paleniem papierosów przez osoby, które niezdrową żywność zamieniły na tego rodzaju używki [14, 15]. Podatek od niezdrowej żywności, podobnie jak inne rodzaje podatków, u wielu podatników stwarza chęć uniknięcia płacenia podatku. Dodatkowo, im wyższa stawka podatku, tym silniejszy bodziec do jego uniknięcia [15]. W celu przeciwdziałania tego typu zjawiskom rząd może wprowadzić skomplikowany system zatwierdzania, monitorowania i kontroli produkcji oraz procesu dystrybucji. Stworzenie i działanie takiego systemu wymaga poniesienia dodatkowych kosztów, obciążających rząd i inne podmioty, np. producentów i dystrybutorów. Uchylanie się od opodatkowania oraz oszustwa podatkowe powiązane są z przestępczością oraz szarą strefą i czarnym rynkiem, które wpływają negatywnie na gospodarkę. Należy również wziąć pod uwagę, że jakość produktów sprzedawanych na rynku nieoficjalnym może być znacznie niższa. Produkty sprzedawane w szarej strefie, a więc niepodlegające kontroli, mogą zawierać szkodliwe dla zdrowia składniki. Niższa jakość produktów może prowadzić do dodatkowych problemów zdrowotnych, nie tylko związanych z otyłością, co będzie generować dodatkowe koszty opieki zdrowotnej [14, 15]. Opodatkowanie wybranych produktów spożywczych, poprzez wzrost ich cen powoduje zmiany strukturalne w gospodarce. Wzrost cen wybranych produktów żywnościowych skutkuje przenoszeniem potencjału produkcyjnego do innych gałęzi produkcji i przetwórstwa spożywczego. Badania dostarczają dowodów, że podatek tłuszczowy ma negatywny wpływ głównie na sektor rolniczy [7, 11, 15]. Jak pokazują liczne badania, podatki pośrednie, przede wszystkim obciążające produkty spożywcze, mają charakter regresywny, co oznacza, że relatywnie większy ich ciężar ponoszą osoby mniej zamożne [15]. Badania przeprowadzone przez Leicestera i wsp. wykazały, że podatek tłuszczowy będzie miał charakter regresywny, obciążając uboższe gospodarstwa domowe w znacznie większym stopniu niż bogate gospodarstwa domowe [11, 15].


PODATEK OD NIEZDROWEJ ŻYWNOŚCI

143

Badania prowadzone przez Allaisa i wsp. wykazały, że podatek tłuszczowy generuje wysokie dochody podatkowe, jednak jest wysoce regresywny [1, 15]. Badania Finkelsteina i wsp. oraz Nnoahama i wsp. potwierdzają również regresywność podatków od niezdrowej żywności [9, 13].

Podsumowanie Spożycie niezdrowej żywności, w tym napojów słodzonych, wiąże się z występowaniem otyłości [3]. Otyłość staje się coraz większym problemem społecznym, który ma duże znaczenie dla rozwoju gospodarczego. Prognozy przewidują, że w kolejnych latach problem będzie narastał. Jednym z możliwych działań, które mają na celu zahamowanie tej tendencji, jest wprowadzenie podatków od niezdrowej żywności. Cele tego typu podatków wydają się racjonalne, jednak prowadzone badania wykazują możliwe negatywne skutki opodatkowania wybranych produktów żywnościowych. Liczne analizy potwierdzają regresywny charakter podatków od niezdrowej żywności, w wyniku czego relatywnie większy koszt podatku ponoszą osoby mniej zamożne. Tego typu podatki mogą również negatywnie wpływać na konkurencyjność gospodarki, przede wszystkim sektora rolniczego oraz przetwórstwa spożywczego. Mogą także powodować dodatkowe koszty administracyjne i przyczyniać się do rozwoju szarej strefy, co potwierdzają doświadczenia państw stosujących opodatkowanie niezdrowej żywności [15]. Zarówno ogólnopaństwowe, jak i lokalne dążenia ukierunkowane na opodatkowanie napojów wysokosłodzonych często kończyły się niepowodzeniem. Bez poparcia publicznego lub rozwijania alternatywnych pro-podatkowych argumentów, wprowadzenie takiego rozwiązania w życie będzie mało prawdopodobne [3]. Badania w zakresie podatku tłuszczowego wskazują na zróżnicowane skutki jego wprowadzania [15]. Podatek tłuszczowy jest potencjalnie korzystny w takim sensie, że zwiększa dochody, które rząd mógłby następnie przeznaczyć na sfinansowanie innych przedsięwzięć służących zwalczaniu otyłości, takich jak programy edukacyjne czy dofinansowanie sprzętu do ćwiczeń. Jednak, projektowanie i wdrażanie podatku tłuszczowego wiąże się z wieloma trudnościami i kosztami. Może okazać się, że stawka podatku konieczna, żeby skłonić ludzi do zmiany nawyków żywieniowych, będzie wysoka. W celu bardziej rygorystycznej oceny potencjalnych skutków, dobrze byłoby wprowadzić programy „próbne” dla różnych schematów podatku tłuszczowego, przy czym istotne będą konsultacje z przemysłem spożywczym, organizacjami zajmującymi się walką z otyłością, sprzedawcami żywności i pracownikami wykonującymi zawody medyczne. Ważna byłaby również kwestia monitorowania i rewizji stawek podatkowych oraz oceny, które towary powinny podlegać opodatkowaniu [11]. Biorąc pod uwagę problemy wiążące się z opodatkowaniem tłuszczu, skuteczniejszym działaniem byłoby opodatkowanie niektórych produktów uznawanych za niezdrowe, takich jak przekąski czy napoje. Byłaby to sytuacja analogiczna do


144

WOJCIECH GIERMAZIAK, DOROTA UBYSZ

obowiązujących przepisów dotyczących alkoholu i tytoniu, które również podlegają opodatkowaniu z uwagi na zdrowie. Obecnie przykłady funkcjonowania takich systemów podatkowych na świecie są ograniczone, lecz niektóre z nich przynoszą znaczne dochody. Nie jest jednak pewne, jaki efekt w redukcji otyłości udałoby się osiągnąć przez wprowadzenie tego typu podatku. Gdyby jednak stał się on znacznym źródłem dochodów podatkowych, poparcie ze strony opinii publicznej będzie zależeć od tego, w jaki sposób zostaną rozdysponowane środki pochodzące z podatku [11]. W związku z różnymi problemami związanymi z wprowadzaniem podatku od niezdrowej żywności, poza instrumentami podatkowymi, należy rozważyć możliwości zastosowania innych narzędzi – akcji promujących zdrową żywność, zwiększania świadomości konsumentów, programów wspierających zakup zdrowej żywności, programów edukacyjnych w szkołach oraz właściwego oznaczania składu produktów [15]. Chociaż nie są jeszcze znane długofalowe skutki zdrowotne wprowadzenia podatków od niezdrowej żywności, bo mała jest liczba dowodów z odpowiednio długą obserwacją, to należy pamiętać, że w przypadku tytoniu i alkoholu zwiększanie akcyzy jest jedną z najskuteczniejszych metod zmniejszania ich spożycia [4].

Bibliografia [1] Allais O., Bertail P., Nichele V.: The effects of a fat tax on French households’ purchases: a nutritional approach. American Journal of Agricultural Economics 2010; 92(1): 228–245 [2] Andreyeva T., Long M.W., Brownell KD.: The impact of food prices on consumption: a systematic review of research on the price elasticity of demand for food. American Journal of Public Health 2010; 100(2): 216–222 [3] Barry C.L., Niederdeppe J., Gollust S.E.: Taxes on sugar-sweetened beverages. Results from a 2011 National Public Opinion Survey. American Journal of Preventive Medicine 2013; 44(2): 158–163 [4] Brzeziński M., Jankowski M., Kamińska B.: Skuteczność wybranych medycznych i pozamedycznych metod prewencji i ograniczenia występowania nadwagi i otyłości. Endokrynologia, Otyłość i Zaburzenia Przemiany Materii 2012; 8(4): 114–123 [5] Cornelsen L., Carrido A.: Health-related taxes on foods and beverages. Food Research Collaboration 2015 [6] Duffey K., Gordon-Larsen P., Shikany J.M. et al.: Food price and diet and health outcomes. Archives Internal of Medicine 2010; 170(5): 420–426 [7] ECSIPC. Food taxes and their impact on competitiveness in the agri-food sector. Final Report. Ref. Ares 2014 [8] Eyles H., Mhurchu C.N., Nghiem N. et al.: Food pricing strategies, population diets, and noncommunicable disease: a systematic review of simulation studies. PLOS Medicine 2012; 9(12): e1001353


PODATEK OD NIEZDROWEJ ŻYWNOŚCI

145

[9] Finkelstein E.A., Zhen C., Nonnemaker J. et al.: Impact of targeted beverage taxes oh higher – and lower-income households. Archives Internal of Medicine 2010; 170(22): 2028–2034 [10] Gustavsen G.W., Rickertsen K.: Adjusting VAT rates to promote healthier diets in Norway: a censored quantile regression approach. Food Policy 2013; 42: 88–95 [11] Leicester A., Windmeijer F.: The ‚fat tax’: economic incentives to reduce obesity. Briefi ng Note no. 49 [12] Mytton O., Gray A., Rayner M. et al.: Could targeted food taxes improve health? Journal of Epidemiology Community Health 2007; 61: 689–694 [13] Nnoaham K.E., Sacks G., Rayner M. et al.: Modelling income group differences in the health and economic impact of targeted food taxes and subsidies. International Journal of Epidemiology 2009; 38: 1324–1333 [14] Stastny D.: Fat-tax an economic analysis. Liberalni Institut 2004 [15] Twarowska M.: Opodatkowanie niezdrowej żywności – dyskusyjny instrument fi nansowania ochrony zdrowia i walki z otyłością. Zeszyty Naukowe 2016; (294)

Streszczenie Otyłość stanowi narastający problem zdrowotny, społeczny i ekonomiczny. Skłania to wiele państw do dyskusji lub wprowadzania specjalnych podatków od niezdrowej żywności (z wysoką zawartością cukrów lub tłuszczów). Wśród państw Unii Europejskiej tego typu podatki wprowadzono w Danii (zniesiony w 2013 r.), Finlandii, Francji i na Węgrzech, rozważane są również w Wielkiej Brytanii. Korzyścią z opodatkowania niezdrowej żywności jest zmniejszenie jej spożycia, co wpływa na lepszy stan zdrowia ludności i niższe koszty opieki zdrowotnej. Podatki od niezdrowej żywności mogą wykazywać również skutki negatywne, wpływać niekorzystnie na konkurencyjność gospodarki, generować dodatkowe koszty administracyjne i sprzyjać rozwojowi szarej strefy. W związku z tym, należy szukać innych rozwiązań, zwiększając świadomość zdrowotną konsumentów i promując zdrową żywność. Słowa kluczowe: podatek od niezdrowej żywności, podatek tłuszczowy, koszty opieki zdrowotnej, choroby dietozależne, polityka zdrowotna.

Summary Obesity is nowadays a growing health, social and economical problem. It induces many countries to discussion or to introducing special taxes on unhealthy food (high in sugar or fat). Among European Union countries such taxes were introduced in Denmark (abolished in 2013), Finland, France and Hungary; they are also considered in United Kingdom. Benefit of unhealthy food taxation is reduction of its consumption, which makes a positive impact on health condition and lower costs of health care. Unhealthy food taxes may also have disadvantages; economy competitiveness may be adversely affected; additional administrative costs may occur; the taxes may cause grey market development. Therefore other solutions should be considered, arising health awareness among consumers and promoting healthy food. Key words: tax on unhealthy food, fat tax, health care costs, diet-related diseases, health policy.


Centralny Katalog Dawnej Książki Medycznej jest częścią realizowanego w Głównej Bibliotece Lekarskiej projektu Medycznej Biblioteki Cyfrowej. Katalog obejmuje wszystkie druki medyczne, wydane w latach 1801–1945, znajdujące się w magazynach GBL.

Wszystkie druki dawne znajdują się w magazynie Działu Starej Książki Medycznej, mieszczącym się przy ulicy Jazdów 1A w Warszawie. Książki i czasopisma udostępniane są w Czytelni Działu Starej Książki Medycznej od poniedziałku do piątku w godzinach 900–1500.

Obecnie katalog obejmuje tylko pozycje książkowe. Katalog czasopism dostępny jest w postaci kartkowej w Dziale Starej Książki Medycznej GBL. Dostępna jest także informacja telefoniczna pod numerem: 22 622 50 05 – Czytelnia oraz w siedzibie GBL przy ulicy Chocimskiej 22 22 849 78 51 w. 136 – Dział Budowy Księgozbioru


M

E

D

Y

C

Y

N

A

S

T

U

D

I

A

B I U L G Ł B I B L L EK 2017, nr 368, s. 147-156

Justyna Partyka, Wojciech Giermaziak Głowna Biblioteka Lekarska, Warszawa

TERAPEUTYCZNA WARTOŚĆ LITERATURY THERAPEUTIC VALUE OF LITERATURE Rys historyczny Korzenie biblioterapii sięgają czasów starożytnych. Symbolem i zarazem najkrótszą defi nicją jest napis witający czytelników umieszczony nad wejściem do biblioteki założonej przez Ramzesa II: „Psyches iatreion” („Lecznica duszy”). Jedną z najbardziej znanych defi nicji biblioterapii są słowa Jana Trzynadlowskiego: „W pojęciu biblioterapii SŁOWO zdolne jest leczyć duszę i pomóc w leczeniu ciała. Chodzi tu o głębsze oddziaływanie psychologiczne słowa i tekstu, i to w określonych kierunkach oraz skutkach częściowo przynajmniej zamierzonych” [1]. Najogólniej można powiedzieć, że biblioterapia polega na dobraniu odpowiedniej literatury do określonego stanu pacjenta. Traumatyczne sytuacje, które są przedmiotem terapii stają się tematem doboru dzieł literackich. Jako część leczenia wykorzystywano na początku teksty religijne. Już w 1272 roku, w kairskim szpitalu Al-Mansur stosowano czytanie Koranu. Dopiero na początku XIX wieku Benjamin Rush zaproponował wprowadzenie do celów leczniczych materiałów świeckich o tematyce filozoficznej i moralnej. W 1916 roku terminu biblioterapia po raz pierwszy użył Samuel McCherd Crothers [2]. Podczas I wojny światowej z inicjatywy Brytyjskiego Towarzystwa Czerwonego Krzyża oraz Zakonu św. Jana w Anglii została założona Biblioteka wojenna, która miała służyć pacjentom szpitali wojskowych. Biblioteka ta dostarczała głównie książki o tematyce religijnej i służące rozrywce. Akcja ta została doceniona i w 1932 roku zaowocowała powstaniem Podsekcji Bibliotek Szpitalnych w strukturze Międzynarodowej Federacji Stowarzyszenia Bibliotekarzy. Po raz pierwszy naukowego scharakteryzowania biblioterapii podjęła się Caroline Shrodes w 1949 roku zauważając powiązania między przeżyciem estetycznym a psychoterapią [3].

POWRÓT DO SPISU TREŚCI


148

JUSTYNA PARTYKA, WOJCIECH GIERMAZIAK

Swój wkład w dziedzinie biblioterapii miał także Mikołaj Rubakin, który zajął się psychologią czytania (bibliopsychologią). W Instytucie Bibliopsychologii w Lozannie badał on reakcje indywidualnych czytelników na dobrane do terapii teksty [4].

Rodzaje i funkcje biblioterapii Biblioterapia w ujęciu receptywnym jest zastosowaniem literatury pięknej i różnego rodzaju poradników w leczeniu zaburzeń nastroju, po traumatycznych wydarzeniach lub w poprawie komfortu życia. Literatura pełni wówczas funkcję edukacyjną i uspokajającą. Przykładami biblioterapii receptywnej są: literaturoterapia, poezjoterapia, biblioterapia reminiscencyjna, czytanie poradników, psychoedukacja, bajkoterapia. Biblioterapia może też przybrać formę aktywną. W ramach autoterapii, której skutkiem ma być odreagowanie, upust emocji i spojrzenie z dystansu na wydarzenia, powstają wtedy różne formy literackie spisane przez pacjentów (np. pamiętniki, poezja, blog). Takie pisanie dla siebie pozwala na uporządkowanie doświadczeń i wypowiedzenie swojego planu na samorealizację. Zapiski umożliwiają scalenie doświadczeń, a w konsekwencji odnalezienie ich powiązań i sensu. Jest jednak ważna różnica pomiędzy pisaniem „do szuflady” a prowadzeniem bloga. Pamiętnik jest związany z intymnością i służy tylko jego autorowi. Nie pozwala na obiektywną ocenę rzeczywistości. Natomiast blog jest dostępny dla szerokiego grona czytelników, którzy mogą komentować zamieszczone teksty i kontaktować się z jego autorem. Spośród różnych rodzajów blogów (blog monolog, blog dialog, blogowspólnota) największą wartość terapeutyczną ma blog monolog. Umożliwia on upowszechnianie swoich zapisków na stronie internetowej i uzewnętrznienie swoich przeżyć większej grupie odbiorców, którzy są tylko czytelnikami (nie uczestniczą w rozmowie, a temat przewodni bloga nie jest powodem rozpoczęcia dyskusji z wieloma osobami) [5]. Istnieją trzy podstawowe formy biblioterapii. Jedną z nich jest biblioterapia kliniczna [4, 6], która jest traktowana jako rodzaj psychoterapii. Jest ona wykorzystywana przez specjalistów z dziedziny psychiatrii. Stosowana jest u ludzi chorych i służy leczeniu zaburzeń zachowania. Może ona być prowadzona w grupie lub indywidualnie. Zadaniem tej odmiany terapii jest zmiana stosunku psychologicznego pacjenta, aby mógł on zaakceptować swoją chorobę i zmotywowanie do wyzdrowienia. Drugim rodzajem jest biblioterapia wychowawcza (rozwojowa), która skupia się na ekspresji, przystosowaniu, korygowaniu postaw, spojrzeniu w głąb siebie, samorealizacji i uczuciu dojrzałości emocjonalnej. Biblioterapia wychowawcza jest przeznaczona dla osób zdrowych, ale mających różne problemy życiowe. Tę formę wykorzystują pedagodzy, pielęgniarki, bibliotekarze oraz duchowni. Biblioterapia wychowawcza polega na prowadzeniu dyskusji i jest najczęściej wykorzystywana u dzieci, osób młodych, mających problem z przystosowaniem społecznym. Jest narzędziem prowadzącym do porozumienia, spokoju wewnętrznego i poczucia bezpieczeństwa. Trzecią odmianą jest biblioterapia instytucjonalna. Prowadzą ją lekarze, pedagodzy, psychologowie w instytucjach medycznych, ośrodkach rehabilitacji, resocjalizacji, uzdrowiskach.


TERAPEUTYCZNA WARTOŚĆ LITERATURY

149

Funkcje biblioterapii Poza podstawową funkcją ludyczną, mającą przynieść przyjemność i relaks, biblioterapia daje wiele innych pozytywnych skutków: – funkcja wychowawcza – przedstawia modele zachowań i nakłania do podjęcia społecznie akceptowanych postaw; – funkcja relaksująca – pozwala na wyciszenie i skupienie; – funkcja emocjonalna – ułatwia przeżycie szerokiej gamy uczuć; – funkcja poznawcza – poszerza zasoby pojęciowe i trenuje pamięć; – funkcja kształcąca – uwrażliwia na otoczenie i doznania innych ludzi; – funkcja informacyjna – dostarcza wiedzy o stanie zdrowia; – funkcja utylitarna – ukazuje prawdy życiowe, odwołuje się do analogii zdarzeń; – funkcja ideologiczna – pomaga odnaleźć cel życiowy i umacnia system wartości.

Etapy biblioterapii Proces terapii obejmuje trzy fazy: identyfi kację z bohaterami literackimi, katharsis oraz wgląd w siebie. Aby właściwie dobrać publikacje do czytelnika należy uwzględnić jego potrzeby i umiejętności percepcyjne. Najistotniejszą cechą biblioterapeuty jest wrażliwość, czyli zdolność empatii. Ułatwia ona nawiązywanie kontaktu i wczuwanie się w sytuację osoby potrzebującej jego pomocy. Postawa biblioterapeuty powinna być taka sama w stosunku do wszystkich uczestników terapii, bez względu na rodzaj problemu wymagającego rozwiązania. Autentyczność i pozytywne nastawienie do czytelnika są cechami warunkującymi powodzenie terapii. Osoba prowadząca terapię powinna też wzbudzać zaufanie swojego podopiecznego. Poza tym biblioterapeuta powinien doskonale znać czytane teksty i potrafić zachęcić czytelnika do analizy tekstu. Celem pierwszego etapu [7] biblioterapii jest określenie przyczyny zaistniałej postawy czytelnika. Pozwala to na odkrycie własnych możliwości, sformułowanie swojej filozofii życia spójnej z własnym charakterem i odzyskanie radości życia. Czytelnik interpretuje motywy postępowania i relacje bohaterów literackich i wyciąga wnioski w odniesieniu do swojej sytuacji. W drugim etapie biblioterapii czytelnik może odreagować napięcie i wyrazić swoje emocje. Efektem tego jest poczucie ulgi. Możliwość głośnego wypowiedzenia („wyrzucenia czegoś z siebie”) uwalnia od cierpienia. Działanie „katharsis” w swojej definicji tragedii określił Arystoteles [8]. W jego pojęciu akcja tragiczna „przez litość i trwogę sprowadza oczyszczenie”. Było to wyzwolenie od uczuć widza. Wgląd w siebie jest odkrywaniem i pogłębianiem wewnętrznego świata czytelnika w zetknięciu z dziełem literackim oraz poszerzeniem uczuć i motywów mogących zmienić myślenie i postępowanie czytelnika [9, 10]. Za pomocą odpowiednio dobranej literatury można przybliżyć czytelnikowi jego skrywane i często nieuświadomione uczucia. W ten sposób czytelnik może „pozwolić sobie” na myślenie i odczuwanie dotychczas nieakceptowane.


150

JUSTYNA PARTYKA, WOJCIECH GIERMAZIAK

Poprzez identyfi kację czytelnika z bohaterami literackimi możliwe jest wypowiedzenie swoich uczuć pod maską mówienia o bohaterze. Skutkiem tego jest uświadomienie sobie własnych możliwości, wytyczenia celu, odzyskanie radości z życia.

Zastosowanie biblioterapii Wśród osób, u których najczęściej stosowana jest biblioterapia znajdują się: osoby uzależnione, niepełnosprawne ruchowo, niewidomi, osoby starsze, dzieci, chorzy przewlekle. W przypadku każdej z tych grup bardzo ważny jest właściwy dobór literatury. Oprócz materiałów informacyjnych, poradników doskonałym narzędziem są też filmy dydaktyczne [11, 12, 13]1. Ujęcia z filmu łatwiej trafiają do wyobraźni.

Osoby uzależnione W pracy z osobami uzależnionymi lub w grupie zagrożonych tym zjawiskiem ważny jest aspekt profilaktyczny biblioterapii. U osób uzależnionych pokazanie zniszczonych przez środki uzależniające ludzkich organów mogą wstrząsnąć i skłonić do refleksji nad własnym postępowaniem. Może to być też punkt odniesienia w ocenie stopnia zaawansowania własnego uzależnienia.

Osoby niepełnosprawne ruchowo U osób niepełnosprawnych ruchowo biblioterapia ma zastosowanie jako uzupełnienie procesu rehabilitacji. Jej zadaniem jest pomoc pacjentowi w akceptacji siebie jako osoby niepełnosprawnej. Biblioterapia ma także wpływ na złagodzenie psychicznych problemów związanych z niepełnosprawnością. Ważne jest wtedy wyjaśnienie czym jest niepełnosprawność, co stanowi istotę życia z niepełnosprawnością i jak sobie z tym radzić. W ten sposób wzmacniane jest poczucie własnej wartości. Czytanie odpowiednio dobranych lektur pomaga także w integracji osób niepełnosprawnych z grupą osób zdrowych (np. w klasie, w okresie szkolnym) i uwrażliwienie ich na codzienne problemy osób niepełnosprawnych.

Osoby niewidome i niedowidzące Dla osób niewidomych i niedowidzących postępowanie biblioterapeutyczne zmierza do kształtowania właściwych postaw wobec siebie jako osoby niepełnosprawnej. Jest to dla nich źródło wiedzy o świecie i osobach z podobnym problemem. 1 Przykładowe filmy: *Epitafium dla narkomana [Film], scen. reż. i zdj. Ronald Floethe, Wydawnictwo Naukowe PWN. 1 kas. wiz. VHS (17 min.) Warszawa 1995; *Jak leki i narkotyki wpływają na nasz organizm [Film], konsult. Krystyna Suchorska, Wydawnictwo Naukowe PWN. 1 kas. wiz. VHS (22 min.) Warszawa 1996; *Palenie tytoniu a fi zjologia człowieka [Film] scen. Krzysztof Przewoźniak Wydawnictwo Naukowe PWN. 1 kas. wiz. VHS (19 min.) Warszawa 1998.


TERAPEUTYCZNA WARTOŚĆ LITERATURY

151

Książki pisane językiem Ludwika Braille’a oraz audiobooki są sposobem na uczestnictwo niewidomych w kulturze. Niewidomi zamiast wzroku bardzo intensywnie wykorzystują zmysły słuchu, smaku i powonienia. Doskonałym przykładem wykorzystania tych zmysłów jest publikacja pt. Czarna książka kolorów [11]. Jest ona całkowicie czarna. Czarne są w niej także ilustracje, a tekst jest wyróżniony białymi literami. Książka opisuje kolory bez ich użycia. Czarne ilustracje liści, owoców lub deszczu są wypukłe i wymagają dotyku. W tej publikacji kolor żółty jest o smaku musztardy i jest miękki jak pióra kurcząt. Natomiast kolor czerwony ma smak słodkiego arbuza, a jednocześnie jest kwaśny jak truskawka i bolesny jak uczucie krwi na zdrapanym kolanie. „Czytanie” tej książki polega na doświadczeniu zmysłów i skojarzeń nasuwających się z opisem zjawisk i przedmiotów.

Osoby niesłyszące i niedosłyszące Biblioterapia osób niesłyszących i niedosłyszących może przyczynić się do włączenia tej grupy do świata osób słyszących. W tym wypadku jest to sposób na uniknięcie izolacji i sprawne funkcjonowanie w społeczeństwie. We wzajemnym poznaniu i oddziaływaniu ważną rolę odgrywa biblioterapeuta. Dlatego ważna jest znajomość języka migowego. Biblioterapia niesłyszących powinna rozpocząć się w jak najmłodszym wieku. Prowadzona jest ona przy użyciu niekonwencjonalnych form książki. Mogą to być materiały wizualne (książeczki obrazkowe, edukacyjne, nominacyjne, książki druko-migowe, łatwe w czytaniu na różnych poziomach, multimedialne), programy komputerowe. Uzupełnieniem może być także Internet. Wymienione formy rozwijają myślenie abstrakcyjne i mowę. Obrazki prezentują uczucia (strach, gniew, radość), których niesłyszący nie mogą wyrazić w używanym języku. Równie ważne jest przedstawienie w książkach przedmiotów, umiejętności życia codziennego. Dzięki temu dzieci niemogące zadawać pytań uczą się samodzielnie je identyfi kować i radzić sobie z nimi. W praktyce biblioterapia dzieci niesłyszących i niedosłyszących przybiera formę nauki przez zabawę. W tym kontekście biblioterapia jest procesem oświatowo-wychowawczym, którego celem jest wzbudzenie zainteresowania czytelniczego, a przy okazji zdobywania wiedzy za pośrednictwem książek. U osób dorosłych trudniej jest prowadzić biblioterapię. Można zachęcać do korzystania ze słownika, czytać głośno jednocześnie posługując się językiem migowym lub użyć pantomimy, aby ułatwić zrozumienie tekstu. Dla osób ogłuchłych i tracących słuch biblioterapia jest środkiem prowadzącym do akceptacji swojej niepełnosprawności. Takie osoby dzięki nabytym wcześniej umiejętnościom mogą pełnić rolę pośredniczącą między osobami słyszącymi a głuchymi [12].

Osoby starsze Biblioterapia dla osób starszych jest sposobem na przywrócenie radości życia i zachwytu pięknem. Często nawiązuje ona do wspomnień z dzieciństwa i młodości.


152

JUSTYNA PARTYKA, WOJCIECH GIERMAZIAK

Biblioterapia w okresie geriatrycznych może wymagać zaangażowania biblioterapeuty poprzez głośne czytanie analizowanych następnie tekstów z powodu osłabionego wzroku u osób starszych. Takim czytaniem zajmują się często osoby duchowne w ramach opieki duszpasterskiej lub wolontariusze pomagający także w codziennych czynnościach. Czytanie książek relaksuje i jest sposobem na spokojny sen, z czym osoby starsze mogą mieć problem. Ponadto potwierdzono naukowo, że wieloletnie czytanie ma wpływ na opóźnienie odczuwania skutków procesu starzenia się (np. problemów z pamięcią). Jak aktywność fizyczna wzmacnia mięśnie i kości, tak aktywność umysłowa poprawia pracę mózgu. Czytanie poradników może być również sposobem na radzenie sobie z depresją, która często dopada osoby starsze. Stosowanie rad zawartych w tego typu publikacjach wielokrotnie pomaga dotrzeć do sedna problemu, który jest źródłem depresji.

Bajkoterapia u dzieci i dorosłych Bajkoterapia [13] dla dzieci (przede wszystkim w wieku 4–9 lat) często niepełnosprawnych ruchowo i umysłowo lub nieprzystosowanych społecznie pomaga pedagogom, psychologom i pediatrom w ich pracy. Terapeutyczne walory baśni kryją się w nakłonieniu czytelnika do rozmyśleń nad jej treścią w odniesieniu do sytuacji, w jakiej znajduje się dziecko. Ten proces pomaga w odkryciu rozwiązania własnej sytuacji. Baśniowa rzeczywistość jest magiczna. Ważne jest to, że zawsze mają one dobre zakończenie i jest w nich dużo humoru, co napawa dziecko optymizmem. Trudne sytuacje są tam rozwiązywane przez tajemniczą moc lub dotknięcie czarodziejskiej różdżki. Zdarzenia w baśniach są przedstawiane z perspektywy dziecka, co ułatwia dzieciom identyfi kację z książkowymi bohaterami. Dzięki temu uświadamiają sobie, że nie są sami ze swoim problemem. Dzieci także myślą „magicznie” (życzeniowo). Nadawanie przedmiotom i zwierzętom cech ludzkich pomaga dzieciom zrozumienie siebie i reguł obowiązujących w życiu. Jednak najważniejszą funkcją terapeutyczną baśni jest zniwelowanie lęku. Dziecko wierzy, że ma moc, aby stawić czoła swoim problemom i jednocześnie ma pewność, że jest wspierane przez magicznego bohatera. Inną funkcją bajkoterapii jest nauczenie nazywania uczuć i nadawania im wartości. Dzięki bajkoterapii można rozwinąć myślenie i samoświadomość dziecka. Niektóre baśnie pełnią funkcję wychowawczą. Są także baśnie przestrzegające przed zagrożeniami rozwoju psychoseksualnego, ale ten temat jest poruszany w przenośni i przy użyciu symboli. W baśniach zawsze na pierwszym planie są wartości moralne. Baśń umożliwia rozpoznanie „ja” realnego i „ja” idealnego obrazu samego siebie, pozwala uświadomić sobie lęk i jego źródło oraz uczy sposobów radzenia sobie z problemem. W przeciwieństwie do baśni – bajki nie są magiczne i mają charakter satyryczny lub dydaktyczny. Bajki terapeutyczne mają za zadanie uspokoić emocje i pomóc w rozwoju osobistym. Wyróżnia się bajki terapeutyczne: relaksacyjne, psychoedukacyjne i psychoterapeutyczne. Bajki relaksacyjne przez wizualizację mają wywołać


TERAPEUTYCZNA WARTOŚĆ LITERATURY

153

odprężenie i odpoczynek. Dzięki zrelaksowaniu lęki stają się mniej widoczne. Przy czytaniu tego typu utworów należy zwrócić uwagę na spokojną atmosferę. Zadaniem bajek psychoedukacyjnych jest zmiana zachowania dziecka i rozwinięcie inteligencji emocjonalnej. Zawierają one przykłady sytuacji, które wyzwalają określone emocje, aby rozwinąć świadomość emocjonalną dziecka. Umożliwia to wypracowanie strategii radzenia sobie z problemami. Tego typu utwory dają propozycje zachowań nie zmuszając do ich wdrażania. Bajki psychoterapeutyczne mają za zadanie dowartościować dziecko, wesprzeć, nauczyć jak sobie radzić z lękiem. Tego typu bajki konkretyzują lęk. Poprzez zobrazowanie emocji pomagają w komunikacji i kształtowaniu postawy empatycznej. W bajkach psychoterapeutycznych przedstawia się inny sposób myślenia i rozwiązania problemu. W odróżnieniu od baśniowego „magicznego” świata, ten przedstawiony w bajkach jest realny i podobny do znanego dziecku. Bajkoterapia ma także zastosowanie u osób dorosłych poprzez prezentowanie wzorów rozwiązań konkretnych problemów. Postaci występujące w literaturze popularnej i czasopismach są bliskie czytelnikom i pozwala to na identyfi kację z nimi. Ze względu na gatunek literacki (np. pamiętnik) sytuacje i postawy przedstawione w tekście stają się dla czytelników prawdziwe i warte naśladowania [5].

Osoby chore przewlekle Osoby chore przewlekle często rozmyślają o swojej sytuacji i ma to wpływ na przebieg leczenia. Negatywne nastawienie chorego wymaga zmiany kierunku myślenia. W tym wypadku odpowiednio dobrana lektura pozwala na przywrócenie równowagi wewnętrznej i uspokojenie. Lęk przed zabiegami i lekarzami także można rozładować przez czytanie tekstów optymistycznych, pełnych obrazów życzliwości i bezinteresowności. Tego typu tematyka pomaga również w zniwelowaniu obaw przed kalectwem lub myśli o śmierci. Książka pozwala także na oderwanie się od rzeczywistości i chwilowe zapomnienie o problemach zdrowotnych. W tym wypadku przydatne są gatunki fantazy, powieści historyczne, sensacyjne i podróżnicze. Osobom chorym przewlekle często towarzyszy osamotnienie i monotonia codzienności. Książka jest wtedy rozrywką i niweluje izolację pacjenta. Niektóre choroby przewlekłe mogą przynosić napiętnowanie (np. AIDS, padaczka, cukrzyca). Często osoby zdrowe ufając przesądom unikają tych chorych, co niesie ze sobą poczucie dyskryminacji i potęguje osamotnienie. Dla chorych ważne jest wtedy znalezienie sposobu na radzenie sobie z chorobą. Szukanie informacji o samej chorobie i jej konsekwencjach bardzo w tym pomaga [14].

Podsumowanie Głównymi wyznacznikami samodzielności biblioterapii jako przedmiotu badań są: trójkąt relacji uczestnik biblioterapii – proces biblioterapeutyczny – biblioterapeuta,


154

JUSTYNA PARTYKA, WOJCIECH GIERMAZIAK

literatura jako narzędzie terapeutyczne, metoda terapeutyczna autorstwa Caroline Shrodes (identyfi kacja – katharsis – wgląd). Dobrze dobrana literatura może pomóc w samorealizacji, samookreśleniu i zmianie sposobu myślenia. Może też ona wpłynąć na podniesienie poczucia własnej wartości i odnalezienie celu w życiu. Dla wielu lektura jest ucieczką od codzienności i relaksem. Jednak przede wszystkim daje radość, która dla wielu jest najcenniejszym uczuciem.

Bibliografia [1] Trzynadlowski J.: Biblioterapia – złudzenia i nadzieje, Arteterapia II. Zeszyty Naukowe Akademii Muzycznej we Wrocławiu. 1990; Nr 52: 53 [2] Crothers S. M.: A Literary Clinic. The Atlantic Monthly. 1916; 118( 3): 291–301 [3] Shrodes C.: Bibliotherapy: A theoretical and clinical experimental study. Berkeley 1950 [4] Szulc W.: Sztuka i terapia. Warszawa 1993 s. 48–50, 51–52 [5] Wnukiewicz P.: Literatura. W: Arteterapia Cz. 1. Bartosz Łoza, Aleksandra Chmielnicka-Plaskota [red.]. Wyd. 2 zm. Warszawa 2014, 223–224, 226,230 [6] Borecka I.: Metodyka pracy z czytelnikiem chorym i niepełnosprawnym: wstęp do biblioterapii. Olsztyn 1991, 12 [7] Bettelheim B.: Cudowne i pożyteczne: o znaczeniach i wartościach baśni. Warszawa 1996, 30–31 [8] Sinko T.: Trzy poetyki klasyczne. Arystoteles. Horacy. Pseudo-Longinos. Wrocław 2006, XIX [9] Tomasik E.: Biblioterapia jako jedna z metod pedagogiki specjalnej. W: Wybrane zagadnienia z pedagogiki specjalnej. Ewa Tomasik [red.]. Warszawa 1997, 84 [10] Ingarden R.: Przeżycie, dzieło, wartość. Kraków 1966, 14 [11] Cottin M., Faria R.: Czarna książka kolorów. Marta Jordan [przeł.]. Warszawa 2012 [12] Woźniczka-Paruzel B.: Biblioterapeuta w świecie ciszy: (o specyfice pracy z niesłyszącymi użytkownikami biblioteki. W: Biblioterapia w bibliotekach. Zakres, formy, metody. Wrocław 10–11 października 2003. – Dane tekstowe. [Warszawa]: Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich, K[omisja] W[ydawnictw] E[lektronicznych], Redakcja „Elektronicznej Biblioteki”, 2004. – (EBIB Materiały konferencyjne nr 8). Tryb dostępu: http://www.ebib.pl/publikacje/matkonf/ wroclaw/paruzel.php [Dostęp z dnia 07.09.2017] [13] Molicka M.: Bajkoterapia. O lękach dzieci i nowej metodzie terapii. Poznań 2002, 134–216 [14] Bishop G. D.: Psychologia zdrowia. Wrocław 2000, 326–327


TERAPEUTYCZNA WARTOŚĆ LITERATURY

155

Streszczenie Celem pracy jest scharakteryzowanie zagadnienia biblioterapii. Artykuł jest przeglądem dostępnych publikacji dotyczących tematu. Po raz pierwszy terminu „biblioterapia” użył w 1916 roku Samuel McCherd Crothers. Proces terapii obejmuje trzy etapy: identyfi kację z bohaterami literackimi, katharsis oraz wgląd w siebie. Biblioterapia jest pomocna w leczeniu różnych grup pacjentów: osób uzależnionych, niepełnosprawnych ruchowo, niewidomych, niesłyszących, osób starszych, dzieci i chorych przewlekle. W terapii wykorzystywane są nie tylko książki w tradycyjnej postaci, ale także materiały audiowizualne, sztuki teatralne, programy komputerowe, lub materiały dostępne w sieci Internet. W biblioterapii ważna jest postawa i umiejętności biblioterapeuty. Powinien on wzbudzać zaufanie oraz odznaczać się wrażliwością i współczuciem. Cennymi umiejętnościami są także znajomość języka migowego i pisma Braille’a. Biblioterapia wymaga wspólnego zaangażowania terapeuty i pacjenta, od czego zależy sukces terapii. Słowa kluczowe: biblioterapia, bajkoterapia, arteterapia.

Summary The aim of the work is to characterize the issues of bibliotherapy. This article is an overview of the subject. the term “bibliotherapy” was used, for the fi rst time, in 1916 by Samuel McCherd Crothers. The process of the therapy has three stages: identification with literary heroes, catharsis and self insight. Bibliotherapy is helpful for the treatment of various groups of patients: addicts, disabled people, blind, deaf, the elderly, children and chronically ill. not only in traditional books are used in the therapy, but also audiovisual materials, theatrical plays, computer programs, or materials available on the Internet. In bibliotherapy, the attitude and skills of the bibliotherapists are important. They should inspire trust, and be sensitive and compassionate. Also familiarity with sign language and Braille are valuable skills. Bibliotherapy requires a joint commitment of the therapist and the patient for the sake of the success of the therapy. Key words: bibliotherapy, fairytale therapy, art therapy.


sekretariat@gbl.waw.pl 22 849 78 51 do 53


M E D Y C Y N A – P R Z E G L Ą D P I Ś M I E N N I C T WA

B I U L G Ł B I B L L EK 2017, nr 368, s. 157-178

OCENA TECHNOLOGII MEDYCZNYCH I ANALIZY FARMAKOEKONOMICZNE W RACJONALNYM WYDATKOWANIU ŚRODKÓW PUBLICZNYCH W OCHRONIE ZDROWIA

Od Redakcji Od aktualnego numeru „Biuletynu Głównej Biblioteki Lekarskiej” w dziale „Medycyna – przegląd piśmiennictwa” będziemy zamieszczać opracowania aktualnych zagadnień z zakresu medycyny, farmacji i organizacji opieki zdrowotnej. Przygotowywane są one na potrzeby instytucji zewnętrznych w Centrum Informacji Medycznej Głównej Biblioteki Lekarskiej na podstawie przeglądu piśmiennictwa dostępnego w zbiorach i bazach naszej biblioteki.

Ocena technologii medycznych (health technology assessment, HTA) to ocena różnych konsekwencji stosowania określonej technologii medycznej, szczególnie w określonych sytuacjach klinicznych. Ocena technologii medycznych to wielodyscyplinarny proces mający za zadanie streszczenie informacji o medycznych, społecznych, ekonomicznych i etycznych aspektach użycia technologii medycznej, dokonany w sposób systematyczny, transparentny i nieobarczony błędem. Jego celem jest dostarczanie informacji o najbardziej wartościowych procedurach, które są bezpieczne, opłacalne i wychodzące naprzeciw potrzebom pacjenta. Technologia medyczna definiowana jest jako lek, sprzęt medyczny, procedura (diagnostyczna lub terapeutyczna), system organizacyjny w opiece zdrowotnej. Ocena technologii medycznej dokonywana jest na podstawie analizy tzw. punktów końcowych, czyli określonych zmian w stanie zdrowia zachodzących u osoby uczestniczącej w badaniu, których wystąpienie albo niewystąpienie może się wiązać z ekspozycją na określony czynnik lub interwencję. Efekt ten może być pozytywny lub negatywny. Na podstawie różnicy w częstości występowania punktów końcowych w badanych grupach porównuje się skuteczność i bezpieczeństwo różnych interwencji (np. leków i zabiegów) [1].

POWRÓT DO SPISU TREŚCI


158

M EDYCYNA – PRZEGLĄD PIŚMIENNICTWA

W celu przygotowania tzw. raportu oceny technologii medycznej dokonuje się ilościowego zestawienia efektów, które przedstawia liczbowo, w sposób systematyczny i powtarzalny efekty pozytywne (określające skuteczność) i efekty negatywne (określające bezpieczeństwo lub szkodliwość) stosowania danej technologii medycznej. Bardzo ważna jest jakość danych, których opis wraz z ilościowym zestawieniem efektów prowadzi do utworzenia profilu danych oraz bilansu efektów, traktowanego jako wynik łącznej oceny korzystnych i niekorzystnych efektów określonej technologii medycznej w konkretnej sytuacji klinicznej. Analiza danych dokonywana jest według zasad medycyny opartej na dowodach naukowych (evidence-based medicine, EBM). Jest ona definiowana jako próba przenoszenia dowodów pochodzących z wiarygodnych badań naukowych na standardy leczenia, wytyczne i praktykę kliniczną poprzez oszacowanie korzyści i ryzyka leczenia w stosunku do nieleczenia lub innego sposobu leczenia. Na tej podstawie dokonuje się rekomendacji klinicznej, która powinna odnosić się do konkretnej populacji, oraz rekomendacji końcowej, do której włącza się efekty ekonomiczne i niekiedy społeczne zastosowania danej terapii. Ocena technologii medycznych przeprowadzana jest przez wyspecjalizowane do tego celu podmioty, które mogą być określone wspólnym mianem agencji oceny technologii medycznych [1]. Farmakoekonomika i ocena technologii medycznych (HTA), które pozwalają na wiarygodną ocenę skuteczności klinicznej i opłacalności leczenia, mogą stać się podstawą podejmowania decyzji co do wyboru sposobów terapii lub mogą taką decyzję wspomagać. Analizy farmakoekonomiczne i oceny HTA mogą być stosowane dla potrzeb refundacji leków i wyrobów medycznych. Prowadzi to do podjęcia decyzji o subsydiowaniu określonych sposobów leczenia przez państwo [1]. Ocena ekonomiczna i ocena wpływu na budżet (budget impact analysis) są pomocne w ustaleniu ceny leku na odpowiednim poziomie (pricing), w odniesieniu do całkowitych kosztów terapii danego schorzenia. Ocena HTA i farmakoekonomika mogą okazać się bardzo użyteczne w tworzeniu szpitalnych list leków (receptariuszy). Dzięki analizom możliwe jest prześledzenie wszystkich grup kosztów, które mogą być modyfi kowane poprzez zastosowanie takiego, a nie innego sposobu leczenia w konkretnej jednostce ochrony zdrowia [1]. Z uwagi na odmienną strukturę organizacyjną ochrony zdrowia i różne uwarunkowania ekonomiczne poszczególnych państw analizy farmakoekonomiczne powinny być prowadzone na podstawie danych pochodzących z określonego kraju. Wyniki analiz farmakoekonomicznych w żadnym wypadku nie powinny być przenoszone z jednego kraju do innego [1]. Wśród odbiorców analiz farmakoekonomicznych oraz ocen HTA znajdują się płatnicy – instytucje finansujące usługi zdrowotne (takie jak Narodowy Fundusz Zdrowia


M EDYCYNA – PRZEGLĄD PIŚMIENNICTWA

159

czy w przyszłości prywatne fi rmy ubezpieczeniowe), zarządzający szpitalami, przychodniami, praktykami lekarskimi (zarówno państwowymi, jak i prywatnymi) oraz pracownicy agencji rządowych i urzędów centralnych, którzy decydują o refundacji produktów leczniczych. Ci ostatni, zarządzając na poziomie całego sektora gospodarki, dzięki ocenom HTA i badaniom farmakoekonomicznym mogą oddziaływać na sposób realizacji polityki zdrowotnej, planować i kontrolować budżety, rozszerzać stosowanie mierników poziomu zdrowotnego, planować i prowadzić akcje profilaktyczne czy przyczyniać się do zmniejszenia asymetrii informacji w ochronie zdrowia. Do pozostałych odbiorców należą lekarze, farmaceuci oraz sami pacjenci biorący udział w indywidualnych decyzjach dotyczących doboru farmakoterapii. Wszystkie wyżej wymienione grupy podejmują swoje decyzje, opierając się na zestawie kryteriów stanowiących jednocześnie podstawę opracowania ocen HTA lub wykonania analiz farmakoekonomicznych. Z gotowych analiz farmakoekonomicznych czy kompletnych raportów HTA największy pożytek będą mieli pracownicy agencji centralnych zajmujących się oceną merytoryczną materiału (np. w Agencji Oceny Technologii Medycznych i Taryfi kacji) czy w nieco bardziej pośredni sposób decydujący o refundacji na poziomie Ministerstwa Zdrowia oraz przedstawiciele płatnika publicznego [1]. Jeśli chodzi o analizy farmakoekonomiczne i raporty HTA, obserwowany w ostatnich latach postęp dokonujący się w sferze metodologii, wzrastająca liczba publikacji, coraz bardziej wymagające rozwiązania legislacyjne czy wykorzystanie jako podstaw do ustalania wysokości cen czynią z analiz tego typu idealną płaszczyznę obiektywizacji podejmowanych decyzji [1]. Ocena technologii medycznych to ocena cech i skutków zastosowania nowego postępowania medycznego: leku, urządzenia medycznego, testu diagnostycznego, dokonana, zwykle zanim technologia zostanie zastosowana na szerszą skalę, najczęściej służąca decyzjom refundacyjnym. Ocena może obejmować różne elementy: sposób działania, skuteczność, bezpieczeństwo, skutki ekonomiczne, następstwa społeczne, prawne, polityczne i etyczne. W swych założeniach koncepcja oceny technologii medycznych ma wychodzić naprzeciw oczekiwaniom decydentów ochrony zdrowia. U jej podstaw leży chęć refundowania ze źródeł publicznych lub prywatnych ubezpieczeń tylko tych sposobów leczenia, których skuteczność nie budzi żadnych wątpliwości [1]. W analizie technologii lekowych, która staje się jednym z narzędzi kształtowania polityki zdrowotnej, pod uwagę brana jest konkretna interwencja, którą porównuje się z aktualnym sposobem leczenia lub w niektórych przypadkach z nieleczeniem, czemu w badaniach klinicznych odpowiada placebo. Kolejnym elementem oceny jest populacja chorych, u których są stosowane lub mogą być zastosowane lek albo technologia nielekowa. Trzecim elementem jest skuteczność, innymi słowy, efekt zastosowania


160

M EDYCYNA – PRZEGLĄD PIŚMIENNICTWA

danej interwencji. Skuteczność z kolei oceniana jest na podstawie wiarygodnych dowodów naukowych – wyników badań naukowych publikowanych w medycznej prasie specjalistycznej. Badania te kwalifi kowane są według zasad EBM. Kolejnym etapem w pełnym raporcie HTA jest ocena kosztów interwencji, czyli ocena ekonomiczna, oraz ocena wpływu na budżet płatnika. Te dwa ostatnie elementy znajdują się w spektrum zainteresowania farmakoekonomiki [1]. Główne zasady HTA: 1. Rozpoznanie i jasne zdefi niowanie problemu związanego z polityką zdrowotną. 2. Jasne sformułowanie pytania badawczego. 3. Opis technologii z uwzględnieniem technologii alternatywnych. 4. Systematyczny przegląd dowodów naukowych dotyczący korzyści zdrowotnych, efektywności, bezpieczeństwa i kosztów analizowanej technologii. 5. Analiza wpływu technologii na system świadczeń zdrowotnych. 6. Ocena przewidywanych skutków HTA [2]. Dane dla przeprowadzenia analizy klinicznej HTA pozyskuje się dwuetapowo. Pierwszy etap to systematyczne poszukiwanie wszystkich badań klinicznych, które dotyczą rozpatrywanego problemu. Ważna jest znajomość istniejących niezależnych europejskich i światowych raportów HTA oraz systematyczne przeglądy badań klinicznych dostępnych w takich bazach, jak np.: Cochrane Library, Medline, EMBASE, Centre for Reviews and Dissemination i innych. W drugim etapie poszukuje się wniosków opracowań wtórnych. Jeżeli nie dostarczają one wyczerpującej informacji, należy poszukiwać odpowiednich badań pierwotnych [2]. Ważnym elementem analizy HTA jest analiza bezpieczeństwa. Wykonuje się ją w celu oceny ryzyka stosowania technologii medycznej. W analizie uwzględnia się wszystkie działania niepożądane i incydenty medyczne, także w perspektywie długoterminowej. Źródłem wiedzy o bezpieczeństwie technologii medycznej są dane pochodzące z randomizowanych badań klinicznych i innych, ale tylko w niektórych przypadkach zakres oceny bezpieczeństwa jest zbliżony do stosowanego przy ocenie skuteczności [2]. Raporty HTA korzystają także z danych, którymi dysponują urzędy zajmujące się nadzorem i monitorowaniem bezpieczeństwa produktów leczniczych, takich jak: EMEA (European Medicines Agency), FDA (Food Drug Administration), URPL (Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych), WHO-Uppsala Monitoring Centre oraz z wszystkich innych dostępnych źródeł (np. raporty producentów – PSUR, raporty oceny bezpieczeństwa dokonywane przez ekspertów klinicznych itd.) [2]. Cechy wytycznych i standardów formułowanych na podstawie ocen technologii medycznych i analiz farmakoekonomicznych: – aktualność, – wiarygodność,


M EDYCYNA – PRZEGLĄD PIŚMIENNICTWA

161

– – – –

praktyczna korzyść, odpowiadanie wymogom medycznym, rzetelność i powtarzalność, prostota w odniesieniu do języka, komunikatywność, włączenie do tworzenia wytycznych wszystkich organizacji i zainteresowanych procesem stron, – aktualizacje [1].

W wielu wypadkach trudno jest ostatecznie rozsądzić, gdzie kończy się ocena technologii medycznych, a zaczyna farmakoekonomika i odwrotnie. Bezsprzecznie oba podejścia w dużej części mają wspólną płaszczyznę [1]. Źródła informacji o wynikach leczenia dla potrzeb analiz farmakoekonomicznych i ocen technologii medycznych: – badania kliniczne, – badania kliniczno-ekonomiczne, – skomputeryzowana baza danych, – badania epidemiologiczne, – ocena jakości życia [1]. Podział analiz farmakoekonomicznych ze względu na stosowaną w nich metodykę obejmuje sześć typów [1].

Typy analiz farmakoekonomicznych [1]

CEA-cost-effectivenessanalysis; CUA-cost-utilityanalysis; CBA-cost-benefit analysis; CCA-costconseąuence analysis; CMA – cost-minimisation analysis; QoL – ąuality oflife; CoL – cost ofillness


162

M EDYCYNA – PRZEGLĄD PIŚMIENNICTWA

Analiza kosztów choroby (cost ofillness analysis) polega na identyfi kacji i obliczeniu kosztów określonej jednostki chorobowej oraz często oszacowaniu związanych z nią czynników ryzyka. Ten typ analizy dostarcza informacji na temat globalnej wartości kosztów oraz rozkładu ich poszczególnych składowych. W pozostałych typach analiz bada się koszty i (w różny sposób wyrażone) efekty interwencji medycznych [1]. Analiza efektywności kosztów (cost-effectweness analysis) obejmuje identyfikację, pomiar i porównanie kosztów oraz konsekwencji (wyników) dwóch lub więcej programów zdrowotnych. Warunkiem umożliwiającym przeprowadzenie analizy efektywności kosztów jest zastosowanie tej samej jednostki pomiaru, tzw. miary efektywności, dla porównywanych programów. Wyniki przedstawiane są w jednostkach naturalnych, np. wyleczenie, czas wolny od objawów choroby, zyskane lata życia. Miarą efektywności mogą być zaoszczędzone lata życia (life years saved, LYS), liczba dni wolnych od objawów choroby, lata życia korygowane o jakość (quality adjusted life years, QALY). Wynik analizy prezentowany jest najczęściej w formie inkrementalnego współczynnika koszt–efektywność. Podstawową zaletą tego typu analizy jest możliwość porównania różnych rodzajów terapii przy zastosowaniu typowych dla nich, „medycznych” miar efektu, i co za tym idzie, stosunkowo łatwa akceptacja przez płatników i świadczeniodawców. Wśród wad należy wymienić konieczność mierzenia efektów w ten sam sposób (terapia musi oddziaływać na ten sam i tylko ten efekt zdrowotny) oraz demonstrowanie jedynie względnych korzyści [1]. W analizie wydajności kosztów (cost-benefit analysis) zarówno koszty, jak i wyniki wyrażane są w jednostkach monetarnych, dzięki czemu możliwe jest porównywanie programów, których wyniki różnią się od siebie. W analizie tej podstawowa jest odpowiedź na pytania, czy korzyści warte są poniesionych kosztów oraz który program daje większą korzyść netto. Stanowi to wskazówkę przy podejmowaniu decyzji dotyczących alokacji środków przeznaczonych na realizację programów zdrowotnych. Ocenę korzyści zdrowotnych w jednostkach monetarnych umożliwiają trzy podstawowe metody: kapitału ludzkiego, ujawnionych preferencji i oceny warunkowej. Sprawą kontrowersyjną pozostaje przypisywanie zdrowiu wartości monetarnych [1]. Analiza użyteczności kosztów (cost-utility analysis, CUA) bierze pod uwagę różnicę w kosztach zastosowanych procedur oraz poprawę stanu zdrowia wyrażoną w jednostkach odzwierciedlających zmianę użyteczności, jaka staje się udziałem pacjenta. Miarą użyteczności są zyskane lata życia skorygowane o jakość (quality-adjusted life years, QALY) lub równoważniki lat życia w pełnym zdrowiu (healthy-years equivalents, HYE). Taki sposób przedstawienia wyników umożliwia porównanie programów zdrowotnych o różnych efektach zdrowotnych. Wynik całej analizy zestawiany jest w formie sumarycznej jako (inkrementalny) koszt dzielony przez uzyskaną liczbę lat skorygowanych o jakość (koszt/QALY). Wśród korzyści tej metody wymienia


M EDYCYNA – PRZEGLĄD PIŚMIENNICTWA

163

się możliwość łączenia w jednym parametrze miary ilościowej i jakościowej (chorobowości i śmiertelności), odzwierciedlanie preferencji społecznych oraz możliwość łączenia kilku różnych efektów zdrowotnych. Wadą są trudności w pomiarze preferencji [1]. W analizie minimalizacji kosztów (cost-minimisation analysis, CMA) wyniki porównywanych schematów postępowania leczniczego są identyczne. Różnica pojawia się jedynie po stronie kosztów, przy czym należy wziąć pod uwagę wszystkie ich składowe. Podstawową korzyścią związaną z tym typem analizy jest prostota interpretacyjna, wadą – trudność w ustaleniu identycznej efektywności [1]. W analizie konsekwencji kosztów (cost-consequences analysis, CCA) przeprowadza się pełną kalkulację kosztów i efektów terapii, wynik jednak nie jest przedstawiany w postaci sumarycznej, zagregowanej [1]. Wybór techniki analitycznej w zakresie analizy farmakoekonomicznej zdeterminowany jest w dużej mierze rodzajem problemu klinicznego: charakterem choroby, możliwościami leczenia i ich efektami, w końcu dostępnością i jakością danych. Sposób sporządzania raportu oceny technologii medycznej jest najczęściej nieco dokładniej określony wytycznymi; zasadniczą rolę odgrywa tu odpowiednio przygotowany przegląd literatury naukowej, uwzględniający skuteczność i bezpieczeństwo terapii, analiza kosztów dokonywana jest w drugim etapie. Jakość danych ma tu również podstawowe znaczenie, szczególnie wobec faktu niemożności uzyskania ostatecznej konkluzji jako efektu przeprowadzonego przeglądu systematycznego. Innymi słowy, raport tego rodzaju, dokładnie analizując różne typy postępowania, nie wspomaga procesu decyzyjnego w medycynie [1]. Niezależnie od tych kontrowersji oraz różnic w podejściach do obu typów ocen istnieje wspólny obszar zawierający następujące elementy: ocenę skuteczności terapii, koszty samej technologii medycznej (ewentualnie cena lub wysokość refundacji lub współpłacenia), koszty związane z badanym sposobem terapii (bezpośrednie medyczne i niemedyczne oraz pośrednie), perspektywa (punkt widzenia), z której jest prowadzona, czas badania, typ analizy oraz jej sumaryczny wynik (zawierający całość danych kosztowych i danych o skuteczności terapii). Korzystanie z tych ostatnich zależy jednak od wielu uwarunkowań i ograniczeń, które poprzez ich wnikliwą analizę mogą prowadzić do zwiększenia udziału czynników merytorycznych w procesach decyzyjnych w ochronie zdrowia w Polsce (evidence-based decision and policy making, evidence-based health care) [1]. Ocena technologii medycznych i analizy farmakoekonomiczne w różnych krajach W ostatnich latach obserwowana jest stała i systematyczna tendencja do coraz szerszego wykorzystywania oceny technologii medycznych (HTA) oraz analiz farmakoekonomicznych w gospodarowaniu lekami. Dotyczy to większości krajów świata, przy czym stopień ich wykorzystania nie jest jednakowy. Na jednym biegunie


164

M EDYCYNA – PRZEGLĄD PIŚMIENNICTWA

znajdują się Australia, Kanada, Stany Zjednoczone i większość krajów europejskich. Na drugim – kraje Ameryki Południowej, gdzie, oprócz wyjątkowych przypadków (Meksyk) lub wybranych technologii (np. Kuba, Brazylia), z analiz tego typu korzysta się w niewielkim stopniu lub wcale (tak jak w większości krajów afrykańskich). Kraje azjatyckie w sposób bardzo aktywny wprowadzają HTA i oceny farmakoekonomiczne do procesu podejmowania decyzji. System ochrony zdrowia Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej posiada swoją specyfi kę, która w konsekwencji determinuje przydatność i rodzaj wykonywanych analiz. Ze względu na ubezpieczeniowy charakter systemu ochrony zdrowia i podobnie defi niowaną rolę płatnika publicznego zdecydowano się na omówienie wspólnych mechanizmów ustalania cen i refundacji leków, jakie funkcjonują w Unii Europejskiej, z uwzględnieniem roli farmakoekonomiki i analiz HTA. Z drugiej strony daleko idącą dywersyfi kację funkcji ocen HTA i analiz farmakoekonomicznych zobrazowano na przykładzie krajów Europy Zachodniej oraz Europy Środkowej, w tym Polski [1]. Analiza sektora farmaceutycznego w Unii Europejskiej, w tym mechanizmów gospodarowania lekami, jest zadaniem niezmiernie trudnym ze względu na niski stopień harmonizacji struktury i funkcji systemów ochrony zdrowia. Państwa członkowskie realizują niezależną politykę lekową, posługując się różnymi mechanizmami regulacyjnymi, po stronie zarówno podaży, jak i popytu. Co więcej, praktyki te, pozornie podobne, mogą mieć różne modyfi kacje, siłę oddziaływania i wykazywać wzajemne zależności. Mimo że przedstawiciele podmiotów podejmujący decyzje dotyczące farmakoterapii starają się równoważyć interesy pacjenta, płatnika (najczęściej publicznego) oraz producentów, Europa nie jest już postrzegana jako region najbardziej przychylny innowacjom. Za dużo bardziej proinnowacyjne uważa się Stany Zjednoczone i Japonię. Wspólną cechą większości rynków farmaceutycznych w krajach Unii Europejskiej jest wysoki stopień regulacji ze strony państwa. Wiąże się to z zasadą solidaryzmu społecznego i związaną z nią chęcią zapewnienia równego dostępu do świadczeń z jednej oraz kontrolą wydatków publicznych z drugiej strony. Dla leków wydatki ze źródeł publicznych wynoszą ponad 75% ich wartości, biorąc pod uwagę średnią unijną. W spektrum zainteresowania odpowiednich agend praktycznie wszystkich państw członkowskich pozostaje dbałość o efektywność, jakość i bezpieczeństwo produktów leczniczych, zarówno innowacyjnych, jak i generycznych [1]. Coraz częściej cenę leku uzależnia się od danych farmakoekonomicznych lub oceny ekonomicznej dokonywanej w ramach oceny technologii medycznych (HTA). W ten sposób ceny ustalane są w 11 państwach Unii Europejskiej. W tym przypadku wzięte są pod uwagę również inne składowe kosztów, które mogą być modyfi kowane przez zastosowanie określonego sposobu terapii. Staje się to podstawą do oszacowania (w pewnych granicach) ceny ocenianego produktu leczniczego (value-based pricing) [1].


M EDYCYNA – PRZEGLĄD PIŚMIENNICTWA

165

Jednym z podstawowych kryteriów branych pod uwagę przy podejmowaniu decyzji o refundacji bądź braku refundacji leku jest ocena technologii lekowej zawierająca dane kliniczne (w przypadku 11 państw również przy ustalaniu cen) zgodnie z regułami evidence-based medicine oraz analiza farmakoekonomiczna, stosowana przez 19 państw Wspólnoty, często zawierająca analizę wpływu na wydatki budżetu [1]. Wielka Brytania W Wielkiej Brytanii do wyboru refundowanych leków wykorzystywana jest ocena technologii medycznych, a decyzje podejmowane są według kryterium value for money. Proces HTA różni się w zależności od tego, czy odbywa się w Anglii, Szkocji, Walii, czy Irlandii Północnej. National Institute for Health and Clinical Excellence (NICE) i National Coordinating Centre for Health Technology Assessment (NCCHTA) są instytucjami zlecającymi, wykonującymi i oceniającymi raporty HTA20. NCCHTA pełni rolę zarządczą, wspomagającą i rozwijającą programy zdrowotne ocen technologii medycznych. Celem powołanego w 1999 r. niezależnego instytutu NICE jest dostarczanie ogólnokrajowych wytycznych mających na celu promowanie zdrowia, a także skutecznych metod prewencji i leczenia. Rola NICE sprowadza się do oceny skuteczności klinicznej i opłacalności (najczęściej efektywności kosztowej) różnych rodzajów terapii oraz wydawania na tej podstawie rekomendacji. NICE może oceniać pojedyncze technologie (single technology appraisal) lub całe grupy technologii (multiple technology appraisal), rozpatrując klasy leków lub wszystkie sposoby leczenia danej choroby. Analizy dokonywane są z punktu widzenia płatnika publicznego. W pracach często biorą udział zewnętrzne organizacje eksperckie, głównie ośrodki akademickie. W toku oceny stosuje się modele ekonomiczne wraz z zaawansowanymi metodami statystycznymi (np. bootstrapping) oraz wykorzystuje dane uzyskane po rejestracji leku. Rekomendacje służą Krajowemu Systemowi Ochrony Zdrowia (NHS) i są przekazywane środowisku medycznemu. Od 2002 r. rekomendowane przez NICE sposoby leczenia muszą w ciągu 3 miesięcy zostać objęte systemem refundacji. Jedynymi problemami są dość mała w stosunku do potrzeb liczba dokonywanych przez NICE ocen oraz (rzadko) kontrowersje wynikające z treści raportów. Od zawartych w nich wniosków przysługuje tryb odwoławczy, w ramach którego toczące się dyskusje mają charakter jawny. Ciągły rozwój technologii rodzi konieczność przeanalizowania potencjalnego wpływu nowych technologii na system ochrony zdrowia w wymiarze klinicznym, ekonomicznym i organizacyjnym. W związku z tym rolą NICE jest także identyfi kowanie innowacyjnych technologii lub nowych zastosowań już istniejących, które w czasie 2–3 lat mogą odegrać istotną rolę w opiece zdrowotnej. Zarówno analizy farmakoekonomiczne, jak i oceny HTA zajmują ważne miejsce w brytyjskim systemie ochrony zdrowia, w dużym stopniu determinując obraz systemu refundacyjnego.


166

M EDYCYNA – PRZEGLĄD PIŚMIENNICTWA

Raporty NICE wpływają nie tylko na kształt rynku farmaceutycznego w Wielkiej Brytanii, ale także, ze względu na wysoki poziom merytoryczny dokonywanych ocen, na decyzje w innych krajach europejskich [1]. Francja Rejestracja leków we Francji odbywa się w procedurze albo centralnej (EMEA), albo krajowej, dokonywanej przez Francuską Agencję Leków, w której ocenia się skuteczność, bezpieczeństwo i jakość produktów leczniczych. Podstawowe kryteria, według których podejmowane są decyzje o włączeniu danej technologii medycznej do fi nansowania ze środków publicznych, bazują na ocenie bezpieczeństwa, skuteczności i kosztów. Istnieją trzy progi refundacji: 100%, 65% i 35% [1]. Procedura włączania leków na listy refundacyjne jest dwustopniowa. Ocena merytoryczna wniosków złożonych przez fi rmy farmaceutyczne, towarzystwa naukowe, Ministerstwo Zdrowia dokonywana jest przez Komisję ds. Oceny Leków (Commission d’Evaluation des Medicaments) funkcjonującą w ramach państwowego urzędu la Haute Autorité de Santé (HAS). Ustalenie ceny odbywa się w Komisji Ekonomicznej (le Comité Économique des Produits de Santé, CEPS), a poziom refundacji ustalany jest przez Narodowy Związek Funduszów Ubezpieczenia Zdrowotnego (Union Nationale des Caisses d’Assurance Maladie, UNCAM). HAS jest niezależną państwową instytucją z pełną autonomią finansową. Ze swoich działań rozliczana jest przed parlamentem, współpracuje z instytucjami rządowymi, ubezpieczeniowymi, towarzystwami naukowymi, samorządami zawodowymi, stowarzyszeniami pacjentów oraz organizacjami międzynarodowymi HTA, m.in. Europejską Siecią Oceny Technologii Medycznych (EUnetHTA). Jej zadania obejmują m.in. ocenę leków, procedur i wyrobów medycznych, publikację wytycznych postępowania klinicznego, informacje dla pacjentów. Komisja ds. Oceny Leków ocenia wartość terapeutyczną lub korzyści wynikające z zastosowania określonego leku. W ocenie tej pod uwagę brane są: skuteczność i bezpieczeństwo, miejsce leku w wytycznych, istnienie terapii alternatywnej, ciężkość choroby, typ leczenia wpływ na zdrowie publiczne. Na tej podstawie ustala się wartość terapeutyczną leku, która może być: znacząca, ważna, średnia, słaba lub niewystarczająca [1]. Ocena HTA ma swoje miejsce we francuskim systemie ochrony zdrowia już od końca lat 80. zeszłego wieku. Wtedy to powstały pierwsze instytucje biorące pod uwagę skuteczność kliniczną (na podstawie udowodnionych naukowo danych), skuteczność ekonomiczną oraz możliwości budżetu. Obecnie w ocenie technologii medycznych HAS wykorzystuje standardowe metody HTA, takie jak systematyczny przegląd literatury naukowej (wybór doniesień według ściśle zdefi niowanych kryteriów) oraz analiza ekonomiczna dostępnych danych. Decyzje i rekomendacje są publikowane na


M EDYCYNA – PRZEGLĄD PIŚMIENNICTWA

167

stronie internetowej HAS oraz wydawane w oficjalnych, rządowych publikacjach oraz w wersji skróconej dla profesjonalistów medycznych i pacjentów [1]. Rozwój technologii medycznej spowodował, że ocena HTA ewaluowała do procesu wielostronnego i wielostopniowego, w którym istotną rolę w określaniu wartości nowych produktów poprzez ustalanie cen i procesu zwrotu kosztów pełnią także inne instytucje poza HAS takie jak Medicinal Products’ Pricing Committee (le Comité Economique des Produits de Santé, CEPS) oraz National Union of Health Insurers (Union Nationale des Caisses d’Assurance Maladie, UNCAM) [3]. HAS posiada również szereg komitetów wewnętrznych – Transparency Commission (Komisję Przejrzystości, TC) wykorzystywaną w celu oceny produktów farmaceutycznych; National Commission for the Evaluation of Medical Devices (Krajowa Komisja ds. Ewaluacji Urządzeń Medycznych, CNEDIMTS), a ostatnio Commission on Environmental, Economic and Social Policy (CEESP). Działalność wyżej wymienionych komisji przyczynia się do szerszego zastosowania procesu HTA poprzez wspieranie funkcji innych służb odpowiedzialnych za ustalanie pakietu świadczeń, profesjonalistów i ustalanie cen oraz zwrotów kosztów [3]. Elementy oceny technologii medycznych takie, jak: skuteczność kliniczna, cena leku w porównaniu z innymi opcjami terapeutycznymi, wpływ na budżet, na podstawie wielkości populacji docelowej mają duże znaczenie we francuskim systemie refundacji leków. Gotowe analizy farmakoekonomiczne, oparte głównie na modelowaniu, wykorzystywane są w mniejszym stopniu. Również przyjęte gdzie indziej wskaźniki użyteczności terapii, takie jak lata życia korygowane o jakość, mają we Francji mniejsze znaczenie [1]. Niemcy W Niemczech wszystkie świadczenia, w tym leki, objęte są systemem finansowania ze źródeł publicznych, jeśli nie zostały z niego wykluczone. W systemie główną rolę odgrywają dwie organizacje: Federacja Kas Chorych, Świadczeniodawców i Organizacji Pacjentów (Gemeinsamer Bundesausschuss, G-BA) oraz Instytut Jakości i Efektywności w Ochronie Zdrowia (IQWIG). IQWIG dokonuje obowiązkowej oceny leków w Niemczech, działając jako podmiot doradczy G-BA. IQWIG odpowiedzialny jest za naukową ocenę korzyści i zagrożeń związanych ze stosowaniem produktów leczniczych (a także ocenę jakości świadczeń leczniczych). Leki podlegają ocenie zgodności z wiedzą medyczną, użyteczności, celowości i ekonomicznej zasadności. Ponadto brane są pod uwagę m.in. takie czynniki, jak: cena leków o podobnym działaniu, porównanie uzyskiwanych korzyści i ponoszonych kosztów (na zasadach EBM) oraz dodatkowe korzyści w porównaniu z tańszymi lekami [1].


168

M EDYCYNA – PRZEGLĄD PIŚMIENNICTWA

Procedura oceny technologii medycznych i ich implementacji [1]

W Niemczech funkcjonuje baza danych służąca za podstawę do przygotowywania raportów HTA. Niemiecka Agencja ds. HTA działająca w ramach Niemieckiego Instytutu Dokumentacji Medycznej i Informacji (Deutschen Institut fur Medizinische Dokumentation und Information, DIMDI) jest aktywna na arenie międzynarodowej [1]. Podsumowując, wszystkie świadczenia zdrowotne dostępne w ramach niemieckiego systemu ubezpieczeniowego powinny być medycznie zasadne, skuteczne i kosztowo efektywne albo w porównaniu z brakiem interwencji, albo w porównaniu ze świadczeniami już funkcjonującymi. W niemieckim systemie ochrony zdrowia zarówno pełna ocena HTA, jak i ocena ekonomiczna odgrywają zasadniczą rolę w procesie podejmowania decyzji dotyczących gospodarowania lekami [1]. Czechy Refundacją i ustalaniem cen produktów leczniczych w Czechach zajmuje się Państwowy Instytut Kontroli Leków (SUKL). Leki refundowane podlegają regulacji


M EDYCYNA – PRZEGLĄD PIŚMIENNICTWA

169

cenowej na poziomie producenta. Cena ma charakter ceny maksymalnej. Ceny leków są ustalane na podstawie cen w krajach referencyjnych, do których należą: Estonia, Francja, Włochy, Litwa, Węgry, Portugalia, Grecja i Hiszpania. Wspólną cechą tych państw jest zbliżona do czeskiej wartość PKB per capita liczona według parytetu siły nabywczej. Wniosek refundacyjny składany jest do SUKL. We wniosku powinny znaleźć się wyniki dostępnych badań klinicznych z wyszczególnieniem zastosowanych dawek, oceny farmakoekonomiczne, w tym analizy efektywności kosztów i analizy wpływu na budżet ubezpieczyciela [1]. W Czechach nie została powołana odrębna instytucja odpowiedzialna za ocenę technologii medycznych, odpowiadająca agencjom HTA w innych krajach. Jej rolę pełni SUKL, weryfikując badania kliniczne oraz analizy farmakoekonomiczne będące częścią wniosków refundacyjnych. Od 1 stycznia 2008 r. kryteria farmakoekonomiczne są brane pod uwagę przy decyzjach refundacyjnych. Do wniosku o ustalenie wysokości i warunków refundacji powinny być załączone oceny farmakoekonomiczne, w tym analizy efektywności kosztów i analizy wpływu na budżet instytucji ubezpieczeniowej. Wytyczne oceny farmakoekonomicznej zostały opracowane przez Czeskie Towarzystwo Farmakoekonomiczne w 2006 r., nie zostały one jednak przyjęte jako obowiązujące prawo. Mimo że zastosowanie analiz farmakoekonomicznych i ocen HTA w Czechach ma stosunkowo krótką historię, należy spodziewać się wzrostu ich znaczenia w kolejnych latach [1]. Słowacja Na Słowacji głównym podmiotem, który podejmuje decyzje dotyczące refundacji i ustalania cen, jest komisja kwalifi kacyjna Ministerstwa Zdrowia. Organem doradczym komisji kwalifi kacyjnej są dwie grupy: ekonomiczna i medyczna. Słowacki system refundacyjny preferuje leki odtwórcze [1]. Wpływ oceny HTA na decyzje refundacyjne jest na Słowacji ograniczony, choć jej elementy mają swoje miejsce we wnioskach refundacyjnych. Podobnie analizy farmakoekonomiczne są jednym z elementów wniosków składanych podczas procesu ustalania stopnia refundacji leku. Dokumenty, określone m.in. przez przepisy prawne, wskazują standardy prowadzenia analiz farmakoekonomicznych dla produktów farmaceutycznych. Wymagane są następujące ich elementy: porównanie bezpośrednich kosztów stosowania leku z kosztami stosowania innego środka z identyczną substancją aktywną, liczba pacjentów, którzy będą leczeni nowym lekiem, oraz przybliżone koszty bezpośrednie jego stosowania, dowody potwierdzające podniesienie jakości życia pacjentów lub redukcję kosztów pośrednich, a także stopień refundacji w innych państwach. Analizy prowadzone są na zlecenie fi rm farmaceutycznych i weryfi kowane przez komisję kwalifi kacyjną. Dotyczą one wszystkich nowych aplikacji dla cząsteczek innowacyjnych. Dane epidemiologiczne dostępne są za pośrednictwem


170

M EDYCYNA – PRZEGLĄD PIŚMIENNICTWA

największej państwowej firmy ubezpieczeniowej. Przedstawienie wyników analiz jest również zalecane w procesie ustalania cen leków. Analizy farmakoekonomiczne przeprowadzane są również przez członków Słowackiego Towarzystwa Farmakoekonomicznego (część International Society for Pharmacoeconomics and Outcomes Research), a także naukowców, pracowników uczelni medycznych – głównie uczelni w Bratysławie [1]. Polska W Polsce funkcjonuje budżetowo-ubezpieczeniowy system ochrony zdrowia. Zakres świadczeń, a także rolę podmiotów stosujących oceny HTA oraz analizy farmakoekonomiczne reguluje tzw. ustawa koszykowa. Narodowy Fundusz Zdrowia pełni rolę płatnika za świadczenia zdrowotne, dysponując budżetem pochodzącym ze składek zdrowotnych obywateli. Rejestracja leku dokonywana jest za pośrednictwem EMEA lub na podstawie procedury krajowej. Za prowadzenie polityki refundacyjnej i cenowej (w odniesieniu do leków refundowanych) odpowiada Minister Zdrowia [1]. Powołana do życia zarządzeniem we wrześniu 2005 r. Agencja Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji (AOTMiT) jest obecnie państwową jednostką organizacyjną posiadającą osobowość prawną, nadzorowaną przez Ministra Zdrowia [1]. Do zadań Agencji należy: 1. realizacja zadań związanych z oceną świadczeń opieki zdrowotnej w zakresie: a) wydawania rekomendacji w sprawie: – kwalifi kacji świadczenia opieki zdrowotnej jako świadczenia gwarantowanego, – określania lub zmiany poziomu lub sposobu finansowania, lub warunków realizacji świadczenia gwarantowanego, – usuwania danego świadczenia opieki zdrowotnej z wykazu świadczeń gwarantowanych; b) opracowywania raportów w sprawie oceny świadczeń opieki zdrowotnej, z wyłączeniem raportów w sprawie oceny leku lub wyrobu medycznego, c) opracowywania oceny raportów w sprawie oceny świadczeń opieki zdrowotnej; 2. opracowywanie, weryfi kacja, gromadzenie, udostępnianie i upowszechnianie informacji o metodologii przeprowadzania oceny technologii medycznych oraz o technologiach medycznych opracowywanych w Rzeczypospolitej Polskiej i innych krajach; 3. opiniowanie programów zdrowotnych, o których mowa w art. 48 ust. 2; 4. prowadzenie działalności szkoleniowej w zakresie zadań, o których mowa w pkt. 1–3; 5. realizacja innych zadań zleconych przez ministra właściwego do spraw zdrowia [1].


M EDYCYNA – PRZEGLĄD PIŚMIENNICTWA

171

Agencja może zlecać przygotowanie raportów HTA (akredytowanym) podmiotom zewnętrznym, wykonywać je samodzielnie lub oceniać gotowe dossier. Raporty wykonywane są według wytycznych Agencji Oceny Technologii Medycznych. Wytyczne regulują kwestie oceny leku m.in. w zakresie jego skuteczności klinicznej, doboru komparatora, kosztów, metodologii oceny ekonomicznej leków, w tym perspektywy oceny i kosztów oraz wpływu na budżet [1]. Przedmiotem zainteresowania AOTMiT i Rady Konsultacyjnej jest dokonanie oceny technologii medycznej (HTA) jako metody, której podstawowym celem jest zaopiniowanie i rekomendowanie skutecznych oraz bezpiecznych procedur z uwzględnieniem ich opłacalności. Z tego powodu HTA musi być prowadzona w sposób szczególnie rzetelny, tj. z wykorzystaniem wyłącznie uznanych metod naukowych [2]. Aktualnie lista oraz program HTA w Polsce, podlegają korekcie przede wszystkim poprzez fakt przyjęcia jasno zdefi niowanych naukowych metod oceny korzyści i kosztów. Pozwala to na wyeliminowanie subiektywnych sądów. Z tego powodu wyniki HTA z zachowaniem zasady pełnej przejrzystości, obiektywizmu są tak ważne dla środowiska medycznego, dlatego że środowisko to najczęściej otrzymuje informacje wyłącznie od producentów leków i producentów sprzętu medycznego [2]. Zakres oceny technologii medycznych, jaki dokonuje Rada Konsultacyjna AOTMiT obejmuje także analizę ekonomiczną oraz analizę wpływu na system ochrony zdrowia. Ogólnie można przedstawić, że analiza ekonomiczna (nazywana też analizą opłacalności) polega na porównaniu ocenianej technologii z odpowiednim komparatorem pod względem kosztów i konsekwencji zdrowotnych [2]. Analiza farmakoekonomiczna, aby mogła generować wnioski aplikowalne do polskiego rynku, musi być dostosowana do specyfi ki naszego systemu ochrony zdrowia. Aby uzyskać wiarygodny wynik, powinna brać pod uwagę dane epidemiologiczne, uwarunkowania demograficzne oraz kulturowo-społeczne polskich pacjentów. W przeciwieństwie do Anglii, Szkocji czy Szwecji, wytyczne HTA prezentowane przez AOTMiT (zarówno dotychczasowe, jak i propozycje nowelizacji) nie podejmują explicity problematyki adaptacji globalnych danych do lokalnych warunków. Ograniczają się do wzmianki o konieczności zastosowania polskiego komparatora i danych kosztowych. Nie zmienia to faktu, iż dostępne analizy farmakoekonomiczne, wykonane na potrzeby innych krajów, mogą być wykorzystane w polskich warunkach. Nie należy zapominać, że w większości przypadków były przygotowane w krajach o długoletnim doświadczeniu w dziedzinie farmakoekonomiki oraz na podstawie badań farmakoekonomicznych zapoczątkowanych jeszcze w trakcie badań klinicznych. Pokazują nam, jak przy zastosowaniu różnych metod analitycznych, często wciąż nieznanych w Polsce, można wykazać opłacalność leczenia proponowaną farmakoterapią oraz budować argumenty na potrzeby dyskusji z płatnikiem. Adaptacja takich analiz będzie zatem oznaczać nie tylko oszczędność czasu i budżetu, ale może być również niezastąpioną okazją do uczenia się farmakoekonomiki od światowych ekspertów [4].


172

M EDYCYNA – PRZEGLĄD PIŚMIENNICTWA

Szwajcaria Szwajcarska Agencja Produktów Terapeutycznych Swissmedic jest główną instytucją regulacyjną w sprawach leków i produktów leczniczych. Stanowi organizację użyteczności publicznej i jest agendą rządu federalnego z siedzibą w Bernie. Podlega Ministerstwu Spraw Wewnętrznych (FDHA). Na czele Swissmedic stoi rada naczelna, która reprezentuje agencję, a także zatwierdza jej budżet. Agencja zajmuje się licencjonowaniem leków, autoryzowaniem produkcji i dystrybucji leków i produktów leczniczych, monitorowaniem leków i produktów leczniczych będących na rynku, kontrolą narkotyków oraz testowaniem laboratoryjnym jakości leków [5]. Szwecja Kolejną, prężnie działającą organizacją jest Szwedzka Rada ds. Oceny Technologii Medycznych. Znana jest ona na całym świecie pod szwedzkim skrótem jako SBU. SBU jest niezależną publiczną agencją, mającą na celu krytyczną ocenę metod wykorzystanych przy zapobieganiu, diagnozowaniu i leczeniu problemów medycznych. SBU identyfi kuje metody, które oferują największe korzyści i najmniejsze ryzyko, skupiając się na najbardziej efektywnych sposobach inwestowania opieki zdrowotnej. Jednakże, SBU rozpoznaje także metody obecnie wykorzystywane, które nie przynoszą korzyści, nie zostały ocenione lub nie są efektywne kosztowo. SBU ma na celu opracowywać obiektywne, bazujące na naukowej ocenie raporty, tak aby wesprzeć podejmowanie decyzji w sektorze opieki zdrowotnej. Raporty SBU są przeznaczone dla tych, którzy podejmują istotne decyzje odnośnie tego, jakie opcje opieki zdrowotnej będą stosowane. SBU mieści się w Sztokholmie, skąd organizuje, koordynuje i rozpowszechnia wyniki ocen. SBU zorganizowało także aktywną sieć, obejmującą kilkanaście setek ekspertów ze Szwecji i z zagranicy. Sieć ta obejmuje wybitnych ekspertów z takich dziedzin, jak: medycyna, pielęgniarstwo, stomatologia, ekonomia zdrowia, etyka i epidemiologia. Poprzez Projekt SBU owi eksperci tworzą „istotę” naukowego dowodu, która formułuje podstawę dla bezpieczniejszej i bardziej skutecznej opieki zdrowotnej. Efektywne rozpowszechnianie i wykorzystywanie wyników SBU wymaga także działań lokalnych i regionalnych [6]. Kanada W Kanadzie funkcjonuje CCOHTA (Canadian Coordinating Office for Health Technology Assessment). Powołana jako organizacja typu non profit. Funkcją CCOHTA jest dostarczanie informacji, opartej na faktach naukowych, odnośnie istniejących i powstających technologii medycznych menedżerom i decydentom polityki zdrowotnej. Od września 2002 roku kompetencje CCOHTA zostały rozszerzone o odpowiedzialność za proces rejestracji nowych leków [6].


M EDYCYNA – PRZEGLĄD PIŚMIENNICTWA

173

Poza tym w Kanadzie prowadzone są dwa narodowe programy HTA: pan-Canadian Oncology Drug Review do oceny leków onkologicznych oraz CDR do oceny nowych leków i nowych wskazań [7]. Misją kanadyjskiej agencji HTA jest popieranie właściwego użycia technologii medycznych. Odbywa się to poprzez wpływanie na podejmujących decyzje polityczne poprzez tworzenie, analizowanie, zbieranie i promowanie informacji dotyczących efektywności i kosztów technologii medycznych oraz ich wpływu na zdrowie [6]. Australia Australijska Therapeutic Goods Administration (Administracja Produktów Terapeutycznych) jest agendą Australian Ministry of Health and Ageing. Zajmuje się całokształtem procesu legislacyjnego związanego z produktami leczniczymi. Do jej zadań należy wstępna ocena produktów leczniczych przed wejściem na rynek, utrzymywanie narodowego spisu leków, licencjonowanie producentów, kontrola produktów leczniczych będących na rynku oraz ocena leków przeznaczonych na eksport. Jest decydentem w sprawie ostatecznego zatwierdzania produktów leczniczych. Współpraca ze środowiskiem medycznym odbywa się poprzez Australijską Komisję Oceny Leków ADEC (Australian Drug Evaluation Committee). Została ona powołana w roku 1963 jako ciało doradcze rządu federalnego. Członkowie ADEC są powoływani przez ministra. Do zadań ADEC należy ocena jakości, korzyści i ryzyka oraz efektywności produktów leczniczych. Komisja służy także pomocą organizacjom rządowym i pozarządowym w sprawach związanych z lekami [5]. Organem doradczym australijskiego rządu jest Pharmaceutical Benefits Advisory Committee (PBAC). Komitet ten tworzy listę rekomendacyjną preparatów leczniczych, które powinny być refundowane. Ostateczną decyzję podejmuje rząd, jednak lista refundacyjna może zawierać jedynie leki obecne na liście PBAC [7]. Włochy We Włoszech HTA formalnie zostało wprowadzone przez Ministerstwo Zdrowia w Narodowym Planie Zdrowia 2006-2008 (NHP). Włoska Służba Zdrowia (INHS) jest finansowana ze środków publicznych przez ogólne opodatkowanie, które zapewnia powszechne pokrycie oraz kompleksową opiekę zdrowotną. System jest bardzo zdecentralizowany, a poszczególne regiony są odpowiedzialne za planowanie usług zdrowotnych i przydzielanie zasobów fi nansowych. Autonomia lokalna implikuje silniejszą odpowiedzialność finansową, która prowadzi regiony do rozwoju różnych strategii ekonomicznych. Rządy regionalne zobligowane są do nakreślenia wieloletniego (zazwyczaj trzyletniego) Planu Zdrowia Regionalnego (RHP) zgodnego z NHP i opartego na ocenie regionalnych potrzeb w zakresie opieki zdrowotnej, mającego na celu ustalenie strategicznych potrzeb, celów i inicjatyw dotyczących zarządzania organizacjami opieki zdrowotnej.


174

M EDYCYNA – PRZEGLĄD PIŚMIENNICTWA

Regiony różnią się znacznie pod względem wielkości. Populacja w poszczególnych regionach waha się od około 130 000 (Valle D’Aosta) do 10 000 000 mieszkańców (Lombardia). W 2007 r. Krajowej Agencji Regionalnej Opieki Zdrowotnej (AgeNaS) powierzono zadanie koordynacji i wspierania regionów w zakresie HTA, choć regiony same są odpowiedzialne za wdrożenie planów [8]. Medycyna oparta na dowodach Medycyna oparta na faktach (evidence-based medicine, EBM) defi niuje się jako skrupulatne, precyzyjne i roztropne wykorzystywanie najlepszych dostępnych naukowych dowodów skuteczności, efektywności i bezpieczeństwa postępowania klinicznego. Dowodów na skuteczność i bezpieczeństwo dostarczają przede wszystkim badania eksperymentalne, a na efektywność i bezpieczeństwo badania obserwacyjne. EBM umożliwia więc lekarzom korzystanie z najlepszej dostępnej w danym czasie wiedzy opartej na wynikach systematycznych badań naukowych. EBM oznacza praktykę łączenia indywidualnej wiedzy klinicznej lekarza z najlepszymi, pochodzącymi z systematycznych badań, zewnętrznymi dowodami klinicznymi. Entuzjazm narastający wokół EBM spotyka się jednak także z pewną krytyką. Niektórzy krytycy boją się, że EBM może utrwalać stare nawyki i przez to zagrażać innowacjom, a w niewłaściwych rękach, gdy jedyną wartością staje się ograniczanie kosztów opieki zdrowotnej, może także stać się narzędziem tłumienia autonomii wolności podejmowania decyzji klinicznych [9]. Niektórzy obawiają się, że EBM może stać się źle używanym narzędziem w rękach organizatorów ochrony zdrowia i płatników, aby po prostu ciąć koszty opieki zdrowotnej. Byłoby to nie tylko nadużyciem EBM, ale oznacza też fundamentalne nieporozumienie w zakresie jej skutków finansowych. Lekarze praktykujący EBM sięgają po interwencje najbardziej skuteczne w celu maksymalizacji pozytywnych skutków opieki takich jak długość i jakość życia pacjentów, a to w konsekwencji może raczej podnieść, a nie obniżyć koszty sprawowanej opieki [9]. Często instytucje państwowe liczą na to, że dzięki EBM będą w stanie zmniejszyć koszty utrzymania systemu ochrony zdrowia. Jednak spojrzeć należy na oczekiwania pacjentów, dla których ważniejsza jest jakość usług medycznych, niż ich cena. Poszczególne systemy rozwiązują ten problem na różne sposoby, np. poprzez zapewnienie niezbędnego minimum, gdzie usługi dodatkowe związane są z dopłatami. Niezależnie jednak, dyskusja na temat kosztów nadal będzie prowadzona. W pierwszej kolejności podczas tworzenia zaleceń należy zastanowić się, czy metoda którą chcemy zaproponować jest skuteczna i bezpieczna, a dopiero potem, czy takie rozwiązanie jest warte pieniędzy jakie musimy na nie przeznaczyć. Na tak zadane pytanie odpowiedzi z pewnością będą różne w zależności, czy odpowiadającym będzie Ministerstwo Zdrowia, płatnik, pacjent, czy fi rmy farmaceutyczne. Dlatego potrzebne


M EDYCYNA – PRZEGLĄD PIŚMIENNICTWA

175

nam są wytyczne oparte na rzetelnych badaniach, prowadzonych przez niezależnych ekspertów, aby móc obiektywnie odpowiedzieć na to pytanie. Niestety w dzisiejszej rzeczywistości trudno mówić o niezależności ekspertów, dlatego ważne jest to, aby badania przez nich realizowane oraz wartości jakimi się kierują były transparentne. Aby każdy mógł je ocenić indywidualnie [10]. Można być pewnym, że dzięki rosnącemu przekonaniu o ogromnej wartości tej metody dla skuteczności praktyki klinicznej oraz podnoszenia jakości opieki zdrowotnej i zwiększania bezpieczeństwa pacjentów na pewno będzie ona nadal się rozwijać [9]. Koszty pośrednie w ocenie technologii medycznych W ocenie technologii medycznych istotne jest określenie przyjętej perspektywy. W przypadku stosowania perspektywy społecznej konieczne jest uwzględnienie ogółu nakładów finansowych ponoszonych przez społeczeństwo, w tym kosztów utraconej produktywności w wyniku absencji w pracy lub obniżonej wydajności chorego. Koszty pośrednie stanowią w krajach Europy Zachodniej nawet ponad połowę kosztów związanych z występowaniem choroby i jej leczeniem. W literaturze fachowej nie istnieje konsensus dotyczący właściwej metody obliczania kosztów pośrednich. Konieczne jest prowadzenie prac teoretycznych i empirycznych w obszarze metod obliczania kosztów pośrednich i dyskusja farmakoekonomistów [11]. Podsumowanie Ponad 30-letnia historia ocen technologii medycznych wypracowała głównie w USA i krajach UE określoną formę i funkcje zajmujących się tym podmiotów w postaci agencji oceniających HTA. Wypracowany mechanizm oceny technologii medycznych przez specjalnie powołane do tego gremium i na tej podstawie wydanie decyzji przez odpowiedni podmiot (Ministerstwo Zdrowia) skutkującej już praktyczną możliwością leczenia jest na dzień dzisiejszy optymalny. Na tej podstawie płacenie przez państwo za leczenie, czyli system refundacji, ma zagwarantować społeczeństwu bezpłatną (lub częściowo odpłatną) dostępność do nowego i skutecznego leczenia. Ocena technologii medycznych jest procesem, który został zapoczątkowany w latach 70. ubiegłego wieku w USA i stał się wartościującym kanonem nauki medycznej w USA i Europie [12]. Uczynienie HTA priorytetem publicznym pociągnęło za sobą rozwój analizy wydatków przeznaczonych na służbę zdrowia oraz wdrażanie tej metody w krajach jeszcze jej nie stosujących. Na przykład kraje bałtyckie wykazały już zainteresowanie analizą HTA. Nawet mniej rozwinięte kraje, takie jak Albania, wykazały inicjatywę unowocześnienia systemu opieki zdrowotnej, w ramach którego wielu specjalistów otrzymało szkolenie w tym zakresie. Kanadyjskie Towarzystwo Zdrowia Międzynarodowego (Canadian Society for International Health, CSIH) dostarczyło wstępny


176

M EDYCYNA – PRZEGLĄD PIŚMIENNICTWA

program mentorski dotyczący HTA dla Kazachstanu przy współpracy z tamtejszym Ministerstwem Zdrowia. Siedmioosobowy zespół CSIH dostarczył materiały dotyczące HTA, przeprowadził krótkie kursy i udzielał indywidualnego wsparcia dla personelu Kazachskiego Ministerstwa Zdrowia zajmującego się analizą HTA, a wszystko to w ramach 2,5-letniego projektu [13]. Proces wszechstronnych ocen i analiz jest dokonywany przez specjalnie ku temu powołane instytucje eksperckie. Przyjęte rozwiązania na etapie strukturalnym i organizacyjnym takich instytucji są różne w poszczególnych krajach, także różne jest znaczenie i sam wpływ takich ocen na system ochrony zdrowia. Trudno jednak podać przykład zaawansowanego systemu opieki zdrowotnej, który nie korzysta z takich bądź zbliżonych rozwiązań. Wypracowany model związany z potrzebą oceny tego, co w medycynie nowe i istotne, jest bezustannie konfrontowany z realiami praktycznymi, głównie z doniesieniami naukowymi i ogólnymi tendencjami działalności leczniczej [12]. Rekomendacje (opinie) AOTMiT w swoim założeniu powinny mieć jednak silniejszy wpływ na podejmowane przez Ministra Zdrowia decyzje dotyczące refundowania wprowadzanych technologii medycznych. Tym samym taka ocena powinna być kluczowa dla decyzji Ministra Zdrowia dotyczącej wprowadzenia określonej terapii do praktyki leczenia i jej refundowania. Trudno sobie wyobrazić, by obecny system ochrony zdrowia mógł polegać na innej formie wdrażania nowych technologii medycznych niż ich ocena przez kompetentnych naukowców na podstawie odpowiednio przeprowadzonych analiz, metaanaliz czy raportów z badań naukowych [12]. HTA rozwinęła się jako odpowiedź na wzrastające progresywnie koszty technologii medycznych w świecie i wspomaga twórców polityki zdrowotnej w podejmowaniu decyzji opartych na dowodach naukowych [2]. Zasady HTA stanowią narzędzie dla wypracowania nowoczesnego, efektywnego i opłacalnego systemu opieki zdrowotnej w Polsce. Prowadzone z różnych perspektyw analizy HTA gwarantują wszechstronną ocenę technologii i zmianę technologiczną. Celem HTA jest zdrowsze społeczeństwo, zaś najważniejszym wynikiem HTA jest określenie korzyści zdrowotnych oraz kosztów technologii medycznej. Żadnego kraju nie stać na powszechne finansowanie całej opieki medycznej zgodnie z potrzebami obywateli, dlatego chodzi o to, by w systemie opieki zdrowotnej nie marnować pieniędzy przeznaczonych na nieefektywne (np. o nieudowodnionej skuteczności) technologie medyczne. Oceny wyników badań klinicznych mają ułatwiać podjęcie najbardziej racjonalnych decyzji, w zakresie finansowania opieki zdrowotnej. Analizy te dają szansę na wyodrębnienie takich świadczeń, które są najlepsze pod względem skuteczności, bezpieczeństwa, a także pod względem społecznym i ekonomicznym [2].


M EDYCYNA – PRZEGLĄD PIŚMIENNICTWA

177

Bibliografia [1] Czech M.: Farmakoekonomika i ocena technologii medycznych w gospodarowaniu lekami w Polsce: diagnoza i koncepcje zmian. Warszawa 2010, 49-102 [2] Jabłecka A., Korzeniowska K., Skołuda A., Cieślewicz A.: Agencja Oceny Technologii Medycznych (AOTM). Farmacja Współczesna. 2011; 4(1): 9-13 [3] Barron A.J., Klinger C., Shah S.M, Wright J.S.: A regulatory governance perspective on health technology assessment (HTA) in France: the contextual mediation of common functional pressures. Health Policy. 2015; 119(2): 137-146 [4] Kolasa K.: Nie przepisywać bezmyślnie. Wartość zagranicznych analiz HTA w Polsce. Menadżer Zdrowia. 2009; 9(6): 28-30 [5] Federowski J.J.: Rządowe trusty mózgów. Ocena technologii medycznych, jak to się robi w Europie. Menadżer Zdrowia. 2010; 10(1): 36-38 [6] Seweryn M., Skrzekowska-Baran I.: Polska Agencja Oceny Technologii Medycznych (HTA) – czy to jest możliwe? Zdrowie i Zarządzanie. 2004; 6(5): 84-88 [7] Allen N., Walker S.R., Liberti L., Salek S.: Health Technology Assessment (HTA) Case Studies: Factors Influencing Divergent HTA Reimbursement Recommendations in Australia, Canada, England, and Scotland. Value in Health. 2017; 20(3): 320-328 [8] Garattini L., van de Vooren K., Curto A.: Regional HTA in Italy: promising or confusing?. Health Policy. 2012; 108(2-3): 203-206 [9]

Radziwiłł K.: Medycyna oparta na faktach – integracja indywidualnej wiedzy i umiejętności klinicznych z najlepszymi dowodami zewnętrznymi. W: Medycyna oparta na dowodach: EBM – Evidence Based Medicine: I Gdańska Debata Lekarska. Pelplin 2015, 115-128

[10] Budziński R. [red.]: Medycyna oparta na dowodach: EBM – Evidence Based Medicine: I Gdańska Debata Lekarska. Pelplin 2015, 129-150 [11]

Jakubczyk M., Wrona W., Macioch T., Golicki D., Niewada M., Hermanowski T.: Koszty pośrednie w ocenie technologii medycznych. Polski Merkuriusz Lekarski. 2010; 28(163): 42-45

[12] Patryn R., Zagaja A.: Wpływ ocen HTA na wydawane decyzje administracyjne o refundacji leków, środków spożywczych specjalnego przeznaczenia żywieniowego oraz wyborów medycznych. Dermatologia Praktyczna. 2016; 8(4): 79-85 [13] Kalo Z., Gheorghe A., Huic M., Csanadi M., Kristensen F.B.: HTA Implementation Roadmap in Central and Eastern European Countries. Health Economics. 2016; 25(Suppl 1): 179-192

opracował Dział Centrum Informacji Medycznej Głównej Biblioteki Lekarskiej


K ATALOGI

ON - LINE

Obok tradycyjnych katalogów kartkowych użytkownicy biblioteki mają do dyspozycji katalogi w wersji on-line:

Katalog Główny OPAC ‒ zawiera publikacje gromadzone od 1997 roku i jest systematycznie uzupełniany wcześniej wydanymi pozycjami

Centralny Katalog Czasopism Zagranicznych ‒ notujący zasoby 53 bibliotek (m.in. uczelni i instytutów medycznych oraz GBL i jej 14 oddziałów terenowych)

Centralny Katalog Dawnej Książki Medycznej ‒ zawiera książki wydane w latach 1801‒1945, znajdujące się w zbiorach GBL

Katalog Kartkowy Książek i Dysertacji GBL 1972‒1999 ‒ zdigitalizowany katalog kartkowy


„N

O

N

O

M

N

I

S

M

O

R

I

A

R”

B I U L G Ł B I B L L EK 2017, nr 368, s. 179-184

Jan Tarczyński Centralna Biblioteka Wojskowa, Warszawa

RYSZARD K ACZOROWSKI – OSTATNI PREZYDENT R ZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ NA UCHODŹSTWIE 22 grudnia 1990 roku Ryszard Kaczorowski, ostatni Prezydent Rzeczypospolitej na Uchodźstwie uroczyście przekazał na Zamku Królewskim w Warszawie, przechowane w Londynie przez okres II wojny światowej i późniejszego komunistycznego zniewolenia narodu, insygnia władzy prezydenckiej suwerennej Ojczyzny, pierwszemu Prezydentowi wolnej Polski, Lechowi Wałęsie. Ten historyczny gest zamknął ponad 50-letnie istnienie konstytucyjnych władz Państwa Polskiego, zmuszonych do działania na obczyźnie w wyniku przegranej kampanii wrześniowej 1939 roku i niekorzystnego dla Polski zakończenia II wojny światowej, wiążącego nasz kraj ze Związkiem Sowieckim. W roku 27. rocznicy przekazania do kraju insygniów państwowych II Rzeczpospolitej, symbolicznego powrotu emigracji niepodległościowej do Ojczyzny, przypominam sylwetkę Ryszarda Kaczorowskiego: harcerza – żołnierza – prezydenta, który wraz z Prezydentem RP prof. Lechem Kaczyńskim i gronem wybitnych Prezydent RP Ryszard Kaczorowski Polaków, zginął w katastrofie lot(26 XI 1919 r. – 10 IV 2010 r.) niczej w Smoleńsku 10 kwietnia W. Cygan, J. Tarczyński, W. Wysocki, Ryszard Kaczorowski Prezydent RP, Mińsk Mazowiecki 2010, s. 21 2010 roku.

POWRÓT DO SPISU TREŚCI


180

JAN TARCZYŃSKI

Los sprawił, że życiorys Prezydenta Ryszarda Kaczorowskiego jest bardzo urozmaicony i obfituje w wiele wydarzeń o charakterze symbolicznym. Przytoczę kilka z nich. Gdy pew nego letniego dnia 1933 roku 14-letni Ryszard Kaczorowski wysiadł z pociągu w Białymstoku wracając z Łap ze zbiórki harcerskiej, zobaczył na peronie ogromne zamieszanie. W oknie jednego z wagonów ujrzał marszałka Józefa Piłsudskiego. Podszedł do wagonu, zasalutował, a marszałek spojrzał na niego poważnie i powiedział: „Rośnij chłopcze zdrowo, będziesz Polsce potrzebny”. Rok później grał w piłkę na białostockim Rynku Kościuszki. Kopnął piłkę tak, że wpadła pod nogi umundurowanego weterana powstania 1863 roku. Ów podniósł pił kę i oddał Rysiowi ze słowami: „Chłopcze, Polska będzie cię potrzebować”. Symbolicznym podsumowaniem postawy życiowej Pana Prezydenta były słowa Ojca Świętego Jana Pawła II skierowane do niego w Białymstoku, podczas papieskiej pielgrzymki do kraju w 1991 roku: „Panie Prezydencie, dziękuję Rządowi Rzeczypospolitej w Londynie za przechowanie wolności i suwerenności Polski”. Pana Prezydenta Ryszarda Kaczorowskiego poznałem w połowie lat 80. XX wieku, gdy po przejściu na Prezydent RP Ryszard Kaczorowski (z lewej) wraz emeryturę rozpoczął służbę Polsce we z szefem Kancelarii Prezydenta RP Bohdanem Wendorffem w gabinecie na „Zamku” w Londynie władzach Rzeczpospolitej na Uchodź(43 Eaton Place, SW1), lipiec 1989 r. stwie. Bliższą współpracę rozpoczęW. Cygan, J. Tarczyński, W. Wysocki, Ryszard Kaczorowski liśmy w 1992 roku. Pan Prezydent Prezydent RP, Mińsk Mazowiecki 2010, s. 6 objął przewodnictwo Rady Programowej Fundacji Ochrony Zabytków Militarnych Polskiego Towarzystwa Historycznego w Wielkiej Brytanii, której byłem prezesem. Od tego czasu pracowaliśmy razem w Polsce i Wielkiej Brytanii. W ramach działań Fundacji udało nam się, m.in.: zabezpieczyć istotne zabytki kultury materialnej w naszym kraju, w tym – co szczególnie ważne – zinwentaryzować i doprowadzić do wpisania do Rejestru Zabytków RP unikatowe obiekty militar ne na Półwyspie Helskim: polskie z lat 1918–1939 oraz z okresu II wojny światowej, co umożliwiło stworzenie tam Muzeum Obrony Wybrzeża oraz skansenu unikatowego


RYSZARD K ACZOROWSKI – OSTATNI PREZYDENT R ZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ…

181

budownictwa obronnego. Gdy w maju 1996 roku Sejm Rzeczypospolitej Polskiej potwierdził specjalną ustawą prawa Prezydenta Ryszarda Kaczorowskiego do tytułu byłego Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej i nadał Mu te same uprawnienia, które miał każdy były, a uprzednio urzędujący w kraju Prezydent Rzeczypospolitej, Ryszard Kaczorowski otrzymał instytucję wykonawczą – Biuro b. Prezydenta RP, a mnie powierzył funkcję dyrektora. Biuro, umocowane organizacyjnie jako wyodrębniona jednostka Kancelarii Prezydenta RP w Warszawie, zostało jednak utworzone w Londynie, gdzie obaj mieszkaliśmy. Długoletnia praca z Panem Prezydentem nauczyła mnie przede wszystkim pozytywnego spojrzenia na sprawy zawodowe i życie codzienne. Prezydent Ryszard Kaczorowski z żoną Karoliną Mój śp. Szef miał fenomenalny dar – W. Cygan, J. Tarczyński, W. Wysocki, Ryszard Kaczorowski właściwą ocenę świata i ludzi, potrafił Prezydent RP, Mińsk Mazowiecki 2010, s. 14 przewidzieć sytuację i jej skutki. Podbudową tego daru były Jego bolesne doświadczenia. Uwięziony w 1940 roku przez NKWD za konspiracyjną działalność w Szarych Szeregach jako Komendant Chorągwi w rodzinnym Białymstoku, skazany przez Sowietów na karę śmierci, którą w drodze łaski zamieniono na łagry Kołymy, spędził 100 dni w celi śmierci. Przejścia te wytworzyły pewien dystans, który pozwalał Panu Prezydentowi żyć w harmonii zarówno z otoczeniem jak i z własnym sumieniem. Dla Pana Prezydenta Ryszarda Kaczorowskiego pojęcia Bóg, Honor, Ojczyzna to wartości nadrzędne, którym pozostał wierny do końca swoich dni. To była służba Prezydenta dla Kraju i Narodu Polskiego na wszystkich stanowiskach, jakie zajmował. Po trudnym okresie II wojny światowej, gdy wskutek komunistycznego zniewolenia naszego kraju osiadł w Londynie, w 1955 roku został Naczelnikiem Harcerzy, a 12 lat później Przewodniczącym Związku Harcerstwa Polskiego poza Granicami Kraju. Organizował w wolnym świecie zloty harcerskie, na które przyjeżdżał między innymi późniejszy Ojciec Święty Jan Paweł II. Był m.in. Komendantem reprezentacji polskiej na Międzynarodowym Jubileuszowym Jamboree w 1957 roku oraz Komendantem Światowego Zlotu Harcerstwa w 1969 roku na Monte Cassino i w 1982 roku w Belgii.


Karykatura Prezydenta Ryszarda Kaczorowskiego, rys. Ewa Barańska-Jamrozikowa W. Cygan, J. Tarczyński, W. Wysocki, Ryszard Kaczorowski Prezydent RP, Mińsk Mazowiecki 2010, s. 12


RYSZARD K ACZOROWSKI – OSTATNI PREZYDENT R ZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ…

183

Brał czynny udział w polskim życiu społecznym jako członek Zarządu Głównego Stowarzyszenia Polskich Kombatantów, Zarządu Zjednoczenia Polskiego oraz Rady Polskiego Ośrodka Społeczno-Kulturalnego. Był członkiem Rady Polskiej Macierzy Szkolnej i Rady Instytutu Polskiego Akcji Katolickiej, a także Rady Koordynacyjnej Polonii Wolnego Świata od czasu jej utworzenia. W marcu 1986 roku został powołany do Rady Narodowej Rzeczpospolitej Polskiej (emigracyjnego Sejmu), jako nominat Prezydenta RP na Uchodźstwie. Był również sekretarzem honorowym Funduszu Pomocy Krajowi. Dodajmy, że generał Władysław Anders, legendarny dowódca II Korpusu Polskiego walczącego we Włoszech, na trzy miesiące przed śmiercią przekazał harcerstwu poza krajem, pod komendą harcmistrza Ryszarda Kaczorowskiego, opiekę nad grobami polskich żołnierzy, którzy polegli pod Monte Cassino. Pan Prezydent, po „amnestii” 1942 roku uwolniony z łagrów, żołnierz Armii Polskiej w ZSSR, a później II Korpusu Polskiego, walczył m.in. pod Monte Cassino i był pierwszym – jako dowódca węzła łączności 2 Brygady Strzelców Karpackich – który upowszechnił informację o zajęciu klasztoru przez Polaków. W trudnym okresie przemian w Polsce drugiej połowy lat 80., Ryszard Kaczorowski był Ministrem do Spraw Kraju w Rządzie RP w Londynie. Do Pana Ministra przyjeżdżali działacze opozycji demokratycznej – dziś znane nazwiska – którzy uzyskiwali u niego nie tylko zrozumienie, ale i konkretne wsparcie. Pod Jego patronatem w Wielkiej Brytanii zbierano fundusze na działania przeciwko komunistycznemu reżimowi i na pomoc dla ofiar tego systemu. Ukoronowaniem służby dla kraju była oczywiście prezydentura, choć zaprzysiężona w tragicznym dniu śmierci Prezydenta RP Kazimierza Sabbata i wyboru w Polsce prezydentem twórcy stanu wojennego Wojciecha Jaruzelskiego. Funkcja Prezydenta Rzeczypospolitej na Uchodźstwie pozwoliła w stosownym momencie podsumować misję dziejową emigracji niepodległościowej. Przekazując w 1990 roku insygnia władzy państwowej niepodległej Polski Lechowi Wałęsie, pierwszemu prezydentowi wolnej Ojczyzny, Pan Prezydent Ryszard Kaczorowski dokonał kapitalnego zamknięcia działań emigracji i jakby powrotu II Rzeczpospolitej w granice państwa polskiego – suwerennej III Rzeczypospolitej. Pan Prezydent postrzegał Polskę początku lat 90-tych jako kraj, który nie miał pełnej demokracji, m.in. z powodu braku elit politycznych, wy trzebionych przez obu okupantów. 45 lat komunistycznego zniewolenia naszego kraju nie pozwoliło na ukształtowanie się nowych demokratycznych warstw przywódczych. Uważał, że te niedobitki elit, które zostały w Polsce, dopiero po okrzepnięciu transformacji ustrojowej będą mogły rozpocząć budowę naszej świadomości narodowej. Dlatego też Pan Prezydent wspierał wszelkie inicjatywy, które służyły dobru Polski. Wiele dobrego zrobił także dla polskiej emigracji. Brytyjczycy bardzo Go szanowali, miał wielu przyjaciół w różnych środowiskach, co podkreślało rolę emigracji polskiej w oczach gospodarzy kraju naszego osiedlenia.


184

JAN TARCZYŃSKI

Mój śp. Szef był – i jest nadal – wzorem do naśladowania. Pan Prezydent postępował w myśl słów pieśni harcerskiej: „Wszystko, co nasze, Polsce oddamy”. Odczuwałem wielką satysfakcję widząc, jak często bardzo młodzi ludzie uczyli się od Niego propaństwowej postawy życiowej. Miał wielu duchowych wychowanków (miałem to ogromne szczęście, że mogłem czerpać z bogatej skarbnicy Jego doświadczeń), którzy do dzisiaj praktycznie stosują tę zasadę. Pan Prezydent Ryszard Kaczorowski cieszył się powszechnym szacunkiem, czego dowodem są 34 honorowe obywatelstwa miast i dwa honorowe obywatelstwa ziem polskich, a także 6 doktoratów honorowych wyższych uczelni, bardzo wiele odznaczeń honorowych i dyplomów. Z tytułu pełnionej funkcji Wielkiego Mistrza Orderu Orła Białego i Orderu Odrodzenia Polski (Wielka Wstęga Orderu Odrodzenia Polski) Ryszard Kaczorowski był Kawalerem tych Orderów. W uznaniu zasług niepodległościowych Ojciec Święty Jan Paweł II nadał mu Wielki Krzyż Orderu Piano, a królowa brytyjska Elżbieta II Wielki Krzyż Rycerski Orderu św. Michała i św. Jerzego. Odznaczony był także Krzyżem Franciszkańskim, Krzyżem Armii Krajowej, Krzyżem Monte Cassino, Krzyżem Więźnia Politycznego, Medalem „Pro Memoria” i wieloma innymi odznaczeniami. Był członkiem Konfraterni Zakonu Paulinów. Uhonorowany Medalem Konfederacji Jasnogórskiej, należał do grona Przyjaciół Jasnej Góry. Jako były Prezydent RP prowadził nadal szerokie działania społeczne i kulturalne. Był m.in. przewodniczącym Rady Dziedzictwa Archiwalnego w Warszawie, członkiem Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa w Warszawie oraz patronem (i przewodniczącym Rady) Fundacji Ochrony Zabytków Militarnych Polskiego Towarzystwa Historycznego w Wielkiej Brytanii, a także Funduszu Pomocy Krajowi i Polonia Aid Foundation Trust w Londynie oraz Rady Fundacji „Ius et Lex” w Warszawie. Warto też wspomnieć, że wielu rodaków chciało być bardzo blisko Niego, bo obcowanie z Panem Prezydentem było dużym przeżyciem intelektualnym i emocjonalnym. Pan Prezydent Ryszard Ka czorowski aktywnie działał w Wielkiej Brytanii i krajach zachodu na rzecz pamięci o tragedii ludobójstwa i bestialskich deportacjach dokonanych przez Sowietów na dziesiątkach tysięcy naszych rodaków. Głoszenie prawdy o Katyniu i innych miejscach kaźni na „nieludzkiej ziemi” było jednym z priorytetów Jego życia. Uczestniczył we wszystkich inicjatywach i przedsięwzięciach, które mogły przybliżyć światu sowiecką zbrodnię. Śmierć Pana Prezydenta Ryszarda Kaczorowskiego w katastrofie smoleńskiej podczas pielgrzymki do Katynia ma symboliczny charakter. Zamknęła klamrą Jego bezinteresowną służbę dla Polski, pokazując światu, że prawda katyńska, o którą zawsze walczył, powinna być ujawniona i osądzona. Dzisiaj Katyń jest na ustach świata, a Bóg przyjął ofiarę życia Pana Prezydenta.


V

A

R

I

A

B I U L G Ł B I B L L EK 2017, nr 368, s. 185 -190

Arkadiusz Głogowski Teatr Grot, Warszawa–Józefów

TEATR GROT, CZYLI TEATR TRAFIAJĄCY W SERCA… Jestem absolwentem Wydziału Aktorskiego Państwowej Wyższej Szkoły Filmowej, Telewizyjnej i Teatralnej w Łodzi. Po ukończeniu studiów pracowałem w wielu teatrach w Polsce: w Teatrze Współczesnym we Wrocławiu, w Teatrze Adama Mickiewicza w Częstochowie, w Teatrze Powszechnym w Radomiu oraz w Teatrze Polskim w Warszawie. Warszawa i województwo mazowieckie stało się miejscem gdzie się osiedliłem i założyłem rodzinę.

Dom Kiedy przyjechaliśmy z żoną Kingą (śpiewaczka, Akademia Muzyczna) do Warszawy tuż po ślubie i trzeba było gdzieś zamieszkać, zainteresowaliśmy się pięknymi terenem przy Mazowieckim Parku Krajobrazowym. Na początku mieszkaliśmy w Radości, a później podczas naszych spacerów i przejażdżek rowerowych poznaliśmy Józefów, który leżał nad trzema rzekami: Mienią, Świdrem i Wisłą. Józefów bardzo nam się spodobał i postanowiliśmy znaleźć właśnie tutaj miejsce dla siebie. Zupełnie przypadkowo dowiedzieliśmy się, że jest do sprzedania ładna działka; kiedy pojechałem ją obejrzeć moim oczom ukazał się wspaniały stary dom, wybudowany w latach 30. XX wieku, w stylu dworku polskiego z XVII w. Okazało się, że dom jest również na sprzedaż, ale z lokatorami kwaterunkowymi z czasów PRL-u (po trzech latach udało się znaleźć dla nich mieszkanie). Ale to nie wszystko, ten dom krył w sobie tajemnicę! Okazało się, że sprzedającym jest wnuk gen. Stefana Roweckiego „Grota”, zaś dom – Willa Jeżewo – był niegdyś własnością Generała, nabytą w 1941 roku na konspiracyjne nazwisko! To przeszło nasze najśmielsze marzenia! Ten dom – z duszą – na nas czekał, a my na niego. Kinga pracowała w tym czasie w Teatrze Wielkim w Operze Narodowej, gdzie był przygotowywany koncert patriotyczny, jednak nie do końca było wiadomo z jakiej okazji… Proszę sobie wyobrazić, że spektakl powstawał z okazji odsłonięcia pomnika gen. Stefana Roweckiego „Grota”, przy ul. Chopina w Warszawie! Właśnie na ten koncert był zaproszony wnuk Generała, a po uroczystości nastąpiło nasze poznanie. To nie mógł być przypadek…

POWRÓT DO SPISU TREŚCI


186

A RKADIUSZ GŁOGOWSKI

Nie byliśmy jednak pierwszymi kandydatami do kupna domu, a wnuk podpytywał nas co chcemy z tym budynkiem zrobić, podchwytliwie stwierdzając, że na pewno go wyburzymy… Oczywiście natychmiast zaprotestowaliśmy przeciwko takim podejrzeniom, mówiąc, iż domu z taką historią nie wolno zburzyć! Nasza odpowiedź spodobała mu się, i finalizowanie aktu kupna nabrało właściwego tempa.

Wieczornice Kiedy byliśmy już pełnoprawnymi właścicielami, zaczęliśmy bardziej interesować się postacią wielkiego Dowódcy. Poznawaliśmy ludzi, którzy go pamiętali i opowiadali o nim z wielkim poszanowaniem. Zaczęliśmy dużo czytać i studiować postać Stefana Roweckiego i byliśmy pod bardzo dużym wrażeniem jego bohaterstwa i znakomitych umiejętności wojskowych. Postanawiając czcić pamięć generała „Grota”, w domu którego zamieszkaliśmy, wykorzystując nasze umiejętności artystyczne i organizatorskie, zapoczątkowaliśmy Wieczornice pamięci. 29 czerwca 2007 roku, w przeddzień 64. rocznicy aresztowania „Grota”, odbyła się pierwsza z nich. Cały program został opracowany na trzy tygodnie przed Wieczornicą, wg schematu: Gość specjalny, Historyk, Artysta, Koncert, Grochówka, Ognisko… A było to tak… Poprosiłem swojego starszego kolegę z Teatru Polskiego w Warszawie, gwiazdę polskiego kina Janusza Zakrzeńskiego, aby wjechał do nas jako Marszałek Józef Piłsudski. Zorganizowaliśmy Mu bryczkę i w punkcie kulminacyjnym podjechał przed naszą Willę Jeżewo, dając niezapomniany, wspaniały występ. Gościem wyjątkowym był również płk Jerzy Teliga, który badał sprawę zdrady „Grota”, Wystąpił również Folklorystyczny Zespół Pieśni i Tańca Polski Łan we wspaniałych kostiumach polskiej szlachty. Świadectwo życia Generała w Willi Jeżewo dał sąsiad Jan Tarnowski, który często widział przystojnego Pana w średnim wieku – „Józefa Okołowskiego”. Na pierwszą Wieczornicę przyszło i przyjechało wiele Gości i wtedy zobaczyliśmy, że podjęliśmy znakomitą decyzję. I według takiego szablonu Wieczornice odbywają się do dzisiaj, a trwa to już 11 lat! Gośćmi byli: śp. Mieczysław Kalenik, Olgierd Łukaszewicz, Stefan Szmidt i Alicja Jachiewicz, Jolanta Russek, Ryszard Bugajski, Tomasz Sikora, Roman Kołakowski, Jerzy Zalewski, Ernest Bryll. Wykłady historyczne prowadzili: Tomasz Szarota, Waldemar Handke, Bohdan Urbankowski, Jerzy Eisler, Zofia Kunert, Adam Wojciechowski. Zaszczycili nas swoją obecnością: Janina Bauer Gellert – łączniczka „Grota”, śp. gen. Janusz Brochwicz-Lewiński „Gryf”, śp. płk Jerzy Teliga, śp. por. Tadeusz Rzecznik i inni. Wspierają nas różne organizacje państwowe i samorządowe, takie jak np.: Główna Biblioteka Lekarska, Archiwum Akt Nowych, w celu udostępnienia różnych tematycznych wystaw edukacyjnych. Zapraszamy wielkich artystów; w tym roku zaprezentowaliśmy pracę znanego rzeźbiarza, popiersie Marszałka Józefa Piłsudskiego dłuta Ryszarda Kozłowskiego. Prezentowane są również zrekonstruowane


TEATR GROT, CZYLI TEATR TRAFIAJĄCY W SERCA…

187

9. Wieczornica poświęcona pamięci gen. dyw. Stefana Roweckiego „Grota” – 27 czerwca 2015 r. Archiwum Głównej Biblioteki Lekarskiej (Warszawa)


188

A RKADIUSZ GŁOGOWSKI

11. Wieczornica poświęcona pamięci gen. dyw. Stefana Roweckiego „Grota” – 17 czerwca 2017 r., poniżej Ernest Bryll, Kinga i Arkadiusz Głogowscy Archiwum Głównej Biblioteki Lekarskiej (Warszawa)


TEATR GROT, CZYLI TEATR TRAFIAJĄCY W SERCA…

189

Popiersie gen. dyw. Stefana Roweckiego „Grota” autorstwa Ryszarda Kozłowskiego Archiwum Głównej Biblioteki Lekarskiej (Warszawa)

pojazdy wojskowe inż. Zbigniewa Nowosielskiego, występują grupy rekonstrukcji historycznych, jak np.: 1. pułku strzelców konnych, Ułanów Grochowskich, Zgrupowania AK „Radosław”, Towarzystwa Lekkiej Jazdy, czy Stowarzyszenia „Semper Fidelis” i inni.

Teatr Grot Z racji tego, że jesteśmy cały czas aktywni zawodowo, a w teatrach niestety patriotyzm był do tego stopnia nie mile widziany, że zostałem zwolniony z pracy przez obecnego dyrektora Teatru Polskiego Andrzeja Seweryna, postanowiłem założyć swoją scenę o nazwie Teatr Grot. Motto sceny brzmi – „Teatr trafiający prosto w serce”! Repertuar składa się z dzieł ważnych, mówiących o naszych korzeniach i naszej historii. Nie mając profesjonalnej siedziby oraz dotacji potrafiliśmy zrealizować takie dzieła jak: „Dziady cz. 2 & Upiór” Adama Mickiewicza, „Pastorałkę” Leona Schillera i Jana Maklakiewicza, „Postrzyżyny Siemowita” ks. Franciszka Juszczyka, „Na szkle malowane” Ernesta Brylla i Katarzyny Gaertner, „Pieśń o życiu i śmierci Chopina” Romana Brandstaettera.


190

A RKADIUSZ GŁOGOWSKI

Wybudowaliśmy scenę letnią w Willi Jeżewo i dajemy letnie koncerty klasyczne z zespołem Kingi Głogowskiej „Voce per dio” oraz „TR-Aktor”, grającym przeboje rozrywkowe. Mamy swoją publiczność i mamy również nadzieje, że będziemy mieli siedzibę teatru w Warszawie.

Edukacja W Teatrze Grot prowadzimy również zajęcia dla dzieci i młodzieży rozwijające wyobraźnię, uczące pokonywania lęków przed publicznymi występami, a także zajęcia muzyczne nauki gry na fortepianie i nauki śpiewu. Prowadzimy również żywe lekcje historii na temat II Wojny Światowej, Armii Krajowej i jej dowódców, a także nurtu odzyskania Niepodległości. Lekcje odbywają się w pięknym krajobrazie – w plenerze i z przejażdżką wozem konnym po rezerwacie Wyspy Świderskie.

Fundacja Powołaliśmy również Fundację Grota Polonia, której celem jest właśnie edukacja teatralna, filmowa, wystawiennicza, historyczna itp. Tak jak już wspominałem w całej naszej działalności artystyczno-edukacyjnej przyświeca nam cel kreowania właściwej postawy patriotycznej. Uzmysławiamy szczególnie dzieciom i młodzieży, że nie możemy się odcinać od naszych korzeni. Musimy się cały czas rozwijać i uczyć postaw patriotycznych oraz mieć ogromny szacunek do naszej wielowiekowej tradycji. Jeżeli ktoś z Czytelników czuje podobnie i podoba mu się nasza inicjatywa, chciałby się w jakiś sposób przyczynić do budowy i rozwoju naszego Teatru, jak również do kultywowania pamięci gen. Stefana Roweckiego „Grota” – to gorąco zapraszamy!


N A

B I B L I O T E C Z N E J

P Ó Ł C E

B I U L G Ł B I B L L EK 2017, nr 368, s. 191-217

Przedstawiamy wybór z nowości wydawniczych drugiej połowy 2016 roku i pierwszej połowy roku 2017 – z księgozbioru Głównej Biblioteki Lekarskiej im. Stanisława Konopki. W części pierwszej wykazu prezentujemy te nowości, które cieszyły się największym zainteresowaniem naszych Czytelników!

ABC radiografi i i radiologii stomatologicznej / Ingrid Różyło-Kalinowska, Teresa Katarzyna Różyło. Lublin : Wydawnictwo Czelej, 2016.

Atlas chorób tarczycy / Luis Raul Lepori ; [tł. Dariusz Kędziora, Iwona Wnętrzak ; konsult. med. Andrzej Bieganowski]. Warszawa : ARW DK Media Poland, cop. 2016.

POWRÓT DO SPISU TREŚCI


192

NA BIBLIOTECZNEJ PÓŁCE Atlas diagnostyki i terapii zwyrodnienia plamki związanego z wiekiem / Jan Kucharczuk, Bartosz Ł. Sikorski. Wrocław : Górnicki Wydawnictwo Medyczne, 2017.

Atlas hematologii klinicznej / Bernadette F. Rodak, Jacqueline H. Carr ; [tł. z jęz. ang. Milena Dąbrowska]. Wyd. 2 pol. / red. Milena Dąbrowska. Wrocław : Edra Urban & Partner, cop. 2017.

Badania dopplerowskie i ultrasonograficzna diagnostyka prenatalna / Marek Pietryga. Poznań : Wydawnictwo Exemplum, 2017.


NA BIBLIOTECZNEJ PÓŁCE

193

Campbell ortopedia operacyjna. T. 1–4 / [red.] S. Terry Canale, James H. Beaty ; red. nauk. wyd. pol. Damian Kusz]. Warszawa : MediPage, cop. 2015–2017.

Choroby kręgosłupa. T. 2 / Norbert Boos, Max Aebi (red.) ; red. nauk. wyd. pol. Paweł Jarmużek ; [współaut. Max Aebi et al. ; konsult. jęz. Dorota Gagla]. Warszawa : MediPage, cop. 2016.

Choroby układu ruchu w praktyce lekarza rodzinnego / Bruce Carl Anderson ; red. wyd. pol. Paweł Małdyk ; [tł.z jęz. ang. Katarzyna Płocieniak]. Wrocław : Edra Urban & Partner, cop. 2016.


194

NA BIBLIOTECZNEJ PÓŁCE

Echokardiografia : techniki tradycyjne i nowoczesne / Christophe Klimczak ; red. wyd. pol. Andrzej Szyszka ; [tł. z jęz. fr. Lucyna Lenartowska ; przedm. Albert Hagège]. Wrocław : Edra Urban & Partner, cop. 2017.

Ginekologia onkologiczna / red. nauk. Łukasz Wicherek, Zbigniew Kojs, Grzegorz H. Bręborowicz ; [aut. Łukasz Wicherek et al.]. Warszawa : Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2017.

Hematologia w gabinecie lekarza Podstawowej Opieki Zdrowotnej / red. nauk. Dariusz Wołowiec, Iwona Hus, Anna Korycka-Wołowiec ; [aut. Maria Bieniaszewska et al.]. Warszawa : Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2017.


NA BIBLIOTECZNEJ PÓŁCE

195

Ilustrowany leksykon zespołów w dermatologii. T. 1–3 / Andrzej Kaszuba. Lublin : Wydawnictwo Czelej, 2016.

Intensywna terapia i medycyna ratunkowa : wybrane zagadnienia / Wojciech Gaszyński. Wyd. 2 popr., 1 dodr. Warszawa : Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2017.

Kliniczna i radiologiczna anatomia dla implantologów / Louie Al-Faraje ; współpr. Christopher Church, Arthur Rathburn ; tł. z j. ang. i red. nauk. Magdalena Anna Szkudlarek ; konsult. Małgorzata Pietruska. Warszawa : Wydawnictwo Kwintesencja, cop. 2016.


196

NA BIBLIOTECZNEJ PÓŁCE

Kompendium leczenia bólu / pod red. Małgorzaty Malec-Milewskiej i Jarosława Woronia. Wyd. 3, popr. Warszawa : Medical Education, 2017.

Kurs ultrasonografii : narządowe przedstawienie kursu podstawowego, kontynuacyjnego oraz zaawansowanego : według wytycznych KBV, DEGUM, ÖGUM i SGUM / C.F. Dietrich ; współpr. F. Bär [et al.] ; przekł. Aneta Krygowska. Warszawa : MediPage, 2017.

LDEK na 200 : zbiór zadań zamkniętych wraz z odpowiedziami : dla lekarzy przygotowujących się do Lekarsko-Dentystycznego Egzaminu Końcowego. T. 1–2 / Paweł Natora. Wyd. 9, edycja luty 2017. [Włynkówko] : Medway, 2017.


NA BIBLIOTECZNEJ PÓŁCE

197

LEK na 200 : zbiór zadań zamkniętych wraz z odpowiedziami : dla lekarzy przygotowujących się do Lekarskiego Egzaminu Końcowego. T. 1–2 / Paweł Natora, Gabriela Koza. Wyd. 8, edycja luty 2017. [Włynkówko] : Medway, 2017.

Lekarski Egzamin Końcowy w pigułce / Alicja Derleta [et al.]. Warszawa : Medyk, cop. 2017.

Lekarz a prawa pacjenta : poradnik prawny / Tomasz Rek, Dariusz Hajdukiewicz. Stan prawny na 10 sierpnia 2016 r. Warszawa : Wolters Kluwer, 2016.


198

NA BIBLIOTECZNEJ PÓŁCE

Leki w ratownictwie medycznym / red. nauk. Jacek Kleszczyński, Marcin Zawadzki ; [aut. Agnieszka Baranowska et al.]. Wyd. 2 uzup. Warszawa : Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2017.

Masaż : teoria i praktyka : podręcznik dla masażystów i fizjoterapeutów / Monika Gwardzik. Warszawa : Wydawnictwo Edukacyjne ESAN, 2016.

Medycyna estetyczna bez tajemnic / Marek Wasiluk ; współpr. red. Aneta Pondo. Warszawa : Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2016.


NA BIBLIOTECZNEJ PÓŁCE

199

Medycyna ratunkowa w pytaniach i odpowiedziach / [red.] Vincent J. Markovchick, Peter T. Pons, Katherine M. Bakes ; [współaut. Stephen L. Adams et al.] ; red. nauk. wyd. pol. Jerzy Robert Ładny, Marzena WojewódzkaŻelezniakowicz ; przekł. Marcin Pustkowski. Warszawa : MediPage, cop. 2016.

Medycyna transplantacyjna dla pielęgniarek / red. nauk. Jarosław Czerwiński, Piotr Małkowski ; [aut. Robert Becler et al.]. Warszawa : Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2017.

Migotanie przedsionków / pod red. Beaty Wożakowskiej-Kapłon ; [aut. Paweł Balsam et al.]. Gdańsk : Via Medica, 2016.


200

NA BIBLIOTECZNEJ PÓŁCE

MR w ortopedii : ilustrowany atlas MR układu mięśniowo-szkieletowego / Fischer, Guermazi, Roemer [et al.] ; red. nauk pol. wyd. Rafał Obuchowicz ; przekł. Lech Gradziński. Warszawa : MediPage, cop. 2017.

Nadciśnienie tętnicze plus : praktyczny poradnik postępowania w wybranych sytuacjach klinicznych / pod red. Marcina Wełnickiego i Artura Mamcarza ; [aut. Anna Adamska-Wełnicka et al.]. Warszawa : Medical Education Grupa Wydawnicza, 2016.

Ortopedia i traumatologia : podręcznik dla studentów medycyny / red. Andrzej Nowakowski, Tomasz Mazurek ; [aut. Marcin Błoński et al.] ; Projekt Edukacyjny Polskiego Towarzystwa Ortopedycznego i Traumatologicznego. Poznań : Wydawnictwo Naukowe Exemplum, 2017.


NA BIBLIOTECZNEJ PÓŁCE

201

Orzecznictwo lekarskie dla lekarzy oraz studentów wydziałów lekarskich i wydziałów lekarsko-dentystycznych uniwersytetów medycznych / Anna Wilmowska-Pietruszyńska. Wyd. 5. Wrocław : Edra Urban & Partner, cop. 2017.

Otorynolaryngologia dla lekarzy POZ / Jurek Olszewski, Piotr Pietkiewicz. Warszawa : Medical Tribune Polska, 2016.

Praktyka dermatologiczna / pod red. Andrzeja Kaszuby i Joanny Maj ; [zespół aut. Zygmunt Adamski et al.]. Poznań : Termedia Wydawnictwa Medyczne, 2016.


202

NA BIBLIOTECZNEJ PÓŁCE

Przewodnik antybiotykoterapii 2017 / pod red. Danuty Dzierżanowskiej. Wyd. 21. Bielsko-Biała : Alfa-medica press, 2017.

Przewodnik antybiotykoterapii szpitalnej / pod red. Danuty Dzierżanowskiej. Wyd. 2. Bielsko-Biała : Alfa-medica press, 2016.

Ratownicze know-how : praca zbiorowa / pod red. Jacka Wawrzynka i Michała Wieczorka. Katowice : Elamed Media Group, 2016.


NA BIBLIOTECZNEJ PÓŁCE

203

Rehabilitacja stomatologiczna / Karol Gorzechowski. Białystok : Wydawnictwo Kargo, 2016.

Terapia kręgosłupa : diagnoza, ćwiczenia, leczenie / Hans Kemnitz ; [tł. Olga Martyniak ; zdj. Rafał Latoszek]. Warszawa : Oficyna Wydawnicza ABA, 2016.

Terapia zajęciowa w rehabilitacji medycznej : podręcznik dla studentów i terapeutów / Jerzy Rottermund, Janusz Nowotny. Wyd. 2, poszerz. Bielsko-Biała : Alfa-medica press, cop. 2016.


204

NA BIBLIOTECZNEJ PÓŁCE

Ultrasonografia neuropatii obwodowych / Berta Kowalska ; Polskie Towarzystwo Ultrasonograficzne. Warszawa ; Zamość : Roztoczańska Szkoła Ultrasonografii, 2016.

Ultrasonografia : wprowadzenie do obrazowania i metod dopplerowskich / Andrzej Nowicki ; Polska Akademia Nauk. Instytut Podstawowych Problemów Techniki. Warszawa : Wydawnictwo Instytutu Podstawowych Problemów Techniki PAN, 2016.

● 23 sposoby na skuteczną optymalizację kosztów w podmiocie leczniczym : dobre praktyki menedżerów zdrowia / [aut. Emil Borzechowski et al. ; red. Iwona Jeleń]. Warszawa : Wydawnictwo Wiedza i Praktyka, cop. 2016. ● 30 kluczowych wskazówek, jak nie popełniać błędów, prowadząc praktykę lekarską / Greta Kanownik. Warszawa : Wydawnictwo Wiedza i Praktyka, 2016. ● AMD – diagnostyka i leczenie postaci wysiękowej zwyrodnienia plamki związanego z wiekiem / [red. prowadzący Olga Hollek-Roszak ; aut. Joanna Gołębiewska et al.]. Gdańsk : Via Medica, 2016. ● Alergia na owady : praca zbiorowa / pod red. Marity Nittner-Marszalskiej ; [aut. Anna Bodzenta-Łukaszyk et al.]. Wyd. 2. Łódź : Mediton Oficyna Wydawnicza, 2016.


NA BIBLIOTECZNEJ PÓŁCE

205

● Analiza zachowania : vademecum / Przemysław Bąbel, Monika Suchowierska-Stephany, Paweł Ostaszewski. Wyd. 2. Sopot : Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, 2016. ● Anatomia ośrodkowego układu nerwowego : kompendium / aut. Maciej Ambroziak [et al.] ; red. Krzysztof Krasucki. Warszawa : Instytut Patologii Narządu Ruchu, 2016. ● Anatomia Sobotta flashcards : kości, stawy i więzadła : łacińskie mianownictwo anatomiczne / red. nauk. wyd. pol. Grzegorz Żurek ; układ kart i tekst przyg. przez Larsa Bräuera ; [tł. z jęz. niem. Grzegorz Żurek]. Wrocław : Edra Urban & Partner, cop. 2016. ● Anatomia Sobotta flashcards : kości, stawy i więzadła : polskie mianownictwo anatomiczne / red. nauk. wyd. pol. Grzegorz Żurek ; układ kart i tekst przyg. przez Larsa Bräuera ; [tł. z jęz. niem. Grzegorz Żurek]. Wrocław : Edra Urban & Partner, cop. 2016. ● Angiografia fluoresceinowa i indocyjaninowa : praktyczny podręcznik / Maciej Gawęcki. Gdańsk : KMG Dragon’s House, 2016. ● Architektura żywej powięzi człowieka : pozakomórkowa matryca i komórki przedstawione przez endoskopię / Jean-Clause Guimberteau, Colin Armstrong ; przedm. Thomas W. Findley, Adalbert I. Kapandji ; [tł. z jęz. ang. Mariusz Kurkowski]. Edinburgh : S3 Publishing, cop. 2016. ● Archiwalia rodzinne Henryka Becka w zbiorach Głównej Biblioteki Lekarskiej / pod red. Wojciecha Giermaziaka ; Główna Biblioteka Lekarska im. Stanisława Konopki. Warszawa : Główna Biblioteka Lekarska im. Stanisława Konopki, 2016. ● Atlas cukrzycy typu 2 / Luis Raul Lepori ; [tł. Grzegorz Kołodziej ; konsult. med. Andrzej Bieganowski]. Warszawa : ARW DK Media Poland, cop. 2016. ● Atlas funkcjonalny układu powięziowego człowieka / Carla Stecco ; red. wersji angielskojęz. Warren Hammer ; przedm. Andry Vleeming, Raffaele De Caro ; [red. nauk. wyd. pol. Małgorzata Chochowska, Marcin Wytrążek ; tł. z jęz. ang. Agata Nieboj]. Poznań : Wydawnictwo WSEiT : Wydawnictwo Galilea, cop. 2016. ● Atlas hematologiczny z elementami diagnostyki laboratoryjnej i hemostazy / Maria Kozłowska-Skrzypczak, Anna Czyż, Ewelina Wojtasińska. Warszawa : Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2016. ● Atlas IASLC – oceny ALK w diagnostyce raka płuca / pod red. Ming Sound Tsao, Fred R. Hirsch, Yasushi Yatabe ; [współaut. Elisabeth Brambilla et al.]. Gdańsk : AsteriaMed, 2016. ● Atlas of abdominal wall reconstruction / Michael J. Rosen ; [contributors Conrad Ballecer et al.]. 2nd ed. Philadelphia : Elsevier, cop. 2017. ● Atlas of amputations and limb deficiencies : surgical, prosthetic, and rehabilitation principles. Vol. 1, General topics, upper limb / eds. Joseph Ivan Krajbich [et al. ; contributors Joseph F. Alderete et al.]. 4th ed. Rosemont : American Academy of Orthopaedic Surgeons, 2016. ● Atlas of amputations and limb deficiencies : surgical, prosthetic, and rehabilitation principles. Vol. 2, Lower limb, management issues / eds. Joseph Ivan Krajbich [et al. ; contributors Joseph F. Alderete et al.]. Rosemont : American Academy of Orthopaedic Surgeons, 2016. ● Atlas of amputations and limb deficiencies : surgical, prosthetic, and rehabilitation principles. Vol. 3, Pediatrics / eds. Joseph Ivan Krajbich [et al. ; contributors Joseph F. Alderete et al.]. 4th ed. Rosemont : American Academy of Orthopaedic Surgeons, 2016. ● Atlas osadu moczu / Irena Węgrowicz-Rebandel, Henryk Rebandel. Wyd. 1, 1 dodr. Warszawa : Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2016. ● Atlas zastosowań ultrasonografii w układowych zapaleniach dużych tętnic : olbrzymiokomórkowe zapalenie tętnic i choroba Takayasu = Atlas of ultrasound application in large vessel vasculitis : giant cell arteritis and Takayasu arteritis / Marcin Milchert, Andreas P. Diamantopoulos, Marek Brzosko. Szczecin : Wydawnictwo Pomorskiego Uniwersytetu Medycznego, 2016.


206

NA BIBLIOTECZNEJ PÓŁCE

● Autyzm a wczesna interwencja : rzeczowe pytania, życiowe odpowiedzi / James Ball ; przekł. Agnieszka Pałynyczko-Ćwiklińska. Gdańsk : Harmonia Universalis, 2016. ● Autyzm... Co to dla mnie znaczy? : podręcznik z ćwiczeniami dla dzieci i dorosłych ze spektrum autyzmu / Catherine Faherty ; tł. Joanna Bilmin. Kraków : Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, cop. 2016. ● Badanie palpacyjne układów mięśniowego i kostnego z uwzględnieniem punktów spustowych, stref odruchowych i stretchingu / Joseph E. Muscolino ; [słowo wstępne Ruth Werner ; tł. z jęz. ang. Jacek Łuniewski]. Wyd. 2 pol. / red. Zbigniew Śliwiński. Wrocław : Edra Urban & Partner, cop. 2016. ● Biegański, Kramsztyk i inni : o nowej etyce lekarskiej w XIX-wiecznej Warszawie / Piotr MüldnerNieckowski. Warszawa : Oficyna Wydawnicza Volumen, 2016. ● Biologiczne produkty lecznicze : aspekty prawne / red. nauk. Marek Świerczyński [et al.]. Stan prawny na 1 września 2016 r. Warszawa : Wolters Kluwer, 2016. ● Blok zadań dla osób zagrożonych demencją / Małgorzata Modrak. Kraków : Impuls, 2016. ● Ból dolnego odcinka kręgosłupa / David G. Borenstein, Andrei Calin ; [tł. Mariusz Zawadziński i Małgorzata Kamińska]. Gdańsk : Wydawnictwo AsteriaMed, 2016. ● Chirurgiczne leczenie zmian nowotworowych piersi : konsensus Polskiego Towarzystwa Chirurgii Onkologicznej / red. wyd. Zbigniew I. Nowecki, Arkadiusz Jeziorski ; [aut. Artur Bocian et al.]. Gdańsk : Via Medica, 2016. ● Choroba jako metafora : AIDS i jego metafory / Susan Sontag ; przeł. Jarosław Anders. Kraków : Wydawnictwo Karakter, 2016. ● Choroby zakaźne i zatrucia w Polsce w 2015 roku = Infectious diseases and poisonings in Poland in 2015 / [oprac. zespół w skł. Mirosław P. Czarkowski et al.] ; Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego – Państwowy Zakład Higieny. Zakład Epidemiologii, Główny Inspektorat Sanitarny. Departament Zapobiegania oraz Zwalczania Zakażeń i Chorób Zakaźnych u Ludzi. Warszawa : Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego – Państwowy Zakład Higieny, 2016. ● Chroń się przed rakiem! : profilaktyka i leczenie / Michael J. González, Jorge R. Miranda-Massari, Andrew W. Saul ; [przekł. Krzysztof Światły]. Warszawa : Oficyna Wydawnicza ABA, cop. 2016. ● Cukrzyca typu 2 : przewodnik dla chorych / Anna Duda-Sobczak [et al.] ; opieka meryt. Bogna Wierusz-Wysocka, Dorota Zozulińska-Ziółkiewicz. Warszawa : Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2016. ● Current surgical therapy / John L. Cameron, Andrew M. Cameron. 12th ed. Philadelphia : Elsevier, cop. 2017. ● Częste problemy w praktyce pediatrycznej w pytaniach i odpowiedziach : stan wiedzy 2016. Kraków : Medycyna Praktyczna, 2016. ● Człowiek, który nie mógł przestać : opowieści o nerwicach natręctw / David Adam ; tł. Andrzej Homańczyk. Kraków : Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2016. ● Ćwiczenia z biochemii : skrypt dla studentów II roku Wydziału Lekarsko-Stomatologicznego Uniwersytetu Medycznego we Wrocławiu / [aut. Irena Kustrzeba-Wójcicka et al.]. Wrocław : Wydawnictwo Uniwersytetu Medycznego, 2016. ● Ćwiczenia z biochemii : skrypt dla studentów Wydziału Lekarskiego / [aut. Iwona Bednarz-Misa et al. ; oprac. red. Bożena Zmitrowicz-Grobelna ]. Wrocław : Uniwersytet Medyczny im. Piastów Śląskich, 2016. ● Depresja poporodowa : możesz z nią wygrać / Anna Morawska. Warszawa : Świat Książki, 2016. ● Depresja w praktyce lekarza rodzinnego / pod red. Marka Jaremy ; [zespół aut. Anna Zofia Antosik-Wójcińska et al.]. Wyd. 2. rozsz. Poznań : Termedia Wydawnictwa Medyczne, 2016.


NA BIBLIOTECZNEJ PÓŁCE

207

● Diagnostyka laboratoryjna moczu i innych płynów ustrojowych / Nancy A. Brunzel ; [tł. z jęz. ang. Magdalena Hurkacz et al.]. Wyd. 2 pol. / red. nauk. Halina Kemona, Maria Mantur. Wrocław : Edra Urban & Partner, cop. 2016. ● Diagnoza, leczenie, organizacja : wybrane wytyczne Europejskiego Towarzystwa Psychiatrycznego (EPA) / Jerzy Samochowiec, Przemysław Bieńkowski. Kraków : Komitet Redakcyjno-Wydawniczy Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego, 2016. ● Diagnoza psychologiczna : diagnozowanie jako kompetencja profesjonalna / Katarzyna Stemplewska-Żakowicz. Sopot : Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, 2016. ● Diagnostyka obrazowa : układ mięśniowo-szkieletowy : choroby nieurazowe / B.J. Manaster [et al.] ; red. nauk. pol. wyd. Monika Bekiesińska-Figatowska, Jerzy Walecki ; [zespół tł. Maciej Bień et al.]. Warszawa : MediPage, cop. 2016. ● Diagnostyka wybranych inwazji pasożytniczych przewodu pokarmowego człowieka / Halina Stępień-Rukasz [et al.]. Wrocław : MedPharm Polska, cop. 2017. ● Dialog motywujący w terapii zaburzeń lękowych / Henny A. Westra ; tł. Anna Nowak. Kraków : Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, cop. 2016. ● Dieta ketogenna w leczeniu padaczki : poradnik / Monika Jaromin. Lublin : Wydawnictwo Czelej, 2016. ● Dieta kontra rak : żywienie w chorobie nowotworowej / Anna Rogulska. Warszawa : Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2016. ● Dieta podczas chemioterapii : 5 kroków do wzmocnienia zdrowia w trakcie leczenia raka / Mike Herbert, Joseph Dispenza ; [przeł. Ryszard Oślizło]. Białystok : Vivante, 2016. ● Dokumentowanie terapii logopedycznej / Maciej Gibiński, Agnieszka Bzdyk-Gibińska. Gdańsk : Harmonia Universalis, 2016. ● Domowe żywienie dojelitowe pacjentów dorosłych / pod red. Katarzyny Karwowskiej, Marka Kuneckiego, Anny Zmarzły ; [aut. Grzegorz Bogowski et al.]. Wrocław : Wydawnictwo Continuo, 2016. ● Drenaż klatki piersiowej / Józef Kozak, Adam J. Białas ; aut. ryc. Adam J. Białas, Jacek Kaczmarski. [Bielsko-Biała] : Alfa-medica press, cop. 2016. ● DSM-5® bez tajemnic : praktyczny przewodnik dla klinicystów / James Morrison ; tł. Robert Andruszko ; [red. nauk. Janusz Heitzman]. Kraków : Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, cop. 2016. ● Dydaktyka szkoły wyższej o profilu medycznym / red. nauk. Katarzyna Herda-Płonka, Grażyna Krzemień ; [aut. Agnieszka Bąk et al.]. Warszawa : Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2016. ● Działania medyczne i procedury psychologiczne w ratownictwie medycznym / red. nauk. Robert Gałązkowski, Małgorzata Wypych. Warszawa : Lotnicze Pogotowie Ratunkowe, 2016. ● Dziecko z autyzmem : terapia deficytów poznawczych a teoria umysłu / Barbara Winczura. Wyd. 3. Kraków : Oficyna Wydawnicza Impuls, 2016. ● Dziecko z dysmorfią twarzy : badania empiryczne uwarunkowań jego percepcji u matek i nauczycieli / Arkadiusz Mański. Warszawa : Difi n, 2016. ● Dzieje szpitalnictwa wojskowego w Poznaniu / Kazimierz Janicki. Oświęcim : Napoleon V, 2016. ● Ebola : tropem zabójczego wirusa : czy jesteśmy bezpieczni? / David Quammen ; [przekł. Katarzyna Mojkowska]. Warszawa : Muza, 2016. ● Ekonomia zdrowia i opieki zdrowotnej / Jadwiga Suchecka. 2. wyd. rozsz. i uaktual. Warszawa : Wolters Kluwer, 2016.


208

NA BIBLIOTECZNEJ PÓŁCE

● Elektroniczna dokumentacja medyczna : wdrożenie i prowadzenie w placówce medycznej / Krzysztof Nyczaj, Paweł Piecuch. Aktualne przepisy na 2017 rok. Warszawa : Wydawnictwo Wiedza i Praktyka, 2017. ● Empatia pracowników medycznych / Ewa Wilczek-Rużyczka. Warszawa : Wolters Kluwer, 2017. ● Endokrynologia ciąży / red. nauk. Błażej Męczekalski ; [aut. Przemysław Biliński et al.]. Wyd. 1, 1 dodr. Warszawa : Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2016. ● English for dietetics / Barbara Gorbacz-Gancarz [et al.]. Warszawa : Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2016. ● English for laboratory diagnosticians / Anna W. Kierczak. Warszawa : Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2016. ● English for pharmacists : podręcznik / Magdalena Dycha. Warszawa : MediPage, 2016. ● Estetyka i biomechanika w ortodoncji / Ravindra Nanda ; [tł. z jęz. ang. Grażyna Śmiech-Słomkowska et al.]. Wyd. 2 pol. / red. Grażyna Śmiech-Słomkowska. Wrocław : Edra Urban & Partner, cop. 2016. ● Evaluation of certain food additives and contaminants : eightieth report of the Joint FAO/WHO Expert Committee on Food Additives. Geneva : World Health Organization, cop. 2016. ● Fantastyczne laboratorium doktora Weigla : lwowscy uczeni, tyfus i walka z Niemcami / Arthur Allen ; przeł. Barbara Gadomska. Wołowiec : Wydawnictwo Czarne, 2016. ● Farmakopea Polska : suplement 2016 / Rzeczpospolita Polska. Prezes Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych. Wyd. 10. Warszawa : Polskie Towarzystwo Farmaceutyczne, 2016. ● Ferri’s best test : algorytmy diagnostyczne w praktyce lekarza rodzinnego / Fred F. Ferri ; [tł. z jęz. ang. Katarzyna Dzięcioł ; w wyd. 3 częściowo wykorzystano teksty red. i tł. przez następujących aut.: red. nauk. Andrzej Steciwko, tł. Maria Bujnowska-Fedak, Donata Kurpas, Andrzej Staniszewski]. Wyd. 3. Wrocław : Edra Urban & Partner, cop. 2016. ● Finansjalizacja w ochronie zdrowia / Martyna Ostrowska. Warszawa : CeDeWu, 2016. ● Fitokosmetologia : wykłady z fitokosmetologii, fitokosmetyki i kosmetyki naturalnej / Katarzyna Wołosik, Małgorzata Knaś, Marek Niczyporuk. Dodr. Wrocław : MedPharm Polska, cop. 2016. ● From innovation to implementation : eHealth in the WHO European Region. Copenhagen : World Health Organization. Regional Office for Europe, cop. 2016. ● Gazometria krwi tętniczej i równowaga kwasowo-zasadowa / Iain A.M. Hennessey, Alan G. Japp ; [tł. z jęz. ang. Adam Smereka, Jacek Smereka]. Wyd. 2 pol. / red. Jacek Smereka. Wrocław : Edra Urban & Partner, cop. 2016. ● Genetyka i leczenie chłoniaka rozlanego z dużych komórek B (DLBCL) w erze leków ukierunkowanych na cele molekularne / Tomasz Chojnacki, Piotr Rzepecki. Poznań : Termedia Wydawnictwa Medyczne, 2016. ● Ginekolodzy / Jürgen Thorwald ; przeł. Anna Wziątek. Warszawa : Wydawnictwo Marginesy, cop. 2016. ● Ginekologia dziecięca i dziewczęca / red. nauk. Violetta Skrzypulec-Plinta, Agnieszka Drosdzol-Cop ; [aut. Agnieszka Białka et al.]. Warszawa : Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2017. ● Głęboka stymulacja mózgu w chorobie Parkinsona : poradnik dla pacjentów i lekarzy / Magdalena Boczarska-Jedynak. Kraków : Medycyna Praktyczna, cop. 2016. ● Gnatofizjologia stomatologiczna : normy okluzji i funkcje układu stomatognatycznego / Stanisław W. Majewski. Wyd. 1, 4 dodr. Warszawa : Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2016.


NA BIBLIOTECZNEJ PÓŁCE

209

● Gruźlica i choroby układu oddechowego w Polsce w 2015 roku : konferencja naukowo-szkoleniowa specjalistów chorób płuc w Zakopanem 15–17 VI. 2016 r. = Tuberculosis and lung diseases in Poland in 2015 / red. Maria Korzeniewska-Koseła ; [współpr. Piotr Głaz et al.] ; Instytut Gruźlicy i Chorób Płuc. Zakład Epidemiologii i Organizacji Walki z Gruźlicą. Warszawa : Instytut Gruźlicy i Chorób Płuc, 2016. ● Henryk Beck – świat widziany oczami lekarza / pod red. Wojciecha Giermaziaka ; Główna Biblioteka Lekarska im. Stanisława Konopki. Warszawa : Główna Biblioteka Lekarska im. Stanisława Konopki, 2016. ● Henryk Górski : wojskowy, lekarz, twórca ekslibrisów / Aleksander Górski, Czesław Marmura, Mirosław Zbigniew Wojalski. Łódź : Widzewska Oficyna Wydawnicza ZORA, 2016. ● Hepatotoksyczność leków onkologicznych / Rafał Stec, Paweł Chrom. Gdańsk : Wydawnictwo AsteriaMed, 2016. ● Higiena rąk według rekomendacji Światowej Organizacji Zdrowia / red. Aleksandra Mączyńska ; aut. Aleksandra Mączyńska [et al.]. Bielsko-Biała : Alfa-medica press, cop. 2016. ● Hipertensjologia : podręcznik Polskiego Towarzystwa Nadciśnienia Tętniczego. T. 1 / red. Tomasz Grodzicki [et al. ; aut. Marcin Adamczak et al.]. Gdańsk : Via Medica, 2016. ● Historia badań nad miażdżycą / Wiktor B. Szostak, Dorota Szostak-Węgierek, Barbara Cybulska. Warszawa : ITEM Publishing, 2016. ● Historia brudu / Katherine Ashenburg ; przeł. Aleksandra Górska. Warszawa : Bellona, cop. 2016. ● Homoseksualizm męski i kobiecy w perspektywie psychologicznej / Iwona Janicka, Marcin Kwiatkowski. Warszawa : Wydawnictwo Naukowe PWN, 2016. ● Hypoadrenia : wyczerpanie nadnerczy / Lukas McGregor ; [przekł. Anna Kowalska]. Rzeszów : Wydawnictwo Biały Wiatr, 2016. ● Idiopatyczne włóknienie płuc : atlas rozpoznania i różnicowania / Jan Kuś [oraz] Iwona Bestry, Renata Langfort, Stefan Wesołowski. Warszawa : Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2016. ● Immunoonkologia / pod red. Piotra Wysockiego ; [aut. Iwona Hus et al.]. Gdańsk : Via Medica, 2016. ● Immunoterapia / [red. Katarzyna Kowalska, Ewa Podymniak ; oprac. Ewa Kalinka-Warzocha ; konsult. meryt. Maciej Krzakowski ; Polskie Towarzystwo Onkologii Klinicznej oraz Fundacja Tam i z Powrotem]. Warszawa : Primopro, 2016. ● Informatyzacja publicznej służby krwi jako element zarządzania ryzykiem w krwiodawstwie i krwiolecznictwie / Jolanta Antoniewicz-Papis. Warszawa : [Instytut Hematologii i Transfuzjologii, 2016]. ● Instytucje rynku farmaceutycznego / red. nauk. Rafał Stankiewicz ; [aut.] Michał Jabłoński [et al.]. Stan prawny na 1 kwietnia 2016 r. Warszawa : Wolters Kluwer, 2016. ● Intensywna terapia / Paul L. Marino ; [tł. z jęz. ang. Monika Bigaj et al.]. Wyd. 4 pol. / red. Andrzej Kübler. Wrocław : Edra Urban & Partner, cop. 2017. ● Jak rozstrzygnąć problem hematologiczny, nie będąc hematologiem / Kazimierz Sułek, Anna Torska. Poznań : Termedia Wydawnictwa Medyczne, 2017. ● Jak wydobyć się z depresji? / Sue Atkinson ; przeł. Józef Radzicki. Wyd. 6. Warszawa : Wydawnictwo Naukowe PWN, 2016. ● Kardiologia sportowa w praktyce klinicznej / red. nauk. Wojciech Braksator, Artur Mamcarz. Warszawa : Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2016. ● Konfl ikty psycho- i socjodynamiczne w Psychoterapii Pozytywnej / Roman Ciesielski ; Polskie Centrum Psychoterapii Pozytywnej. Wrocław : Wydawnictwo Continuo, 2016.


210

NA BIBLIOTECZNEJ PÓŁCE

● Konopie … dla wszystkich : lecznicze zastosowanie marihuany / Fabio Firenzuoli, Francesco Epifani, Idalba Loiacono ; red. wyd. pol. Jerzy Jarosz ; [tł. z jęz. wł. Magdalena Kalwas-Śliwińska]. Wrocław : Edra Urban & Partner, cop. 2016. ● Konstytucyjne prawo dziecka do szczególnej opieki zdrowotnej / Maciej Dercz. Stan prawny na 15 lutego 2016 r. Warszawa : Wolters Kluwer, 2016. ● Kontrola praktyk lekarskich : poradnik prawny dla lekarzy prowadzących działalność leczniczą w formie indywidualnych bądź grupowych praktyk zawodowych / [Sławomir Molęda]. Warszawa : ITEM Publishing, cop. 2016. ● Kosmetologia : podstawy naukowe / Robert Kranc, Ryszard Farbiszewski. Wrocław : MedPharm Polska, cop. 2016. ● Krajowa Konferencja Pulmonologów i Mikrobiologów, Zakopane 15–17 czerwiec 2016 r. : materiały konferencyjne (nadesłane) / Instytut Gruźlicy i Chorób Płuc. [S.l. : s.n., 2016]. ● Leki i suplementy współczesnej fizjoterapii / Barbara Szczegielniak, Jan Szczegielniak. Katowice : Elamed Media Group, 2016. ● LGB : zdrowie psychiczne i seksualne / red. nauk. Robert Kowalczyk, Remigiusz Jarosław Tritt, Zbigniew Lew-Starowicz. Warszawa : Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2016. ● Logopedia : wybrane aspekty historii, teorii i praktyki / red. nauk. Stanisław Milewski, Katarzyna Kaczorowska-Bray. Gdańsk : Harmonia Universalis, 2016. ● Medycyna rodzinna / red. nauk. J. Bożydar Latkowski, Witold Lukas, Maciej Godycki-Ćwirko ; [aut. Adam Antczak et al.]. Wyd. 3. Warszawa : Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2017. ● Medycyna transplantacyjna dla pielęgniarek / red. nauk. Jarosław Czerwiński, Piotr Małkowski ; [aut. Robert Becler et al.]. Warszawa : Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2017. ● Medycyna w historii i kulturze / Bożena Płonka-Syroka ; Polskie Towarzystwo Historyczne. Wyd. 2 popr. Warszawa : Wydawnictwo DiG ; Bellerive-sur-Allier : La Rama, 2016. ● Memorix anatomy / [eds.] Radovan Hudák, David Kachlík, Ondřej Volný et al. ; forew. by Bogdan Ciszek ; [co-auth. Barbora Beňová et al.]. Wrocław : Edra Urban & Partner, cop. 2016. ● Metoda studium przypadku w pielęgniarstwie pediatrycznym – wybrane zagadnienia z rehabilitacji dziecięcej / pod red. Ewy Barczykowskiej i Magdaleny Hagner-Derengowskiej ; [aut. Katarzyna Augustyniuk et al.]. Wrocław : Wydawnictwo Continuo, 2017. ● Model wyceny świadczeń zdrowotnych dla lecznictwa szpitalnego / Magdalena Kludacz-Alessandri. Stan prawny na 1 stycznia 2017 r. Warszawa : Wolters Kluwer, 2017. ● Monografia AMD – diagnostyka i leczenie zwyrodnienia plamki związanego z wiekiem / [pod red. Roberta Rejdaka, Anselma G.M. Jünemanna]. Gdańsk : Via Medica, 2016. ● Mózg autystyczny : podróż w głąb niezwykłych umysłów / Temple Grandin, Richard Panek ; tł. Krzysztof Mazurek ; konsult. Kinga Wołoszyn, Mateusz Hohol. Kraków : Copernicus Center Press, 2016. ● Nadciśnienie tętnicze w ciąży / [pod red. Mirosława Wielgosia ; aut. Dorota Bomba-Opoń et al.]. Wyd. 2. Gdańsk : Via Medica, 2016. ● Neuroanatomia kliniczna / Paul A. Young, Paul H. Young, Daniel L. Tolbert ; [red. nauk. wyd. pol. Janusz Moryś ; tł. z jęz. ang. Jerzy Dziewiątkowski et al.]. Wrocław : Edra Urban & Partner, cop. 2016. ● Niezwykłe przypadki w hematologii / red. Piotr Rzepecki ; [aut. Piotr Rzepecki et al.]. Gdańsk : AsteriaMed Wydawnictwo, 2016. ● Nowe procedury medyczne a prawo / red. nauk. Jacek Sobczak, Magdalena Reshef ; [aut. Ewelina Bachera et al.]. Toruń : Wydawnictwo Adam Marszałek, 2016.


NA BIBLIOTECZNEJ PÓŁCE

211

● Nowe standardy diagnostyczno-lecznicze w położnictwie : jak unikać problemów prawnych : omówienie i interpretacja Rozporządzenia Ministra Zdrowia z 9 listopada 2015 r. / Barbara Świątek, Radosław Drozd. Warszawa : Medical Tribune Polska, 2016. ● Obliczanie dawek leków / Marta Czekirda. Warszawa : Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2017. ● Ochrona danych medycznych i osobowych pacjentów : praca zbiorowa / pod red. Mariusza Jendry. Warszawa : Wydawnictwo Wiedza i Praktyka, 2016. ● Ochrona danych osobowych medycznych / Klara Andres [et al.]. Stan prawny: wrzesień 2016. Warszawa : Wydawnictwo C.H. Beck, 2016. ● Odpowiedzialność karna za wykonanie zabiegu leczniczego bez zgody pacjenta / Agnieszka Fiutak. Stan prawny na 29 lipca 2016 r. Warszawa : Wolters Kluwer, 2016. ● Onkolodzy : walka na śmierć i życie / Joanna Kryńska, Tomasz Marzec. Warszawa : The Facto, cop. 2016. ● Opieka długoterminowa nad osobami starszymi / Rafał Iwański. Warszawa : CeDeWu, 2016. ● Opioidy w leczeniu bólu nowotworowego : analiza efektywności leczenia bólu nowotworowego – wpływ zmian zachowań terapeutycznych oraz zasad refundacyjnych / Wojciech Giermaziak ; Główna Biblioteka Lekarska im. Stanisława Konopki. Warszawa : Główna Biblioteka Lekarska im. Stanisława Konopki, 2016. ● Oporne nadciśnienie tętnicze / red. Andrzej Januszewicz, Aleksander Prejbisz ; [aut. Andrzej Januszewicz et al.]. Lublin : Wydawnictwo Czelej, 2016. ● Pacjenci / Jürgen Thorwald ; przeł. Mieczysław Oziembłowski. Wyd. 3. Kraków : Wydawnictwo Literackie, 2016. ● Pasożyty : prawdziwa przyczyna chorób : diagnostyka i samodzielne leczenie / Alan E. Baklayan ; [tł. Kamila Petrikowska]. Białystok : Wydawnictwo Vital, 2016. ● Patentowanie genów ludzkich / Julia Stanek. Stan prawny na 2 listopada 2015 r. Warszawa : Wolters Kluwer, 2016. ● Patologia kliniczna przewlekłego popromiennego zapalenia odbytnicy / Radzisław Trzciński. Łódź : Uniwersytet Medyczny w Łodzi, 2016. ● Pielęgniarstwo opieki paliatywnej / red. nauk. Krystyna de Walden-Gałuszko, Anna Kaptacz ; [aut. Anna Białoń-Janusz et al.]. Warszawa : Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2017. ● Płynoterapia pooperacyjna : poradnik dla specjalności zabiegowych / Dariusz Moczulski, Irmina Korzeniewska-Dyl, Łukasz Dyl. Warszawa : Medical Tribune Polska, 2016. ● Podstawy diabetologii : dla studentów medycyny i lekarzy praktyków / pod red. Liliany Majkowskiej ; [aut. Marta Ewa Bryśkiewicz et al.]. Szczecin : Wydawnictwo Pomorskiego Uniwersytetu Medycznego, 2016. ● Polska i Polacy w Światowej Organizacji Zdrowia / pod red. Pauliny Miśkiewicz i Wojciecha Giermaziaka ; Główna Biblioteka Lekarska im. Stanisława Konopki. Warszawa : Główna Biblioteka Lekarska, 2016. ● Polskie szkoły medyczne : mistrzowie i uczniowie : wybrane zagadnienia / pod red. Andrzeja Śródki. Kraków : Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, cop. 2016. ● Polsko-angielski słownik medyczny z wymową / [oprac. i zred. Redakcja Encyklopedii, Słowników i Leksykonów WNT; transkrypcję fonetyczną oprac. Leszek Kajetan Biedrzycki]. Wyd. 1, 1 dodr. Warszawa : Wydawnictwo WNT : Wydawnictwo Naukowe PWN, 2016. ● Postępowanie przed wojewódzką komisją do spraw orzekania o zdarzeniach medycznych / Hanna M. Frąckowiak. Warszawa : Wydawnictwo C.H. Beck, 2016.


212

NA BIBLIOTECZNEJ PÓŁCE

● Postępowanie w obrażeniach ciała w praktyce SOR / red. nauk. Przemysław Guła, Waldemar Machała ; [aut. Przemysław Guła et al.]. Warszawa : Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2017. ● Powięź : sport i aktywność ruchowa / red. Robert Schleip ; współred. Amanda Baker ; współaut. Joanne Avison [et al.] ; słowo wstępne Thomas W. Findley ; [tł. z jęz. ang. Rafał Gnat]. Wyd. 1 pol. / red. Rafał Gnat. Wrocław : Edra Urban & Partner, cop. 2017. ● POZ w Polsce : struktura, zadania, funkcje / red. nauk. Ewa Dmoch-Gajzlerska ; [aut.] Ewa DmochGajzlerska [et al.]. Warszawa : Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2017. ● Prawna ochrona zdrowia pacjenta / red. nauk. Jolanta Pacian ; [aut. Marian Zdyb et al.]. Stan prawny na dzień 01.01.2017 r. Warszawa : Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2017. ● Prawo do zdrowia w systemach ochrony praw człowieka / Robert Tabaszewski ; Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II. Wydział Prawa, Prawa Kanonicznego i Administracji. Stan prawny na 1 lipca 2015 r. Lublin : Wydawnictwo KUL, 2016. ● Prawo farmaceutyczne dla aptek. Cz. 1 / Monika Kwiatkowska. 2. wyd. [uaktualnione i poszerz.], stan prawny na 19 grudnia 2016 r. Warszawa : Wolters Kluwer, 2017. ● Prawo medyczne : komentarze i glosy do orzeczeń sądowych / Mirosław Nesterowicz. 3. wyd., stan prawny na 1 stycznia 2017 r. Warszawa : Wolters Kluwer, 2017. ● Prawo medyczne / Paweł Pampuszko. Bioetyka / Lesław Niebrój ; red. Dominik Sieroń. Wyd. 2. Wrocław : Edra Urban & Partner, cop. 2017. ● Prawo w medycynie / Agnieszka Fiutak. 4. wyd., [stan prawny na czerwiec 2016 r.]. Warszawa : Wydawnictwo C.H. Beck, 2016. ● Primum non nocere a właściwie magis adiuvare quam nocere czyli Więcej pomóc niż zaszkodzić : książka o leczeniu lekami refundowanymi – przeznaczona dla lekarzy, farmaceutów i pielęgniarek / Maciej Krzanowski. Wyd. 2 popr. i poszerz. Cieszyn : Maciej Krzanowski : Interfon, 2016. ● Problematyka umierania i śmierci w perspektywie medyczno-kulturowej / red. nauk. Jan Hartman, Marta Szabat. Warszawa : Wolters Kluwer, 2016. ● Przeszczepianie wątroby : podręcznik dla lekarzy i studentów kierunków medycznych / red. nauk. Samir Zeair, Marta Wawrzynowicz-Syczewska ; [aut. Dorota Bander et al.]. Szczecin : Wydawnictwo Pomorskiego Uniwersytetu Medycznego, 2016. ● Przewodnik po osteopatii wisceralnej. T. 1 / Torsten Liem, Tobias K. Dobler, Michel Puylaert (red.) ; aut. rozdz. R. Breul [et al.] ; słowem wstępnym opatrzył Jean-Pierre Barral ; [tł. Błażej Gadziński]. Wyd. 1 pol. / red. Marian Majchrzycki. Wrocław : MedPharm Polska, cop. 2017. ● Przezklatkowa ultrasonografia płuc : atlas przypadków / Natalia Buda, Wojciech Kosiak. Gdańsk ; Starogard Gdański : AHU „DB”, 2016. ● Przypadki mogące sprawiać trudności diagnostyczne / pod red. Dariusza Moczulskiego ; [aut. Artur Bachta et al.]. Warszawa : Medical Tribune Polska, 2016. ● Psychiatria : podręcznik akademicki / pod red. Andrzeja Kiejny i Krzysztofa Małyszczaka. Wrocław : Uniwersytet Medyczny im. Piastów Śląskich, 2016. ● Psychiatria w medycynie. T. 1, Dialogi interdyscyplinarne / pod red. Joanny Rymaszewskiej i Dominiki Dudek ; [aut. Przemysław Bieńkowski et al.]. Warszawa : Medical Education, 2016. ● Psychoanaliza – ziemia obiecana? : z dziejów psychoanalizy w Polsce 1900–1989. Cz. 1, Okres burzy i naporu : początki psychoanalizy na ziemiach polskich okresu rozbiorów 1900–1918 / Paweł Dybel. Kraków : Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych Universitas, cop. 2016. ● Psychogeriatria / red. nauk. Mateusz Cybulski [et al. ; aut. i red. nauk. Aleksander Araszkiewicz et al.]. Warszawa : Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2017.


NA BIBLIOTECZNEJ PÓŁCE

213

● Psychologia agresji : wybrane problemy / Marzanna Farnicka, Hanna Liberska, Dorota Niewiedział. Warszawa : Wydawnictwo Naukowe PWN, cop. 2016. ● Radioterapia śródoperacyjna / red. wyd. Dawid Murawa, Wojciech P. Polkowski ; [aut. Przemysław Adrich et al.]. Gdańsk : Via Medica, 2016. ● Reakcje i interakcje w gabinecie lekarza praktyka : interakcje wybranych substancji czynnych stosowanych w chorobach układu sercowo-naczyniowego / [Patricia Vieira ; tł. Łukasz Januszkiewicz]. Wyd. 1 pol. / red. Jarosław Woroń. Warszawa : ITEM Publishing, cop. 2016. ● Recepta na ból / Mitchell Yass ; [przeł. Grzegorz Ciecieląg]. Białystok : Wydawnictwo Vivante, 2016. ● Reumatologia / pod red. Mariusza Puszczewicza ; [aut. Grażyna Białkowska-Puszczewicz et al.]. Wyd. 2. Warszawa : Medical Tribune Polska, [2016]. ● Rewolucja w lekach dla seniorów od 1 września 2016 r. : dla kogo 1129 bezpłatnych leków, kto musi zapłacić za medykamenty, gdzie pytać o tańsze zamienniki, jak szybko zdobyć leki niedostępne w Polsce / [aut. Klara Klinger, Aleksandra Kurowska]. Warszawa : Infor Biznes, 2016. ● Równowaga ciała człowieka : ćwiczenia / Anna Olczak. Warszawa : Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2016. ● Rzadkie przepukliny brzuszne jatrogenne i pourazowe u dorosłych – epidemiologia, etiologia, diagnostyka i współczesne metody leczenia / Wojciech Szczęsny, Wojciech Stankiewicz ; [Fundacja Polski Przegląd Chirurgiczny]. Bydgoszcz ; Warszawa : Fundacja Polski Przegląd Chirurgiczny, 2016. ● Sabiston textbook of surgery : the biological basis of modern surgical practice / [ed. by] Courtney M. Townsend, Jr. [et al. ; contributors Cary B. Aarons et al.]. 20th ed. Philadelphia : Elsevier, cop. 2017. ● Słownik medyczny : angielsko-polski, polsko-angielski / Maciej Ganczar, Olga Kwiatkowska. Warszawa : MediPage, cop. 2017. ● Standardy i procedury w pielęgniarstwie onkologicznym / red. nauk. Marta Łuczyk, Zdzisława Szadowska-Szlachetka, Barbara Ślusarska ; [aut. Beata Barańska et al.]. Warszawa : Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2017. ● Standardy kardiologiczne 2016 okiem echokardiografisty / pod red. Edyty Płońskiej-Gościniak ; współred. W. Braksator [et al. ; aut. Jolanta Biernat et al.]. Warszawa : Medical Tribune Polska, cop. 2016. ● Systemy zarządzania jakością w podmiotach leczniczych / Monika Dobska, Paweł Dobski. Warszawa : Wolters Kluwer, 2016. ● Szczepienia – przegląd ważnych badań : streszczenie 400 artykułów naukowych dla rodziców i badaczy / Neil Z. Miller ; tł. Ryszard Oślizło. Białystok : Wydawnictwo Vivante, 2016. ● Szkoła promująca zdrowie : poradnik dla szkół i osób wspierających ich działania w zakresie promocji zdrowia : praca zbiorowa / pod red. Barbary Woynarowskiej. Warszawa : Ośrodek Rozwoju Edukacji, 2016. ● Stany nagłe w geriatrii / Iona Murdoch [et al.] ; red. wyd. pol. Tomasz Kostka ; [tł. z jęz. ang. Rafał Śmietana]. Wrocław : Edra Urban & Partner, cop. 2017. ● Starość, umieranie i śmierć : jak się z tym pogodzić? / Anna Grzywa. Lublin : Wydawnictwo Czelej, 2016. ● Systemy zarządzania jakością w podmiotach leczniczych / Monika Dobska, Paweł Dobski. Warszawa : Wolters Kluwer, 2016. ● Sytuacja zdrowotna ludności Polski i jej uwarunkowania / pod red. Bogdana Wojtyniaka i Pawła Goryńskiego. Warszawa : Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego – Państwowy Zakład Higieny, 2016.


214

NA BIBLIOTECZNEJ PÓŁCE

● Śmierć dla celów transplantacji? : medyczna analiza kryteriów i sposobu stwierdzania śmierci mózgu człowieka oraz inne zagadnienia dotyczące przeszczepiania narządów / Izabella Monika Stępkowska. Kraków : Stowarzyszenie Kultury Chrześcijańskiej im. Ks. Piotra Skargi, [2016]. ● Śmierć nie istnieje : spotkania kardiologa z niewytłumaczalnym i dowody na życie po życiu / Chauncey Crandall wraz z Kris Bearss ; tł. z jęz. ang. Grażyna Waluga. Warszawa : Fronda PL, cop. 2016. ● Światło w medycynie = Medical illuminations / Łukasz Kulak [koncepcja, fot., wybór myśli i aforyzmów] ; Władysław Biegański – myśli i aforyzmy o etyce lekarskiej ; Marian Zembala wprowadzenie. Bielsko-Biała : Wydawnictwo Buffi, cop. 2016. ● Tabele składu i wartości odżywczej żywności = Food composition tables / Hanna Kunachowicz [et al.]. Wyd. 2 zm. Warszawa : Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2017. ● Techniki powięziowe i membranowe : podręcznik do kompleksowego leczenia układu tkanki łącznej / Peter Schwind ; [tł. Joanna Byrka-Polańska et al.]. Białe Błota : Wydawnictwo Versus Medicus, 2016. ● Technologia postaci leku : materiały do zajęć praktycznych / [red. nauk. Janusz Pluta ; aut. Janusz Pluta et al.] ; Uniwersytet Medyczny im. Piastów Śląskich we Wrocławiu. Wrocław : Uniwersytet Medyczny im. Piastów Śląskich, 2016. ● Terapia dialektyczno-behawioralna (DBT®) : trening umiejętności : materiały i ćwiczenia dla pacjentów / Marsha M. Linehan ; tł. Robert Andruszko. Kraków : Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, cop. 2016. ● Terapia dialektyczno-behawioralna (DBT®) : trening umiejętności : podręcznik terapeuty / Marsha M. Linehan ; tł. Robert Andruszko. Kraków : Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, cop. 2016. ● Terapia poznawcza zaburzeń osobowości / red. Aaron T. Beck, Denise D. Davis, Arthur Freeman ; tł. Małgorzata Cierpisz ; [współaut. Arnoud Arntz et al.]. Kraków : Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, cop. 2016. ● Terapia schematów w zaburzeniu osobowości typu borderline / Arnoud Arntz, Hannie van Genderen ; przekł. Agnieszka Pałynyczko-Ćwiklińska ; [red. prowadzący Patrycja Pacyniak]. Wyd. 1 w jęz. pol. Sopot : Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, 2016. ● Toksyna botulinowa w praktyce neurologicznej. T. 1 / pod red. Jarosława Sławka i Moniki Rudzińskiej ; [aut. Andrzej Bogucki et al.]. Gdańsk : Via Medica, 2015. ● Toksyna botulinowa w praktyce neurologicznej. T. 2 / pod red. Jarosława Sławka i Moniki Rudzińskiej ; [red. i aut. Andrzej Bogucki et al.]. Gdańsk : Via Medica, 2016. ● Tradycyjna medycyna chińska : przewodnik holistycznego uzdrawiania / Georg Weidinger ; [tł. Katarzyna Jurczak]. Białystok : Vital, 2016. ● Trójpłaszczyznowa terapia skolioz : oddechowo-ortopedyczny system według Schroth : koncepcja fizjoterapeutyczna leczenia skrzywień kręgosłupa / Christa Lehnert-Schroth, Petra Gröbl ; współpr. Sandra Käfer ; słowo wstępne K.F. Schlegel, Otto Hundt i Karl Groß ; red. wyd. pol. Edward Saulicz ; [tł. z jęz. niem. Mariola Saulicz]. Wrocław : Edra Urban & Partner, cop. 2017. ● Twoja ciąża tydzień po tygodniu : czego możesz się spodziewać od poczęcia do porodu / Lesley Regan ; [tł. z jęz. ang. Julia Szołtysek]. Wrocław : Edra Urban & Partner, cop. 2016. ● Twórcze zmaganie się ze stresem szansą na zdrowie : Funkcjonalny Model Zdrowia chorych po transplantacji szpiku kostnego / Helena Wrona-Polańska. Wyd. 2 rozsz. Kraków : Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, cop. 2016. ● Ty też będziesz w ciąży : naturalne metody służące poprawie płodności u kobiet w każdym wieku (również po 40. roku życia) / Aimee E. Raupp ; przekł. Marta Florea. Warszawa : Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2016.


NA BIBLIOTECZNEJ PÓŁCE

215

● Udar mózgu na dyżurze / Marcin Wnuk i Agnieszka Słowik. Poznań : Termedia Wydawnictwa Medyczne, 2016. ● Udar : poradnik dla pacjentów i ich bliskich / [aut. Anita Karwowska et al.]. Warszawa : Wydawnictwo Agora, 2016. ● Uniwersytecki Szpital Ortopedyczno-Rehabilitacyjny Collegium Medicum Uniwersytetu Jagiellońskiego w Zakopanem 1931–2016 : 85 lat w służbie chorym : rys historyczny / red. Daniel Zarzycki. Zakopane : Grupa Trip, 2016. ● Utracone mikroby : brakujące ogniwo zdrowia i gorzka prawda o nadużywaniu antybiotyków / Martin J. Blaser ; przekł. Magdalena Golachowska. Łódź : Galaktyka, cop. 2016. ● Uzależnienie od pracy : teoria, diagnoza, psychoterapia / Kamila Wojdyło. Lublin : Stowarzyszenie Natanaelum Instytut Psychoprofilaktyki i Psychoterapii, 2016. ● Vademecum lecznictwa domowego z roku 1563 / Jan Szostak. Brzezia Łąka : Wydawnictwo Poligraf, cop. 2016. ● Vademecum żywienia człowieka / Marcin Jabłoński. Warszawa : Medyk, cop. 2016. ● Wakcynologia praktyczna / Dorota Mrożek-Budzyn. Wyd. 6. [Bielsko-Biała] : Alfa-medica press, 2016. ● WHO Expert Committee on Specifications for Pharmaceutical Preparations : fi ftieth report. Geneva : World Health Organization, cop. 2016. ● Wolni od glutenu : czołowy specjalista uczy, jak prowadzić zdrowy i bezglutenowy tryb życia / Alessio Fasano przy współpr. Susie Flaherty ; [tł. Jerzy Wołk-Łaniewski]. Warszawa : Wydawnictwo Druga Strona, 2016. ● Współczesne konteksty psychoterapii i socjoterapii : wybrane zagadnienia z teorii i praktyki / red. nauk. Katarzyna Waszyńska, Monika Filipiak. Poznań : Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, 2016. ● Wstępny wywiad diagnostyczny / James Morrison ; tł. Marta Kapera. Kraków : Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, cop. 2016. ● Wszystko o chorobie von Willebranda / [przyg. i oprac. pol. wersji tekstu Bogdan Gajewski et al. ; tł. Magdalena Parol] ; Polskie Stowarzyszenie Chorych na Hemofilię. Wyd. 2. uaktual. Warszawa : Polskie Stowarzyszenie Chorych na Hemofilię, 2016. ● Wybitni polscy torakochirurdzy, pionierzy badań nad chirurgią klatki piersiowej i serca / [pod red. Zofii Zwolskiej, Ewy Augustynowicz-Kopeć ; org. konferencji Instytut Gruźlicy i Chorób Płuc, Polskie Towarzystwo Chorób Płuc, Polskie Towarzystwo Kardio-Torakochirurgów]. Warszawa : Instytut Gruźlicy i Chorób Płuc, 2016. ● Wybrane zagadnienia z zakresu toksykologii żywności oraz wpływu pokarmu na farmakoterapię : intoksykacje i inne zagrożenia zdrowia naturalnymi składnikami żywności, dodatkami i zanieczyszczeniami / Jürgen Stein [et al.] ; red. nauk. Monika Bronkowska ; [tł. Monika Bronkowska, Bartosz Grotthus]. Wrocław : MedPharm Polska, cop. 2016. ● Wyroby medyczne : zaopatrzenie indywidualne / red. nauk. Krzysztof Gieremek [et al. ; aut. Mariusz Blewniewski et al.]. Warszawa : Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2016. ● Wytyczne dla lekarzy kierujących na badania obrazowe / [red. Marek Sąsiadek et al. ; tł. na jęz. pol. Małgorzata Madej]. Wyd. 1 pol., dodr. Łódź : Krajowe Centrum Ochrony Radiologicznej w Ochronie Zdrowia, [2016]. ● Zaawansowane zabiegi resuscytacyjne i wybrane stany nagłe / pod red. Jarosława Gucwy, Tomasza Madeja i Macieja Ostrowskiego ; [aut. Elżbieta Byrska-Maciejasz et al.]. Wyd. 3., popr. i uzup. Kraków : Wydawnictwo Medycyna Praktyczna, cop. 2017.


216

NA BIBLIOTECZNEJ PÓŁCE

● Zabiegi podstawowe i stany nagłe w ortopedii / C. Max Hoshino, John V. Tiberi III, Thomas G. Harris ; red. nauk. wyd. pol. Jacek Gągała [przekł. z jęz. ang. Katarzyna Kinga Dźwiarek, Magdalena Stusińska]. Otwock : Medisfera, cop. 2016. ● Zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne : poradnik z ćwiczeniami opartymi na uważności i terapii poznawczo-behawioralnej / Jon Hershfield, Tom Corboy ; tł. Marta Kacprzak. Kraków : Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, cop. 2016. ● Zaburzenia depresyjne : DSM-5 selections / American Psychiatric Association ; [tł. z jęz. ang. Robert Andruszko]. Wyd. 1 pol. / red. nauk. Janusz Heitzman. Wrocław : Edra Urban & Partner, cop. 2017. ● Zaburzenia psychiczne i rozwojowe u dzieci a szkolna rzeczywistość / red. nauk. Marta Jerzak. Warszawa : Wydawnictwo Naukowe PWN, 2016. ● Zaburzenia snu u dzieci / Magda Kaczor, Magdalena Szczęsna. Warszawa : Medical Tribune Polska, 2016. ● Zagrożenia zdrowia publicznego / red. nauk. Agnieszka Renn-Żurek, Zbigniew Tokarski. Łódź : Wydawnictwo Akademii Humanistyczno-Ekonomicznej, 2016. ● Zajęcia laboratoryjne z genotoksykologii – analiza uszkodzeń DNA / Agnieszka Wożniak, Rafał Butowt. Bydgoszcz : Dział Wydawnictw Collegium Medicum im. Ludwika Rydygiera, 2016. ● Zakładowy plan kont wraz z komentarzem dla podmiotów leczniczych: dużych, małych i mikro / red. nauk. Maria Hass-Symotiuk ; [poszczególne rozdz. napisali: Maria Hass-Symotiuk, Bożena Nadolna, Kazimierz Sawicki]. Warszawa : Wolters Kluwer, 2016. ● Zapomniane polskie uzdrowiska / Jarosław Kita. Łódź : Księży Młyn Dom Wydawniczy, 2016. ● Zarys kinezjologii = An outline of kinesiology / pod red. nauk. Tadeusza Kasperczyka i Dariusza Muchy. Kraków : Wydawnictwo Jet, cop. 2016. ● Zarządzanie jakością relacji w organizacjach ochrony zdrowia / Mira Lisiecka-Biełanowicz. Warszawa : Difi n, 2016. ● Zawód psycholog : regulacje prawne i etyka zawodowa / Dorota Bednarek ; konsultacja prawna Teresa Gardocka. Warszawa : Wydawnictwo Naukowe PWN, 2016. ● Zdrowie i choroba : funkcjonowanie psychospołeczne i zawodowe / red. nauk. Helena Wrona-Polańska, Kamilla Bargiel-Matusiewicz, Ewa Pisula. Warszawa : Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2016. ● Żywienie chorych z nowotworami : porady lekarzy i dietetyków / Mirosław Jarosz, Iwona Sajór. Wyd. 1, 4 dodr. Warszawa : Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2016. ● Żywienie pozajelitowe w domu : podręcznik dla pacjentów / Katarzyna Matysiak-Luśnia [et al.] ; Polskie Towarzystwo Żywienia Pozajelitowego, Dojelitowego i Metabolizmu. Kraków : Krakowskie Wydawnictwo Scientifica, 2016.

opracował Dział Budowy Księgozbioru Głównej Biblioteki Lekarskiej


„Biuletyn Głównej Biblioteki Lekarskiej”, 2016, nr 367 – – ERRATA: strona

wiersz

jest

powinno być

5 5 57 91 264

7 10 14 26 1

1979-1983 1999-2002 trzydziestoletniej urlopowy NAS1

1980-1982 2000-2002 pięćdziesięcioletniej urlopowany NASI

POWRÓT DO SPISU TREŚCI


N

A

S

I

A

U

T

O

R

Z

Y

AGNIESZKA BÓJKO Kierownik Działu Starej Książki Medycznej Głównej Biblioteki Lekarskiej. Magister etnologii i antropologii kultury. Absolwentka podyplomowych studiów z zakresu społecznej odpowiedzialności biznesu w Akademii im. Leona Koźmińskiego i podyplomowych studiów menedżerów kultury w Szkole Głównej Handlowej. Jej pasją są książki i ludzie, co stara się łączyć w życiu i pracy zawodowej.

WOJCIECH GIERMAZIAK dr n. przyr., farmaceuta, dyrektor Głównej Biblioteki Lekarskiej im. Stanisława Konopki. Założyciel i pierwszy dyrektor Muzeum Farmacji w Łodzi, przewodniczący Komisji Farmakopei przy Urzędzie Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych, członek Polskiego Towarzystwa Farmaceutycznego, Polskiego Towarzystwa Farmakoekonomicznego i Polskiego Towarzystwa Farmakologicznego. Autor licznych opracowań i artykułów (w czasopismach polskich i zagranicznych) z dziedziny historii farmacji i medycyny, farmakoekonomiki oraz farmakologii.

DANUTA KORZON absolwentka Wydziału Bibliotekoznawstwa i Informacji Naukowej Uniwersytetu Jagiellońskiego oraz Studiów Podyplomowych w Uniwersytecie Jagiellońskim na kierunku Bibliotekoznawstwo nowoczesne. Pełniła funkcje: dyrektora Powiatowej i Miejskiej Biblioteki Publicznej w Rybniku, kierownika Działu Informacji Biblioteki Głównej Uniwersytetu Medycznego w Katowicach, kierownika Oddziału Głównej Biblioteki Lekarskiej w Katowicach. Autorka wielu publikacji z zakresu budownictwa bibliotecznego, historii bibliotek, analiz czytelnictwa oraz metodyki bibliografii.

GRZEGORZ ŁUKOMSKI prof. zw. dr hab., historyk, Uniwersytet Adama Mickiewicza w Poznaniu. Zainteresowania badawcze koncentruje wokół problematyki historii politycznej i wojskowej oraz antropologii kultury kresów wschodnich i zachodnich Rzeczypospolitej (XIX i XX w.). Autor 31 książek, licznych artykułów naukowych, recenzji, a także not biograficznych w słownikach i encyklopediach (łącznie około 300 pozycji).

POWRÓT DO SPISU TREŚCI


JUSTYNA PARTYKA absolwentka Instytutu Filologii Polskiej Uniwersytetu Pedagogicznego w Krakowie oraz Informacji Naukowej i Bibliotekoznawstwa na Wydziale Filologicznym Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach. Pracownik Centrum Informacji Medycznej Głównej Biblioteki Lekarskiej w Warszawie.

RYSZARD RYBKA absolwent Instytutu Historii Uniwersytetu Jagiellońskiego. Przedmiotem jego prac badawczych są Legiony Polskie w latach 1914-1918, dzieje wojska i elit społecznych II Rzeczypospolitej oraz kampania wrześniowa 1939 r. Współautor książek: Rocznik Oficerski 1939, Najlepsza Broń. Plan mobilizacyjny „W” i jego rozwinięcie, Awanse oficerskie w Wojsku Polskim 1935-1939. Autor licznych artykułów i biogramów.

R AFAŁ E. STOLARSKI zajmuje się historią wojskowości XIX i XX wieku. Autor, współautor, bądź redaktor ponad 70 książek, 350 artykułów i kilkunastu wystaw. Od 1993 r. redaktor naczelny kwartalnika „Mars. Problematyka i Historia Wojskowości. Studia i Materiały” (Londyn–Warszawa), w latach 2010-2016 zastępca redaktora naczelnego półrocznika „Przeszłość i Pamięć. Biuletyn Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa” (Warszawa). Właściciel warszawskiej Oficyny Wydawniczej „Adiutor”.

JAN TARCZYŃSKI dr nauk humanistycznych, b. dyrektor Biura b. Prezydenta RP Ryszarda Kaczorowskiego w Londynie, członek Zarządu Instytutu Polskiego i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie, członek Rady Instytutu Józefa Piłsudskiego w Londynie, wiceprezes Polskiej Fundacji Kulturalnej w Wielkiej Brytanii, wiceprzewodniczący Rady Naukowej Muzeum Marynarki Wojennej w Gdyni, członek Rady Naukowej Głównej Biblioteki Lekarskiej, dyrektor Centralnej Biblioteki Wojskowej im. Marszałka Józefa Piłsudskiego w Warszawie.

DOROTA UBYSZ lekarz weterynarii, absolwentka Akademii Rolniczej w Lublinie. Studia podyplomowe z Informacji Naukowej na Uniwersytecie Warszawskim. Kierownik (kustosz) Centrum Informacji Medycznej Głównej Biblioteki Lekarskiej w Warszawie.


Physical Standards and Instructions for the Medical Examination of Recruits for the Polish Army in France, b. wyd., Pittsburgh, Pa. 1917, s. nlb. [7] – reprint wykonany w Głównej Bibliotece Lekarskiej z egzemplarza ze zbiorów Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich (sygn. 639.270 I); załącznik do artykułu: Wojciech Giermaziak, Rafał E. Stolarski, W stulecie „Błękitnej Armii”… Przewodnik do badań medycznych rekrutów dla Armii Polskiej we Francji z 1917 roku, „Biuletyn Głównej Biblioteki Lekarskiej” (Warszawa), 2017, nr 368, s. 87. GRVWĊSQ\W\ONRZZHUVMLGUXNRZDQHM 

POWRÓT DO SPISU TREŚCI


Informacje dla autorów „Biuletynu Głównej Biblioteki Lekarskiej”:

tekst autorski powinien być napisany czcionką Times New Roman 12 pkt.,

przypisy – wyłącznie dolne, w numeracji ciągłej – winny być zapisane czcionką Times New Roman 10 pkt.,

następujących wytycznych: •

spis prac powinien być ułożony alfabetycznie według nazwisk autorów,

należy podawać pełne imiona autorów i redaktorów wykorzystanych prac,

w przypadku artykułów z czasopism i prac zbiorowych należy podawać zakres stron, na których znajduje się przywoływany artykuł,

należy podawać miejsce wydania czasopisma (po jego tytule);

cytaty ze źródeł oraz opracowań powinny być wzięte w cudzysłów, a dokonane w nich skróty zaznaczone: […],

teksty winny być zapisane w formacie .doc lub .docx,

w tekście należy zaznaczyć preferowane miejsca umieszczenia ilustracji,

ilustracje powinny mieć wyczerpujący podpis oraz zawierać dokładnie opisane źródło pochodzenia,

ilustracje powinny być zapisane w formacie .jpg lub .tif o rozdzielczości 300 ppi i dostarczone osobno,

tekst należy opatrzyć imieniem i nazwiskiem autora, adresem mailowym oraz numerem telefonu kontaktowego,

ze spacjami) wraz ze zdjęciem, –

przyjęcie materiału do Teki Redakcyjnej nie oznacza, że zostanie on opublikowany, a materiałów nie zamówionych Redakcja nie zwraca,

Redakcja zastrzega sobie prawo zmiany tytułów oraz skracania i adiustacji tekstów. ZAPRASZAMY DO WSPÓŁPRACY


Biuletyn GBL nr 368, 2017  

Biuletyn Głównej Biblioteki Lekarskiej ukazywał się w latach 1952 – 2002 (z przerwą w latach 1979 – 1983). Periodyk został wznowiony w 2016...

Biuletyn GBL nr 368, 2017  

Biuletyn Głównej Biblioteki Lekarskiej ukazywał się w latach 1952 – 2002 (z przerwą w latach 1979 – 1983). Periodyk został wznowiony w 2016...

Advertisement