Page 1

‫و‬

‫بازرگانی‌و پیشەسازی هاوینی‬ ‫‪2011‬‬ ‫ژمارە‬

‫بازرگانی‌ پیشەسازی‬

‫گۆڤارێکی ئابووریی وەرزییە ژووری بازرگانی‌و پیشەسازی سلێمانی دەریدەکات‬

‫‪M A G A Z I N E‬‬

‫‪5‬‬

‫دینار‪ ..‬سفره‌كان ‌ی لێده‌كرێته‌وه‌‬

‫چی‌ له‌پاره‌و سامانه‌كه‌ت بكه‌یت باشه‌؟‬

‫ه له‌مه‌ودوا‬ ‫پێویست ‌‬ ‫بازاڕ بۆ كه‌س‬ ‫پاوه‌ن نه‌كرێت‬

‫ی‬ ‫كوردستان بازاڕ ‌‬ ‫ی‬ ‫ساغكردنه‌وه‌ ‌‬ ‫ی توركییه‌‬ ‫كااڵ ‌‬

‫زێڕ‪ ..‬سامانە یان ئاگر؟‬ ‫ی كۆچ له‌گونده‌وه‌ به‌ره‌و شار‬ ‫ی مه‌ترس ‌‬ ‫ره‌هه‌نده‌ ئابورییه‌كان ‌‬

‫ژمارە ‪ * ٥‬هاوینی ‪www.sulccu.com * ٢٠١١‬‬

‫‪1‬‬


‫دهۆك‪ :‬ناوپێشانگاکان سه‌ره‌وه‌ی به‌هارستی‬

‫هه‌ولێر‪ :‬شه‌قامی ‪ 100‬م نزیك گومرگی هه‌ولێر‬

‫سلێمانی‪ :‬شه‌قامی ‪ 60‬م نزیك پێشانگاکان‬

‫ناونیشان‪:‬‬

‫کۆمپانیای ئاڵەت ‬

‫‪TEL: 07701529680 - 0533187474‬‬

‫بۆ بازرگانی گشتی‌و‬ ‫ئۆتۆمبێل‬

‫‪ALAT CARS‬‬

‫‪3‬‬

‫ژمارە ‪ * ٥‬هاوینی ‪www.sulccu.com * ٢٠١١‬‬

‫بازرگانی‌و پیشەسازی‬


‫بازرگانی‌و پیشەسازی‬

‫‪2‬‬


‫بازرگانی‌و پیشەسازی‬ ‫‪39‬‬

‫ دەستپێک‬

‫‪26‬‬

‫‪32‬‬

‫بوژانه‌وه‌ی‌ كوردستان‪..‬‬ ‫له‌گره‌و ‌ی به‌پیشه‌ساز ‌ی كردنیدایه‌‬ ‫پیشه‌سازی‌ كۆڵه‌كه‌یه‌كی‌ به‌هێزی‌ ژێرخانی‌ ئابوری‌ واڵتانه‌‪،‬‬ ‫یه‌كێكه‌ له‌پێویستییه‌ هه‌ره‌ سه‌ره‌كییه‌كانی‌ رۆژگاری‌ ئێمه‌‪،‬‬ ‫كه‌ جگه‌ له‌وه‌ی‌ هه‌لی‌ كار ده‌ڕه‌خسێنێت‪ ،‬سیمایه‌كی‌ گه‌شی‌‬ ‫شارستانیه‌ت به‌و واڵتانه‌ ده‌به‌خشێت كه‌ بنه‌ماكانی‌ پیشه‌سازی‌و‬ ‫ته‌كنیك‌و ته‌كنه‌لۆجیایه‌كی‌ ئاست به‌رزیان تیا ده‌چه‌سپێت‪،‬‬ ‫جوڵه‌یه‌كی‌ بازرگانی‌ راسته‌قینه‌ ده‌خاته‌ ناو بازاڕه‌كانه‌وه‌‌و نرخی‌‬ ‫كااڵو شمه‌ك سه‌قامگیر ده‌كاو له‌ئه‌نجامیشدا بڕوا بوون‌و متمانه‌‬ ‫ده‌سپێرێت به‌ئابوری‌ واڵت‪.‬‬ ‫له‌دیدی‌ ئێمه‌ ژووری‌ بازرگانی‌‌و پیشه‌سازی‌ سلێمانییه‌وه‌‪،‬‬ ‫بۆ ده‌رباز بوون له‌قه‌یرانی‌ ئابوریی‪ ،‬له‌گرانی‌‌و ناجێگیریی‌‬ ‫بازاڕ‪ ،‬له‌به‌رزبوونه‌وه‌ی‌ نرخ‌و هه‌ڵئاوسان‪ ،‬له‌بێكاری‌‌و ته‌نگه‌ژه‌‬ ‫كۆمه‌اڵیه‌تییه‌كان‪ ،‬ته‌نها رێگه‌كمان له‌به‌رده‌مدایه‌ كه‌ ئه‌ویش‬ ‫پرۆسه‌ی‌ به‌پیشه‌سازی‌ كردنی‌ هه‌رێمی‌ كوردستانه‌‪ ،‬ئێمه‌‬ ‫پێمانوایه‌ خاڵی‌ ده‌ستپێكی‌ ئه‌م پرۆسه‌یه‌ش بایه‌خدانه‌ به‌كه‌رتی‌‬ ‫پیشه‌سازی‌‌و گرنیدانه‌ به‌به‌رهه‌می‌ ناوخۆی‌ واڵت‪ .‬ئێمه‌ ئه‌ركێكی‌‬ ‫ی سیاسه‌تێكی‌‬ ‫سه‌ره‌كی‌ حكومه‌تی‌ هه‌رێمی‌ كوردستان له‌گرتنه‌به‌ر ‌‬ ‫ژیرانه‌ی‌ ئابوریدا ده‌بینین به‌مه‌به‌ستی‌ ئاوه‌دانكردنه‌وه‌ی‌ هه‌رچی‌‬ ‫زیاتری‌ واڵته‌كه‌مان‪ ،‬ئه‌ركی‌ حكومه‌ت له‌زه‌مینه‌ خۆشكردن بۆ‬ ‫گه‌شه‌پێدانی‌ پڕۆژه‌كانی‌ دایكدا ده‌بینن‪ ،‬واته‌ ئه‌و پڕۆژانه‌ی‌‬ ‫كه‌ كه‌ره‌سه‌ی‌ خاو به‌رهه‌مده‌هێنن بۆ پیشه‌سازی‌‪ ،‬له‌پێش‬ ‫هه‌موویانه‌وه‌ به‌رهه‌مه‌ كشتوكاڵییه‌كانه‌ به‌هه‌ردوو كه‌رته‌‬ ‫سه‌ره‌كییه‌كه‌یه‌وه‌ (رووه‌كی‌‌و ئاژه‌ڵی‌)‪ .‬كه‌ المان روونه‌‬ ‫كوردستانه‌كه‌مان له‌دێرزه‌مانه‌وه‌ ناسراوه‌ به‌خاكی‌ به‌پیت‌و ئاوی‌‬ ‫سازگارو كه‌ش‌و هه‌وای‌ دڵڕفێن‪ ،‬كه‌واته‌ فاكته‌ری‌ رێگر له‌پرۆسه‌ی‌‬ ‫كشتوكاڵ‌دا‪ ،‬به‌پێی‌ ستانداری‌ جیهانی‌‪ ،‬له‌زۆربه‌ی‌ ناوچه‌كانماندا‬ ‫بوونی‌ نیه‌ یان زۆر كه‌من‪ ،‬ئه‌م واڵته‌ جوان‌و به‌پیته‌ ده‌توانرێت‬ ‫زۆر زیاتر له‌مه‌ی‌ ئێستا سوودی‌ لێوه‌ربگرین بۆ به‌رهه‌مهێنانی‌‬ ‫چه‌ندین جۆر به‌رهه‌می‌ كشتوكاڵی‌‪ ،‬پاشان به‌كارهێنانیانه‌وه‌یان‬ ‫له‌پیشه‌سازیدا‪ .‬به‌بڕوای‌ ئێمه‌ ئه‌م كاره‌ له‌ڕێگه‌ی‌ دروستكردنی‌‬ ‫كۆمپانیای‌ گه‌وره‌ی‌ كشتوكاڵییه‌وه‌ به‌دیدێت كه‌ زانست‌و‬ ‫ته‌كنه‌لۆجیای‌ سه‌رده‌م بكاته‌ بنه‌ماو نه‌خشه‌رێگای‌‪.‬‬ ‫نمونه‌یه‌كی‌ دیكه‌ بۆ گه‌شه‌پێدانی‌ پرۆژه‌كانی‌ دایك‪ ،‬بنیاتنانی‌‬ ‫كۆمه‌ڵگایه‌كی‌ پترۆكیمیاییه‌‪ ،‬له‌و روانگه‌یه‌وه‌ كه‌ ئێستا كوردستان‬ ‫خاوه‌نی‌ چه‌ندین كێڵگه‌ی‌ نه‌وته‌‌و ده‌توانێت ببێته‌ سه‌رچاوه‌ی‌‬ ‫به‌رهه‌مهێنانی‌ چه‌ندین كه‌ره‌سه‌ی‌ خاوی‌ به‌سوود بۆ كۆمه‌ڵێك‬ ‫پیشه‌سازی‌ پێویست كه‌ ئێستا هه‌موویان به‌پاره‌یه‌كی‌ قورس‬ ‫له‌ده‌ره‌وه‌ی‌ واڵته‌وه‌ ده‌هێنرێن‌و بازاڕه‌كانی‌ ئێمه‌یان پڕ كردووه‌‪،‬‬ ‫ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی‌ كه‌ ژماره‌یه‌كی‌ زۆر له‌كارگه‌ داخراوه‌كانمان‬ ‫ده‌خاته‌وه‌ گه‌ڕ‌و به‌رهه‌مێكی‌ باشتر‌و هه‌رزانتریش ده‌خاته‌‬ ‫بازاڕه‌كانمانه‌وه‌‪.‬دیاره‌ ئه‌م پڕۆژانه‌ش‪ ،‬پڕۆژه‌ی‌ گه‌وره‌و زه‌به‌الحن‪،‬‬ ‫به‌دامه‌زراندنی‌ كۆمپانیای‌ هاوبه‌ش (مساهه‌مه‌) ده‌چن به‌ڕێوه‌‪،‬‬ ‫كه‌ دامه‌زراندنیان ئاكامێكی‌ باشی‌ ده‌بێت بۆ پته‌وكردنی‌ ژێرخانی‌‬ ‫ئابوری‌ واڵت‌و سوودی‌ گه‌وره‌شی‌ ده‌بێت بۆ خه‌ڵكه‌ ساناكه‌‬ ‫كه‌ خاوه‌نی‌ بڕێك پاره‌ن‌و نازانن چی‌ لێبكه‌ن‪ ،‬به‌كڕینی‌‬ ‫چه‌ند پشكێك خۆیان به‌خاوه‌نی‌ ئه‌م كۆمپانیایانه‌‬ ‫ده‌زانن‌و خۆشه‌ویستی‌‌و رۆحی‌ هاواڵتیبوونیشیان‬ ‫به‌هێزتر ده‌بێت‪.‬‬

‫‌ بازاڕ‬ ‫رۆژانە ‪ ٥٠‬بۆ ‪ ٧٠‬کیلۆ زێڕ‬ ‫لەسلێمانی کڕین‌و فرۆش دەکرێت‬ ‫رۆژ بەڕۆژ نرخی زەوی‌و زار لەبەرزبوونەوەدایە‬ ‫سااڵنه‌ زیاتر له‌ملیارێك دۆالر‬ ‫جگه‌ر‌ه ده‌هێنرێته‌ كوردستانه‌وه‬ ‫‌‬ ‫زۆرترین پارەی هەرێم دەدرێت بە برنج‬ ‫فرۆشی‌ ئوتومبێل له‌زیادبووندایه‌‬

‫‪8‬‬ ‫‪10‬‬ ‫‪13‬‬ ‫‪18‬‬ ‫‪16‬‬

‫‌ راپۆرت‬ ‫کااڵی چینی‬ ‫جێگه‌ی‌ به‌پیش ‌هی‌ ده‌ستی‌ كوردستان لێژ كرد‬

‫‪30‬‬

‫ی دراو‪..‬‬ ‫ی سه‌رچاوه‌كان ‌‬ ‫ده‌گمه‌ن ‌‬

‫‪32‬‬

‫پڕۆژ‌ه یاسای‌ نه‌وت‌و غاز‪..‬‬

‫‪37‬‬

‫چاوپێکەوتن‬ ‫لەئابوری ئەم سەردەمەدا زانیاری هێزە‬

‫‪30‬‬

‫ی‬ ‫یو‌ پیشه‌ساز ‌‬ ‫ی کۆمەڵگەی بازرگان ‌‬ ‫جێبه‌جـێكردن ‌‬ ‫ی ده‌ره‌كی‌ له‌سلێمانی‌ ده‌دات‬ ‫هانی‌ وه‌به‌رهێنان ‌‬

‫‪32‬‬

‫‌ وتار‬ ‫چه‌ند الپه‌ڕه‌یه‌كی‌ دێرین‪...‬‬

‫‪30‬‬

‫رۆڵی‌ نوخبه‌ لەگەشەکردنی ئابوریدا‬

‫‪32‬‬

‫ئاراس عەبدولکەریم مەعروف‬ ‫ژمارە ‪ * ٥‬هاوینی ‪www.sulccu.com * ٢٠١١‬‬

‫‪5‬‬


‫بازرگانی‌و پیشەسازی‬

‫‪www.sulcci.com‬‬ ‫نوێــترین هەواڵ‌و‬ ‫زانیاری ئابوری‬ ‫ماڵپەڕی ژووری‬ ‫بازرگانی‌و پیشەسازی‬ ‫سلێمانی‬

‫‪4‬‬


‫بازرگانی‌و پیشەسازی‬ ‫‪ 9‬عێراق‬ ‫سڕینه‌وه‌ی سفره‌كانی دینار‬ ‫‪ 3‬ساڵی دیكه‌ جێبه‌جێده‌كرێت‬

‫جێگری به‌ڕێوه‌به‌ری بانكی ناوه‌ندی عێراق‬ ‫رایگه‌یاند كه‌ پرۆژه‌ی سڕینه‌وه‌ی سفره‌كان‬ ‫له‌دیناری عێراقی پێویستی ب ‌ه ‪ 2‬ساڵ یان‬ ‫‪ 3‬ساڵی دیكه‌یه‌‪ .‬ئه‌و ئاماژه‌ی به‌وه‌ كرد ك ‌ه‬ ‫‪ 5‬ئیسرائیل‬ ‫ئه‌م مه‌سه‌له‌ی ‌ه كێشه‌‌و هه‌رایه‌كی گه‌وره‌ی‬ ‫ی ناوه‌ته‌وه‌‪ ،‬له‌به‌ر ئه‌وه‌ی هه‌ندێك له‌ ئابوریناسان‬ ‫ی كار‌و شوێن ‌‬ ‫ی رژان ‌ه سه‌ر شه‌قام به‌هۆی‌ گرانی‌‌و له‌پێناو دابینكردنی‌ هه‌ل ‌‬ ‫ی ‪ 300‬هه‌زار ئیسرائیل ‌‬ ‫گران ‌‬ ‫ی شیاو به‌شێوه‌یه‌كی‌ یه‌كسان بۆ هه‌مووان‪ ،‬زیاتر له‌ ‪ 300‬هه‌زار هاواڵتی‌ ئیسرائیل رژان ‌ه پێیانوایه‌ جێبه‌جێكردنی زیان به‌ ئابوری‬ ‫نیشته‌جێ‌ بوون ‌‬ ‫ی ماوه‌یه‌كه‌ ئیسرائیلی‌ گرتووه‌ته‌وه‌‪ ،‬له‌الیه‌ن عێراق ده‌گه‌یه‌نێت‌و هه‌ندێكی دیكه‌شیان ب ‌ه‬ ‫ی ئورشه‌لیمه‌وه‌‪ .‬ئه‌م ناڕه‌زایی‌‌و خۆپیشاندانانه‌ ‌‬ ‫شه‌قامه‌كان ‌‬ ‫ی ناوه‌ڕاسته‌و‌ه سه‌رپه‌رشتی‌ ده‌كرێ‌‌و ئامانج‌و داخوازییه‌ ئابورییه‌كانیش بۆ یه‌كه‌مجار له‌مێژووی‌ ئه‌و پێچه‌وانه‌وه‌ به‌ هه‌نگاوێكی دروستی ده‌زانن‬ ‫چین ‌‬ ‫رووه‌و چاكسازی سیسته‌می ئابوری واڵت‪.‬‬ ‫واڵته‌دا‪ ،‬جوله‌كه‌و عه‌ره‌به‌كانی‌ له‌یه‌ك نزیك كردووه‌ته‌وه‌‪.‬‬

‫‪ 6‬ئەمەریکا‬

‫‪ 7‬پاریس‬

‫‪58‬‬

‫‪ 8‬ئەمەریکا‬ ‫نرخی‌ خۆراك به‌ڕێژه‌ی‌‬ ‫‪ %33‬به‌رز ده‌بێته‌وه‌‬

‫ئه‌مه‌ریكا‬ ‫خاوه‌نی‌ ‪ 8133‬ته‌ن زێره‌‬

‫ئاژانسی‌ فرانس پرێس‬ ‫رایگه‌یاند كه‌ له‌مانهاتنی‌‬ ‫ویالیه‌تی‌ نیویۆرك‌و‬ ‫له‌ژوورێكی‌ قایمی‌ به‌ردینی‌‬ ‫قاتی‌ پێنجه‌می‌ ژێر زه‌ویدا‪،‬‬ ‫‪ 7000‬ته‌ن زێر هه‌ڵگیراوه‌‬ ‫كه‌ له‌رێوشوێنێكی‌ ئه‌منی‌‬ ‫تونددا پاسه‌وانی‌ ده‌كرێت‪.‬‬ ‫ئاژانسه‌كه‌ ده‌ڵێت نرخی‌‬ ‫ئه‌م حه‌وت هه‌زار ته‌ن‬ ‫زێڕه‌ به‌‪ 350‬ملیار دۆالر‬ ‫مه‌زه‌نده‌ ده‌كرێ‌‌و ئاماژه‌‬ ‫به‌وه‌ش ده‌كات كه‌ ویالیه‌ته‌‬ ‫یه‌كگرتووه‌كانی‌ ئه‌مه‌ریكا‬ ‫له‌یه‌ده‌كی‌ زێڕدا به‌پله‌ی‌‬ ‫یه‌كه‌م دێت له‌جیهاندا‪ ،‬كه‌‬ ‫خاوه‌نی‌ ‪ 8133‬ته‌ن زێڕه‌‪.‬‬ ‫له‌دوای‌ ئه‌ویش ئه‌ڵمانیا‬ ‫به‌پله‌ی‌ دووه‌م‬ ‫دێت‪.‬‬

‫★ ده‌وڵه‌مه‌ندترین گه‌نجی‌ دنیا‬

‫خۆپیشاندانەکانی نیشتمانی عەرەبی بەردەوامە‬

‫سه‌ركه‌وتن ‌ی شۆڕشی‌ عه‌ره‌به‌كان له‌گره‌وی‌‬ ‫سه‌ركه‌وتنی‌ ئابورییاندایه‌‬ ‫رۆژنامه‌ی‌ لیبراسیۆنی‌ فه‌ره‌نسی‌ پێیوای ‌ه‬ ‫تونس‌و میسر كه‌ دوو واڵتی‌ عه‌ره‌بین‌و‬ ‫له‌قۆناغی‌ دوا ‌ی روخانی‌ دیكتاتۆریه‌تدان‪،‬‬ ‫ئه‌گه‌ر به‌سیسته‌می‌ ئابوری‌ خۆیاندا نه‌چنه‌وه‌و‬ ‫چاكسازییه‌كی‌ ریشه‌ی ‌ی تیا ئه‌نجام نه‌ده‌ن‌و‬ ‫ستراتیژییه‌كی‌ نوێ‌‌و درێژخایه‌نی‌ سه‌ركه‌وتوو ‌ی‬ ‫ئابوری‌ دانه‌ڕژن‪ ،‬ئه‌وا چانس ‌ی سه‌ركه‌وتن ‌ی‬ ‫شۆڕشه‌كانیان الوازه‌‪.‬‬ ‫ئه‌مه‌ له‌كاتێكدایه‌ كه‌ دوا ئاماره‌كان ئاماژ‌ه‬ ‫به‌وه‌ ده‌كه‌ن ئه‌و ده‌رامه‌ت‌و داهاته‌ی‌ ئه‌م دوو‬ ‫واڵت ‌ه ساڵ ‌ی ‪ 20011‬له‌كه‌رتی‌ گه‌شتوگوزاردا‬ ‫به‌ده‌ستیانهێناوه‌‪ ،‬به‌راورد به‌ساڵی‌ رابردوو‪،‬‬ ‫له‌پاشه‌كشه‌یه‌كی‌ گه‌وره‌دایه‌‪.‬‬

‫ی دراوی‌ بیانی‌ له‌بانكی‌ ناوه‌ندی‌ عێراقدایه‌‪ ،‬ئه‌م ‌ه‬ ‫دۆالر یه‌ده‌گ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی دراو ‌‬ ‫ی ‪2010‬دا كۆی‌ یه‌ده‌گ ‌‬ ‫ی ساڵ ‌‬ ‫له‌كاتێكدای ‌ه ك ‌ه له‌كۆتای ‌‬ ‫ملیار بیانی‌ له‌بانكی‌ ناوه‌ندیدا ‪ 50‬ملیار دۆالر بووه‌‪.‬‬

‫ژمارە ‪ * ٥‬هاوینی ‪www.sulccu.com * ٢٠١١‬‬

‫مارك زوكربێرغ ‪ ..‬داهێنه‌ری‌ فه‌یسبووك‬

‫ی گۆڤاری ‌‪ ، Forbes‬مارك زوكربێرگ‬ ‫به‌پێ ‌‬ ‫ی تۆڕی‌ كۆمه‌اڵیه‌تی‌ فه‌یسبوكه‌‪،‬‬ ‫كه‌ داهێنه‌ر ‌‬ ‫له‌لیستی‌ گه‌وره‌ ملیاردێره‌كانی‌ جیهاندا‬ ‫ی ‪ 35‬دێت‪ ،‬كه‌ خاوه‌نی‌ ‪ 6‬ملیار‌و‬ ‫به‌پله‌ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی رابردوو‪ ،‬گۆڤار ‌‬ ‫‪ 800‬ملیۆن دۆالره‌‪ .‬ساڵ ‌‬ ‫ی تایم‪ ،‬زوكربێرگی‌ وه‌ك دیارترین‬ ‫به‌ناوبانگ ‌‬ ‫ی ‪ 2010‬ده‌ستنیشانكرد‪ ،‬به‌و‬ ‫ی ساڵ ‌‬ ‫كه‌سایه‌ت ‌‬ ‫بانكی‌ نێوده‌وڵه‌تی‌‬ ‫ی زانیاری‌ داهێنا ك ‌ه‬ ‫پێی ‌هی‌ سیسته‌مێكی‌ نوێ ‌‬ ‫له‌راپۆرتێكیدا رایگه‌یاند‬ ‫ی گۆڕی‌‪.‬‬ ‫ی هه‌موومان ‌‬ ‫كه‌ له‌سه‌ره‌تای‌ ئه‌مساڵه‌وه‌ ژیان ‌‬ ‫ی ‪1984‬‬ ‫تا كۆتایی‌ مانگی‌ ته‌موزی‌ مارك ئه‌لیۆت زوكربێرگ ساڵ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی جوله‌كه‌دا چاو ‌‬ ‫ی خێزانێك ‌‬ ‫رابردوو‪ ،‬ئاماژه‌كانی‌ نرخی‌ له‌باوه‌ش ‌‬ ‫خۆراك به‌ڕێژه‌ی‌ ‪ %33‬به‌ره‌و به‌دنیا هه‌ڵهێناوه‌و له‌ته‌مه‌نی‌ ‪ 22‬ساڵیدا ك ‌ه‬ ‫ی هارفارد‬ ‫ی زانكۆ ‌‬ ‫سه‌ر هه‌ڵكشاون‪ ،‬به‌تایبه‌تی‌ خوێندكار ‌‬ ‫ی‬ ‫نرخی‌ برنج‌و شه‌كرو زه‌یتی‌ بوو‪ ،‬تۆڕی‌ كۆمه‌اڵیه‌ت ‌‬ ‫فه‌یسبوكی‌ داهێنا‪،‬‬ ‫رووه‌كی‌‌و گه‌نمه‌شامی‌‪.‬‬ ‫ك ‌ه سه‌دان ملیۆن‬ ‫به‌پێی‌ راپۆرته‌كه‌ به‌رز‬ ‫كه‌س له‌دونیادا‬ ‫بوونه‌وه‌ی‌ نرخ ‌ی خۆراك‬ ‫به‌كاریده‌هێنن‪.‬‬ ‫هه‌رچی‌ زیاتر دابینكردنی‌‬ ‫بژێویی‌ ژیانی‌ بۆ هه‌ژاران‬ ‫گران‌و زه‌حمه‌تتر كردووه‌‪،‬‬ ‫به‌تایبه‌تی‌ له‌واڵتانی‌ تازه‌‬ ‫گه‌شه‌كردوودا‪.‬‬

‫‪7%‬‬

‫ی ته‌موزدا‪،‬‬ ‫رێژه‌ی‌ هه‌ڵئاوسان به‌رزبووه‌ته‌وه‌ له‌مانگ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ناوه‌ندی‌ عێراق رێژ‌ه ‌‬ ‫ی بانك ‌‬ ‫ی به‌رپرسێك ‌‬ ‫به‌پێی‌ لێدوان ‌‬ ‫هه‌ڵئاوسان له‌مانگی‌ پێشووتردا (حوزه‌یران) ‪ %6.4‬بووه‌‪.‬‬

‫‪7‬‬


‫بازرگانی‌و پیشەسازی‬

‫جیهان‬ ‫‪ 10‬هەواڵی ئابوری‬ ‫‪★ 1 6 8‬‬

‫‪7 4‬‬

‫‪ 4‬سویسرا‬ ‫‪ 200‬ملیۆن كه‌س‬ ‫له‌جیهاندا بێكارن‬

‫‪2 9‬‬ ‫‪5‬‬

‫چین بەردەوام بەرهەمهێنانی لەهەڵکشاندایە‬

‫‪ 2‬تورکیا‬ ‫هه‌نارده‌ ‌ی توركیا‬ ‫به‌ڕێژه‌ ‌ی ‪ %20‬زیاد‬ ‫ده‌كات‬ ‫شازادە وەلید بن تەاڵل دەوڵەمەندترین کەسی رۆژهەاڵتی ناوەڕاست‬

‫ی‬ ‫كۆمه‌ڵه‌ی‌ هه‌ناردنكاران ‌‬ ‫توركیا رایگه‌یاند ك ‌ه‬ ‫‪ 1‬نیویۆرک‬ ‫ی ‪2011‬دا‬ ‫له‌پێنج مانگ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ‪ %20‬هه‌نارد‌ه ‌‬ ‫به‌ڕێژ‌ه ‌‬ ‫رۆژهه‌اڵت ‌ی ناوه‌ڕاست‬ ‫واڵته‌كه‌یان بۆ ده‌ره‌و‌ه‬ ‫‪ 440‬هه‌زار ملیۆنه‌رو ملیاردێر ‌ی تیایه‌‬ ‫زیادیكردووه‌‪.‬‬ ‫سه‌رۆكی‌ كۆمه‌ڵه‌ك ‌ه‬ ‫به‌پێی‌ دوا راپۆرت ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ‪ Merrill Lynch and‬محه‌مه‌د بویوكیكس ‌‬ ‫‪ Capgemini‬ك ‌ه بۆرس ‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی نیۆیۆرك سااڵن ‌ه له‌لێدوانێكیدا وت ‌‬ ‫سه‌باره‌ت به‌سه‌روه‌ت‌و سامانی‌ به‌سه‌روه‌ت‌و‬ ‫ی ئه‌م‬ ‫«توركیا له‌ماوه‌ ‌‬ ‫ی‬ ‫سامانی‌ جیهان باڵویده‌كاته‌وه‌‪ ،‬ژمار‌ه ‌‬ ‫ی ‪55‬‬ ‫پێنج مانگه‌دا بڕ ‌‬ ‫ملیۆنه‌رو ملیاردێره‌كان به‌راورد به‌پێش‬ ‫ی‬ ‫ملیار دۆالر كااڵ‌و شمه‌ك ‌‬ ‫ی‬ ‫قه‌یرانه‌ ئابورییه‌ك ‌هی‌ جیهان له‌سه‌رتاسه‌ر ‌‬ ‫ناردووه‌ته‌ ده‌ره‌وه‌‌و‬ ‫ی‬ ‫ی زۆر ‌‬ ‫دنیادا له‌زیادبووندان‪ .‬رێژه‌یه‌ك ‌‬ ‫ی‬ ‫ی پالن ‌‬ ‫له‌جێبه‌جێكردن ‌‬ ‫ی‬ ‫ی رۆژهه‌اڵت ‌‬ ‫ئه‌م زیادبوونه‌ش به‌ر ناوچه‌ ‌‬ ‫ی‬ ‫ئه‌وه‌شدان كه‌ تا كۆتای ‌‬ ‫ی‬ ‫ێ ساڵ ‌ه ‌‬ ‫ناوه‌ڕاست ده‌كه‌وێت‪ ،‬كه‌ له‌م س ‌‬ ‫سا ‌ڵ بڕی‌ هه‌نارده‌كانیان‬ ‫ی سه‌رمایه‌داره‌كانی‌ به‌رێژ‌ه ‌‬ ‫رابردوودا ژماره‌ ‌‬ ‫ی واڵت بگات ‌ه‬ ‫ی بۆ ده‌ره‌و‌ه ‌‬ ‫ی راپۆرته‌ك ‌ه‬ ‫له‌‪ %10‬به‌رزبووه‌ته‌وه‌‪ .‬به‌پێ ‌‬ ‫‪ 135‬ملیار دۆالر»‪.‬‬ ‫ی ناوه‌ڕاست زیاتر له‌‪ 220‬هه‌زار‬ ‫رۆژهه‌اڵت ‌‬ ‫ملیۆنه‌رو ملیاردێر له‌خۆده‌گرێ‌‪ ،‬ك ‌ه زۆربه‌یان‬ ‫هاواڵتی‌ عه‌ره‌بستانی‌ سعودین‪ ،‬له‌نێویشیاندا‬ ‫شازاده‌ وه‌لید بن ته‌الل به‌پله‌ی‌ یه‌كه‌م‬ ‫ی‬ ‫دێت‪ ،‬كه‌ ده‌وڵه‌مه‌ندترین كه‌سی‌ نیشتمان ‌‬ ‫ی ‪Forbes‬‬ ‫ی گۆڤار ‌‬ ‫عه‌ره‌بییه‌و به‌پێ ‌‬ ‫‪24‬هه‌مین گه‌وره‌ ده‌وڵه‌مه‌ندی‌ جیهانه‌و‬ ‫ی ‪ 19‬ملیار‌و ‪ 600‬ملیۆن دۆالره‌‪.‬‬ ‫سامانه‌كه‌ ‌‬ ‫►‬

‫بەژمارە‪68 :‬‬ ‫‪6‬‬

‫‪ 3‬چین‬ ‫له‌هه‌نارده‌ كردنی‌ به‌روبوم ‌‬ ‫ی‬ ‫كشتوكاڵیدا چین به‌پله‌ی‌ پێنجه‌م‬ ‫دێت‬ ‫ی‬ ‫سه‌ڕه‌رای‌ ئه‌و رێگرییه‌ گه‌ورانه‌ ‌‬ ‫له‌به‌رده‌م بازرگانی‌ جیهاندایه‌‪ ،‬هه‌نارد‌ه‬ ‫ی چین‬ ‫ی به‌وروبومه‌ كشتوكاڵییه‌كان ‌‬ ‫كردن ‌‬ ‫زیادیكردووه‌‪ ،‬به‌ئه‌ندازه‌یه‌ك كه‌ ئێستا‬ ‫ی‬ ‫چین به‌پێنجه‌م گه‌وره‌ ده‌وڵه‌تی‌ ئه‌مڕۆ ‌‬ ‫ی‬ ‫جیهان داده‌نرێت له‌هه‌نارد‌ه كردن ‌‬ ‫به‌روبومی‌ كشتوكاڵیدا‪.‬‬ ‫ی چین‪،‬‬ ‫به‌روبومه‌ كشتوكاڵییه‌كان ‌‬ ‫پێشوازییه‌كی‌ به‌رچاویان له‌الیه‌ن‬ ‫به‌كاربه‌رانی‌ جیهانه‌وه‌ لێده‌كرێ‌‪،‬‬ ‫ی‬ ‫وه‌ك سه‌وزه‌و ته‌ماته‌و سێو‪ .‬به‌پێ ‌‬ ‫ی‬ ‫ئه‌و ئامارانه‌ی‌ له‌ئاژانسه‌كانی‌ هه‌واڵ ‌‬ ‫ی‬ ‫جیهانه‌وه‌ باڵوكرانه‌وه‌‪ ،‬له‌دوا ‌‬ ‫ی‬ ‫ی بازرگان ‌‬ ‫ی رێكخراو ‌‬ ‫بوون به‌ئه‌ندام ‌‬ ‫ی‬ ‫ی پار (‪ )2010‬بڕ ‌‬ ‫جیهانه‌وه‌‪ ،‬چین ساڵ ‌‬ ‫ی‬ ‫‪ 49‬ملیار دۆالر به‌روبومی‌ كشتوكاڵ ‌‬ ‫فرۆشتووه‌ به‌واڵتانی‌ ده‌ره‌وه‌‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫ی‬ ‫ی ‪2011‬دا‪ ،‬بڕ ‌‬ ‫ێ مانگی‌ یه‌كه‌م ‌‬ ‫له‌س ‌‬ ‫ی‬ ‫ی كشتوكاڵ ‌‬ ‫‪ 19‬ملیار دۆالر به‌روبوم ‌‬ ‫ی ئاماژه‌یه‌وه‌‪ ،‬له‌م‬ ‫فرۆشتووه‌‪ .‬جێ ‌‬ ‫ی‬ ‫سااڵن ‌هی‌ دواییدا چین بایه‌خێك ‌‬ ‫ی‬ ‫به‌رچاو به‌ته‌كنیكی‌ نوێ‌‌و كارامه‌ی ‌‬ ‫به‌ڕێوه‌بردن ده‌دات له‌به‌رهه‌مهێنان‌و‬ ‫هه‌ڵگرتن‌و گواستنه‌وه‌ی‌ به‌روبوم ‌ه‬ ‫كشتوكاڵییه‌كاندا‪.‬‬

‫به‌رمیل نه‌وت له‌مانگی‌ رابردوودا له‌الیه‌ن‬ ‫ی‬ ‫عێراقه‌وه‌ نێردراوه‌ته‌ ده‌ره‌وه‌ كه‌ داهاته‌كه‌ ‌‬ ‫ملیۆن ‪ 7‬ملیار‌و ‪ 311‬ملیۆن دۆالر بووه‌‪.‬‬

‫‪87%‬‬

‫ی‬ ‫ی كار ‌‬ ‫ی رێكخراو ‌‬ ‫كارگێڕ ‌‬ ‫ی (خوان‬ ‫نێوده‌وڵه‌ت ‌‬ ‫سۆمافیا) رایگه‌یاند ك ‌ه‬ ‫به‌هۆی‌ هه‌رچی‌ زیاتر‬ ‫ی‬ ‫كه‌مبوونه‌وه‌ی‌ ده‌رفه‌ت ‌‬ ‫ی‬ ‫كاره‌وه‌‪ ،‬ژماره‌ ‌‬ ‫بێكاره‌كانی‌ جیهان به‌ره‌و‬ ‫‪ 200‬ملیۆن كه‌س ده‌چێت‪،‬‬ ‫ك ‌ه ‪ 80‬ملیۆنیان ئه‌و‬ ‫كوڕ‌و كچه‌ گه‌نجانه‌ن ك ‌ه‬ ‫ی‬ ‫په‌رۆشی‌ به‌ده‌ستهێنان ‌‬ ‫یه‌كه‌م هه‌لی‌ كاركردنن‬ ‫له‌ژیانیاندا‪.‬‬ ‫ی‬ ‫سۆمافیا ئاماژه‌ ‌‬ ‫ێ‬ ‫به‌وه‌ كرد كه‌ تا د ‌‬ ‫له‌سه‌رتاسه‌ری‌ دنیادا‬ ‫ی‬ ‫هاواری‌ ناڕه‌زای ‌‬ ‫به‌رزتر ده‌بێته‌وه‌‪ ،‬ئه‌م ‌ه‬ ‫ی‬ ‫له‌كاتێكدایه‌ داهات ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ژماره‌یه‌ك ‌‬ ‫رۆژانه‌ ‌‬ ‫ی ئه‌م‬ ‫زۆری‌ دانیشتوان ‌‬ ‫ی زه‌وییه‌ ل ‌ه ‪ 2‬دۆالر‬ ‫گۆ ‌‬ ‫تێناپه‌ڕێت‪.‬‬

‫ی بانك ‌ه‬ ‫پاره‌ی‌ دانراوی‌ عێراق له‌ژێر كۆنتڕۆڵ ‌‬ ‫ی ‪ 41‬تریلیۆن دینارن‪،‬‬ ‫حكومییه‌كاندایه‌‪ ،‬ك ‌ه خاوه‌ن ‌‬ ‫بانكه‌ تایبه‌تییه‌كانیش خاوه‌نی‌ ‪ 6‬تریلیۆن دینارن‪.‬‬


‫بازرگانی‌و پیشەسازی‬

‫كڕین‌و فرۆش ده‌كرێت"‬ ‫پێی����ه‌ی‌ وه‌ك په‌ناگه‌یه‌كی‌ ئارام له‌زێڕ ده‌ڕوانن بۆ‬ ‫پاراستنی‌ سامانه‌كانیان‪.‬‬ ‫خۆشناو ئاماژه‌ی‌ به‌وه‌ كرد ئه‌وانه‌ی‌ له‌بواری‌ كڕین‌و‬ ‫فرۆشی‌ زێڕدا له‌شاری‌ سلێمانی‌ كار ده‌كه‌ن پۆلێن‬ ‫ده‌بن به‌سه‌ر چه‌ند به‌شێكدا‪ ،‬هه‌یانه‌ سه‌نعه‌تكاره‌‪،‬‬ ‫هه‌یان����ه‌ جومله‌چیی����ه‌ له‌دوبه‌ی‌‌و ئێران����ه‌وه‌ زێڕ‬ ‫ده‌هێن����ێ‌‪ ،‬جومله‌چی����ش هه‌ی����ه‌ له‌ناوخ����ۆدا زێڕ‬ ‫ده‌كرێ‌‌و ده‌فرۆشێ‌‌و هه‌شه‌ بازرگانی‌ ئه‌م ئیشه‌یه‌‬ ‫كه‌ له‌ناو ش����اردا زێڕ ده‌كڕێ‌‌و ده‌فرۆشێ‌‌و خاوه‌نی‌‬ ‫جامخانه‌ن‪ ،‬ك����ه‌ نزیكه‌ی‌ ‪ 400‬زه‌ڕه‌نگه‌رمان هه‌یه‌و‬ ‫رۆژانه‌ له‌س����لێمانیدا ‪ 30‬كیلۆ بۆ ‪ 50‬كیلۆ ئاڵتونی‌‬ ‫ش����كاو له‌نێوان بازرگانه‌كاندا‌و ‪ 10‬بۆ ‪ 20‬كیلۆش‬ ‫زێ����ڕ له‌نێوان خه‌ڵك‌و زه‌ڕه‌نگ����ه‌ردا كڕین‌و فرۆش‬ ‫ده‌كرێت‪.‬‬ ‫س����ه‌باره‌ت به‌كاریگ����ه‌ری‌ به‌رزبوون����ه‌وه‌ی‌ نرخی‌‬ ‫زێڕ له‌س����ه‌ر كاری‌ ئه‌وانه‌ی‌ س����ه‌روكاریان له‌گ ‌هڵ‌‬ ‫ئه‌م كانزا به‌ه����اداره‌دا هه‌یه‌‪ ،‬ئه‌و وتی‌ «ئه‌وانه‌ی‌‬ ‫خاوه‌نی‌ جامخانه‌ن به‌ه����ۆی‌ به‌رزبوونه‌وه‌ی‌ نرخی‌‬ ‫زێڕه‌وه‌ فرۆش����یان كه‌م بووه‌ت����ه‌وه‌‌و كڕینیان زۆر‬ ‫بووه‌‪ ،‬له‌خه‌ڵك����ی‌ ده‌كڕن كه‌ ده‌ڵێن نرخی‌ به‌رزه‌‪،‬‬ ‫هاوكات ئه‌وه‌ش����مان له‌بیرنه‌چێت له‌م دوو س����ێ‌‬ ‫س����اڵه‌ی‌ رابردوودا ه����ه‌ر فرۆش����ی‌ جامخانه‌كان‬ ‫كه‌می‌ كردووه‌‪ ،‬ئه‌م����ه‌ش په‌یوه‌ندی‌ به‌وه‌وه‌ هه‌یه‌‬ ‫كه‌ خه‌ڵكی‌ س����ه‌ریان كردووه‌ته‌ كڕینی‌ ش����وقه‌و‬ ‫ئوتومبێل به‌قیس����ت‌و چوونه‌ت����ه‌ ژێر باری‌ قه‌رزی‌‬ ‫عه‌قاره‌وه‌و كه‌متر پاره‌ ئه‌ده‌ن به‌زێڕ‌و ش����تی‌ تر‪،‬‬ ‫ئه‌مه‌ش كاریگه‌ریی له‌سه‌ر فرۆشی‌ زێڕی‌ جامخانه‌‬ ‫هه‌بووه‌»‪.‬‬ ‫ی له‌دوبه‌یه‌و‌ه‬ ‫ی «هه‌روه‌ها ئه‌و جومله‌چیانه‌ ‌‬ ‫وتیش ‌‬ ‫زێڕی���ان ده‌هێن���ا‪ ،‬بازرگانییان ك���ه‌م بووه‌ته‌و‌ه‬ ‫چونكه‌ زه‌ره‌نگه‌ره‌كان فرۆشیان كه‌م بووه‌ته‌وه‌و‬ ‫ی بكه‌ن به‌سه‌ریاندا‪،‬‬ ‫وه‌ك جاران ناتوانن دابه‌ش��� ‌‬ ‫ی‬ ‫وه‌كو بازرگانی‌ ناوخۆش ئه‌مه‌یان كڕین‌و فرۆش ‌‬ ‫ی ك���ردووه‌‪ ،‬بۆ نمون ‌ه ماوه‌ی���ه‌ك له‌مه‌وبه‌ر‬ ‫زیاد ‌‬ ‫ێ‬ ‫له‌دوبه‌یه‌وه‌ زێڕ ده‌هات‌و ده‌ڕۆیشت بۆ ئێران له‌و ‌‬ ‫پاره‌یه‌كی‌ باش���ی‌ ده‌كرد‪ ،‬قاڵبه‌ سویس���رییه‌كان‬ ‫به‌س���ه‌دان كیلۆ ده‌هات‌و به‌ره‌و ئێران ده‌ڕۆیشت‪،‬‬ ‫ئێس���تا پێچه‌وان���ه‌ بووه‌ت���ه‌وه‌‪ ،‬له‌ئێرانه‌وه‌ دێ‌‌و‬ ‫ی‬ ‫ب���ه‌ره‌و دوب ‌هی‌ ده‌ڕوات‪ ،‬له‌به‌رئ���ه‌وه‌ی‌ نرخه‌كه‌ ‌‬ ‫ی‬ ‫له‌ئێران هه‌رزانتر‌ه به‌حوكمی‌ نزمبوونه‌و‌هی‌ نرخ ‌‬ ‫تمه‌نه‌كه‌یان‪ ،‬كه‌چی‌ ك ‌ه زێڕ دابه‌زییه‌وه‌ دیسانه‌و‌ه‬ ‫له‌دوبه‌وه‌یه‌و‌ه دێ‌‌و به‌ره‌و ئێران ده‌ڕواته‌وه»‪.‬‬ ‫ی‬ ‫خۆش���ناو باس���ی‌ له‌وه‌ كرد ك ‌ه ل���ه‌م هه‌فتانه‌ ‌‬ ‫ی نرخی‌ زێڕه‌و‌ه‬ ‫رابردوودا‪ ،‬به‌هۆی‌ به‌رزبوونه‌وه‌ ‌‬ ‫ژمارە ‪ * ٥‬هاوینی ‪www.sulccu.com * ٢٠١١‬‬

‫ی‬ ‫ی خێرا‌و به‌رده‌وام‪ ،‬به‌شێكی‌ زۆر ‌‬ ‫به‌ش���ێوه‌یه‌ك ‌‬ ‫ی كوردس���تان پاره‌ دانراوه‌كه‌یان‬ ‫ده‌وڵه‌مه‌نده‌كان ‌‬ ‫ی سوودو‬ ‫ده‌كرد به‌زێڕ به‌مه‌به‌ستی‌ به‌ده‌ستهێنان ‌‬ ‫ی‬ ‫قازانج‪ ،‬ئه‌و وتی‌ «بۆ نمون ‌ه له‌كاتی‌ به‌رزبوونه‌وه‌ ‌‬ ‫ی كڕی‌‪،‬‬ ‫ی زێڕدا ده‌وڵه‌مه‌ندێك ‪ 15‬كیلۆ زێڕ ‌‬ ‫نرخ��� ‌‬ ‫ی ‪ 4‬رۆژدا ‪ 45‬هه‌زار دۆالر بۆ ‪50‬‬ ‫كه‌چی‌ له‌م���او‌ه ‌‬ ‫هه‌زار دۆالر قازانجی‌ كرد»‪.‬‬ ‫وتیش���ی‌ «رۆژان���ی‌ كۆتایی‌ مانگ���ی‌ ئه‌یلولیش‪،‬‬ ‫ی‬ ‫ی ‪ 9/26‬ك��� ‌ه زێ���ڕ دابه‌زینێك ‌‬ ‫ی رۆژ ‌‬ ‫به‌تایبه‌ت��� ‌‬ ‫ی چه‌ندین‬ ‫ێ وێن ‌هی‌ به‌خۆی���ه‌وه‌ بین ‌‬ ‫مێژووی���ی‌‌و ب ‌‬ ‫ی قورس هاتن‬ ‫ی زیان ‌‬ ‫بازرگان‌و زه‌ڕه‌نگه‌ر تووش��� ‌‬ ‫ك ‌ه زیانه‌كانیان به‌س���ه‌دان ده‌فته‌ر دۆالر مه‌زه‌ند‌ه‬ ‫ده‌كرێت»‪.‬‬ ‫ی به‌وه‌ش كرد ك ‌ه زۆربه‌ی‌ هه‌ر‌ه‬ ‫هه‌روه‌ه���ا ئاماژ‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی دێته‌ س���لێمانی‌ له‌ڕێگه‌ ‌‬ ‫ی ئ���ه‌و بڕ‌ه زێڕ‌ه ‌‬ ‫زۆر ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ئه‌و گه‌ش���ت ‌‬ ‫فڕۆكه‌خان���ه‌وه‌ دێت‪ ،‬ك ‌ه زۆرب ‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی له‌دوبه‌ی‌‌و توركیاوه‌ به‌ره‌و س���لێمان ‌‬ ‫فڕۆكان ‌ه ‌‬ ‫دێن ب���اری‌ زێڕی���ان پێیه‌‌و هه‌ندێكج���ار باره‌ك ‌ه‬ ‫ی «هاتن‌و‬ ‫له‌ت���ه‌ن‌و ‪ 300‬كلی���ۆ زیاتره‌‪ ،‬ئ���ه‌و وت ‌‬ ‫ی‬ ‫رۆش���تنه‌وه‌ی‌ زێڕیش���مان هه‌یه‌‪ ،‬ئه‌و كه‌سانه‌ ‌‬ ‫ی‬ ‫خشڵی‌ دروس���تكراو ده‌هێنن به‌پێی‌ ئه‌و كێشه‌ ‌‬ ‫ده‌یهێن���ن ده‌بێ���ت بیبه‌نه‌وه‌ بۆ دوب���ه‌ی‌‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫به‌نمون ‌ه له‌فاتوره‌یه‌ك���ی‌ دابه‌زیندا له‌فڕۆكه‌خان ‌ه‬ ‫ی هه‌ی ‌ه ته‌نه���ا ‪ 30‬كیلۆ‬ ‫‪ 100‬كیل���ۆ بهێنێ���ت بۆ ‌‬ ‫ببات���ه‌وه‌ ده‌ره‌وه‌‪ ،‬له‌به‌رئه‌و‌ه ئه‌و بازرگان ‌ه ك ‌ه ‪30‬‬ ‫ی‬ ‫كیلۆكه‌ ده‌باته‌وه‌‪ ،‬به‌پار‌ه باقی كێشه‌كه‌ له‌دوبه‌ ‌‬ ‫ده‌كڕێته‌وه‌»‪.‬‬ ‫ی‬ ‫خۆش���ناو ئاماژه‌ی‌ ب���ه‌وه‌ش كرد ك��� ‌ه هه‌رێم ‌‬ ‫كوردس���تان به‌هه‌موو ش���ێوه‌یه‌ك س���وودمه‌ند‌ه‬ ‫ی زێڕ‪ ،‬چ له‌دوبه‌یه‌وه‌ بێت‬ ‫له‌هه‌موو جموجۆڵێك��� ‌‬ ‫بۆ ئێ���ران‌و چ به‌پێچه‌وانه‌وه‌‪ ،‬له‌هه‌ردوو باره‌كه‌دا‬ ‫جوڵ ‌هی‌ بازرگان���ی‌‌و حه‌واڵه‌و جوڵه‌ی‌ فڕۆكه‌خان ‌ه‬ ‫لێ���ی‌ س���وودمه‌ند ده‌بن‪ ،‬ئه‌و وت���ی‌ «داواكارین‬ ‫ی هه‌رێم كارئاس���انی‌ ب���كات بۆ ئه‌و‬ ‫له‌حكومه‌ت��� ‌‬ ‫كه‌سان ‌هی‌ له‌م بواره‌دا بازرگانی‌ ده‌كه‌ن‪ ،‬له‌كاتێكدا‬ ‫ی هه‌رێم‌و ئه‌هلییه‌كان له‌م بواره‌دا‬ ‫ده‌بوو بانكه‌كان ‌‬ ‫ی كارایان له‌و بوار‌ه‬ ‫گۆش���ه‌گیر نه‌بوونایه‌و رۆڵێك ‌‬ ‫بازرگانییه‌دا ببینیایه»‪.‬‬ ‫ی ل���ه‌وه‌ش كرده‌و‌ه ك��� ‌ه زێڕ‬ ‫خۆش���ناو جه‌غت��� ‌‬ ‫ی ئابورییه‌‪ ،‬چ‬ ‫له‌كوردس���تاندا ژێرخانێكی‌ به‌هێز ‌‬ ‫ب���ه‌و رێژه‌ زێ���ڕه‌ی‌ له‌الی‌ خه‌ڵك‌و له‌ن���او مااڵندا‬ ‫هه‌یه‌‪ ،‬چ به‌و‌هی‌ ل���ه‌الی‌ زه‌ڕه‌نگه‌رو بازرگانه‌كان‬ ‫هه‌ی���ه‌‪ ،‬ئه‌‌و وت���ی‌ «رێژه‌یه‌كی‌ باش ل���ه‌م كانزا‬ ‫به‌هاداره‌مان له‌كوردستاندا هه‌یه‌»‪.‬‬

‫ی‬ ‫له‌م هه‌فتانه‌ ‌‬ ‫ی‬ ‫رابردوودا‪ ،‬به‌هۆ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی نرخ ‌‬ ‫به‌رزبوونه‌وه‌ ‌‬ ‫ی‬ ‫زێڕه‌وه‌ به‌شێوه‌یه‌ك ‌‬ ‫ك‬ ‫به‌رده‌وام‪ ،‬به‌شێ ‌‬ ‫ی‬ ‫لەده‌وڵه‌مه‌نده‌كان ‌‬ ‫كوردستان پار‌ه‬ ‫دانراوه‌كه‌یان ده‌كرد به‌زێڕ‬ ‫ی ‪ 9/26‬ك ‌ه‬ ‫بەاڵم رۆژ ‌‬ ‫زێڕ دابه‌زینێكی‌ مێژوویی‌‌و‬ ‫بێ‌ وێنه‌ی‌ به‌خۆیه‌و‌ه‬ ‫ی چه‌ندین بازرگان‌و‬ ‫بین ‌‬ ‫ی‬ ‫زه‌ڕه‌نگه‌ر تووش ‌‬ ‫ی قورس هاتن ك ‌ه‬ ‫زیان ‌‬ ‫زیانه‌كانیان به‌سه‌دان‬ ‫ده‌فته‌ر دۆالر مه‌زه‌ند‌ه‬ ‫ده‌كرێت‬ ‫‪9‬‬


‫بازاڕی زێڕ‬ ‫بازرگانی‌و پیشەسازی‬

‫بازرگانی‌و پیشەسازی‬

‫زێڕ‪ ..‬سامانە یان ئاگر؟‬

‫"رۆژان ‌ه ‪ 50‬بۆ ‪ 70‬كیلۆ زێڕ له‌سلێمانیدا‬ ‫به‌رزبوونه‌وه‌و دابه‌زینی‌ نرخی‌ زێڕ‬ ‫به‌م شێوه‌یه‌ی‌ ئێستا كه‌ له‌مێژوو ‌‬ ‫ی‬ ‫خۆیدا بێوێنه‌ بووه‌‪ ،‬هه‌موو زه‌ڕه‌نگه‌رو‬ ‫بازرگانه‌كانی‌ ئه‌و بواره‌ی‌ سه‌رسام كردووه‌‪،‬‬ ‫شاره‌زایه‌كی‌ بازاڕی‌ زێڕ له‌م راپۆرته‌ی‌‬ ‫گۆڤاری‌ بازرگانی‌‌و پیشه‌سازیدا ئاماژه‌‬ ‫به‌وه‌ ده‌كات كه‌ زۆربه‌ی‌ ئه‌و گه‌شتی‌‬ ‫فڕۆكانه‌ی‌ له‌دوبه‌یه‌وه‌ به‌ره‌و سلێمانی‌ دێن‬ ‫باری‌ زێڕیان پێیه‌و هه‌ندێكجار باره‌كه‌‬ ‫له‌ت ‌هن‌و ‪ 300‬كیلۆ زیاتره‌‌و هه‌ندێكجاریش‬ ‫به‌پێچه‌وانه‌وه‌ زێڕ له‌سلێمانییه‌وه‌ به‌ره‌و‬ ‫دوبه‌ی‌ ده‌برێت‪ ،‬ئه‌و ده‌ڵێت «رۆژانه‌‬ ‫له‌شاری‌ سلێمانیدا ‪ 50‬بۆ ‪ 70‬كیلۆ زێڕ‬ ‫كڕین‌و فرۆش ده‌كرێت»‪.‬‬

‫سه‌ره‌تای‌ مانگی‌ ئه‌یلول‪ ،‬زێڕ نرخێكی‌ پێوانه‌یی‌‌و ‪2001‬ه‌وه‌ ك����ه‌ قاعی����د‌ه هێرش����ی‌ كرده‌ س����ه‌ر‬ ‫مێژووی����ی‌ تۆمار كرد‪ ،‬رۆژی‌ دوو ش����ه‌ممه‌ ‪ 9/7‬دوو ئاس����مان رووش����ێنه‌كه‌ی‌ نیویۆرك‪ ،‬تا ئه‌م‬ ‫نرخی‌ یه‌ك ئۆنس����ه‌ (واته‌ ‪ 31‬گ����رام) زێڕ به‌رز ساته‌وه‌خته‌ كه‌ ‪ 10‬س����اڵی‌ به‌سه‌ردا تێده‌په‌ڕێت‬ ‫ب����ووه‌وه‌ بۆ ‪ 1923‬دۆالر‌و رۆژی‌ ‪ 9/26‬نرحی‌ زێڕ ب����ه‌رده‌وام نرخی‌ زێڕ به‌ش����ێوه‌ی خه‌تی‌ به‌یانی‌‬ ‫دابه‌زینێكی‌ مێژوویی‌ به‌خۆیه‌وه‌ بینی‌ كه‌ له‌گه‌ڵ‌ له‌به‌رزیوونه‌وه‌دایه»‪.‬‬ ‫كردنه‌وه‌ی‌ بازاڕه‌كانی‌ بۆرسه‌دا نرخی‌ یه‌ك ئۆنسه‌ ناوبراو هۆكاری‌ ئه‌مه‌شی‌ به‌س����ته‌وه‌ به‌ناجێگیر‬ ‫ل���� ‌ه ‪ 1656‬دۆالره‌وه‌ داب����ه‌زی‌ ب����ۆ ‪ 1530‬دۆالر‪ ،‬بوونی‌ باری‌ سیاسی‌‌و قه‌یرانی‌ ئابوری‌ جیهانه‌وه‌‪،‬‬ ‫ی جگه‌ له‌وه‌ی‌ كه‌ پێشتر بڕی‌ تێچوونی‌ ده‌رهێنانی‌‬ ‫لێپرسراوی‌ پێش����ووی‌ زه‌ڕه‌نگه‌ره‌كانی‌ سلێمان ‌‬ ‫«خۆشناو عومه‌ر به‌گ» به‌سه‌رسوڕمانه‌وه‌ باس زێڕ له‌كانه‌كاندا كه‌متری‌ تێده‌چوو‪ ،‬به‌اڵم ئێس����تا‬ ‫له‌م هه‌ڵبه‌زو داب����ه‌زه‌ی‌ نرخی‌ زێڕ ده‌كاو ده‌ڵێت ب����ڕی‌ تێچوونه‌ك����ه‌ی‌ زۆر زیات����ری‌ تێده‌چێ����ت‪،‬‬ ‫«ئه‌م ‌ه شتێكه‌ خۆمان پێشبینیمان نه‌ده‌كرد»‪ .‬هه‌روه‌ه����ا هۆكارێكی‌ دیكه‌ش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ زۆربه‌ی‌‬ ‫ی له‌ئاستی‌ س����ه‌رمایه‌دارو وه‌به‌رهێن����ه‌ جیهانییه‌كان‌و بانكی‌‬ ‫ئه‌و هۆكاری‌ به‌رزبوونه‌وه‌ی‌ نرخی‌ زێڕ ‌‬ ‫جیهاندا گه‌ڕانده‌وه‌ ب����ۆ چه‌ند هۆكارێك‪« ،‬ئێمه‌ ناوه‌ندی‌ واڵتان����ی‌ جیهان پاره‌كانیان ده‌گۆڕنه‌وه‌‬ ‫س����ه‌رنجمان داوه‌ ل����ه‌دوای‌ ‪11‬ی‌ س����ێپتێمبه‌ری‌ ب����ۆ ئه‌م كانزا به‌ه����اداره‌‌و عه‌مباری‌ ده‌كه‌ن‪ ،‬به‌و‬

‫زێڕ ئەو کانزا بەهادارەی ماوەی ‪ ١٠‬ساڵە نرخەکەی لەبەرزبوونەوەی بەردەوامدایە‬

‫‪8‬‬


‫بازرگانی‌و پیشەسازی‬

‫له‌به‌رزبوونه‌وه‌دایه"‌‬ ‫سلێمانی‬ ‫یەکێکە لەگرانترین‬ ‫شارەکانی دنیا‬ ‫لەڕووی نرخی‬ ‫زەوی‌و زارو‬ ‫خانووەبەرەوە‬

‫بوون ‪ 25‬ده‌فته‌ر ده‌كات»‪.‬‬ ‫ناوب���راو ئاماژه‌ی‌ به‌وه‌ كرد ك���ه‌ نرخی‌ زه‌وی‌‌وزار‬ ‫(بازرگان���ی‌ بێت یان ش���وێنی‌ نیش���ته‌جێ‌ بوون‬ ‫بێت)‪ ،‬له‌ناو ش���ارو ده‌ره‌وه‌ی‌ ش���ار به‌شێوه‌یه‌كی‌‬ ‫هێڵی‌ به‌یانی‌ تا دێ‌ ب���ه‌رزو به‌رزتریش ده‌بێته‌وه‌‪،‬‬ ‫ئه‌و ئاماژه‌ی‌ به‌وه‌ كرد كه‌ له‌ناو ش���وێنی‌ بازرگانی‌‬ ‫مه‌ركه‌زی‌ شاردا تاك‌وته‌را شوێنێك یان خانووییه‌ك‬ ‫مابێت له‌س���ه‌هۆڵه‌كه‌ یان س���ه‌ر جاده‌ی‌ قه‌نات‌و‬ ‫ئه‌و ش���وێنانه‌ كه‌ بڕوخێنرێت به‌مه‌به‌ستی‌ كردنی‌‬ ‫به‌ش���وێنی‌ بازرگانی‌‪ ،‬مه‌ترێك زه‌وی‌ تیایاندا هه‌ر‬ ‫له‌كڕی���ن نایه‌ت‪ ،‬كه‌ له‌نێ���وان ‪ 3000‬دۆالر بۆ ‪5000‬‬ ‫دۆالردایه‌‪.‬‬ ‫ئه‌و ئاماژه‌ی‌ ب���ه‌وه‌ش كرد كه‌ ئه‌م به‌رزبوونه‌وه‌یه‌‬ ‫ژمارە ‪ * ٥‬هاوینی ‪www.sulccu.com * ٢٠١١‬‬

‫په‌یوه‌ن���دی‌ به‌كه‌ش���ی‌ ئارامی‌ كوردس���تانه‌وه‌یه‌‪،‬‬ ‫ئه‌گه‌ر ئ���ه‌م ئارامییه‌ به‌رده‌وام بێ���ت ئه‌وا نرخ ‌ی‬ ‫زه‌وی‌‌وزار زیاتر به‌رزبوون���ه‌وه‌ به‌خۆیه‌وه‌ ده‌بینێ‌‪،‬‬ ‫ئه‌گه‌رنا ب���ۆ نمونه‌ ته‌نانه‌ت دۆخێكی‌ وه‌ك ئه‌وه‌ی‌‬ ‫مانگ���ی‌ رابردوو كه‌ بارگرژی‌ كه‌وته‌ نێوان هه‌رێمی‌‬ ‫كوردستان‌و هه‌ریه‌ك له‌توركیاو ئێران‌و عێراقه‌وه‌‪،‬‬ ‫بازاڕی‌ كڕین‌و فرۆش���ی‌ زه‌وی‌‌وزاری‌ تا ئه‌ندازه‌یه‌ك‬ ‫سست كرد‪.‬‬ ‫به‌اڵم هه‌ندێك له‌وانه‌ی‌ نووس���ینگه‌ی‌ زه‌وی‌‌وزاریان‬ ‫هه‌یه‌‪ ،‬ئه‌م سست بوونه‌ی‌ مانگی‌ رابردووی‌ كڕین‌و‬ ‫فرۆش���ی‌ زه‌وی‌‌وزار ده‌گه‌ڕێننه‌وه‌ بۆ هاتنی‌ مانگی‌‬ ‫ره‌مه‌زان‪.‬‬ ‫دالوه‌ر كه‌ چه‌ند ساڵێكه‌ نووسینگه‌یه‌كی‌ زه‌وی‌‌وزاری‌‬

‫هه‌ی���ه‌و زیاتر كڕین‌و فرۆش به‌و زه‌وییانه‌وه‌ ده‌كات‬ ‫كه‌ له‌گه‌ڕه‌كی‌ قڕگه‌ی‌ قه‌راغ‬ ‫ش���اردان‪ ،‬پێیوایه‌ «ره‌مه‌زان���ان عاده‌ته‌ن كڕین‌و‬ ‫فرۆشتنی‌ زه‌وی‌‌وزارو خانوو كزو سست ده‌بێت»‪.‬‬ ‫ئه‌و وتی‌ «ئه‌گه‌ر س���ه‌یر كه‌ی���ت به‌نمونه‌ نرخی‌‬ ‫ئێس���تای‌ زه‌وی‌‌وزار له‌ده‌ش���تی‌ قڕگه‌دا به‌ به‌راورد‬ ‫له‌گ���ه‌ڵ‌ ‪ 6‬مان���گ له‌مه‌وبه‌ر‪ ،‬زی���اد له‌ده‌فته‌رێكی‌‬ ‫چووه‌ته‌ سه‌ر‪ ،‬له‌و ماوه‌یه‌و له‌م شوێنه‌دا هه‌ر پارچه‌‬ ‫زه‌وییه‌كی‌ شوێنی‌ نیشته‌جێ‌ بوونی‌ ‪ 250‬مه‌تری‌ له‌‬ ‫‪ 6‬ده‌فته‌ره‌وه‌ بووه‌ به‌زیاتر له‌ ‪ 7‬ده‌فته‌ر»‪.‬‬ ‫به‌بڕوای‌ ئ���ه‌و به‌رز بوون���ه‌وه‌ی‌ به‌رده‌وامی‌ نرخی‌‬ ‫زه‌وی‌‌وزاریش���ی‌ گه‌ڕانده‌وه‌ بۆ ئه‌و جوڵه‌ به‌هێزه‌ی‌‬ ‫كه‌ له‌بازرگانی���دا به‌دیده‌كرێ‌‌و وتی‌ «به‌نمونه‌ زۆر‬ ‫بازرگان ك ‌ه له‌ئاڵوگۆڕێكی‌ بازرگانیدا لێره‌وه‌ ده‌چنه‌‬ ‫چین‌و دێنه‌وه‌ ج���اری‌ وایه‌ ‪ 5‬ده‌فته‌ر دۆالر قازانج‬ ‫ده‌ك���ه‌ن‪ ،‬ناچن له‌ماڵه‌وه‌ داینێ���ن دێن پارچه‌یه‌ك‬ ‫زه‌وی‌ پێده‌ك���ڕن‪ ،‬ئه‌م���ه‌ش خواس���ت زۆر ده‌كات‬ ‫له‌كاتێكدا كه‌ خستنه‌ڕووی‌ زه‌وی‌‌وزار سنوورداره‌»‪.‬‬ ‫ئ���ه‌و باس���ی‌ ل���ه‌وه‌ش كرد ك���ه‌ به‌حوكم���ی‌ ئه‌و‬ ‫قه‌ره‌باڵغ���ی‌‌و گۆڕانكاریی‌و ش���ه‌پۆلی‌ كۆچكردنه‌ی‌‬ ‫له‌ن���او ش���اره‌كانی‌ عێ���راق‌و ناوچه‌ك���ه‌وه‌ رووه‌و‬ ‫س���لێمانی‌‌و هه‌رێمی‌ كوردستان روویداوه‌‪ ،‬خواست‬ ‫له‌سه‌ر زه‌وی‌‌وزارو خانوو زیاتر بووه‌‪.‬‬ ‫له‌كاتێك���دا ك���ه‌ به‌ش���ێكی‌ زۆری‌ پ���اره‌و داهات‬ ‫له‌ناوخۆی‌ كوردس���تاندا له‌بازرگانی‌ كڕین‌و فرۆشی‌‬ ‫زه‌وی‌‌وزاردا خراوه‌ته‌گه‌ڕ‪ ،‬میران به‌سه‌رسوڕمانه‌وه‌‬ ‫ده‌ڵێت «س���لێمانی‌ یه‌كێكه‌ له‌گرانترین شاره‌كانی‌‬ ‫دنیا له‌ڕووی‌ نرخی‌ زه‌وی‌‌و زارو خانووه‌وه‌»‪.‬‬

‫‪11‬‬


‫بازاڕی زەوی‌و زار‬ ‫بازرگانی‌و پیشەسازی‬

‫بازرگانی‌و پیشەسازی‬

‫"رۆژ به‌ڕۆژ نرخ ‌ی زه‌وی‌‌و زارو خــانوو‬ ‫خواست له‌سه‌ر كڕینی‌ زه‌وی‌‌و زارو خانووبه‌ره‌‬ ‫به‌رده‌وام له‌هه‌ڵكشاندایه‌‪ ،‬تا دێ‌ نرخی‌ زه‌وی‌‌و‬ ‫زاری‌ بازرگانی‌‌و شوێنی‌ نیشته‌جێ‌ بوون‬ ‫گرانتر ده‌بێت‪ ،‬شاره‌زایه‌ك هۆكاری‌ سه‌ره‌كی‌‬ ‫ده‌گه‌ڕێنێته‌وه‌ بۆ زۆریی‌ پاره‌و ده‌ڵێت «نرخی‌‬ ‫دۆنمێك زه‌وی‌ له‌چوارده‌وری‌ سلێمانی‌ ئێستا به‌رز‬ ‫بووته‌وه‌ بۆ ‪ 120‬هه‌زار دۆالر»‪.‬‬ ‫«میران س���ه‌عید» كه‌ هاواڵتییه‌كی‌ به‌ڕه‌چه‌ڵه‌ك‬ ‫كورد‌و خه‌ڵكی‌ سلێمانییه‌‪ ،‬دوای‌ به‌سه‌ربردنی‌ چه‌ند‬ ‫س���اڵێك ژیان وه‌ك په‌نابه‌ر له‌هۆڵه‌ندا‪ ،‬به‌مدواییه‌‬ ‫گه‌ڕاوه‌ته‌وه‌و كوردس���تان‌و ده‌ی���ه‌وێ‌ خانووییه‌كی‌‬ ‫شیاوی‌ به‌نرخێكی‌ گونجاو‌و به‌ئه‌ندازه‌ی‌ شوقه‌كه‌ی‌‬ ‫ئه‌مس���ترادامی‌ ده‌س���تكه‌وێت بۆ نیشته‌جێ‌ بوون‬ ‫ب���ه‌اڵم بێ‌ فایده‌یه‌‪ ،‬ئه‌و وت���ی‌ «نرخی‌ زه‌وی‌‌وزارو‬ ‫خان���وو لێ���ره‌ له‌ئه‌مس���تردام گرانت���ره‌‪ ،‬گه‌ر ئه‌و‬ ‫شوقه‌یه‌ بفرۆشم له‌ئه‌مستردامی‌ پایته‌ختی‌ هۆڵه‌ندا‬ ‫هه‌مه‌‪ ،‬پاره‌ی‌ خانووییه‌كی‌ هاكه‌زایم له‌ناو هه‌ندێك‬ ‫له‌گه‌ڕه‌كانی‌ ناو شاری‌ سلێمانی‌ بۆ ناكات»‪.‬‬ ‫می���ران بێزاری‌‌و سه‌رس���وڕمانی‌ خ���ۆی‌ به‌رامبه‌ر‬ ‫ب���ه‌ به‌رزبوونه‌وه‌ی‌ به‌رده‌وامی‌ نرخ���ی‌ زه‌وی‌‌وزارو‬ ‫خانووبه‌ره‌ له‌سلێمانی‌‌و كوردس���تاندا ده‌رده‌بڕێ‌‌و‬ ‫ده‌ڵێت «له‌پایته‌خته‌كانی‌ ئه‌وروپاش نرخ به‌مجۆره‌‬ ‫گران‌و جێی‌ سه‌رسامی‌ نییه‌«‪.‬‬ ‫میران نمونه‌یه‌ك���ه‌ له‌ژماره‌یه‌كی‌ زۆری‌ هاواڵتیانی‌‬ ‫دانیش���تووی‌ س���لێمانی‌‌و كوردس���تان كه‌ به‌هۆی‌‬ ‫به‌رزبوون���ه‌وه‌ی‌ به‌رده‌وام���ی‌ نرخ���ی‌ زه‌وی‌‌و زارو‬ ‫خانووب���ه‌ره‌وه‌ هه‌ندێكجار فری���ای‌ كڕینی‌ ناكه‌ون‪،‬‬ ‫زۆرێك له‌ش���اره‌زایان هۆكاری‌ ئه‌مه‌ له‌زۆریی‌ پاره‌و‬ ‫سه‌رمایه‌دا ده‌بینن له‌كوردستان‪.‬‬ ‫به‌ڕێوه‌به‌ری‌ پێشووی‌ به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی‌ زه‌وی‌‌و زاری‌‬ ‫س���لێمانی‌ عومه‌ر عه‌لی‌ محه‌مه‌د كه‌ به‌«عومه‌ری‌‬ ‫زه‌وی‌و زار» ناس���راوه‌‪ ،‬ئاماژه‌ ب���ه‌وه‌ ده‌كات رۆژ‬ ‫ب���ه‌ڕۆژ نرخ���ی‌ زه‌وی‌‌و زارو خانووبه‌ره‌ له‌ش���اری‌‬ ‫س���لێمانی‌ له‌به‌رزبوونه‌وه‌دای���ه‌‌و ده‌ڵێت «هۆكاره‌‬ ‫سه‌ره‌كییه‌كه‌شی‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ پاره‌یه‌كی‌‬ ‫زۆر‌و سه‌رمایه‌یه‌كی‌ زۆر له‌كوردستان‌و شاردایه‌‪ ،‬ئه‌و‬ ‫خه‌ڵك���ه‌ی‌ ئه‌و پاره‌ زۆره‌یان الیه‌ ناچن پاره‌كه‌یان‬ ‫دانانێن‪ ،‬به‌ڵكو دێن ده‌یده‌ن به‌پارچه‌ زه‌وییه‌ك یان‬ ‫خانووییه‌ك‌و دواتر پاره‌ی‌ زیاتریان بۆ ده‌كات»‪.‬‬ ‫ئه‌و له‌كاتێك���دا كه‌ ئاماژه‌ ب���ه‌وه‌ ده‌كات خه‌ڵكی‌‬ ‫وایه‌ زیاد له‌بیس���ت پارچه‌ زه‌وی‌ كڕیوه‌‪ ،‬پێشیوایه‌‬ ‫كه‌ ئێس���تا له‌ناو به‌ش���ێك له‌خه‌ڵكی ده‌وڵه‌مه‌نددا‬ ‫بووه‌ به‌«مۆد»‪ ،‬ئه‌گه‌ر باخێكت له‌ده‌ره‌وه‌ی‌ ش���ار‬ ‫نه‌بێ���ت «عه‌یب���ه‌«‪ ،‬بۆیه‌ ده‌بینی‌ ه���ه‌ر خه‌ڵكه‌و‬ ‫ده‌چێت چه‌ند دۆنمێ���ك زه‌وی‌ ده‌كڕێت‌و بۆ خۆی‌‬ ‫ده‌ی���كات به‌ب���اخ‪ ،‬هه‌ندێكجاریش به‌ب���ێ‌ ئه‌وه‌ی‌‬ ‫ئه‌م موڵكایه‌تییانه‌یان بچێته‌ خانه‌ی‌ هیچ یاس���ا‌و‬ ‫رێنماییه‌كان���ه‌وه‌ چونكه‌ به‌پێی‌ یاس���ا نابێت باخ‬ ‫ل���ه‌‪ 10‬دۆنم كه‌متر بێت‪ ،‬كه‌ ئه‌و باخانه‌ی‌ ئێس���تا‬

‫‪10‬‬

‫نرخی دۆنمێک زەوی لەدەوری شار گەیشتە ‪ ١٢‬دەفتەر "‪ ١٢٠‬هەزار دۆالر"‬

‫هه‌ن زۆربه‌ی‌ هه‌ره‌ زۆری���ان ئه‌م مه‌رجه‌یان نییه‌‪،‬‬ ‫من له‌و ب���واره‌دا زانیارم هه‌یه‌و ئ���اگادارم ئه‌گه‌ر‬ ‫لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كی‌ ورد بكرێت ده‌رده‌كه‌وێت زۆربه‌ی‌‬ ‫ئه‌و ش���وێنانه‌ی‌ كه‌ ئێستا له‌سیته‌ك‌و مێرگه‌ پاندا‬ ‫كراون به‌باخ‌و ڤێال‪ ،‬موڵكی‌ حكومه‌تن‌و ئه‌وله‌ویاتی‌‬ ‫قانونی‌‌و تاپۆیان نییه‌و ‪%95‬یان نایاسایین‌و موڵكی‌‬ ‫ته‌سوییه‌ نه‌كراون»‪.‬‬ ‫عومه‌ری‌ زه‌وی‌‌و زار ئاماژه‌ی‌ به‌وه‌ش كرد كه‌ له‌ئاستی‌‬ ‫ش���اره‌وانییه‌كاندا دیس���ان به‌هۆی‌ ئیف���راز كردنی‌‬ ‫زه‌وی‌‌وزاره‌وه‌ نرخی‌ زه‌وی‌ هه‌ر له‌به‌رزبوونه‌وه‌دایه‌‪،‬‬ ‫ئ���ه‌و وتی‌ «گرانترین زه‌وی‌ له‌چوارده‌وری‌ ش���اری‌‬ ‫سلێمانیدا كه‌ من زانیاریم هه‌بێت دۆنمی‌ چوووه‌ته‌‬ ‫‪ 12‬ده‌فته‌ر‪ ،‬ئه‌ویش له‌قوله‌ره‌سی‌‌و مه‌ال داودو ئه‌و‬

‫ش���وێنانه‌یه‌ كه‌ ده‌كرێن به‌هه‌واری‌ ش���ار‪ ،‬ئه‌مانه‌‬ ‫به‌موڵكی‌ فرۆشراون‌و حه‌قی‌ ته‌سه‌روفن»‪.‬‬ ‫ئه‌و باس���ی‌ له‌وه‌ ك���رد كه‌ ئێس���تا له‌ده‌وروبه‌ری‌‬ ‫تاسلوجه‌و ئه‌و شوێنانه‌ نرخی‌ هه‌ر دۆنمێك زه‌وی‌‬ ‫له‌نێوان ‪ 4‬بۆ ‪ 6‬ده‌فته‌ردایه‌‌و وتی‌ «تا دوورتریش‬ ‫كه‌ویت���ه‌وه‌ به‌پێ���ی‌ دوورو نزیك���ی‌‌و گونج���اوی‌‬ ‫شوێنه‌كه‌و چڕی‌ باخات نرخه‌كه‌ی‌ ده‌گۆڕێت‌و كه‌م‌و‬ ‫زیاد ده‌كات»‪.‬‬ ‫عومه‌ری‌ زه‌وی‌‌وزار باس���ی‌ له‌وه‌ كرد ئێس���تا له‌ناو‬ ‫ش���اری‌ س���لێمانیدا گرانترین مه‌ت���ری‌ زه‌وی‌ الی‌‬ ‫گه‌ڕه‌كی‌ كوردس���ات‌و به‌رزاییه‌كانی‌ ناو ش���اره‌ كه‌‬ ‫هه‌ر مه‌ترێكی‌ چووه‌ته‌ نزیكه‌ی‌ ‪ 12‬بۆ ‪ 15‬وه‌ره‌قه‌‪،‬‬ ‫ئه‌و وت���ی‌ «له‌به‌ختیاری‌ ‪ 200‬مه‌تری‌ نیش���ته‌جێ‌‬


‫بازاڕی جگەرە‬

‫بازرگانی‌و پیشەسازی‬

‫بازرگانی‌و پیشەسازی‬

‫"سااڵن ‌ه زیاتر له‌ملیارێك دۆالر‬ ‫جگه‌ر‌ه ده‌هێنرێت ‌ه كوردستانه‌وه‌"‬ ‫رۆژان ‌ه ‪ 500‬كارتۆن جگه‌ره‌ له‌سلێمانی‌ ده‌فرۆشرێت‬ ‫رێژه‌یه‌كی‌ زۆر له‌خه‌ڵكی‌ كوردستان جگه‌ره‌‬ ‫ده‌كێشن‪ ،‬بازرگانێكی‌ جگه‌ره‌ ده‌ڵێت «رۆژانه‌‬ ‫زیاتر له‌‪ 500‬كارتۆن جگه‌ره‌ له‌سلێمانیدا‬ ‫ده‌فرۆشرێت»‪ ،‬ئه‌و پێیوایه‌ «سااڵنه‌ به‌بڕی‌‬ ‫زیاتر له‌ملیارێك دوالر جگه‌ره‌ ده‌هێنرێته‌‬ ‫كوردستانه‌وه‌»‪.‬‬ ‫مامۆس���تا نه‌ریم���ان عومه‌ری‌ ته‌مه‌ن ‪ 45‬س���اڵ‌‌و‬ ‫دانیش���تووی‌ ناو شاری‌ س���لێمانی‌‪ ،‬دوای‌ ئه‌وه‌ی‌‬ ‫رۆژانه‌ نزیكه‌ی‌ ‪ 2‬پاكه‌ت جگه‌ره‌ی‌ ده‌كێشا‪ ،‬ئێستا‬ ‫یه‌كێ���ك له‌خۆزگه‌ گه‌وره‌كان���ی‌ ژیانی‌ به‌دیهێناوه‌‬ ‫ك���ه‌ ئه‌وی���ش وازهێنانه‌ له‌جگه‌ره‌كێش���ان‌و وه‌ك‬ ‫خ���ۆی‌ ده‌ڵێ‌ رۆژانه‌ ژه‌هرو دوكه‌ڵی‌ چل جگه‌ره‌ی‌‬ ‫ده‌كرد به‌قوڕگ‌و س���ییه‌كانی‌ خۆیدا‌و خووییه‌كی‌‬ ‫نه‌گریسی‌ پێوه‌ گرتبوو‪ .‬ئه‌و وتی‌ «هه‌ست ده‌كه‌م‬ ‫جگه‌ره‌كێش���ان گه‌وره‌ترین زیانی‌ به‌ته‌ندروستیم‬ ‫گه‌یان���دووه‌‪ ،‬خۆزگه‌م به‌وان���ه‌ی‌ له‌ژیانیاندا ته‌نها‬ ‫جگه‌ره‌یه‌كیان نه‌كێشاوه‌»‪.‬‬ ‫ئه‌و ئام���اژه‌ به‌وه‌ش ده‌كات ك���ه‌ له‌وه‌ته‌ی‌ وازی‌‬

‫‪ 150‬ماركه‌ی‌ جیاوازی‌ جگه‌ره‌ دێته‌ كوردستانه‌وه‬ ‫ژمارە ‪ * ٥‬هاوینی ‪www.sulccu.com * ٢٠١١‬‬

‫له‌جگه‌ره‌كێشان هێناوه‌‪ ،‬هه‌ست ده‌كات تامی‌ ناو‬ ‫ده‌می‌ خۆش���ترو خه‌وی‌ ئاسووده‌ترو هه‌ناسه‌دان‌و‬ ‫ته‌ندروستیشی‌ زۆر باشتره‌‪.‬‬ ‫مامۆس���تا نه‌ریم���ان وازی‌ له‌و «خ���ووه‌» هێنا‪،‬‬ ‫به‌اڵم هێش���تا هه‌زارانی‌ وه‌ك مامۆس���تا نه‌ریمان‬ ‫هه‌ن له‌سه‌ر خووه‌كه‌ی‌ خۆیان به‌رده‌وامن‌و رۆژانه‌‬ ‫خه‌ریك���ی‌ جگه‌ره‌كێش���انن‪ ،‬ئه‌م���ه‌ش وایكردووه‌‬ ‫رۆژانه‌ به‌س���ه‌دان كارتۆن جگه‌ره‌ له‌س���لێمانیدا‬ ‫بفرۆشرێ‌‪.‬‬ ‫حه‌س���ه‌ن گه‌اڵڵه‌یی‌ كه‌ خاوه‌نی‌ فرۆش���گای‌ رۆژه‌‬ ‫بۆ فرۆش���تنی‌ هه‌موو جۆره‌ جگه‌ره‌یه‌كی‌ بیانی‌‪،‬‬ ‫به‌گۆڤ���اری‌ بازرگانی‌‌و پیشه‌س���ازی‌ راگه‌یاند كه‌‬ ‫ئێس���تا زیاتر له‌ ‪ 150‬مارك���ه‌ی‌ جیاوازی‌ جگه‌ره‌‬ ‫دێته‌ كوردس���تانه‌وه‌‌و ده‌ی���ان كۆمپانیای‌ بچوك‌و‬ ‫زه‌به‌الحیش خه‌ریك���ی‌ هێنانی‌ جگه‌ره‌و بازرگانی‌‬ ‫كردن به‌جگه‌ره‌وه‌ن‪ .‬ئه‌و وت���ی‌ «رۆژانه‌ جگه‌ره‌‬ ‫له‌چه‌ندی���ن واڵتی‌ جی���اوازی‌ ئه‌وروپاو ئاس���یاو‬ ‫ی وش���كانی‌‌و‬ ‫ئوس���تورالیا‌و ئه‌مه‌ریكاوه‌و له‌ڕێگه‌ ‌‬ ‫فڕۆكه‌خانه‌وه‌ به‌ره‌و كوردستان دێت»‪.‬‬

‫ی‬ ‫ئ���ه‌و ئاماژه‌ی‌ ب���ه‌و‌ه كرد ك ‌ه زۆرترین فرۆش��� ‌‬ ‫ی‬ ‫ی جگ���ه‌ره‌ ئه‌مڕۆ له‌س���لێمانیدا‪ ،‬جگه‌ره‌ ‌‬ ‫جۆر ‌‬ ‫ی جگه‌ر‌ه‬ ‫ی ج���ۆر ‌‬ ‫ی «فرۆش��� ‌‬ ‫«میالنۆ»ی���ه‌و وت ‌‬ ‫به‌ڕۆژه‌‪ ،‬بۆ نمونه‌ پێشتر ئیفی‌ ره‌ش زیاتر سه‌رف‬ ‫ی ره‌ش‌و پرێش ‌هر‌و‬ ‫ده‌بوو‪ ،‬ئێستاش رۆیالس‌و ئیف ‌‬ ‫ی باریك‌و رۆسمه‌ن‌و كه‌نت هه‌ریه‌كه‌‌و رۆژان ‌ه‬ ‫پاین ‌‬ ‫ده‌یان كارتۆنیان لێده‌فرۆشرێت»‪.‬‬ ‫ی له‌وه‌ش كرد ك ‌ه گرانترین جگه‌ر‌ه‬ ‫ناوبراو باس��� ‌‬ ‫ی‬ ‫ی مالیبۆرۆ ‌‬ ‫ی س���لێمانیدا جگه‌ره‌ ‌‬ ‫ئێستا له‌بازاڕ ‌‬ ‫توركیی��� ‌ه ك��� ‌ه پارچه‌ی‌ ب���ه‌‪ 56‬ه���ه‌زار دیناره‌‪،‬‬ ‫مالیب���ۆرۆی‌ تورك���ی‌ كۆنه‌كه‌ش ك���ه‌ زۆر كه‌م ‌ه‬ ‫ی ‪80‬‬ ‫له‌بازاڕدا له‌مه‌ش مه‌رغوبتره‌‌و ئێستا پارچه‌ ‌‬ ‫ه���ه‌زار دینار ده‌كات‪ ،‬هه‌روه‌ها كه‌نت پیپلی‌ درێژ‬ ‫كه‌ پێشتر پارچ ‌هی‌ ب ‌ه ‪ 30‬هه‌زار دینار بوو‪ ،‬ئێستا‬ ‫ی چووه‌ت��� ‌ه ‪ 55‬هه‌زار دینار‪ .‬هه‌رزانترین‬ ‫نرخه‌ك ‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی عادیی ‌ه ك���ه‌ پارچه‌ ‌‬ ‫ی ش���ین ‌‬ ‫جگ���ه‌ره‌ش پاین ‌‬ ‫ی وت���ی‌ «زۆری‌‌و‬ ‫ب��� ‌ه ‪ 2‬هه‌زار‌و نی���وه‌‪ .‬گه‌اڵڵه‌ی ‌‬ ‫ی به‌نرخه‌وه‌ نییه‌‪ ،‬به‌ڵكو‬ ‫كه‌می‌ ف���رۆش په‌یوه‌ند ‌‬ ‫ی جگه‌ره‌كێشه‌وه‌یه‌»‪.‬‬ ‫په‌یوه‌ندی‌ به‌حه‌زو زه‌وق ‌‬ ‫ی ئه‌و‬ ‫ی ب���ه‌وه‌ كرد ك���ه‌ به‌مه‌زه‌نده‌ ‌‬ ‫ئ���ه‌و ئاماژ‌ه ‌‬ ‫رۆژان ‌ه س���ه‌روو ‪ 500‬كارتۆن جگه‌ر‌ه له‌سلێمانیدا‬ ‫ده‌فرۆش���رێت‌و ملیۆنه‌ها دۆالر له‌م بازرگانییه‌دا‬ ‫ی «من ئاگادارم‬ ‫ئاڵوگ���ۆڕ ده‌كرێت‪ ،‬ناوبراو وت��� ‌‬ ‫كۆمپانی���ا هه‌ی ‌ه مانگان ‌ه زیات���ر ل ‌ه ‪ 1500‬كارتۆن‬ ‫ی پرێش���ج ده‌فرۆشێت‪ ،‬هه‌ش��� ‌ه مانگان ‌ه‬ ‫جگه‌ر‌ه ‌‬ ‫زیات���ر ل��� ‌ه ‪ 3‬ه���ه‌زار كارتۆن جگ���ه‌ره‌ی‌ رۆیال‬ ‫ده‌فرۆشێت»‪.‬‬ ‫ی له‌سه‌ر ئه‌و‌ه كرده‌و‌ه‬ ‫گه‌اڵڵه‌یی‌ هه‌رچه‌نده‌ جه‌غت ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ئه‌و ج���ۆر‌ه جگه‌ران ‌ه ‌‬ ‫ك��� ‌ه زۆرب ‌هی‌ هه‌ره‌ زۆر ‌‬ ‫ئێستا له‌بازاڕدان‪ ،‬كوالێتییان نزمه‌و توتنه‌كانیان‬ ‫پوخت نییه‌‌و هه‌ندێكیشیان ورد‌ه دارو قه‌وزه‌یان‬ ‫ی جگه‌ره‌ مانگ‬ ‫ی فرۆش ‌‬ ‫تێكه‌ ‌ڵ ده‌كرێ‌‪ ،‬به‌اڵم رێژ‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫به‌مانگ له‌س���لێمانی‌ به‌رزتر ده‌بێته‌وه‌‪ ،‬ئه‌‌و وت ‌‬ ‫«ئه‌مس���ا ‌ڵ ب ‌ه به‌راورد به‌پار فرۆشی‌ جگه‌ره‌ زۆر‬ ‫ی‬ ‫ی ئێمه‌ فرۆش به‌ڕێژ‌ه ‌‬ ‫زیات���ر بووه‌‪ ،‬بۆ نمونه‌ ال ‌‬ ‫‪ %60‬زیادی‌ كردووه‌»‪.‬‬ ‫ناوب���راو ئام���اژه‌ی‌ به‌وه‌ش كرد ك���ه‌ هه‌رچه‌ند‌ه‬ ‫ی به‌رفراوان هه‌یه‌ ب���ۆ كه‌مكردنه‌وه‌و‬ ‫هه‌ڵمه‌تێك��� ‌‬ ‫نه‌هێش���تنی‌ جگه‌ره‌كێش���ان‪ ،‬به‌اڵم له‌هه‌مانكاتدا‬ ‫ی‬ ‫ی ك���ردوو‌ه كه‌ «س���االنه‌ به‌بڕ ‌‬ ‫تێبین���ی‌ ئه‌و‌ه ‌‬ ‫زیات���ر له‌ملیارێ���ك دوالر جگ���ه‌ر‌ه ده‌هێنرێت��� ‌ه‬ ‫كوردستانه‌وه‌»‪.‬‬

‫‪13‬‬


‫بازرگانی‌و پیشەسازی‬

‫كوردستان‪ ..‬سامانێك له‌هه‌ل‌و ده‌رفه‌ت‬ ‫هێنانه‌د ‌ی ئابورییه‌ك ‌ی كاراو به‌هێز‪..‬‬ ‫گه‌شه‌دان به‌توانا ‌ی وه‌به‌رهێنه‌رو بازرگانه‌كان ‌ی كوردستان‪..‬‬ ‫بایه‌خ‌و گرنگیدان به‌باشترین جۆر ‌ی كااڵ‬ ‫داكۆكیكردن له‌ئابور ‌ی نیشتمانی‌‌و ئاوه‌دان كردنه‌وه‌ ‌ی كوردستان‬ ‫به‌ده‌ست‌و بازووی‌ خۆمان‪..‬‬ ‫پێشخستن ‌ی كه‌رته‌كانی‌ پیشه‌سازی‌‌و كشتوكاڵ‌‌و گه‌شتوگوزار‪ ،‬ك ‌ه‬ ‫سه‌ره‌نجام به‌ره‌و داهێنان‌و به‌ره‌و به‌رزكردنه‌و‌ه ‌ی ده‌رامه‌تی‌ خێزانه‌كان‌و‬ ‫دۆزینه‌وه‌ی‌ هه‌رچ ‌ی زیاتری‌ هه‌ل ‌ی كارو كه‌مكردنه‌و‌ه ‌ی رێژه‌ ‌ی بێكاریمان‬ ‫ده‌بات‪..‬‬ ‫بنیاتنان ‌ی چینێك ‌ی ناوه‌ڕاستی‌ كارامه‌و هوشیار كه‌ بناغه‌ ‌ی پته‌و ‌ی‬ ‫پێشكه‌وتن‌و ئارامی‌ كۆمه‌ڵگایه‌‪..‬‬

‫نه‌خشه‌ڕێگاو ئامانجامان ‌ه‬

‫ژووری بازرگانی‌وپیشەسازی سلێمانی‬ ‫‪12‬‬


‫بازرگانی‌و پیشەسازی‬

‫ئینجانه‌ له‌ئێران ده‌كڕێت‬ ‫هۆی‌ بوژانه‌وه‌ی‌ زیاتری‌ ئابوری‌ كوردستان‪ .‬به‌اڵم ده‌هێنرێن‪ ،‬ئه‌و وتی‌ «س����لێمانی‌ ده‌یان مه‌شته‌ل ‌‬ ‫ی‬ ‫پێیانوایه‌ تا ئێستا كوردستان نه‌گه‌یشتووه‌ته‌ ئه‌و تیایه‌و به‌پێی‌ مه‌زه‌نده‌ی‌ من س����ااڵنه‌ به‌بڕی‌ زیاتر‬ ‫ئاسته‌ی‌ كه‌ له‌ناوخۆدا توانای‌ به‌رهه‌مهێنان‌و دابین ل ‌ه ‪ 7‬بۆ ‪ 8‬ملیۆن دۆالر ش����ه‌تڵ‌‌و نه‌مام‌و ئینجانه‌‬ ‫له‌ئێرانه‌وه‌ ده‌هێنن‪ ،‬چه‌ندین خاوه‌ن مه‌شته‌لی‌‬ ‫كردنی‌ پێویستییه‌كانی‌ بازاڕی‌ هه‌بێت‪.‬‬ ‫ساڵح كه‌ خاوه‌نی‌ مه‌ش����ته‌لی‌ باوانه‌ له‌ناو بازاڕی‌ گه‌وره‌ هه‌ن له‌هه‌موو چوونێكیاندا بۆ‬ ‫سلێمانی‌‌و ماوه‌ی‌ ‪ 17‬ساڵه‌ به‌م كاره‌وه‌ خه‌ریكه‌‪ ،‬ئێران بڕی‌ ‪ 50‬هه‌زار بۆ ‪ 100‬هه‌زار‬ ‫ئاماژه‌ ب����ه‌وه‌ ده‌كات به‌رهه‌مهێنان����ی‌ گوڵ‌‌و گه‌اڵ دۆالر گوڵ‌‌و ئینجامه‌و شه‌تڵ‌‬ ‫پێویس����تی‌ به‌دابینكردن����ی‌ گرنگتری����ن‌و نوێترین ده‌هێنن‪ ،‬كه‌ سااڵنه‌ چه‌ندین‬ ‫ته‌كنیكه‌كانی‌ كش����توكاڵییه‌‪ ،‬به‌تایبه‌تی‌ پێویستی‌ جار ئه‌م گه‌ش����تانه‌ دووباره‌‬ ‫به‌مه‌ش����ته‌لی‌ پالس����تیكی‌ گ����ه‌وره‌و تایبه‌ت����ه‌ بۆ ده‌بنه‌وه‌»‪.‬‬ ‫ك����ورده‌واری‌‬ ‫به‌رهه‌مهێنان����ی‌ گوڵ‌‌و گ����ه‌اڵی‌ رازانه‌وه‌ بۆ جه‌ژن‌و واڵت����ی‌‬ ‫ج����وان‌و‬ ‫یاده‌وه‌رییه‌ك����ی‌‬ ‫بۆنه‌كان‪.‬‬ ‫ئه‌و وتی‌ «من له‌ئێ����ران بینیومه‌ چۆن خزمه‌تی‌ چیرۆكێكی‌ دوورو درێژیان هه‌یه‌‬ ‫گه‌اڵكانی‌ بنجامین‌و سایكس‌و فوجێرو گوڵه‌ گه‌لیال‌و له‌گه‌ڵ‌ گوڵدا‪ ،‬ئه‌وان س����ه‌دان گۆرانی‌‬ ‫داودی‌‌و گوڵه‌باخ‌و تاج خروس‌و مارگریت‌و ئافتاب به‌جوان����ی‌ گوڵدا هه‌ڵگوتووه‌و س����ه‌دان‬ ‫ده‌كه‌ن تا به‌رهه‌مده‌هێنرێن‪ ،‬لێره‌ حكومه‌تی‌ هه‌رێم شیعری‌ جوان‌و پاراویشیان بۆ هۆنیوه‌ته‌وه‌‪.‬‬ ‫یارمه‌تیمان نادات بۆ ئه‌وه‌ی‌ توانای‌ به‌رهه‌مهێنانی‌ كامی����ار دوای‌ ئ����ه‌وه‌ی‌ ك����ه‌ خ����اوه‌ن كۆگاكه‌‬ ‫گ����وڵ‌‌و گه‌اڵ له‌ناوخۆدا ب����ه‌رز بكه‌ینه‌وه‌‪ ،‬وا چه‌ند س����ه‌به‌ته‌یه‌ك گوڵی‌ ره‌نگ كاڵی‌ بۆ پێچایه‌وه‌‪،‬‬ ‫س����اڵه‌ به‌ڵێنمان ده‌ده‌نێ‌ هه‌ر خاوه‌ن مه‌ش����ته‌له‌و وتی‌ «ده‌زانن جوانترین گوڵ‌‌و گوڵفرۆش به‌الی‌‬ ‫دۆنمێك زه‌ویمان بده‌نێ‌ كه‌چی‌ هیچ دیار نییه‌«‪ .‬منه‌وه‌ كامانه‌ن؟ ئه‌و ژنانه‌ن كه‌ ده‌مه‌و به‌هار له‌ناو‬ ‫س����اڵح ئاماژه‌ی‌ به‌وه‌ كرد ك����ه‌ زۆربه‌ی‌ ئینجانه‌و بازاڕ نێرگز به‌چه‌پك ده‌فرۆش����ن‪ ،‬ئای‌ كه‌ گوڵێكی‌‬ ‫شه‌تڵی‌ مه‌ش����ته‌له‌كانی‌ ش����ار له‌ئێران‌و سوریاو‌ه جوان‌و بۆنخۆش‌و نازداره‌»‪.‬‬

‫هۆڵه‌ندا‪..‬‬ ‫واڵت ‌ی گوڵ‌‬ ‫له‌ئاستی‌ جیهاندا‬ ‫هۆڵه‌ندا له‌به‌رهه‌مهێنان‌و‬ ‫ناردنه‌ده‌ره‌و‌هی‌ گوڵدا‬ ‫به‌پله‌ی‌ یه‌كه‌م دێت‪،‬‬ ‫ی‬ ‫ی جه‌مسه‌ر ‌‬ ‫ك ‌ه رۆڵێك ‌‬ ‫ی‬ ‫له‌بازرگانی‌ جیهان ‌‬ ‫گوڵدا ده‌بینێ‌‌و رۆژان ‌ه‬ ‫زیاتر له‌‪ 15‬ملیۆن‬ ‫ی ده‌ره‌و‌ه‬ ‫گوڵ‌ به‌واڵتان ‌‬ ‫ی‬ ‫ده‌فرۆشێ‌‌و داهات ‌‬ ‫سااڵنه‌شی‌ له‌فرۆشی‌ گو ‌ڵ‬ ‫نزیك ‌هی‌ ‪ 6‬ملیار دۆالره‌‪.‬‬ ‫هه‌رچه‌نده‌ له‌م واڵته‌دا‬ ‫سه‌دان گوڵ‌‌و خونچ ‌ه‬ ‫موتورب ‌ه كراوه‌‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫ی‬ ‫«ته‌ولیب» ك ‌ه گوڵێك ‌‬ ‫پڕ ره‌ونه‌قی‌ سه‌رنجڕاكێش ‌ه‬ ‫ی‬ ‫به‌ناوبانگترین گوڵ ‌‬ ‫هۆڵه‌ندایه‌‬

‫ژمارە ‪ * ٥‬هاوینی ‪www.sulccu.com * ٢٠١١‬‬

‫‪15‬‬


‫بازاڕی گوڵ‬ ‫بازرگانی‌و پیشەسازی‬

‫بازرگانی‌و پیشەسازی‬

‫ه‬ ‫ی گه‌رم ‌‬ ‫گوڵ‌‪ ..‬بازاڕ ‌‬ ‫سلێمانـــ ‌ی سااڵن ‌ه ‪ 7‬بۆ ‪ 8‬ملــــیۆن دۆالر گوڵ‌‌و‬ ‫گوڵفرۆشتن له‌سلێمانی‌ بوو به‌باو‪ ،‬گوڵفرۆشێك‬ ‫ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كات كه‌ سااڵنه‌ چه‌ند گۆكایه‌كی‌‬ ‫گوڵفرۆشی‌ شار به‌بڕی‌ زیاتر له‌ملیۆنێك دۆالر‬ ‫گوڵ‌ له‌ئێرانه‌وه‌ ده‌هێنن‪ ،‬خاوه‌ن مه‌شته‌لێكیش‬ ‫ده‌ڵێت «خاوه‌ن مه‌شته‌له‌كان سااڵنه‌ به‌بڕی‌‬ ‫زیاتر له‌ ‪ 7‬ملیۆن دۆالر شه‌تڵ‌‌و نه‌مام‌و ئینجانه‌‬ ‫له‌ئێران‌و سوریاوه‌ بۆ سلێمانی‌ ده‌هێنن»‪.‬‬ ‫كامیار كه‌ گه‌نجێكی‌ ته‌مه‌ن ‪ 28‬ساڵه‌‪ ،‬له‌كاتێكدا‬ ‫ك����ه‌ له‌كۆگایه‌ك����ی‌ گوڵفرۆش����یندا له‌جوانی‌ گوڵ ‌ه‬ ‫ره‌نگ سپی‌‌و س����وورو په‌مه‌یه‌كانی‌ به‌رده‌می‌ ورد‬ ‫ده‌ب����ۆوه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ چه‌ند چڵێكیان لێهه‌ڵبژێرێ‌ تا‬ ‫گوڵفرۆشه‌كه‌ بۆیبكات به‌چه‌پك‪ ،‬وتی‌ «حه‌فته‌ی‌‬ ‫پێش����وو كه‌ داوای‌ ژنیان بۆ كردم كه‌سوكاره‌كه‌م‬ ‫چه‌پك����ێ‌ گوڵی‌ تۆخی����ان برد‪ ،‬ب����ه‌اڵم ئه‌مڕۆ كه‌‬ ‫بۆنه‌ی‌ ئاڵتون هه‌ڵگرت����ن‌و بڕانه‌وه‌یه‌ حه‌ز ده‌كه‌م‬ ‫ره‌نگی‌ گوڵه‌كان كاڵ‌ بێت جوانه‌ له‌گه‌ڵ‌ ده‌ستیان‬ ‫ده‌یبه‌ن»‪.‬‬ ‫ئه‌و به‌خۆش����یه‌وه‌ باس����ی‌ له‌وه‌ كرد كه‌ سلێمانی‌‬ ‫وه‌ك جاران نه‌ماوه‌‪ ،‬ئێستا له‌زۆربه‌ی‌ بۆنه‌كانه‌ندا‬ ‫گوڵ‌ ده‌برێ‌‌و نه‌ریتێكی‌ شارستانی‌‌و جوانه‌‪.‬‬ ‫گه‌شه‌س����ه‌ندنی‌ ئه‌م نه‌ریته‌ له‌ناو خه‌ڵكی‌ شاردا‪،‬‬ ‫هه‌رچ����ی‌ زیاتر ب����ازاڕی‌ گوڵی‌ گه‌رمت����ر كردووه‌‌و‬ ‫ده‌ره‌فه‌تی‌ بۆ گه‌شه‌كردنی‌ پیشه‌‌و سه‌رچاوه‌یه‌كی‌‬ ‫داهاتی‌ نوێش كردووه‌ كه‌ ئه‌ویش گوڵفرۆشتنه‌‪.‬‬ ‫ئامانج حه‌بیب كه‌ خاوه‌نی‌ كۆگای‌ گوڵی‌ سروشتی‌‬ ‫س����لێمانییه‌ له‌نزیك باخی‌ گشتی‌ شار‪ ،‬به‌گۆڤاری‌‬ ‫بازرگانی‌‌و پیشه‌س����ازی‌ راگه‌یاند ئێس����تا خه‌ڵكی‌‬ ‫له‌زۆرب����ه‌ی‌ بۆنه‌كانی‌ وه‌ك جه‌ژن����ی‌ له‌دایكبوون‪،‬‬ ‫جه‌ژنی‌ هاوس����ه‌رگیریی‌‪ ،‬ئاهه‌نگی‌ ب����ووك‌و زاواو‬ ‫بۆنه‌ پیرۆزه‌كان‪ ،‬به‌ده‌ستهێنانی‌ بڕوانامه‌و چوون‬ ‫بۆ الی‌ نه‌خ����ۆش‌و ڕۆژی‌ ڤااڵنتاین‌و یادكردنه‌وه‌ی‌‬ ‫كاره‌ساتی‌ هه‌ڵه‌بجه‌دا‪ ،‬گوڵ‌‌و چه‌پكه‌ گوڵ‌ ده‌كڕن‪.‬‬ ‫ئه‌و به‌گۆڤاری‌ بازرگانی‌‌و پیشه‌سازی‌ راگه‌یاند كه‌‬ ‫«به‌پێی‌ بۆنه‌كان‪ ،‬ره‌نگی‌ گوڵه‌كان فه‌رق ده‌كات‪،‬‬ ‫ب����ۆ نمونه‌ له‌ڤاالنتایندا جۆرێك����ی‌ تایبه‌تی‌ له‌گوڵ‌‬ ‫به‌كارده‌هێن����رێ‌ كه‌ له‌و گوڵه‌ ناچێت بۆ بۆنه‌یه‌كی‌‬ ‫تر به‌كارده‌هێنرێ‌«‪.‬‬ ‫ئ����ه‌و ئاماژه‌ی‌ به‌وه‌ كرد كه‌ له‌س����لێمانی‌ له‌مانگی‌‬ ‫‪9‬و ‪10‬ه‌وه‌ تا مانگی‌ ‪ 5‬زۆرترین گوڵ‌ ده‌فرۆش����رێ‌‪،‬‬ ‫هه‌رچه‌نده‌ له‌م ماوه‌یه‌ش����دا ك����ه‌ كۆتایی‌ هاوین‌و‬ ‫س����ه‌ره‌تای‌ پایزه‌ گوڵ‌ زۆر گران����ه‌‪ ،‬به‌اڵم له‌گ ‌هڵ‌‬ ‫ده‌س����تپێكردنی‌ وه‌زری‌ گه‌رم����ا‌و هاویندا به‌بۆنه‌ی‌‬ ‫ده‌س����تپێكردنی‌ پشووی‌ خوێندنه‌وه‌‪ ،‬فرۆشی‌ گوڵ‌‬ ‫سس����ت ده‌بێت‪ .‬له‌كاتێكدا كه‌ ئ����ه‌و باس له‌وه‌ش‬ ‫ده‌كات رۆژی‌ عارف����ه‌و ش����ه‌وی‌ جه‌ژنی‌ ره‌مه‌زانی‌‬

‫‪14‬‬

‫گوڵفرۆشێک‪:‬‬ ‫ڤاالنتاینی رابردوو‬ ‫‪ 5000‬چڵ گوڵی‬ ‫سوورم هێنا‬ ‫نه‌مایه‌وه‌‪،‬‬ ‫ی ‪ 17‬ملیۆن‬ ‫بای ‌‬ ‫دینارم فرۆشت‬ ‫نێرگزفرۆشێک لەسلێمانی‬

‫رابروو‪ ،‬ده‌ كارتۆن گوڵ����ی‌ هێناوه‌ له‌كاتژمێر ‪9‬ی‌ هه‌رچه‌ن����ده‌ بڕێكی‌ دیاریكراویش����یان له‌س����وریا‌و‬ ‫ش����ه‌ودا گوڵی‌ نه‌ماوه‌‪ ،‬جه‌غت له‌وه‌ش ده‌كاته‌وه‌ توركیاو هۆڵه‌نداوه‌ به‌شێوه‌ی‌ ئینجانه‌ ده‌هێنرێن‪،‬‬ ‫كه‌ دوو رۆژ‌و دوو بۆنه‌ی‌ هه‌ره‌ گرنگ بۆ فرۆشتنی‌ ئه‌و پێیوایه‌ س����ااڵنه‌ گوڵفرۆشه‌كانی‌ سلێمانی‌ كه‌‬ ‫زۆرترین رێژه‌ی‌ گوڵ‌‌و چه‌پكه‌ گوڵ‌ له‌س����لێمانیدا‪ ،‬ژماره‌یان حه‌وت بۆ نۆ گوڵفرۆشه‌‪ ،‬زیاد له‌ملیۆنێك‬ ‫ڕۆژی‌ ڤاالنتاین (‪‌)2/14‬و یادكردنه‌وه‌ی‌ كاره‌ساتی‌ دۆالر گ����وڵ‌ له‌ئێرانه‌وه‌ ده‌هێنن‪ .‬ئ����ه‌و وتی‌ «بۆ‬ ‫كیمیاباران����ی‌ هه‌ڵه‌بجه‌ی����ه‌ (‪ ،)3/16‬ئ����ه‌و وتی‌ نمونه‌ من خۆم ك����ه‌ خاوه‌نی‌ كۆگایه‌كی‌ هاكه‌زایی‌‬ ‫«ئێواره‌و ش����ه‌وی‌ ڤاالنتاین ئێره‌ به‌رناكه‌وێ‌‪ ،‬له‌و گوڵفرۆشتنم س����اڵی‌ پار بڕی‌ ‪ 100‬هه‌زار دۆالر بۆ‬ ‫رۆژه‌دا ‪ 5000‬چڵی‌ سوورم هێنا نه‌مایه‌وه‌‪ ،‬بایی‌ ‪ 120 17‬هه‌زار دۆالر گوڵم له‌ئێرانه‌وه‌ هێناوه»‪.‬‬ ‫ملیۆن دینار گوڵم فرۆشت»‪.‬‬ ‫له‌كاتێك����دا ك����ه‌ داوای‌ له‌خه‌ڵك ك����رد بایه‌خێكی‌‬ ‫ناوبراو جگه‌ ل����ه‌وه‌ی‌ هه‌رزانی‌‌و گرانی‌ نرخی‌ گوڵ‌ زیاتر به‌گوڵ‌ بده‌ن‪ ،‬نیگه‌رانی‌ خۆی‌ به‌رامبه‌ر به‌وه‌‬ ‫ده‌گه‌ڕێنێته‌وه‌ بۆ كات‌و وه‌رزه‌ جیاوازه‌كان‌و به‌رزی‌ ده‌ربڕی‌ كه‌ قس����ه‌ی‌ هه‌ندێ����ك له‌پیاوانی‌ ئایینی‌‬ ‫نرخی‌ گواستنه‌وه‌و گومرك كردن‪ ،‬پێیوایه‌ جۆری‌ به‌رامبه‌ر به‌ڤاالنتاین بازاڕی‌ ئه‌مان كز ده‌كات‪.‬‬ ‫گه‌اڵو گوڵه‌كان‌و چۆنیه‌تی‌ رازانه‌وه‌ی‌ سه‌به‌ته‌یه‌ك‪ ،‬به‌ش����ێك له‌خ����اوه‌ن مه‌ش����ته‌له‌كان پێیانوای����ه‌‬ ‫ن����رخ دیاریده‌كه‌ن‪ ،‬ئه‌و وتی‌ «گوڵ‌ هه‌یه‌ چڵی‌ به‌ كوردس����تان به‌ه����ۆی‌ گونجان����ی‌ ك����ه‌ش‌و هه‌واو‬ ‫‪ 2‬هه‌زار دیناره‌و هه‌ش����ه‌ چڵی‌ به‌ ‪ 20‬هه‌زاره‌ وه‌ك جیاوازی‌ پل����ه‌ی‌ گه‌رمای‌ ناوچه‌كانی‌‌و درێژی‌ رۆژ‌و‬ ‫گوڵی‌ ئۆرینتاڵ‌‪ ،‬گوڵی‌ لیلهۆمیش هه‌یه‌ چه‌پكی‌ به‌ ده‌ركه‌وتن����ی‌ هه‌ر چوار وه‌رزه‌كه‌و زۆری‌ ده‌س����تی‌‬ ‫‪ 75‬هه‌زار دیناره‌‪ ،‬له‌به‌ر گرانییه‌كه‌ی‌ ئێس����تا ئێمه‌ كرێكار‌و به‌پیتی‌‌و فراوانی‌ خاكه‌كه‌یه‌وه‌‪ ،‬ئاماده‌یه‌‬ ‫نایهێنین»‪.‬‬ ‫ب����ۆ ئ����ه‌وه‌ی‌ رێژه‌یه‌كی‌ زۆری‌ گوڵ����ی تیا به‌رهه‌م‬ ‫ئامانج باس����ی‌ له‌وه‌ كرد كه‌ زۆربه‌ی‌ ئه‌و گواڵنه‌ی‌ بهێنرێ����ت‪ ،‬گه‌ربێت����وو پێداویس����تییه‌كانی‌ دابین‬ ‫دێن����ه‌ س����لێمانییه‌وه‌ له‌ئێران����ه‌وه‌ ده‌هێنرێ����ن‪ ،‬بكرێ����ت‪ ،‬كه‌ ئه‌م����ه‌ش له‌دیدی‌ ئه‌وان����ه‌وه‌ ده‌بێته‌‬


‫بازرگانی‌و پیشەسازی‬

‫خەڵکی سلێمانی حەزیان لەمۆدیلی نوێیە‬

‫ژمارە ‪ * ٥‬هاوینی ‪www.sulccu.com * ٢٠١١‬‬

‫‪17‬‬


‫بازاڕی ئۆتۆمبیل‬ ‫بازرگانی‌و پیشەسازی‬

‫بازرگانی‌و پیشەسازی‬

‫ی ئوتومبێل له‌زیادبووندایه‌‬ ‫فرۆش ‌‬ ‫ئه‌وانه‌ی‌ سه‌روكاریان له‌گه‌ڵ‌ بازاڕ‌و‬ ‫پێشانگاكانی‌ ئوتومبێلدایه‌‪ ،‬ئاماژه‌ به‌و‌ه ده‌كه‌ن‬ ‫له‌سلێمانی‌ رێژه‌ی‌ فرۆشی‌ ئوتومبێل رۆژ‬ ‫به‌ڕۆژ له‌زیادبووندایه‌‪ ،‬هۆكارێكی‌ سه‌ره‌كیشی‌‬ ‫ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ ئێستا به‌شێك‬ ‫له‌كۆمپانیاكان ئوتومبێل به‌قیست ده‌فرۆشن‬ ‫به‌هاواڵتیان‪ ،‬به‌رپرسی‌ به‌شی‌ فرۆشتنی‌‬ ‫كۆمپانیایه‌ك ده‌ڵێت «له‌مانگی‌ ئابی‌ رابردوودا‬ ‫‪ 48‬ئوتومبێلمان فرۆشتووه‌»‪.‬‬ ‫كامی���ار عه‌لی‌ كه‌ گه‌نجێكی‌ ته‌مه‌ن ‪ 29‬س���اڵه‌و‬ ‫خه‌ریكی‌ كاری‌ مامۆس���تاییه‌‪ ،‬به‌ختیاره‌ به‌وه‌ی‌‬ ‫دوای‌ گلدان���ه‌وه‌و كۆكردن���ه‌وه‌ی‌ بڕێ���ك پ���اره‌‬ ‫له‌موچه‌كه‌ی‌‪ ،‬توانیویه‌ت���ی‌ ئوتومبێلێكی‌ مۆدێل‬ ‫تازه‌ به‌قیست بكڕێ‌‪ ،‬ئه‌و وتی‌ «ئه‌گه‌ر به‌پاره‌ی‌‬ ‫خش���ت بوایه‌ ئه‌وا ده‌ س���اڵی‌ تریش نه‌ده‌بوومه‌‬ ‫خاوه‌نی‌ ئوتومبێل»‪.‬‬ ‫كامی���ار ك���ه‌ مانگی‌ نزیكه‌ی‌ ‪ 300‬دۆالر قیس���ت‬ ‫ده‌دات‌و وه‌ك خ���ۆی‌ ده‌ڵێ���ت زۆر پێ���وه‌ی‌‬ ‫دی���ار نییه‌‌و س���ه‌ڕه‌رای‌ قه‌ره‌باڵغ���ی‌‌و جه‌نجاڵی‌‬ ‫ش���ه‌قامه‌كانی‌ ش���اریش‪ ،‬هه‌بوون���ی‌ ئوتومبێلی‌‬ ‫تایبه‌تی‌ خۆی‌‪ ،‬به‌پێویس���تییه‌كی‌ گرنگی‌ ژیانی‌‬ ‫ئه‌م سه‌رده‌مه‌ ده‌زانێ‌‪ ،‬چونكه‌ هاتوچۆی‌ گشتی‌‬ ‫وه‌ك خۆی‌ ده‌ڵێت «تا بڵێی‌ بێ‌ كه‌ڵكه‌و كاتێكی‌‬ ‫زۆرت به‌فیڕۆ ده‌ب���ات‪ ،‬له‌كاتێكدا كه‌ به‌نرخترین‬ ‫سه‌رمایه‌ی‌ مرۆڤ له‌ژیانی‌ ئه‌مڕۆدا كاته‌«‪.‬‬ ‫كامیار ته‌نها نییه‌ له‌م بیركردنه‌وه‌و بۆچوونه‌یدا‪،‬‬ ‫به‌ڵك���و ئه‌مه‌ بیركردن���ه‌وه‌و روانینی‌ زۆرێك له‌و‬ ‫هاواڵتیانه‌ی��� ‌ه كه‌ خاوه‌ن���ی‌ ده‌رامه‌ت‌و داهاتێكی‌‬ ‫س���نووردارن‌و خوازیارن یه‌كێك له‌پێویس���تییه‌‬ ‫گرنگه‌كانی‌ ژیانی‌ س���ه‌رده‌م به‌ده‌س���تبهێنن كه‌‬ ‫ئه‌ویش ئوتومبێله‌‪.‬‬ ‫به‌رپرس���ی‌ فرۆش���ی‌ ئوتومبێل���ه‌ له‌كۆمپانیای‌‬ ‫(ئێم ئێس ئێن ئۆماتیڤ س���انگیۆنگ)‪ ،‬هه‌ردی‌‬ ‫غه‌ری���ب فه‌ت���اح ئاماژه‌ ب���ه‌وه‌ ده‌كات كه‌ مانگ‬ ‫به‌مانگ پێش���بینی‌ ئه‌وه‌ ده‌كه‌ن ژماره‌ی‌ فرۆشی‌‬ ‫ئوتومبێله‌كانیان روو له‌هه‌ڵكشانه‌‪ ،‬له‌به‌رئه‌وه‌ی‌‬ ‫ئ���ه‌وان ئوتومبێله‌كانیان به‌قیس���ت‌و به‌بێ‌ هیچ‬ ‫س���وودو زیاده‌و رێوره‌س���می‌ بانكێك ده‌فرۆشن‬ ‫به‌هاواڵتی���ان‪ ،‬ئ���ه‌و له‌كاتێكدا كه‌ ب���اس له‌وه‌‬ ‫ده‌كات له‌مانگی‌ ش���وباتی‌ راب���ردووه‌وه‌ لقێكی‌‬ ‫ئ���ه‌م كۆمپانیایه‌یان له‌س���لێمانی‌ كردووه‌ته‌وه‌‪،‬‬ ‫مانگان���ه‌ ‪ 25‬ت���ا ‪ 30‬ئوتومبێلیان فرۆش���تووه‌‪،‬‬ ‫ب���ه‌اڵم له‌مانگ���ی‌ ره‌مه‌زانی‌ راب���ردوودا ژماره‌ی‌‬ ‫فرۆشتی‌ ئوتومبێله‌كانیان به‌رز بووه‌ته‌وه‌ بۆ ‪48‬‬

‫‪16‬‬

‫ده‌گرێته‌وه‌ به‌وانه‌وه‌ی‌ كه‌ كارمه‌ندی‌ حكومه‌تن‌و‬ ‫به‌وانه‌وه‌شه‌وه‌ كه‌ كارمه‌ند نین بێ‌ جیاوازی‌‪ ،‬ته‌نها‬ ‫مه‌رج ئه‌وه‌یه‌ كه‌ تاپۆیه‌ك بهێنێ‌‌و گرێبه‌ستێكی‌‬ ‫دانه‌وه‌ی‌ پاره‌كه‌ به‌قیست پڕ بكاته‌وه‌«‪.‬‬ ‫هه‌ردی‌ ئام���اژه‌ی‌ به‌وه‌ش كرد ك���ه‌ هه‌رچه‌نده‌‬ ‫كردنه‌وه‌ی‌ ئه‌م به‌ش���ه‌ له‌كۆمپانیاكه‌یان تازه‌یه‌و‬ ‫له‌مانگی‌ ش���وباتی‌ ئه‌مس���اڵ‌ (‪)2011‬ه‌وه‌ بووه‌‪،‬‬ ‫ب���ه‌اڵم له‌و كات���ه‌وه‌ تا تا كۆتای���ی‌ مانگی‌ ئابی‌‬ ‫پێش���وو‪ 230 ،‬ئوتومبێلیان فرۆشته‌وه‌‪ ،‬ئه‌و وتی‌‬ ‫«زۆربه‌ی‌ ئه‌وانه‌ی‌ دێ���ن ئوتومبێلمان لێده‌كڕن‬ ‫كارمه‌ن���دن‪ ،‬ك���ه‌ رێ���ژه‌ی‌ ‪ %80‬كڕیاره‌كانم���ان‬ ‫پێكده‌هێنن»‪.‬‬ ‫به‌گوێ���ره‌ی‌ قس���ه‌ی‌ ئه‌وانه‌ی‌ له‌پێش���انگاكانی‌‬ ‫ئوتومبێل���دا كار ده‌كه‌ن‪ ،‬فرۆش���تنی‌ ئوتومبێل‬ ‫به‌قیست كاریگه‌ری‌ له‌سه‌ر كڕین‌و فرۆشی‌ ئه‌مان‬ ‫به‌شێوه‌یه‌كی‌ به‌رچاو هه‌بووه‌‪.‬‬ ‫رێبوار جه‌الل كه‌ سااڵنێكی‌ زۆره‌ له‌«مه‌عره‌زه‌كان»‬ ‫خه‌ریك���ی‌ كڕی���ن‌و فرۆش���ی‌ ئوتومبێل���ه‌‪ ،‬باس‬ ‫ل���ه‌وه‌ ده‌كات ك���ه‌ خه‌ڵكی‌ س���لێمانی‌ زۆربه‌یان‬ ‫حه‌زی���ان له‌مۆدیلی‌ تازه‌و ش���تی‌ نوێیه‌‪ ،‬تا ئه‌و‬ ‫ئوتومبێل‪ .‬هۆكاری‌ ئه‌م به‌رزبوونه‌وه‌یه‌شی‌ جگه‌ مۆدیله‌ نوێیانه‌ وه‌س���تا بێت كه‌متر ده‌چن به‌الی‌‬ ‫له‌هاتنه‌ پێش���ه‌وه‌ی‌ بۆنه‌ی‌ جه‌ژن‪ ،‬گه‌ڕانده‌وه‌ بۆ مۆدێلی‌ كۆندا‪ ،‬ئه‌مه‌ش وایكردووه‌ پێشانگاكانی‌‬ ‫ئه‌وه‌ی‌ كه‌ ئوتومبێله‌كانیان به‌قیست ده‌فرۆشن‌و ئوتومبێل وه‌ك جاران‌و به‌ر له‌هاتنی‌ به‌لێش���اوی‌‬ ‫زیاده‌ش ناخه‌نه‌ س���ه‌ر نرخ���ی‌ ئوتومبێله‌كان‪ ،‬ئه‌م ئوتومبێله‌ س���فرو مۆدیل تازانه‌‪ ،‬گه‌رم‌و پڕ‬ ‫ئه‌و وت���ی‌ «ئ���ه‌و پێش���ه‌كیییه‌ی‌ وه‌ریده‌گرین ره‌ونه‌ق نه‌بێت‪ ،‬مه‌گه‌ر كه‌س���ێك بێت حه‌ز به‌وه‌‬ ‫ل���ه‌‪ %40‬تا ‪%50‬یه‌‪ ،‬به‌اڵم ب���ۆ مامه‌ڵه‌ كردنمان نه‌كات پاره‌ی‌ قه‌رز‌و دانه‌وه‌ی‌ قیس���تی‌ بكه‌وێته‌‬ ‫پاره‌ی‌ زیاده‌كراوی‌ ناخه‌ینه‌ س���ه‌ر‪ ،‬وه‌ك ئه‌وه‌ی‌ سه‌رو راس���ته‌وخۆ به‌پاره‌ی‌ خش���ت ئوتومبێل‬ ‫كۆمپانیاكان���ی‌ تر ده‌یكه‌ن كه‌ قیس���ته‌كه‌یان بۆ بكڕێت‪.‬‬ ‫ماوه‌ی‌ ‪ 3‬س���اڵه‌ به‌اڵم له‌گه‌ڵ‌ وه‌رگرتنی‌ زیاده‌ی‌ ئه‌و وتی‌ «بازاڕی‌ ئوتومبێل یه‌كێكه‌ له‌و بوارانه‌ی‌‬ ‫‪ ،%12‬وات���ه‌ هه‌ر ‪ 10‬هه‌زار دۆالرێكی‌ قیس���ته‌كه‌ پ���اره‌‌و س���ه‌رمایه‌یه‌كی‌ زۆری‌ كوردس���تانی‌ تیا‬ ‫له‌ماوه‌ی‌ ئه‌و سێ‌ ساڵه‌دا ‪ 3600‬دۆالری‌ ده‌چێته‌ خراوه‌ته‌ گه‌ڕ‪ ،‬چونكه‌ ئێستا هه‌ندێك له‌ئوتومبێله‌‬ ‫مۆدیل به‌رزه‌كان گرانبه‌هان‌و نرخیان زۆر به‌رزه‌و‬ ‫سه‌ر»‪.‬‬ ‫وتیشی‌ «ئێمه‌ ناچین پاره‌كه‌ له‌ڕێگه‌ی‌ بانكه‌وه‌ هه‌ندێكیان له‌‪‌7‬و ‪ 8‬ده‌فته‌رو به‌ره‌و ژووردان‪ ،‬كه‌‬ ‫وه‌رگرین‪ ،‬به‌ڵكو راس���ته‌وخۆ‌و بێ‌ به‌رامبه‌ر‌و بێ‌ ج���ۆره‌ ئوتومبێله‌كانی‌ وه‌ك وه‌نه‌وش���ه‌و پارادۆ‬ ‫ئ���ه‌وه‌ی‌ پاره‌ی‌ زیاده‌ بدات‪ ،‬به‌قیس���ت له‌ماوه‌ی‌ له‌الی‌ ده‌وڵه‌مه‌ندو ئه‌وانه‌ی‌ خاوه‌ن س���ه‌رمایه‌ی‌‬ ‫زۆرن‪ ،‬زیاتر خواستیان له‌سه‌ره‌»‪.‬‬ ‫دوو ساڵدا پاره‌كه‌ی‌ لێوه‌ریده‌گرین»‪.‬‬ ‫ئه‌و ئام���اژه‌ی‌ به‌وه‌ ك���رد كه‌ ئه‌م سیس���ته‌مه‌ رێبوار ئاماژه‌ی‌ به‌وه‌ش كرد كه‌ له‌ئاستی‌ هاوالتی‌‬ ‫ئاسانكارییه‌كی‌ زۆری‌ بۆ ئه‌و هاواڵتیانه‌ كردووه‌ ئاس���اییدا زیاتر ئ���ه‌و ئوتومبێالنه‌ خواس���تیان‬ ‫كه‌ خاوه‌نی‌ ده‌رامه‌تێكی‌ ك ‌هم‌و س���نووردارن بۆ له‌سه‌ره‌ كه‌ كه‌م مه‌سره‌فن‌و به‌نزین كه‌م ده‌خۆن‪.‬‬ ‫ئه‌وه‌ی‌ ببنه‌ خاوه‌نی‌ ئوتومبێلی‌ تایبه‌تی‌ خۆیان‪ ،‬باس���ی‌ له‌وه‌ش كرد كه‌ له‌بازاڕی‌ كڕین‌و فرۆشی‌‬ ‫كه‌ هه‌ر هاواڵتیی���ه‌ك تاپۆیه‌ك بهێنێ‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ پێش���انگاكانی‌ ئوتومبێلی‌ شاردا هێشتا هه‌ر ئه‌و‬ ‫ئوتومبێله‌كه‌ی‌ به‌قیس���ت بكه‌ی���ن به‌ناوییه‌وه‌‪ ،‬ئوتومبێالنه‌ فرۆش���یان خێراو بێ‌ وه‌س���تانه‌ كه‌‬ ‫له‌ناو ش���اری‌ س���لێمانیدا له‌م���اوه‌ی‌ یه‌ك رۆژدا مۆدیلی‌ «نیس���ان»ن‪ ،‬نه‌ك مۆدیله‌كانی‌ دیكه‌ی‌‬ ‫ئوتومبێله‌كه‌ وه‌رده‌گرێت‌و له‌ده‌ره‌وه‌ی‌ مه‌ركه‌زی‌ ئوتومبێل‪ ،‬ئه‌م نه‌ری���ت‌و بۆچوونه‌ش وایكردووه‌‬ ‫ش���اریش له‌م���اوه‌ی‌ دوو رۆژدا ئوتومبێله‌ك���ه‌ كه‌ تا ئێس���تا ئه‌م ج���ۆره‌ مۆدیله‌ زیاتر له‌وانه‌ی‌‬ ‫وه‌رده‌گرێت‪ ،‬ئه‌و وتی‌ «ئه‌مه‌ هه‌موو هاواڵتییه‌ك دیكه‌ خواستی‌ له‌سه‌ر بێت‪.‬‬

‫كۆمپانیایه‌ك‪:‬‬ ‫لەماوەی ‪ ٥‬مانگدا‬ ‫‪ ٢٣٠‬ئوتومبیلمان‬ ‫فرۆشتووە‬ ‫‪ %٨٠‬کڕیارەکانمان‬ ‫کارمەندن‬


‫بازرگانی‌و پیشەسازی‬

‫ی فاسۆلیا‌و وه‌ك چی���ن‌و تایله‌ن���د‌و هندس���تان‌و ڤێتن���ام‌و‬ ‫ی كڕین ‌‬ ‫ی گه‌وره‌و‌ه خه‌ریك ‌‬ ‫خوار مزگه‌وت ‌‬ ‫نیس���ك‌و له‌تكه‌ نۆك بوون‪ ،‬به‌سه‌رس���وڕمانه‌و‌ه پاكس���تان‌و توركیا‌و ئیتاڵیا‌و میسرو ئه‌مه‌ریكاو‬ ‫ل���ه‌و هه‌موو ماركه‌و ف���ه‌رده‌ برنجان ‌ه راده‌مان ك ‌ه ئوس���تورالیا‌و ته‌نانه‌ت له‌بولغاریا‌و هه‌نگاریاشه‌و‌ه‬ ‫له‌دوكانه‌دا له‌س���ه‌ر یه‌ك‌و له‌پا ‌ڵ یه‌كدا هه‌ڵچنرا برنج بۆ كوردستان ده‌هێنرێت‪ ،‬ئه‌و پێیوای ‌ه جگ ‌ه‬ ‫ی برنجه‌كان‪ ،‬نرخیش‬ ‫ی «كێ‌ هه‌ی ‌ه له‌كوردستان برنج له‌كوالێتی‌‌و تازه‌یی‌ ج���ۆر ‌‬ ‫بوون‪ ،‬به‌هره‌ وت ‌‬ ‫ی جۆرو‬ ‫ی رێژ‌هی‌ فرۆش��� ‌‬ ‫نه‌خوا؟ خۆم‌و مناڵه‌كانیش���م ت���ا برنج نه‌خۆین یه‌كێك��� ‌ه له‌و فاكته‌ران ‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی «مایه‌ ‌‬ ‫ی برنجه‌كان دیاریده‌كات‪ ،‬ئه‌و وت ‌‬ ‫مارك ‌ه ‌‬ ‫هه‌ست به‌تێری‌ ناكه‌ین»‪.‬‬ ‫ی خۆشبه‌ختیی ‌ه ماوه‌ی‌ زیاتر له‌ساڵێك ‌ه نرخی‌ برنج‬ ‫له‌كاتێكدا كه‌ ئه‌و تێماب���وو له‌و‌هی‌ كام ماركه‌ ‌‬ ‫ی له‌بازاڕدا جێگیره‌و به‌رز نه‌بووه‌ته‌وه‌»‪.‬‬ ‫ی س���لێمانی‌ به‌گشت ‌‬ ‫ی «خه‌ڵك ‌‬ ‫برنجه‌ بكڕێ‌‪ ،‬وت ‌‬ ‫هه‌رچه‌ن���ده‌ نرخ���ی‌ برنج زیاتر له‌س���اڵێك ‌ه به‌رز‬ ‫ی ره‌نگ سپی‌و بێ‌ بۆنه‌»‪.‬‬ ‫حه‌زیان له‌برنج ‌‬ ‫ی به‌خۆیه‌و‌ه نه‌بینی���وه‌‪ ،‬به‌اڵم ناوه‌ند‌ه‬ ‫ی برنج بوون���ه‌وه‌ ‌‬ ‫وێڕای‌ ئه‌وه‌ش به‌ش���ێك له‌وانه‌ی‌ بازرگان ‌‬ ‫ی هه‌ستیار‬ ‫ی س���لێمانی‌ زیاتر ئابورییه‌كانی‌ جیهان ئاماژه‌ به‌خاڵێك ‌‬ ‫ده‌ك���ه‌ن پێیانوایه‌ كه‌ خه‌ڵك ‌‬ ‫ی ده‌كه‌‪ ،‬ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ ك ‌ه ژمار‌هی‌ ئه‌و واڵتانه‌ زۆر‬ ‫ی برنجی‌ خڕدا ده‌چێ‌‪ ،‬به‌و پێیه‌ ‌‬ ‫مه‌یلیان ب���ه‌ال ‌‬ ‫ی‬ ‫ی واڵتان ‌‬ ‫كه‌من به‌ڕێژه‌یه‌كی‌ به‌رچاو برنج هه‌نارده‌ ‌‬ ‫هاوشێوه‌ی‌ برنجی‌ كوردییه‌‪.‬‬ ‫ی‬ ‫ی راپۆرتێكی‌ وه‌زاره‌ت ‌‬ ‫ی ده‌ره‌و‌ه ده‌ك���ه‌ن‪ ،‬به‌پێ��� ‌‬ ‫ی خاوه‌ن ‌‬ ‫ج���ه‌الل كه‌ری���م ك ‌ه خ���ۆی‌‌و براكان��� ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ئەمەریکا‪ ،‬هه‌نارد‌هی‌ برنجی‌ واڵتان ‌‬ ‫ی برنجن كش���توكاڵ ‌‬ ‫كۆمپانی���ای‌ رێ���كارو خه‌ریكی‌ هێنان��� ‌‬ ‫له‌تایله‌ن���د‌و هندس���تانه‌وه‌‌و به‌مدواییه‌ ‪ 550‬ته‌ن تایله‌ند‌و ڤێتنام‌و پاكستان‌و هندستان‌و ئه‌مه‌ریكا‬ ‫ی هه‌ن���ارده‌ برنج له‌جیهاندا‬ ‫برنج���ی‌ مارك ‌هی‌ ن���ادر‌و ئه‌س���انییان هێناو‌ه بۆ زیات���ر ل ‌ه ‪%80‬ی‌ كۆ ‌‬ ‫س���لێمانی‌‪ ،‬ئاماژ‌ه ب���ه‌وه‌ ده‌كات «برنجی‌ ده‌نك پێده‌هێن���ن‪ ،‬گه‌ربێت���وو یه‌كێ���ك ل���ه‌م واڵتان ‌ه‬ ‫ی كه‌شوهه‌واییه‌كی‌ ناله‌بار ببنه‌وه‌‪ ،‬ئه‌وا‬ ‫درێ���ژ زیاتر بۆ پاڵو گونج���اوه‌‪ ،‬به‌اڵم ده‌نك خڕ رووبه‌ڕوو ‌‬ ‫ی برنج‬ ‫ی له‌سه‌ر نرخ ‌‬ ‫ی راسته‌وخۆو خێرا ‌‬ ‫كاریگه‌ر ‌‬ ‫ی كوردی‌ خۆمان ده‌چێت»‪.‬‬ ‫زیاتر له‌برنج ‌‬ ‫ی له‌بازاڕه‌كانی‌ جیهاندا ده‌بێت‪.‬‬ ‫ئ���ه‌و باس له‌وه‌ ده‌كات ئێس���تا له‌چه‌ندین واڵت ‌‬

‫ژنێک‪:‬‬ ‫کێ هه‌یه‌ له‌كوردستان‬ ‫برنج نه‌خوا؟ خۆم‌و‬ ‫مناڵه‌كانیشم تا برنج‬ ‫نه‌خۆین هه‌ست به‌تێری‌‬ ‫ناكه‌ین‬

‫ی سه‌ره‌كی‌ زیاتر ل ‌ه ‪ 3‬ملیار كه‌سه‌ له‌جیهاندا‬ ‫برنج خۆراك ‌‬

‫ژمارە ‪ * ٥‬هاوینی ‪www.sulccu.com * ٢٠١١‬‬

‫‪19‬‬


‫بازاڕی برنج‬ ‫بازرگانی‌و پیشەسازی‬

‫بازرگانی‌و پیشەسازی‬

‫زۆرترین پاره‌ ‌ی هه‌رێم ده‌درێت ب ‌ه "برنج"‬ ‫ی هه‌موو‬ ‫ی سه‌ره‌كی‌‌و رۆژان ‌ه ‌‬ ‫برنج ژه‌مه‌خۆراك ‌‬ ‫ی‬ ‫خه‌ڵكی‌ كوردستانه‌‪ ،‬له‌سایه‌ی‌ رێژه‌یه‌ك ‌‬ ‫ی خۆماڵیدا‪ ،‬سااڵن ‌ه‬ ‫ئێجگار كه‌می‌ به‌رهه‌مهێنان ‌‬ ‫ملیۆنه‌ها ته‌ن برنج ده‌هێنرێته‌ كوردستانه‌وه‌‪،‬‬ ‫ی خۆراك ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كه‌ن‬ ‫بازرگانه‌كان ‌‬ ‫ی برنج‬ ‫كه‌ ماو‌هی‌ زیاتر له‌ساڵێك ‌ه نرخ ‌‬ ‫به‌رزبوونه‌وه‌ی‌ به‌خۆیه‌وه‌ نه‌بینیوه‌‪ ،‬ئه‌وان ده‌ڵێن‬ ‫ی زۆر كه‌مه‌‪،‬‬ ‫«بازرگانی‌ برنج سوود‌و قازانج ‌‬ ‫ی ئێجگار زۆره‌»‪.‬‬ ‫ی فرۆشتنه‌ك ‌ه ‌‬ ‫به‌اڵم رێژه‌ ‌‬ ‫ی‬ ‫عه‌بدولمه‌جید ره‌سوڵ‌ كه‌ یه‌كێك ‌ه له‌خاوه‌نه‌كان ‌‬ ‫ی خۆراك‪،‬‬ ‫كۆمپانی���ای‌ «نه‌وره‌س» ب���ۆ بازرگان ‌‬ ‫ی‬ ‫ی خ���ۆ ‌‬ ‫له‌كاتێك���دا له‌نوس���ینگه‌ تایبه‌تیه‌ك��� ‌ه ‌‬ ‫ی سه‌ر‬ ‫له‌س���لێمانی‌‪ ،‬به‌وردی‌ له‌س���فر‌و ژماره‌كان ‌‬ ‫ی راده‌مێن���ێ‌‪،‬‬ ‫ی به‌رده‌م��� ‌‬ ‫حیس���اب ‌ه گه‌وره‌ك���ه‌ ‌‬ ‫ی‬ ‫ب���اس له‌وه‌ ده‌كات ك���ه‌ كۆمپانیاكه‌یان بازرگان ‌‬ ‫ی ‪ 50‬ج���ۆر خۆراك���ه‌و‌ه ده‌كات‪ ،‬هه‌ر‬ ‫به‌نزیك���ه‌ ‌‬ ‫له‌نیس���ك‌و رۆنه‌وه‌ بگره‌ تا ده‌گات به‌فاس���ۆلیا‌و‬ ‫گه‌نمه‌ش���امی‌‪ ،‬به‌اڵم برنج زۆرترین فرۆشی‌ هه‌یه‌‪،‬‬ ‫ی هه‌موو‬ ‫ی رۆژانه‌ ‌‬ ‫ی ئه‌وه‌ی‌ ژه‌مه‌ خواردن ‌‬ ‫به‌حوكم ‌‬ ‫ی كوردس���تان‌و عێراق���ه‌‪ ،‬له‌هه‌موو جۆر‌ه‬ ‫خه‌ڵك ‌‬ ‫خۆراكه‌كانی‌ دیكه‌ زیاتر ده‌فرۆشرێت‪.‬‬

‫‪18‬‬

‫ی دیكه‌ هه‌ن ك ‌ه مانگان ‌ه‬ ‫ی به‌ڵكو چه‌ن���د ماركه‌یه‌ك ‌‬ ‫ی خۆ ‌‬ ‫ی ك���ه‌ ناوب���راو ناڕه‌زای ‌‬ ‫ی ئه‌وه‌ ‌‬ ‫س���ه‌ربار ‌‬ ‫ی ملیۆنه‌ها دۆالر له‌سلێمانیدا برنج ده‌فرۆشن‪،‬‬ ‫ی دابه‌ش���كردنی كۆمپانیاكه‌یان به‌بڕ ‌‬ ‫به‌رامبه‌ر به‌خراپ ‌‬ ‫ی مه‌حموده‌‪.‬‬ ‫ی كه‌ گرنگترینیان برنج ‌‬ ‫ده‌رده‌بڕی‌‪ ،‬به‌اڵم به‌گۆڤاری‌ بازرگانی‌‌و پیشه‌ساز ‌‬ ‫ی هه‌ی ‌ه به‌رامبه‌ر‬ ‫ی وشكه‌ ‌‬ ‫راگه‌یان���د ك ‌ه له‌س���لێمانیدا‪ ،‬مانگان��� ‌ه ‪ 100‬ته‌ن حاجی‌ یادگار ك ‌ه دوكانه‌ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی كڕیاره‌كان ‌‬ ‫ی به‌مزگه‌وتی‌ گه‌وره‌‪ ،‬ده‌ربار‌هی‌ ئه‌وه‌ ‌‬ ‫ی ئیتاڵی‌‌و ‪ 200‬ب���ۆ ‪ 250‬ته‌ن برنج ‌‬ ‫ی خڕ ‌‬ ‫برنج��� ‌‬ ‫ی زیاتر خواستیان له‌سه‌ر چ جۆره‌ برنجێكه‌‪ ،‬ئاماژ‌ه‬ ‫ی ئه‌مه‌ریكی‌‌و ‪ 800‬ته‌ن برنجی‌ ده‌نك درێژ ‌‬ ‫خ���ڕ ‌‬ ‫ی هندی‌ ده‌فرۆش���ن‪ ،‬وات ‌ه مانگی‌ زیاتر ل ‌ه ب���ه‌و‌ه ده‌كات ك ‌ه كڕیاری‌ هه‌موو جۆره‌كان هه‌یه‌‪،‬‬ ‫بۆندار ‌‬ ‫ی درێژ‌و خڕ‌و‬ ‫به‌هه‌م���وو ماركه‌و به‌هه‌ردوو ج���ۆر ‌‬ ‫‪ 1000‬ته‌ن فرۆشیانه‌‪.‬‬ ‫ێ بۆن���ه‌وه‌‪ .‬به‌اڵم پێش���یوایه‌ زۆرجار‬ ‫ی بۆن���دارو ب ‌‬ ‫كۆمپانی���ای‌ نه‌وره‌س‪ ،‬كه‌ بنكه‌ س���ه‌ره‌كییه‌كه‌ ‌‬ ‫ی برنجه‌كاندا‬ ‫ی گرنگ له‌فرۆشی‌ جۆر ‌‬ ‫ی ‪ 3‬كه‌س���ن‪ ،‬یه‌كێكیان ریكالم رۆڵێك ‌‬ ‫له‌توركیایه‌و خاوه‌نه‌كان ‌‬ ‫ی هه‌ولێرو ده‌بینێ‌‪ ،‬ئه‌و وتی‌ «ش���ه‌و ته‌له‌فزیۆن ریكالم بۆ‬ ‫خه‌ڵكی‌ س���لێمانی‌‌و دووه‌می���ان خه‌ڵك ‌‬ ‫ی بكات‪ ،‬بۆ به‌یانی‌ خه‌ڵك رووی‌ تێده‌كا‌و پاش‬ ‫ی توركیای���ه‌‪ ،‬ل ‌ه ‪ 10‬چ ‌‬ ‫سێهه‌میش���یان بازرگانێك��� ‌‬ ‫ی ماوه‌یه‌ك بازاڕی‌ گه‌رم ده‌بێ‌»‪.‬‬ ‫ی عێراقدا نووسینگه‌یان هه‌یه‌‌و به‌شێوه‌یه‌ك ‌‬ ‫شار ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ئامارو لێكۆڵینه‌و‌هی‌ ناوه‌ند‌ه ئابورییه‌كان ‌‬ ‫ی توركیاو به‌پێ ‌‬ ‫ی به‌روبومی‌ خۆراك له‌واڵتان ‌‬ ‫س���ه‌ره‌ك ‌‬ ‫ی زیاتر ل ‌ه ‪ 3‬ملیار‬ ‫ی سه‌ره‌ك ‌‬ ‫ی به‌سره‌و جیهان‪ ،‬برنج خۆراك ‌‬ ‫هندستان‌و ئیتاڵیا‌و ئه‌مه‌ریكاو‌ه له‌ڕێگه‌ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی گۆ ‌‬ ‫ی دانیشتوان ‌‬ ‫كه‌س���ه‌ له‌جیهاندا‪ ،‬وات ‌ه نیوه‌ ‌‬ ‫زاخۆوه‌ بۆ كوردستان ده‌هێنن‪.‬‬ ‫ی ئاسیان‪،‬‬ ‫ی برنج‪ ،‬له‌هه‌موو زه‌وی‌‪ ،‬ك ‌ه زۆربه‌یان س���ه‌ر به‌كیشوه‌ر ‌‬ ‫ی «بازرگان��� ‌‬ ‫عه‌بدولمه‌جی���د وت ‌‬ ‫ی كوردس���تانیش له‌م كیش���وه‌ره‌دا‬ ‫ی ب���ه‌و پێی���ه‌ ‌‬ ‫ی بازرگان���ی‌ س���وودو قازانج ‌‬ ‫ی ت���ر ‌‬ ‫ئیش���ه‌كان ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ئێجگار زۆره‌»‪ .‬هه‌ڵكه‌وت���ووه‌‪ ،‬كڕینی‌ برنج بودجه‌و خه‌رجییه‌ك ‌‬ ‫ی فرۆشتن ‌‬ ‫كه‌متره‌‪ ،‬به‌اڵم رێژ‌ه ‌‬ ‫ی كوردستان‬ ‫ی هه‌موو خێزانێكی‌ هه‌رێم ‌‬ ‫ی دیاریكراو ‌‬ ‫به‌گوێر‌هی‌ ئه‌وانه‌ی‌ س���ه‌روكاریان له‌گه‌ ‌ڵ بازاڕ ‌‬ ‫ی پێكده‌هێنێت‪.‬‬ ‫ی رێژه‌ ‌‬ ‫ی نه‌وره‌س له‌ڕوو ‌‬ ‫خۆراكدا هه‌یه‌‪ ،‬برنج��� ‌‬ ‫ی‬ ‫فرۆش���ه‌وه‌ به‌پل ‌هی‌ یه‌كه‌م نایه‌ت له‌س���لێمانیدا‪ ،‬دیاری‌‌و به‌هر‌هی‌ هاوسه‌ری‌ ك ‌ه له‌دوكانێكی‌ وشكه‌ ‌‬


‫بازرگانی‌و پیشەسازی‬

‫سەیرانگای ئەحمەدئاوا‬

‫ژمارە ‪ * ٥‬هاوینی ‪www.sulccu.com * ٢٠١١‬‬

‫‪21‬‬


‫بازاڕی گەشتوگوزار‬ ‫بازرگانی‌و پیشەسازی‬

‫بازرگانی‌و پیشەسازی‬

‫كوردستان بەنیازە پێشوازی‌ ل ‌ه ‪ 5‬ملیۆن گه‌شتیار بكات‬

‫رۆژانی جەژن ‪ ٢٧‬هەزار گەشتیار روویان لەسلێمانی کرد‬ ‫ی‬ ‫ی ‪ 4‬ساڵه‌ كه‌رتی‌ گه‌شتوگوازار له‌هه‌رێم ‌‬ ‫ماوه‌ ‌‬ ‫كوردستاندا بوژانه‌وه‌یه‌كی‌ به‌رچاو به‌خۆیه‌و‌ه‬ ‫ی‬ ‫ێ ژمار‌ه ‌‬ ‫ده‌بینێ‌‪ ،‬له‌كاتێكدا كه‌ پێشبینی‌ ده‌كر ‌‬ ‫ی ‪ 2011‬بگات ب ‌ه ‪ 2‬ملیۆن‬ ‫گه‌شتیارانی‌ ئه‌مساڵ ‌‬ ‫ی بۆ‬ ‫گه‌شتیار‪ ،‬هه‌رێمی‌ كوردستان ئاماده‌كار ‌‬ ‫پێشوازیكردن ل ‌ه ‪ 5‬ملیۆن گه‌شتیار ده‌كات‬ ‫له‌‪2015‬دا‪ ،‬به‌ڕێوه‌به‌ری‌ گشتی‌ گه‌شتوگوزار‬ ‫ی جه‌ژندا ‪ 61‬ملیۆن دۆالر‬ ‫ده‌ڵێت «له‌ڕۆژان ‌‬ ‫داهاتی‌ گه‌شتیاریمان هه‌بوو»‪.‬‬ ‫ی ته‌مه‌ن ‪43‬‬ ‫موئه‌ی���ه‌د ك ‌ه هاواڵتییه‌ك���ی‌ عه‌ره‌ب ‌‬ ‫ی‬ ‫ی رومادییه‌و له‌ڕۆژانی‌ جه‌ژن ‌‬ ‫ی نیش���ته‌جێ ‌‬ ‫س���اڵ ‌‬ ‫ی‬ ‫ره‌مه‌زان���دا له‌گ���ه‌ ‌ڵ خێزانه‌ك��� ‌هی‌ به‌مه‌به‌س���ت ‌‬ ‫ی خۆش هاتبوو‌ه كوردستان‪،‬‬ ‫ی كاتێك ‌‬ ‫به‌سه‌ربردن ‌‬ ‫له‌كاتێك���دا ك��� ‌ه له‌«ئەحمەدئاوا» دانیش���تبوو‬ ‫ی سروشت‌و له‌قه‌دپاڵ‌‌و‬ ‫به‌سه‌رسامییه‌وه‌‪ ،‬له‌جوان ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ڕاده‌ما‪ ،‬وت ‌‬ ‫ی چوار ده‌ور ‌‬ ‫دۆڵ‌‌و كانی‌‌و ئاوه‌كه‌ ‌‬ ‫«به‌ڕاس���ت چی‌ هه‌ی ‌ه له‌به‌هه‌ش���تدا هه‌بێ‌‌و لێر‌ه‬ ‫نه‌بێ‌؟»‪.‬‬ ‫ئەحمەدئ���اوا یه‌كێك ‌ه له‌هاوینه‌هه‌وار‌و س���ه‌یرانگا‬ ‫ی كوردس���تان‪ ،‬ك ‌ه‬ ‫ج���وان‌و سه‌رنجڕاكێش���ه‌كان ‌‬ ‫ی گه‌ش���تیار‌ه عه‌ره‌به‌كان‬ ‫ی زۆر ‌‬ ‫س���ااڵن ‌ه رێژه‌یه‌ك ‌‬ ‫ی جوانیه‌كانی‌ سروش���ت‌و چێژ بینین‬ ‫بۆ بینین��� ‌‬ ‫ی تێده‌ك���ه‌ن‪ ،‬خالید‬ ‫ی به‌هار روو ‌‬ ‫له‌س���ه‌ره‌تاكان ‌‬ ‫یه‌كێكه‌ له‌و گه‌شتیارانه‌‪ ،‬ئه‌و له‌شارێكه‌و‌ه هاتوو‌ه‬ ‫ب���ۆ نێو ئ���ه‌م كه‌ژوكێوه‌ی‌ هەورام���ان‪ ،‬ك ‌ه وه‌ك‬ ‫ی‬ ‫ی ده‌ڵێ���ت «به‌درێژایی‌ س���ا ‌ڵ ره‌نگ‌و روو ‌‬ ‫خۆ ‌‬ ‫ی هاوینێكی‌ گه‌رم‌و‬ ‫ی لێنیش���تووه‌»‪ ،‬ئه‌و دوا ‌‬ ‫لم ‌‬ ‫ی س���اتێك حه‌وانه‌وه‌و‬ ‫پ���ڕ له‌خۆره‌تاو‪ ،‬هه‌ڵوه‌دا ‌‬ ‫پشوودانه‌و ئاماژه‌ به‌وه‌ش ده‌كات كه‌ كوردستان‬ ‫ی‬ ‫وێڕای‌ ئه‌وه‌ی‌ ئاسایش‌و ئارامه‌‪ ،‬ئه‌و لێر‌ه كێش ‌ه ‌‬ ‫ی تا بڵێی‌ دڵكراوه‌و‬ ‫ی نییه‌و خه‌ڵكه‌كه‌ش ‌‬ ‫«زمان» ‌‬ ‫باشن‪.‬‬ ‫ی‬ ‫ی حكومه‌ت ‌‬ ‫ی گه‌شتوگوزار ‌‬ ‫ی وه‌زاره‌ت ‌‬ ‫ی ئامار ‌‬ ‫به‌پێ ‌‬ ‫ی ره‌مه‌زاندا‪ 152 ،‬گه‌شتیار‬ ‫ی جه‌ژن ‌‬ ‫هه‌رێم له‌ڕۆژان ‌‬ ‫رووی���ان له‌هه‌رێمی‌ كوردس���تان ك���رد‪ ،‬ك ‌ه ‪143‬‬ ‫ی‬ ‫گه‌ش���تیاریان له‌پارێزگامانی‌ باشورو ناوه‌ڕاست ‌‬ ‫عێراقه‌وه‌ هاتب���وون‌و ‪ 9‬هه‌زار گه‌شتیاریش���یان‬ ‫ی دراوسێوه‌‪ .‬له‌كۆی‌ ئه‌و ژماره‌یه‌ش‪99 ،‬‬ ‫له‌واڵتان ‌‬ ‫ی هه‌ولێر‌و ‪27‬‬ ‫هه‌زار گه‌ش���تیار روویان له‌پارێزگا ‌‬ ‫ی سلێمانی‌ هاتبوون‌و ‪26‬‬ ‫هه‌زاریش به‌ره‌و پارێزگا ‌‬ ‫ی دهۆكیان‬ ‫ی پارێزگا ‌‬ ‫هه‌زار گه‌شتیاریش سه‌ردان ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ئامارێك ‌‬ ‫ك���رد‪ .‬ئه‌م���ه‌ له‌كاتێكدایه‌ ك ‌ه به‌پێ��� ‌‬ ‫ی‬ ‫دیك ‌هی‌ هه‌مان وه‌زاره‌ت‪ ،‬چوار ساڵه‌ به‌ڕێژه‌یه‌ك ‌‬ ‫ی‬ ‫ی به‌ره‌وپێش ده‌چێ‌‪ :‬له‌ساڵ ‌‬ ‫به‌رچاو گه‌شتیاری ‌‬ ‫ی‬ ‫‪2007‬دا ‪ 377‬هه‌زارو ‪ 397‬گه‌ش���تیار س���ه‌ردان ‌‬ ‫ی ‪2008‬‬ ‫هه‌رێمی‌ كوردستانیان كردووه‌‪ ،‬به‌اڵم ساڵ ‌‬ ‫رێژه‌كه‌ ب���ه‌رز بووه‌ته‌وه‌ ب���ۆ ‪ 558‬هه‌زارو ‪860‬‬ ‫ی ‪2009‬ش���دا به‌رز بووه‌ته‌و‌ه بۆ‬ ‫گه‌شتیار‪ ،‬له‌ساڵ ‌‬

‫‪20‬‬

‫ی ‪2010‬شدا‬ ‫‪ 791‬هه‌زارو ‪ 345‬گه‌ش���تیار‪ ،‬له‌ساڵ ‌‬ ‫ملیۆنێ���ك‌و ‪ 313‬هه‌زار‌و ‪ 841‬گه‌ش���تیار روویان‬ ‫له‌هه‌رێمی‌ كوردستان كردووه‌‪.‬‬ ‫ی‬ ‫به‌ڕێوه‌ب���ه‌ری‌ گش���تی‌ گه‌ش���توگوزاری‌ هه‌رێم ‌‬ ‫ی‬ ‫كوردس���تان «مه‌ول���ه‌وی‌ جه‌ب���ار» به‌گۆڤار ‌‬ ‫ی راگه‌یاند كه‌ گه‌ش���تیار‌ه‬ ‫بازرگانی‌‌و پیشه‌س���از ‌‬ ‫ی‬ ‫ی یه‌كه‌م دێن له‌وان ‌ه ‌‬ ‫عه‌ره‌به‌كانی‌ عێ���راق به‌پله‌ ‌‬ ‫دێن��� ‌ه كوردس���تانه‌وه‌‪ ،‬ئێرانی���ی‌و توركه‌كانیش‬ ‫ی «ئه‌مس���ا ‌ڵ‬ ‫ی دووه‌م‌و س���ێهه‌م‪ ،‬ئه‌و وت ‌‬ ‫به‌پله‌ ‌‬ ‫ی پار‬ ‫ی گه‌ش���تیار ب ‌ه ب���ه‌راورد به‌س���اڵ ‌‬ ‫ژم���ار‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ‪ %43‬زیادیك���ردووه‌‪ ،‬ل��� ‌ه ‪ 6‬مانگ��� ‌‬ ‫به‌ڕێ���ژ‌ه ‌‬ ‫یه‌كه‌می‌ ئه‌مساڵدا ‪ 568‬هه‌زار گه‌شتیار هاتونه‌ت ‌ه‬ ‫ی پاردا‬ ‫ی یه‌كه‌م ‌‬ ‫كوردس���تانه‌وه‌‪ ،‬به‌اڵم ل ‌ه ‪ 6‬مانگ ‌‬ ‫ژماره‌ی گه‌ش���تیاره‌كان ‪ 390‬ه���ه‌زار كه‌س بوو‪،‬‬ ‫ی س���ا ‌ڵ‬ ‫چاوه‌ڕوان���ی‌ ئ���ه‌وه‌ش ده‌كه‌ین تا كۆتای ‌‬ ‫ی كوردستان بگات‬ ‫ی هه‌رێم ‌‬ ‫ی گه‌ش���تیاران ‌‬ ‫ژماره‌ ‌‬ ‫ی‬ ‫ب ‌ه ‪ 2‬ملیۆن گه‌ش���تیار‪ ،‬واته‌ به‌راورد به‌س���اڵ ‌‬ ‫پار رێژه‌ی‌ گه‌ش���تیار بۆ كوردس���تان ‪ %100‬زیاد‬ ‫ی‬ ‫ده‌كات‪ ،‬پالنی‌ ئه‌وه‌شمان هه‌ی ‌ه له‌‪2015‬دا ژماره‌ ‌‬ ‫گه‌ش���تیارانی‌ كوردستان به‌رزبێته‌و‌ه بۆ ‪ 5‬ملیۆن‬ ‫گه‌شتیار»‪.‬‬ ‫ی ئاماژه‌ی‌ به‌وه‌ش كرد كه‌ له‌كوردستاندا‬ ‫مه‌وله‌و ‌‬ ‫ی ناوخۆش به‌رز بووه‌ته‌وه‌‪ ،‬به‌و‬ ‫ی گه‌شتیار ‌‬ ‫رێژه‌ ‌‬ ‫ی س���لێمانی‌‌و هه‌ولێر‌و‬ ‫ی زۆرێ���ك له‌خه‌ڵك ‌‬ ‫پێی��� ‌ه ‌‬ ‫ی ش���اره‌كانی‌ یه‌كتر ده‌كه‌ن‪ ،‬ئه‌و‬ ‫دهۆك سه‌ردان ‌‬ ‫ی‬ ‫ی «ل���ه‌ڕووی‌ گه‌ش���تیارییه‌وه‌ هه‌ولێر به‌پله‌ ‌‬ ‫وت ‌‬ ‫ی‬ ‫یه‌ك���ه‌م دێ‌‌و زۆرترین رێژه‌ی‌ گه‌ش���تیاران روو ‌‬ ‫ی دووه‌م‌و‬ ‫تێده‌كات‪ ،‬پاش���ان س���لێمانی‌ به‌پل��� ‌ه ‌‬ ‫دهۆكیش به‌پله‌ی‌ سێهه‌م دێت»‪.‬‬ ‫ی‬ ‫ی جه‌ژن ‌‬ ‫ناوب���راو باس���ی‌ له‌وه‌ كرد ك���ه‌ له‌ڕۆژان ‌‬ ‫ی رابردوودا ‪ 152‬هه‌زار گه‌ش���تیار هاتن ‌ه‬ ‫ره‌مه‌زان ‌‬ ‫ی بۆ هه‌ر‬ ‫كوردس���تانه‌وه‌‌و به‌پێی‌ ئه‌و سه‌مپالته‌ ‌‬ ‫گه‌ش���تیارێكیش كردیان���ه‌ ك ‌ه رۆژان��� ‌ه چه‌ندیان‬ ‫ی‬ ‫خ���ه‌رج كردووه‌‪ ،‬بۆی���ان ده‌ركه‌وت���وو‌ه نزیكه‌ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی هه‌رێم ‌‬ ‫ی گه‌ش���تیار ‌‬ ‫‪ 61‬ملی���ۆن دۆالر داهات ‌‬ ‫كوردستان بووه‌‪ .‬ئه‌و وتی‌ «به‌مه‌به‌ستی‌ راكێش‬ ‫ی گه‌ش���تیارانیش بۆ‬ ‫ی زیاتر ‌‬ ‫ی رێژه‌یه‌ك��� ‌‬ ‫كردن��� ‌‬ ‫ی‬ ‫كوردس���تان‪ ،‬به‌نیازین له‌كه‌ناڵ���ه‌ پڕ بینه‌ره‌كان ‌‬ ‫ی‬ ‫‪ BBC‬و عه‌ره‌بیه‌و جه‌زی���ره‌و‌ه چه‌ندین ریكالم ‌‬ ‫س���ه‌رنجڕاكێش بكه‌ین‪ ،‬ئێم��� ‌ه ئومێدمان ئه‌وه‌ی ‌ه‬ ‫ی‬ ‫ی داهات ‌‬ ‫ی داهاتی‌ گه‌ش���توگوزار له‌كۆ ‌‬ ‫كه‌ رێژه‌ ‌‬ ‫ی كوردستان ل ‌ه ‪%3‬ه‌و‌ه بگه‌یه‌نین ‌ه‬ ‫ی هه‌رێم ‌‬ ‫گشت ‌‬ ‫ی ئاینده‌دا‪ ،‬كه‌ ئه‌مه‌ش رێگ ‌ه بۆ‬ ‫له‌‪ %10‬ل ‌ه ‪ 5‬ساڵ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی تاكه‌كه‌س‌و هه‌لی‌ كار ‌‬ ‫ی ده‌رامه‌ت ‌‬ ‫به‌رزبوونه‌وه‌ ‌‬ ‫ی هه‌رێم خۆش ده‌كات»‪.‬‬ ‫زیاتر بۆ هاواڵتیان ‌‬ ‫له‌م س���ااڵنه‌ی‌ دواییدا‪ ،‬ئه‌و‌هی‌ زیاد له‌هه‌ر شتێك‬ ‫ی‬ ‫له‌شاره‌كانی‌ كوردستاندا سه‌رنج راده‌كێشێ‌ بینین ‌‬ ‫ی‬ ‫ئه‌و ژمار‌ه زۆر‌ه عه‌ره‌ب‌و ئێرانیان ‌ه ك ‌ه مه‌به‌س���ت ‌‬ ‫كات به‌س���ه‌ربردن روو له‌ناوچ ‌ه گه‌شتیارییه‌كان‬

‫ی جه‌ژن‬ ‫رۆژان ‌‬ ‫ی‬ ‫‪ 61‬ملیۆن دۆالر ‌‬ ‫گه‌شتیار رژای ‌ه‬ ‫كوردستانه‌وه‌‬ ‫ی‬ ‫ده‌كه‌ن‪ ،‬ك ‌ه له‌كاتی‌ بۆنه‌و جه‌ژنه‌كان‌و سازكردن ‌‬ ‫هه‌ندێك كۆنسێرتدا‪ ،‬له‌ئوتێله‌كاندا جێگه‌ نامێنێ‌‪.‬‬ ‫ی‬ ‫ی كه‌ نه‌یویست ناو ‌‬ ‫ی س���لێمان ‌‬ ‫خاوه‌ن ئوتێلێك ‌‬ ‫ی ئاش���كرا ب���كات ئاماژ‌هی‌ ب���ه‌و‌ه كرد ك ‌ه‬ ‫خۆ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی گه‌ش���تیارانه‌وه‌ له‌ڕۆژان ‌‬ ‫ی رێژه‌ ‌‬ ‫به‌ه���ۆی‌ زۆر ‌‬ ‫ی له‌ئوتێله‌كه‌یدا‬ ‫ی ش���ه‌وێك مانه‌وه‌ ‌‬ ‫جه‌ژندا نرخ ‌‬ ‫ی كوردس���تان دوو‬ ‫وه‌ك زۆرێك له‌ئوتێله‌كانی‌ تر ‌‬ ‫ی‬ ‫به‌رامبه‌ر به‌رز كردووه‌ت���ه‌وه‌‪ ،‬ئه‌و وتی‌ «ژوور ‌‬ ‫ی جه‌ژندا حیجز‬ ‫ی ش���ار له‌كات��� ‌‬ ‫هه‌موو ئوتێله‌كان ‌‬ ‫ی ش���وێنی‌ حه‌وانه‌وه‌و‬ ‫ی كه‌م ‌‬ ‫ك���را بوون‪ ،‬به‌ه���ۆ ‌‬ ‫ی زۆر له‌سه‌ر ئه‌و شوێنان ‌ه‬ ‫چێش���تخانه‌وه‌ داوایه‌ك ‌‬ ‫ی زۆربه‌یان به‌رز كرانه‌وه‌«‪.‬‬ ‫بوو‪ ،‬بۆی ‌ه نرخ ‌‬ ‫ێ‬ ‫ی به‌ب ‌‬ ‫ئه‌و پێیوای ‌ه گه‌شه‌دان به‌كه‌رنی‌ گه‌شتیار ‌‬ ‫ی ژێرخانی‌ ئابوری‌ گه‌شتیاری‌‌و ئاماد‌ه‬ ‫دابین كردن ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ش���اره‌زاو به‌ئه‌زمون‌و قاڵبوو ‌‬ ‫ی خه‌ڵمێك ‌‬ ‫كردن ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ئاس���تی‌ هوش���یار ‌‬ ‫ئه‌و بواره‌و به‌رزكردنه‌وه‌ ‌‬ ‫ی‬ ‫گه‌ش���تیاری‌ خه‌ڵك���ی‌ كوردس���تان‌و چاككردن ‌‬ ‫رێگه‌وب���ان‌و باش���تر كردن���ی‌ خزمه‌تگوزاریی��� ‌ه‬ ‫پێویسته‌كان‪ ،‬زه‌حمه‌ته‌‪.‬‬ ‫ی‬ ‫س���ه‌رباری‌ ئه‌و گرفتانه‌ش‪ ،‬س���اڵ‌ به‌ساڵ‌ رێژه‌ ‌‬ ‫گه‌شتیارانی‌ هه‌رێمی‌ كوردستان روو له‌زیادبوونه‌‪،‬‬ ‫ی‬ ‫ی گه‌ش���تیاری ‌‬ ‫به‌پێ���ی‌ دوا راپۆرت���ی‌ رێكخراو ‌‬ ‫ی‬ ‫ێ ساڵ ‌‬ ‫ی ئه‌وه‌ ده‌كر ‌‬ ‫جیهانی‌‌و یونسكۆش پێشبین ‌‬ ‫ی‬ ‫ی له‌رۆژهه‌اڵت ‌‬ ‫ی گه‌شتیار ‌‬ ‫ی پیشه‌ساز ‌‬ ‫‪ 2014‬داهات ‌‬ ‫ی‬ ‫ناوه‌ڕاس���تدا‪ ،‬بگات ب ‌ه ‪ 700‬ملیار دۆالر‪ ،‬ش���ار ‌‬ ‫ی‬ ‫ی كوردس���تانیش له‌ڕێگه‌ ‌‬ ‫س���لێمانی‌‌و هه‌رێم��� ‌‬ ‫ی‬ ‫ی گه‌وره‌وه‌ خۆ ‌‬ ‫ی گه‌ش���تیار ‌‬ ‫زنجیره‌یه‌ك پڕۆژ‌ه ‌‬ ‫ی به‌رچاو له‌م‬ ‫ب���ۆ ئه‌و‌ه ئام���اد‌ه ده‌كات رێژه‌یه‌ك ‌‬ ‫داهات ‌هی‌ به‌ركه‌وێت‪.‬‬


‫بازرگانی‌و پیشەسازی‬

‫بەرزبوونەوەی رێژەی هاوسەرگیریی خواستی لەسەر تاقمی نوستن زیاد کردووە‬

‫پشت به‌كرێكار ‌ی بیانی ده‌به‌ستن‬ ‫هۆكارو س����ووده‌كانی‌‪« ،‬ئه‌م ئیلتیزام كردن ‌‬ ‫ی‬ ‫به‌ئیش����ه‌وه‌ زۆر باش����تره‌‪ ،‬له‌جێبه‌جێكردن����ی‌‬

‫هه‌موو ئه‌رك‌و فه‌رمانێكیش���دا زۆر گوێڕایه‌ڵتره‌‪،‬‬ ‫ی مشته‌ریدا زۆر به‌ئه‌ته‌كێكتره‌‪،‬‬ ‫ی كردن ‌‬ ‫له‌پێشواز ‌‬ ‫له‌ئیش���كردندا ئیش���كه‌رتره‌‌و له‌كرێش���دا پاره‌و‬ ‫ی خۆمان كه‌متره‌«‪.‬‬ ‫ی له‌كرێكارو شاگرد ‌‬ ‫كرێكه‌ ‌‬ ‫ئه‌م هۆكارانه‌ی‌ س���امان باس���ی‌ ده‌كات بووه‌ت ‌ه‬ ‫ی به‌ش���ێك له‌كۆمپانیا‌و خاوه‌ن كارو‬ ‫هۆی‌ ئه‌وه‌ ‌‬ ‫خ���اوه‌ن ئوتێل‌و گازینۆو ش���وێنه‌ بازرگانییه‌كان‬ ‫ی‬ ‫ی بیانی‌ ببه‌ستن‪ .‬ئێستا به‌شێك ‌‬ ‫پشت به‌كرێكار ‌‬ ‫ی‬ ‫به‌رچاو له‌وان ‌هی‌ كه‌ كرێكاری‌ بیناسازی‌‌و خه‌ریك ‌‬ ‫ی‬ ‫ژینگه‌پارێزی���ن له‌ش���اری‌ س���لێمانیدا‪ ،‬كرێكار ‌‬ ‫عه‌ره‌ب‌و به‌نگالدیشین‪.‬‬ ‫ی‬ ‫كرێكارێك���ی‌ به‌نگالدیش���ی‌ ك��� ‌ه خه‌ریك��� ‌‬ ‫ی راگه‌یاند ك ‌ه‬ ‫ژینگه‌پارێزیی ‌ه به‌گۆڤ���اری‌ بازرگان ‌‬ ‫ی كه‌ خاوه‌ن‬ ‫ی رازییه‌‪ ،‬به‌تایبه‌ت ‌‬ ‫ئه‌و له‌ئیش���ه‌كه‌ ‌‬ ‫كاره‌ك���ه‌ی‌ جێگ��� ‌هی‌ نوس���تن‌و هه‌ندێ���ك ژه‌م ‌ه‬ ‫ی رۆژان ‌هی‌ بۆ دابین كردووه‌‪.‬‬ ‫خواردن ‌‬ ‫ی پێیانوای ‌ه ك ‌ه‬ ‫به‌اڵم زۆرێ���ك له‌چاودێرانی‌ ئابور ‌‬ ‫ژمارە ‪ * ٥‬هاوینی ‪www.sulccu.com * ٢٠١١‬‬

‫ێ ك ‌ه‬ ‫هه‌لومه‌رجی‌ ئابوری‌ كوردس���تان وا ده‌خواز ‌‬ ‫زیاتر پش���ت به‌كرێكاری‌ ناوخۆ ببه‌سترێ‌‌و تواناو‬ ‫ی خاوه‌ن‬ ‫كارامه‌یی���ان به‌رز بكرێته‌وه‌‪ ،‬ب���ۆ ئه‌وه‌ ‌‬ ‫كاره‌كان زیاتر پشتیان پێببه‌ستن‪.‬‬ ‫ی‬ ‫بوره���ان می���ره‌ ك ‌ه ش���اره‌زایه‌كی‌ نیش���ته‌جێ ‌‬ ‫س���ویده‌‪ ،‬ئاماژه‌ به‌و‌ه ده‌كات یه‌كێك له‌سیفه‌ت ‌ه‬ ‫ی به‌ش���ێك له‌م كرێكاره‌ بیانیان ‌ه‬ ‫جیاكه‌ره‌وه‌كان ‌‬ ‫ئه‌وه‌ی ‌ه ش���اره‌زاییان هه‌ی��� ‌ه له‌چۆنیه‌تی‌ مامه‌ڵ ‌ه‬ ‫كردن له‌گ ‌هڵ‌ مش���ته‌ری‌‌و میوان���دا‪ ،‬ئه‌و پێیوای ‌ه‬ ‫فێربوونی‌ ئه‌م ئه‌ته‌كێت ‌ه ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ كه‌ڵه‌ك ‌ه‬ ‫ی كاركردنیانه‌و‌ه‬ ‫بوون���ی‌ ئه‌زمونی‌ ئه‌وان به‌ه���ۆ ‌‬ ‫له‌چه‌ن���د واڵتێك���ی‌ جیاجیادا‪ .‬بوره���ان پێیوای ‌ه‬ ‫ی گرفتی‌ خاوه‌ن كارو كرێكاری‌ خۆمان‬ ‫به‌ش���ێك ‌‬ ‫ی‬ ‫ده‌گه‌ڕێت���ه‌وه‌ بۆ نه‌بوونی‌ رۆش���نبیری‌‌و كلتور ‌‬ ‫كاركردن‪ ،‬ئه‌مه‌ش وا ده‌كات ك ‌ه كرێكاری‌ خۆمان‬ ‫ێ ئیلتیزام‌و ئه‌ته‌كێت‬ ‫له‌دیدی‌ خاوه‌ن كاره‌و‌ه ب��� ‌‬ ‫بێت‪ ،‬له‌كاتێكدا ك ‌ه زۆرجار خاوه‌ن كار گرێبه‌ست‬ ‫له‌گه‌ ‌ڵ كرێكاری‌ ناوخۆدا ناكات‪ ،‬هه‌میشه‌ له‌گه‌ ‌ڵ‬ ‫ی بیانیدا جۆرێك له‌گرێبه‌ست ده‌كات‪.‬‬ ‫كرێكار ‌‬

‫كرێكاری‌ بیانی‌ ئیلتیزام‬ ‫كردنی‌ به‌ئیشه‌و‌ه‬ ‫ی‬ ‫باشتره‌‪ ،‬له‌جێبه‌جێكردن ‌‬ ‫ئه‌ركه‌كانیدا گوێڕایه‌ڵتره‌‪،‬‬ ‫ی‬ ‫كرێكه‌شی‌ له‌كرێكار ‌‬ ‫خۆمان كه‌متره‌‬ ‫‪23‬‬


‫بازاڕی مۆبیلیات‬ ‫بازرگانی‌و پیشەسازی‬

‫بازرگانی‌و پیشەسازی‬

‫تاقم ‌ی نوستن‬ ‫زۆرترین فرۆشی‌ هه‌یه‌‬ ‫ی ناو‬ ‫سااڵن ‌ه بازاڕی‌ مۆبیلیات‌و كه‌لوپه‌ل ‌‬ ‫ماڵ‌ له‌بۆنه‌كاندا بوژانه‌وه‌یه‌كی‌ گرنگ‌و‬ ‫ی له‌گ ‌ه ‌ڵ‬ ‫به‌رچاو به‌خۆوه‌ ده‌بینێت‪ ،‬به‌تایبه‌ت ‌‬ ‫ی ره‌مه‌زان‌و قوربان‪.‬‬ ‫ی جه‌ژن ‌‬ ‫نزیكبوونه‌وه‌ له‌واد‌ه ‌‬ ‫ی فرۆشتن له‌مۆبیلیاتی‌ دیوان‬ ‫به‌ڕێوه‌به‌ری‌ به‌ش��� ‌‬ ‫ی بازرگانی‌‌و‬ ‫لۆرد «وه‌لید یونس ره‌حیم» به‌گۆڤار ‌‬ ‫پیشه‌س���ازی‌ راگه‌یان���د ك���ه‌ ب���ازاڕی‌ مۆبیلیات‬ ‫ی تێكه‌وتووه‌‌و ئه‌وان مانگان ‌ه‬ ‫ی به‌رچاو ‌‬ ‫جوڵه‌یه‌ك ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ‪ 100‬ه���ه‌زار دۆالر مۆبیلیات‌و كه‌لوپه‌ل ‌‬ ‫نزیك���ه‌ ‌‬ ‫ی رابردوودا‪،‬‬ ‫ناو ماڵ‌ ده‌فرۆش���ن‪ ،‬به‌اڵم له‌مانگ��� ‌‬ ‫ی ره‌مه‌زانه‌وه‌ زیاتر فرۆشیان‬ ‫ی جه‌ژن ‌‬ ‫ی هاتن ‌‬ ‫به‌هۆ ‌‬ ‫هه‌بووه‌‌و فرۆش���یان به‌رز بووته‌وه‌ بۆ سه‌روو ‪150‬‬ ‫هه‌زار دۆالر‪.‬‬

‫ی «مۆبیلیات به‌گشتی‌ فرۆشیان هه‌یه‌‪ ،‬هه‌ر‬ ‫ئه‌و وت ‌‬ ‫ی میوانه‌وه‌ بگره‌ تا ده‌گات به‌نانخواردن‌و‬ ‫له‌ژوور ‌‬ ‫ی‬ ‫كه‌وانته‌رو كورس���ی‌‌و مێزو ته‌پڵه‌ك‪ ،‬به‌اڵم ژوور ‌‬ ‫نوستن زۆرترین فرۆشی‌ هه‌یه‌»‪.‬‬ ‫ی‬ ‫ئه‌و باس���ی‌ له‌وه‌ كرد كه‌ نرخی‌ مۆبیلیات به‌پێ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ته‌خت���ه‌و قوماش‌و دیزاین‌و ده‌س���تكرد ‌‬ ‫جۆر ‌‬ ‫ی سلێمانیدا‬ ‫واڵته‌كان ده‌گۆڕێت‪ ،‬به‌نمونه‌ له‌بازاڕ ‌‬ ‫ی دانیشتن له‌‪ 500‬دۆالره‌و‌ه هه‌یه‌ تا‬ ‫ی تاقمێك ‌‬ ‫نرخ ‌‬ ‫نزیكه‌ی‌ ‪ 9‬هه‌زار دۆالر»‪.‬‬ ‫ی‬ ‫ئه‌و ئاماژه‌ی‌ به‌و‌ه كرد كه‌ مۆبیلیاتی‌ ده‌ستكرد ‌‬ ‫ی مۆبیلیات ‌ه له‌بازاڕدا‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫میسر گرانترین جۆر ‌‬ ‫ی توركیش هه‌ی ‌ه ك ‌ه‬ ‫ی ب���ه‌رز ‌‬ ‫ی كوالێت ‌‬ ‫مۆبیلیات��� ‌‬ ‫ی ك ‌ه‬ ‫ی له‌سه‌ره‌‪ .‬ئه‌م ‌ه جگ ‌ه له‌وه‌ ‌‬ ‫خواستی‌ خه‌ڵك ‌‬ ‫ی‬ ‫له‌چین‌و مالیزیاشه‌و‌ه مۆبیلیات ده‌هێنرێ‌‌و به‌پێ ‌‬ ‫ی كوالێتییان‪ ،‬نرخه‌كه‌شیان ده‌گۆڕێ‌‪.‬‬ ‫به‌رزی‌‌و نزم ‌‬

‫خاوه‌نكاره‌كان‬ ‫به‌شێك له‌خاوه‌ن كاره‌كانی‌‬ ‫سلێمانی‌‪ ،‬كرێكار‌و شاگرد ‌‬ ‫ی‬ ‫به‌نگالدیشیان له‌كرێكاری‌‬ ‫خۆماڵی‌ پێباشتره‌‪ ،‬تا دێ‌ زیاتر‬ ‫له‌راپه‌ڕاندنی‌ ئیشوكاره‌كانیاندا‬ ‫پشت به‌كرێكاری‌ بیانی‌ ده‌به‌ستن‪،‬‬ ‫به‌تایبه‌تی‌ ئه‌وانه‌ی‌ له‌شوێنه‌كانی‌‬ ‫دیكه‌ی‌ عێراق‌و به‌نگالدیشه‌وه‌‬ ‫ده‌هێنرێن‪.‬‬

‫خاوەنکارەکان لەکرێکاری بەنگالدیشی رازین‬

‫‪22‬‬

‫س����امان كه‌ خاوه‌نی‌ نووس����ینگه‌یه‌كی‌ كاشی‌‬ ‫فرۆشتنه‌ له‌یه‌كێك شوێنه‌ راقییه‌كانی‌ سلێمانی‌‪،‬‬ ‫ش����اگردێكی‌ به‌نگالدیش����ی‌ له‌به‌رده‌ستدایه‌ بۆ‬ ‫رای����ی‌ كردنی‌ ئیش����ه‌كانی‌ رۆژانه‌ی‌ وه‌ك خۆی‌‬ ‫ده‌ڵێت «محه‌له‌كه‌ی‌«‪ ،‬كه‌ گۆڤاری‌ بازرگانی‌‌و‬ ‫پیشه‌س����ازی‌ پرس����یاری‌ هۆكاری‌ هێنانی‌ ئه‌م‬ ‫شاگرده‌ به‌نگالدیشییه‌ی‌ لێده‌پرسێت‪ ،‬به‌ده‌نكی‌‬ ‫ته‌زبیحه‌ ره‌نگ سووره‌كه‌ی‌ ده‌كه‌وێته‌ ژماردنی‌‬


‫پیشەسازی‬ ‫بازرگان‬ ‫‌وی‌وپیشەسازی‬ ‫بازرگانی‬

‫ملیاردێرەکانی جیهان‬ ‫‪1‬‬ ‫كارلوس سه‌لیم حلو‬

‫‪2‬‬

‫‪3‬‬

‫بیل گێتس‬

‫وارم بافت‬

‫ی‬ ‫ی ‪ 50‬ملی���ار دۆالره‌‪ ،‬ره‌گه‌زنام���ه‌ ‌‬ ‫ی خاوه‌ن��� ‌‬ ‫ی ‪ 74‬ملی���ار دۆالره‌‪ ،‬ره‌گه‌زنام���ه‌ ‌‬ ‫خاوه‌ن��� ‌‬ ‫ی ‪ 56‬ملی���ار دۆالره‌‪ ،‬ره‌گه‌زنام��� ‌ه ‌‬ ‫ی خاوه‌ن��� ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ‪ 80‬س���اڵه‌‪ ،‬س���ه‌رچاوه‌ ‌‬ ‫ی ئه‌مه‌ریكییه‌و ته‌مه‌ن ‌‬ ‫مه‌كس���یكییه‌‌و به‌ڕه‌چه‌ڵ���ه‌ك لوبنانییه‌‪ ،‬ته‌مه‌ن ‌‬ ‫ی ‪ 55‬س���اڵه‌‪ ،‬س���ه‌رچاو‌ه ‌‬ ‫ی ئه‌مه‌ریكییه‌‪ ،‬ته‌مه‌ن ‌‬ ‫ی‬ ‫ی سه‌روه‌ت‌و سامانه‌كه‌ی‌ كۆمپانیا ‌‬ ‫ی به‌ده‌ستهێنان ‌‬ ‫‪ 71‬ساڵه‌و سه‌رچاو‌هی‌ سامانه‌كه‌ی‌ كۆمپانیاكان ‌‬ ‫ی سه‌روه‌ت‌و سامانه‌كه‌ی‌ كۆمپانیا ‌‬ ‫ی به‌ده‌ستهێنان ‌‬ ‫‪Berkshire Hathaway‬ه‌‪.‬‬ ‫به‌ناوبانگ ‌‬ ‫ی ‪Telmex‬ه‌‪.‬‬ ‫په‌یوه‌ند ‌‬ ‫ی ‪Microsoft‬ه‌‪.‬‬

‫ملیاردێرەکانی عێراق‬ ‫‪1‬‬

‫‪2‬‬

‫شوان مه‌ال‬

‫‪3‬‬

‫ی ئۆجی‌‬ ‫نه‌زم ‌‬

‫ی ‪ 74‬س���اڵه‌‪ ،‬س���ه‌ره‌تا به‌بازرگانی‌ چه‌ك‬ ‫ی ته‌مه‌ن ‌‬ ‫به‌ڕه‌چه‌ڵه‌ك كورده‌‪ ،‬ماوه‌ی‌ چوار ساڵه‌ له‌لیست ‌‬ ‫ی ده‌س���تیپێكرد‪ ،‬خاوه‌ن��� ‌‬ ‫یه‌كێك له‌په‌نجا ه���ه‌ر‌ه ده‌وڵه‌مه‌نده‌كانی‌ جیهان ‌‬ ‫ی ‪ 3‬ملی���ار دۆالره‌‪،‬‬ ‫ی ‪ 4‬ملیار له‌سه‌ره‌تای‌ هاتن ‌ه سه‌ركاری‌ به‌عسدا به‌ڕێوه‌به‌ر ‌‬ ‫ی ‪ 51‬س���اڵه‌‪ ،‬خاوه‌ن ‌‬ ‫عه‌ره‌بدایه‌‪ ،‬ته‌مه‌ن ‌‬ ‫ی‬ ‫دۆالره‌‪ ،‬له‌بواری‌ به‌ڵێنده‌رایه‌تی‌‌و پیشه‌س���ازی‌‌و پالندان���ان ب���ووه‌ له‌وه‌زاره‌ت��� ‌‬ ‫ی نه‌وت���ی‌ عێراق‪،‬‬ ‫ی به‌جێهێش���تووه‌‪ ،‬له‌زۆربه‌ ‌‬ ‫ی له‌‪1980‬دا عێراق��� ‌‬ ‫په‌یوه‌ندییه‌كان‌و بازرگانی���دا كار ده‌كا‪ ،‬خاوه‌ن ‌‬ ‫ی‬ ‫ی رۆژئ���اوا پڕۆژه‌ ‌‬ ‫ی عه‌ره‌ب���ی‌‌و ئه‌وروپا ‌‬ ‫ی واڵتان��� ‌‬ ‫ی وه‌به‌رهێنان���ه‌ له‌كوردس���تان‌و واڵتان ‌‬ ‫پ���ڕۆژه‌ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی هه‌یه‌‪ ،‬له‌بواری‌ بانك‌و پیشه‌سازی‌‌و‬ ‫ی وه‌به‌رهێنان ‌‬ ‫عه‌ره‌بی‌‌و باش���وری‌ رۆژهه‌اڵتی‌ ئاس���یا‪ ،‬له‌دوا ‌‬ ‫ی دامه‌زران���د ك ‌ه زه‌وی‌‌وزارو ته‌كنه‌لۆجی���ادا كار ده‌كا‪ ،‬خاوه‌ن��� ‌‬ ‫ی ‪‌ ICCB‬‬ ‫ی‬ ‫‪2003‬ه‌وه‌ كۆمپانی���ا ‌‬ ‫ی زنجیره‌ ئوتێله‌كانی‌ جه‌نرال میدیترانیان هۆلدینغ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی عێراق ‌‬ ‫جێبه‌جێكردنی‌ پڕۆژه‌كانی‌ بنیاتنانه‌وه‌ ‌‬ ‫سه‌ر به‌كۆمپانیای‌ رۆیاله‌‪.‬‬ ‫پێسپێردرا‪.‬‬

‫نه‌میر قیردار‬ ‫ی كه‌رك���وك‌و به‌ڕه‌چه‌ڵ���ه‌ك توركومانه‌‪،‬‬ ‫خه‌ڵك��� ‌‬ ‫ی‬ ‫بانك��� ‌‬ ‫جێبه‌جێ���كاری‌‬ ‫ی‬ ‫به‌ڕێوه‌ب���ه‌ر ‌‬ ‫ی ‪‌Investcorp‬ه ك��� ‌ه بنك ‌ه‬ ‫«ئه‌نفس���تكۆرب» ‌‬ ‫ی له‌به‌حره‌ینه‌‪ ،‬س���امانه‌ك ‌هی‌ زیاتر‬ ‫س���ه‌ره‌كیه‌كه‌ ‌‬ ‫ی ئاسیا‌و‬ ‫ل ‌ه ‪ 2‬ملیار دۆالره‌‪ ،‬له‌باشوری‌ رۆژهه‌اڵت ‌‬ ‫ی عه‌ره‌بی‌‌و ئه‌مه‌ریكاو ئه‌وروپای‌ رۆژئاوادا‬ ‫واڵتان��� ‌‬ ‫ی‬ ‫وه‌به‌رهێنان ده‌كات‪ .‬نه‌میر قیردار له‌س���ه‌ره‌تا ‌‬ ‫ی رابردوه‌وه‌ رووی‌ كردووه‌ت ‌ه‬ ‫ی سه‌د‌ه ‌‬ ‫شه‌سته‌كان ‌‬ ‫ی‬ ‫به‌ریتانی���ا بۆ خوێندن‌و دواتر به‌یه‌كجاری‌ عێراق ‌‬ ‫به‌جێهێشتووه‌‪.‬‬ ‫سەرچاوە‪ :‬هەر دوو گۆڤاری ‪ Forbes‬و ‪Arabian businees‬‬

‫شاری ملیاردێرەکان‬ ‫‪2‬‬

‫‪1‬‬

‫نیویۆرک‬ ‫ێ‬ ‫ی جیهان له‌خۆده‌گر ‌‬ ‫زۆرترین رێژه‌ی‌ ملیاردێره‌كان ‌‬ ‫كه‌ ‪ 60‬ملیاردێری‌ تیایه‌‪.‬‬ ‫ژمارە ‪ * ٥‬هاوینی ‪www.sulccu.com * ٢٠١١‬‬

‫‪3‬‬

‫مۆسکۆ‬ ‫به‌پله‌ی‌ دووه‌م دێت ك ‌ه ‪ 50‬ملیاردێری‌ تیایه‌‪.‬‬

‫لەندەن‬ ‫‪ 32‬ملیاردێری‌ تیایه‌‪.‬‬

‫‪25‬‬


‫راپۆرت‬ ‫بازرگیان‌وی‌وپیشەسازی‬ ‫بازرگان‬ ‫پیشەسازی‬

‫بازرگانی‌و پیشەسازی‬

‫ل بۆ كاروباری‌ بازرگانی‌‪:‬‬ ‫ی بەڕێز مام جەال ‌‬ ‫یاریده‌ده‌ر ‌‬

‫پێویسته‌ له‌مه‌ودوا بازاڕ بۆ كه‌س پاوه‌ن نه‌كرێت‬ ‫ی سه‌عید یاریده‌ده‌ری‌ به‌ڕێز‬ ‫ی حاج ‌‬ ‫عه‌بدواڵ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی نیشتمان ‌‬ ‫ی سكرتێری‌ گشتی‌ یه‌كێت ‌‬ ‫تاڵه‌بان ‌‬ ‫ی بازرگانی‌‪ ،‬ئاماژ‌ه‬ ‫كوردستان بۆ كاروبار ‌‬ ‫ی‬ ‫ی شار ‌‬ ‫به‌وه‌ ده‌كات ك ‌ه ژمار‌هی‌ ملیۆنه‌ره‌كان ‌‬ ‫ی رابردوودا‪ ،‬له‌‪1000‬‬ ‫ی ساڵ ‌‬ ‫سلێمانی‌ له‌ماوه‌ ‌‬ ‫ملیۆنه‌ره‌وه‌ به‌رز بووته‌و‌ه بۆ ‪ 1400‬ملیۆنه‌ر‪،‬‬ ‫ئه‌و ده‌ڵێت «ناتوانین بڵێین ده‌رفه‌تی‌ یه‌كسان‬ ‫بۆ هه‌موو وه‌به‌رهێنه‌ره‌كانی‌ كوردستان دابین‬ ‫كراوه‌»‪.‬‬

‫‪24‬‬

‫پێویسته‌ له‌مه‌ودوا بازاڕ بۆ كه‌س پاوه‌ن نه‌كرێت‪،‬‬ ‫پڕۆژ‌هی‌ وه‌به‌رهێنان بۆ ك���ه‌س پاوه‌ن نه‌كرێت‪،‬‬ ‫ی‬ ‫ی وه‌به‌رهێنان به‌شێوه‌یه‌ك ‌‬ ‫پێویس���ت ‌ه پڕۆژه‌كان ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ك ‌ه الیه‌ن ‌‬ ‫ی ئه‌و مواسه‌فاتان ‌ه ‌‬ ‫یه‌كس���ان‌و به‌پێ ‌‬ ‫په‌یوه‌ندیداری‌ حكوم��� ‌هت‌و ده‌زگای‌ وه‌به‌رهێنان‬ ‫داوای‌ ده‌كات دابه‌ش بكرێت به‌س���ه‌ر كۆمپانیاو‬ ‫وه‌به‌رهێنه‌ره‌كانی‌ كوردستاندا‪.‬‬ ‫ی‬ ‫ی ملیۆنه‌ره‌كان ‌‬ ‫س���ه‌باره‌ت به‌زیادبوونی‌ ژم���ار‌ه ‌‬ ‫كوردس���تانیش‪ ،‬ئام���اژه‌ی‌ ب���ه‌وه‌ ك���رد ك��� ‌ه‬ ‫ی ئابوری‌‌و بازرگانی‌ كوردستان‬ ‫به‌سه‌رنجدان له‌وه‌ ‌‬ ‫ی‬ ‫له‌گه‌ش���ه‌یه‌كی‌ به‌رچاودای���ه‌ به‌تایبه‌تی‌ له‌دوا ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ‪2003‬ه‌وه‌‪ ،‬بازرگان‌و سه‌رمایه‌دارو كه‌رت ‌‬ ‫س���اڵ ‌‬ ‫تایبه‌تی���ش گه‌ش���ه‌یه‌كی‌ به‌رچاوی���ان ك���ردوو‌ه‬ ‫له‌س���لێمانی‌‌و كوردس���تاندا‌و بازاڕیش به‌ده‌ست‬ ‫ی پار‬ ‫ی «س���اڵ ‌‬ ‫ی تایبه‌ته‌وه‌ی���ه‌‪ ،‬ئه‌و وت ‌‬ ‫كه‌رت��� ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ‪ 1000‬ئه‌و س���ه‌رمایه‌دارانه‌ی‌ له‌س���لێمان ‌‬ ‫ژماره‌ ‌‬ ‫ملیۆنێك دۆالر به‌ره‌و ژووریان هه‌بوو‌ه ‪ 1000‬كه‌س‬ ‫بوون‌‪ ،‬به‌اڵم ئه‌مساڵ‌ ئه‌و ژماره‌یه‌ به‌رز بووه‌ته‌و‌ه‬ ‫بۆ ‪ 1400‬س���ه‌رمایه‌دار‌و چه‌ند ملیاردێرێكیشمان‬ ‫ی‬ ‫هه‌ی���ه‌»‪ .‬س���ه‌باره‌ت به‌دابه‌ش���بوونی‌ جوگراف ‌‬ ‫رێژه‌ی‌ ملیۆن���ه‌ره‌كان له‌هه‌رێمی‌ كوردس���تاندا‪،‬‬ ‫ی س���ه‌عید وتی‌ «هه‌ولێر زۆرترین‬ ‫عه‌بدواڵی‌ حاج ‌‬ ‫ملیۆن���ه‌ری‌ هه‌رێم���ی‌ كوردس���تان له‌خۆده‌گرێ‌‌و‬ ‫ی دووه‌م‌و‬ ‫ی به‌پله‌ ‌‬ ‫به‌پل���ه‌ی‌ یه‌كه‌م دێ‌‪ ،‬س���لێمان ‌‬ ‫دهۆكیش به‌پل ‌هی‌ سێهه‌م»‪.‬‬

‫ی سه‌عید‬ ‫ی حاج ‌‬ ‫عه‌بدواڵ ‌‬

‫عه‌بدوالی‌ حاجی‌ س���ه‌عید به‌گۆڤاری‌ بازرگانی‌‌و‬ ‫ی راگه‌یان���د ك���ه‌ حكومه‌ت���ی‌ هه‌رێم‬ ‫پیشه‌س���از ‌‬ ‫هه‌وڵیداوه‌ ئاس���انكاری‌ بۆ هه‌ر كه‌سێك بكات ك ‌ه‬ ‫ی‬ ‫ی خۆی‌‌و به‌پێی‌ ش���اره‌زایی‌‌و سه‌رمای ‌ه ‌‬ ‫له‌ئاست ‌‬ ‫ی توانیبێت���ی‌ وه‌به‌رهێنان له‌كوردس���تاندا‬ ‫خ���ۆ ‌‬ ‫ی «به‌اڵم ئێم��� ‌ه ناتوانین‬ ‫ئه‌نجامب���دات‪ ،‬ئه‌و وت ‌‬ ‫ی دادپه‌روه‌ری‌و ده‌رفه‌تی‌ یه‌كسان‬ ‫بڵێین به‌ته‌واو ‌‬ ‫بۆ هه‌موو وه‌به‌رهێنانه‌ره‌كانی‌ كوردس���تان دابین‬ ‫ك���راوه‌‪ ،‬به‌اڵم له‌هه‌مانكاتیش���دا ده‌توانین بڵێین‬ ‫ی كوردستان كه‌م‬ ‫ی هه‌رێم ‌‬ ‫ی وه‌به‌رهێنه‌ره‌كان ‌‬ ‫زۆربه‌ ‌‬ ‫ی تواناو قه‌باره‌ی‌ دارایی‌‌و‬ ‫تا زۆر هه‌ر كه‌سه‌و به‌پێ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی توانیویان���ه‌ وه‌به‌رهێنان‌و پڕۆژه‌ ‌‬ ‫ی خۆ ‌‬ ‫ئابور ‌‬ ‫ی كوردس���تاندا وه‌ربگرن‪،‬‬ ‫وه‌به‌رهێن���ان له‌هه‌رێم ‌‬ ‫به‌اڵم هه‌ندێك كۆمپانیا هه‌ن له‌كوردس���تاندا ك ‌ه‬ ‫زیاتر ناس���راون‌و خاوه‌ن په‌یوه‌ن���دی‌ ده‌ره‌كی‌‌و‬ ‫ی‬ ‫ی متمانه‌ن له‌ڕاپه‌ڕاندن ‌‬ ‫ی گه‌وره‌و جێ ‌‬ ‫س���ه‌رمای ‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫كاره‌كانیاندا‪ ،‬له‌به‌رئ���ه‌وه‌ وه‌به‌رهێنان‌و پڕۆژه‌ ‌‬ ‫وه‌به‌رهێنانیشیان زیاتر وه‌رگرتووه‌«‪.‬‬ ‫عه‌ب���دواڵی‌ حاجی‌ س���ه‌عید ئام���اژ‌هی‌ به‌وه‌ش‬ ‫ی له‌نێو‬ ‫ی ئ���ه‌وه‌ش ناڕه‌زای��� ‌‬ ‫ك���رد كه‌ س���ه‌ڕه‌را ‌‬ ‫وه‌به‌رهێنه‌ره‌كان‌و كۆمپانیاكانیشدا هه‌یه‌ ده‌رهه‌ق‬ ‫ی یه‌كسانی‌ نییه‌ له‌دابه‌شكردنی‌ پڕۆژه‌كاندا بۆ‬ ‫به‌وه‌ ‌‬ ‫كاری‌ وه‌به‌رهێنان‪ ،‬بۆی ‌ه ئه‌م ‌ه وایكردووه‌ جۆرێك‬ ‫ی‬ ‫ی «له‌ئه‌نجام ‌‬ ‫له‌مقۆ مقۆ دروست ببێت‪ ،‬ئه‌و وت ‌‬ ‫ی هه‌رێم‌و‬ ‫ئه‌و ناڕه‌زایه‌تییه‌شدا ئێستا سه‌رۆكایه‌ت ‌‬ ‫ی‬ ‫حكومه‌تی‌ هه‌رێمی‌ كوردستان پێداچوونه‌وه‌یه‌ك ‌‬ ‫ی‬ ‫ورد ده‌كه‌ن بۆ پڕۆژه‌كانی‌ وه‌به‌رهێنان ده‌رباره‌ ‌‬ ‫ئه‌وه‌ی‌ ك ‌ه یه‌كه‌م تا چه‌ند ئه‌و پڕۆژانه‌ به‌عه‌داله‌ت‬ ‫ی‬ ‫دراوه‌ به‌و كۆمپانیایانه‌ بۆ ئه‌و‌هی‌ بتوانن پڕۆژه‌ ‌‬ ‫وه‌به‌رهێنانی‌ له‌س���ه‌ر وه‌ربگرن‪ ،‬دووه‌م تا چه‌ند‬ ‫ی خۆیدا به‌پێی‌ گرێبه‌س���ته‌كان‬ ‫توانیویانه‌ له‌كات ‌‬ ‫پڕۆژه‌كانی���ان جێبه‌ج���ێ‌ بك���ه‌ن‪ ،‬هه‌ندێك له‌و‬ ‫كۆمپانیایانه‌ نه‌یاتوانیوه‌ به‌پێی‌ ئه‌و مواسه‌فات‌و‬ ‫ی بده‌ن‪ ،‬بۆی���ه‌ چه‌ند پڕۆژه‌یه‌ك‬ ‫كاتان���ه‌ ئه‌نجام ‌‬ ‫ی‬ ‫ی هه‌رێم ی���ان حكومه‌ت ‌‬ ‫له‌الی���ه‌ن س���ه‌رۆكایه‌ت ‌‬ ‫هه‌رێمه‌وه‌ وه‌ستێنراون»‪.‬‬ ‫ی له‌س���ه‌ر ئه‌وه‌ش ك���رده‌وه‌ ك ‌ه‬ ‫ناوب���راو جه‌غت ‌‬

‫هەولێر زۆرترین‬ ‫ملیۆنێری هەرێمی‬ ‫کورستان لەخۆدەگرێ‌و‬ ‫بەپلەی یەکەم دێ‪،‬‬ ‫سلێمانی بە پلەی‬ ‫دووەم‌و دهۆکیش بە‬ ‫پلەی سێیەم‬

‫ی‬ ‫ساڵی‌ پار له‌سلێمان ‌‬ ‫‪ ١٠٠٠‬ملیۆنەری دۆالرمان‬ ‫هەبوو‪ ،‬به‌اڵم ئه‌مسا ‌ڵ‬ ‫ئه‌و ژماره‌یه‌ به‌رز‬ ‫بووه‌ته‌و‌ه بۆ ‪1400‬‬ ‫سه‌رمایه‌دار‌و چه‌ند‬ ‫ملیاردێرێكیشمان هه‌یه‬


‫بازرگانی‌و پیشەسازی‬

‫ویستگه‌یه‌ك بۆ بازرگانی‌‬ ‫ی له‌ڕێگه‌ی‌ فڕۆكه‌خانه‌و‌ه بێت‬ ‫ی بازرگان ‌‬ ‫جموجۆڵ ‌‬

‫هه‌زار ته‌ن كااڵی‌ بۆ بازرگانان رێكخستووه‌‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫سه‌ڕه‌رای‌ ئه‌وه‌ش‪ ،‬هێشتا بواری‌ بازرگانی‌ وه‌كو‬ ‫پێویس����ت له‌ڕێگه‌ی‌ فڕۆكه‌خانه‌ی‌ سلێمانییه‌وه‌‬ ‫به‌و ش����ێوه‌یه‌ گه‌ش����ه‌ی‌ نه‌كردووه‌ كه‌ جێگه‌ی‌‬ ‫ویس����ت‌و هیوای‌ ئ����ه‌وان بێت‪ ،‬ئ����ه‌و وتی‌ «بۆ‬ ‫ئه‌و مه‌به‌سته‌ ئێس����تا له‌فڕۆكه‌خانه‌ی‌ سلێمانی‌‬ ‫پڕۆژه‌یه‌كی‌ زۆر تایبه‌تمه‌ند له‌جێبه‌جێكردندایه‌‬ ‫ك����ه‌ پێیده‌ڵێن گوندی‌ كارگۆ‪ ،‬ل����ه‌و پڕۆژه‌یه‌دا‬ ‫به‌ش����ێكی‌ فڕۆكه‌خانه‌ی‌ س����لێمانی‌ كه‌ ته‌جهیز‬ ‫ده‌كرێت به‌ئامێر‌و ته‌كنه‌لۆژیای‌ س����ه‌رده‌میانه‌‪،‬‬ ‫ده‌بێته‌ ش����وێنی‌ ئاڵوگۆڕ كردن‌و هێنان‌و بردنی‌‬ ‫جۆره‌ها كااڵ‌و ش����مه‌ك له‌نێوان هه‌رێم‌و واڵتانی‌‬ ‫ده‌ره‌وه‌ كه‌ ئومێ����د ده‌كه‌ین به‌ته‌واو بوونی‌ ئه‌و‬ ‫پڕۆژه‌یه‌ به‌ش����ێكی‌ زۆری‌ بازرگانی‌‌و جموجۆڵی‌‬ ‫ئاس����مانی‌ بگوازرێت����ه‌وه‌ ب����ۆ فڕۆكه‌خان����ه‌ی‌‬ ‫سلێمانی»‪ .‬ناوبراو ئاماژه‌ی‌ به‌وه‌ كرد كه‌ ئه‌و‬ ‫پڕۆژه‌یه‌ رێگه‌خۆشكه‌ر ده‌بێت بۆ دروستبوونی‌‬ ‫هه‌ل����ی‌ كاری‌ زیاتر بۆ دانیش����توانی‌ ناوچه‌كه‌‌و‬ ‫ژمارە ‪ * ٥‬هاوینی ‪www.sulccu.com * ٢٠١١‬‬

‫وتی‌ «ئومێد ده‌كه‌ین له‌س���اڵی‌ داهاتووشدا ئه‌و‬ ‫پڕۆژه‌یه‌ ته‌واو ببێت كه‌ ش���وێنی‌ نیش���تنه‌وه‌و‬ ‫وه‌س���تانی‌ فڕۆك���ه‌ گ���ه‌وره‌كان‌و كۆمه‌ڵگ���ه‌ی‌‬ ‫گه‌نجینه‌كان‌و ش���وێنی‌ تایبه‌ت به‌خه‌زن كردن‌و‬ ‫گومرك‌و پێداویس���تییه‌كانی‌ تی���ا دابین كراوه‌‌و‬ ‫له‌گ���ه‌ڵ‌ جێبه‌جێ‌ كردنی���دا جموجۆڵی‌ بازرگانی‌‬ ‫له‌ناوچه‌كه‌ماندا گه‌شه‌ پێده‌دات»‪.‬‬ ‫تاهی���ر عه‌بدواڵ ئاماژه‌ی‌ به‌وه‌ ك���رد كه‌ بواری‌‬ ‫بازرگانی‌ بوارێكی‌ گرنگه‌ بۆ هه‌رێمی‌ كوردستان‌و‬ ‫حكومه‌تی‌ هه‌رێمیش زۆر گرنگی‌ به‌گه‌شه‌كردنی‌‬ ‫ده‌دات‌و فڕۆكه‌خانه‌ی‌ نێوده‌وڵه‌تی‌ س���لێمانیش‬ ‫هه‌موو توانای‌ خۆی‌ خس���تووه‌ته‌ گه‌ڕ بۆ ئه‌وه‌ی‌‬ ‫بتوانێت گه‌ش���ه‌ به‌جموجۆڵی‌ بازرگانی‌ له‌ڕێگه‌ی‌‬ ‫ئاسمانییه‌وه‌ بدات‪ ،‬ئه‌و وتی‌ «له‌ناو فڕۆكه‌خانه‌دا‬ ‫به‌شی‌ به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی‌ گومركی‌ فڕۆكه‌خانه‌ شه‌وو‬ ‫رۆژ كار ده‌كه‌ن‪ .‬به‌شی‌ گومركی‌ فڕۆكه‌خانه‌مان‬ ‫زۆر به‌هێز كردووه‌‌و كامێرای‌ چاودێریمان داناوه‌‬ ‫بۆ ئه‌وه‌ی‌ كۆنتڕۆڵ���ی‌ جموجۆڵی‌ بازرگانی‌ بكا‌و‬ ‫هیچ كه‌س���ێك نه‌توانێت به‌ڕێگ���ه‌ی‌ قاچاخ دزه‌‬ ‫به‌كااڵ‌و شمه‌كێكی‌ بكات‪ .‬كاركردن له‌فڕۆكه‌خانه‌ی‬ ‫س���لێمانیدا كه‌ فڕۆكه‌خانه‌یه‌كی‌ نێوده‌وڵه‌وتییه‌‬ ‫‪ 24‬كاتژمێره‌و شه‌وو رۆژ پشووی‌ بۆ نییه‌»‪.‬‬ ‫به‌ڕێوه‌به‌ری‌ گش���تی‌ فڕۆكه‌خانه‌ی‌ نێوده‌وڵه‌تی‌‬ ‫س���لێمانی‌ ئاماژه‌ی‌ ب���ه‌وه‌ كرد ك���ه‌ له‌چه‌ندین‬ ‫واڵت���ه‌وه‌ گه‌ش���تی‌ فڕۆكه‌وان���ی‌ روه‌و ئ���ه‌م‬ ‫فڕۆكه‌خانه‌ی���ه‌و لێره‌ش���ه‌وه‌ روه‌و فڕۆكه‌خانه‌ی‌‬ ‫واڵتانی‌ ده‌ره‌وه‌ ئه‌نجام ده‌درێ‌‌و سااڵنه‌ش رێژه‌ی‌‬ ‫گه‌ش���تكردن به‌مه‌به‌س���تی‌ بازرگان���ی‌‌و هێنان‌و‬ ‫ناردنه‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ كه‌لوپه‌ل زیاد ده‌كات‪ ،‬ئه‌و وتی‌‬ ‫«زۆرب���ه‌ی‌ جموجۆڵی‌ بازرگان���ی‌ له‌ڕێگه‌ی‌ ئه‌م‬ ‫فڕۆكه‌خانه‌یه‌وه‌‪ ،‬ئه‌و بازرگانانه‌ ئه‌نجامی‌ ده‌ده‌ن‬ ‫كه‌ له‌باش���وری‌ رۆژهه‌اڵتی‌ ئاسیاو‌ه كااڵ‌و شمه‌ك‬ ‫ده‌هێنن‪ ،‬هه‌روه‌ها ئ���ه‌و بازرگانانه‌ی‌ په‌یوه‌ندی‌‌و‬ ‫كاری‌ ئاڵوگ���ۆڕی‌ بازرگانی���ان هه‌ی���ه‌ له‌ڕێگه‌ی‌‬ ‫شاریقه‌و ئیمارات‌و تایله‌ند‌و به‌ریتانیا‌وه‌ له‌ڕێكه‌ی‌‬ ‫فڕۆكه‌خانه‌ی‌ سلێمانییه‌وه‌‪ ،‬كااڵو شمه‌كه‌كانیان‬ ‫ده‌گوازن���ه‌وه‌ ب���ۆ كوردس���تان»‪ .‬فڕۆكه‌خانه‌ی‌‬ ‫س���لێمانی‌ كه‌ له‌دوای‌ روخانی‌ رژێمی‌ به‌عسه‌وه‌‬ ‫له‌‪2003‬دا به‌ردی‌ بناغه‌ی‌ دانراوه‌‪ ،‬له‌‪2005/11/2‬دا‬ ‫به‌ره‌س���می‌ كراوه‌ته‌وه‌‪‌.‬و گه‌ش����تی‌ ئاسمانی‌ تیا‬ ‫ئه‌نجام ده‌درێت‪.‬‬

‫ی ‪2010‬دا‬ ‫له‌ساڵ ‌‬ ‫ملیۆنێك‌و ‪ 504‬هه‌زار‬ ‫ته‌ن كااڵی‌ تیا هه‌نارده‌و‬ ‫هاورد‌ه كراوه‌‬

‫ی پار ‪ 29‬ته‌ن‌و‬ ‫ساڵ ‌‬ ‫‪ 520‬كیلۆ زێڕ له‌م‬ ‫فڕۆكه‌خانه‌یه‌و‌ه‬ ‫هێنراوه‌ته‌ كوردستانه‌وه‌‬

‫فرۆکەخانەی سلێمانی‬

‫‪27‬‬


‫بازرگانی‌و پیشەسازی‬

‫فڕۆكــه‌خانه‌ ‌ی سلێمانی‌‪..‬‬ ‫ی‬ ‫تاهیر عه‌بدواڵ‪ :‬هیوادارین ساڵی‌ داهاتوو زۆرب ‌ه ‌‬

‫بازرگانی وەک پێویست لەڕێگەی فرۆکەخانەی سلێمانییەوە گەشەی نەکردووە‬

‫به‌مه‌به‌ستی‌ بوژانه‌وه‌و فراوان كردنی‌‬ ‫كارو چاالكی‌ بازرگانی‌‪ ،‬زیاتر رێكخستن‌و‬ ‫گه‌شه‌پێدانی‌ گواستنه‌وه‌ی‌ ئاسمانی‌‪،‬‬ ‫فڕۆكه‌خانه‌ی‌ نێوده‌وڵه‌تی‌ سلێمانی‌ خه‌ریكی‌‬ ‫جێبه‌جێكردنی‌ پڕۆژه‌ی «گوندی‌ كارگۆ»یه‌‪،‬‬ ‫كه‌ له‌سه‌ر روبه‌ری‌ ‪ 100‬دۆنم زه‌وی‌‬ ‫دروستده‌كرێت‪ ،‬تاهیر عه‌بدواڵ قادر به‌ڕێوه‌به‌ری‌‬ ‫گشتی‌ فڕۆكه‌خانه‌ی‌ نێوده‌وڵه‌تی‌ سلێمانی‌‬ ‫به‌گۆڤاری‌ بازرگانی‌‌و پیشه‌سازی‌ راگه‌یاند‬ ‫«ئومێد ده‌كه‌ین به‌ته‌واو بوونی‌ ئه‌م پڕۆژه‌یه‌‬ ‫به‌شێكی‌ زۆری‌ بازرگانی‌ هه‌رێمی‌ كوردستان‬ ‫بگوازرێته‌وه‌ بۆ فڕۆكه‌خانه‌ی‌ سلێمانی‌»‪.‬‬ ‫تاهیر عه‌بدواڵ ئاماژه‌ی‌ به‌وه‌ كرد كه‌ تا ئێس���تا‬ ‫زۆربه‌ی‌ ئه‌و كااڵ‌و شمه‌كانه‌ی‌ دێنه‌ فڕۆكه‌خانه‌ی‌‬ ‫س���لێمانییه‌وه‌ زیاتر بۆ پارێزگای‌ س���لێمانییه‌‪،‬‬ ‫ئه‌و كااڵ‌و ش���مه‌كه‌كانه‌ی‌ ده‌هێنرێن هه‌مه‌جۆرن‪،‬‬ ‫به‌ش���ێكیان ئه‌و كااڵ‌و كه‌ره‌سانه‌ن كه‌ له‌ده‌ره‌وه‌‬

‫‪26‬‬

‫بۆ ئه‌و كۆمپانیایان���ه‌ ده‌گوازرێنه‌وه‌ له‌پارێزگای‌‬ ‫س���لێمانیدا كار ده‌ك���ه‌ن له‌ب���واری‌ هه‌ڵكه‌ندن‌و‬ ‫پش���كنینی‌ نه‌وت���دا‪ ،‬به‌شێكیش���یان ئامێ���ر‌و‬ ‫كه‌لوپه‌لی‌ پێویس���تی‌ كارگ���ه‌ی‌ چیمه‌نتۆكان‌و‬ ‫كۆمپانیاكان���ی‌ په‌یوه‌ندیدیك���ردن‌و چه‌ندی���ن‬ ‫ئامێری‌ وه‌ك مۆبایل‌و كاره‌باین‪ ،‬هه‌روه‌ها چه‌ند‬ ‫جۆرێكی‌ جگ���ه‌ره‌ی‌ رێگه‌پێدراوی���ش له‌ڕێگه‌ی‌‬ ‫ئه‌م فڕۆكه‌خانه‌یه‌وه‌ ده‌هێنرێنه‌ كوردس���تانه‌وه‌‪.‬‬ ‫به‌ش���ێكی‌ دیكه‌ش���یان هه‌ندێك جۆری‌ ئاژه‌ڵ‌‌و‬ ‫باڵنده‌ی ‌ه كه‌ هه‌ر به‌ش���مه‌ك داده‌نرێ‌‌و له‌ڕێگه‌ی‌‬ ‫فڕۆكه‌خانه‌ی‌ سلێمانییه‌وه‌ ده‌هێنرێته‌ پارێزگای‌‬ ‫س���لێمانییه‌وه‌‪ ،‬به‌نمون���ه‌ له‌م���اوه‌ی‌ ‪ 7‬مانگی‌‬ ‫یه‌كه‌می‌ س���اڵی‌ ‪2011‬دا‪ 13 ،‬هه‌زار ماسی‌ زینه‌‌و‬ ‫‪ 148‬سه‌ر ره‌شه‌واڵخ‌و ‪ 138‬ئاسك له‌ڕێگه‌ی‌ ئه‌م‬ ‫فڕۆكه‌خانه‌یه‌وه‌ هێنراوه‌‪ .‬به‌بڕوای‌ ئه‌و له‌مانه‌ش‬ ‫گرنگتر كه‌ له‌ڕێگه‌ی‌ فڕۆكه‌خانه‌ی‌ سلێمانییه‌وه‌‬ ‫ده‌هێنرێت (زێڕه‌)‪.‬‬ ‫تاهیر عه‌بدواڵ وتی‌ «زێ���ڕ كانزایه‌كی‌ به‌هادار‌و‬

‫گرانبه‌هایه‌و به‌پێی‌ رێنمای���ی‌ وه‌زاره‌تی‌ دارایی‌‬ ‫حكومه‌تی‌ هه‌رێمی‌ كوردس���تان هیچ كه‌س���ێك‬ ‫ناتوانێت زێڕ به‌مه‌به‌ستی‌ بازرگانی‌ بباته‌ ده‌ره‌وه‌‬ ‫به‌مۆڵه‌تی‌ ره‌س���می‌ نه‌بێت‪ ،‬هه‌رچه‌نده‌ خش���ڵ‌‬ ‫به‌بڕێكی‌ دیاریكراو رێگه‌پێدراوه‌‪ ،‬به‌اڵم به‌و بڕه‌ی‌‬ ‫ك���ه‌ ده‌برێته‌ ده‌ره‌وه‌ ده‌بێت به‌و بڕه‌ بهێنرێته‌وه‌‬ ‫ژووره‌وه‌‪ ،‬ئه‌گه‌ر س���ه‌یری‌ ئاماره‌كانی‌ هه‌نارده‌و‬ ‫هاورده‌ی‌ ساڵی‌ رابردووی‌ فڕۆكه‌خانه‌ی‌ سلێمانی‌‬ ‫بكه‌یت‪ ،‬هه‌روه‌ها له‌ئاماری‌ ئه‌مساڵیشدا (‪)2011‬‬ ‫زۆر زیات���ر له‌و بڕی‌ زێ���ڕه‌ی‌ چووه‌ته‌ ده‌ره‌وه‌‪،‬‬ ‫هاتووه‌ته‌ ناوه‌وه‌‪ .‬به‌نمونه‌ ساڵی‌ رابردوو رێژه‌ی‌‬ ‫‪ 9.549‬نۆ ته‌ن‌و پێنج س���ه‌دو چ���ل‌و نۆ كیلۆ‬ ‫گرام زێڕ براوه‌ته‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ هه‌رێم‌و بڕی‌ ‪29.520‬‬ ‫بیس���ت ته‌ن‌و پێنج سه‌دو بیس���ت كیلۆ زێڕیش‬ ‫هێنراوه‌ته‌ هه‌رێمه‌وه‌»‪.‬‬ ‫له‌كاتێكدا كه‌ به‌ڕێوه‌به‌ری‌ گش���تی‌ فڕۆكه‌خانه‌ی‌‬ ‫نێوده‌وڵه‌تی‌ سلێمانی‌ ئاماژه‌ی‌ به‌وه‌شدا گومركی‌‬ ‫فڕۆكه‌خانه‌ له‌س���اڵی‌ راب���ردوودا ملیۆنێك‌و ‪504‬‬


‫بازرگانی‌و پیشەسازی‬

‫كااڵ ‌ی توركییه‌"‬ ‫ی ئه‌م‬ ‫ببێت ‌ه به‌ش���ێك له‌هه‌م���وو هاوكێش���ه‌یه‌ك ‌‬ ‫ی هاوكێش ‌ه‬ ‫ناوچه‌یه‌‪ ،‬وه‌ك ئێس���تا له‌داڕشتنه‌و‌ه ‌‬ ‫سیاسییه‌كانی‌ سوریادا ده‌یبینین‪.‬‬ ‫ی داود‬ ‫ی ئه‌م ستراتیجی ‌ه ‌‬ ‫ی «له‌چوارچێوه‌ ‌‬ ‫ئه‌و وت ‌‬ ‫ی توركیا ئه‌وه‌ی ‌ه‬ ‫ئۆغلودا‪ ،‬یه‌كێ���ك له‌ئامانجه‌كان ‌‬ ‫چۆن هه‌ژمونی‌ خۆی‌ له‌ڕووی‌ ئابورییه‌و‌ه به‌س���ه‌ر‬ ‫ی كوردس���تاندا بس���ه‌پێنێت‪ ،‬چۆن ئه‌و‬ ‫هه‌رێم��� ‌‬ ‫پاره‌یه‌ی له‌داهاتی فرۆش���تنی نه‌وت ده‌س���تمان‬ ‫ده‌كه‌وێ‌ له‌ڕێگه‌ی‌ هه‌نارده‌ كردنی‌ كااڵكانیه‌و‌ه بۆ‬ ‫ئێر‌ه له‌ده‌ستمانده‌رهێنێ‌‪ ،‬توركیا دێت سوود له‌و‬ ‫ی‬ ‫پێگ ‌ه خراپ��� ‌ه وه‌رده‌گری‌ ك ‌ه تۆی‌ تیایت‌و توانا ‌‬ ‫ی‬ ‫به‌رهه‌مهێنانت نیی���ه‌‌و ته‌نها خاوه‌نی‌ ئابورییه‌ك ‌‬ ‫ی‬ ‫ی خۆ ‌‬ ‫سروشتیت‪ ،‬بۆ ئه‌و‌هی‌ به‌ش���ێك له‌ئابور ‌‬ ‫ببوژێنێته‌وه‌‪ .‬كاتێك ك��� ‌ه توركیا ده‌بێت ‌ه یه‌كه‌م‬ ‫ی ئه‌م هه‌رێمه‌و سااڵنه‌ چه‌ندین‬ ‫ی بازرگان ‌‬ ‫ش���ه‌ریك ‌‬ ‫ی دروس���تكراوی‌ ئه‌و‬ ‫ملیار دۆالر ده‌ده‌یت به‌كااڵ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی توركیش لێره‌ ده‌رفه‌ت ‌‬ ‫واڵته‌‌و چه‌ندین كۆمپانیا ‌‬ ‫كاركردنیان بۆ ده‌ڕه‌خسێنرێ‌«‪.‬‬ ‫س���ه‌ردار عه‌زی���ز ئام���اژ‌هی‌ ب���ه‌وه‌ش ك���رد ك ‌ه‬ ‫ی‬ ‫ی ده‌ره‌كی‌ به‌مه‌به‌س���ت ‌‬ ‫راس���ت ‌ه هاتنی‌ كۆمپانیا ‌‬ ‫ی هه‌رێم‬ ‫س���ه‌رمایه‌گوزاری‌ كردن س���وود به‌ئابور ‌‬ ‫ی‬ ‫ده‌گه‌یه‌ن���ێ‌‪ ،‬به‌اڵم وه‌ك ئ���ه‌و وتی‌ «به‌وجۆره‌ ‌‬ ‫ی زۆرب ‌هی‌ ئه‌م كۆمپانیا‬ ‫ئێس���تا ده‌یبینین‪ ،‬هاتن ‌‬ ‫توركیانه‌ نابێت ‌ه هۆی‌ گه‌ش��� ‌هی‌ ئابوری‌‪ ،‬چونك ‌ه‬

‫ژمارە ‪ * ٥‬هاوینی ‪www.sulccu.com * ٢٠١١‬‬

‫هەرگیز هەنگاوە‬ ‫سیاسییەکانی تورکیا‬ ‫دوور نین لەئامانجی‬ ‫ئابوری‬ ‫ی س���ه‌رمایه‌گوزاریدا پێویسته‌ وه‌ك‬ ‫له‌مه‌س���ه‌ل ‌ه ‌‬ ‫ێ ك ‌ه كرێكار‌و‬ ‫ی دیك ‌ه ئه‌و‌ه له‌به‌رچاو بگیر ‌‬ ‫واڵتان ‌‬ ‫پس���پۆڕی‌ ناوخۆییان بۆ دابین بكرێ‌‌و به‌هاتنیان‬ ‫ی كار بۆ هاوالتییه‌كانیان بدۆزرێته‌وه‌«‪.‬‬ ‫هه‌ل ‌‬ ‫ی ئه‌م‬ ‫سه‌ردار عه‌زیز ئاماژ‌هی‌ به‌وه‌ كرد ك ‌ه زۆربه‌ ‌‬ ‫كۆمپانیانه‌ نای���ه‌ن بنه‌مای‌ كارگه‌ی‌ به‌رهه‌مهێنان‬ ‫له‌كوردس���تان داڕێ���ژن‪ ،‬به‌ڵكو دێ���ن زیاتر ئه‌و‬ ‫كااڵیان ‌ه به‌رهه‌مده‌هێنن ك ‌ه له‌دوا قۆناغیاندان بۆ‬ ‫ی ئابوریدا ب ‌ه ‪finish good‬‬ ‫به‌كارهێنان‌و له‌زانست ‌‬ ‫ناوده‌برێ‌‪ ،‬بۆ نمون ‌ه ئه‌و كااڵ‌و ش���مه‌كانه‌ن كه‌ بۆ‬ ‫خواردن���ه‌‪ ،‬یان بۆ ئه‌وه‌یه‌ وه‌ك كه‌لوپه‌ل له‌مااڵن‬ ‫ی مۆبیلیات‬ ‫دابنرێ���ن‪ ،‬وه‌ك ئ���ه‌وه‌ی‌ كۆمپانیاكان ‌‬ ‫ی كوردس���تان‬ ‫ی هه‌رێم ‌‬ ‫نای���ه‌ن ته‌خته‌و قوماش��� ‌‬ ‫ی ئیشه‌ك ‌ه بكه‌ن‬ ‫ی ئێر‌ه فێر ‌‬ ‫به‌كاربهێنن‌و كرێكار ‌‬ ‫ی له‌توركیا به‌رهه‌مده‌هێنرێ‌‪ ،‬ئه‌م ‌ه‬ ‫به‌و ش���ێوه‌یه‌ ‌‬ ‫ێ‬ ‫شتێك ‌ه به‌شێوه‌یه‌كی‌ ریش���ه‌یی‌ سوود ناگه‌یه‌ن ‌‬ ‫به‌هه‌رێم له‌ڕووی‌ ئابورییه‌وه‌‪.‬‬ ‫ی سه‌رنجیش���ه‌‪ ،‬به‌رده‌وام‬ ‫ی جێ ‌‬ ‫ئه‌و وتی‌ «ئه‌و‌ه ‌‬ ‫كۆمپانیا توركییه‌كان له‌هه‌ر كار‌و پڕۆژه‌یه‌كدا ك ‌ه‬ ‫ی ‪ %20‬وه‌رده‌گرن‪ ،‬وات ‌ه هێشتا‬ ‫پێیانده‌درێت‪ ،‬سلفه‌ ‌‬ ‫كه‌ ه���ه‌ر هیچیان نه‌كردووه‌‌و له‌ده‌س���تپێكرندان‬ ‫ی ‪ 20‬ملیۆن دۆالر‬ ‫ی ‪ 100‬ملیۆن دۆالر ‌‬ ‫له‌پڕۆژه‌یه‌ك ‌‬ ‫له‌پێشه‌وه‌ وه‌رده‌گرن»‪.‬‬ ‫ی زۆرێك له‌و ئیشان ‌هی‌ كۆمپانیا‬ ‫وتیشی‌ «به‌دڵنیای ‌‬ ‫توركیی���ه‌كان ده‌یكه‌ن‪ ،‬كۆمپانی���ا خۆماڵییه‌كان‬ ‫به‌هه‌مانش���ێوه‌و باش���تریش ده‌توانن له‌هه‌ندێك‬ ‫ی كه‌متر‌و‬ ‫ی تێچوون ‌‬ ‫ب���واردا زۆر وردتر‌و به‌بڕێك��� ‌‬ ‫ی بكه‌ن»‪.‬‬ ‫كوالێتی‌ باشتریشه‌و‌ه جێبه‌جێ ‌‬

‫داود ئۆغلو‬ ‫ی‬ ‫ی ‪2009‬ه‌وه‌ وه‌زیری‌ ده‌ره‌وه‌ ‌‬ ‫له‌ساڵ ‌‬ ‫ی‬ ‫توركیایه‌‪ ،‬پێشتر راوێژكار ‌‬ ‫ی سه‌رۆك‬ ‫سه‌ره‌كی‌ ئه‌ردۆغان ‌‬ ‫ی‬ ‫وه‌زیرانی‌ ئه‌و واڵت ‌ه بووه‌‪ ،‬هه‌ڵگر ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ئیداره‌ ‌‬ ‫ی ماسته‌ره‌ له‌بوار ‌‬ ‫بڕوانانه‌ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی برشوانامه‌ ‌‬ ‫گشتی‌‌و خاوه‌ن ‌‬ ‫ی سیاسی‌‌و‬ ‫دكتۆرایه‌ له‌بواری‌ زانست ‌‬ ‫په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كاندا‪،‬‬ ‫ی‬ ‫چه‌ندین وتارو كتێبی‌ له‌بوار ‌‬ ‫ی سیاسی‌‌و دیبلۆماسیدا‬ ‫ستراتیج ‌‬ ‫نووسیوه‌‪.‬‬ ‫ی ‪52‬‬ ‫ئه‌حمه‌د داود ئۆغلو‌ ته‌مه‌ن ‌‬ ‫ساڵه‌‪.‬‬

‫‪29‬‬


‫بازرگانی‌و پیشەسازی‬

‫"كوردستان بازاڕ ‌ی ساغكـردنه‌و‌ه ‌ی‬ ‫سه‌رنجێك له‌ستراتیجی‌ "ئه‌حمه‌د داود ئۆغلو"‬

‫ی‬ ‫ی بواری‌ ده‌وڵه‌ت له‌ڕۆژهه‌الت ‌‬ ‫شاره‌زایه‌ك ‌‬ ‫ی‬ ‫ناوه‌ڕاست ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كات ك ‌ه سیاسه‌ت ‌‬ ‫توركیا به‌رامبه‌ر به‌كوردستان له‌وه‌دا كورت‬ ‫ی ساغ‬ ‫ده‌بێته‌وه‌ كه‌ ده‌یه‌وێ‌ ئێر‌ه بكات به‌بازاڕ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی گۆڤار ‌‬ ‫ی كااڵكانی‌‪ ،‬ئه‌و له‌م راپۆرته‌ ‌‬ ‫كردنه‌وه‌ ‌‬ ‫ی ئه‌م‬ ‫بازرگانی‌‌و پیشه‌سازیدا ده‌ڵێت «ره‌گ ‌‬ ‫ی‬ ‫سیاسه‌ته‌ی‌ توركیا به‌شێكه‌ له‌ستراتیجیه‌ت ‌‬ ‫قوڵی‌ داود ئۆغلو»‪.‬‬ ‫ی كۆرك‬ ‫ی زانكۆ ‌‬ ‫دكتۆر س���ه‌ردار عه‌زیز مامۆستا ‌‬ ‫ی دكتۆرا له‌«ده‌وڵه‌ت‬ ‫له‌ئیرله‌نداو هه‌ڵگری‌ بڕوانامه‌ ‌‬ ‫ی ناوه‌ڕاست»دا‪ ،‬ئاماژه‌ به‌و‌ه ده‌كات‬ ‫له‌ڕۆژهه‌اڵت ‌‬ ‫ی توركیا ئه‌حمه‌د داود ئۆغلو‬ ‫ك ‌ه وه‌زیری‌ ده‌ره‌وه‌ ‌‬ ‫یه‌كێك ‌ه له‌عه‌قڵه‌ ه���ه‌ر‌ه گه‌وره‌كانی‌ توركیا‪ ،‬ك ‌ه‬ ‫ی‬ ‫ی روانینێكی‌ س���تراتیجییه‌ بۆ گه‌وره‌كردن ‌‬ ‫خاوه‌ن ‌‬ ‫رۆڵی‌ توركیا ل���ه‌م ناوچه‌یه‌و جیهانیش���دا‪ ،‬له‌م‬ ‫چوارچێوه‌یه‌ش���دا له‌دی���دی‌ ئ���ه‌م پی���اوه‌وه‌ ك ‌ه‬ ‫ی ده‌كات‪،‬‬ ‫ی واڵته‌كه‌ ‌‬ ‫ی دیبلۆماس ‌‬ ‫سه‌رۆكایه‌تی‌ كار ‌‬ ‫ی‬ ‫ی كوردس���تان له‌چه‌ن���د رووییه‌كه‌و‌ه جێ ‌‬ ‫هه‌رێم ‌‬ ‫ی‬ ‫ی گه‌ڕانه‌وه‌ ‌‬ ‫بایه‌خه‌‪ ،‬له‌و روه‌و‌ه كه‌ له‌سیاس���ه‌ت ‌‬ ‫ی‬ ‫توركی���ادا روه‌و رۆژهه‌اڵت‪ ،‬كوردس���تان له‌ڕوو ‌‬ ‫ی‬ ‫ی توركیای ‌ه به‌ره‌و ئاسیا ‌‬ ‫جوگرافییه‌و‌ه ده‌رواز‌ه ‌‬ ‫ناوه‌ڕاس���ت‌و ئێران‌و به‌ش���ێك له‌قه‌فقاس���یا‪ ،‬ك ‌ه‬ ‫ی ئێس���تا ناوچه‌ی‌ ده‌ری���ای‌ خه‌زه‌رو‬ ‫به‌تایبه‌ت��� ‌‬

‫بازاڕی سلێمانی پڕە لە کااڵی تورکی‬

‫‪28‬‬

‫ی‬ ‫ی گ���ه‌ور‌هی‌ هه‌یه‌ به‌هۆ ‌‬ ‫ئازه‌ربایجان گرنگییه‌ك ‌‬ ‫ی‬ ‫ئه‌و نه‌وت ‌ه زۆره‌ی‌ له‌م ناوچه‌یه‌دا هه‌یه‌‌و پێویست ‌‬ ‫به‌گواس���تنه‌وه‌ی ‌ه ب���ه‌ره‌و بازاڕه‌كان���ی‌ جیهان‪،‬‬ ‫توركیا ده‌یه‌وێ‌ ل���ه‌م چوارچیچوه‌یه‌دا ببێت ‌ه ئه‌و‬ ‫ی‬ ‫ی واڵتان ‌‬ ‫ش���وێنه‌ی‌ ك ‌ه زۆربه‌ی‌ بۆریی ‌ه نه‌وته‌كان ‌‬ ‫ی پیاتێپه‌ڕێت‪.‬‬ ‫س���ه‌ر ده‌ریای‌ خ���ه‌زه‌رو عێراق��� ‌‬ ‫ی هه‌رگیز دوور نیی ‌ه‬ ‫س���ه‌ردار عه‌زیز وتی‌ «ئابور ‌‬ ‫له‌سیاس���ه‌ت‌و هه‌رگیز سیاس���ه‌تیش دوور نیی ‌ه‬ ‫ی س���ه‌ركه‌وتوو ئ���ه‌و واڵته‌یه‌ ك ‌ه‬ ‫له‌ئابوری‌‪ ،‬واڵت ‌‬ ‫پێگه‌ی‌ خۆی‌‌و سه‌رچاوه‌‌و داهات‌و سامانی‌ خۆی‌‌و‬ ‫ی به‌كاربهێنێ‌ بۆ‬ ‫ی خۆ ‌‬ ‫ی خۆی‌‌و سیاسه‌ت ‌‬ ‫كه‌لتور ‌‬ ‫ئه‌وه‌ی‌ واڵته‌كه‌ی‌ ببوژێنێته‌وه‌«‪.‬‬ ‫ی كوردس���تان له‌و رووه‌شه‌و‌ه‬ ‫ئه‌و پێیوای ‌ه هه‌رێم ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ساغ كردنه‌وه‌ ‌‬ ‫بۆ توركیا گرنگه‌ ك ‌ه وه‌ك بازاڕ ‌‬ ‫ی «ره‌گی‌ ئه‌م‬ ‫كاالكان���ی لێیده‌ڕوانێت‪ ،‬ئه‌و وت��� ‌‬ ‫ی ئه‌حم���ه‌د‬ ‫سیاس���ه‌ت ‌ه له‌س���تراتیجیه‌تی‌ قوڵ��� ‌‬ ‫ی نه‌رم‬ ‫داود ئۆغلۆدای���ه‌‪ ،‬ك���ه‌ توركیا ده‌س���ه‌اڵت ‌‬ ‫ی‬ ‫به‌كارده‌هێن���ێ‌ ب���ۆ ئه‌وه‌ی‌ ئێر‌ه ببێت ‌ه ش���وێن ‌‬ ‫ی كااڵ‌و بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ش سوود‬ ‫س���اغكردنه‌و‌ه ‌‬ ‫له‌كه‌لت���وورو ئای���ن‌و په‌یوه‌ندیی��� ‌ه مێژوویه‌كان‬ ‫ی‬ ‫ی كااڵ ‌‬ ‫ێ بۆ ئه‌و‌هی‌ ئێ���ره‌ ببێته‌ بازاڕ ‌‬ ‫وه‌رده‌گر ‌‬ ‫ی توركی‌ له‌به‌ربكات‪،‬‬ ‫توركی‌‪ ،‬خه‌ڵك جلوبه‌رگ��� ‌‬ ‫ی‬ ‫ی تورك ‌‬ ‫پێاڵوی تورک���ی لەپێب���کات‪ ،‬كه‌لوپه‌ل ‌‬ ‫له‌ماڵه‌وه‌ به‌كاربهێنێ‌‪ ،‬خ���ۆراك‌و میوه‌ی‌ توركیا‬

‫ی‬ ‫ی دراما ‌‬ ‫ی بخواته‌وه‌‪ ،‬س���ه‌یر ‌‬ ‫ی تورك ‌‬ ‫بخواو بیر‌ه ‌‬ ‫ی توركیش‬ ‫ێ له‌گۆرانی‌‌و مۆسیقا ‌‬ ‫ی بكاو گو ‌‬ ‫تورك ‌‬ ‫بگرێ‌«‪.‬‬ ‫ی‬ ‫دكتۆر س���ه‌ردار ئاماژه‌ی‌ ب���ه‌و‌ه كرد ك ‌ه له‌ڕوو ‌‬ ‫ی له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی ‌ه‬ ‫س���تراتیجییه‌وه‌‪ ،‬داو ئۆغلو چاو ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ئابوری‌‌و سیاس��� ‌‬ ‫توركی���ا ببێت به‌س���ه‌نته‌ر ‌‬ ‫ی په‌راوێزو‬ ‫له‌م ناوچه‌یه‌داو واڵتانی‌ ده‌روبه‌ریش��� ‌‬ ‫ی ئه‌و بن‪ .‬ئه‌و وتی‌ «تا ئێستاش توركیا‬ ‫پاشكۆ ‌‬ ‫له‌وه‌دا س���ه‌ركه‌وتووه‌ بوو‌ه ك ‌ه چۆن س���وود له‌و‬ ‫پێگان ‌ه وه‌ربگرێت كه‌ داود ئۆغلو به‌جیۆكه‌لچه‌رو‬ ‫جیۆستراتیجی‌‌و جیۆجوگرافیك ناویان ده‌بات»‪.‬‬ ‫ی له‌س���ه‌ر ئه‌وه‌ش ك���رده‌و‌ه ك ‌ه‬ ‫ناوب���راو جه‌غت ‌‬ ‫ی سیاسی‌‌و‬ ‫ی خۆیه‌تی‌ س���وود له‌پێگه‌ ‌‬ ‫توركیا ماف ‌‬ ‫ی وه‌رده‌گرێ‌‌و‬ ‫ی خۆ ‌‬ ‫كه‌لتوری‌‌و جوگرافی‌‌و مێژووی ‌‬ ‫ی به‌كارهێناوه‌‪ ،‬چونك ‌ه‬ ‫ئازایانه‌و زیره‌كانه‌ش ئه‌مه‌ ‌‬ ‫ی ده‌وڵه‌ت له‌وه‌دایه‌ تۆ چۆن‬ ‫ی «گرنگ ‌‬ ‫وه‌ك ئه‌و وت ‌‬ ‫ی‬ ‫هه‌موو ئه‌و ش���تان ‌هی‌ كه‌ هه‌ت��� ‌ه به‌ركاریده‌هێن ‌‬ ‫ب���ۆ بوژانه‌وه‌ی‌ خ���ۆت‪ ،‬توركیا هه‌م���وو ئه‌مان ‌ه‬ ‫ی‬ ‫ی خ���ۆی‌ بكات ‌ه واڵتێك ‌‬ ‫به‌كارده‌هێن���ێ‌ بۆ ئه‌و‌ه ‌‬ ‫به‌هێز»‪.‬‬ ‫ی‬ ‫ی به‌و‌ه كرد ك ‌ه له‌ستراتیج ‌‬ ‫سه‌ردار عه‌زیز ئاماژه‌ ‌‬ ‫ی‬ ‫داود ئۆغل���ودا هه‌رگیز هه‌نگاو‌ه سیاس���ییه‌كان ‌‬ ‫توركیا دوور نین له‌ئابوری‌‌و له‌پێناوی‌ ئه‌مه‌ش���دا‬ ‫ی توركیا‬ ‫هه‌موو شتێكی‌ خستووه‌ت ‌ه گه‌ڕ بۆ ئه‌و‌ه ‌‬


‫بازرگانی‌و پیشەسازی‬

‫خەریکە پیشەی دەستی لەکوردستان نامێنێت‬

‫‪www.sulccu.com‬‬ ‫* ‪www.sulccu.com‬‬ ‫‪* ٢٠١١‬‬ ‫هاوینی ‪٢٠١١‬‬ ‫* هاوینی‬ ‫ژمارە ‪* ٥٥‬‬ ‫ژمارە‬

‫‪31‬‬ ‫‪31‬‬


‫بازرگانی‌و پیشەسازی‬

‫ی چینی‌‪Made in China ..‬‬ ‫كااڵ ‌‬

‫جێگ ‌هی‌ به‌پیش ‌ه ‌ی ده‌ست ‌ی كوردستان لێژ كرد‬ ‫زۆرێك له‌وان ‌هی‌ بژێویی‌ ژیان‌و كارو كاسپیان‬ ‫ی‬ ‫له‌سه‌ر پیشه‌ی‌ ده‌ستییه‌‪ ،‬پێیانوایه‌ هاتن ‌‬ ‫ی‬ ‫ی چینی‌‪ ،‬بازاڕ‌و ئیشوكار ‌‬ ‫ی كااڵ ‌‬ ‫به‌لێشاو ‌‬ ‫نه‌هێشتون‪.‬‬ ‫ی مزگه‌وت���ی‌ گه‌وره‌و له‌نێ���و دوكان ‌ه‬ ‫له‌پش���ته‌وه‌ ‌‬ ‫ی به‌تا ‌ڵ‬ ‫په‌ڕپوتكه‌ی���دا كه‌ پوش‌و په‌اڵش‌و كارتۆن ‌‬ ‫ی ته‌مه‌ن ‪46‬‬ ‫ده‌وره‌دراوه‌‪« ،‬بێس���تون عه‌ل���ی‌« ‌‬ ‫ی قه‌نه‌ف ‌ه كۆن‌و‬ ‫ی چاككردن���ه‌و‌ه ‌‬ ‫س���اڵ‌‪ ،‬خه‌ریك ‌‬ ‫ی‬ ‫خرتكه‌و پرتكه‌یه‌‪ ،‬ئه‌و یه‌كێكه‌ له‌و دارتاش���انه‌ ‌‬ ‫كه‌ دوای‌ بیس���ت سا ‌ڵ كاركردن‌و قاڵبوونه‌و‌ه له‌م‬ ‫ی‬ ‫ی داهات ‌‬ ‫پیش���ه‌یه‌دا‪ ،‬به‌هۆی‌ بێبازاڕی���ی‌و كه‌م ‌‬ ‫ی‬ ‫ئیشه‌كه‌یه‌وه‌‪ ،‬بیر له‌وه‌ ده‌كاته‌و‌ه بڕوات ئیشێك ‌‬ ‫تر بكات‪ ،‬ئه‌و ده‌ڵێت «كه‌س وه‌ك جاران نایه‌ت‬ ‫ی‬ ‫قه‌نه‌فه‌و مێز‌و ژووری‌ نوستن به‌كردن بدات‪ ،‬ال ‌‬ ‫ی پێتدێت‪،‬‬ ‫ی بكه‌یت پێكه‌نین ‌‬ ‫هه‌ر كه‌سێك باس��� ‌‬ ‫مۆبیلیاتی‌ چینی‌‌و تورك���ی‌‌و مالیزی‌ بازاڕیان پڕ‬ ‫ێ له‌ئێم ‌ه‬ ‫كردووه‌‪ ،‬تا ئه‌و كااڵیانه‌ وه‌س���تا بن‪ ،‬ك ‌‬ ‫ده‌پرسێت؟!»‪.‬‬ ‫ی بێستون هاتووه‌ت ‌ه‬ ‫ی دارتاش���ییه‌ك ‌ه ‌‬ ‫ئێستا ئیش ‌‬ ‫ی قه‌نه‌ف ‌ه شڕه‌‪،‬‬ ‫سه‌ر بزمار داكوتان‌و چاككردنه‌وه‌ ‌‬ ‫ی مسۆگه‌ر ناكات‪.‬‬ ‫ی ژیان ‌‬ ‫ئه‌مه‌ش بژێوی ‌‬ ‫ی‬ ‫بێس���تون‪ ،‬نمونه‌یه‌كه‌ له‌چه‌ندین پیشه‌ی‌ ده‌ست ‌‬ ‫كه‌ له‌كوردستاندا به‌هۆی‌ هێنانی‌ به‌لێشاوی‌ كااڵو‬ ‫ی چینییه‌و‌ه به‌ره‌و كزی‌‌و نه‌مان‬ ‫كه‌لوپه‌لی‌ هه‌رزان ‌‬ ‫ده‌چن‪.‬‬ ‫ی س���ه‌ر‬ ‫ی ناس���راو ‌‬ ‫ئ���اراس ك���ه‌ به‌رگدرووییه‌ك ‌‬ ‫ی‬ ‫ی جلوبه‌رگ ‌‬ ‫ش���ه‌قامی‌ قه‌ناته‌‪ ،‬پێیوای ‌ه هێنان��� ‌‬ ‫ی له‌س���ه‌ر‬ ‫هه‌رزانی‌ چینی‌‪ ،‬كاریگه‌رییه‌كی‌ گه‌وره‌ ‌‬ ‫ی ك ‌ه له‌چینه‌و‌ه‬ ‫ی كردووه‌‪ ،‬به‌تایبه‌ت ‌‬ ‫هاوپیش���ه‌كان ‌‬ ‫پانتۆڵی‌ پیاوان به‌نرخێكی‌ زۆر هه‌رزان ده‌هێنرێ‌‌و‬ ‫ی‬ ‫ی كوالێتییه‌وه‌‪ ،‬نیوه‌ ‌‬ ‫ی نزم ‌‬ ‫ی له‌بازاڕدا به‌هۆ ‌‬ ‫كڕین ‌‬ ‫ی تێناچێ‌‪،‬‬ ‫ی الی‌ ئێمه‌ ‌‬ ‫ی پانتۆڵێك ‌‬ ‫پاره‌ی‌ دورین��� ‌‬ ‫ی كه‌ جلی‌ كوردی پیاوانیش وه‌ك‬ ‫ئه‌م ‌ه جگه‌ له‌وه‌ ‌‬ ‫رانكوچۆغه‌و ستاره‌و مراخانی‌ به‌نرخێكی‌ هه‌رزان‬ ‫له‌چینه‌وه‌ دێت‪.‬‬ ‫ی خه‌ڵك دێت‬ ‫ئ���اراس وتی‌ «ئێس���تا زۆر به‌كه‌م ‌‬ ‫ی پیاوان‪،‬‬ ‫قوم���اش به‌دورین ب���دات بۆ پانتۆڵ��� ‌‬ ‫ی ژن���ان ده‌كه‌م‪ ،‬ئه‌مه‌ش‬ ‫زۆرب ‌هی‌ كات من ئیش��� ‌‬ ‫ی له‌سه‌ر داهاتی‌ ئیشه‌كه‌مان هه‌بووه‌«‪.‬‬ ‫كاریگه‌ر ‌‬ ‫ی ئاراس به‌رامبه‌ر به‌كااڵی‌ چینی‌‪،‬‬ ‫ئه‌م س���كااڵیه‌ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی پینه‌چییه‌كانیش���ه‌ ك ‌ه به‌هۆی‌ هێنان ‌‬ ‫س���كااڵ ‌‬ ‫ی پێ�ل�اوه‌وه‌ به‌نرخێكی‌ هه‌رزان‪،‬‬ ‫ی زۆر ‌‬ ‫رێژه‌یه‌ك��� ‌‬ ‫كارو كاسپی‌ ئه‌مانیش به‌جارێك كز بووه‌‪.‬‬ ‫ی‬ ‫چی���ن س���ێهه‌م ش���ه‌ریكی‌ بازرگان���ی‌ هه‌رێم ‌‬ ‫كوردس���تانه‌ له‌دوای‌ توركیاو ئێرانه‌وه‌‪ ،‬ئێس���تا‬ ‫ی‬ ‫ی چین ‌‬ ‫ی دروس���تكراو ‌‬ ‫س���ه‌دان كااڵو كه‌لوپه‌ل��� ‌‬

‫‪30‬‬

‫بازاڕه‌كانی‌ كوردستانیان پڕ كردووه‌‪ ،‬به‌رهه‌مهێن‌و مادی‌‌و گیرفانیاندا ده‌گونجێت‌و پێویستییه‌كانیان‬ ‫ی پیشه‌سازیی ‌ه ده‌ستییه‌كانیش نیگه‌رانن به‌ش���ێوه‌یه‌كی‌ كات���ی‌ پڕ ده‌كات���ه‌وه‌‪ ،‬نه‌ك هه‌ر‬ ‫فرۆشه‌ران ‌‬ ‫ی مۆبیلیات‪ ،‬به‌ڵك���و زۆرجار هاواڵتییه‌ك ك ‌ه رانكو‬ ‫ی هاوشێوه‌ی‌ پیشه‌ساز ‌‬ ‫ی ك ‌ه ئه‌و كااڵیانه‌ ‌‬ ‫له‌وه‌ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی كوالێت ‌‬ ‫ی كوه‌ردس���تانن‌و له‌چین دروس���تده‌كرێن چۆغه‌یه‌كی‌ چینی‌ نرخ هه‌رزان‌و كورد ‌‬ ‫ته‌قلید ‌‬ ‫ی نرخ به‌رزی‌ بخه‌یته‌ ب���ه‌رده‌م‪ ،‬چینییه‌ك ‌ه‬ ‫ی به‌كااڵ كوردییه‌كان لێژ كردووه‌‌و باش��� ‌‬ ‫مه‌یدانی‌ كێبڕكێ ‌‬ ‫ی له‌كوردستاندا كۆن‌و دێرینن به‌ره‌و ده‌كڕێت»‪.‬‬ ‫ئه‌و پیشان ‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ئ���ه‌و پێیوای���ه‌ پێویس���ته‌ ئ���ه‌و روو‌هی‌ هێنان ‌‬ ‫له‌ناوچوون ده‌چن‪.‬‬ ‫ی به‌رچاو‬ ‫ی ببینرێت ك ‌ه به‌ش���ێك ‌‬ ‫ی كه‌لوپه‌لی‌ چین ‌‬ ‫به‌اڵم كازم ك ‌ه بازرگانێك���ی‌ هاورده‌ی‌ كه‌لوپه‌ل ‌‬ ‫ی گه‌نجان توانایان سنوورداره‌‪،‬‬ ‫ی له‌خه‌ڵك به‌تایبه‌ت ‌‬ ‫ی چینیی���ه‌و پێش���انگاكه‌ی‌ له‌گه‌ڕه‌ك ‌‬ ‫ن���او ماڵ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی به‌رامبه‌ر به‌تایبه‌تی‌ له‌پرۆس ‌هی‌ هاوسه‌رگیریدا دابینكردن ‌‬ ‫مامۆس���تایانه‌‪ ،‬بۆچوونێك���ی‌ دیك���ه‌ ‌‬ ‫ی گونجاو كۆمه‌كیان‬ ‫ی كااڵی‌ چینی‌ هه‌ی���ه‌‪ ،‬ئه‌و ئاماژ‌ه به‌و‌ه كه‌لوپه‌ل���ی‌ ناو ما ‌ڵ به‌نرخێك ‌‬ ‫به‌هێنان��� ‌‬ ‫ی پێده‌كات‪ .‬به‌اڵم هێشتا به‌ش���ێك له‌كاسپكاران‌و‬ ‫ی زۆر ‌‬ ‫ی له‌گه‌ ‌ڵ چیندا سوودێك ‌‬ ‫ده‌كات كه‌ بازرگان ‌‬ ‫ی كااڵی‌ چینی‌ به‌م‬ ‫ی كوردستان هێنان ‌‬ ‫ی ده‌رامه‌ت‌و پیشه‌وه‌ران ‌‬ ‫بۆ كوردستان‌و به‌رز كردنه‌و‌هی‌ ئاست ‌‬ ‫ی كوردس���تان ده‌زانن‌و‬ ‫ی ئابور ‌‬ ‫ی به‌رچاو رێژ‌ه زۆره‌ به‌زیان ‌‬ ‫ی هه‌لی‌ كاردا بۆ به‌ش���ێك ‌‬ ‫دروس���تكردن ‌‬ ‫ی‬ ‫ی رێژه‌ی‌ به‌رهه‌مهێنان ‌‬ ‫له‌خه‌ڵكی‌ هه‌ب���ووه‌‪ ،‬ئه‌و داكۆكی‌ له‌وه‌ش ده‌كات پێیانوای ‌ه بووه‌ته‌ هۆی‌ ئه‌وه‌ ‌‬ ‫ی رۆژ به‌ڕۆژ له‌كوردستاندا‬ ‫ی ده‌س���ت ‌‬ ‫كه‌ ئه‌گه‌ر بازرگان مه‌به‌س���تی‌ بێ���ت‪ ،‬ده‌توانێت پیشه‌س���از ‌‬ ‫ی له‌جیهانی‌ ئه‌مڕۆدا ك ‌ه‬ ‫ی چینی‌ مواس���ه‌فات ب���اش بهێنێ‌‪ ،‬چونك ‌ه كه‌متر بێته‌وه‌‪ ،‬له‌به‌رئه‌وه‌ ‌‬ ‫كااڵ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی گلۆبال ناوده‌برێ‌‪ ،‬هێنانه‌خواره‌وه‌ ‌‬ ‫ی زۆر به‌سه‌رده‌م ‌‬ ‫ل���ه‌ڕووی‌ كوالێتییه‌وه‌ چینی���ش مۆبیلیات ‌‬ ‫ی‬ ‫ی نوس���تن‌و ن���رخ یه‌كێك ‌ه له‌پێداویس���تیی ‌ه س���ه‌ره‌كییه‌كان ‌‬ ‫ی میوان‌و كه‌وانته‌رو ژوور ‌‬ ‫باش‌و تاقم ‌‬ ‫ی‬ ‫ی زانست ‌‬ ‫ی هه‌ی ‌ه كه‌ دارو كێبڕكێی‌ بازاڕ‪ .‬هه‌رزانی نرخیش به‌پێ ‌‬ ‫ی ته‌له‌فزیۆن��� ‌‬ ‫كورس���ی‌‌و ته‌پڵه‌ك ‌‬ ‫ی‬ ‫ی راس���ته‌وخۆی‌ به‌بڕی‌ تێچوون ‌‬ ‫ی ئابوری‌ په‌یوه‌ند ‌‬ ‫چه‌رم‌و قوماش���ه‌كه‌یان پته‌وو قایمه‌و سااڵنێك ‌‬ ‫زۆری���ش وه‌ك خۆیان ده‌مێننه‌وه‌‌و به‌رگ ‌ه ده‌گرن‪ ،‬ئ���ه‌و كاالیانه‌وه‌ی ‌ه ك��� ‌ه به‌رهه‌مده‌هێنرێن‪ ،‬كاتێك‬ ‫ی پیش ‌ه ده‌ستییه‌كان بڕی‌ تێچوونیان‬ ‫له‌ڕووی‌ جوانی‌‌و هه‌ڵكۆڵین‌و نه‌خش‌و نیگاریشه‌و‌ه ك ‌ه به‌رهه‌م ‌‬ ‫ی‬ ‫زۆر له‌و كااڵ هاوش���ێوانه‌ زیاتر بێت ك ‌ه له‌واڵتان ‌‬ ‫ی خۆماڵی‌‪.‬‬ ‫سه‌رنجڕاكێشترن له‌به‌رهه‌م ‌‬ ‫ی به‌پێی‌ مواسه‌فاته‌‪ ،‬ده‌ره‌و‌ه ده‌هێنرێن‪ ،‬به‌ئه‌ندازه‌یه‌ك نرخیان به‌رزو‬ ‫ی چین ‌‬ ‫ی كااڵ ‌‬ ‫ئه‌و وتی‌ «نرخ ‌‬ ‫به‌كاربه‌ری‌ كوردستانیش دوو جۆرن‪ ،‬به‌شێكیان گ���ران ده‌بێت كه‌ فرۆش���یان نامێنێ���ت‪ ،‬چونك ‌ه‬ ‫ی‬ ‫ی هه‌رزان‪ ،‬زۆربه‌ ‌‬ ‫ی به‌رزو بازاڕ پڕ‌ه له‌كااڵی‌ هاوش���ێوه‌ ‌‬ ‫ی كوالێت ‌‬ ‫ی كڕینیان به‌رزه‌‌و ب���ه‌دوا ‌‬ ‫هێ���ز ‌‬ ‫ی نرخ‬ ‫ی ب���ۆ هه‌رزان ‌‬ ‫ی تایبه‌ت ‌‬ ‫ێ بۆ ئ���ه‌وه‌ بیك���ڕێ‌‪ ،‬به‌اڵم خه‌ڵكیش حس���ابێك ‌‬ ‫مارك���ه‌دا ده‌گ���ه‌ڕ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ئۆباڵ ‌‬ ‫ی تری‌ خه‌ڵكی‌ ده‌رامه‌تیان سنوورداره‌‪ ،‬ده‌كه‌ن‪ .‬ئ���ه‌م پیش���ه‌وه‌ران ‌ه به‌ش���ێك ‌‬ ‫به‌شه‌كه‌ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی روو له‌نه‌مان���ی‌ پیش���ه‌كه‌یان ده‌خه‌ن ‌ه ئه‌س���تۆ ‌‬ ‫ئه‌و كااڵیان���ه‌ هه‌ڵده‌بژێرێن كه‌ له‌گ ‌هڵ‌ ئیمكانات ‌‬ ‫ده‌س���ه‌اڵت‌و الیه‌ن ‌ه په‌یوه‌ندی���داره‌كان كه‌ وه‌ك‬ ‫ی خۆماڵی‌‌و‬ ‫پێویس���ت به‌ته‌نگ پاراستنی‌ به‌رهه‌م ‌‬ ‫پیشه‌وه‌ره‌كانیه‌وه‌ نییه‌‪.‬‬ ‫ێ‬ ‫ی ته‌م���ه‌ن ‪ 19‬س���اڵه‌و ده‌یه‌و ‌‬ ‫ره‌ن���ج گه‌نجێك ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ش���ه‌قام ‌‬ ‫ی هه‌راج ك���راو له‌كۆتای ‌‬ ‫پانتۆڵێك��� ‌‬ ‫ی‬ ‫مه‌وله‌وی���دا بك���ڕێ‌‪ ،‬ب���ه‌اڵم دوودڵ��� ‌ه ل���ه‌وه‌ ‌‬ ‫ی پێویست‌و باش نه‌بێت‪،‬‬ ‫ی له‌ئاس���ت ‌‬ ‫كوالێتیه‌كه‌ ‌‬ ‫ی‬ ‫ئه‌میش وه‌كو زۆرێك له‌خه‌ڵكی‌ ئه‌م واڵت ‌ه پرسیار ‌‬ ‫ی ئه‌وروپا‌و ئه‌مه‌ریكا‬ ‫ئه‌و‌ه ده‌كات ك ‌ه بۆ له‌واڵتان ‌‬ ‫ی كااڵ‌و‬ ‫ی چینی‌ كوالێتیی���ان به‌رزه‌‌و كێبڕكێ ‌‬ ‫كااڵ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ئه‌وروپی‌‌و ئه‌مه‌ریكیش ده‌كه‌ن‪ ،‬كه‌چ ‌‬ ‫ش���مه‌ك ‌‬ ‫الی‌ ئێمه‌ وا په‌رپوت‌و بێكه‌ڵكن؟‬ ‫ێ «خه‌تاك ‌ه‬ ‫پاشان هه‌رخۆی‌ وه‌اڵم ده‌داته‌وه‌و ده‌ڵ ‌‬ ‫ی‬ ‫ده‌كه‌وێت��� ‌ه ئه‌س���تۆی‌ ب���ازرگان‌و هاورده‌كاران ‌‬ ‫ی‬ ‫ی نرخ نزم‌و كوالێت ‌‬ ‫كوردس���تان ك ‌ه ده‌چن كااڵ ‌‬ ‫ی زۆرتری���ن قازانجیان‬ ‫نزم ده‌هێن���ن بۆ ئ���ه‌وه‌ ‌‬ ‫ده‌ستكه‌وێت»‪.‬‬

‫بەشێک لەبازرگانەکان‬ ‫دەچن کااڵی نرخ نزم‌و‬ ‫کوالێتی نزم دەهێنن‬ ‫بۆ ئەوەی زۆرترین‬ ‫قازانجیان دەستکەوێت‬


‫بازرگانی‌و پیشەسازی‬

‫کێشەیەکی گەورەی کوردستان "چۆنیەتی ئیدارەکردنی ئابورییە"‬

‫كاروباره‌كان���ه‌‪ ،‬به‌رده‌وام كار ب���ه‌و لۆژیكه‌ ده‌كر ‌‬ ‫ێ‬ ‫ك���ه‌ ئه‌مڕۆ هه‌بێ‌ س���به‌ینێ‌ خ���وا گه‌وره‌یه‌‪ ،‬ئه‌مه‌‬ ‫كێش���ه‌كه‌یه‌‪ .‬ئه‌گینا ئه‌و بڕه‌ دراوو پاره‌یه‌ی‌ دێته‌‬ ‫ده‌ستی‌ كه‌رتی‌ گش���تی‌‌و تایبه‌تیش بڕه‌ پاره‌یه‌كی‌‬ ‫كه‌م نییه‌‌و ده‌توانرێ‌ پ���ڕۆژه‌ی‌ گه‌وره‌ی‌ پێبكرێ‌‪،‬‬ ‫كێش���ه‌كه‌ له‌چۆنیه‌ت���ی‌ ئی���داره‌ كردن���ی‌ ئابوری‌‬ ‫واڵتدایه‌«‪.‬‬ ‫له‌وه‌اڵم���ی‌ ئه‌و پرس���یاره‌ی‌ گۆڤ���اری‌ بازرگانی‌‌و‬ ‫پیشه‌سازیش���دا ك���ه‌ ئای���ا سیاس���ه‌تی‌ ئاب���وری‌‬ ‫حكومه‌تی‌ هه‌رێم‪ ،‬سیاس���ه‌تێكی‌ سه‌ركه‌وتوو بووه‌‬ ‫یان نا‪ ،‬ئه‌و ده‌ڵێت « له‌هه‌موو سیاسه‌تێكدا خاڵی‌‬ ‫به‌هێزو الواز هه‌یه‌‪ ،‬سیاس���ه‌تی‌ ئابوری‌ حكومه‌ت‬ ‫له‌هه‌ندێ���ك ب���واردا س���ه‌ركه‌وتووه‌ ب���ووه‌‪ ،‬وه‌ك‬ ‫گه‌ش���ه‌دان به‌په‌یوه‌ندییه‌كان‌و ن���ه‌وت‌و چیمه‌نتۆو‬ ‫س���ۆپه‌ر ماركێت‌و یه‌كه‌ی‌ نیشته‌جێ‌ بوون‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫له‌هه‌ندی‌ بواری‌ دیكه‌دا س���ه‌رنه‌كه‌وتوو بووه‌ وه‌ك‬ ‫بواری‌ هێنانی‌ پیشه‌س���ازی‌ گه‌وره‌و كش���توكاڵ‌‌و‬ ‫وه‌به‌رهێن���ان‪ ،‬هه‌روه‌ها بواری‌ گه‌ش���توگوزار كه‌‬ ‫وه‌ك پێویست سوودی‌ لێوه‌نه‌گیراوه‌‪ ،‬هه‌روه‌ها له‌و‬ ‫روه‌وه‌ ك���ه‌ ده‌بینین جیاوازییه‌ك���ی‌ یه‌كجار گه‌وره‌‬ ‫هه‌یه‌ له‌نێوان بڕی‌ ئه‌و كااڵ‌و شمه‌كانه‌ی‌ ده‌هێنرێن‬ ‫ژمارە ‪ * ٥‬هاوینی ‪www.sulccu.com * ٢٠١١‬‬

‫له‌گه‌ڵ‌ ئه‌وانه‌ی‌ كه‌ ده‌نێردرێنه‌ ده‌ره‌وه‌»‪.‬‬ ‫ئاسۆ پێیوایه‌ سیاسه‌تی‌ ئابوری‌ حكومه‌ت به‌پله‌ ‌‬ ‫ی‬ ‫یه‌ك���ه‌م به‌رپرس بووه‌ ل���ه‌وه‌ی‌ س���ه‌رچاوه‌كانی‌‬ ‫به‌ده‌ستهێنانی‌ دراو له‌كوردستاندا ده‌گمه‌ن بن‪.‬‬ ‫پاش���ان ئام���اژه‌ به‌كاریگه‌ری‌ سیاس���ه‌تی‌ ئابوری‌‬ ‫واڵتان���ی‌ ناوچه‌ك���ه‌ش به‌رامب���ه‌ر به‌كوردس���تان‬ ‫ده‌كات‪ ،‬كه‌ سیاسه‌تێكه‌ له‌س���ه‌ر ئه‌وه‌ بنیاتنراوه‌‬ ‫به‌رده‌وام هه‌رێمی‌ كوردس���تان له‌ڕووی‌ ئابورییه‌وه‌‬ ‫پاش���كۆو گرێدراوی‌ ئابوری‌ ئه‌وان بێت‪ ،‬به‌تایبه‌تی‌‬ ‫توركیاو ئێران‪ ،‬ته‌نانه‌ت سیاسه‌تی‌ گشتی‌‌و هێزی‌‬ ‫سه‌ربازیشیان بۆ ئه‌و ئامانجه‌ ده‌خه‌نه‌ گه‌ڕ‪.‬‬ ‫ئ���ه‌و ده‌ڵێ���ت «كاتێك ئێ���ران ئ���اوی‌ ئه‌ڵوه‌ند‬ ‫ده‌گرێت���ه‌وه‌‪ 25 ،‬هه‌زار دۆنم زه‌وی كش���توكاڵیی‌‬ ‫كوردس���تان له‌ناوچه‌ی‌ خانه‌قی���ن په‌كده‌خات كه‌‬ ‫پش���ت به‌و ئاوه‌ ده‌به‌س���تێت‪ ،‬كه‌ توركیا پڕۆژه‌ی‌‬ ‫گاپ جێبه‌ج���ێ‌ ده‌كات‌و ‪ 30‬ملی���ار دۆالری‌‬ ‫تێده‌چ���ێ‌‪ ،‬ده‌توان���ێ‌ له‌به‌ن���داوی‌ ئه‌تاتوركدا ‪50‬‬ ‫ملی���ار مه‌تر س���ێجا ئاو پاش���ه‌كه‌وت بكات‌و دێت‬ ‫ئ���اوت لێده‌گرێت���ه‌وه‌‪ ،‬بۆ ئه‌وه‌ی‌ ئێم���ه‌ به‌رده‌وام‬ ‫پێویستیمان به‌ته‌ماته‌و ش���وتی‌‌و ئه‌ودوای‌ میوه‌و‬ ‫سه‌وزه‌واتی‌ ئه‌وان بێت‪ ،‬دیاره‌ كه‌ تۆ كشتوكاڵیشت‬

‫نه‌بوو پیشه‌س���ازی‌ خۆراكیش���یت پێشناكه‌وێ‌‪،‬‬ ‫ناچ���ارت ئه‌كه‌ن له‌ئه‌وانه‌وه‌ ش���ت بهێنی‌‪ ،‬هه‌موو‬ ‫ئه‌مانه‌ به‌شێوه‌یه‌كی‌ سیس���ته‌ماتیك له‌الیه‌ن ئه‌و‬ ‫ده‌وڵه‌تانه‌وه‌ پالنیان بۆ داڕێژراوه»‪.‬‬ ‫ئه‌و ئاماژه‌ به‌تیۆری‌ گه‌مه‌ ‪ game theory‬ده‌كات‬ ‫له‌ئابوریدا‪ ،‬كه‌ ئه‌م كیبڕكێ‌ ئابوریانه‌ وه‌ك گه‌مه‌و‬ ‫یاری���ی‌ وان‌و ده‌ڵێت «به‌پێی‌ ئه‌م تیۆره‌ ئه‌گه‌ر تۆ‬ ‫گ���ۆڵ‌ له‌و نه‌كه‌یت ئه‌و گ���ۆل له‌تۆ ده‌كات‌و هه‌قی‌‬ ‫خۆش���یه‌تی‌‪ ،‬هه‌میشه‌ له‌گه‌ڵ‌ ركه‌به‌ردا قازانجی‌ تۆ‬ ‫زیانی‌ ئه‌وه‌‪ ،‬زیانی‌ تۆ تۆ قازانجی‌ ئه‌وه‌‪ ،‬به‌تایبه‌تی‌‬ ‫له‌م س���ه‌رده‌مه‌ی‌ ئێستادا كه‌ س���ه‌رده‌می‌ گلۆبال‌و‬ ‫كرانه‌وه‌ی‌ سنوورو بازاڕه‌كان‌و كه‌می‌ باجه‌«‪.‬‬ ‫ئه‌و پێیوایه‌ باش���ترین سیاس���ه‌ت كه‌ حكومه‌تی‌‬ ‫هه‌رێم په‌یڕه‌وی‌ بكات بۆ ده‌رباز بوون له‌م دۆخه‌و‬ ‫بۆ ده‌ربازبوون له‌ده‌گمه‌نی‌ س���ه‌رچاوه‌كانی‌ دراو‪،‬‬ ‫دۆزینه‌وه‌ی‌ ئ���ه‌و بواره‌یه‌ ك���ه‌ ده‌توانێ‌ كێبڕكێی‌‬ ‫ركه‌به‌ره‌كانی‌ پێبكات‪ ،‬ئایا له‌گه‌شتوگوزاردایه‌ یان‬ ‫له‌خوێندن یان له‌گواستنه‌وه‌و په‌یوه‌ندییه‌كان یان‬ ‫له‌پیشه‌سازی‌ نه‌وتدایه‌؟ ده‌بێت حكومه‌تی‌ هه‌رێم‌و‬ ‫الیه‌نه‌ په‌یوه‌ندیداره‌كان‌و ئابوریناسان وه‌اڵمی‌ ئه‌م‬ ‫پرسیاره‌ بده‌نه‌وه‌‪.‬‬

‫‪33‬‬


‫بازرگانی‌و پیشەسازی‬

‫ی دراو‪..‬‬ ‫ی سه‌رچاوه‌كان ‌‬ ‫ده‌گمه‌ن ‌‬

‫ئابوریناسێك‪ :‬روانینێك ‌ی‬ ‫ستراتیجمان نیی ‌ه بۆ ئیدار‌ه‬ ‫كردنی‌ پاره‌ ‌ی كوردستان‬ ‫ئابوری‌ هه‌رێمی‌ كوردستان به‌بێ‌ وه‌رگرتنی‌‬ ‫بودجه‌ له‌به‌غداو به‌بێ‌ فرۆشی‌ نه‌وت‪ ،‬چ‬ ‫ئاسۆیه‌كی‌ له‌به‌رده‌مدایه‌؟ ئه‌مه‌ پرسیارێكه‌‬ ‫كه‌ پێویسته‌ به‌ر له‌هه‌ر كه‌سێك ده‌سه‌اڵتدار‌و‬ ‫بازرگان‌و ئابوریناسه‌كانی‌ كوردستان بیر‬ ‫له‌وه‌اڵمه‌كه‌ی‌ بكه‌نه‌وه‌‪.‬‬ ‫ئابوریناسێك له‌م راپۆرته‌ی‌ گۆڤاری‌ بازرگانی‌‌و‬ ‫پیشه‌سازیدا ده‌ڵێت «كێشه‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ ئێمه‌‬ ‫روانینێكی‌ ستراتیجمان نییه‌ بۆ ئیداره‌ كردنی‌‬ ‫سه‌روه‌ت‌و سامان‌و پاره‌ی‌ كوردستان‪ ،‬ئه‌گه‌ر‬ ‫سبه‌ی‌ به‌غدا بودجه‌ی‌ لێبڕین‪ ،‬مه‌گه‌ر دانیشین‌و‬ ‫سه‌یری‌ ئاسمان كه‌ین»‪.‬‬

‫دەبێت حکومەتی هەرێم‬ ‫پالنی درێژخایەنی‬ ‫هەبێت بۆ بوژانەوەی‬ ‫چەندین کەرتی ئابوری‬ ‫دیکە جگە لەپشتبەستن‬ ‫بە بودجەی بەغداو‬ ‫دەرهێنانی نەوت‬

‫ئابوریناس‌و مامۆس���تای‌ زانكۆ (ئاسۆ حه‌مه‌ساڵح‬ ‫ق���ادر) ك���ه‌ هه‌ڵگ���ری‌ بڕوانام���ه‌ی‌ ماس���ته‌ره‌‬ ‫له‌به‌ڕێوه‌بردنی‌ س���تراتیجی‌ ئابوریدا‪ ،‬س���ه‌باره‌ت‬ ‫به‌ده‌گمه‌نی‌ س���ه‌رچاوه‌كانی‌ به‌ده‌س���تهێنانی‌ دراو‬ ‫له‌هه‌رێمی‌ كوردس���تاندا‪ ،‬ئام���اژه‌ به‌وه‌ ده‌كات كه‌‬ ‫«سه‌رچاوه‌كانی‌ دراو له‌هه‌موو جیهاندا ده‌گمه‌نن‪،‬‬ ‫چونك���ه‌ ئه‌م���ه‌ بناغه‌ی‌ دروس���تبوونی‌ زانس���تی‌‬ ‫ێ‬ ‫‌‬ ‫ئابورییه‌‪ ،‬ت���ۆ پێداویس���تییه‌كی‌ زۆرت هه‌ن‌و ب‬ ‫نه‌وت‌و باج‌و گومرك‌و رس���وماتی‌ تاپۆو هاتوچۆوه‌‬ ‫‌و‬ ‫ك‬ ‫سنوورن‪ ،‬به‌اڵم له‌به‌رامبه‌ردا ئه‌و كه‌ره‌سه‌و شمه‌‬ ‫هه‌ی���ه‌‪ ،‬پێش���یوایه‌ له‌هه‌مانكاتیش���دا رۆژ به‌ڕۆژ‬ ‫‌تن‬ ‫ه‬ ‫كااڵیانه‌ی‌ بۆ پڕكردنه‌وه‌ی‌ ئه‌و پێداویستیانه‌ ه‬ ‫كۆمپانیاكان���ی‌ كه‌رتی‌ تایب���ه‌ت له‌گه‌وره‌بووندان‌و‬ ‫ك ‌هم‌و ده‌گمه‌نن»‪.‬‬ ‫خاوه‌نی‌ سه‌رمایه‌‌و داهاتێكی‌ گه‌وره‌ن‪ ،‬به‌نموونه‌ش‬ ‫ی‬ ‫‌‬ ‫‌تی‬ ‫ه‬ ‫سیف‬ ‫دراو‬ ‫‌كات‬ ‫ه‬ ‫د‬ ‫ه‬ ‫‌‬ ‫‌و‬ ‫ه‬ ‫ل‬ ‫باس‬ ‫ئه‌و له‌كاتێكدا كه‌‬ ‫ئام���اژه‌ به‌گروپی‌ كۆمپانیاكانی‌ فاروق‌و كۆمپانیای‌‬ ‫‌بێت‪،‬‬ ‫ه‬ ‫ن‬ ‫ی‬ ‫‌‬ ‫‌ی‬ ‫ه‬ ‫رێژ‬ ‫ی‬ ‫‌‬ ‫‌ن���‬ ‫ه‬ ‫‌گم‬ ‫ه‬ ‫د‬ ‫‌ر‬ ‫ه‬ ‫گ‬ ‫‌‪،‬‬ ‫دراو وه‌رناگ���رێ‬ ‫قه‌ی���وان‌و كۆمپانی���ای‌ هه‌ڵه‌بج���ه‌ له‌س���لێمانی‌و‬ ‫ه‬ ‫‌‬ ‫پێیوای‬ ‫دراو‪،‬‬ ‫پێیناوترێت‬ ‫بێت‬ ‫زۆر‬ ‫چونك���ه‌ ئه‌گه‌ر‬ ‫كۆمپانیای‌ دابین له‌هه‌ولێر ده‌كات‪.‬‬ ‫ی‬ ‫‌‬ ‫‌ك‬ ‫ه‬ ‫‌ی‬ ‫ه‬ ‫‌شێو‬ ‫ه‬ ‫ب‬ ‫‌كوردس���تاندا‬ ‫ه‬ ‫ل‬ ‫دراو‬ ‫سه‌رچاوه‌كانی‌‬ ‫ئه‌م ئابوریناسه‌ جه‌غت له‌وه‌ ده‌كاته‌وه‌ كه‌ ئه‌ركێكی‌‬ ‫‌‪،‬‬ ‫ێ‬ ‫د‬ ‫ه‬ ‫‌‬ ‫‌غ���داو‬ ‫ه‬ ‫‌ب‬ ‫ه‬ ‫ل‬ ‫ه‬ ‫‌‬ ‫ك‬ ‫ه‬ ‫‌‬ ‫‌ی‬ ‫ه‬ ‫‌ی‬ ‫ه‬ ‫بودج‬ ‫‌و‬ ‫ه‬ ‫ئ���‬ ‫س���ه‌ره‌كی‌‬ ‫حكومه‌ت���ی‌ هه‌رێم ئه‌وه‌یه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ كوردس���تان‬ ‫‌و‬ ‫ه‬ ‫«ئ‬ ‫‌ڵێت‬ ‫ه‬ ‫د‬ ‫‌و‬ ‫ه‬ ‫ئ‬ ‫‌‪،‬‬ ‫ه‬ ‫‌وت‬ ‫ه‬ ‫ن‬ ‫ی‬ ‫‌‬ ‫فرۆش‬ ‫‌ویش���دا‬ ‫له‌پاڵ‌ ئه‬ ‫له‌ده‌گمه‌نیی‌ س���ه‌رچاوه‌كانی‌ به‌ده‌ستهێنانی‌ دراو‬ ‫ی‬ ‫‌‬ ‫‌ئابور‬ ‫ه‬ ‫ل‬ ‫‌وت‬ ‫ه‬ ‫ن‬ ‫ی‬ ‫‌‬ ‫فرۆش‬ ‫‌و‬ ‫ێ‬ ‫د‬ ‫ه‬ ‫‌‬ ‫‌غداو‬ ‫ه‬ ‫‌ب‬ ‫ه‬ ‫ل‬ ‫ی‬ ‫‌‬ ‫بودجه‌یه‌‬ ‫ده‌ربازی‌ بێت‪ ،‬پێویسته‌ پالنی‌ درێژخایه‌نی‌ هه‌بێت‬ ‫‌كجار‬ ‫ه‬ ‫ی‬ ‫ی‬ ‫‌‬ ‫‌ك‬ ‫ه‬ ‫ئاس���ۆی‬ ‫‌‪،‬‬ ‫ه‬ ‫‌و‬ ‫ه‬ ‫‌ر‬ ‫ه‬ ‫د‬ ‫ه‬ ‫‌‬ ‫بهێنین‬ ‫كوردس���تان‬ ‫ی دیكه‌‪ ،‬له‌وانه‌‬ ‫بۆ بوژانه‌وه‌ی‌ چه‌ندین كه‌رتی‌ ئابور ‌‬ ‫تاریكم���ان له‌به‌رده‌مدایه‌‪ ،‬ته‌نانه‌ت به‌پێی‌ داتاكانی‌ كه‌رتی‌ گه‌ش���توگوزار‌و كش���توكاڵ‌‌و پیشه‌س���ازی‌‬ ‫حكومه‌تی‌ هه‌رێمیش له‌‪ %90‬به‌ره‌و ژووری‌ داهات‌و خۆراك‪.‬‬ ‫ده‌رامه‌ت‌و دراوی‌ كوردس���تان پشت به‌و بودجه‌یه‌ ئاس���ۆ ده‌ڵێت «سروش���تی‌ كوردس���تان تا بڵێی‌‬ ‫ده‌به‌ستێت كه‌ له‌جكومه‌تی‌ عێراقه‌وه‌ دێ‌‪.‬‬ ‫ج���وان‌و دڵڕفێنه‌‪ ،‬زۆربه‌ی‌ مه‌رجه‌ پێویس���ته‌كانی‌‬ ‫ی‬ ‫‌‬ ‫‌ستهێنان‬ ‫ئاسۆ ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كات كه‌ به‌شێكی‌ به‌ده‬ ‫گه‌ش���توگوزاری‌ تیایه‌‪ ،‬وه‌ك بوون���ی‌ كه‌ژو كێوو‬ ‫ی‬ ‫‌‬ ‫‌فرۆش���‬ ‫ه‬ ‫داه���ات‌و دراوی‌ حكومه‌ت په‌یوه‌ندی‌ ب‬ ‫تاڤگه‌و روبارو خه‌ڵكێك ‌ی دڵكراوه‌و باش»‪.‬‬

‫‪32‬‬

‫هه‌روه‌ها ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كات كه‌ خه‌ڵكی‌ كوردستان‬ ‫خه‌ڵكێكی‌ كرده‌و ئیشكه‌رن‌و ئه‌گه‌ر هه‌لومه‌رجێك ‌ی‬ ‫له‌باری���ان بۆ بڕه‌خس���ێنرێ‌‪ ،‬به‌ئاس���انی‌ ده‌توانن‬ ‫كه‌رتی‌ كش���توكاڵ‌ به‌ئه‌ندازه‌ی���ه‌ك ببوژێنه‌وه‌ كه‌‬ ‫زۆربه‌ی‌ پێویستییه‌كانی‌ بازاڕی‌ كوردستان له‌ڕووی‌‬ ‫به‌روبومی‌ كشتوكاڵییه‌وه‌ (روه‌كی‌‌و ئاژه‌ڵی‌) دابین‬ ‫بكات‪ ،‬هه‌روه‌ها ده‌كرێ‌ پێشخس���تنی‌ كش���توكاڵ‌‬ ‫بكرێته‌ بنه‌مای‌ دامه‌زراندنی‌ پیشه‌س���ازی‌ خۆراك‬ ‫له‌كوردس���تاندا‪ ،‬ك���ه‌ هه‌موو ئه‌مان���ه‌ش له‌حاڵی‌‬ ‫به‌دیهێنانیاندا ده‌بنه‌ س���ه‌رچاوه‌ی‌ به‌ده‌ستهێنانی‌‬ ‫دراو‪ ،‬نه‌ك بڕێكی‌ زۆری‌ ئه‌و دراوه‌ی‌ له‌كوردستاندا‬ ‫هه‌مانه‌‪ ،‬له‌به‌رامبه‌ر هێنانی‌ كااڵو ش���مه‌كه‌دا بده‌ین‬ ‫به‌ده‌ره‌وه‌‪.‬‬ ‫ئه‌و پێیوایه‌ كێش���ه‌ی‌ ئابوری‌ ئێم���ه‌ له‌ده‌گمه‌نی‌‬ ‫دراوو پ���اره‌دا نییه‌‪ ،‬به‌ڵكو كێش���ه‌كه‌ له‌چۆنیه‌تی‌‬ ‫ئی���داره‌ كردنی‌ پاره‌كه‌دایه‌‪ ،‬له‌ نه‌بوونی‌ روانینێكی‌‬ ‫س���تراتیجیدایه‌ ل���ه‌وه‌ی‌ كه‌ س���به‌ینێ‌ له‌به‌غداوه‌‬ ‫بودج���ه‌و پاره‌ی‌ نه‌وتیان لێبڕین ئێمه‌ چی‌ بكه‌ین؟‬ ‫ئایا دانیشین‌و سه‌یری‌ ئاسمان بكه‌ین‪.‬‬ ‫ئاسۆ ده‌ڵێت «روانینیێكی‌ ستراتیجی به‌دیناكرێ‌‌و‬ ‫ئ���ه‌وه‌ی‌ هه‌ی���ه‌و نییه‌ ل���ه‌م واڵته‌دا رای���ی‌ كردنی‌‬


‫بازرگانی‌و پیشەسازی‬ ‫‌عێراق دەیەوێ‬ ‫نرخی ‪ ١‬دۆالر‬ ‫یەکسان بکات‬ ‫بە ‪ ١‬دینار‬

‫ناوب����راو وتی‌ «له‌س����ه‌روه‌ختی‌ گۆڕین����ی‌ دینارو‬ ‫س����ڕینه‌وه‌ی‌ س����فره‌كاندا‪ ،‬ك����ه‌ به‌رهه‌مهێن����ان‌و‬ ‫دام����وده‌زگای‌ ئیداری‌ باش����مان نه‌ب����ێ‌‪ ،‬هه‌رێمی‌‬ ‫كوردس����تان‌و عێ����راق ده‌بنه‌ بازاڕێك����ی‌ گونجاوی‌‬ ‫كااڵی‌ تورك����ی‌‌و چینی‌‌و ئێران����ی‌‌و ئابورییه‌كه‌مان‬ ‫ده‌بێته‌ ئابورییه‌ك����ی‌ به‌كاربه‌ر زیاتر له‌وه‌ی‌ ببێته‌‬ ‫به‌رهه‌مهێن»‪.‬‬ ‫له‌وه‌اڵمی‌ ئه‌و پرسیاره‌ش����دا كه‌ سه‌باره‌ت به‌وه‌ی‌‬ ‫كه‌ له‌كاتی‌ لێكردنه‌وه‌ی‌ ‪ 3‬سفره‌كه‌ له‌دینار‪ ،‬هێزی‌‬ ‫كڕین����ی‌ ئه‌م دراوه‌ الواز نابێ����ت‪ ،‬ئه‌و وتی‌ «ئه‌وه‌‬ ‫ده‌كه‌وێته‌ س����ه‌ر بانكی‌ ناوه‌ن����دی‌ عێراق‪ ،‬كه‌ ئایا‬ ‫مه‌زادی‌ فرۆش����تنی‌ رۆژانه‌ی‌ دۆالر به‌مش����ێوه‌یه‌ی‌‬ ‫ئێس����تا به‌رده‌وام ده‌بێت بۆ ئه‌وه‌ی‌ هاوس����ه‌نگی‌‬ ‫دینارو دۆالر رابگرێ‌؟»‪.‬‬ ‫دكتۆر خه‌لیل ئاماژه‌ی‌ به‌وه‌ كرد كه‌ بانكی‌ ناوه‌ندی‌‬ ‫به‌رپرسی‌ ئه‌و فرۆش����تنه‌یه‌‌و ده‌بێت به‌به‌رده‌وامی‌‬ ‫ژمارە ‪ * ٥‬هاوینی ‪www.sulccu.com * ٢٠١١‬‬

‫دۆالر بفرۆش����ێ‌‌و دۆالر بخاته‌ بازاڕه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌‬ ‫نرخ����ی‌ دینار نزم نه‌بێته‌وه‌‌و ب����ۆ ئه‌وه‌ی‌ نرخی‌ ‪1‬‬ ‫دۆالر یه‌كس����ان بكات به‌ ‪ 1‬دین����ار‪ ،‬وه‌ك ئه‌وه‌ی‌‬ ‫ماوه‌یه‌كی‌ زۆره‌ هاوس����ه‌نگی‌ نێوان دینار‌و دۆالری‌‬ ‫راگرتووه‌ كه‌ دۆالرێك به‌رامب����ه‌ره‌ به‌‪ 1200‬دینار‪.‬‬ ‫هێمای‌ بۆ ئه‌وه‌ش كرد كه‌ پێش����تر چه‌ند واڵتێكی‌‬ ‫دیكه‌ی‌ وه‌ك توركی����ا‌و به‌رازیل به‌هه‌مان ئه‌زموندا‬ ‫تێپه‌ڕی����ون‪ ،‬به‌اڵم به‌هۆی‌ توان����ای‌ به‌رهه‌مهێنان‌و‬ ‫به‌هێ����زی‌ دام����وده‌زگای‌ ئیدارییان����ه‌وه‌ توانیویانه‌‬ ‫خۆیان له‌ئاس����ه‌واره‌ س����لبییه‌كانی‌ بپارێزن‪ ،‬ئه‌و‬ ‫وتی‌ «ئایا بانكی‌ ناوه‌ن����دی‌ عێراق ئه‌و توانایه‌ی‌‬ ‫هه‌یه‌؟ دی����اره‌ ئێم����ه‌ وه‌ك ئه‌و واڵتان����ه‌ توانای‌‬ ‫به‌رهه‌مهێنانمان نییه‌‪ ،‬عێراق به‌هۆی‌ شه‌ڕه‌كانیه‌وه‌‬ ‫ژێرخانی‌ ئابوری‌ روخ����اوه‌و توانای‌ به‌رهه‌مهێنانی‌‬ ‫به‌ئه‌ندازه‌یه‌ك����ی‌ زۆر الواز ب����ووه‌‪ ،‬ب����ه‌اڵم ئه‌وه‌ی‌‬ ‫ئێم����ه‌ هه‌مانه‌و ئه‌و واڵتانه‌ نیانه‌‪ ،‬ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئێمه‌‬ ‫نه‌وتمان هه‌یه‌»‪.‬‬ ‫دكت����ۆر خه‌لیل ئام����اژه‌ی‌ به‌وه‌ كرد ك����ه‌ عێراق‬ ‫ده‌توانێ����ت بۆ پاراس����تنی‌ هاوس����ه‌نگی له‌نێوان‬ ‫خواست‌و خستنه‌ڕوودا‪ ،‬له‌بری‌ ئه‌وه‌ی‌ كااڵ‌و شمه‌ك‬ ‫بخاته‌ ڕوو‪ ،‬ئه‌و پاره‌یه‌ی‌ ده‌س����تیده‌كه‌وێت به‌هۆی‌‬ ‫فرۆش����ی‌ نه‌وته‌وه‌ له‌دۆالر بیخات����ه‌ روو‪ ،‬ئه‌و وتی‌‬ ‫«به‌پێ����ی‌ زانس����تی‌ ئابوری‌ تۆ چه‌ند زیاتر ش����ت‬ ‫بخه‌یته‌ بازاڕه‌وه‌ ئه‌وه‌ن����ده‌ نرخه‌كه‌ی‌ داده‌به‌زێ‌‪،‬‬ ‫واته‌ چه‌ند دۆالری‌ زیاتر بخه‌یته‌ بازاڕه‌وه‌‪ ،‬ئه‌وه‌نده‌‬ ‫نرخه‌كه‌ی‌ به‌رامبه‌ر به‌دیناری‌ عێراقی‌ داده‌به‌زێ‌»‪.‬‬ ‫له‌مباره‌وه‌ ئاماژه‌ی‌ به‌وه‌ كرد كه‌ پێش����تر ‪ 1‬دۆالر‬ ‫ب����ه‌ ‪ 2‬هه‌زار دینار بوو‪ ،‬به‌اڵم كه‌ ورده‌ورده‌ بانكی‌‬ ‫ناوه‌ندی‌ عێراق دۆالری‌ خس����ته‌ بازاڕه‌وه‌‌و رۆژانه‌‬ ‫بڕێكی‌ زۆری‌ لێفرۆشت نرخه‌كه‌ی‌ دابه‌زاند بۆ ‪1200‬‬ ‫دینار‪ ،‬واته‌ حكومه‌تی‌ عێراق����ی‌‌و بانكی‌ ناوه‌ندی‌‬ ‫ده‌توانن قه‌ره‌بووی‌ ب����ێ‌ توانایی‌ له‌به‌رهه‌مهێنان‌و‬ ‫خستنه‌ڕووی‌ كااڵ‌و شمه‌كدا‪ ،‬به‌خستنه‌ڕووی‌ دۆالر‬ ‫بكه‌نه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ پاره‌ی‌ عێراقی‌ به‌هێزتر بێت‪.‬‬ ‫دكتۆر خه‌لیل جه‌ختی‌ له‌س����ه‌ر ئ����ه‌وه‌ كرده‌وه‌ بۆ‬ ‫ئه‌وه‌ی‌ خه‌ڵكی‌ متمانه‌یه‌كی‌ زیاتری‌ به‌دینار هه‌بێ‌‌و‬ ‫به‌لێكردنه‌وه‌ی‌ س����فره‌كان را بێت‪ ،‬ئه‌وا پێویسته‌‬ ‫حكوم����ه‌ت‌و بانكی‌ ناوه‌ندی‌ كۆمه‌ڵێك رێوش����وێن‬ ‫بگرنه‌ به‌ر بۆ راگرتنی‌ هاوس����ه‌نگی‌ نێوان دینارو‬ ‫دۆالر‪ ،‬ئ����ه‌و وتی‌ «ده‌بێت حكوم����ه‌ت كۆمه‌ڵێك‬ ‫به‌رنام����ه‌ی‌ هه‌بێ����ت‪ ،‬پێویستیش����مان به‌كاته‌ بۆ‬ ‫ئ����ه‌وه‌ی‌ خه‌ڵك رابێ‌‌و متمانه‌ی‌ ب����ه‌و دراوه‌ نوێیه‌‬ ‫هه‌بێت‪ ،‬ئه‌مه‌ش ئه‌ركێكه‌ ده‌كه‌وێته‌ س����ه‌ر هه‌وڵ‌‌و‬ ‫چاالك����ی‌ حكومه‌ت‪ ،‬چه‌ند ه����ه‌وڵ‌‌و چاالكی‌ زیاتر‬ ‫بێت‪ ،‬ئه‌وه‌نده‌ ئه‌و كات‌و ماوه‌یه‌ كه‌متر ده‌بێته‌وه‌‌و‬ ‫خه‌ڵكیش متمانه‌یان به‌دینار زیاتر ده‌بێت»‪.‬‬

‫بۆ ئەوەی خەڵک‬ ‫متمانەیەکی زیاتری‬ ‫بە دینار هەبێ‌و بە‬ ‫لێکردنەوەی سفرەکان‬ ‫رابێت‪ ،‬پێویستە بانکی‬ ‫ناوەندی کۆمەڵێک‬ ‫رێوشوێن بگرێتەبەر‬ ‫بۆ راگرتنی هاوسەنگی‬ ‫نێوان دینارو دۆالر‬

‫‪35‬‬


‫بازرگانی‌و پیشەسازی‬

‫دینار‪ ..‬كاتێك سفره‌كان ‌ی لێده‌كرێته‌وه‌‬ ‫زیان‌و سووده‌كانی‌ له‌دیدی‌ ئابوریناسێكه‌وه‌‬

‫باسێكی‌ گه‌رمی‌ ئه‌مڕۆی‌ ناوه‌نده‌ ئابورییه‌كانی‌‬ ‫عێراق لێكردنه‌وه‌ی‌ سفره‌كانه‌ له‌دینار‪ ،‬كه‌‬ ‫ئایا ئه‌م هه‌نگاوه‌ زیان به‌ئابوری‌‌و دراوی‌‬ ‫عێراقی‌ ده‌گه‌یه‌نێت‪ ،‬یان به‌پێچه‌وانه‌وه‌‪ ،‬دراوو‬ ‫ئابورییه‌كه‌ی‌ به‌هێز ده‌كات؟‬ ‫ئابوریناسێك ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كات كه‌ سه‌باره‌ت‬ ‫به‌م مه‌سه‌له‌یه‌ دوو بۆچوونی‌ جیاواز هه‌یه‌‪،‬‬ ‫ئه‌و ده‌ڵێت «له‌ڕووی‌ زانستی‌ ئابورییه‌وه‌‪،‬‬ ‫لێكردنه‌وه‌ی‌ سفره‌كان نه‌ك هه‌ر زیانی‌ بۆ دینار‬ ‫نییه‌‪ ،‬به‌ڵكو كارێكی‌ ئیجابییه‌‪ ،‬به‌اڵم له‌ڕووی‌‬ ‫ده‌رونییه‌وه‌ خه‌ڵكی‌ متمانه‌یان به‌وه‌ نییه»‪.‬‬ ‫دكت����ۆر «خالید حه‌یده‌ر» مامۆس����تای‌ به‌ش���� ‌‬ ‫ی‬ ‫ئابوری‌ له‌زانكۆی‌ س����لێمانی‌ به‌گۆڤاری‌ بازرگانی‌‌و‬ ‫پیشه‌س����ازی راگه‌یاند ئه‌گه‌ر له‌ڕووی‌ زانس����تی‌‌و‬ ‫بابه‌تیان����ه‌ له‌البردنی‌ س����فره‌كان له‌دینار بڕوانین‪،‬‬

‫‪34‬‬

‫ئ����ه‌وا نه‌ك ه����ه‌ر كاریگه‌ری‌ س����لبی‌ نییه‌‪ ،‬به‌ڵكو خه‌ڵ����ك متمانه‌ی‌ ب����ه‌م كاره‌ نیی����ه‌و هه‌وڵده‌ده‌ن‬ ‫كاریگه‌رییه‌كه‌ی‌ ئیجابیه‌‪ ،‬ئه‌و وتی‌ «له‌به‌رئه‌وه‌ی‌ پاره‌كه‌ی����ان بده‌ن ب����ه‌زه‌وی‌‌وزارو ئوتومبێل‌و زێڕ‪،‬‬ ‫گریم����ان ‪ 1‬دۆالر به‌ ‪ 1000‬دین����ار بێت‪ ،‬به‌البردنی‌ واته‌ خه‌ڵك هه‌وڵده‌دات ش����ت بك����ڕێ‌‌و پاره‌كه‌ی‌‬ ‫ئ����ه‌و ‪ 3‬س����فره‌ ‪ 1‬دۆالر یه‌كس����ان ده‌بێ����ت به‌ ‪ 1‬داده‌نێ‌ به‌پاره‌یی‌»‪.‬‬ ‫دین����ار‪ ،‬به‌م هه‌نگاوه‌ نرخ����ی‌ دیناره‌كه‌مان به‌رزو دكتۆر خالید ئاماژه‌ی‌ به‌وه‌ كرد كه‌ ره‌نگه‌ به‌هۆی‌‬ ‫به‌هێز ده‌بێت����ه‌وه‌‪ ،‬وه‌ك ئه‌وه‌ی‌ كه‌ وه‌ختی‌ خۆی‌ زۆری‌ خواس����ت له‌س����ه‌ر ش����مه‌كه‌وه‌‪ ،‬له‌ئه‌نجامی‌‬ ‫دینارێك یه‌كس����ان بوو به‌ ‪ 3‬دۆالر‪ ،‬ئه‌مه‌ له‌ڕووی‌ البردنی‌ س����ێ‌ س����فره‌كه‌دا جۆرێك له‌هه‌ڵئاوسان‌و‬ ‫زانس����تییه‌كه‌یه‌وه‌‪ ،‬به‌اڵم كه‌ بێیته‌ س����ه‌ر الیه‌نی‌ به‌رزبوون����ه‌وه‌ی‌ ن����رخ له‌هه‌رێم����ی‌ كوردس����تان‌و‬ ‫ده‌رونی‌ خه‌ڵك‪ ،‬مه‌سه‌له‌كه‌ به‌جۆرێكی‌ دیكه‌یه‌«‪ .‬عێراقیش����دا دروس����تبێت‪ .‬ئه‌و وت����ی‌ «بۆچوونی‌‬ ‫ناوبراو ئاماژه‌ی‌ به‌وه‌ ك����رد كه‌ ئه‌و بڕه‌ پاره‌یه‌ی‌ دووه‌می‌ ئابوریناس����ان ئه‌وه‌یه‌ ك����ه‌ له‌به‌رئه‌وه‌ی‌‬ ‫فه‌رمانبه‌رێك وه‌ریگرت����ووه‌ ره‌نگه‌ ملیۆنێك دینار خه‌ڵك ئیتر متمانه‌ی‌ به‌هیچ نامێنێ‌‪ ،‬به‌ش����ێكیان‬ ‫بووبێ����ت‪ ،‬له‌م حاڵه‌ت����ه‌دا مووچه‌كه‌ی‌ ده‌بێت به‌ پ����اره‌ له‌ماڵه‌وه‌ هه‌ڵده‌گ����رن‌و چاوه‌ڕوانی‌ داهاتوو‬ ‫‪ 1000‬دین����ار‪ ،‬ئه‌مه‌ له‌ڕووی‌ ده‌رونییه‌وه‌ كاریگه‌ری‌ ده‌كه‌ن تا بزانن ئاڕاس����ته‌ی‌ بازاڕ‌و چاره‌نوس����ی‌‬ ‫ێ ده‌چێ‌‪ ،‬ئه‌وس����ا بڕیار‬ ‫خراپ����ی‌ لێده‌كه‌وێت����ه‌وه‌‪ ،‬ل����ه‌م روانگه‌یه‌ش����ه‌وه‌ دین����ارو دۆالر به‌ره‌و كو ‌‬ ‫ئابوریناسان پێش����بینی‌ ئه‌گه‌ری‌ جیاواز ده‌كه‌ن‪ .‬له‌س����ه‌ر ئ����ه‌وه‌ ده‌ده‌ن پ����اره‌ دانراوه‌كانیان چی‌‬ ‫ئه‌و وت����ی‌ «هه‌ندێك ئابوریناس����ان پێیانوایه‌ كه‌ لێبكه‌ن‪.‬‬


‫بازرگانی‌و پیشەسازی‬

‫ی نه‌وت‌و غاز‪..‬‬ ‫پڕۆژه‌ یاسا ‌‬ ‫په‌یوه‌ندیی بەغداو هه‌رێم به‌ره‌و ته‌نگه‌ژ‌ه ده‌بات‬ ‫مه‌سه‌له‌ی‌ نه‌وت‌و غاز یه‌كێكه‌ له‌مه‌سه‌له‌ هه‌ره‌‬ ‫ئاڵۆزه‌كانی‌ عێراق‪ ،‬حكومه‌تی‌ ناوه‌ندی‌ چۆنیه‌تی‌‬ ‫مامه‌ڵه‌ پێوه‌كردنی‌ به‌ماف‌و ده‌سه‌اڵتی‌ خۆی‌‬ ‫ده‌زانێت‪ ،‬كوردیش ئه‌م كاره‌ به‌پێشێلكردنی‌‬ ‫ده‌ستور ناوده‌باو پێداگری‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌كات‬ ‫كه‌ ده‌بێت ئه‌م ده‌سه‌اڵته‌ له‌نێوان حكومه‌تی‌‬ ‫ناوه‌ندی‌‌و حكومه‌تی‌ هه‌رێمدا دابه‌ش بكرێت‪،‬‬ ‫په‌رله‌مانتارێكی‌ كورد له‌په‌رله‌مانی‌ عێراق‬ ‫ده‌ڵێت «هه‌قه‌ حكومه‌تی‌ كوردستانیش چه‌ند‬ ‫گرێبه‌ستی‌ كردووه‌ بینرێته‌ په‌رله‌مانی‌ كوردستان‬ ‫بۆ ئه‌وه‌ی‌ شته‌كان شه‌فاف بن»‪.‬‬

‫دوو پرۆژەیاسا لەعێراقدا‬ ‫ملمالنێیانە‪ ،‬یەکێکیان‬ ‫رۆڵی حکومەتی ناوەندی‬ ‫بەرجەستەتر دەکاو‬ ‫ئەویتریشیان رۆڵی‬ ‫هەرێم‌و پارێزگاکان‬

‫په‌رله‌مانتاری‌ عێراق «دكتۆر بایه‌زید حه‌س���ه‌ن»‬ ‫به‌گۆڤ���اری‌ بازرگانی‌‌و پیشه‌س���ازی‌ راگه‌یاند ك ‌ه‬ ‫دوو م���اده‌ هه‌یه‌ له‌ده‌س���توری‌ عێراق���دا‪ ،‬ئاماژه‌‬ ‫به‌نه‌وت‌و غ���ازو چۆنیه‌تی‌ مامه‌ڵ���ه‌ پێوه‌ كردنی‌‬ ‫ده‌ك���ه‌ن‪ ،‬یه‌كێكی���ان مادده‌ی‌ ‪111‬ی���ه‌ كه‌ ده‌ڵی‌‬ ‫ن���ه‌وت‌و غاز موڵكی‌ هه‌موو گه‌لی‌ عێراق ‌ه له‌هه‌موو‬ ‫پارێ���زگاو هه‌رێمه‌كان���دا‪ .‬دووه‌میش���یان ماده‌ی‌‬ ‫‪112‬ی���ه‌ كه‌ له‌دوو بڕگه‌ پێك���دێ‌‪ ،‬له‌بڕگه‌یه‌كیاندا‬ ‫ته‌ئكید له‌وه‌ ده‌كاته‌وه‌ پێویس���ته‌ داهاتی‌ نه‌وت‌و‬ ‫غ���از له‌هه‌موو عێراق���دا هاوبه‌ش بێ���ت له‌نێوان په‌رله‌مانه‌وه‌ پێشكه‌ش به‌په‌رله‌مانی‌ عێراق كراوه‌و‬ ‫حكومه‌ت���ی‌ ناوه‌ندی‌‌و هه‌موو هه‌رێم���ه‌كان‌و ئه‌و له‌ ‪ 56‬ماده‌ پێكدێ‌‪ ،‬كه‌ دوای‌ ئه‌وه‌ی‌ ‪ 26‬ماده‌ی‌‬ ‫پارێزگانه‌ی‌ نه‌وتیان تیایه‌‪ ،‬پاشان ده‌بێت داهاتی‌ خوێندرایه‌وه‌‪ ،‬له‌سه‌ر خواستی‌ لیستی‌ هاوپه‌یمانی‌‬ ‫نه‌وت به‌گوێ���ره‌ی‌ ژماره‌ی‌ دانیش���توانی‌ هه‌رێم‌و نیش���تمانی‌ خوێندنه‌وه‌كه‌ی‌ راگیرا‪ ،‬له‌به‌رئه‌وه‌ی‌‬ ‫پارێزگاكان دابه‌ش بكرێت‪ .‬له‌بڕگه‌ی‌ دووه‌میش���دا وتیان زانیاری‌ ته‌واویان له‌س���ه‌ر پڕۆژه‌ یاس���اكه‌‬ ‫هاتووه‌ كه‌ داڕشتنی‌ سیاس ‌هت‌و پالنی‌ ستراتیجی‌ نییه‌‪ ،‬له‌م پڕۆژه‌ یاسای ‌هی‌ ‪ 60‬ئه‌ندام په‌رله‌مانه‌دا‬ ‫بۆ به‌ره‌و پێش���بردنی‌ كه‌رتی‌ نه‌وت‌و وه‌به‌رهێنان‌و به‌پێچه‌وانه‌وه‌‪ ،‬ده‌س���ه‌اڵت‌و رۆڵێكی‌ زیاتر دراوه‌‬ ‫پێشخس���تنی ده‌بێ���ت هاوب���ه‌ش بێ���ت له‌نێوان به‌هه‌رێم‌و پارێزگاكان تا حكومه‌تی‌ ناوه‌ندی‌‪.‬‬ ‫حكومه‌تی‌ ناوه‌ن���د‌و هه‌رێم‌و پارێزگاكاندا‪ .‬بایه‌زید بایه‌زی���د وتی‌ «تێپه‌ڕاندن���ی‌ هه‌ریه‌ك له‌م پڕۆژه‌‬ ‫ی ئاسان‬ ‫وتی‌ «وات���ه‌ هه‌ر پڕۆژه‌ یاس���ایه‌ك كه‌ داده‌نرێ‌ یاس���ایانه‌دا له‌په‌رله‌مانی‌ عێراقیدا كارێك ‌‬ ‫له‌عێراقدا سه‌باره‌ت به‌نه‌وت‌و غاز ده‌بێت ره‌چاوی‌ نیی���ه‌‪ ،‬له‌به‌رئه‌وه‌ی‌ ه���ه‌ر پڕۆژه‌ یاس���ایه‌ك كه‌‬ ‫ئه‌م دوو خاڵه‌ بكات‪ :‬ئیداره‌ كردنی‌ هاوبه‌ش بێت‪ ،‬ده‌خرێته‌ به‌رنامه‌ی‌ دانیش���تنه‌كانی‌ په‌رله‌مانه‌وه‌‪،‬‬ ‫له‌گ ‌هڵ‌ داڕشتنی‌ پالنی‌ ستراتیجی‌ پێكه‌وه‌ بێت»‪ .‬ده‌بێت ره‌زامه‌ندی‌ هه‌ر یه‌ك له‌سه‌رۆكی‌ په‌رله‌مان‌و‬ ‫بایه‌زید كه‌ هه‌ڵگری‌ بڕوانامه‌ی‌ دكتۆرایه‌ له‌بواری‌ دوو جێگیره‌كه‌ی‌ له‌سه‌ر بێت‪ ،‬ئه‌گه‌ر هه‌ر یه‌كێك‬ ‫ئابوریدا‪ ،‬ئاماژه‌ی‌ به‌وه‌ كرد كه‌ ئێستا دوو پڕۆژه‌ له‌و سیانه‌ ئیعترازیان هه‌بێت ئه‌وا ئه‌و پڕۆژه‌یاسایه‌‬ ‫یاس���ا له‌عێراقدا ملمالنێیان���ه‌‪ ،‬یه‌كێكیان ئه‌وه‌یه‌ ناخرێت���ه‌ ن���او به‌رنام���ه‌ی‌ دانیش���تنه‌كانه‌وه‌‪،‬‬ ‫كه‌ چه‌ند رۆژێ���ك له‌مه‌وبه‌ر دوای‌ ئه‌وه‌ی‌ له‌الیه‌ن له‌په‌رله‌مانی‌ عێراقیدا هیچ یاسایه‌ك تێناپه‌ڕێنرت‬ ‫ئه‌نجومه‌ن���ی‌ وه‌زیران���ه‌وه‌ ره‌وان���ه‌ی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ به‌ته‌وافوقی‌ سیاسی‌ نه‌بێت»‪.‬‬ ‫نوێنه‌ران ك���را به‌هۆی‌ چه‌ن���د كه‌موكوڕییه‌كه‌وه‌ بایه‌زی���د جه‌ختی‌ له‌س���ه‌ر ئه‌وه‌ ك���رده‌وه‌ ته‌نها‬ ‫ره‌تكرای���ه‌وه‌‪ ،‬كه‌ ئ���ه‌م پڕۆژه‌ یاس���ایه‌ وه‌ختی‌ پڕۆژه‌ یاسایه‌ك س���وودی‌ بۆ هه‌رێمی‌ كوردستان‬ ‫خۆی‌ وه‌زارتی‌ نه‌وتی‌ عێراقی‌ كاتێك وه‌زیره‌كه‌ی‌ ده‌بێ���ت ك���ه‌ وه‌ك چ���ۆن عێ���راق ده‌وڵه‌تێكی‌‬ ‫شه‌هرس���تانی‌ بووه‌ داڕێژراوه‌‌و تیایدا ده‌سه‌اڵت‌و دیموكراس���ی‌‌و فیدرالیی���ه‌‌و ده‌س���ه‌اڵته‌كانی‌‬ ‫رۆڵ���ی حكومه‌ت���ی‌ ناوه‌ندی‌‌و وه‌زاره‌ت���ی‌ نه‌وتی‌ یاسادانان‌و جێبه‌جێكردنی‌ تیا له‌نێوان حكومه‌تی‌‬ ‫عێراق به‌رجه‌س���ته‌تره‌ له‌ده‌سه‌اڵت‌و رۆڵی‌ هه‌رێم‌و ناوه‌ن���دی‌‌و حكومه‌تی‌ عێراقیدا داب���ه‌ش كراوه‌‪،‬‬ ‫پارێزگاكان‪ ،‬له‌به‌رامبه‌ریش���دا پڕۆژه‌ یاس���ایه‌كی‌ به‌هه‌مانش���ێوه‌یه‌ش له‌مه‌س���ه‌له‌ی‌ نه‌وت‌و غازدا‪،‬‬ ‫دیكه‌ی���ه‌ ك���ه‌ به‌مدوایی���ه‌ له‌الی���ه‌ن ‪ 60‬ئه‌ندام ده‌س���ه‌اڵت له‌نێوان حكومه‌تی‌ ناوه‌ندی‌‌و هه‌رێم‌و‬ ‫ژمارە ‪ * ٥‬هاوینی ‪www.sulccu.com * ٢٠١١‬‬

‫ئ���ه‌و پارێزگایانه‌دا دابه‌ش ك���را بێت كه‌ نه‌وتیان‬ ‫هه‌یه‌‪.‬‬ ‫په‌رله‌مانتاره‌ك���ه‌ی‌ عێ���راق وت���ی‌ «حكومه‌ت���ی‌‬ ‫ناوه‌ن���دی‌ ماف‌و ده‌س���ه‌اڵتی‌ ئ���ه‌وه‌ له‌حكومه‌تی‌‬ ‫هه‌رێم ناس���ێنێته‌وه‌ كه‌ خۆی‌ گرێبه‌س���ت بكات‪،‬‬ ‫هه‌رێ���م مافی‌ ئه‌وه‌ی‌ هه‌یه‌ ئیم���زای‌ یه‌كه‌م بكات‬ ‫له‌س���ه‌ر گرێبه‌س���ته‌كان‪ ،‬ب���ه‌اڵم ده‌بێ���ت دواتر‬ ‫گرێبه‌س���ته‌كه‌ بنێرێت بۆ لیژنه‌ی‌ فیدرالی‌ نه‌وت‌و‬ ‫غاز كه‌ له‌به‌غدایه‌‌و ل���ه‌وێ‌ پیایدابچنه‌وه‌‪ ،‬كه‌ ئایا‬ ‫ئه‌م گرێبه‌سته‌ی‌ كراوه‌ له‌گه‌ڵ‌ گرێبه‌ستی‌ نمونه‌یی‌‬ ‫دێته‌وه‌ یان نا؟»‪.‬‬ ‫به‌اڵم ئه‌و ئاماژه‌ی‌ به‌حاڵه‌تێكی‌ نادروست كرد كه‌‬ ‫ئه‌و كۆمپانیا نه‌وتانه‌ی‌ گرێبه‌ست له‌گه‌ڵ‌ حكومه‌تی‌‬ ‫هه‌رێم مۆر بكه‌ن‪ ،‬شه‌هرستانی‌ ده‌یانخاته‌ لیستی‌‬ ‫ره‌شه‌وه‌‪ ،‬ئه‌و وتی‌ «بێگومان ئه‌مه‌ شتێكی‌ راست‬ ‫نییه‌‪ ،‬ئه‌مه‌ پێچه‌وانه‌ی‌ ماده‌ی‌ ‪111‬ی‌ ده‌س���توری‌‬ ‫عێراقیی���ه‌ كه‌ ده‌ڵێت ن���ه‌وت‌و غاز موڵكی‌ هه‌موو‬ ‫عێراقه‌»‪.‬‬ ‫ه���اوكات ئه‌وه‌ش���ی‌ روونكرده‌وه‌ ك���ه‌ حكومه‌تی‌‬ ‫ناوه‌ندی‌‌و وه‌زاره‌تی‌ نه‌وتی‌ عێراق به‌ش���ێوه‌یه‌كی‌‬ ‫زۆر ش���ه‌فافانه‌ گرێبه‌س���ته‌كانیان ئه‌نجامده‌ده‌ن‪،‬‬ ‫ئ���ه‌و وتی‌ «ل���ه‌و ماوه‌یه‌ی‌ راب���ردوودا وه‌زاره‌تی‌‬ ‫نه‌وت���ی‌ عێراقی‌ چه‌ند گرێبه‌س���تێكیان كرد بوو‪،‬‬ ‫هه‌ر هه‌موویان بۆ لیژنه‌ی‌ نه‌وت‌و غازی‌ په‌رله‌مانی‌‬ ‫عێراق نارد تا هه‌ڵیس���ه‌نگێنن‪ ،‬هه‌قه‌ حكومه‌تی‌‬ ‫كوردس���تانیش چه‌ند گرێبه‌ستی‌ كردووه‌ بینرێته‌‬ ‫په‌رله‌مانی‌ كوردستان بۆ ئه‌وه‌ی‌ شته‌كان شه‌فاف‬ ‫بێ���ت‪ .‬چونكه‌ ئێم���ه‌ له‌به‌غدا ك��� ‌ه داوا ده‌كه‌ین‬ ‫له‌وه‌زاره‌ت���ی‌ ن���ه‌وت گرێبه‌س���ته‌كانیان بهێنن‪،‬‬ ‫په‌رله‌مانتارانی‌ لیس���ته‌كانی‌ تر پێمانده‌ڵێن باشه‌‬ ‫بۆ حكومه‌تی‌ هه‌رێمیش گرێبه‌سته‌كان نانێرێ‌ بۆ‬ ‫ئه‌وه‌ی‌ بزانین چۆنه‌»‪.‬‬ ‫ی «چونكه‌ ئه‌و گرێبه‌س���تانه‌ی‌ له‌به‌غدا‬ ‫وتیش��� ‌‬ ‫ی ب���ووه‌‌و زیاتر‬ ‫ك���راون به‌ته‌نافوس���ی‌‌و كێبڕك��� ‌‬ ‫ل��� ‌ه ‪ 10‬كۆمپانیا به‌ش���داریان تیا ك���ردووه‌‪ ،‬كام‬ ‫كۆمپانیه‌ی���ان له‌به‌رژه‌وه‌ن���دی‌ عێ���راق بوو بێ‌‌و‬ ‫ی لێدابێت‪ ،‬داویان��� ‌ه به‌وو ئه‌ویان‬ ‫كه‌متری���ن نرخ ‌‬ ‫هه‌ڵبژاردووه‌‪ ،‬به‌اڵم له‌كوردس���تان گرێبه‌سته‌كان‬ ‫ی كراون‌و كه‌س���یش‬ ‫دوو قۆڵ���ی‌‌و بێ‌ ته‌نافوس��� ‌‬ ‫ێ ئه‌م گرێبه‌ستانه‌ چۆنن!‬ ‫نه‌یبینیون‪ ،‬كه‌س نازان ‌‬ ‫ی دیموكراس���یدا ده‌بێت‬ ‫بێگوم���ان له‌سیس���ته‌م ‌‬ ‫ی‬ ‫ئه‌و گرێبه‌س���تان ‌ه هه‌موویان دی���ار بن بۆ ئه‌وه‌ ‌‬ ‫ی خه‌ڵكدایه‌ یان‬ ‫خه‌ڵ���ك بزانێ‌‪ ،‬ئایا له‌به‌رژه‌وه‌ند ‌‬ ‫له‌زیانیدایه‌‪ .‬ش���ه‌فاف نه‌بوونی‌ ئه‌و گرێبه‌ستان ‌ه‬ ‫نیش���انه‌ی‌ پرس���یاریان له‌س���ه‌ره‌‌و له‌گ���ه‌ ‌ڵ ئه‌و‬ ‫ێ ك ‌ه ده‌ڵی‌ نه‌وتی‌ كوردستان‬ ‫دروش���مه‌دا ناگونج ‌‬ ‫موڵكی‌ هه‌مووی‌ كوردستانه‌»‪.‬‬

‫‪37‬‬


‫بازرگانی‌و پیشەسازی‬

‫کێڵگەیەکی نەوتی عێراق‬

‫‪36‬‬


‫چاوپێکەوتن‬ ‫بازرگانی‌و پیشەسازی‬

‫قه‌زری‌ بچوك له‌زار ‌ی وه‌زیره‌وه‌‬

‫بازرگانی‌و پیشەسازی‬

‫ئاسۆس نه‌جیب‪ :‬به‌رده‌وام ده‌بێت تاكو بێكارێك له‌كوردستان مابێت‬ ‫وه‌زیری‌ كارو كاروباری‌ كۆمه‌اڵیه‌تی‌ حكومه‌تی‌‬ ‫هه‌رێمی‌ كوردستان له‌م گفتوگۆیه‌ی‌ گۆڤاری‌‬ ‫بازرگانی‌‌و پیشه‌سازی‌دا ده‌ڵێت «ئامانجی‌‬ ‫وه‌زاره‌تی‌ كار له‌م پرۆژه‌یه‌ رزگاركردنی‌ گه‌نجانه‌‬ ‫له‌بێكاری‌»‪.‬‬ ‫بازرگان����ی‌‌و پیشه‌س����ازی‌‪ :‬پێت����ان وا نیی����ه‌ ئه‌و‬ ‫مه‌رجانه‌ی‌ داتانناوه‌ بۆ وه‌رگرتنی‌ قه‌رزی‌ بچوك‪،‬‬ ‫رێگره‌ له‌ب����ه‌رده‌م ئه‌وه‌ی‌ زۆرێ����ك له‌گه‌نجان لێی‌‬ ‫سوودمه‌ند بن؟‬ ‫ئاس����ۆس نه‌جیب‪ :‬به‌پێی‌ یاس����ای (س����ندووقی‌‬ ‫پش����تیوانی‌ پرۆژه‌ بچووكه‌كان����ی‌ الوان له‌هه‌رێمی‌‬ ‫كوردس����تان)و ته‌رخانكردنی‌ ‪ 25‬ملی����ار دینار بۆ‬ ‫پرۆژه‌ی‌ قه‌رزی‌ بچووك‌و دۆزینه‌وه‌و ره‌خس����اندنی‌‬ ‫درفه‌تی‌ كارك����ردن بۆ گه‌نج����ان‌و الوان‌و بێكاران‬ ‫له‌الیه‌ن حكومه‌تی‌ هه‌رێمی‌ كوردستان‪ .‬وه‌زاره‌تی‌‬ ‫كارو كاروباری‌ كۆمه‌اڵیه‌تی‌ رێنمایی‌ پێویس����تی‌ بۆ‬ ‫جێبه‌جێكردنی‌ پێدانی‌ قه‌رزی‌ بچووك به‌گه‌نجان‌و‬ ‫الوان‌و ده‌رچووانی‌ زانكۆو په‌یمانگاكان له‌هه‌رێمی‌‬ ‫كوردستان ده‌كردووه‌‪ .‬ئه‌م مه‌رجانه‌ی‌ دیاریكراون‬ ‫بۆ پێدانی‌ قه‌رز بریتین له‌وه‌ی‌ پێویسته‌ هاواڵتی‌و‬ ‫دانیش����تووی‌ هه‌رێمی‌ كوردس����تان بێت‌و ته‌مه‌نی‬ ‫له‌نێ����وان ‪ 16‬بۆ ‪ 35‬س����اڵ بێت‌و كارمه‌ند نه‌بێت‬ ‫له‌ده‌زگا حكوومی����ه‌كان‌و كه‌رتی تایبه‌ت‌و خاوه‌نی‌‬ ‫توان����ای‌ دارای����ی الواز یان س����نووردار بێت‪ .‬ئه‌وا‬ ‫ده‌توانێت س����وودمه‌ند بێ����ت له‌وه‌رگرتنی‌ قه‌رزی‌‬ ‫بچووك‪ .‬به‌ش����ێوه‌یه‌كی‌ گش����تیش س����وودمه‌ندان‬ ‫دیاریك����راون له‌نێ����وان ده‌رچووان����ی ناوه‌نده‌كانی‌‬ ‫ڕاهێن����ان‌و ش����یاندنی‌ پیش����ه‌یی‌و ئاماده‌یی����ه‌‬ ‫پیشه‌ییه‌كان‌و په‌یمانگاكانی‌ ته‌كنیكی‌و زانكۆكان‌و‬ ‫خاوه‌ن پێداویس����تیه‌ تایبه‌تی����ه‌كان‪ ،‬به‌مه‌رجێك‬ ‫بتوانێت پرۆژه‌ ئه‌نجامبدات‪ .‬هه‌روه‌ها سوودمه‌ندانی‌‬ ‫تۆری‌ پاراس����تنی‌ كۆمه‌اڵیه‌تی‌‌و ئ����ه‌و الوانه‌ی‌ كه‌‬ ‫بڕوانامه‌یان نی����ه‌‪ ،‬جیا له‌وه‌ش ئه‌وانه‌ی پڕۆژه‌یان‬ ‫هه‌یه‌و ده‌یانه‌وێت گه‌ش����ه‌ی پێب����ده‌ن به‌مه‌رجێك‬ ‫كاری هه‌ل����ی نوێ دابین بك����ه‌ن‪ .‬ده‌توانن فۆڕمی‌‬ ‫قه‌رزی‌ بچووك له‌یه‌كێك له‌بنكه‌كانی‌ دابه‌شكردنی‌‬ ‫قه‌رزی‌ بچووك له‌شارو ش����ارۆچكه‌كان وه‌ربگرن‪.‬‬ ‫بۆیه‌ ئه‌م مه‌رجانه‌ مه‌رجی‌ ئاسایین بۆ گه‌نجێك كه‌‬ ‫بیه‌وێت پرۆژه‌یه‌ك ئه‌نجامبدات‌و له‌بێكاری‌ رزگاری‌‬ ‫بێت‪ .‬پرۆژه‌كه‌ی‌ بریتی‌ بێت له‌بواری پیشه‌س����ازی‬ ‫یان بازرگانی یا كشتوكاڵی یاخود خزمه‌تگوزاری‌و‬ ‫گه‌ش����ت‌وگوزار واته‌ بواره‌كان فراوان كراون تاكو‬ ‫زۆرتری����ن پرۆژه‌ ئه‌نجام بدرێ����ت‪ .‬یه‌كێكی‌ تر له‌و‬ ‫ئاسانكاریانه‌ی‌ بۆ گه‌نجانمان كردووه‌ له‌رێنمایه‌كان‬ ‫ئه‌وه‌ی����ه‌ له‌كاتی‌ وه‌رگرتنه‌وه‌ی‌ ق����ه‌رزی‌ بچووكدا‬ ‫قه‌رزه‌كه‌ س����ودی‌ ناچێته‌ س����ه‌رو بۆ ماوه‌ی‌ پێنج‬ ‫ساڵیش له‌باج‌و ره‌سمه‌كان ده‌بوردرێت‪.‬‬ ‫ژمارە ‪ * ٥‬هاوینی ‪www.sulccu.com * ٢٠١١‬‬

‫بازرگانی‌‌و پیشه‌سازی‌‪ :‬ئایا به‌م بڕه‌ پاره‌یه‌ گه‌نجان‬ ‫ده‌توانن پرۆژه‌ی‌ سه‌ركه‌وتوو ئه‌نجام بده‌ن؟‬ ‫ئاس����ۆس نه‌جیب‪ :‬ئ����ه‌م بڕه‌ پاره‌ی����ه‌ی‌ له‌ڕێگای‌‬ ‫قه‌رزی‌ بچووك ده‌درێت بۆ ئه‌نجامدانی‌ پرۆژه‌یه‌كه‌‬ ‫له‌چوارچێ����وه‌ی‌ رێنماییه‌كان����ی‌ ق����ه‌رزی‌ بچووك‬ ‫ئ����ه‌وا گه‌نجان‌و الوان ده‌توانن س����ه‌ركه‌وتنی‌ تیادا‬ ‫به‌ده‌ستبهێنن‪ .‬چونكه‌ پێشووتر ئه‌م گه‌نجه‌ فۆڕمی‬ ‫پڕكردۆته‌وه‌ كه‌ س����ه‌رجه‌م زانیاریه‌كان له‌ناو ئه‌و‬ ‫فۆڕمه‌دا خراوه‌ته‌ڕوو‪ ،‬له‌حاله‌تێكدا ئه‌گه‌ر ده‌ركه‌وت‬ ‫ئ����ه‌و گه‌نجه‌ توان����ای‌ ئه‌م پرۆژه‌ی����ه‌ی‌ نیه‌ یاخود‬ ‫مه‌رج����ی‌ ته‌واوی‌ تیادا نیه‌ ئه‌وا لیژنه‌ی‌ س����وودی‌‬ ‫ئابوری‌ (جدوی‌ االقتصادی‌) بڕیار له‌س����ه‌ر ئه‌وه‌‬ ‫ده‌دات كه‌ قه‌رزی‌ پێنه‌درێت‪ .‬یاخود مه‌رجه‌كانیشی‌‬ ‫ته‌واو نیه‌‪ .‬چونكه‌ هه‌ر بێكارێك دوای‌ ئه‌وه‌ی‌ فۆڕم‬ ‫له‌یه‌كێ����ك له‌بنكه‌كان پڕده‌كاته‌وه‌ له‌الیه‌ن لێژنه‌ی‌‬ ‫س����وودی‌ ئابوری‌ له‌بنكه‌كان����دا پێداچوونه‌وه‌ی‌ بۆ‬ ‫ده‌كرێت‌و بڕیار له‌س����ه‌ر پێدانی‌ قه‌رز ده‌درێت به‌و‬ ‫بێكاره‌‪ .‬دواتریش سه‌رجه‌م فۆڕمه‌كان بۆ جارێكی‌‬ ‫تر له‌الیه‌ن ئه‌نجومه‌نی‌ سندوق وردبینی‌ ده‌كرێت‌و‬ ‫ئینجا بڕیار له‌س����ه‌ر پێدانی‌ قه‌رز ده‌درێت‪ .‬ئامانج‬ ‫له‌ئه‌نجامدانی‌ ئه‌م پرۆس����ه‌یه‌ش مس����ۆگه‌ركردنی‌‬ ‫دڵنیایی����ه‌ بۆ بێكار تاك����و دڵنیابێت له‌وه‌ی‌ مافی‌‬ ‫نافه‌وتێت‌و ئامانجی‌ وه‌زاره‌ت����ی‌ كار له‌م پرۆژه‌یه‌‬ ‫رزگاركردن����ی‌ ئه‌و گه‌نجه‌یه‌ له‌بێكاری‌‪ .‬بۆیه‌ ئه‌گه‌ر‬ ‫ئه‌و بڕه‌ پاره‌یه‌ی‌ له‌قه‌رزی‌ بچووك به‌گه‌نج ده‌درێت‬ ‫كه‌ بڕه‌كه‌ی‌ له‌نێوان ‪ 1‬ملیۆن دینار تاكو ‪ 15‬ملیۆن‬ ‫دیناره‌‪ ،‬ئه‌گه‌ر به‌دروستی‌ به‌كاربێت بێگومان ئه‌و‬ ‫گه‌نج����ه‌ یاخود بێكاره‌ ده‌توانێت س����ه‌ركه‌وتن بۆ‬ ‫پرۆژه‌كه‌ی‌ مس����ۆگه‌ر ب����كات‌و داهاتێك بۆ خۆی‌‌و‬ ‫خێزانه‌كه‌ی‌ مسۆگه‌ر بكات‪.‬‬ ‫بازرگانی‌‌و پیشه‌سازی‌‪ :‬پێدانی‌ ئه‌م قه‌رزه‌ تاكه‌ی‌‬ ‫به‌رده‌وام ده‌بێت؟‬ ‫ئاس����ۆس نه‌جیب‪ :‬پرۆژه‌ی‌ پێدانی‌ قه‌رزی‌ بچووك‬ ‫له‌ڕێگای‌ یاس����ایی‌ س����ندوقی‌ پش����تیوانی‌ پرۆژه‌‬ ‫بچووكه‌كان����ی‌ الوان له‌هه‌رێم����ی‌ كوردس����تان‪ ،‬كه‌‬ ‫له‌الیه‌ن وه‌زاره‌ت����ی‌ كارو كاروباری‌ كۆمه‌اڵیه‌تیه‌وه‌‬ ‫جێبه‌جێده‌كرێت‪ ،‬پرۆژه‌یه‌كی‌ به‌رده‌وامه‌و س����ااڵنه‌‬ ‫له‌ڕێگای‌ ئه‌م ب����ڕه‌ پاره‌یه‌ی‌ له‌بودجه‌ی‌ گش����تی‌‬ ‫هه‌رێمی‌ كوردس����تان ته‌رخانده‌كرێت ئه‌م پرۆژه‌یه‌‬ ‫ده‌چێته‌ ب����واری‌ جێبه‌جێكردن����ه‌وه‌‪ .‬بۆیه‌ هه‌موو‬ ‫ئه‌وان����ه‌ی‌ مه‌رجه‌كان����ی‌ وه‌رگرتن����ی‌ ئ����ه‌م قه‌رزه‌‬ ‫ده‌یانگرێته‌وه‌ ده‌توانن سوودمه‌ند بن له‌م پرۆژه‌یه‌و‬ ‫فۆڕم وه‌ربگرن‪ .‬به‌اڵم له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا ئه‌گه‌ر هاتوو‬ ‫بێكارێك سه‌رجه‌م مه‌رجه‌كانیشی‌ تیادابێت‌و قه‌رزی‌‬ ‫پێنه‌درێ����ت‪ .‬ئه‌وا بێگومان مافی‌ نافه‌وتێت چونكه‌ كوردس����تان مابێت‪ .‬بۆیه‌ لێره‌وه‌ داوا له‌گه‌نجان‌و‬ ‫ئه‌م پرۆژه‌یه‌ بۆ س����ااڵنی‌ داهات����ووش به‌رده‌وامی‌ الوان‌و به‌تایبه‌ت كچان‌و ژنان ده‌كه‌م سه‌ردانی‌ ئه‌و‬ ‫ده‌بێ����ت‌و ده‌توانێت له‌س����اڵی‌ داهاتوو قه‌رزه‌كه‌ی‌ بنكانه‌ بكه‌ن بۆ سوودمه‌ندبوون له‌قه‌رزی‌ بچووك‌و‬ ‫پێبدرێ����ت‪ .‬بۆی����ه‌ پڕكردنه‌وه‌ی‌ فۆڕم����ی‌ قه‌رزی‌ پرۆژه‌ی����ه‌ك ئه‌نجامبده‌ن كه‌س����وودی‌ بۆ خۆیان‌و‬ ‫بچووك به‌رده‌وام ده‌بێت تاكو بێكارێك له‌هه‌رێمی‌ خێزانه‌كانیان هه‌بێت‪.‬‬

‫لێره‌وه‌ به‌تایبه‌ت‬ ‫داوا له‌كچان‌و ژنان‬ ‫ده‌كه‌م سوودمه‌ندبن‬ ‫له‌قه‌رزی‌ بچووك‌و‬ ‫پرۆژه‌یه‌ك ئه‌نجامبده‌ن‬ ‫سوودی‌ بۆ خۆیان‌و‬ ‫خێزانه‌كانیان هه‌بێت‬

‫‪39‬‬


‫بازرگانی‌و پیشەسازی‬

‫ی جیاوازه‌وه‌‬ ‫ی بچوك‪ ..‬له‌دوو دید ‌‬ ‫قه‌رز ‌‬

‫ئایا كاری‌ حكومه‌ت ‌ه یان بانكه‌كان؟‬ ‫ئه‌مه‌ وه‌زیفه‌ی‌ حكومه‌ت نییه‌‬

‫ده‌بوو حكومه‌ت‬ ‫زووتر ئه‌م كاره‌ی‌ بكردایه‌‬

‫نه‌به‌ز مه‌حمود حه‌سه‌ن‬ ‫مامۆستا له‌زانكۆی‌ سلێمانی‌‬

‫دكتۆر بورهان محه‌مه‌د‬ ‫مامۆستا له‌زانكۆی‌ سلێمانی‌‬ ‫ئه‌مه‌ باش���ترین سیاس���ه‌ته‌ ك���ه‌ حكومه‌تی‌ هه‌رێم‬ ‫په‌ی���ڕه‌وی‌ ده‌كات‪ ،‬له‌واڵتان���ی‌ پێشكه‌وتووش���دا‬ ‫په‌یڕه‌وی‌ هه‌مان سیاس���ه‌ت كراوه‌‪ ،‬ته‌نانه‌ت ساڵی‌‬ ‫‪ 2008‬كه‌ به‌ریتانیا تووش���ی‌ قه‌یرانی‌ ئابوری‌ هات‬ ‫هه‌م���ان سیاس���ه‌تیان گرته‌به‌ر‪ ،‬بۆ ئ���ه‌وه‌ی‌ ئه‌و‬ ‫كه‌س‌و توێژانه‌ی‌ كه‌ له‌ئه‌نجامی‌ قه‌یران‌و شكس���تی‌‬ ‫ئابوریدا رووبه‌ڕووی‌ بێ���كاری‌ ده‌بوونه‌وه‌‪ ،‬ئه‌وانه‌ی‌‬ ‫شاره‌زا‌و كارامه‌‌و ده‌ستڕه‌نگین بوون له‌كاردا‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫هیچ داهات‌و س���ه‌رمایه‌یه‌كیان به‌ده‌سته‌وه‌ نه‌بوو‪،‬‬ ‫له‌ڕێگ���ه‌ی‌ ئه‌م ج���ۆره‌ سیاس���ه‌ته‌وه‌ بخرێنه‌ گه‌ڕ‪.‬‬ ‫ئه‌مه‌ باشترین سیاسه‌تی‌ ئابورییه‌ كه‌ حكومه‌ته‌كان‬ ‫ده‌یگرنه‌ب���ه‌ر‪ ،‬چونك���ه‌ كارگه‌ گ���ه‌وره‌كان به‌ته‌نها‬ ‫ناتوانن پێویس���تییه‌كانی‌ كۆمه‌ڵگ���ه‌ دابین بكه‌ن‪،‬‬ ‫له‌به‌رئه‌وه‌ باشترین شت ئه‌وه‌یه‌ كه‌ تۆ سلفه‌ بده‌یت‬ ‫به‌چینه‌كانی‌ ناوه‌ند‌و خواره‌وه‌‪ ،‬به‌و كه‌س���انه‌ی‌ كه‌‬ ‫داهێنانی���ان هه‌یه‌و ئیش���كه‌رن‌و بیرۆكه‌یان هه‌یه‌‪،‬‬ ‫به‌اڵم ده‌س���تمایه‌یان پێنییه‌‪ .‬ئه‌مه‌ رۆڵێكی‌ گرنگ‬ ‫له‌جواڵندن���ی‌ بازنه‌ی‌ ئابوری���دا ده‌بینێ‌‌و زه‌مینه‌ی‌‬ ‫كه‌وتنه‌ س���ه‌رپێی‌ چینی‌ ناوه‌ن���د به‌هێزتر ده‌كات‪،‬‬ ‫هه‌روه‌ه���ا ئ���ه‌م سیاس���ه‌ته‌ی‌ حكوم���ه‌ت هۆكارو‬ ‫بزوێنه‌رێكه‌ بۆ پێشخس���تنی‌ ئاب���وری‌‪ .‬هه‌رچه‌نده‌‬ ‫حكومه‌ت دره‌ن���گ ئه‌م سیاس���ه‌ته‌ی‌ په‌یڕه‌و كرد‬ ‫به‌اڵم به‌ب���ڕوای‌ من كاریگه‌رییه‌كی‌ باش���ی‌ ده‌بێت‬ ‫له‌س���ااڵنی‌ داهاتوودا‪ ،‬سیاس���ه‌تی‌ حكومه‌ته‌كانی‌‬ ‫عێراق تا ئێس���تا هه‌ر ئه‌وه‌ بووه‌ نه‌وت بفرۆش���ێ‌‌و‬ ‫خه‌ڵك دابمه‌زرێنێت‪ ،‬نیمچه‌ سۆسیالیس���تی‌ بووه‌‬ ‫ئه‌و به‌رنامه‌یه‌ی‌ په‌یڕه‌وی‌ ده‌كرد‪ ،‬به‌اڵم ئه‌مه‌ به‌ره‌و‬ ‫سه‌رمایه‌داری‌ ده‌ڕوات‪ ،‬ئه‌مه‌ وا له‌گه‌نجه‌كان ده‌كات‬ ‫ك���ه‌ خۆیان پاره‌ به‌ق���ه‌رز وه‌ربگرن‌و راس���ته‌وخۆ‬ ‫ئیش���ه‌كانیان جێبه‌جی‌ بكه‌ن‪ ،‬له‌الیه‌كی‌ دیكه‌شه‌وه‌‬ ‫ئه‌م���ه‌ وا ده‌كات راس���ته‌وخۆ بچنه‌ س���ه‌ر ئیش‪،‬‬ ‫پڕۆژه‌یه‌ك دابنێ‌‌و من وه‌ك هیچ الیه‌نێكی‌ سلبی‌ تیا‬ ‫نییه‌ ئه‌مه‌ ئه‌ركی‌ حكومه‌ته‌و له‌‪ %100‬من پشتگیری‌‬ ‫لێده‌كه‌م‪ .‬حكومه‌تی‌ به‌ریتانیاش س���اڵی‌ ‪ 2008‬كه‌‬ ‫تووشی‌ قه‌یران بوو حكومه‌تی‌ گۆردن براون نرخی‌‬ ‫فای���ده‌ی‌ له‌‪%8‬ه‌وه‌ دابه‌زاند ب���ۆ ‪ %1.5‬بۆ ئه‌وه‌ی‌‬ ‫خه‌ڵك ‌ی قه‌رز بكه‌ن‪ ،‬ئه‌مه‌ گه‌وره‌ترین داش���كاندنی‌‬ ‫نرخی‌ س���وود بوو له‌مێژووی‌ به‌ریتانیادا‪ ،‬ئه‌مه‌ش‬ ‫هه‌مان مه‌به‌ستی‌ حكومه‌تی‌ هه‌رێمی‌ كوردستانه‌‪.‬‬

‫‪38‬‬

‫بازاڕی زێوەر لەسلێمانی‬

‫له‌هه‌م���وو دنی���ادا ك���ه‌ كۆمپانی���ا زه‌به‌الحه‌كان‬ ‫هه‌ره‌س���یان هێنا‌و هه‌زاران كرێكاریان خسته‌ سه‌ر‬ ‫جاده‌‪ ،‬ئیتر ئه‌مه‌ریكا بیری‌ له‌پێشخستنی‌ پڕۆژه‌ی‌‬ ‫بچوك كرده‌وه‌‪ ،‬ورده‌ ورده‌ ئه‌مه‌ گه‌ش���ه‌ی‌ كرد تا‬ ‫ئێستا كه‌ رێكخراوه‌كانی‌ مایكرۆ فاینانس‬ ‫‪ Micro Finance‬له‌هه‌موو دنیادا كار ده‌كا‌و‬ ‫قه‌زری‌ بچ���وك ده‌دات‪ ،‬به‌پش���تیوانی‌ ئه‌مریكاش‬ ‫هاتوه‌ت���ه‌ عێراقه‌وه‌‪ .‬مایك���رۆ فاینانس په‌یمانگای‌‬ ‫تایبه‌ت���ی‌ خۆی���ان هه‌یه‌ ب���ۆ كاری‌ ژمێریاری‌‪ ،‬بۆ‬ ‫كاری‌ به‌خشینی‌ قه‌رزه‌كان‌و جۆری‌ قه‌رزه‌كه‌شیان‬ ‫دیاریكردوووه‌‪ .‬له‌كوردستانیشدا‪ ،‬رێكخراوی‌ سیقه‌‌و‬ ‫رێكخراوی‌ تریش���مان هه‌ن تایبه‌ت به‌پێدانی‌ قه‌رز‪.‬‬ ‫واته‌ ئه‌م كاره‌ ئه‌رك‌و وه‌زیفه‌ی‌ كۆمه‌ڵگه‌ی‌ مه‌ده‌نی‌‌و‬ ‫بانكه‌كانه‌‪ ،‬به‌اڵم الی‌ ئێمه‌ حكومه‌ت دێت ئه‌م رۆڵه‌‬ ‫ده‌بینێت‪ .‬وه‌ك���و بیرۆكه‌‪ ،‬بیرۆكه‌كه‌ باش‌و جوانه‌‪،‬‬ ‫ب���ه‌اڵم وه‌كو میكانیزم���ی‌ جێبه‌جێكردن حكومه‌ت‬ ‫ناتوان���ێ‌ ئه‌م���ه‌ ب���كات‪ ،‬چونكه‌ ئێمه‌ تا ئێس���تا‬ ‫له‌كوردستاندا نازانین سیس���ته‌می‌ ئابورییه‌كه‌مان‬ ‫سۆسیالیس���تیه‌ یان ب���ازاڕی‌ ئازاده‌ ی���ان چییه‌!‬ ‫ده‌بوایه‌ حكومه‌ت بهاتایه‌ له‌كوردستاندا پشتیوانی‌‬ ‫دامه‌زراوه‌كانی‌ مایكرۆفاینانس���ی‌ بكردایه‌‪ ،‬ئه‌وانی‌‬ ‫گه‌شه‌ پێبدایه‌‪ ،‬نه‌ك خۆی‌ بێت وه‌زیفه‌كه‌ی‌ ئه‌وان‬ ‫ببینێ‌‪ ،‬له‌كاتێك���دا له‌به‌غدا ئه‌مه‌ ك���راوه‌و بانكی‌‬ ‫ناوه‌ندی‌ سه‌رپه‌رش���تی‌ هه‌موو ئه‌و بانكه‌ بچوكانه‌‬ ‫ده‌كات كه‌ قه‌رز ده‌ده‌ن‌و ئیشه‌كانیش���یان به‌باشی‌‬ ‫ده‌ڕوات به‌ڕێ���وه‌‪ .‬جگ���ه‌ له‌وه‌چش ك���ه‌ حكومه‌ت‬ ‫دێت خ���ۆی‌ ده‌یكات‪ ،‬مه‌حس���وبیه‌تی‌ تێده‌كه‌وێ‌‪،‬‬ ‫چونك���ه‌ خه‌ڵكێك ده‌چێ‌ ئ���ه‌و پاره‌یه‌ وه‌رده‌گرێ‌‬ ‫موس���ته‌حه‌ق نییه‌‪ ،‬ئێمه‌ بینیومان���ه‌ له‌كۆمه‌ڵێك‬ ‫پ���ڕۆژه‌ی‌ تردا كه‌ پش���تیوانی‌ كه‌رتی‌ كش���توكاڵ‌‬ ‫كراوه‌ هه‌تا دوو جوتیاری‌ موس���ته‌حه‌ق سوودیان‬ ‫لێوه‌رگرت���ووه‌ چه‌ندین جوتیاری‌ ناموس���ته‌حه‌ق‬ ‫س���وودیان لێبینیوه‌‪ .‬هه‌روه‌ه���ا له‌ڕێكخراوه‌كانی‌‬ ‫مایكرۆفاینانس���دا پێش ئ���ه‌وه‌ی‌ قه‌رزه‌كه‌ بدرێت‬ ‫به‌كه‌س���ه‌كه‌‪ ،‬خولی‌ راهێنانی‌ بۆ ده‌كرێته‌وه‌‪ ،‬فێر‬ ‫ده‌ك���رێ‌ چۆن ئیداره‌ی‌ پ���اره‌ی‌ خۆی‌ بدات‪ ،‬چۆن‬ ‫ده‌یخاته‌ پ���ڕۆژه‌ی‌ بچوكه‌وه‌‌و پ���ڕۆژه‌ی‌ بچوكیش‬ ‫چییه‌‪ ،‬كه‌چی‌ هه‌تا ئێس���تا الی‌ ئێمه‌ ته‌واو روون‬ ‫نیی���ه‌ پڕۆژه‌ی‌ بچ���وك چییه‌‪ ،‬بۆی���ه‌ به‌بڕوای‌ من‬ ‫میكانیزم���ی‌ جێبه‌جێ‌ كردنی‌ الوازه‌و كاری‌ زیاتری‌‬ ‫ده‌ویست‪.‬‬


‫بازرگانی‌و پیشەسازی‬

‫هه‌رێم���ی کوردس���تان وه‌به‌رهێن���ان له‌ب���واری‬ ‫پ���ه‌روه‌رده‌و ته‌کنه‌لۆجیادا بکات��� ‌ه ئه‌وله‌ویه‌تی‬ ‫خۆی تا کوردس���تان به‌ره‌و به‌رجه‌س���ته‌کردنی‬ ‫ئابورییه‌ک���ی مه‌عریفه‌ هه‌نگاو بنێ���ت‪ .‬ئه‌م دوو‬ ‫بواره‌یه‌ گه‌ش���ه‌ به‌هه‌رێمه‌که‌م���ان ده‌دات‌و به‌ره‌و‬ ‫پێش���ه‌وه‌مان ده‌به‌ن له‌په‌نجا س���اڵی داهاتوودا‪.‬‬ ‫بوونی خه‌ڵکێکی به‌شداری پێکراوو په‌روه‌رده‌کراو‬ ‫مانای وایه‌ بازاڕێکی وه‌رگر هه‌ی ‌ه بۆ کۆمپانیاکانی‬ ‫ته‌کنه‌لۆجیا‪ ،‬ئه‌مه‌ش هانی گه‌شه‌کردنی هه‌ردوو‬ ‫گه‌شه‌ی ناوخۆیی‌و وه‌به‌رهێنانی ده‌ره‌کی ده‌دات‬ ‫له‌هه‌رێمی کوردس���تانداو هه‌روه‌ها مانای بوونی‬ ‫س���ه‌رچاوه‌ی مرۆیی لێهات���ووی توانا به‌رزه‌‪ ،‬ک ‌ه‬ ‫ده‌توان���ن خزمه‌تگوزاریی کاریگه‌ر دابین بکه‌ن بۆ‬ ‫حکوم���ه‌ت‌و بۆ که‌رته‌کانی دیکه‌‪ ،‬به‌مه‌ش س���وو‬ ‫ده‌گه‌یه‌نن به‌ئابوریی هه‌رێم‪ .‬ئێم ‌ه پێویس���تیمان‬ ‫به‌وه‌به‌رهێنانه‌ له‌گۆڕین���ی هێزی کارمان تا ببن ‌ه‬ ‫هێزی کاری مه‌عریفه‌‪ ،‬ئه‌مه‌ش له‌ڕێی وه‌به‌رهێنان‬ ‫له‌خه‌ڵ���ک‌و په‌ره‌پێدان���ی که‌رتێک���ی تایبه‌ت ک ‌ه‬ ‫به‌ڕاستی رکابه‌ر بێت‪ ،‬به‌م شێوه‌یه‌ش هه‌زاران کار‬ ‫فه‌راهه‌م ده‌کات‌و به‌شێوه‌یه‌کی له‌به‌رچاو فشاری‬ ‫دامه‌زراندن له‌سه‌ر حکومه‌ت که‌م ده‌کاته‌وه‌‪ .‬بۆی ‌ه‬ ‫پێویسته‌ بودج ‌ه ئاسانتر بکرێت بۆ وه‌به‌رهێنانی‬ ‫زیاتر له‌بواره‌کانی په‌روه‌رده‌و ته‌کنه‌لۆجیادا‪ ،‬ک ‌ه‬ ‫دواج���ار کاریگه‌رییه‌کی بازنه‌یی ده‌هێنێت ‌ه ئاراو‌ه‬ ‫که‌ توانای به‌رده‌وامیی ده‌داته‌ گه‌ش���ه‌ی ئابوریی‬ ‫مه‌عریفه‌‪ .‬موچه‌ی ئ���ه‌و کارانه‌ی که‌رتی تایبه‌ت‬ ‫زانی���اری هێ���زه‌و مه‌عریفه‌ش هه‌موو ش���تێکه‌‪ .‬که‌ دروست ده‌بن به‌رزتر ده‌بن له‌کاری حکومه‌ت‪،‬‬ ‫س���ه‌رکه‌وتنی کۆمپانی���او رێکخ���راوه‌کان به‌پێی لێره‌شه‌وه‌ چۆنایه‌تییه‌کی باشتری گو‌زه‌ران‌و ژیان‬ ‫ی زانیاریی‌ وردو دروس���ت ک ‌ه هه‌یانه‌و چۆنێتی بۆ دانیش���توان دێت ‌ه ئاراوه‌‪ .‬له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌ش���دا‪،‬‬ ‫بڕ ‌‬ ‫به‌کارهێنان���ی به‌ش���ێوه‌یه‌کی کاریگ���ه‌ر له‌الیه‌ن ئه‌گ���ه‌ر هێزێکی کارمان نه‌بێ���ت که‌ خوێنده‌وارو‬ ‫ئه‌وانه‌وه‌‌ ده‌ستنیش���ان ده‌کرێت‪ .‬له‌ده‌رئه‌نجامدا‪ ،‬خاوه‌ن ره‌وشتی کاری به‌رز بن‪ ،‬ئه‌وا کۆمپانیاکان‬ ‫به‌ش���ێک له‌س���ه‌رکه‌وتنی واڵت���ان وابه‌س���ته‌ی ‌ه ده‌چنه‌‌ ش���وێنی دیکه‌و سه‌رچاوه‌ی هێزی کاریان‬ ‫به‌س���ه‌رکه‌وتنی کۆمپانیاکانی���ان‌و ئابوریی���ان‪ .‬ده‌ده‌ن��� ‌ه هێزی کاری ده‌ره‌وه‪ .‬له‌به‌ر ئه‌م هۆیه‌ی ‌ه‬ ‫وه‌به‌رهێنان له‌خه‌ڵکدا ک ‌ه داهێنه‌رن‪ ،‬تازه‌گه‌ریی خه‌ڵکی کوردستان به‌ته‌واوی په‌ی به‌سووده‌کانی‬ ‫ده‌ک���ه‌ن‌و بیر له‌خۆیان ده‌که‌نه‌وه‌‪ ،‬پێویس���ت ‌ه بۆ گه‌ش���ه‌ی ئابوری نابه‌ن ئه‌گه‌ر ئێم ‌ه وه‌به‌رهێنانی‬ ‫ت له‌به‌رچ���او نه‌که‌ی���ن ل ‌ه بواره‌کانی پ���ه‌روه‌رده‌ و‬ ‫په‌ره‌پێدان���ی ئابوری‪ .‬له‌به‌ر ئه‌م هۆیه‌یه‌‪ ،‬ده‌بێ ‌‬ ‫وه‌به‌رهێنان له‌بواری پ���ه‌روه‌رده‌و ته‌کنه‌لۆجیادا ته‌کنه‌لۆجیادا‪.‬‬ ‫ئه‌وله‌ویه‌ت���ی ه���ه‌ر حکومه‌تێک بێ���ت له‌ هه‌موو‬ ‫جیهاندا‪.‬‬

‫وه‌به‌رهێنان‬ ‫له‌خه‌ڵکێکدا‬ ‫که‌ داهێنه‌رن‪،‬‬ ‫تازه‌گه‌ریی ده‌ک ‌هن‌و‬ ‫بیر له‌خۆیان ده‌که‌نه‌وه‌‪،‬‬ ‫پێویست ‌ه‬ ‫بۆ په‌ره‌پێدانی‬ ‫ئابوری‬

‫ژمارە ‪ * ٥‬هاوینی ‪www.sulccu.com * ٢٠١١‬‬

‫به‌رجه‌سته‌کردنی ئابوریی مه‌عریفه بۆ کوردستان کارێکی پێویسته‬

‫بازرگانی‌و پیشه‌س���ازی‪ :‬به‌ بڕوای‌ تۆ پێویس���ت ‌ه‬ ‫ی مه‌عریفه‌‬ ‫ی هه‌رێم چۆن بایه‌خ به‌ئابور ‌‬ ‫حكومه‌ت ‌‬ ‫ی‬ ‫‪ Knowledge Economy‬ب���دات ب���ۆ ئه‌وه‌ ‌‬ ‫ی جیه���ان دانه‌بڕێت‬ ‫له‌ره‌وت���ی‌ گۆڕانكارییه‌كان��� ‌‬ ‫به‌تایبه‌تی‌ له‌بواری‌ ئابوریدا؟‬ ‫بۆت���ان عوس���مان‪ :‬به‌رجه‌س���ته‌کردنی ئابوریی‬ ‫مه‌عریفه بۆ کوردستان کارێکی پێویسته‌‪ ،‬چونک ‌ه‬ ‫سوود وه‌رگرتن له‌سه‌رچاوه‌یه‌کی سروشتی هه‌رگیز‬ ‫له‌بن نایه‌ت‪ .‬ئه‌مڕۆ ئابوریی کوردس���تان به‌زۆری‬ ‫پش���ت به‌نه‌وت ده‌به‌ستێت ک ‌ه س���ه‌رچاوه‌یه‌کی‬ ‫سروش���تییه‌و رۆژێ���ک دێ���ت ت���ه‌واو ده‌بێ���ت‪.‬‬ ‫سه‌ره‌ڕای ئه‌مه‌‪ ،‬له‌ئابوریی مه‌عریفه‌دا کوردستان‬ ‫ده‌توانێت پشت به‌س���ه‌رمایه‌ی مرۆیی ببه‌ستێت‬ ‫که‌ س���ه‌رچاوه‌یه‌کی سروش���تییه‌و ته‌واو نابێت‪،‬‬ ‫ئه‌گه‌ر وه‌به‌رهێنانی تێدا بکرێت‌و به‌ش���ێوازێکی‬ ‫دروس���ت پێبگه‌یه‌ندرێت‪ .‬پێویس���ته‌ حکومه‌تی‬

‫یەکێک لەبەنرخترین‬ ‫سەرچاوە سروشتییەکان‬ ‫کە هەمانە گەنج‌و‬ ‫الوانمانن‪ ،‬تەکنەلۆجیای‬ ‫زانیاری دەتوانێت ئەم‬ ‫سەرچاوەیە بەهێز بکات‬ ‫‪41‬‬


‫بازرگانی‌و پیشەسازی‬

‫"له‌ئابوری ئه‌م سه‌رده‌مه‌دا‪‌،‬زانیاری هێزه‌"‬ ‫گفتوگۆیه‌ک له‌گه‌ڵ سه‌رۆکی فەرمانگەی تەکنەلۆجیای زانیاریی حکومەتی هەرێم‬ ‫رۆژ به‌رۆژ گرنگی‌و بایه‌خی ته‌کنه‌لۆجیا‬ ‫له‌هه‌موو بواره‌کانی‌ژیانی مرۆڤ‌و له‌دابینکردنی‬ ‫پێشکه‌وتن بۆ واڵتانی جیهاندا‪ ،‬زیاتر‬ ‫به‌رجه‌سته‌و گه‌وره‌تر ده‌بێت‪ ،‬لەم گفتوگۆیه‌ی‬ ‫گۆڤاری بازرگانی‌و پیشه‌سازی له‌گه‌ڵ بۆتان‬ ‫عوسمان سه‌رۆکی فەرمانگەی تەکنەلۆجیای‬ ‫زانیاریی حکومەتی هەرێمی کوردستان‪ ،‬جه‌غت‬ ‫ت وه‌به‌رهێنان‬ ‫له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌کات که‌ ده‌بێ ‌‬ ‫له‌بواری په‌روه‌رده‌و ته‌کنه‌لۆجیادا ئه‌وله‌ویه‌تی‬ ‫حکومه‌ت بێت‌و ده‌ڵێت « پەرەپێدانی کەرتی‬ ‫تەکنەلۆجیای زانیاری لەهەرێمی کوردستاندا‬ ‫پێویستە بۆ هەمەچەشنەیی ئاییندەی‬ ‫ئابوریمان»‪.‬‬ ‫ی زانیاری‌ چ‬ ‫بازرگانی‌و پیشه‌سازی‪ :‬ته‌كنه‌لۆجیا ‌‬ ‫په‌یوه‌ندییه‌كی‌ هه‌یه‌ ب ‌ه بواری‌ ئابورییه‌وه‌؟‬ ‫بۆتان عوسمان‪ :‬تەکنەلۆجیای زانیاری بەچەندین‬ ‫ش���ێوە کار دەکاتە س���ەر گەش���ەی بەرفراوانی‬ ‫ئابوری‪ ،‬لەوانە‪:‬‬ ‫‪ .١‬لێهاتووی���ی‌و بەرهەمهێنی���ی کەرتەکان���ی‬ ‫خزمەتگوزاری���ی‌و پیشەس���ازیی زی���اد دەکات‌و‬ ‫لەدەرئەنجامدا دەبێتە ه���ۆی زیادبوونی داهات‌و‬ ‫قازانجی���ان‪ ،‬ئەمەش توانا دەداتە گەش���ەکردن‬ ‫بەرێژەیه‌ک���ی لەبەرچاو کە بەر لەپێش���کەوتنی‬ ‫تەکنەلۆجی���ای زانی���اری نەبین���راون که‌ لەڕێی‬ ‫بەئێلکترۆنیکردن���ی رێوش���وێنی بەرهەمهێنان‌و‬ ‫باش���تر بەڕێوەبردنی زانیاری‌و سەرچاوەکانەوە‬ ‫ئەنجام ده‌درێن؛‬ ‫‪ .٢‬باش���تربوونی چۆنایەتی���ی (‪)quality‬‬ ‫بەره���ەم‌و خزمەتگوزارییەکان لەڕێی پرۆس���ەی‬ ‫بەئێلکترۆنیکراو بۆ پالندانان‪ ،‬بونیادنان‪ ،‬دڵنیایی‬ ‫جۆری‌و بەگەڕخستن؛‬ ‫‪ .٣‬گۆڕینی ش���ێوازی مامەڵ���ەی دامەزراوەکانی‬ ‫کەرتی گشتی‌و کەرتی تایبەت لەگەڵ هاواڵتییان‌و‬ ‫کارخوازان (مراجعین) لەس���ەر بنەمایەکی زیاتر‬ ‫ئاراس���تەکراوو تایبەتیکراو‪ .‬لەب���ەر ئەم هۆیەیە‬ ‫خزمەتگوزارییەکان کاریگەرت���رو لێهاتووترن بۆ‬ ‫تاکەکەس یان بۆ کۆمپانی���ا‪ .‬نمونەیەک بۆ ئەم‬ ‫ب���وارە بریتییە لەکەمکردن���ەوەی کاتی خایەنراو‬ ‫ب���ۆ تۆمارکردن���ی کۆمپانیایەک بەیاس���ایی یان‬ ‫ئەنجامدانی داهاتی باجی کۆمپانیا؛‬ ‫‪ .٤‬کەمکردن���ەوەی تێچوون���ی بەرهەمهێن���ان‌و‬ ‫خزمەتگوزاریی‌و لێرەشەوە کۆمپانیاکان خاوەنی‬ ‫رەوشێکی دارایی باش���تر دەبن بۆ وەبەرهێنانی‬ ‫ن���وێ‌و پێگەی دارایی باش���تر‪ .‬س���ەرەڕای ئەم‬ ‫کاریگەرییانەی سەرەوە لەسەر گەشەی ئابوری‪،‬‬

‫‪40‬‬

‫بۆتان عوسمان‬

‫دامەزراندن���ی کەرت���ی تەکنەلۆجی���ای زانیاری‌و‬ ‫گەیان���دن (‪ )ICT sector‬بەش���داری دەکات‬ ‫لەگەش���ەی ئابوری���دا‪ .‬دامەزراندن���ی کۆمپانیای‬ ‫دەس���تەبەرکردنی بەره���ەم‌و خزمەتگوزاری���ی‬ ‫تەکنەلۆجیای زانیاری‌و گەیاندن ئەگەری ئەوەی‬ ‫هەیە ببێتە بەش���دارێکی لەبەرچ���او بۆ تێکڕای‬ ‫داهاتی گشتیی ناوخۆ‪.‬‬ ‫بازرگان���ی‌و پیشه‌س���ازی‪ :‬ئای���ا بایه‌خ���دان‬ ‫ت چ ده‌رفه‌تێك‬ ‫ی ده‌توانێ ‌‬ ‫ی زانیار ‌‬ ‫به‌ته‌كنه‌لۆجیا ‌‬ ‫ی‬ ‫ی له‌هه‌رێم ‌‬ ‫ب���ۆ گه‌ش��� ‌هی‌ ئاب���وری‌‌‌و بازرگان��� ‌‬ ‫كوردستاندا دروست بكات؟‬ ‫بۆتان عوسمان‪ :‬پەرەپێدانی کەرتی تەکنەلۆجیای‬ ‫زانی���اری لەهەرێمی کوردس���تاندا پێویس���تە بۆ‬ ‫هەمەچەش���نەیی ئایین���دەی ئابوریمان‪ .‬تێکڕای‬ ‫داهاتی گشتیی ناوخۆمان لەئێستادا بەشێوەیەکی‬ ‫س���ەرەکی پش���ت بەداهاتی نەوت دەبەستێت‪.‬‬ ‫لەگ���ەڵ ئەوەش���دا‪ ،‬ئەگ���ەر بەباش���ی پەرەی‬ ‫پێبدرێت ئ���ەوا کەرتی تەکنەلۆجی���ای زانیاری‬ ‫دەتوانێ���ت ببێتە پێکهاتەیەکی گرنگ بۆ تێکڕای‬ ‫داهاتی گش���تیی هەرێمی کوردس���تان‪ .‬یەکێک‬ ‫لەبەنرخترین سەرچاوە سروشتییەکان کە هەمانە‬ ‫لەهەرێمی کوردستاندا بریتییە لەگەنج‌و الوانمان‪.‬‬ ‫تەکنەلۆجیای زانیاری دەتوانێت ئەم سەرچاوەیە‬ ‫بەهێ���ز ب���کات‌و ه���ەزاران کار بهێنێت���ە بوون‬ ‫لەکوردس���تاندا لەماوەی پێنج ساڵی داهاتوودا‪،‬‬

‫ئەگ���ەر حکوم���ەت وەبەرهێنان ب���کات لەپالنی‬ ‫گش���تیی کاری تەکنەلۆجیای زانیاریی حکومه‌تی‬ ‫هەرێم���ی کوردس���تاندا‪ .‬ئەم پالن���ەش بریتییە‬ ‫لەو س���تراتیجەی کە فەرمانگ���ەی تەکنەلۆجیای‬ ‫زانیاری���ی حکومەت���ی هەرێ���م (‪www.krgit.‬‬ ‫‪ )org‬ئام���ادەی کردووە کە زیاتر لەس���ێ هەزار‬ ‫الپەڕە وردەکاریی پالنی ئاییندەی تەکنەلۆجیای‬ ‫زانی���اری لەهەرێمەکەمان���دا لەخ���ۆ دەگرێ���ت‪.‬‬ ‫هەروەها زیاتر لە ‪ ٢٠٠‬پ���رۆژەی تێدایە بۆ پێنج‬ ‫س���اڵی ئاییندە لەپێناوی پەرەپێدانی حکومەتی‬ ‫ئێلکترۆنی‌و گەش���ەپێدانی تەکنەلۆجیای زانیاری‬ ‫لەن���او حکومەت‌و هەرێمەکەماندا بەش���ێوەیەکی‬ ‫گش���تی‪ .‬وەبەرهێنان لەم پالنە گشتییەی کاری‬ ‫تەکنەلۆجی���ای زانیاری‌و ئ���ەم پرۆژانەدا بۆخۆی‬ ‫دەبێتە مایە گەش���ەی که‌رتێک���ی ته‌کنه‌لۆجیای‬ ‫زانیاری ک ‌ه وزه‌ی الوه‌کانمان به‌هێز ده‌کات له‌ڕێی‬ ‫فه‌راهه‌مکردن���ی کاری ته‌کنه‌لۆجی���ای زانیاری‌و‬ ‫گه‌ش���ه‌کردنی به‌ش���ه‌کانی دیکه‌ی ئابوری له‌ڕێی‬ ‫ده‌س���ته‌به‌رکردنی حکوم ‌هت‌و پیشه‌س���ازییه‌کی‬ ‫لێهاتووترو کاریگه‌رتر‪.‬‬ ‫بازرگان���ی‌و پیشه‌س���ازی‪ :‬ده‌كرێ���ت‌ بڵێی���ن‬ ‫ی‬ ‫ی ئابوری‌ نوێی‌ جیهان���دا مه‌عریفه‌ ‌‬ ‫له‌سس���ته‌م ‌‬ ‫ی پێشخستن‌‌و‬ ‫ته‌كنیك‌‌و زانیاری‌ فاكته‌ری‌ بنه‌ڕه‌ت ‌‬ ‫ی واڵتانی‌ ئه‌مڕۆی‌ جیهانن؟‬ ‫بااڵده‌ستی ‌‬ ‫بۆت���ان عوس���مان‪ :‬له‌ئابوری ئه‌م س���ه‌رده‌مه‌دا‪،‬‬


‫بازرگانی‌و پیشەسازی‬

‫هان ‌ی وه‌به‌رهێنان ‌ی ده‌ره‌كی‌ له‌سلێمان ‌ی ده‌دات‬

‫ژمارە ‪ * ٥‬هاوینی ‪www.sulccu.com * ٢٠١١‬‬

‫سیروان محه‌مه‌د‬

‫ی ئ���ه‌و په‌تاته‌یه‌ جموجۆڵێك����ی‌ بازرگان ‌‬ ‫ی‬ ‫هێنان��� ‌‬ ‫زیاتری‌ دورس����ت كرد له‌ش����اره‌كه‌ماندا‪ ،‬كه‌ جگه‌‬ ‫له‌بازرگانه‌كان‪ ،‬شۆفێر‌و كرێكارو میوه‌فرۆشه‌كانیش‬ ‫لێی‌ سوودمه‌ند بوون‪.‬‬ ‫بازگان����ی‌‌و پیشه‌س����ازی‌‪ :‬ئێوه‌ چیت����ان كردووه‌‬ ‫ب����ۆ ئه‌وه‌ی‌ کۆمەڵگ����ەی‌ بازرگانی‌و پیشه‌س����ازی‌‌‬ ‫له‌سلێمانی بچێته‌ بواری‌ جێبه‌جێ‌ كردنه‌وه‌؟‬ ‫س����یروان محه‌مه‌د‪ :‬دوای‌ ئه‌وه‌ی‌ كه‌ ئێمه‌ داوامان‬ ‫له‌پارێزگاری‌ سلێمانی‌ كرد پێكه‌وه‌ هه‌وڵی‌ فراوانتر‬ ‫كردن‌و جوانتر كردنی‌ ش����ار بده‌ی����ن‪ ،‬کۆمەڵگەی‌‬ ‫بازرگان����ی‌و پیشه‌س����ازی‌‌ له‌س����ه‌ر نه‌خش����ه‌ی‌‬ ‫ماس����ته‌رپالن دیاریك����را‪ ،‬ل����ه‌و چوارچێوه‌ی����ه‌دا‬ ‫ئێمه‌ چه‌ن����د كۆبوونه‌وه‌یه‌كمان له‌گ���� ‌هڵ‌ به‌ڕێزان‬ ‫پارێ����زگاری‌ س����لێمانی‌‌و س����ه‌رۆكی‌ ش����اره‌وانی‌‬ ‫س����لێمانی‌‌و وه‌به‌رهێنان كرد بۆ چاره‌سه‌ر كردنی‌‬ ‫ئ����ه‌م قه‌ره‌باڵغییه‌ی‌ كه‌ ناو ش����اری‌ گرتووه‌ته‌وه‌‪.‬‬ ‫پێش����نیاری‌ ئێم����ه‌ ئ����ه‌وه‌ ب����وو ژووری‌ بازرگانی‌‬ ‫به‌ه����اوكاری‌ كۆمه‌ڵێ����ك ب����ازرگان‌و وه‌به‌رهێنه‌ر‬ ‫ناوچه‌ی بازرگانی‌ دروس����ت ب����كات‪ .‬ئه‌م ناوچه‌ی‌‬ ‫بازرگانیی����ه‌‪ ،‬له‌چه‌ند كۆمه‌ڵگه‌ی����ه‌ك پێكدێ‌‪ ،‬كه‌‬ ‫یه‌كێكیان «كۆمه‌ڵگه‌ی‌ بازرگانی‌ خوارده‌مه‌نییه»‌و‬ ‫هه‌موو خۆراكێكی‌ وش����كه‌ ده‌گرێته‌وه‌‪ ،‬كه‌ ئێستا‬ ‫ئه‌م كاره‌ له‌ژێر پرده‌كه‌وه‌ به‌ره‌و سه‌ره‌وه‌ ده‌كرێ‌‪.‬‬ ‫ئێمه‌ پێمانوای����ه‌ ده‌یان بازرگانی‌ به‌توانامان هه‌یه‌‬ ‫جێگ����ه‌و رێگه‌یان نیی����ه‌ كاری‌ بازرگانی‌ بكه‌ن له‌و‬ ‫ش����وێنه‌دا‌و پێویس����ته‌ له‌ڕێگه‌ی‌ دروس����تكردنی‌‬ ‫كۆمه‌ڵگه‌ی‌ بازرگانی خوارده‌مه‌نییه‌وه‌ ش����وێنیان‬ ‫بۆ دابی����ن بك����رێ‌‪ ..‬دووه‌می����ان‪ ،‬كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی‌‬ ‫بیناس����ازیییه‌ كه‌ هه‌موو كه‌ره‌سه‌كانی‌ بیناسازی‌‬ ‫له‌خۆده‌گرێ‌‪ ،‬هه‌ر له‌ش����یش‌و ته‌خت����ه‌وه‌ بگره‌ تا‬ ‫كاش����ی‌‌و ئامێره‌ كاره‌باییه‌كان‪ .‬سێهه‌میان‪ ،‬داوای‌‬ ‫كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی‌ گه‌نجینه‌مان كردووه‌ بۆ كه‌ره‌سه‌ی‌‬ ‫بیناسازی‌‌و خۆراكی‌‌و كه‌ره‌سه‌ی‌ پزیشكی‌‌و هه‌روه‌ها‬ ‫داوای‌ گه‌نجینه‌ی‌ ساردكه‌ره‌وه‌شمان كردووه‌‪1100 .‬‬ ‫بازرگانی����ش داوایان ك����ردووه‌ ده‌رفه‌تی‌ ئه‌وه‌یان‬ ‫پێبدرێت كه‌ به‌ش����داری‌ بك����ه‌ن له‌وه‌رگرتنی‌ ئه‌و‬ ‫كۆمه‌ڵگه‌ بازرگانییه‌دا‪ ،‬به‌شێكیش����یان ده‌یانه‌وێ‌‬ ‫به‌شێوه‌ی‌ وه‌به‌رهێن سه‌رمایه‌یه‌كه‌یان به‌كاریبهێنن‬ ‫بۆ دروس����تكردنی‌ ئه‌و ناوچ����ه‌ بازرگانییه‌‪ ،‬ئێمه‌‬ ‫به‌نووسراو داومانه‌ به‌پارێزگاری‌ سلێمانی‌‌و ئه‌ویش‬ ‫ره‌زامه‌ندی‌ له‌س����ه‌ر ئ����ه‌و زه‌ویان����ه‌ نواندووه‌ كه‌‬ ‫له‌سه‌ر ماسته‌ر پالن دیاریكراون‪ ،‬ئێمه‌ چاوه‌ڕوانی‌‬ ‫وه‌اڵم����ی‌ حكومه‌تی����ن بۆ ئه‌وه‌ی‌ ده‌س����تبه‌كاربین‬ ‫بۆ دروس����تكردنی‌‪ .‬جگه‌ ل����ه‌وه‌ ئێمه‌ وه‌ك ژووری‌‬ ‫بازرگانی‌ رۆڵمان هه‌بووه‌ له‌ڕاكێشانی‌ كاره‌باو ئاوو‬ ‫ئاوه‌ڕۆ بۆ ناوچ����ه‌ی‌ مه‌خازن له‌راپه‌ڕین‪ ،‬هه‌روه‌ها‬ ‫رۆڵیش����مان هه‌بووه‌ له‌ته‌ملی����ك كردنی‌ ناوچه‌ی‌‬ ‫پیشه‌سازی‌ یه‌ك‪.‬‬

‫بازگانی‌‌و پیشه‌سازی‌‪ :‬قس���ه‌و باسی‌ ئه‌و‌ه هه‌ی ‌ه‬ ‫ی‬ ‫ێ چه‌ند كارگه‌یه‌ك له‌س���لێمان ‌‬ ‫كه‌ ئێران ده‌یه‌و ‌‬ ‫دابمه‌زرێنێ���ت‪ ،‬ئێ���وه‌ چ ئاس���انكارییه‌كتان بۆ‬ ‫كردوون؟‬ ‫س���یروان محه‌م���ه‌د‪ :‬م���ن ده‌یانجار ئ���اگادارم‬ ‫ی بیانی‌ ویستویانه‌ لێره‌ كارگه‌ بكه‌نه‌وه‌‪،‬‬ ‫كۆمپانیا ‌‬ ‫ی ئه‌وتۆمان نه‌بوو‌ه تا‬ ‫به‌اڵم ئێمه‌ هی���چ زه‌وییه‌ك ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ده‌كه‌ن‪ ،‬چونك ‌ه كارگ ‌ه ‌‬ ‫بیده‌ین به‌وان��� ‌هی‌ داوا ‌‬ ‫ی یان‬ ‫ی به‌‪ 50‬هه‌زار مه‌تر زه‌و ‌‬ ‫وا هه‌یه‌ پێویس���ت ‌‬ ‫ی‬ ‫‪ 100‬ه���ه‌زار مه‌تر زه‌وی هه‌یه‌‪ ،‬ب���ه‌اڵم وه‌زاره‌ت ‌‬ ‫ی دابینكردنی‌ ئ���ه‌و رروبه‌ر‌ه‬ ‫ی توانا ‌‬ ‫پیشه‌س���از ‌‬ ‫ی به‌رزی‌ ئ���ه‌وان بۆ‬ ‫ی نه‌بووه‌‪ ،‬ئاس���ت ‌‬ ‫زه‌ویی���ه‌ ‌‬ ‫ی پارچ ‌ه زه‌وییه‌ك ل��� ‌ه ‪ 5‬هه‌زار مه‌تر‬ ‫دابینكردن��� ‌‬ ‫ی پیشه‌سازییه‌دا‬ ‫تێنه‌په‌ڕیوه‌‪ .‬ئێس���تا له‌م ناوچه‌ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ماس���ته‌رپالنه‌كه‌ ‌‬ ‫كه‌ دروس���تده‌كرێت‪ ،‬به‌پێ ‌‬ ‫ده‌رفه‌ت���ی‌ ئه‌و‌ه هه‌ی ‌ه فراوانی‌ به‌كاره‌كان بدرێت‪،‬‬ ‫ی‬ ‫ئه‌م���ه‌ش هاندانێك ده‌بێت بۆ ئه‌و كۆمپانیایان ‌ه ‌‬ ‫ده‌یانه‌وێ���ت بێ���ن لێ���ر‌ه كارگ���ه‌ بكه‌ن���ه‌وه‌و‬ ‫ی من‬ ‫سه‌رمایه‌گوزاری‌ بكه‌ن له‌كوردستاندا‪ .‬به‌ڕا ‌‬ ‫ی باش���تره‌‪ .‬له‌هه‌ولێر‬ ‫ئه‌مه‌ ئه‌مڕۆ بكرێت له‌به‌یان ‌‬ ‫ی جێبه‌جێكردنه‌وه‌‪ ،‬ئه‌گه‌ر‬ ‫ئه‌مه‌ كه‌وتووه‌ت ‌ه بوار ‌‬ ‫ی‬ ‫ی سلێمان ‌‬ ‫ئێمه‌ش ده‌ستپێشكه‌ری‌ نه‌كه‌ین‪ ،‬شار ‌‬ ‫ی ئه‌و كاره‌‪ ،‬چونك ‌ه‬ ‫زیانمه‌ن���د ده‌بێت له‌دواكه‌وتن ‌‬ ‫ی‬ ‫ئه‌و كارگه‌ی ‌هی‌ دێته‌ كوردس���تان‪ ،‬یان له‌سلێمان ‌‬ ‫داده‌مه‌زرێ‌ یان له‌هه‌ولێر‪ ،‬كه‌ یه‌كه‌مجار له‌هه‌ولێر‬ ‫ی به‌سلێمانی‌ نییه‌‪ ،‬چونك ‌ه‬ ‫دامه‌زرا ئیتر پێویس���ت ‌‬ ‫ی���ه‌ك كارگ���ه‌ دامه‌زرێنێ���ت‪ .‬ده‌بێ���ت ئێمه‌ش‬ ‫ی بكه‌ین بۆ‬ ‫ی خۆمان جێبه‌ج ‌‬ ‫به‌خێرایی‌ ئه‌و كار‌ه ‌‬ ‫ی ده‌ره‌و‌ه بده‌ین‌و بۆیان‬ ‫ی كۆمپانیاكان ‌‬ ‫ئه‌و‌هی‌ هان ‌‬ ‫بسه‌لمێنین ك ‌ه زه‌وی‌‌و رێگه‌ی‌ هاتوچۆو كاره‌بامان‬ ‫هه‌مووی‌ ئاماده‌ی ‌ه بۆ سه‌رمایه‌گوزاری‌ ئه‌وان‪.‬‬ ‫ی‬ ‫ی سوته‌مه‌ن ‌‬ ‫بازگانی‌‌و پیشه‌سازی‌‪ :‬بۆچی‌ كێشه‌ ‌‬ ‫چاره‌سه‌ر ناكرێت؟‬ ‫سیروان محه‌مه‌د‪ :‬ئه‌م ‌ه كێشه‌یه‌كه‌ ل ‌ه ‪1991‬ه‌و‌ه‬ ‫كوردس���تان به‌ده‌س���تێوه‌ ده‌ناڵێنێ���ت‪ ،‬ئه‌م��� ‌ه‬ ‫كێش���ه‌یه‌كی‌ گه‌وره‌ی ‌ه له‌كوردستاندا‪ ،‬ئێمه‌ وه‌ك‬ ‫ژووری‌ بازرگان���ی‌ پڕۆژه‌یه‌كمان به‌ده‌س���ته‌وه‌ی ‌ه‬ ‫ی‬ ‫ی داهاتووش���دا ده‌یخه‌ینه‌ به‌رده‌م ‌‬ ‫له‌چه‌ن���د رۆژ ‌‬ ‫حكوم���ه‌ت به‌مه‌به‌س���تی‌ چاره‌س���ه‌ر كردن���ی‌‪،‬‬ ‫هیواردارین ره‌زامه‌ندی‌ له‌سه‌ر بنوێنن‪.‬‬ ‫ی‬ ‫بازگان���ی‌‌و پیشه‌س���ازی‌‪ :‬ئایا ئێو‌ه له‌ش���ێواز ‌‬ ‫ی پڕۆژه‌كان رازین؟‬ ‫دابه‌شكردن ‌‬ ‫سیروان محه‌مه‌د‪ :‬ئه‌گه‌ر الیه‌ن ‌ه په‌یوه‌ندیداره‌كان‬ ‫ی وه‌ها‬ ‫ێ له‌ئێم���ه‌ بگرن ده‌توانین میكانیزمێك ‌‬ ‫گو ‌‬ ‫دابنێین ك ‌ه هه‌موو بازرگانه‌كان سوودمه‌ند بن له‌و‬ ‫پڕۆژانه‌ی‌ ده‌درێن به‌بازرگان‌و كۆمپانیاكان‪ ،‬ئێم ‌ه‬ ‫ی زۆر به‌توانامان هه‌ن‪ ،‬به‌اڵم تا ئێستا بانگ‬ ‫خه‌ڵك ‌‬ ‫نه‌كراون‪ ،‬واته‌ ئه‌م پڕۆژان ‌ه زیاتر ده‌درێن به‌چه‌ند‬

‫ی‬ ‫ئێمه‌ وه‌ك ژوور ‌‬ ‫بازرگانی‌ پڕۆژه‌یه‌كمان بۆ‬ ‫چارەسەر کردنی کێشەی‬ ‫سوتەمەنی‪ ،‬هیواردارین‬ ‫حکومەتی هەرێم‬ ‫ی‬ ‫ره‌زامه‌ند ‌‬ ‫له‌سه‌ر بنوێنێت‬ ‫كه‌س���ێك! باشه‌ ئێمه‌ س���ه‌دان بازرگانمان هه‌ی ‌ه‬ ‫ی‬ ‫ی بانگهێش���ت ناكرێن؟ بۆچ ‌‬ ‫زۆر به‌توانان بۆچ ‌‬ ‫ی ناڵێن ئێمه‌ ئه‌م پڕۆژه‌یه‌مان‬ ‫به‌ژووری‌ بازرگان��� ‌‬ ‫ێ بدرێ‌‌و چۆن بدرێت‌و به‌چه‌ند بدرێت؟‬ ‫هه‌ی ‌ه به‌ك ‌‬ ‫تا ئێس���تا پێیان نه‌وتیون‌و نوێنه‌ریش���مان نیی ‌ه‬ ‫ی وه‌به‌رهێنان‪.‬‬ ‫له‌لیژنه‌ی‌ پێدان ‌‬

‫‪43‬‬


‫بازرگانی‌و پیشەسازی‬

‫ی ژووری‌ بازرگانی‌‌و پیشه‌سازی‌ سلێمانی‌‪:‬‬ ‫سه‌رۆك ‌‬

‫جێبه‌جـێكردن ‌ی کۆمەڵگەی بازرگان ‌یو‌ پیشه‌ساز ‌ی‬

‫ی‬ ‫ی ژوور ‌‬ ‫سیروان محه‌مه‌د مه‌حمود سه‌رۆك ‌‬ ‫ی‬ ‫بازرگانی‌‌و پیشه‌سازی‌ سلێمانی‌ له‌م گفتوگۆی ‌ه ‌‬ ‫ی بارزگانی‌‌و پیشه‌سازی‌دا تیشك ده‌خات ‌ه‬ ‫گۆڤار ‌‬ ‫ی بازرگانی‌‌و‬ ‫ی ژوور ‌‬ ‫سه‌ر گرنگترین چاالكییه‌كان ‌‬ ‫پیشه‌سازی‌ سلێمانی‌‌و ده‌ڵێت «ده‌بێت‬ ‫ی‬ ‫ی بازرگانی‌و پیشه‌سازی‌ به‌خێرای ‌‬ ‫کۆمەڵگە ‌‬ ‫ی‬ ‫ی جێبه‌جێكردنه‌وه‌‪ ،‬بۆ ئه‌و‌هی‌ هان ‌‬ ‫بچێت ‌ه بوار ‌‬ ‫كۆمپانیاكانی‌ ده‌ره‌وه‌ بده‌ین‌و بۆیان بسه‌لمێنین‬ ‫ی‬ ‫ك ‌ه زه‌وی‌‌و رێگه‌ی‌ هاتوچۆو كاره‌بامان هه‌موو ‌‬ ‫ئاماده‌ی ‌ه بۆ سه‌رمایه‌گوزاری‌ ئه‌وان»‪.‬‬ ‫ی‬ ‫بازگانی‌‌و پیشه‌س���ازی‌‪ :‬له‌م یه‌ك دوو س���اڵه‌ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی قوتابیان ‌‬ ‫راب���ردوودا ئاماده‌كردنی‌ جلوبه‌رگ��� ‌‬ ‫ی‬ ‫ی س���لێمان ‌‬ ‫ی په‌روه‌رده‌ ‌‬ ‫هه‌م���وو قوتابخانه‌كان��� ‌‬ ‫ی‬ ‫درابوو به‌كۆمپانیایه‌كی‌ چینی‌‪ ،‬ئێو‌ه وه‌ك ژوور ‌‬ ‫بازرگان���ی‌ چیتان كردوو‌ه بۆ ئ���ه‌و‌هی‌ ئه‌م كار‌ه‬ ‫بدرێته‌وه‌ به‌بازرگان‌و به‌رگدروو‌ه خۆماڵییه‌كان؟‬ ‫ی‬ ‫س���یروان محه‌مه‌د‪ :‬ئێم ‌ه وه‌ك ژووری‌ بازرگان ‌‬ ‫ی‬ ‫ی په‌روه‌رده‌و پارێزگا ‌‬ ‫نوسراوێمكمان ئاڕاس���ته‌ ‌‬ ‫س���لێمانی كردو ئاگادارم���ان كردنه‌وه‌ له‌و كاره‌‪،‬‬ ‫ی ئه‌وه‌یان نواند‬ ‫خۆش���به‌ختان ‌ه ئه‌وان ره‌زامه‌ند ‌‬ ‫ی‬ ‫ك��� ‌ه هه‌م���وو قوتابخانه‌كان سه‌رپش���كن له‌و‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫له‌گه‌ڵ‌ كێدا رێكده‌كه‌ون‌و به‌كام دیزاین جلوبه‌رگ ‌‬ ‫قوتابیه‌كانیان دیاری‌ ده‌كه‌ن‪ .‬بۆ ئه‌و مه‌به‌س���ت ‌ه‬ ‫ی ئ���ه‌و بواره‌مان‬ ‫ئێم���ه‌ به‌هه‌م���وو بازرگانه‌كان ‌‬ ‫ی له‌گ ‌ه ‌ڵ‬ ‫ی بتوان���ن هه‌ماهه‌نگ ‌‬ ‫راگه‌یان���د بۆ ئه‌وه‌ ‌‬ ‫ی قوتابخانه‌كان بكه‌ن‪ ،‬پێده‌چێت ئه‌مسا ‌ڵ‬ ‫ئیداره‌ ‌‬

‫بازاڕ پێویستی بە چاودێرییە‬

‫‪42‬‬

‫ئ���ه‌م كار‌ه دواكه‌وتنێ���ك به‌خۆی���ه‌و‌ه ببینێت‪،‬‬ ‫ی كۆمه‌ڵێك قوتابخانه‌ گرێبه‌س���تیان‬ ‫له‌به‌رئه‌وه‌ ‌‬ ‫به‌س���توو‌ه له‌گه‌ ‌ڵ ئه‌و كۆمپانی���ا چینییه‌دا‪ .‬من‬ ‫لێره‌وه‌ ئ���اگاداری‌ هه‌موو بازرگان���ه‌كان ده‌كه‌م‪،‬‬ ‫ی ‪4‬ی‌ س���اڵی‌ داهات���ووه‌وه‌ ده‌توانن بچن ‌ه‬ ‫له‌مانگ ‌‬ ‫ی خۆیان‬ ‫قوتابخانه‌كانه‌وه‌و دیزاین‌و قوماش���ه‌كان ‌‬ ‫ی قوتابخان���ه‌كان بكه‌ن‌و‬ ‫پێش���كه‌ش به‌ئی���دار‌ه ‌‬ ‫پێكه‌و‌ه رێكبكه‌ون‪ ،‬وات ‌ه بۆ راپه‌ڕاندنی‌ ئه‌م كار‌ه‬ ‫ی خۆمان‪.‬‬ ‫ئه‌وله‌یه‌ت ده‌درێت به‌بازرگانه‌كان ‌‬ ‫بازگانی‌‌و پیشه‌س���ازی‌‪ :‬وه‌ك ئاش���كرای ‌ه سااڵن ‌ه‬ ‫ی زۆرێ���ك له‌خۆراك‌و‬ ‫له‌مانگ���ی‌ ره‌مه‌زان���دا نرخ ‌‬ ‫میوه‌و كه‌ره‌سی‌ بازاڕ به‌رزبوونه‌وه‌یان به‌خۆیانه‌و‌ه‬ ‫ده‌بینی‌‪ ،‬به‌اڵم ئه‌مسا ‌ڵ ئه‌و‌ه به‌دینه‌كرا‪ ،‬ئه‌مه‌ چ‬ ‫رۆڵێكی‌ ئێوه‌ی‌ تیا بوو؟‬ ‫سیروان محه‌مه‌د‪ :‬رۆڵی‌ ئێم ‌ه ئه‌و‌ه بوو كه‌ چه‌ند‬ ‫جارێك كۆمپانی���ا به‌تواناكانمان ئاگادار كرده‌و‌ه‬ ‫ی خۆراكی‌ زیاتر‬ ‫ی ره‌مه‌زاندا بڕ ‌‬ ‫ی له‌مانگ ‌‬ ‫بۆ ئه‌وه‌ ‌‬ ‫بهێن���ن‌و بیخه‌ن ‌ه بازاڕه‌وه‌‪ ،‬به‌تایبه‌تی‌ برنج‌و رۆن‌و‬ ‫ش���ه‌كر ك ‌ه بنه‌ڕه‌تین بۆ خه‌ڵك���ی‌‪ .‬بۆ زانیاریتان‬ ‫ئێمه‌ زۆر چاودێری بازاڕمان كردو وه‌ك بینیشتان‬ ‫ئه‌م ج���ۆره‌ خۆراكانه‌ به‌هیچ جۆرێك له‌ره‌مه‌زاندا‬ ‫ی نرخیان به‌خ���ۆو‌ه نه‌بینی‌‪ ،‬بگر‌ه‬ ‫به‌رزبوون���ه‌وه‌ ‌‬ ‫هه‌ندێكیان نرخی���ان دابه‌زی‪ .‬بۆ میوه‌ش‪ ،‬چه‌ند‬ ‫ی ك ‌ه‬ ‫چاره‌س���ه‌رێكمان گرته‌پێ���ش‪ ،‬دوای‌ ئه‌وه‌ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی كش���توكاڵمان بین ‌‬ ‫ی وه‌زاره‌ت ‌‬ ‫ئێم ‌ه رێنماییه‌ك ‌‬ ‫ی ل���ه‌‪5/15‬ه‌و‌ه بۆ ‪8/15‬‬ ‫ی په‌تات���ه‌ ‌‬ ‫ك��� ‌ه هێنان ‌‬ ‫هێنانی‌ قه‌ده‌غ ‌ه كرد بوو‪ ،‬وه‌ك ئاشكرایه‌ په‌تات ‌ه‬

‫ی‬ ‫ی س���ه‌ره‌كی‌ واڵته‌كه‌مانه‌‌و ئێم ‌ه ساڵ ‌‬ ‫خۆراكێك ‌‬ ‫ی‬ ‫ی په‌تاته‌ به‌هۆ ‌‬ ‫پار له‌و‌ه ئاگادار بووین ك ‌ه نرخ ‌‬ ‫نه‌هێنانی���ه‌وه‌ زۆر ب���ه‌رز كرایه‌وه‌‪ .‬ئه‌مس���اڵیش‬ ‫ی ك��� ‌ه قه‌ده‌غ ‌ه كرا‬ ‫س���ه‌رنجمان دا ل���ه‌و ماوه‌یه‌ ‌‬ ‫ی له‌‪ 250‬دیناره‌و‌ه به‌رز بووه‌وه‌ بۆ ‪1700‬‬ ‫نرخه‌كه‌ ‌‬ ‫ێ هه‌ڵوێس���ت‬ ‫دینار‪ .‬ئێم ‌ه ده‌بوو به‌رامبه‌ر به‌و‌ه ب ‌‬ ‫ی په‌تات ‌ه‬ ‫ی نرخ ‌‬ ‫نه‌بین‌و رێگه‌ نه‌ده‌ین به‌رزبوونه‌وه‌ ‌‬ ‫ی‬ ‫وه‌ك پار له‌سلێمانیدا دووبار‌ه بێته‌وه‌‪ ،‬به‌تایبه‌ت ‌‬ ‫ی ش���اره‌زووردا ت���ا ‪ 7/15‬په‌تات ‌ه‬ ‫ك��� ‌ه له‌ناوچه‌ ‌‬ ‫به‌رهه‌مده‌هێنرێ‌‌و له‌وه‌ به‌دوا كۆتایی‌ دێت‪ .‬ئێم ‌ه‬ ‫تا ئ���ه‌و كاته‌ مۆڵه‌تمان ن���ه‌دا په‌تات ‌ه له‌ده‌ره‌و‌ه‬ ‫ی ناوخۆم���ان ته‌واو بوو ك ‌ه‬ ‫بهێنرێ���ت تا په‌تاته‌ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ‪ 1500‬ت���ه‌ن به‌رهه‌مده‌هێنرێت له‌ناوچه‌ ‌‬ ‫نزیكه‌ ‌‬ ‫ی ئ���ه‌و ماوه‌یه‌‪ ،‬بینیمان‬ ‫ش���اره‌زووردا‪ .‬به‌اڵم دوا ‌‬ ‫ی خێرا به‌رز ده‌بێته‌و‌ه‬ ‫نرخی‌ به‌تاته‌ به‌ڕێژه‌یه‌ك��� ‌‬ ‫ی به‌جومله‌ له‌عه‌لوه‌ك ‌ه‬ ‫ی هه‌ر كیلۆیه‌ك��� ‌‬ ‫ك��� ‌ه نرخ ‌‬ ‫گه‌یش���ت ‌ه ‪ 900‬دینار‪ .‬س���ه‌ره‌نجام به‌هوڵی‌ ئێم ‌ه‬ ‫ی‬ ‫ی س���لێمان ‌‬ ‫توانیم���ان له‌گه‌ ‌ڵ به‌ڕێ���ز قائیمقام ‌‬ ‫ی په‌تات ‌ه‬ ‫رێكبكه‌وی���ن بۆ ئه‌وه‌ی‌ رێگ��� ‌ه به‌هێنان ‌‬ ‫ی سوودمه‌ند‬ ‫ی ش���اره‌كه‌مان لێ ‌‬ ‫بدرێ‌ تا هاواڵتیان ‌‬ ‫بن‪ .‬خۆشبه‌ختانه‌ ئه‌وان ره‌زامه‌ندیان له‌سه‌ر ئه‌و‌ه‬ ‫نواند‌و توانیمان له‌ماو‌هی‌ هه‌فته‌یه‌كدا ‪ 4200‬ته‌ن‬ ‫ی ل ‌ه‬ ‫په‌تات ‌ه بهێنین ‌ه س���لێمانییه‌وه‌‪ ،‬ك ‌ه نرخه‌كه‌ ‌‬ ‫ی ب���ۆ ‪ 200‬دینار‪ .‬تۆ بزان ‌ه‬ ‫‪ 900‬دین���اره‌وه‌ دابه‌ز ‌‬ ‫ی له‌گ ‌ه ‌ڵ‬ ‫ی ‪ 700‬هه‌زار دینار ‌‬ ‫‪ 4200‬ته‌ن هه‌ر ته‌نێك ‌‬ ‫ی زۆر‌ه‬ ‫نرخی‌ پێش���وو جیاواز بێ���ت‪ ،‬چ پاره‌یه‌ك ‌‬ ‫ك��� ‌ه بۆ خه‌ڵ���ك گه‌ڕاوه‌ته‌وه‌؟ له‌هه‌مانكاتیش���دا‬


‫بازرگانی‌و پیشەسازی‬

‫هه‌می����ن واڵتی����ش له‌ریزبه‌ندی‌ ئاب����وری‌ واڵتانی‌‬ ‫جیهاندا‪.‬‬ ‫ئێران له‌بواری‌ ئابوریدا به‌ش����ێوه‌یه‌كی‌ س����ه‌ره‌كی‌‬ ‫ی نه‌وت‌و غاز ده‌به‌ستێت كه‌ ‪%70‬‬ ‫پشت به‌فرۆشتن ‌‬ ‫داهاتی‌ ئه‌و واڵته‌ پێكده‌هێنێ‌‪ .‬ئێران سێهه‌م واڵتی‌‬ ‫جیهانه‌ له‌یه‌ده‌گی‌ نه‌وتدا كه‌ ‪ %10‬یه‌ده‌گی‌ نه‌وتی‌‬ ‫جیه����ان له‌خۆده‌گرێ‌‪ ،‬ئێ����ران ئه‌ندامی‌ رێكخراوی‌‬ ‫ئۆپێك����ه‌و رۆژانه‌ زیاتر ل����ه‌‪ 4‬ملیۆن به‌رمیل نه‌وت‬ ‫هه‌ن����ارده‌ی‌ ده‌ره‌وه‌ ده‌كات‪ ،‬هه‌روه‌ه����ا ‪ %15‬كۆی‌‬ ‫یه‌ده‌گی‌ غازی‌ جیهان له‌خۆده‌گرێ‌‌و رۆژانه‌ زیاتر له‌‬ ‫‪ 600‬ملیۆن مه‌تری‌ چوارگۆشه‌ غاز به‌رهه‌مده‌هێنێ‌‪.‬‬ ‫رێ���ژه‌ی‌ كه‌رته‌كان���ی‌ ئابوری‌ ئێ���ران به‌مجۆره‌‪:‬‬ ‫‪ %10.9‬كشتوكاڵ‌‪ ،‬پیشه‌سازی‌ ‪%43.9 ،%45.2‬‬ ‫خزمه‌تگوزارییه‌‪.‬‬ ‫پیشه‌س���ازییه‌ س���ه‌ره‌كییه‌كانی‌ ئێران‪ ،‬له‌بواری‌‬ ‫پترۆل‌و پترۆكیمیاوی‌‌و پیشه‌س���ازی‌ ئوتومبێل‌و‬ ‫داووده‌رمان‌و ئامێری‌ كاره‌بایی‌‌و رس���تن‌و چنین‌و‬ ‫چیمه‌نتۆو پیشه‌س���ازی‌ خۆراك���ی‌ وه‌ك زه‌یت‌و‬

‫ژمارە ‪ * ٥‬هاوینی ‪www.sulccu.com * ٢٠١١‬‬

‫شه‌كر‌و شیره‌مه‌نی‌‌و چه‌كسازیدایه‌‪.‬‬ ‫له‌ب���واری‌ كش���توكاڵدا‪ ،‬كه‌ ل���ه‌‪ %20‬خاكه‌كه‌ ‌‬ ‫ی‬ ‫به‌كه‌ڵكی‌ كش���توكاڵ‌ ك���ردن دێ���ت‪ ،‬گرنگترین‬ ‫به‌رهه‌مه‌كان���ی‌ فس���تقه‌ كه‌ له‌ئاس���تی‌ جیهاندا‬ ‫به‌پله‌ی‌ یه‌كه‌م دێ���ت له‌به‌هه‌مهێنانیدا‪ ،‬هه‌روه‌ها‬ ‫زه‌عفه‌ران���ه‌ كه‌ دیس���ان به‌پل���ه‌ی‌ یه‌كه‌م دێت‬ ‫له‌ئاس���تی‌ جیهان���دا‪ ،‬له‌به‌رهه‌مهێنانی‌ خورمادا‬ ‫به‌پل���ه‌ی‌ دووه‌م دێت‪ .‬ئێ���ران برنج‪ ،‬گه‌نم‪ ،‬جۆ‪،‬‬ ‫لۆكه‌و توتن‌و میوه‌و په‌تاته‌و نیسك‌و بایه‌م‌و گوێز‬ ‫به‌ڕێژه‌یه‌كی‌ به‌رچاو به‌رهه‌مده‌هێنێ‌‪.‬‬ ‫له‌ئێراندا كه‌ دراوه‌كه‌ی‌ ریاله‌‪ %60 ،‬ئابوری‌ له‌الیه‌ن‬ ‫حكوم ‌هت‌و كه‌رتی‌ گش���تییه‌وه‌ به‌ڕێوه‌ ده‌برێت‪.‬‬ ‫به‌پێچه‌وانه‌ی‌ زۆربه‌ی‌ واڵتانی‌ دونیاشه‌وه‌ بونیاده‌‬ ‫دینییه‌كان له‌سایه‌ی‌ كۆماری‌ ئیسالمیدا خاوه‌نی‌‬ ‫داهاتی‌ زۆر‌و سه‌رمایه‌ی‌ گه‌وره‌ن‪.‬‬ ‫له‌ئێران���دا ژم���اره‌ی‌ ئه‌وان���ه‌ی‌ له‌ژێ���ر هێڵ���ی‌‬ ‫هه‌ژاریی���ه‌وه‌ن ‪ ،%18‬هێ���زی‌ كاری‌ ‪ 25‬ملی���ۆن‬ ‫كه‌سه‌ كه‌ زۆربه‌یان له‌كه‌رتی‌ خزمه‌تگوزاریدا كار‬

‫ده‌كه‌ن‪ ،‬رێژه‌ی‌ بێكاری‌ ‪%14.6‬ه‌‪.‬‬ ‫گرنگتری���ن هه‌ن���ارده‌ی‌ ئێ���ران نه‌وت���ه‌‪ ،‬له‌گه‌ ‌ڵ‬ ‫میوه‌و فه‌رش‌و ئوتومبێل‪ .‬گرنگترین هاورده‌شی‌‬ ‫كه‌ره‌س���ه‌ی‌ خاوو خۆراك‌و ئامێره‌كانی‌ ته‌كنیك‌و‬ ‫ته‌كنه‌لۆجیایه‌‪.‬‬ ‫چین‌و یاب���ان‌و هند‌و كۆریای‌ باش���ور‌و توركیا‌و‬ ‫روس���یاو ئیمارات‌و ئه‌ڵمانیا‌و ئیتاڵیا به‌هێزترین‬ ‫شه‌ریكی‌ بازرگانی ئه‌م واڵته‌ن‪.‬‬ ‫س���اڵی‌ رابردوو‪ ،‬یه‌ده‌گی‌ دراوی‌ بیانی‌ له‌بانكی‌‬ ‫ناوه‌ن���دی‌ ئێران���دا ‪ 81.31‬ملی���ار دۆالر بووه‌‪.‬‬ ‫له‌كاتێكیش���دا كه‌ رێژه‌ی‌ هه‌ڵئاوس���ان له‌ساڵی‌‬ ‫‪2010‬دا ‪ %9.4‬بووه‌‪ ،‬سه‌ره‌تای‌ ئه‌م مانگه‌ بانكی‌‬ ‫ناوه‌ندی‌ ئێ���ران رایگه‌یاند رێژه‌ی‌ هه‌ڵئاوس���ان‬ ‫له‌مانگ���ی‌ ئاب���ی‌ راب���ردوودا به‌رزبووه‌ته‌وه‌ بۆ‬ ‫‪ .%17.3‬به‌ڕێوه‌ب���ه‌ری‌ بانك���ی‌ ناوب���راو وت���ی‌‬ ‫«س���ه‌پاندنی‌ س���زا نێوده‌وڵه‌تییه‌كان هۆكاری‌‬ ‫س���ه‌ره‌كی‌ به‌رزبوون���ه‌وه‌ی‌ هه‌ڵئاوس���انه‌ ل���ه‌و‬ ‫واڵته‌دا»‪.‬‬

‫‪45‬‬


‫بازرگانی‌و پیشەسازی‬

‫هاوسێكان‬

‫ئێران‬

‫‪44‬‬

‫ێ‬ ‫گۆشه‌یه‌كی‌ تایبه‌ت ‌ه بۆ ئاشنا بوون به‌واڵتانی‌ دراوس ‌‬

‫كۆماری‌ ئیس��ل�امی‌ ئێران‪ ،‬كه‌ ش����ه‌ریكی‌ دووه‌م ‌‬ ‫ی‬ ‫بازرگان����ی‌ هه‌رێمی‌ كوردس����تانه‌‪ ،‬هه‌ڵكه‌وته‌یه‌كی‌‬ ‫جوگراف����ی‌ س����تراتیجی‌ هه‌ی����ه‌ ب����ۆ بازرگان����ی‌‪،‬‬ ‫كه‌له‌ناوجه‌رگ����ه‌ی‌ چه‌ندین ناوچ����ه‌ی‌ جیاوازو پڕ‬ ‫بایه‌خدای����ه‌‪ ،‬له‌نێ����وان ناوچه‌ی‌ كه‌ن����داوو واڵتانی‌‬ ‫ئاسیای‌ ناوه‌ڕاست‌و قه‌فقاسیا‌و هاوسنووری‌ واڵتانی‌‬ ‫پاكستان‌و ئه‌فغانستان‌و توركیا‌و عێراقیشدایه‌‪.‬‬ ‫دانیش����توانی‌ ئێ����ران ‪ 74‬ملی����ۆن كه‌س����ه‌‪ ،‬ك����ه‌‬ ‫زۆربه‌یان موس����ڵمان‌و «ش����یعه‌مه‌زهه‌بن»‪ ،‬ئێران‬ ‫چه‌ندین نه‌ته‌وه‌و زمان����ی‌ جیاوازی‌ له‌چوارچێوه‌ی‌‬ ‫س����نووره‌كانیدا كۆكردووه‌ته‌وه‌ ك����ه‌ گرنگترینیاین‬ ‫«فارس‌و ئازه‌ری‌‌و كوردو به‌لوچ‌و عه‌ره‌بن‪.‬‬ ‫له‌ساڵی‌ ‪1979‬ه‌وه‌ سیسته‌می‌ حوكمڕانی‌ له‌ئێراندا‪،‬‬ ‫له‌رژێم����ی‌ شاهنش����اییه‌وه‌ گ����ۆڕاوه‌ ب����ۆ كۆماری‌‬ ‫ئیسالمی‌‪.‬‬ ‫ئێران له‌توان����ای‌ ئابوریدا به‌پل����ه‌ی‌ چواره‌م دێت‬ ‫له‌جیهانی‌ ئیس��ل�امیدا‪ ،‬س����ێهه‌م هێ����زی‌ گه‌وره‌ی‌‬ ‫ئابوریی����ه‌ له‌رۆژهه‌التی‌ ناوه‌ڕاس����تداو به‌پله‌ی‌ ‪29‬‬


‫بازرگانی‌و پیشەسازی‬

‫له‌گونده‌‌وه‌ به‌ره‌و شار‬ ‫قه‌رزی‌ نیش���ته‌جێ‌ بوون به‌گون���ده‌كان نه‌بووه‌ت ‌ه‬ ‫هۆی‌ گه‌ڕانه‌وه‌ی‌ تاكه‌ گوندنش���ینێك‪ .‬نیوه‌ی‌ ئه‌و‬ ‫پاره‌ی‌ كه‌ ده‌یدریتێ‌ هه‌یكه‌لێكی‌ به‌تاڵی‌ لێدروست‬ ‫ده‌كات‪ .‬كه‌ له‌ڕاستیدا دیارده‌ی‌ هه‌الوسان‌و گزی‌‌و‬ ‫جه‌رده‌یی‌‌و خۆدزینه‌وه‌ زیاتر ده‌كات‪.‬‬

‫پاش���ان زۆر بوونی‌ ژنهێنان‌و كۆچ كردنی‌ بۆ شار‬ ‫ئه‌ویش دوای‌ ئه‌وه‌ی‌ ش���ار یه‌كێكه‌ له‌مه‌رجه‌كانی‌‬ ‫ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌‪ .‬بێكاری‌ وه‌ك هۆكارێكی‌ ئابوری‌‬ ‫یه‌كێكی‌ تره‌ له‌و هۆكارانه‌ی كۆچ‪ .‬جیهانی‌ ئه‌مڕۆ‬ ‫ده‌ناڵێنێ‌ به‌ده‌ست بێكاریه‌وه‌ به‌تایبه‌ت له‌‌والتانی‌‬ ‫ڕۆژئاوا‪.‬‬ ‫له‌تیۆره‌ ئابوریه‌كاندا بێكاری‌ هۆكاری‌ سه‌ره‌كیه‌ بۆ‬ ‫كۆچ كردن بۆ شاره‌ گه‌وره‌كان‪ .‬له‌به‌ر ده‌ستكه‌وتنی‌‬ ‫كار له‌شاره‌كاندا‪ .‬به‌الم ئه‌م دیارده‌یه‌ له‌كوردستاندا‬ ‫پێچه‌وانه‌ ده‌بێته‌وه‌‪ .‬له‌كاتێكدا گوندنشین ده‌ست‬ ‫له‌كاره‌ك���ه‌ی‌ هه‌ڵئه‌گرێ له‌گون���د‪ ,‬له‌به‌رامبه‌ردا‬ ‫ئاماده‌یه‌ به‌بێكاری‌ باجه‌كه‌ی‌ بدات‌و له‌شاره‌كاندا‬ ‫ببێت به‌كرێچی‌ به‌بێ‌ هیچ كاركردنێك‪ .‬ش���ایه‌نی‌‬ ‫باس���ه‌ له‌كوردس���تان دا بێكاریه‌ك���ی‌ زۆر هه‌یه‌‪.‬‬ ‫به‌پێی‌ ئام���اری‌ حكومی‌ ‪%10‬یه‌ كه‌ له‌ڕاس���تیدا‬ ‫‪ %20‬زیات���ر تێپ���ه‌ڕ ده‌كات‪ .‬ئه‌وی���ش بوون���ی‌‬ ‫بێ���كاری‌ ش���اراوه‌یه‌ به‌ڕێژه‌یه‌كی‌‬

‫زۆر له‌دام���ه‌زراوه‌ حكومیه‌كان���دا‪ .‬ب���ه‌الم ئه‌گه‌ر‬ ‫هات‌و هاورده‌ی‌ س���نوره‌كان داخ���ران ئه‌وا ڕه‌نگ ‌ه‬ ‫كۆچه‌كه‌ پێچه‌وانه‌ ببێته‌وه‌‪ .‬به‌الم زۆر ئاسته‌مه‌‪.‬‬ ‫چونكه‌ چیتر نابێته‌وه‌ گوندنشین كه‌سێك هه‌وای‌‬ ‫شاری‌ هه‌ڵمژی‌‪ .‬ده‌توانرێت هاورده‌كردنی‌ شمه‌ك‌و‬ ‫به‌رووبوومی‌ كشتوكاڵی‌ كه‌م بكرێته‌وه‌و هاوكاری‌‬ ‫جوتی���اری‌ ناوخۆیی‌ بكرێ���ت به‌پێدانی‌ خانووی‌ *نوسه‌ری‌ ئه‌م بابه‌ته‌ شاره‌زای‌ بواری‌ ئابورییه‌‬ ‫پالس���تیكی‌‪ .‬هه‌روه‌ه���ا بتوان���ێ به‌رهه‌مه‌ك���ه‌ی‌‬ ‫به‌قازانجێكی‌ باشه‌وه‌ بخاته‌ بازاڕه‌وه‌‪ .‬گوندنشین‬ ‫دڵنیا بێت له‌وه‌ی‌ كه‌ داهاتی‌ به‌رهه‌می‌ كشتوكاڵی‌‌و‬ ‫ئاژه‌ڵ���داری‌ ده‌یژێنێت‪ .‬قه‌رزی‌ نیش���ته‌جێ‌ بوون‬ ‫كه‌ ئه‌مڕۆ ده‌درێت‪ ،‬حكوم���ه‌ت پێیوایه‌ به‌پێدانی‌‬ ‫قه‌رزی‌ نیش���ته‌جێ‌ بوون ده‌توانرێت خه‌ڵكی‌‬ ‫بگه‌ڕێنریت���ه‌وه‌ بۆ دێیه‌كان‪.‬‬ ‫سیاس���ه‌تی‌‬

‫ژمارە ‪ * ٥‬هاوینی ‪www.sulccu.com * ٢٠١١‬‬

‫‪47‬‬


‫وتاری‌و پیشەسازی‬ ‫بازرگان‬

‫بازرگانی‌و پیشەسازی‬

‫ره‌هه‌ند‌ه ئابورییه‌كان ‌ی مه‌ترســ ‌ی كۆچ‬ ‫هاوار حسێن سۆفی*‬ ‫كۆچ له‌الدێوه‌ بۆ ش���ار‪ ،‬ك���ه‌ دیارده‌‌یه‌‌كی باڵوه‌‬ ‫له‌كوردس���تان‪ ،‬چه‌‌ندی���ن ره‌‌هه‌‌ن���دی سیاس���ی‌و‬ ‫كۆمه‌اڵیه‌‌تی‌و ته‌‌ندروس���تی‌و ئاس���ایش‌و ئابوری‬ ‫هه‌‌یه‌‪ .‬ئه‌‌م نوسینه‌ هه‌‌وڵئه‌‌دات تیشك بخاته‌ سه‌‌ر‬ ‫ره‌‌هه‌‌نده‌ ئابوریه‌‌كه‌‌ی ئه‌‌‌م دیارده‌‌یه‌‪.‬‬ ‫به‌گش���تی ك���ۆچ ده‌‌كرێته‌ دوو به‌‌ش���ه‌‌وه‌‪ :‬كۆچی‬ ‫ناوخۆی���ی‌و كۆچ���ی ده‌‌ره‌‌كی‪ .‬كۆچ���ی‌ ناوخۆیی‌‬ ‫زیات���ر به‌هۆی كێش���ه‌ی كۆمه‌الیه‌ت���ی‌‌و جیاوازی‌‬ ‫ناوچ���ه‌كان له‌ڕوانگ���ه‌ی‌ ب���اری‌ دارای���ی‌‌و بوونی‌‬ ‫خزمه‌تگوزاری‌ له‌ش���ارێك‌و نه‌بوونی‌ له‌ش���ارێكی‌‬ ‫تر یاخود له‌ناوچه‌كان���ی‌ ده‌وروبه‌رییه‌تی‌‪ .‬مایكل‬ ‫تودارۆ له‌بیردۆزه‌ك���ه‌ی‌ خۆیدا به‌ناوی‌ «بیردۆزی‌‬ ‫كۆچكردن» ده‌ڵێت «كۆچ كردن‪ ،‬هۆكاری‌ ئابوری‌‬ ‫دروس���تی‌ ده‌كات»‪ .‬بێكاری‌ له‌گوند‪ ،‬به‌هۆكاری‌‬ ‫س���ه‌ره‌كی‌ ده‌ستنیش���ان كرد بۆ ك���ۆچ كردن بۆ‬ ‫ش���اره‌كان‪ .‬هه‌ندێ‌ جاریش هۆی‌ سیاسیه‌‪ ،‬وه‌ك‬ ‫شه‌ڕ‌و كێشه‌ له‌ناوچه‌ سنوریه‌كان‪.‬‬ ‫له‌كوردستانیش���دا كۆچ���ی ناوخۆی���ی ب���ووه‌‬ ‫به‌دیارده‌یه‌كی‌ ترسناك بۆ سه‌ر ژێرخانی‌ ئابووری‌‪.‬‬ ‫كۆچ���ی گوند بۆ ش���ار له‌ئه‌‌نجام���دا چۆڵبوونی‬ ‫پانتاییه‌‌ك���ی زۆری كوردس���تان‌و گردبوون���ه‌‌وه‌‌ی‬ ‫خه‌‌ڵكی به‌‌ش���ێوه‌‌یه‌‌كی چڕ‌و قه‌ره‌باڵ���غ له‌چه‌‌ند‬ ‫ناوچه‌‌یه‌‌ك���ه‌‌دا‪ ،‬ل���ه‌زۆر ڕوانگ���ه‌وه‌ ده‌‌بێته‌ هۆی‬ ‫داته‌‌پینی ژێرخانی‌ ئابوریمان به‌فه‌وتان‌و له‌ناوچونی‌‬ ‫كشتوكاڵ‪ ،‬ئاژه‌ڵداری‌‪ ،‬سروشت‌و دارستان‪ ،‬ڕه‌ز‌و‬ ‫باخ‪ ،‬ئاو‌و ئ���اوه‌ڕۆ‪ .‬له‌ده‌رئه‌نجامی‌ ئه‌مانه‌ش���دا‪،‬‬ ‫وش���ك هه‌ڵگه‌ڕانی‌ زه‌ویه‌ كشتوكاڵیه‌كان‪ ،‬نه‌‌مانی‬ ‫به‌‌رهه‌‌م���ی ناوخۆیی‪ ،‬پش���ت به‌‌‌س���تن به‌واڵتانی‬ ‫‌‌رههم‌و خۆراك‌و‬ ‫ناوچه‌‌ك���ه‌‌و ده‌‌ره‌‌وه‌‪ ،‬بۆ هه‌‌موو به ‌‌‬ ‫پێداویس���تیه‌‌ك مه‌ترس���یی گه‌وره‌یان له‌هه‌ناوی‌‬ ‫خۆیاندا بۆ كوردستان هه‌ڵگرتووه‌‪.‬‬ ‫به‌پیاده‌كردنی‌ چۆڵكردن‪ ،‬ئێمه‌ وه‌‌ك نه‌‌ته‌‌وه‌‌یه‌‌ك‬ ‫له‌چه‌‌ندین ئاستی جیاوازدا ده‌‌كه‌‌وینه‌ مه‌‌ترسیه‌‌وه‌‪،‬‬ ‫بۆ نموونه‌ ئاسایشی خۆراكمان ده‌‌كه‌‌‌وێته‌ ده‌‌ستی‬ ‫واڵتانی ده‌‌وروبه‌‌رم���ان‪ ،‬له‌به‌‌رهه‌‌مهێنه‌‌وه‌ ده‌‌بینه‌‬ ‫به‌‌رخ���ۆر‪ ،‬كه‌ له‌ئه‌‌نجام���دا هه‌‌رگی���ز ئابوریه‌‌كی‬ ‫سه‌‌قامگیرمان نابێت‪ ،‬به‌تایبه‌‌ت له‌ناوچه‌‌یه‌‌كدا كه‌‬ ‫هه‌‌میش���ه‌ سیاسه‌‌ت زاڵتره‌ به‌س���ه‌‌ر ئابوریدا‪ ،‬كه‌‬ ‫له‌ڕاستیدا ده‌‌بوو به‌ پێچه‌‌وانه‌ بوایه‌‪.‬‬ ‫ئه‌گه‌رچی‌ كورد له‌كۆتاییه‌كانی‌ سه‌ده‌ی‌ ڕابردوودا‬ ‫كه‌وته‌ به‌ر ش���االوی‌ چۆڵكردنی‌ زۆره‌ملێوه‌؛ به‌الم‬ ‫ئه‌مڕۆ به‌ئازادی‌ خ���ۆی‌ گونده‌كانی‌ چۆڵ‌ ده‌كات‪،‬‬ ‫به‌جۆرێك ده‌‌توانرێت بوترێت خه‌ڵكی كورد نه‌فره‌ت‬ ‫له‌ژیان���ی الدێ ئ���ه‌‌كات‪ .‬به‌‌هۆی س���ه‌‌ختی‌و كه‌‌م‬ ‫ده‌‌رامه‌‌تی‌و بێ به‌‌زه‌‌یی بازاڕ‪ .‬به‌ڕای‌ ئابوریناسان‬ ‫هۆكاره‌كه‌ی‌ په‌یڕه‌و نه‌كردنی‌ سیاسه‌تێكی‌ ئابوری‌‬ ‫گونج���او‌و نه‌بوون���ی‌ خزمه‌تگوزاری‌و پش���تگوێ‬

‫‪46‬‬

‫خس���تنی‌ گونده‌كانه‌وه‌یه‌‪ .‬پاشان گرنگیه‌كی‌ زۆر‬ ‫ده‌درێت به‌ ش���اره‌ گ���ه‌وره‌كان‪ .‬ئه‌و ڕیكالمانه‌ ‌‬ ‫ی‬ ‫ده‌كرێت بۆ ش���اره‌ گه‌وره‌كان‪ .‬دروس���ت كردنی‌‬ ‫گوندی‌ ئه‌ڵمان���ی‌‌و ئینگلیزی‌‌و لوبنانی‌‌و‪..‬هتد‪ .‬كه‌‬ ‫ده‌یانه‌وێت هاوش���ێوه‌ی‌ ئه‌و گوندانه‌ لێره‌ كۆپی‌‬ ‫بكه‌ن‪ .‬گوندێك جودا له‌س���یما ش���اعیرانه‌كه‌ی‌‪.‬‬ ‫جودا له‌سروشته‌ سروشتیه‌كه‌ی‌ خۆی‌‪.‬‬ ‫تۆنیس ده‌ڵێت «كۆمه‌ڵگای‌ گوندنش���ین هێمای‌‬ ‫كۆمه‌ڵگایه‌ك���ی‌ ئایدیالیه‌ كه‌ پڕ له‌ژیان‌و پیرۆزی‌‌و‬ ‫هاوكاری‌‌و ڕێككه‌وتن‌و ڕاستگۆییه‌»‪ .‬به‌الم هه‌موو‬ ‫ئ���ه‌م گوندانه‌ی‌ ئێس���تا ده‌یانبینین له‌ڕاس���تیدا‬ ‫ده‌ره‌نجام���ی‌ ش���ه‌ڕی‌ س���ه‌رمایه‌داران‌و كۆمپانیا‬ ‫بیان���ی‌و ناوخۆییه‌كان���ه‌و بۆ قازان���ج‌و كێبڕكی‌‌و‬ ‫په‌یڕه‌و كردن���ی‌ بیری‌ س���ه‌رمایه‌داریی‌ هاتونه‌ته‌‬ ‫كایه‌وه‌‪ .‬ئه‌گه‌رچی‌ له‌كوردس���تاندا گوند شوێنێك‬ ‫بوو خه‌رجی‌‌و خۆراكی‌ شاری‌ دابین ده‌كرد‪ .‬كه‌چی‌‬ ‫ئه‌مڕۆ له‌شاره‌وه‌ خۆراكی‌ بۆ دێت‪ .‬شوێنی‌ زێد بوو‬ ‫ئێسته‌ بووه‌ به‌چۆالیی‌‪ .‬ئه‌گه‌ر چاوێك به‌جیهاندا‬ ‫بخشێنین ده‌بینین گوند گرنگیه‌كی‌ گه‌وره‌ی‌ هه‌یه‌‬ ‫له‌بنیاتی‌ ژێرخانی‌ ئابوری‌ هه‌ر والتێكدا‪.‬‬ ‫له‌كوردس���تاندا ئاب���ووری‌ ب���ه‌كار ده‌هێنرێت بۆ‬

‫سیاس���ه‌ت كردن‪ .‬وات���ه‌ داهاتێك���ی‌ زۆر خه‌رج‬ ‫ده‌كرێ���ت له‌پێن���او پڕوپاگه‌نده‌ی‌ نێ���وان پارت ‌ه‬ ‫ده‌سه‌التداره‌كان‪ .‬نه‌ك سیاس���ه‌ت به‌كاربهێنرێت‬ ‫ب���ۆ ئابوری‌ ك���ردن‪ .‬وات���ه‌ ڕێ���گا‌و پیالنی‌ نوێ‌‬ ‫به‌كارناهێنرێت ب���ۆ ئابوری‌ ك���ردن‪ ،‬به‌كه‌مترین‬ ‫تێچ���ون زۆرتری���ن قازان���ج به‌ده‌س���تبهێنرێت‪.‬‬ ‫خه‌ڵكێك���ی‌ زۆر كۆچی‌ پێ‌ كراوه‌ بۆ ش���اره‌كان‪.‬‬ ‫له‌پێناو ده‌س���تكه‌وتێكی‌ ماددی‌ كه‌م‪ .‬وه‌ك ملین‬ ‫ده‌ڵێت «ئه‌و كاته‌ی‌ كه‌ حكومه‌ت گوندنشینه‌كانی‌‬ ‫پاڵنا بۆ سه‌ربازگه‌كان له‌شاره‌كان ئه‌و كاته‌ كۆچ‬ ‫كردن دوو به‌رامبه‌ر زیاد ده‌كات»‪.‬‬ ‫ده‌توانرێت به‌سیاسه‌تی‌ ئابوری‌‪ ،‬ئابوری‌ سیاسی‌‬ ‫به‌ده‌س���تبهێنریت هه‌روه‌ك چاره‌س���ه‌ری‌ كێشه‌ی‌‬ ‫ئابوری‌ خۆی‌ له‌خۆیدا ده‌س���تكه‌وتێكی‌ سیاسیه‌‪.‬‬ ‫دیارده‌یه‌ك���ی‌ ت���ر ئه‌وه‌ی���ه‌‪ ،‬ئه‌م���ڕۆ پێكهێنانی‌‬ ‫خێزانیش پێویس���تی‌ به‌ش���ار هه‌یه‌‪( .‬ش���ووی‌‬ ‫پێناك���ه‌م ت���ا نه‌مبات بۆ ش���ار)‪ ،‬كێش���ه‌یه‌كی‌‬ ‫كۆمه‌الیه‌تی‌‌و ده‌روونیه‌ كه‌ پاكتاوی‌ گوندنشینیی‌‬ ‫كردووه‌!‪ .‬به‌هۆی‌ كه‌مبون���ه‌وه‌ی‌ كۆچی‌ ده‌ره‌كی‌‬ ‫به‌تایبه‌ت له‌نێو گه‌نجانی‌ گوند‌و ش���ارۆچكه‌كان‪.‬‬


‫بازرگانی‌و پیشەسازی‬

‫كۆمپانیا ‌ی بیانی‌‌و‬ ‫یاسا ‌ی وه‌به‌رهێنان‬ ‫نه‌وزاد غه‌فور ره‌باتی‬ ‫ی له‌هه‌م���وو‬ ‫ی بیان��� ‌‬ ‫بێگوم���ان دی���ارده‌ی‌ س���ه‌رمایه‌گوزار ‌‬ ‫ێ‬ ‫ی ئه‌مه‌و ‌‬ ‫ی گه‌شه‌س���ه‌ندنی‌ ئابورییه‌‪ ،‬ئه‌وه‌ ‌‬ ‫واڵتێكدا نیشانه‌ ‌‬ ‫ی بكه‌م ئه‌و یاس���ایه‌یه‌ ك���ه‌ كاری‌ وه‌به‌رهێنان‌و‬ ‫لێره‌دا باس��� ‌‬ ‫ی كوردس���تاندا‪.‬‬ ‫س���ه‌رمایه‌گوزاری‌ بیانی‌ رێكده‌خات له‌هه‌رێم ‌‬ ‫ی یاسای‌ وه‌به‌رهێنان‪ ،‬له‌كوردستاندا سه‌رمایه‌دارو‬ ‫دیار‌ه به‌پێ ‌‬ ‫وه‌به‌رهێن���ی‌ بیانی‌‌و ناوخۆ وه‌ك یه‌ك س���ه‌یر ده‌كرێن‌و هیچ‬ ‫ی‬ ‫جیاوازیی���ه‌ك ناك���رێ‌ له‌نێوانیان���دا‪ ،‬وه‌به‌رهێنه‌رێكی‌ بیان ‌‬ ‫ی هه‌یه‌!‬ ‫ی كوردس���تان ‌‬ ‫ی هاواڵت ‌‬ ‫ی وه‌به‌رهێنه‌رێك ‌‬ ‫هه‌مان ماف��� ‌‬ ‫ی كورد دروس���تكردوو‌ه ك ‌ه‬ ‫ی هاواڵت ‌‬ ‫ی ال ‌‬ ‫ئه‌مه‌ش پرس���یارێك ‌‬ ‫بۆچ���ی‌ مافی‌ هاواڵتییوون له‌م ب���واره‌دا ره‌چاو ناكرێت؟ ئایا‬ ‫ی‬ ‫ره‌وایه‌ وه‌به‌رهێنه‌رێكی‌ بیان���ی‌ هه‌مان مافی‌ وه‌به‌رهێنه‌رێك ‌‬ ‫ی‬ ‫ی هه‌بێت؟! به‌مه‌رجێك خۆم���ان چه‌ندین وه‌به‌رهێن ‌‬ ‫ك���ورد ‌‬ ‫ی‬ ‫ی بازرگان‌و س���ه‌رمایه‌دار ‌‬ ‫ی دارای ‌‬ ‫به‌توانامان هه‌ب���ێ‌‌و توانا ‌‬ ‫ك���ورد به‌ئه‌ندازه‌یه‌ك به‌رز بووه‌بێته‌و‌ه ك ‌ه ئه‌ركی‌ هه‌مان ئه‌و‬ ‫ی‬ ‫ی پێڕاپه‌ڕێنرێت كه‌ ده‌درێن به‌وه‌به‌رهێنه‌رێك ‌‬ ‫كارو پڕۆژان���ه‌ ‌‬ ‫بیانی‌!‬ ‫من وه‌ك وه‌به‌رهێن���ه‌رو هاواڵتییه‌كی‌ هه‌رێمی‌ كوردس���تان‪،‬‬ ‫ی نوێ‌ رێكبخرێت كه‌ ئه‌م‬ ‫پێش���نیازی‌ ئه‌و‌ه ده‌كه‌م یاس���ایه‌ك ‌‬ ‫خااڵنه‌ی‌ خواره‌وه‌ی‌ تیا ره‌چاو بكرێت‪:‬‬ ‫ی تیا ره‌چاو‬ ‫ی وه‌به‌رهێنه‌رو بازرگان‌و هاواڵتیان ‌‬ ‫‪1‬ـ به‌رژه‌وه‌ند ‌‬ ‫ی‬ ‫بكرێت‪ ،‬ئه‌م ڕه‌چاوكردنه‌ ده‌ش���ێت له‌سه‌ر بنه‌مای‌ هاوبه‌ش ‌‬ ‫(ش���راكت) بێ���ت‪ ،‬كه‌ بكرێت به‌م���ه‌رج هه‌ر س���ه‌رمایه‌دارو‬ ‫وه‌به‌رهێنه‌رێكی‌ بیانی‌‪ ،‬هاوبه‌شێكی‌ ناوخۆیی‌ هه‌بێت‪.‬‬ ‫‪2‬ـ ئه‌و س���ێكته‌رانه‌ دی���اری‌ بكرێن كه‌ وا پێویس���ت ده‌كات‬ ‫ی‬ ‫ی به‌ش���داریان تیا ب���كات‪ ،‬نه‌ك وه‌ك ئه‌و‌ه ‌‬ ‫كۆمپانیای‌ بیان ‌‬ ‫ی هه‌رێمی‌ كوردس���تاندا‬ ‫ئه‌م���ڕۆ ده‌یبینین كه‌ له‌سه‌رتاس���ه‌ر ‌‬ ‫ی بیان���ی هه‌م���وو كارو پیش���ه‌یه‌ك ده‌كه‌ن‪،‬‬ ‫وه‌به‌رهێن���ه‌ر ‌‬ ‫هه‌ر له‌كاری‌ تاك فرۆش���ی‌‌و دوكانداریی���ه‌وه‌ بگر‌ه تا ده‌گات‬ ‫ی هه‌موو‬ ‫به‌گه‌وره‌ترین پڕۆژه‌و له‌فه‌رمانگه‌كانیش���دا به‌ش���دار ‌‬ ‫جۆره‌ ته‌نده‌رێك ده‌كه‌ن‪.‬‬ ‫ی‬ ‫‪3‬ـ هه‌ندێ���ك پ���ڕۆژ‌هی‌ وه‌به‌رهێن���ان ناون���راون پ���ڕۆژه‌ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی تایبه‌تیان هه‌ی���ه‌‪ ،‬به‌تایبه‌ت ‌‬ ‫(س���تراتیجی‌)‌و ئیمتیازات��� ‌‬ ‫له‌ته‌ملیك كردنی‌ زه‌وییه‌كه‌دا‪ ،‬به‌اڵم تا ئێس���تا له‌یاس���اكه‌دا‬ ‫ی س���تراتیجی‌) نه‌ك���راوه‌‪ .‬پێویس���ت ‌ه‬ ‫پێناس���ه‌ی‌ (پ���ڕۆژ‌ه ‌‬ ‫ی بۆ بكرێت‬ ‫پێناسه‌كه‌ی‌ دیاریبكرێت نه‌ك چه‌ندین لێكدانه‌و‌ه ‌‬ ‫تا بڕیار بدرێت پڕۆژه‌كه‌ ستراتیژییه‌ یان نا‪.‬‬ ‫ی‬ ‫ئاماره‌كان ده‌ریانخستووه‌‪ ،‬بازرگانی‌ له‌هه‌موو بواره‌كاندا جوڵ ‌ه ‌‬ ‫به‌رچاوی‌ تیا ده‌ركه‌وتووه‌‪ ،‬ئه‌م ئامارانه‌ ده‌ریده‌خه‌ن ك ‌ه له‌‪%90‬‬ ‫ی‬ ‫ی بازرگان‌و وه‌به‌رهێن ‌‬ ‫ی به‌ده‌ست ‌‬ ‫وه‌به‌رهێنان‌و ‪ %100‬بازرگان ‌‬ ‫ی نه‌یتوانیو‌ه ئه‌و رۆڵ ‌ه‬ ‫ی بیان ‌‬ ‫خۆماڵییه‌وه‌ن‪ ،‬كه‌وات ‌ه كۆمپانیا ‌‬ ‫ی وه‌به‌رهێنان‬ ‫چاوه‌ڕوانك���راوه‌ بگێڕێت ك ‌ه له‌پێناویدا یاس���ا ‌‬ ‫هاتووه‌ت ‌ه كایه‌وه‌‪ ،‬زۆرجار به‌ئه‌زمونیش ده‌ركه‌وتوو‌ه كۆمپانیا‬ ‫بیانیه‌كان نه‌یانتوانیوه‌ ئه‌و پڕۆژ‌ه پیشه‌سازی‌‌و كشتوكاڵیان ‌ه‬ ‫ئه‌نج���ام بده‌ن ك���ه‌ ئه‌ركی‌ جێبه‌جێكردنیان پێس���پێردراوه‌‪،‬‬ ‫به‌ڵكو زۆربه‌یان له‌س���ه‌ر ده‌ستی‌ وه‌به‌رهێنی‌ خۆماڵی ئه‌نجام‬ ‫ێ بۆ‬ ‫ی نو ‌‬ ‫ی ئه‌وه‌ ده‌كه‌م یاسایه‌ك ‌‬ ‫دراوه‌‪ ،‬له‌به‌رئه‌وه‌ پێش���نیاز ‌‬ ‫ی كۆمپانیای‌ بیانی‌ دابڕێژرێت‪.‬‬ ‫كار كردن ‌‬ ‫ژمارە ‪ * ٥‬هاوینی ‪www.sulccu.com * ٢٠١١‬‬

‫‪49‬‬


‫بازرگانی‌و پیشەسازی‬

‫چه‌ند الپه‌ڕه‌یه‌ك ‌ی دێرین‪...‬‬ ‫دالوه‌ر عه‌لی‌ سۆفی‌‬ ‫کاتێ دانیش���تویه‌کی ئه‌مڕۆی ش���اری سلێمانی‬ ‫ب���ه‌ده‌م ته‌له‌فونکردن���ه‌وه‌ به‌مۆبایل��� ‌ه جی ‌پی‬ ‫‌ئێس���ه‌که‌ی الپتۆپه‌ بێته‌له‌که‌ی دائه‌گیرسێنیت‪،‬‬ ‫له‌وانه‌یه‌ نه‌زانێت که‌ س���ه‌راپای ئ���ه‌م داهێنان ‌ه‬ ‫جه‌نج���ا‌ڵ‌و ئاڵۆزان ‌ه مه‌حاڵ بوو ژیانی رۆژانه‌مانی‬ ‫به‌و شێوه‌ی ‌ه ساده‌و ئاسان بکردای ‌ه ئه‌گه‌ر پێشتر‬ ‫داهێنانێکی س���اکارتر له‌دایک نه‌بوایه‌‪ :‬نووسین‪.‬‬ ‫له‌زادگای نووس���ینه‌و‌ه «س���ۆمه‌ر» ت���ا ئه‌گات ‌ه‬ ‫به‌نده‌ره‌کانی بازرگان ‌ه فینیقییه‌کان له‌رۆژهه‌اڵتی‬ ‫ده‌ریای س���پیی ناوه‌ڕاس���ت‪ ،‬ئارامییه‌کان جۆر‌ه‬ ‫ئه‌لفوبێیه‌کیان داهێن���ا که‌ بوو به‌بنچینه‌ی چوار‬ ‫ئه‌لفوبێی تر‪ :‬عیبری‪ ،‬یۆنانی‪ ،‬التینی‌و عه‌ره‌بی‪.‬‬ ‫واتا ئ���ه‌وه‌ی زۆرب���ه‌ی زۆری دانیش���توانی ئه‌م‬ ‫س���ه‌رزه‌مین ‌ه ئه‌مڕۆ پێیده‌خوێننه‌وه‌و ده‌نووسن‪.‬‬ ‫ئ���اوا شارس���تانیی س���ه‌ده‌ی بیس���ت‌و یه‌که‌م‬ ‫به‌ڕاده‌یه‌ک���ی بێکۆتا ق���ه‌رزاری ئ���ه‌و بازرگانه‌و‬ ‫خه‌مخواردنی لیسته‌گریی کااڵکانیانه‌‪.‬‬ ‫ساڵی ‪ 1404‬ده‌مێ کڵێس ‌ه سه‌رقاڵی مۆنۆپلکردنی‬ ‫ده‌س���ه‌اڵت ب���وو له‌س���ه‌راپای ئه‌وروپ���ادا‪،‬‬ ‫بازرگانه‌کان���ی به‌ن���ده‌ری «برێم���ن»ی س���ه‌ر‬ ‫ده‌ری���ای باکوور په‌یکه‌رێکی ش���ا «رۆالند»یان‬ ‫له‌بازاڕی ش���اره‌که‌داو به‌رامبه‌ر به‌کاتێدرایه‌که‌ی‬ ‫قوتکرده‌وه (ئێس���تایش ماوه‌!‌) ک���ه‌ په‌یامێکی‬ ‫س���اده‌ی ئه‌دا به‌بیستن‪ :‬کڵێسه‌ نه‌خه‌ڵه‌تابێ زۆر‬ ‫له‌خ���ۆی بایی بێت؛ ئه‌گینا ده‌س���ه‌اڵتی دنیایی‪،‬‬ ‫واتا شمش���ێره‌که‌ی ش���ا رۆالند ته‌مێی ئه‌کات!‬ ‫هه‌ر نزیکه‌ی په‌نجا س���اڵ له‌م س���نگده‌رپه‌ڕاندن ‌ه‬ ‫(‪ )1451‬پاشتر‪ ،‬ردێن سپییه‌کانی ئه‌م بازرگانان ‌ه‬ ‫ده‌سته‌یه‌کیان له‌خۆیان ده‌سنیشانکرد بۆ ئه‌وه‌ی‬ ‫ببێته‌ نوێنه‌ریان له‌ئه‌نجومه‌نی ش���اری برێمنداو‪،‬‬ ‫داکۆکی له‌به‌رژه‌وه‌ندییان بکات‪ .‬ئه‌م ده‌س���ته‌ی ‌ه‬ ‫ک ‌ه پاشتر ب ‌ه ‪ Collegium Seniorum‬ناوی‬ ‫ده‌رکرد‪ ،‬به‌یه‌که‌م رێکخراوی پیش���ه‌یی دائه‌نرێ‪.‬‬ ‫به‌اڵم یه‌که‌م هۆبه‌ی بازرگان���ی له‌به‌نده‌رێکی تر‬ ‫له‌دایکبوو‪ ،‬ئه‌ویش له‌«مارس���ێی»ی فه‌ره‌نسیی‬ ‫سه‌ر ده‌ریای سپییه‌ له‌ساڵی ‪1599‬دا‪.‬‬ ‫له‌رۆژهه‌اڵتی ناوه‌ڕاستدا یه‌که‌م هۆبه‌ی بازرگانی‌و‬ ‫پیشه‌س���ازی س���اڵی ‪ 1885‬له‌ش���اری حه‌ڵه‌ب‬ ‫هات��� ‌ه به‌رمه‌یدان‪ .‬له‌پاش ئ���ه‌وه‌ی ک ‌ه کۆلۆنیال ‌ه‬ ‫ئینگلی���زه‌کان ئ���ه‌م واڵته‌ی���ان هه‌ڵپڕووزاند ک ‌ه‬ ‫به‌عێراق ناسراوه‌‪ ،‬هۆبه‌ی بازرگانیی به‌غدا ساڵی‬ ‫‪ 1926‬دام���ه‌زرا‪ .‬له‌کوردس���تاندا گه‌لێ پاش���تر‪،‬‬ ‫واتا دامه‌زراندنی هۆبه‌یه‌کی بازرگانی تا س���اڵی‬ ‫‪1967‬ی تی���ا دوائه‌ک���ه‌وێ‪ ،‬ک ‌ه ئه‌ویش س���اڵی‬ ‫چاوپشکووتنی ژووری بازرگانیی سلێمانییه‌‪.‬‬ ‫له‌‪11‬ی مایس���ی ‪1967‬دا‪ ،‬بازرگانه‌کانی سلێمانی‬ ‫ده‌س���ته‌یه‌کی دامه‌زرێنه‌ری���ان پێکهێن���ا ک ‌ه له‌و‬

‫‪48‬‬

‫رۆژه‌دا یه‌ک���ه‌م کۆبوون���ه‌وه‌ی به‌ئه‌نجام گه‌یاند‪.‬‬ ‫کۆبوونه‌وه‌ی دووه‌م له‌‪25‬ی ته‌ممووزی هه‌مانساڵدا‬ ‫به‌ستراو‪ ،‬له‌‪2‬ی ئه‌یلوولی هه‌ر ئه‌و ساڵه‌دا یه‌که‌م‬ ‫ئه‌نجومه‌ن هه‌ڵبژێردرا‪ ،‬ک���ه‌ یه‌که‌م کۆبوونه‌وه‌ی‬ ‫خۆی هه‌ر له‌رۆژی هه‌ڵبژاردنه‌که‌دا راپه‌ڕاند‪.‬‬ ‫تێڕامانه کاتێ ئه‌مڕۆ پ���اش چل‌و چوار‬ ‫‌‌‬ ‫مای���ه‌ی‬ ‫ساڵ مه‌حزه‌ری کۆبوونه‌وه‌کانی یه‌که‌م ئه‌نجومه‌ن‬ ‫ئه‌خوێنین���ه‌وه‌‪ ،‬ئه‌وه‌ س���ه‌رنجمان رائه‌کێش���ێ‬ ‫ک���ه‌ بازرگانه‌کان له‌و س���ه‌رده‌مه‌دا به‌رژه‌وه‌ندیی‬ ‫ش���اره‌که‌یان خس���تۆت ‌ه پێش قازانجی گیرفانی‬ ‫خۆیانه‌وه‌‪ .‬فه‌رموو با پێکه‌وه‌ چاوێ به‌مه‌حزه‌ری‬ ‫چواره‌م کۆبوونه‌وه‌ی ئه‌نجومه‌ندا بخش���ێنین‪ ،‬ک ‌ه‬ ‫له‌‪14‬ی ئه‌یلوولی ‪1967‬دا به‌ستراوه‌‪:‬‬ ‫له‌به‌رئه‌وه‌ی س���ه‌ره‌ک وه‌زیرانی ئه‌و س���ه‌رده‌م ‌ه‬ ‫نیازی بووه‌ س���ه‌ر له‌س���لێمانی بدا‪ ،‬ئه‌نجومه‌نی‬ ‫هۆب���ه‌ی بازرگانی���ی س���لێمانی بڕی���اری داو‌ه‬ ‫مێمێراندۆمێکی بخاته‌ به‌رچ���او‪ .‬به‌داخه‌وه‌ بیرم‬ ‫نایه‌ س���ه‌ره‌ک وه‌زیرانی ئه‌و ده‌مه‌ چ نموونه‌یه‌ک‬ ‫بووه‌؛ تایه‌ر یه‌حی���ا‪ ،‬ئه‌وڕه‌حمان به‌زاز یا ناجی‬ ‫تالب چ باک‪ ،‬گرنگ ئه‌وه‌ی ‌ه کاتێ ئه‌مڕۆ خاڵه‌کانی • رێگاوبانی نێوان شاری سلێمانی‌و شارۆچکه‌کانی‬ ‫ئه‌و مێمێراندۆم��� ‌ه یه‌ک ‌ه به‌یه‌ک��� ‌ه ئه‌خوێنینه‌و‌ه ده‌وروپشتی مایه‌ی به‌زه‌یین‪ .‬بووژانه‌وه‌ی ‌ه ئه‌گه‌ر‬ ‫هه‌ستێ دامانئه‌گرێ‪ ،‬ئه‌ویش رێزنان ‌ه له‌وانه‌ی له‌و ئه‌و رێگایان��� ‌ه قیرتاوکرێ���ن‪( .‬بیگومان به‌عس‬ ‫رۆژگاره‌‌دا هۆنیویانهت���ه‌‌وه‌‪ .‬خاڵه‌کان بریتین له‌م ئه‌م خاڵه‌ی به‌زی���اده‌وه‌ هێنای ‌ه دی‪ ،‬به‌اڵم نه‌ک‬ ‫بابه‌تانه‌ی الی خواره‌وه‌‪:‬‬ ‫ب���ۆ ئه‌وه‌ی کورد س���وودی لێوه‌رگرێ‪ ،‬به‌ڵکو بۆ‬ ‫تووتن‬ ‫‌می‬ ‫ه‬ ‫‌ره‬ ‫ه‬ ‫ب‬ ‫‌دا‬ ‫ه‬ ‫س���اڵ‬ ‫• له‌به‌رئ���ه‌وه‌ی ل���ه‌و‬ ‫ئاس���انکردنی هاتوچۆی تانک‌و زرێپۆش���ه‌کانی‬ ‫‌ل���ێ‬ ‫ه‬ ‫گ‬ ‫تووتنچان���دن‬ ‫‌کان���ی‬ ‫له‌ژم���اره‌ی‌ ئیجازه‬ ‫خۆی!)‬ ‫که‬ ‫‌کا‬ ‫ه‬ ‫ئ‬ ‫پێش���نیار‬ ‫‌ن‬ ‫ه‬ ‫‌نجوم‬ ‫ه‬ ‫ئ‬ ‫زیات���ر بووه‪ ،‬بۆی ‌ه‬ ‫• به‌ددال���ه‌ی ئوتوماتیکیی س���لێمانی کاری تیا‬ ‫تشرینی‬ ‫‌مانگی‬ ‫ه‬ ‫ل‬ ‫‌و‬ ‫ێ‬ ‫پێشخر‬ ‫‌حس���کردن‬ ‫واد‌هی‌ فه‬ ‫وه‌س���تاوه‌‪ ،‬له‌به‌رژه‌وه‌ندیی گش���ت الیه‌ک ‌ه ئه‌گه‌ر‬ ‫ه‬ ‫‌‬ ‫ک‬ ‫‌بێ‬ ‫ه‬ ‫ئ‬ ‫خۆیش���ی‬ ‫جێی‬ ‫کار‪.‬‬ ‫ه‬ ‫‌‬ ‫‌وێت‬ ‫ه‬ ‫بک‬ ‫ه‬ ‫‌‬ ‫یه‌که‌مه‌و‬ ‫س���ه‌رله‌نوێ خه‌مخواردن���ی تازه‌بکرێته‌وه‌‪( .‬ئه‌م‬ ‫ه‬ ‫‌‬ ‫‌و‬ ‫ه‬ ‫‌ڕێن‬ ‫ه‬ ‫‌گ‬ ‫ه‬ ‫ئ‬ ‫‌ت���اڵ‬ ‫ه‬ ‫ب‬ ‫‌س���تی‬ ‫ه‬ ‫‌د‬ ‫ه‬ ‫ب‬ ‫‌ی‬ ‫ه‬ ‫جوتیاران‬ ‫ئه‌و‬ ‫پرۆژه‌ی ‌ه له‌س���اڵی ‪1974‬دا ته‌واو کرا‪ ،‬له‌کاتێکدا‬ ‫‌‪.‬‬ ‫ه‬ ‫‌و‬ ‫ه‬ ‫بکرێن‬ ‫‌بوو‬ ‫ه‬ ‫‌ر‬ ‫قه‬ ‫ک ‌ه پێویس���تیی شاره‌ک ‌ه بۆ هێڵی ته‌له‌فۆن له‌چاو‬ ‫‌‪.‬‬ ‫ه‬ ‫‌ک‬ ‫ه‬ ‫‌شار‬ ‫ه‬ ‫ل‬ ‫بانقێک‬ ‫لقی‬ ‫‌ی‬ ‫ه‬ ‫‌و‬ ‫ه‬ ‫کردن‬ ‫•‬ ‫س���اتی نه‌خشه‌کێش���انیدا له‌کۆتایی په‌نجاکاندا‬ ‫بازرگانانی‬ ‫کوردستان‪،‬‬ ‫باری‬ ‫پش���ێویی‬ ‫‌ر‬ ‫ه‬ ‫‌ب‬ ‫ه‬ ‫ل‬ ‫•‬ ‫چه‌ند قاتێ په‌ره‌ی سه‌ندبوو!)‬ ‫‌‪.‬‬ ‫ه‬ ‫کراو‬ ‫‌ق‬ ‫ه‬ ‫‌ره‬ ‫ه‬ ‫د‬ ‫بێدادییان‬ ‫‌‬ ‫ن‬ ‫بوو‬ ‫مافخ���وراو‬ ‫کورد‬ ‫• بنیاتنانی نه‌خۆش���خانه‌ی گش���تیی سلێمانی‬ ‫ی ئه‌م‬ ‫ئه‌نجومه‌ن پێش���نیار ئه‌کا ک��� ‌ه به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تیی به‌نیوه‌ناچڵی جێهێڵ���راوه‪ .‬تێهه‌ڵچوونه‌و‌ه ‌‬ ‫هاورده‌ی گش���تی له‌بواری به‌خش���ینی مۆڵه‌تی پرۆژه‌یه‌ مایه‌ی رێزو ساڵوی ئه‌نجومه‌ن ئه‌بێت‪.‬‬ ‫هاورده‌کردندا بازرگانه‌ کورده‌کان له‌چاو شارانی • نه‌هێشتنی «ضریب ‌ه الدفاع الوطنی»و «إغاث ‌ه‬ ‫ناکوردا پێشخاو‪ ،‬نۆبه‌بڕییان بۆ بکا‪.‬‬ ‫متض������رری الفیضان»‪( .‬ب���اوه‌ڕ ناکه‌م که‌س له‌و‬ ‫دانراون‪،‬‬ ‫چنین‬ ‫• به‌ردی بناغه‌ی کارگه‌ی شه‌کرو‬ ‫رۆژانه‌دا بیری مابێ مه‌به‌س���ت له‌کام الفاو بوو‌ه‬ ‫‌ن‬ ‫ه‬ ‫‌نجوم‬ ‫ه‬ ‫ئ‬ ‫‌‪.‬‬ ‫ه‬ ‫‌س���تاو‬ ‫ب���ه‌اڵم کارکردنیان تی���ا وه‬ ‫خه‌ڵک���ی بچن به‌هان���ای لێقه‌وامانیی���ه‌وه‌‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫‌ی‬ ‫ه‬ ‫‌(کارگ‬ ‫‌‪.‬‬ ‫ه‬ ‫‌و‬ ‫ه‬ ‫زیندووکرێن‬ ‫پێیباش ‌ه ئه‌م پرۆژانه‌‬ ‫حکوم���ه‌ت بی���ری ماب���وو عاله‌مه‌ک ‌ه ب���ه‌رده‌وام‬ ‫چیی‬ ‫چنین‬ ‫‌ی‬ ‫ه‬ ‫کارگ���‬ ‫‌اڵم‬ ‫ه‬ ‫ب‬ ‫ش���ه‌کر ته‌واو ک���را‪،‬‬ ‫بڕه‌تێنێته‌وه‌!)‬ ‫به‌سه‌رهات؟)‬ ‫• قوتابخانه‌‪ ،‬قوتابخانه‌‪ ،‬قوتابخانه‌‪...‬‬ ‫‌سڵیمانی‬ ‫ه‬ ‫ل‬ ‫‌عات‬ ‫ه‬ ‫موبای‬ ‫‌تی‬ ‫ه‬ ‫‌ح‬ ‫ه‬ ‫‌سڵ‬ ‫ه‬ ‫م‬ ‫‌کانی‬ ‫• وه‌کیله‬ ‫رۆژی ئه‌مڕۆیش کاتێ ئه‌م الپه‌ڕ‌ه تۆزلێنیشتوان ‌ه‬ ‫‌من‪.‬‬ ‫ه‬ ‫ک‬ ‫ه‬ ‫‌‬ ‫‌و‬ ‫ه‬ ‫‌ک‬ ‫ه‬ ‫شار‬ ‫دانیش���توانی‬ ‫‌ی‬ ‫ه‬ ‫ژمار‬ ‫له‌رووی‬ ‫ئه‌خوێنمه‌وه‌ تاق ‌ه کارێکم له‌ده‌س���تدێ‪ :‬ره‌حمه‌ت‬ ‫بۆ‬ ‫زیادکرێ‬ ‫‌یان‬ ‫ه‬ ‫ژمار‬ ‫ه‬ ‫‌‬ ‫ک‬ ‫ه‬ ‫‌‬ ‫‌جێی‬ ‫ه‬ ‫ب‬ ‫پێی‬ ‫‌ن‬ ‫ه‬ ‫ئه‌نجوم‬ ‫بنێرم بۆ ئه‌و جوامێرانه‌ی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ ک ‌ه چیتر‬ ‫تاک‪.‬‬ ‫‌دی‬ ‫ه‬ ‫س‬ ‫کۆو‪،‬‬ ‫‌نجای‬ ‫ه‬ ‫پ‬ ‫‌نجا؛‬ ‫ه‬ ‫پ‬ ‫سه‌دو‬ ‫له‌ریزی زیندواندا نه‌م���اون‌و‪ ،‬ئاواتی ته‌مه‌ندرێژی‬ ‫‌م‬ ‫ه‬ ‫ئ‬ ‫‌ناڵێنێ‪.‬‬ ‫ه‬ ‫ئ‬ ‫ه‬ ‫‌‬ ‫‌و‬ ‫ه‬ ‫بێئاویی‬ ‫‌ست‬ ‫ه‬ ‫‌د‬ ‫ه‬ ‫ب‬ ‫س���لێمانی‬ ‫•‬ ‫بۆ ئه‌وانی تر بخوازم‪ .‬به‌هیوای ئه‌وه‌ی نه‌وه‌کانی‬ ‫‌ویش‬ ‫ه‬ ‫ئ‬ ‫‌رکرێ‪،‬‬ ‫ه‬ ‫‌س‬ ‫ه‬ ‫چار‬ ‫‌کرێ‬ ‫ه‬ ‫ئ‬ ‫‌‬ ‫ه‬ ‫‌گریس���‬ ‫ه‬ ‫ن‬ ‫ه‬ ‫‌‬ ‫کێش‬ ‫داهاتویش به‌رێ���زه‌وه‌ یادی ئێم���ه‌ی بازرگانانی‬ ‫به‌راکێشانی ئاو له‌ده‌ریاچه‌ی دوکانه‌و‌ه به‌بۆری‪ .‬ئه‌مڕۆ بکه‌نه‌وه‪‌.‬‬

‫بازرگانی سااڵنی زوو‬ ‫بەرژەوەندی شاریان‬ ‫دەخستە پێش‬ ‫قازانجی گیرفانی‬ ‫خۆیانەوە‬


‫بازرگانی‌و پیشەسازی‬

‫ی‬ ‫ی پاد»‪ ،‬كۆتایی‌ مانگی‌ رابردوو به‌هۆ ‌‬ ‫ی فۆن»‌و «ئا ‌‬ ‫ی «ماكنتۆش»‌و «ئا ‌‬ ‫ی ئامێره‌ به‌ناوبانگه‌كان ‌‬ ‫س���تیڤ جۆبز‪ ،‬دامه‌زرێنه‌ری‌ كۆمپانیای‌ ئه‌پ ‌ڵ ‪‌Apple‬و داهێنه‌ر ‌‬ ‫ی ‪ Apple‬كێشایه‌وه‌‪ ،‬ئه‌و یه‌كێكه‌ له‌هه‌ره‌ بلیمه‌ته‌كانی‌ جیهان‌و كه‌سایه‌تییه‌كی‌ هه‌ر‌ه دیاری‌ نوخبه‌ی‌ ئه‌مه‌ریكییه‌‪.‬‬ ‫نه‌خۆشییه‌وه‌ ده‌ستی‌ له‌به‌ڕێوه‌به‌رێتی‌ كۆمپانیا ‌‬

‫رۆڵ ‌ی نوخب ‌ه لەگەشەکردنی ئابوریدا‬

‫ ‬

‫ ‬

‫ ‬

‫لەتیف کەریم واحید‬ ‫د‪.‬‬ ‫ ‬ ‫مامۆستای ئابوری گەشەکردن‬ ‫لەزانکۆی وێست منستەر لە لەندەن‬ ‫پێشەکی‬ ‫گەشەکردنی ئابوری لەجیهانیکی پڕ لەملمالنێ‌و‬ ‫ڕکەبەریدا پرۆس���ەیەکی زۆر ئاڵوزە‪ .‬به‌تایبه‌تی‬ ‫زۆرج���ار لەڕوانگ���ەی خەڵک���ی س���ادەوە‬ ‫بەشێوەیەکی سادەو س���انا چاوی لێدەکرێت‪.‬‬ ‫بۆ نمونە زۆر کەس وادەزانن کە گەش���ەکردنی‬ ‫ئاب���وری بەتەنها پشتدەبەس���تێت بەهەبوونی‬ ‫س���امانی سروش���تیەوە‪ ،‬یان بەش���ێوەکی تر‪،‬‬ ‫ئەگەر واڵتێک لەسامانی سروشتیدا دەوڵەمەند‬ ‫بێ���ت‪ ،‬خێرات���ر گەش���ەی ئاب���وری دەکات‪.‬‬ ‫لەڕاستیدا ئەزمونی واڵتە گەشەکەرەکان لەنیو‬ ‫سەدەی پێش���وودا بەتەواوی بەپێچەوانەی ئەم‬ ‫ژمارە ‪ * ٥‬هاوینی ‪www.sulccu.com * ٢٠١١‬‬

‫تێگەیش���تنەوەیە‪ .‬بۆ نمون���ە واڵتەکانی وەک‬ ‫ئێران‪ ،‬عێراق‪ ،‬س���عودیە‪ ،‬مەکسیک‪ ،‬بەرازیل‌و‬ ‫زۆر لەواڵتەکان���ی ئەفری���کا زۆر دەوڵەمەن���دن‬ ‫لەسامانە سروش���تیەکاندا‪ ،‬بەاڵم گەشەکردنی‬ ‫ئابوریان زۆر خاوو کەم بووە لەنیو س���ەدەی‬ ‫پێش���ودا‪ .‬بەاڵم واڵتانی وەک ژاپۆن‪ ،‬کۆریای‬ ‫باش���وور‪ ،‬تایلەند‪ ،‬س���ینگاپور‪ ،‬هۆنگ کۆنگ‬ ‫لەڕووی سامانی سروشتیەوە زۆر هەژارن‪ ،‬بەاڵم‬ ‫گەشەکردنی ئابوریان زۆر خێراو بەرچاو بووە‪.‬‬ ‫لەالیەکی ترەوە‪ ،‬پێویستە ئەوە تیبینی بکەین‬ ‫کە گەشەکردنی ئابوری بەتەنها پەیوەست نیە‬ ‫بەهەبوونی دیموکراسیەوە‪ .‬بۆ نموونە‪ ،‬واڵتانی‬ ‫بەزەبروزەنگ‌و تاڕادەیەکی زۆر نا دیموکراس���ی‬ ‫وەک کۆریای باش���وورو تایوان‌و چین گەشەی‬ ‫ئابوریان لەچاو واڵتانی بەناو دیموکراسی وەک‬ ‫هیند زۆر خێراتر بووه‌‪.‬‬ ‫ئەو بەراوردە کورتەی س���ەرەوە لەهەشتاکان‌و‬ ‫نەوەدەکان���ی س���ەدەی پێش���وودا هان���ی‬ ‫ئابوریناسان‌و کۆمەڵناسانیداو‌ه بگەڕێن بەدوای‬ ‫ئەو هۆکارانەی کە بوونەتە مایەی گەشەکردنی‬

‫ئاب���وری هەندی واڵتانی گەش���ەکەرو ئەوانەش‬ ‫کە بونەتە ڕێگر لەڕێی گەشە نه‌کردنی ئابوری‬ ‫هەندێک���ی ت���ردا‪ .‬یەکێك ل���ەو هۆکارانەی کە‬ ‫دەستنیش���ان کراون‌و زۆربەی ئابوریناس���انی‬ ‫گەش���ەکردن لەس���ەری ڕێککەوتوون هەبوونی‬ ‫دەوڵەت���ی گەش���ەکەرە (‪Developmental‬‬ ‫‪.)State‬‬ ‫هه‌رچه‌ن���د‌ه ش���یکردنه‌وه‌و پێناس���ه‌کردنی‬ ‫ده‌وڵه‌ت���ی گه‌ش���ه‌که‌ر پێویس���تی به‌وتارێکی‬ ‫تایبه‌ت‌و تێروته‌س���ه‌ل هه‌یه‌‪ ،‬لێ���ره‌دا ئه‌وه‌ند‌ه‬ ‫به‌س��� ‌ه بڵێین ده‌وڵه‌تی گه‌ش���ه‌که‌ر خه‌سڵه‌ت‌و‬ ‫پێکهێن���ه‌ری تایبه‌ت���ی خۆی هه‌ی���ه‌و زۆرجار‬ ‫واڵتانی س���ه‌رکه‌وتوو له‌بواری گه‌شه‌کردندا له‌و‬ ‫خه‌سڵ ‌هت‌و پێکهێنه‌رانه‌شدا تایبه‌تمه‌ندی خۆیان‬ ‫هه‌یه‪ .‬به‌شێوه‌یه‌کی گشتی ئابوریناسان کۆکن‬ ‫له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی ک ‌ه نموونه‌ی ده‌وڵه‌تی گه‌شه‌که‌ر‬ ‫چه‌ندی���ن پێکهێنه‌ری هه‌یه‪ ،‬ک��� ‌ه گرنگترینیان‬ ‫بوون���ی هه‌ڵب���ژارد‌ه «نوخبه‌«یه‌کی (‪)‌Elite‬‬ ‫داکۆکیکاری ش���ێلگیر‌ه له‌‌س���ه‌ر گه‌شه‌کردنی‬ ‫ئابوری‪.‬‬

‫‪51‬‬


‫بازرگانی‌و پیشەسازی‬

‫سەرمایە‬

‫ی خه‌اڵتی‌ نۆبلی‌ ئابورییه‌‬ ‫ی تایبه‌ت به‌ناساندنی‌ براوه‌كان ‌‬ ‫گۆشه‌یه‌ك ‌‬

‫خه‌اڵت ‌ی نۆبڵ ‌ی ئابور ‌ی ‪2010‬‬ ‫مۆرتنسن‬

‫بیساریدس‬

‫دایمۆند‬

‫ئەو ئابوریناسانەی لەهەوڵی رزگارکردنی مرۆڤ‌و مرۆڤایەتیدان لەچنگی هەژاریی‌‌و بێکاریی‌و قەیرانی ئابوریی‬

‫خه‌اڵت���ی‌ نۆبڵی‌ ئاب���وری‌‪ ،‬له‌س���ه‌ره‌تاوه‌ له‌نێو ئه‌و‬ ‫خه‌اڵتانه‌دا نه‌بوو كه‌ ئه‌لفرێد نۆبل له‌ساڵی‌ ‪1895‬دا‬ ‫رایس���پارد دابه‌ش بكرێن به‌س���ه‌ر ئه‌و كه‌سایه‌تی‌‌و‬ ‫دامه‌زراوانه‌ی‌ به‌بیرو كاره‌كانیان باش���ترین خزمه‌ت‬ ‫به‌مرۆڤایه‌تی‌ ده‌كه‌ن‪ ،‬به‌اڵم س���اڵی‌ ‪ 1968‬به‌بۆنه‌ی‌‬ ‫تێپه‌ڕین���ی‌ ‪ 300‬س���اڵ‌ به‌س���ه‌ر دامه‌زراندنی‌ بانكی‌‬ ‫ناوه‌ندی‌ س���ویددا‪ ،‬كه‌ دێرینتری���ن‌و كۆنترین بانكی‌‬ ‫ناوه‌ن���دی‌ جیهان���ه‌‪ ،‬بڕی���اردرا خه‌اڵتێك���ی‌ دیكه‌ی‌‬ ‫نۆب���ڵ‌ ته‌رخ���ان بكرێت بۆ بواری‌ ئاب���وری‌‌و بدرێت‬ ‫به‌و ئابوریناس���انه‌ی‌ به‌ئایدیا‌و ش���یكاره‌ نوێكانیان‬ ‫له‌هه‌وڵی‌ پێشخستنی‌ زانستی‌ ئابوری‌‌و رزگاركردنی‌‬ ‫مرۆڤ‌و مرۆڤایه‌تیدان له‌چنگ���ی‌ هه‌ژاری‌‌و بێكاری‌‌و‬ ‫قه‌یران���ی‌ ئابوری‌‪ .‬خه‌اڵتی‌ نۆب���ڵ‌‪ ،‬كه‌ به‌هاكه‌ی‌ ‪10‬‬ ‫ملیۆن كرۆنی‌ س���ویدی‌ وات���ه‌ ملیۆنێك‌و ‪ 400‬هه‌زار‬ ‫دۆالره‌‪ ،‬سااڵنه‌ له‌رێوره‌س���مێكی‌ تایبه‌تیدا له‌رۆژی‌‬ ‫‪12‬ی‌ دیسه‌مبه‌ردا به‌سه‌ر كاندیدا براوه‌كاندا دابه‌ش‬ ‫ده‌كرێت‪ ،‬كه‌ س���اڵڕۆژی‌ مردنی‌ ئه‌لفرێد نۆبله‌‪ ،‬ئه‌و‬ ‫پی���اوه‌ به‌ڕه‌چه‌ڵه‌ك س���ویدییه‌ی‌ دینامیتی‌ داهێناو‬ ‫ی سه‌ری‌‬ ‫له‌كۆتایی‌ سه‌ده‌ی‌ رابردوودا به‌وه‌چاخ كوێر ‌‬ ‫نایه‌وه‌و به‌ر له‌مردنی‌ وه‌س���یه‌تی‌ كرد‪ ،‬س���ه‌روه‌ت‌و‬ ‫س���امانه‌ زۆروزه‌به‌نده‌كه‌ی‌ (كه‌ ئه‌وكات ‪ 30‬ملیۆن‬ ‫دۆالر ب���وو)‪ ،‬ته‌رخان بكرێت بۆ خه‌اڵتكردنی‌ هه‌موو‬ ‫ئه‌وانه‌ی‌ كۆمه‌ك به‌پێشخستنی‌ مرۆڤ‌و مرۆڤایه‌تی‌‌و‬ ‫چه‌سپاندنی‌ ئاشتی‌ ده‌كه‌ن له‌سه‌رتاسه‌ری‌ دنیادا‪.‬‬ ‫خه‌اڵت���ی‌ نۆبلی‌ ئابوری‌‪ ،‬هه‌ر له‌س���ه‌ره‌تاوه‌ به‌هۆی‌‬

‫‪50‬‬

‫زۆری‌ ژماره‌ی‌ ئه‌و توێژه‌ر‌و ئابوریناس���انه‌ی‌ ته‌مه‌ن‬ ‫به‌ره‌و پیری‌ بردبوون‪ ،‬به‌س���ه‌ر زی���اد له‌كاندیدێكدا‬ ‫دابه‌ش ك���راوه‌‪ ،‬ده‌ب���وو كۆمیت���ه‌ی‌ خه‌اڵتی‌ تۆبل‬ ‫ده‌س���توبردێك بكات له‌وه‌ی‌ ت���ا له‌ژیاندا ماون رێزو‬ ‫حورمه‌تی���ان لێبنێت‪ .‬دوا خه‌اڵت���ی‌ نۆبلی‌ ئابوری‌‬ ‫(‪ ،)2010‬به‌هاوبه‌ش���ی‌ درا ب���ه‌ ‪ 3‬ئابورین���اس‪2 ،‬‬ ‫ئه‌مه‌ریكی‌‪« :‬پیته‌ر دایمۆند»ی‌ ته‌مه‌ن ‪ 70‬س���اڵ‌‌و‬ ‫«دی���ل مۆرتنس���ن»ی‌ ته‌مه‌ن ‪ 71‬س���اڵ‌‪ ،‬له‌گه‌ڵ‌‬ ‫«كریستۆفه‌ر بیساریدس»ی‌ به‌ریتانی‌ به‌ڕه‌چه‌ڵه‌ك‬ ‫قوبرسی‌ ته‌مه‌ن ‪ 62‬ساڵ‌‪.‬‬ ‫دایمۆند له‌س���ه‌نته‌ری‌ ته‌كنه‌لۆجیای‌ ماساچیۆستس‬ ‫‪ M.A.T‬كار ده‌كاو كه‌سێكی‌ ئه‌كادیمی‌‌و پسپۆڕی‌‬ ‫ب���واری‌ ئاسایش���ی‌ كۆمه‌اڵیه‌ت���ی‌‌و خانه‌نش���ینی‌‌و‬ ‫باجه‌‌و ئابوریناس���ێكی‌ نزیك له‌ئۆبامای‌ س���ه‌رۆكی‌‬ ‫ئه‌مه‌ریكای���ه‌‪ .‬دیل له‌زانكۆی‌ نۆرس وێس���ترن كار‬ ‫ده‌كاو خ���اوه‌ن چه‌ندی���ن تۆژین���ه‌وه‌ی‌ ئه‌زمونییه‌‬ ‫س���ه‌باره‌ت به‌كارلێكردنی‌ سیاس���ه‌ته‌ ئابورییه‌كان‌و‬ ‫ب���ازاڕی‌ كار‪ .‬بیس���اریدس له‌په‌یمان���گای‌ ئابوری‌‌و‬ ‫زانس���تی‌ سیاس���ی‌ له‌ن���ده‌ن كار ده‌كاو به‌مدواییه‌‬ ‫ره‌خنه‌ی‌ توندی‌ له‌سیاس���ه‌تی‌ حكومه‌تی‌ به‌ریتانی‌‬ ‫گرت‪ ،‬كه‌ به‌ریتانیای‌ به‌ره‌و خۆپیش���اندان‌و نائارامی‌‬ ‫ده‌بات‪ .‬س���اڵی‌ رابردوو‪ ،‬كۆمیت���ه‌ی‌ نۆبلی‌ نه‌رویج‬ ‫رایگه‌یاند كه‌ له‌ڕێگه‌ی‌ به‌خش���ینی‌ خه‌اڵتی‌ نۆبله‌وه‌‬ ‫به‌م ‪ 3‬ئابوریناسه‌‪ ،‬ده‌یانه‌وێ‌ رێز له‌هه‌وڵ‌‌و شیكاریان‬ ‫بنێن سه‌باره‌ت به‌وه‌ی‌ سه‌لماندویانه‌ په‌یوه‌ندییه‌كی‌‬

‫توندوتۆڵ‌ له‌نێوان سیاس���ه‌ته‌ ئابورییه‌كان‌و رێژه‌ی‌‬ ‫بێكاری���دا هه‌یه‌‪ ،‬ئ���ه‌م ئابوریناس���انه‌ میتۆدێكیان‬ ‫پێش���كه‌ش كردووه‌ ك���ه‌ به‌«تێ���زی‌ ماتماتیكی‌ بۆ‬ ‫ش���یكار كردنی‌ ب���ازاڕ» ناوده‌برێ‌‪ ،‬ك���ه‌ چۆنیه‌تی‬ ‫كاریگه‌ری بێكاری له‌س���ه‌ر سیاسه‌ته‌ ئابورییه‌كان‌و‬ ‫به‌پێچه‌وانه‌شه‌وه‌ شیته‌ڵكاری‌ ده‌كات‪.‬‬ ‫ئه‌م���ان پێیانوای���ه‌ ئ���ه‌و تێ���زه‌ كالس���یكیانه‌ی‌‬ ‫ئاماژه‌ به‌په‌یوه‌ندی‌ نێوان خواس���ت‌و خس���تنه‌ڕوو‬ ‫ده‌ك���ه‌ن له‌ب���ازاڕدا‪ ،‬كه‌موكورت���ن‪ ،‬به‌تایبه‌تی‌ ئه‌و‬ ‫به‌ش���ه‌ی‌ په‌یوه‌ن���دی‌ به‌ب���ازاڕی‌ كاره‌وه‌ی���ه‌‪ .‬ئه‌م‬ ‫ئابوریناس���انه‌ ده‌ڵێن تا بیمه‌ی‌ بێكاری‌‌و سۆسیال‌و‬ ‫قه‌ره‌بووكردن���ه‌وه‌ی‌ بێكاری‌ زیات���رو گه‌وره‌تر بێت‪،‬‬ ‫به‌هه‌مان ئه‌ندازه‌ ماوه‌ی‌ گه‌ڕان به‌دوای‌ ئیش‌و كاردا‬ ‫درێژت���ر‌و بێكاری‌ رووپۆش���راو زیاتر ده‌بێت‪ .‬ئه‌مان‬ ‫ته‌ئكیدی���ان له‌وه‌ كردووه‌ته‌وه‌ كه‌ به‌یه‌كگه‌یش���تنی‌‬ ‫نێوان خواست‌و خس���تنه‌ڕوو هه‌ندێجار پڕۆسه‌یه‌كی‌‬ ‫درێژخایه‌ن‌و قورس���ه‌‪ ،‬له‌به‌رئ���ه‌وه‌ی‌ چه‌ندین رێگر‬ ‫ه���ه‌ن له‌به‌رده‌م ئاڵوگۆڕی‌ بازاڕدا‪ ،‬كه‌ به‌«ناڕێكی»‬ ‫ناوده‌برێ���ن‪ ،‬ب���ۆ نمونه‌ زۆرج���ار له‌ب���ازاڕدا كڕیار‬ ‫به‌دوای‌ كااڵی‌ دڵپه‌س���ه‌ندی‌ خۆیدا ده‌گه‌ڕێ‌ كه‌چی‌‬ ‫فرۆشیاره‌كه‌ش���ی‌ به‌دوای‌ په‌یداكردنی‌ كڕیارێكدا بۆ‬ ‫كڕینی‌ كااڵكه‌ی‌ ده‌گه‌ڕێ‌‪ ،‬س���ه‌ره‌نجام هه‌ردووكیان‬ ‫رووبه‌ڕووی‌ گرفت ده‌بنه‌وه‌‪ ،‬ئه‌و گرفتانه‌ له‌ئه‌نجامی‌‬ ‫ئه‌م «ناڕێكی‌»یانه‌دا دروس���تده‌بن كه‌ یه‌كجار زۆرو‬ ‫هه‌مه‌چه‌شن‌و جیاوازن‪.‬‬


‫بازرگانی‌و پیشەسازی‬

‫بۆیه‌ زۆر له‌م توێ���ژه‌ی کۆمه‌ڵگه‌ی کورده‌واری‌‬ ‫له‌خزمه‌ت���ی واڵتانی تردا گیری���ان خواردووه‌و‬ ‫کوردستان لێیان به‌هره‌مه‌ند نیه‌‪.‬‬ ‫بێگومان باری سیاس���ی ئاڵۆزی کوردستانیش‬ ‫به‌هه‌مان ش���ێوه‌ بواری کارکردنی ئه‌م توێژه‌ی‬ ‫ته‌س���ك کردوه‌ت���ه‌وه‌‪ .‬ه���ه‌ر له‌س���ه‌ره‌تاکانی‬ ‫‪1990‬ه‌وه‌‪ ،‬ده‌س���ه‌اڵت له‌کوردستاندا به‌ده‌ست‬ ‫یه‌کێتی‌و پارتی دیموکراتی کوردس���تانه‌وه‌یه‌‪.‬‬ ‫ئ���ه‌م دوو حیزب���ه‌ سیاس���یه‌ش له‌بارێکی زۆر‬ ‫ناهه‌مواری ناوچه‌ییدا زیاتر خه‌می پاراس���تنی‬ ‫باری هه‌بوو(‪))Status quo‬یان بووه‌ که‌ خۆی‬ ‫له‌خۆیدا تاڕاده‌یه‌ک���ی زۆر ڕه‌وایی هه‌یه‌‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫له‌م���ه‌ڕ بڕیاری گه‌ش���ه‌کردنی ئابوریدا زۆرجار‬ ‫به‌قازانج نه‌گه‌ڕاوه‌ته‌وه بۆ خه‌ڵکی کوردستان‌‪.‬‬ ‫بۆ نموونه‌‪ ،‬بۆ سه‌قامگیری ده‌سه‌اڵتی حیزب‪،‬‬ ‫بڕیارو‌ پۆس���ته‌ ئابوریه‌ ناس���که‌کان زۆر جار‬ ‫دراونه‌ت���ه‌ ده‌س���ت کارمه‌ندان���ی حی���زب که‌‬ ‫زۆرب���ه‌ی جار نه‌ك هه‌ر نه‌ش���یاو بوون بۆ ئه‌و‬ ‫کارانه‌‪ ،‬به‌ڵکو‌ کاره‌کانیان کردوه‌ته‌ س���ه‌رچاوه‌‬ ‫بۆ خۆده‌وڵه‌مه‌ند ک���ردن‌و زیاتر پایه‌دارکردنی‬ ‫ده‌س���ه‌اڵتی حیزبی خۆیان‪ .‬بۆی���ه‌ له‌به‌رانبه‌ر‬ ‫توێ���ژی کارامه‌دا‪ ،‬ئه‌م توێژه‌ حیزبیه‌ نه‌ك هه‌ر‬ ‫هه‌ڵوێستی دوژمنانه‌یان هه‌یه‌ به‌ڵکه‌ ده‌زگاکانی‬ ‫ده‌وڵه‌تیش به‌موڵکی حیزبی خۆیان ده‌زانن‪.‬‬ ‫له‌ن���اوه‌وه‌ی کوردس���تاندا توێ���ژی هه‌ڵبژارده‌‌‬ ‫بوه‌ت���ه‌ دوو به‌ش���ه‌وه‌‪ .‬به‌ش���ێکیان له‌ڕێگه ی‌‬ ‫حیزبه‌ ده‌سه‌اڵتداره‌کانه‌وه‌ کاره‌کانی ده‌وڵه‌تیان‬ ‫پێڕاس���پێردراوه‌و هه‌ت���ا ڕاده‌ی���ه‌ك ئاب���وری‬ ‫کوردستان لێیان به‌هره‌مه‌نده‌و جێگه‌ی ده‌ست‌و‬ ‫په‌نجه‌یان به‌پێشکه‌وتنی کوردستانه‌وه‌ دیاره‌‪.‬‬ ‫به‌ش���ێکی تری���ان له‌به‌ر هۆی له‌ی���ه‌ك جیاواز‬ ‫خۆی���ان دووره‌په‌رێز گرتووه‌‪ .‬هۆی س���ه‌ره‌کی‬ ‫ژمارە ‪ * ٥‬هاوینی ‪www.sulccu.com * ٢٠١١‬‬

‫دی���ارده‌ی دووره‌په‌رێزیش هۆکاری سیاس���ی‌و‬ ‫‌یه‪ ‌.‬له‌الیه‌که‌وه‌ ئه‌و که‌س���انه‌ی که‌‬ ‫بنا‌غه‌یی هه ‌‌‬ ‫سه‌ر به‌حیزبه ‌سیاس���یه‌کان نین زیاتر ڕه‌خنه‬ ‫گرن‌ له‌کاره‌کانی ده‌وڵه‌ت‌و له‌الیه‌کی تریش���ه‌وه‌‬ ‫بۆ‌ هه‌م���ان هۆ که‌مت���ر ڕێگه‌ی���ان پێده‌درێت‬ ‫کاری هه‌س���تیارو پێش���که‌وتوو بگرنه‌ ده‌ست‪.‬‬ ‫ڕه‌خنه‌یه‌ک���ی زۆر گرنگ‌و باس���کراوی ئێس���تا‬ ‫له‌کاره‌کان���ی ده‌وڵ���ه‌ت گه‌نده‌ڵ���ی ده‌زگاکانی‬ ‫ده‌وڵه‌ت���ه‌و ئه‌م���ه‌ش بووه‌ت���ه‌ دووره‌ په‌رێزی‬ ‫به‌شێکی گه‌وره‌ی توێژی هه‌ڵبژارده له‌کاره‌کانی‬ ‫ده‌وڵه‌ت‌‪ .‬هه‌رچه‌نده‌ باسی گه‌نده‌ڵی له‌ده‌روه‌ی‬ ‫بابه‌تی ئه‌م وتاره‌یه‌‪ ،‬به‌اڵم به‌کورتی خوێنده‌واری‬ ‫ک���ورد پێویس���ته‌ ئه‌وه‌ بزانێت ک���ه‌ دیارده‌ی‬ ‫گه‌نده‌ڵ���ی تایبه‌تمه‌ند نیه‌ به‌کوردس���تانه‌وه‌و‬ ‫گه‌نده‌ڵ���ی دیارده‌یه‌کی‌ مرۆیی���ه‌ پێش ئه‌وه‌ی‬ ‫ببێته‌ ده‌وڵه‌تی‌و کۆمه‌اڵیه‌تی‪ ‌.‬له‌الیه‌کی تره‌وه‌‪،‬‬ ‫دووره‌په‌رێ���زی له‌ده‌زگاکان���ی ده‌وڵ���ه‌ت ئه‌م‬ ‫دیارده‌یه‌ که‌م ناکات���ه‌وه‌ به‌پێچه‌وانه‌وه‌‪ ،‬دوور‬ ‫بوون���ی خه‌ڵکی کارامه‌و دڵس���ۆز له‌ده‌زگاکانی‬ ‫ده‌وڵه‌ت ڕه‌نگه‌ دیارده‌که‌ خه‌س���تتر بکاته‌وه‌و‬ ‫چاره‌سه‌رییش���ی گرانت���ر ب���کات‪ .‬به‌داخه‌وه‌‬ ‫ئ���ه‌م ڕه‌خنه‌گرانه‌‌ زیاتر باس���ی الیه‌نه‌ ناڕێك‌و‬ ‫که‌موکوڕی���ه‌کان ده‌که‌ن‌و که‌متر چاویان‌الیه‌نه‌‬ ‫باش‌و سه‌رکه‌وتووه‌کانی ئه‌زموونی کوردستان‬ ‫ده‌بینێت‪.‬‬ ‫ه���ۆی‌ بنه‌ڕه‌تی دووره‌په‌رێزی که‌ له‌س���ه‌ره‌وه‌‬ ‫ب���اس کرا به‌وه‌ لێکده‌درێت���ه‌وه‌ که‌ ده‌زگاکانی‬ ‫ده‌وڵ���ه‌ت ل���ه‌ده‌ره‌وه‌ی حیزبه‌ سیاس���یه‌کان‬ ‫هێن���ده‌ پێگه‌یش���توو س���ه‌ربه‌خۆ نی���ن وه‌ک‬ ‫ده‌زگا ده‌وڵه‌تیه‌کانی واڵته‌ پێش���که‌وه‌توه‌کان‬ ‫ت���ا بتوان���ن که‌س���ی ش���یاو‌ بۆ کاری ش���یاو‬ ‫به‌کرێ بگرن‪ .‬ئه‌مه‌ش به‌ش���ێوه‌یه‌کی گش���تی‬ ‫ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی که‌ ده‌وڵه‌تی خۆبه‌خۆی‬ ‫ک���وردی له‌کوردس���تاندا مێژوویه‌ک���ی تازه‌ی‬ ‫هه‌یه‌و تا ئێس���تا له‌ڕووی بنا‌غه‌وه‌ س���ه‌قامگیر‬ ‫نه‌بووه‌‪ .‬بێگومان گه‌ر ئه‌م کێش���ه‌یه‌ بابه‌تیانه‌‬ ‫لێکبده‌ینه‌وه‌‪ ،‬الوازی ده‌زگاکانی حیزبی‌و توێژی‬ ‫هه‌ڵبژارده‌ له‌مه‌ڕ ئه‌م كێش���ه‌یه‌دا به‌ئاس���انی‬ ‫ده‌رده‌که‌وێ���ت‪ .‬له‌الیه‌که‌وه‌ توێ���ژی هه‌ڵبژارده‌‬ ‫نابێ���ت ده‌وڵه‌ت به‌موڵکی حیزبێکی سیاس���ی‬ ‫دابنێت‌و ئه‌گ���ه‌ر حیزبێکی دیاریکراو له‌س���ه‌ر‬ ‫کار بوو ئیتر ده‌بێت خه‌ڵکانی کارامه‌و شاره‌زا‬ ‫له‌ده‌ره‌وه‌ی ئ���ه‌و حیزبه‌ خۆی���ان دووره‌په‌رێز‬ ‫بگرن‌و پێویس���ته‌‌ ده‌زگاکانی ده‌وڵه‌ت هه‌میشه‌‬ ‫به‌موڵك‌و خزمه‌ت���کاری خه‌ڵکی بزاندرێت نه‌ک‬ ‫به‌موڵکی حیزبێکی سیاسی‪ .‬له‌الیه‌کی تره‌وه‌‪،‬‬ ‫حیزبه‌ ده‌س���ه‌اڵتداره‌کان نابێت قۆرخی پۆسته‌‬ ‫پیش���ه‌ییه‌کان بکه‌ن بۆ که‌سی حیزبی خۆیان‬ ‫که‌ نه‌ش���یاو بن بۆ ئه‌و کاران���ه‌‌‪ .‬به‌پێچه‌وانه‌ی‬ ‫بیروڕای ب���اوی حیزبیه‌وه‌‪ ،‬که‌س���انی کارامه‌و‬ ‫شاره‌زا ده‌بنه‌ سه‌رمایه‌ بۆ کاره‌کانی ده‌وڵه‌ت‌و‬ ‫ده‌زگاکانی ده‌وڵه‌ت کاراتر ده‌که‌ن‪ .‬بۆیه‌ حیزبه‌‬ ‫سیاس���یه‌کان نابێت له‌م توێژه‌ گرنگه‌ی کۆمه‌ڵ‬ ‫بسڵنه‌وه‌و ئه‌رکی ئه‌م توێژه‌ش ئه‌وه‌یه‌ که‌ به‌کاری‬ ‫دڵس���ۆزو بێ‌ الیه‌نانه‌ ترس���ی کاربه‌ده‌ستانی‬ ‫ده‌وڵ���ه‌ت بڕه‌وێنن���ه‌وه‌و پای���ه‌ی کۆمه‌اڵیه‌تی‬

‫توێژی هه‌ڵبژارد‌ه نابێت‬ ‫ده‌وڵه‌ت به‌موڵکی‬ ‫حیزبێکی سیاسی دابنێت‌و‬ ‫ئه‌گه‌ر حیزبێکی دیاریکراو‬ ‫له‌سه‌ر کار بوو ئیتر‬ ‫ده‌بێت خه‌ڵکانی کارامه‌و‬ ‫شاره‌زا له‌ده‌ره‌وه‌ی ئه‌و‬ ‫حیزبه‌ خۆیان دووره‌په‌رێز‬ ‫پێویسته‬ ‫‌‌‬ ‫بگرن‌و‬ ‫ده‌زگاکانی ده‌وڵه‌ت‬ ‫هه‌میشه‌ به‌موڵك‌و‬ ‫خزمه‌تکاری خه‌ڵکی‬ ‫بزاندرێت نه‌ک به‌موڵکی‬ ‫حیزبێکی سیاسی‬ ‫خۆیان به‌کاری س���ه‌رکه‌وتووانه‌ بچه‌س���پێنن‪.‬‬ ‫له‌کۆتاییدا پێوسته‌ ئه‌وه‌ بگوترێت که‌ پرۆسه‌ی‬ ‫سیاسی گه‌ش���ه‌کردنی نه‌ته‌وه‌یه‌ك په‌یوه‌سته‌‬ ‫به‌گه‌ش���کردنی ئاب���وری‌و کۆمه‌اڵیه‌تیه‌وه‌‪ .‬له‌م‬ ‫گه‌شه‌کردنه‌شدا نه‌خش���ی ده‌وڵه‌تی گه‌شه‌که‌ر‬ ‫چاره‌نووسس���ازه‌‪ .‬یه‌کێك له‌ه���ه‌ره‌ پێکهێنه‌ره‌‬ ‫گرنگه‌کانی ئه‌م شێوه‌ ده‌وڵه‌ته‌ بوونی توێژێکی‬ ‫هه‌ڵبژارده‌ی���ه‌‪ .‬هه‌رێمی کوردس���تان هێش���تا‬ ‫له‌ته‌واوی توان���اکان‌و ده‌وڵه‌مه‌ندی ئه‌م توێژه‌‬ ‫به‌هره‌مه‌ند نه‌ب���ووه‌و ئه‌مه‌ش زیانێکی مێژووی‬ ‫ده‌گه‌یه‌نێت به‌پرۆس���ه‌ی بیناکردنی نه‌ته‌وه‌یی‪.‬‬ ‫بۆ پڕکردنه‌وه‌ی ئه‌م که‌لێنه‌ به‌باش ده‌زاندرێت‬ ‫ده‌وڵ���ه‌ت کۆمیته‌یه‌کی تایبه‌ت دابمه‌زرێنێت بۆ‬ ‫پێگه‌یاندن‌و س���وود وه‌رگرتن له‌م توێژه‌‪ .‬کاری‬ ‫ئه‌و کۆمیته‌یه‌ درێژخایه‌نه‌و به‌س���اڵ‌و دوو ساڵ‬ ‫کۆتایی نایه‌ت‪ .‬ئه‌رکێکی گرنگی ئه‌و کۆمیته‌یه‌‬ ‫چۆنیه‌تی س���وود وه‌رگرتن���ه‌ له‌خوێنده‌واران‌و‬ ‫به‌هره‌مه‌ندان���ی کورد له‌ن���اوه‌وه‌و له‌هه‌نده‌ران‪.‬‬ ‫له‌هه‌مانکاتدا‪ ،‬پێویس���ته‌ بایه‌خ���ی ته‌واویش‬ ‫بدات به‌پێکه‌وه‌نان‌و پێگه‌یاندنی توانای مرۆیی‬ ‫ناوخۆی کوردستان‪.‬‬

‫‪53‬‬


‫بازرگانی‌و پیشەسازی‬

‫نوخب ‌ه چیه‌و کێن؟‬ ‫نوخبه یان هه‌ڵبژارده‌ به‌پێچه‌وانه‌ی ناوه‌که‌یه‌و‌ه‬ ‫به‌واتای ئ���ه‌وه‌ نایه‌ت که ‌له‌الی���ه‌ن خه‌ڵکه‌وه‌و‬ ‫به‌ش���ێوه‌یه‌کی دیموکراس���یان ‌ه هه‌ڵبژێردراون‪،‬‬ ‫به‌ڵکو به‌مانای گروپ���ه‌ خه‌ڵکێکی خوێنده‌وارو‬ ‫ش���اره‌زا دێ���ت ک���ه‌ زۆر نزیک���ن له‌ده‌س���ته‌ی‬ ‫ده‌س���ه‌اڵتدار ی���ان س���ه‌رۆکی ده‌وڵه‌ت���ه‌وه‌‪.‬‬ ‫ده‌سه‌اڵتداران به‌ده‌ستی ئه‌نقه‌ست‌و بۆ ئامانجی‬ ‫دیاریک���راو له‌ن���او خوێنده‌واران‌و ڕۆش���نبیرانی‬ ‫واڵت���دا گوڵبژێری���ان ده‌که‌ن‪ .‬هۆی س���ه‌ره‌کی‬ ‫هه‌ڵبژاردنی���ان ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ ب���ۆ ئه‌وه‌ی که‌ ئه‌م‬ ‫گروپه‌ دیدو بۆچوونی ڕوون‌و ئاش���کرایان هه‌ی ‌ه‬ ‫له‌ب���اره‌ی گه‌ش���ه‌کردنی ئابوری���ه‌وه‌و توانایان‬ ‫تێ���دا به‌دیده‌کرێ���ت ک���ه کارام���ه‌و به‌هه‌ڵمه‌ت‬ ‫ب���ن له‌به‌دیهێنان���ی ئ���ه‌و ئامانج���ه‌ ئاب���وری‌و‬ ‫کۆمه‌اڵیه‌تیانه‌ی که‌ بۆیان دیاریده‌کرێت‌‪ .‬زۆربه‌ی‬ ‫جار ژماره‌ی ئه‌م گروپه‌ له‌چه‌ند س���ه‌د که‌سێک‬ ‫تێپه‌ڕ ن���اکات‪ .‬له‌زۆر واڵتی گه‌ش���ه‌که‌ردا ئه‌م‬ ‫گروپ ‌ه هه‌ڵبژارده‌یه‌ زۆربه‌ی پۆس���ت ‌ه گرنگه‌کانی‬ ‫وه‌ک به‌ڕێوه‌به‌ری بانکی مه‌رکه‌زی‌و س���ه‌رۆکی‬ ‫کۆمیت���ه‌ی وه‌به‌رهێن���ان‌و به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی باج‌و‬ ‫کۆمیت���ه‌ی سیاس���ه‌تی ئابوری‌و گه‌ش���ه‌کردنی‬ ‫کۆمه‌اڵیه‌تیان له‌ده‌ستدایه‌‪.‬‬ ‫ئه‌ندامان���ی ئ���ه‌م گروپه‌ هه‌ندێک خه‌س���ڵه‌تی‬ ‫هاوبه‌ش‌و تایبه‌تیان هه‌یه که‌ جیایان ده‌کاته‌و‌ه‬ ‫له‌گروپ ‌ه کۆمه‌اڵیه‌تیه‌کانی تر‌‪ .‬له‌وانه‌‪ ،‬هه‌ندێجار‪،‬‬ ‫کاکڵه‌ی ئه‌م گروپه‌ له‌هه‌مان پێشینه‌ی خوێندنه‌و‌ه‬ ‫دێن وه‌ك له‌هه‌مان کۆلیجی ئابوری یان کۆلێجی‬ ‫یاساوه‌‪ .‬خه‌سڵه‌تیکی دیکه‌ی ئه‌م گروپه‌ ئه‌وه‌ی ‌ه‬ ‫ک���ه‌ ش���اره‌زای کارو کار به‌ڕێوه‌بردن���ن‌و ته‌نها‬ ‫له‌به‌ر به‌توانای���ی‌و کارامه‌یی���ان هه‌ڵبژێردراون‬ ‫نه‌ک له‌به‌ر خاتری ڕاو بۆچوونی سیاس���یان‪ .‬بۆ‬ ‫ئه‌م مه‌به‌س���ته‌ش زۆربه‌ی ج���ار ئه‌ندامانی ئه‌م‬ ‫گروپ���ه‌ بهتاقیکردنه‌وه‌ی فه‌رمی هه‌ڵده‌بژێردرێن‬ ‫نه‌ک به‌دامه‌زراندنی سیاس���ی‪ .‬به‌ش���ێوه‌یه‌کی‬ ‫گش���تی ئه‌م گروپ ‌ه مووچه‌خ���ۆرن‌و ئاره‌زووی‬ ‫ده‌وڵه‌مه‌ندی‌و سه‌رمایه‌ که‌ڵه‌ك کردنیان نیه‌ بۆ‬ ‫خۆی���ان‪ .‬بۆیه‌ دوای خانه‌نش���ینیان ناچنه‌ ناو‬ ‫کاری سه‌رمایه‌گوزاری‌و خۆده‌وڵه‌مه‌ندکردنه‌وه‌‪.‬‬ ‫ئه‌م���ه‌ش زۆر جار وایکردوه‌ که‌ زووترو باش���تر‬ ‫له‌گ���ه‌ڵ یه‌ک���دی بگونجێ���ن‌و خێرات���ر بگه‌ن ‌ه‬ ‫ڕێککه‌وتن له‌س���ه‌ر بڕیاری گرنگی پاشه‌رۆژساز‪.‬‬ ‫نمونه‌یه‌کی له‌باری پێشینه‌ی ئه‌م شێوه گروپ ‌ه‬ ‫ئه‌وه‌یه‌ ل��� ‌ه ‪ 1950‬و ‪ 1960‬کاندا کاتێك تایوان‬ ‫له‌چی���ن جیابوه‌وه‌ زۆربه‌ی ئ���ه‌و کادیرانه‌ی ک ‌ه‬ ‫به‌رێوه‌به‌رایه‌تی پرۆژه‌ گش���تیه‌کانی ده‌وڵه‌تیان‬ ‫به‌ده‌سته‌وه‌ بوو‪ ،‬یان ده‌س���ه‌اڵتی باج‌و بڕیاری‬ ‫ئابوری���ان له‌ده‌س���تدا بوو ئه‌ندام���ی کۆمیته‌ی‬ ‫س���ه‌رچاوه‌ نیش���تمانیه‌کانی پێش���ووی چی���ن‬ ‫بوون‪( .‬بڕوان ‌ه ‪ )1990 ,Wade‬خه‌س���ڵه‌تێکی‬ ‫گرنگی تری ئه‌م گروپه‌ هه‌ڵبژارده‌یه‌ په‌یوه‌ندی‬ ‫توندو تۆڵیانه‌ له‌گه‌ڵ ده‌س���ه‌اڵتدارانی سیاسی‌و‬ ‫سه‌ربازی واڵتداو جێگۆڕکیه‌کی زۆر له‌نێوانیاندا‬ ‫ب ‌ه دیده‌ک���رێ‪ .‬نمونه‌یه‌کی ب���اش لێره‌دا واڵتی‬ ‫یابان‌و کۆریای باشووره‌‪ ،‬بۆ نمونه‌ ئابوریناسێک‬

‫‪52‬‬

‫یا سه‌رله‌شکرێک یا ئه‌ندازیا‌رێك ده‌بێته‌ وه‌زیرو‬ ‫به‌هه‌مانش���ێوه‌‌ وه‌زیرێك که‌ ش���اره‌زایی هه‌یه‌‬ ‫دوای به‌جێهێش���تنی پۆس���ته‌که‌ی ده‌بێت���ه‌وه‌‬ ‫به‌ئابوریناس یان ئه‌ندازیار‌‪.‬‬ ‫هۆکارێک���ی گرن���گ واده‌کات ئ���ه‌م گروپ���ه‌‬ ‫ڕووبکه‌ن���ه‌ کارک���ردن له‌ده‌زگاکان���ی ده‌وڵه‌تدا‬ ‫ئه‌وه‌یه‌ به‌پێچه‌وان���ه‌ی خه‌ڵکانی ناو ڕێکخراوه‌‬ ‫نافه‌رمیه‌کانه‌وه‌(نمون���ه‌ی ڕێکخراوی نافه‌رمی‬ ‫حیزب���ه‌ سیاس���یه‌کان‌و خێزان���ه‌ به‌هێزه‌کانی‬ ‫کۆمه‌ڵ���گاو ڕێکخ���راوه‌ ناده‌وڵه‌تیه‌کانه‌)‪ ،‬ئه‌م‬ ‫گروپه‌ زیاتر ڕێز له‌یاس���ای دامه‌زراوو پرۆسه‌ی‬ ‫دیاریک���راوو فه‌رم���ی ده‌وڵ���ه‌ت ده‌گرێ���ت‪.‬‬ ‫ئه‌ندامه‌کان���ی گروپ���ی هه‌ڵبژارده‌ م���ه‌رج نیه‌‬ ‫له‌حیزبێکی سیاسیدا بن یان نه‌بن‌یان ڕوانگه‌ی‬ ‫سیاس���ی خۆیانیان نه‌بێت‪ .‬به‌اڵم گرنگ ئه‌وه‌یه‌‬ ‫بایه‌خ به‌بڕیاری دروس���تی ئابوری‌و به‌ڕێوه‌بردن‬ ‫زیاتر ده‌ده‌ن له‌بڕیاری سیاسیان ‌ه‪‌.‬‬ ‫ل���ه‌ڕووی چه‌ندایه‌تیه‌وه‌‪ ،‬که‌مبوون���ی ژماره‌ی‬ ‫ئه‌م گروپه‌ ره‌نگه‌ ببێته‌ مایه‌ی دروس���تبوونی‬ ‫دیکتاتۆری ده‌س���ته‌یه‌ک له‌بڕیاره‌ گرنگه‌کانی‬ ‫که‌رتی گش���تیداو له‌کارایه‌تی���ان که‌م بکاته‌وه‌‪.‬‬ ‫بۆی���ه‌ ئێڤن���س ( بڕوان���ه‌ ‪)1995 ,Evans‬‬ ‫ده‌ڵێ���ت له‌ده‌وڵه‌ت���ی م���ام ناوه‌ندی���دا (واته‌‬ ‫ده‌وڵه‌تی نێوان گه‌ش���ه‌که‌رو گه‌نده‌ڵدا) کێش���ه‌‬ ‫زۆربوونی بیۆرۆکرات نیه‪ ‌،‬به‌ڵکو که‌م بوونیانه‌‪.‬‬ ‫پێویس���ته‌ ئه‌وه‌ش بگوترێت ک���ه‌ له‌ئه‌زموونی‬ ‫ژاپۆندا ئه‌م گروپه‌ هه‌ڵبژاردنی گش���تی هێنده‌‬ ‫کاری���ان تێن���اکات‪ ،‬چونک���ه‌ ئه‌مان���ه‌ له‌ڕووی‬ ‫سیاس���یه‌وه‌ هه‌ڵنه‌بژێردراون‪( .‬بڕوانه‌ ‪Woo-‬‬ ‫‪ .)1999 ,Cumings‬لێ���ره‌دا جی���اوازی‬ ‫واڵته‌کانی ئه‌مریکای التینی (باش���وور)و ژاپۆن‬ ‫به‌ئاش���کرا ده‌رده‌که‌وێت‪ .‬له‌کاتێکدا س���ه‌رۆک‬ ‫وه‌زیران���ی ژاپۆن کاتێک هه‌ڵده‌بژێردرێت‪ ،‬ته‌نها‬ ‫چه‌ند ده‌س���ته‌یه‌کی که‌م ده‌ستنیش���ان ده‌کات‬ ‫ب���ۆ دامه‌زراندن له‌ده‌زگاکان���ی ده‌وڵه‌تدا‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫س���ه‌رۆکی به‌رازیل هه‌زاران که‌س داده‌مزرێنێت‬ ‫(ل���ه‌ ‪ 15000‬ه‌وه‌ ت���ا ‪( )100000‬بڕوان���ه‌‪،‬‬ ‫‪.)1987 ,Schneider‬‬ ‫ئه‌نجامگیریه‌ک���ی ئ���ه‌م به‌ش���ه‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ ئه‌م‬ ‫گروپ���ه‌ له‌الی���ه‌ن خه‌ڵک���ه‌وه‌ به‌ش���ێوه‌یه‌کی‬ ‫دیموکراس���ی‌و ڕاس���ته‌وخۆ هه‌ڵنه‌بژێ���ردراون‪،‬‬ ‫ب���ه‌اڵم متمانه‌یه‌کی زۆری���ان ده‌درێتێ له‌باره‌ی‬ ‫به‌ڕێوه‌بردنی ده‌زگاکان���ی ده‌وڵه‌ته‌وه‌و زۆرجار‬ ‫ده‌وڵه‌ت پش���تی ته‌واو به‌ڕوانگه‌ ئابوریه‌کانیان‬ ‫ده‌به‌س���تێت‪ .‬بێگوم���ان پێویس���ته‌ ئ���ه‌وه‌ش‬ ‫بگوترێ���ت که‌ ئه‌م متمانه‌یه‌ به‌هیچ ش���ێوه‌یه‌ك‬ ‫نابیت له‌ده‌ره‌وی یاس���ای دام���ه‌زراوی واڵته‌وه‌‬ ‫بێت‪ ،‬چونکه‌ ئه‌گه‌ری س���ه‌رنه‌که‌وتنیان هه‌موو‬ ‫‪ %100‬هه‌ر نیه له‌جیهان���دا‌‪ ،‬بۆیه‌ ڕوانگه‌ی ئه‌م‬ ‫گروپه‌ش ب���ێ خه‌وش نیه‌و له‌بڕی���اری گرنگدا‬ ‫هه‌میشه‌ مه‌ترسی سه‌رنه‌که‌وتنیان هه‌یه‌‪ ،‬جا چ‬ ‫جای ئه‌و بڕیاره‌ له‌ده‌زگاکانی ده‌وڵه‌تدا بێت یان‬ ‫له‌که‌رتی تایبه‌تدا‪ .‬بۆیه‌ به‌شێوه‌یه‌کی بنه‌ڕه‌تی‪،‬‬ ‫ش���ێوه‌ی هه‌ڵبژاردن���ی ئ���ه‌م گروپ���ه‌ له‌الیه‌ن‬ ‫ده‌س���ه‌اڵتدارانه‌وه‌ جێگه‌ی مشت‌و مڕه‌ له‌ڕووی‬ ‫ڕوانگه‌ی دیموکراسیانه‌وه‌‪.‬‬

‫پێویست ‌ه بایه‌خ بەپێگه‌یاندنی توانای مرۆیی کوردستان بدرێت‬

‫نوخبه‌‌ له‌کوردستاندا‬ ‫کوردس����تان وه‌ك هه‌ر واڵتێکی ت����ر توێژێکی‬ ‫نوخبه‌ی خ����ۆی هه‌ی����ه‌‪ .‬به‌پێچه‌وان����ه‌ی زۆر‬ ‫واڵتی گه‌ش����ه‌که‌ری تره‌وه‌‪ ،‬ئه‌م توێژه‌ له‌ڕووی‬ ‫چه‌ندایه‌ت����ی‌و چۆنیه‌تی����ه‌وه‌ زۆر فراوان����ه‌و‬ ‫مێژوویه‌ک����ی کۆن����ی له‌کوردس����تاندا هه‌ی����ه‌‪.‬‬ ‫له‌ناوه‌ڕاسته‌کانی سه‌ده‌ی پێشووه‌وه‌ خوێندن‬ ‫له‌کوردس����تاندا با‌یه‌خێک����ی کۆمه‌اڵیه‌تی زۆری‬ ‫پێدراوه‌و سه‌ره‌ڕای ئه‌و باره‌ ئاڵۆزو ناله‌باره‌ی‬ ‫کوردس����تانی پێدا تێپه‌ڕ بووه‌‪ ،‬له‌نێو کۆمه‌ڵی‬ ‫کورده‌واریدا‪ ،‬خوێندن‌و پێشکه‌وتن دوو زاراوه‌ی‬ ‫هاوتاو له‌یه‌ك دانه‌پچڕاو بوون‪ .‬هه‌ر له‌و کاته‌وه‌‪،‬‬ ‫توێژێکی خوێنده‌وارو ڕۆش����نبیر له‌کوردستاندا‬ ‫دروست بووه‌و له‌گۆڕانه‌ کۆمه‌اڵیه‌تیه‌کاندا رۆڵ‌و‬ ‫نه‌خشی به‌رچاوو ئاشکرایان هه‌بووه‌‪.‬‬ ‫ئه‌ڵبه‌ته‌ ئه‌م توێژه‌ بێ ئاڵۆزی‌و ک ‌هم‌و کورتی‬ ‫نیه‌و شیکردنه‌وه‌ی نه‌خش����یان له‌گه‌شه‌کردنی‬ ‫کوردس����تانی ئه‌مڕۆدا کارێکی س����اده‌و ئاسان‬ ‫نی����ه‌‪ .‬ئه‌و بارو زروفه‌ ناله‌باره‌ی کوردس����تانی‬ ‫پێ����دا تێپه‌ڕ بوو‌ه له‌نیو س����ه‌ده‌ی پێش����وودا‬ ‫پێگه‌ی ئه‌م توێژه‌ی زۆر ئاڵۆزو‌ناس����ه‌قامگیر‬ ‫کردووه‌و له‌ڕاده‌ی به‌شداریبوونیان له‌پرۆسه‌ی‬ ‫گه‌ش����ه‌کردنی ئاب����وری‌و کۆمه‌اڵیه‌ت����ی ک����ه‌م‬ ‫کردوه‌ته‌وه‌‪ .‬هه‌ر له‌به‌ر هه‌مان هۆو به‌داخه‌وه‌و‬ ‫به‌ش����ێکی به‌رچ����اوی ئه‌م توێ����ژه‌ ڕه‌هه‌نده‌ی‬ ‫هه‌ن����ده‌ران بوون‌و ئێس����تا له‌خزمه‌تی واڵتانی‬ ‫بیانیدا کارده‌ک����ه‌ن‌‪ .‬له‌بارێکی ئاوادا بێگومان‬ ‫مه‌رج نیه‌ هه‌موو که‌سێکی شاره‌زاو خوێنده‌واری‬ ‫به‌رز هه‌ڵوێس����ت‌و زانای����ی خه‌ڵکی کارگوزاری‬ ‫س����ه‌رده‌رچووی (‪ )entrepreneur‬هه‌بێت‌و‬ ‫بزانێت له‌مه‌ڕ کوردس����تاندا چی بکرێت باشه‌‪.‬‬


‫بازرگانی‌و پیشەسازی‬

‫به‌خۆیه‌وه‌ بینیوه‌‌و له‌جیهاندا نمونه‌ی‌ ده‌گمه‌نه‌‪.‬‬ ‫هه‌روه‌ها له‌س����اڵی‌ ‪2002‬ش به‌دواوه‌ تا ئێستا‪،‬‬ ‫زیاتر له‌ ‪ 12‬هه‌زارو ‪ 500‬كۆمپانیای‌ بیانی‌ روویان‬ ‫له‌توركیا كردووه‌ به‌مه‌به‌س����تی‌ سه‌رمایه‌گوزاری‌‬ ‫كردن‪.‬‬ ‫ه����ه‌ر له‌ماوه‌ی‌ ئه‌م ‪ 10‬س����اڵه‌ی‌ رابردووش����دا‪،‬‬ ‫ده‌یان نه‌خۆش����خانه‌ی‌ نوێ‌‌و هه‌زاران كیلۆمه‌تر‬ ‫ئۆتۆب����ان‌و هێڵ����ی‌ ئاس����نی‌ ن����وێ‌ له‌توركیادا‬ ‫دامه‌زراوه‌‪ ،‬چه‌ندی����ن فڕۆكه‌خانه‌ی‌ نێوده‌وڵه‌تی‌‬ ‫نوێ‌ كراونه‌ته‌وه‌‪ ،‬سه‌دان قوتابخانه‌و سه‌نته‌ری‌‬ ‫زانس����تی‌ دام����ه‌زراون‌و ده‌ی����ان ش����اری‌ نوێش‬ ‫بنیاتنراون‪.‬‬ ‫ره‌نگه‌ له‌هه‌موو ئه‌وان����ه‌ش گرنگتر‪ ،‬گه‌وره‌ترین‬ ‫ده‌س����كه‌وتی‌ ‪ 10‬س����اڵی‌ راب����ردووی‌ توركیا كه‌‬ ‫شه‌ریكی‌ یه‌كه‌می‌ بازرگانی‌ هه‌رێمی‌ كوردستانه‌‪،‬‬ ‫ئ����ه‌وه‌ بێ����ت چینێكی‌ ناوه‌ڕاس����تی‌ هوش����یارو‬ ‫خوێنده‌وار له‌‌و واڵته‌دا رسكاوو دروستبووه‌‪.‬‬

‫ژمارە ‪ * ٥‬هاوینی ‪www.sulccu.com * ٢٠١١‬‬

‫ی‬ ‫گه‌وره‌ترین ده‌سكه‌وت ‌‬ ‫ی‬ ‫ی رابردوو ‌‬ ‫‪ 10‬ساڵ ‌‬ ‫ی‬ ‫توركیا گه‌شه‌كردن ‌‬ ‫ی‬ ‫چینێكی‌ ناوه‌ڕاست ‌‬ ‫هوشیارو‬ ‫خوێنده‌واره‬

‫‪55‬‬


‫بازرگانی‌و پیشەسازی‬

‫ئه‌ردۆغان‪ ..‬توركیا ‌ی ئاوه‌دان كرده‌وه‌‬ ‫كه‌م نین ئه‌و كه‌سانه‌ی‌ كه‌ له‌ماوه‌ی‌ ئه‌م بیست‬ ‫ساڵه‌ی‌ رابردوودا سه‌ردانی‌ توركیایان كردووه‌‌و‬ ‫پێیانوای ‌ه له‌ڕووی‌ ئاوه‌دانییه‌و‌ه توركیای‌ ئه‌مڕۆ‬ ‫ی‬ ‫ی جار ‌‬ ‫هێنده‌ی‌ «ئه‌رزو ئاسمان» له‌توركیاك ‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی سه‌ره‌ك ‌‬ ‫جاران جیاوازه‌‪ .‬ئابوریناسان هۆكار ‌‬ ‫ئه‌م ئاوه‌دانی‌‌و پێشكه‌وتنه‌‪ ،‬ده‌گه‌ڕێته‌و‌ه بۆ‬ ‫ی ره‌جه‌ب‬ ‫ی حكومه‌ته‌كه‌ ‌‬ ‫ی سه‌ركه‌وتوو ‌‬ ‫سیاسه‌ت ‌‬ ‫ته‌یب ئه‌ردۆغان له‌بواری‌ ئابوردیدا‪.‬‬ ‫زۆرێ���ك له‌چاودێ���ران ئاماژ‌ه ب���ه‌وه‌ ده‌كه‌ن ك ‌ه‬ ‫ی دادو‬ ‫ی «پارت ‌‬ ‫ێ جار له‌سه‌ر یه‌ك ‌‬ ‫ی س‌‬ ‫سه‌ركه‌وتن ‌‬ ‫ی‬ ‫گه‌شه‌پێدان ‪ »AKP‬له‌هه‌ڵبژاردن ‌ه گشتییه‌كان ‌‬ ‫توركیادا‪ ،‬ك��� ‌ه له‌مێژووی‌ سیاس���ی‌ ئه‌و واڵته‌دا‬ ‫ی سه‌رس���وڕمان نیی���ه‌‪ ،‬چونك ‌ه‬ ‫بێوێنه‌ی���ه‌‪ ،‬جێ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی رابوردوو ‌‬ ‫ی ‪ 10‬س���اڵ ‌‬ ‫ده‌س���كه‌وت ‌ه ئابورییه‌كان ‌‬ ‫ی ده‌س���ه‌اڵتی‌ ئه‌م حیزبه‌دا‪ ،‬بۆ‬ ‫توركیا له‌س���ایه‌ ‌‬ ‫ی حاشا هه‌ڵنه‌گره‌‪.‬‬ ‫دۆست‌و دوژمن راستییه‌ك ‌‬

‫‪54‬‬

‫ی ‪ 2002‬ئه‌ردۆغان‌و ‪AKP‬‬ ‫ی ك ‌ه ساڵ ‌‬ ‫له‌و كاته‌و‌ه ‌‬ ‫به‌رپرس���یارییه‌تی‌ حكومه‌تی‌ توركیایان له‌ئه‌ستۆ‬ ‫ی هێند‌ه‬ ‫گرت���ووه‌‪ ،‬توركیا گه‌ش���ه‌یه‌كی‌ ئاب���ور ‌‬ ‫ی به‌راورد‬ ‫ی به‌خۆیه‌وه‌ بینی���وه‌‪ ،‬كه‌ قابیل ‌‬ ‫گه‌وره‌ ‌‬ ‫ی ئه‌و واڵته‌‪،‬‬ ‫ی دیكه‌ ‌‬ ‫نیی ‌ه له‌گه‌ ‌ڵ هیچ سه‌رده‌مێك ‌‬ ‫ی‬ ‫ئه‌ردۆغان له‌ماو‌هی‌ ئه‌م ‪ 10‬س���اڵه‌دا موعجیزه‌ ‌‬ ‫ی له‌ره‌گ‌و ریش���ه‌و‌ه‬ ‫ی توركیا ‌‬ ‫خوڵقاند‌و س���یما ‌‬ ‫گۆڕی‪.‬‬ ‫به‌رهه‌می‌ نیش���تمانی‌ توركیا به‌راورد ب ‌ه ‪ 10‬سال‬ ‫ی‬ ‫له‌مه‌وب���ه‌ر‪ %300 ،‬ب���ه‌رز بووه‌ت���ه‌وه‌‪ .‬ده‌رامه‌ت ‌‬ ‫نیش���تمانی‌ هه‌ر تاكێ���ك ‪ %200‬زیادیكردووه‌‪ ،‬ك ‌ه‬ ‫داهاتی‌ تاكه‌كه‌س له‌‪ 3000‬دۆالره‌وه‌ به‌رزبووه‌ته‌و‌ه‬ ‫ب���ۆ ‪ 11000‬دۆالر‪ ,‬توركی���ا له‌ریزبه‌ندی‌ ئابوریی ‌ه‬ ‫ی ‪27‬ه‌و‌ه‬ ‫ی جیهاندا له‌پله‌ ‌‬ ‫هه‌ره‌ به‌هێزو گه‌وره‌كان ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ئابور ‌‬ ‫ی هه‌ر‌ه به‌هێز ‌‬ ‫بوو‌ه ب ‌ه ‪16‬هه‌می���ن واڵت ‌‬ ‫ی جیهان‌و‬ ‫جیهان‪ ،‬له‌بواری‌ كش���توكاڵدا له‌ئاست ‌‬ ‫ی واڵتاندا به‌پله‌ی‌ ‪ 8‬دێت‪ ،‬ك ‌ه‬ ‫له‌ریزبه‌ندی‌ ئێستا ‌‬

‫ی‬ ‫ی ‪11‬هه‌مین واڵت���دا بوو‪ ،‬له‌ماوه‌ ‌‬ ‫پێش���تر له‌پله‌ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی هه‌ڵئاوس���انی‌ ئابور ‌‬ ‫ئه‌م ‪ 10‬س���اڵه‌دا‪ ،‬رێژه‌ ‌‬ ‫ی پاشه‌كش ‌ه‬ ‫ی بێكاریش ‌‬ ‫له‌‪ %70‬دابه‌زاندووه‌‌و رێژه‌ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ئابور ‌‬ ‫ی قه‌ب���اره‌ ‌‬ ‫پێك���ردووه‌ ب���ۆ ‪ ,%11‬كۆ ‌‬ ‫ی ل ‌ه ‪ 250‬بلیۆن دۆالره‌و‌ه كردوو‌ه به‌زیاتر‬ ‫توركیاش ‌‬ ‫ل ‌ه ‪ 850‬بلیۆن دۆالر‪ .‬ئه‌م ژمار‌ه ئه‌فسانه‌ییان ‌ه ك ‌ه‬ ‫ی ئه‌ردۆغان له‌ماو‌هی‌ ئه‌م ‪ 10‬س���اڵه‌دا‬ ‫حكومه‌ت��� ‌‬ ‫به‌دیهێناوه‌‪ ،‬له‌كۆی‌ ئه‌و ده‌س���كه‌وت ‌ه ئابورییان ‌ه‬ ‫زیات���رن ك ‌ه ل���ه‌‪ 79‬س���اڵی‌ راب���ردوودا‪( ،‬وات ‌ه‬ ‫ی توركیاوه‌ تا‬ ‫له‌س���ه‌روه‌ختی‌ دامه‌زراندنی‌ كۆمار ‌‬ ‫ی ‪ )AKP‬به‌دیهلتوون‬ ‫ی حكومه‌ت ‌‬ ‫هاتنه‌سه‌ركار ‌‬ ‫ی كه‌ س���ااڵن ‌ه ‪ 30‬ملیۆن كه‌س‬ ‫ئه‌م��� ‌ه جگ ‌ه له‌وه‌ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی گه‌شتیاری‌ ده‌چن ‌ه توركیاوه‌‪ ،‬رێژ‌ه ‌‬ ‫به‌مه‌به‌ست ‌‬ ‫ی نه‌ته‌وه‌یی‌ توركیادا‬ ‫ی پیشه‌سازی‌ له‌داهات ‌‬ ‫داهات ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ئابوریش له‌س���ه‌ره‌تا ‌‬ ‫‪%29‬یه‌‪ ،‬رێژ‌هی‌ گه‌ش���ه‌ ‌‬ ‫ی ‪2011‬ه‌و‌ه تا ئێس���تا له‌‪ %11‬بووه‌‪ ،‬ك ‌ه‬ ‫ئه‌مس���اڵ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ئابور ‌‬ ‫كه‌مت���ر واڵتێك به‌م ئه‌ندازه‌ی ‌ه گه‌ش���ه‌ ‌‬


‫تایبەت‬ ‫بازرگانی‌و پیشەسازی‬

‫بازرگانی‌و پیشەسازی‬

‫"پالنمان هه‌بێت كه‌رتی پیشه‌سازیی‬ ‫چاوه‌ڕوانی باشتری لێده‌كرێ"‬

‫به‌ختیار مه‌حمود‬ ‫ئه‌م بابه‌ته‌‌ قسه‌کانی ئه‌ندامی‬ ‫ده‌سته‌ی كارگێڕیی ژووری بازرگانیی‌و‬ ‫پیشه‌سازیی سلێمانی «به‌ختیار‬ ‫مه‌حمود مه‌ال ئه‌مین»ه‌ له‌میانه‌ی‬ ‫به‌شداربوونی له‌‌گفتوگۆی مێزگردێکد‌ا‬ ‫ک ‌ه كوردستانی نوێ له‌ژێر ناونیشانی‬ ‫(كه‌رتی پیشه‌سازیی له‌هه‌رێمی‬ ‫كوردستان چاوه‌ڕوانی باشتری‬ ‫لێده‌كرێ) سازی کردو له‌کۆتایی‬ ‫مانگی ته‌موزی رابردوودا ب ‌ه ‪ 5‬به‌ش‬ ‫‌باڵویکردووه‌‪.‬‬ ‫له‌به‌ر گرنگی بابه‌ته‌که‌‌و بایه‌خی‬ ‫بۆچوونه‌کانی به‌ختیار مه‌حمود‪،‬‬ ‫ک ‌ه گوزارشت له‌ڕاو بۆچوونی‬ ‫ژووری بازرگانی‌و پیشه‌سازیی‬ ‫سلێمانی ده‌کات‪ ،‬گۆڤاری بازرگانی‌و‬ ‫پیشه‌سازی دووباره‌ باڵوکردنه‌وه‌ی‬ ‫به‌پێویست ده‌زانێت‪.‬‬

‫كه‌رتی پیشه‌س���ازیی ئێس���تا له‌هه‌رێمی كوردس���تان‬ ‫چ توانایه‌كی هه‌یه‌؟ ئه‌گه‌ر بێیته‌ س���ه‌ر باس���ی ئاماری‬ ‫كارگه‌كان ته‌ماش���ا ده‌كه‌ین وه‌كو ژماره‌ هه‌یه‌‪ ،‬ئێس���تا‬ ‫ئ���ه‌وه‌ی كه‌ له‌ژووری بازرگانیی س���لێمانی تۆماركراوه‌‪،‬‬ ‫‪ 1124‬پ���ڕۆژه‌ی گه‌وره‌مان هه‌یه‌ كه‌ ل���ه‌الی وه‌زاره‌تی‬ ‫پیشه‌س���ازیی تۆمارك���راون‌و ئیجازه‌ی���ان هه‌ی���ه‌ تاكو‬ ‫‪ 6-30‬ئه‌مس���اڵ‪ 1174 ،‬پڕۆژه‌ی بچووكیش تۆماركراوه‌‬ ‫له‌المان‌و پڕۆژه‌ی پیش���ه‌یی ‪ 315‬هه‌یه‌‪ ،‬كۆی گش���تیی‬ ‫ده‌كات���ه‌ ‪ .2613‬ئه‌م���ه‌ ئه‌گ���ه‌ر وه‌كو ئامار س���ه‌یری‬ ‫بكه‌ین به‌س ئه‌گ���ه‌ر له‌خۆمان بپرس���ین ده‌توانم بڵێم‬ ‫كه‌رت���ی پیشه‌س���ازیمان نییه‌ له‌هه‌رێ���م‪ .‬من خاوه‌ن‬ ‫پڕۆژه‌م به‌رهه‌میش���م هه‌یه‌ به‌س ئێمه‌ كاتێك ده‌توانین‬ ‫بڵێی���ن هه‌یه‌ كه‌ وه‌زنێكی هه‌بێ���ت له‌بودجه‌و ئابووری‬ ‫كوردس���تاندا‪ .‬كه‌من له‌ س���اڵێكدا بایی چ���وار ملیار‬ ‫دۆالر به‌س حه‌جمی ئاڵوگۆڕی بازرگانیم هه‌بێت له‌گه‌ڵ‬ ‫ئێرانداو ئه‌ونده‌و زیاتریش له‌گه‌ڵ توركیا هه‌مبێت‪ ،‬ئه‌م‬ ‫ژمارانه‌ سفر ده‌بنه‌وه‌‪ ،‬یه‌عنی دیاره‌ ئه‌مانه‌ وه‌كو پڕۆژه‌‬ ‫هه‌یه‌‪ ،‬به‌اڵم به‌رهه‌می نییه‌‪ ،‬یان دایخستوه‌‪ ،‬یان زه‌ره‌ر‬ ‫ده‌كات یان به‌ش���ێوه‌یه‌ك له‌شێوه‌كان ئه‌مه‌ هیچ وه‌زن‌و‬ ‫قورساییه‌ك ناخاته‌سه‌ر ئابووری كوردستان‪.‬‬ ‫راس���ته‌ خۆم پڕۆژه‌ی خۆمم هه‌یه‌و به‌رهه‌میشم هه‌یه‌‪،‬‬ ‫ب���ه‌اڵم ئایا ئه‌م���ه‌ وه‌زنی چه‌نده‌ له‌چ���او ئه‌و حه‌جمی‬ ‫ئاڵوگۆڕه‌ی له‌گ���ه‌ال ئێران‌و توركی���ا هه‌مانه‌ بێجگه‌ له‌‬ ‫والتانی تر؟ یه‌عنی ئه‌گه‌ر به‌زانستییانه‌ بیری لێبكه‌ینه‌وه‌‬ ‫ده‌توانین بڵێین له‌جێی نه‌بووانین‪ .‬له‌گه‌ڵ ئه‌وانه‌ش���دا‬ ‫ش���تی ئیستس���نا هه‌یه‌‪ ،‬كه‌ جێی دڵخۆشین بۆ نموونه‌‬ ‫چه‌ند كارگه‌یه‌كی چیمه‌نتۆ له‌مسته‌وایه‌كی زۆر به‌رزداو‬ ‫له‌سلێمانی دروستكراوه‌ ئه‌مه‌ جێگای فه‌خره‌‪ ،‬یان چه‌ند‬ ‫كه‌سانێك پڕۆژه‌یه‌كیان هه‌یه‌ له‌مه‌جالی ئاودا ته‌غتیه‌ی‬ ‫هه‌موو سلێمانییان كردووه‌‪ ،‬ئه‌مانه‌ دڵخۆشكه‌ر‌ن‪ .‬هه‌تا‬ ‫ئه‌گه‌ر بێیته‌ س���ه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ كاره‌باكه‌ش ئێس���تا هه‌ر‬ ‫پیشه‌س���ازییه‌و ئێس���تا چووه‌ته‌ كه‌رتی تایبه‌ته‌وه‌ كه‌‬ ‫توانراوه‌ به‌ش���ێوه‌یه‌ك له‌شێوه‌كان كاره‌بای كوردستان‬ ‫رێكخراوه‌ ئه‌مانه‌ دڵخۆش���كه‌ر‌ن‪ ،‬به‌اڵم كه‌ دێیته‌ س���ه‌ر‬ ‫ئه‌وه‌ی حسابی قوه‌تی پیشه‌سازیی ده‌كه‌یت له‌هه‌رێمی‬ ‫كوردس���تان وه‌ك پێویس���ت نیی���ه‌‪ ،‬هه‌ڵبه‌ت���ه‌ من كه‌‬ ‫به‌رهه‌مم هه‌بێت ئه‌ی باش���ه‌ بۆچی ئه‌م هه‌موو مه‌وادانه‌‬ ‫ئیس���تیراد ده‌كه‌م؟ كه‌ س���ه‌یریش ده‌كه‌یت هه‌موو ئه‌و‬ ‫مه‌وادانه‌ی كه‌ دروس���تكراوه‌ له‌ئێران���ه‌وه‌ یان توركیاوه‌‬ ‫دێت نه‌س���نعاتی زه‌ڕه‌یه‌و نه‌سنعاتێكی ئه‌وه‌نده‌ قورسه‌‬ ‫ك���ه‌ نه‌توانین له‌واڵتی خۆمان دروس���تی بكه‌ین‪ ،‬به‌ڵكو‬ ‫ده‌كه‌وێته‌ چوارچێوه‌ی پیشه‌س���ازیی ئاسانه‌وه‌‪ ،‬یه‌عنی‬ ‫كاتێك ته‌قیم���ی ئه‌و مه‌وادانه‌ ده‌كه‌ی���ت كه‌ له‌واڵتانی‬ ‫ده‌ره‌وه‌ بۆمان دێت هیچی له‌پیشه‌س���ازیی قورسدا نییه‌‬ ‫كه‌ بڵێین ئه‌مه‌ له‌ئیمكانیه‌تی دارایی‌و زانس���تی هه‌رێمدا‬

‫ژمارە ‪ * ٥‬هاوینی ‪www.sulccu.com * ٢٠١١‬‬

‫نییه‌‪ ،‬هه‌م���ووی مه‌جالی دروس���تكردنی هه‌یه‌ له‌واڵتی‬ ‫خۆماندا‪ .‬كه‌ ته‌ماش���ا ده‌كه‌یت ئ���ه‌م هه‌موو پاره‌یه‌ش‬ ‫به‌هه‌ده‌ر ده‌ڕواته‌ ده‌ره‌وه‌ وه‌كو ئه‌وه‌ وایه‌ ئێمه‌ به‌مۆڵی‬ ‫ئه‌و پاره‌یه‌ی له‌میزانییه‌ی عیراقدا بۆمان دێت یه‌كسه‌ر‬ ‫بیكه‌ین���ه‌ ده‌س���تی واڵتانی ده‌ره‌وه‌ به‌هیچ ش���ێوه‌یه‌ك‬ ‫ناگه‌ڕێت���ه‌وه‌ ب���ۆ خزمه‌تك���ردن به‌ئاوه‌دانكردن���ه‌وه‌ی‬ ‫كوردستان‪.‬‬ ‫‌ ئەوە من ئه‌وه‌ نیم دەڵێم كه‌رتی پیشه‌سازیی له‌هه‌رێمی‬ ‫كوردستان به‌ش���داریی له‌داهاتی گشتیی ئه‌م هه‌رێمه‌دا‬ ‫ن���اكات‌و له‌جێگ���ه‌ی نه‌بووان���ه‪ ،‬ئام���اره‌كان واده‌ڵێن‬ ‫چ ته‌بریرێك���م پ���ێ ده‌ڵێی���ت‪ ،‬له‌م�ل�اوه‌ له‌راگه‌یاندندا‬ ‫ده‌رده‌كه‌وێ���ت ده‌ڵێن بایی ئه‌وه‌نده‌ ملیۆن دۆالر ش���تم‬ ‫هێناوه‌ له‌توركیاوه‌ یان له‌ئێرانه‌وه‌‪ ،‬ئه‌مه‌ بێجگه‌ له‌چین‌و‬ ‫واڵتانی تر‪ ،‬ئایا ئه‌مه‌ جوابدانه‌وه‌ نییه‌ بۆ قسه‌كه‌ی من‬ ‫یان هیچ ته‌بریرێكی تر هه‌یه‌ كه‌من له‌ساڵێكدا ئه‌وه‌نده‌‬ ‫ملیار دۆالر له‌واڵتانی دراوسێوه‌ بهێنم ئه‌ی باشه‌ وه‌زنی‬ ‫ئه‌وه‌ی به‌رهه‌می ده‌هێنم چییه‌؟ له‌وانه‌یه‌ به‌گوێره‌ی ئه‌و‬ ‫داهاته‌ی كه‌ كه‌رتی پیشه‌س���ازیی هه‌رێم دایده‌نێت ‪%1‬‬ ‫و‪ %2‬و ‪ %3‬بێ���ت من ئاماره‌كه‌ی���م به‌ته‌واوی نییه‌ به‌اڵم‬ ‫ئه‌وه‌ش له‌جێگه‌ی نه‌بوانه‌‪.‬‬ ‫***‬ ‫سیاس���ه‌تی ئاب���ووری حكومه‌ت���ی هه‌رێم تائێس���تا‬ ‫پێناسه‌یه‌كی ته‌واوو ئاشكرای نییه‌ له‌سه‌ر چ سیستمێك‬ ‫ئی���ش ده‌كات‪ ،‬یه‌عن���ی ده‌مێك ده‌ڵێت ب���ازاڕی ئازاد‪،‬‬ ‫ئه‌گه‌ر بازاڕ ئازاده‌ ئه‌وه‌ سیس���تمی خۆی هه‌یه‌ ده‌بێت‬ ‫ئ���ه‌و ئالیه‌ته‌ی بۆ ته‌وفیر بكه‌یت ب���ۆ بازاڕه‌ ئازاده‌كه‌‪،‬‬ ‫بێگوم���ان بازاڕی ئازادیش قی���ودی خۆی هه‌یه‌ یه‌عنی‬ ‫تائێستا ئێمه‌ پێناسه‌یه‌كی ته‌واوه‌تیمان نییه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‬ ‫كه‌ ئایا حكومه‌تی هه‌رێم له‌سه‌ر چ سیاسه‌تێك كارده‌كات‬ ‫گرنگی���ی كه‌رت���ی پیشه‌س���ازیی یه‌عنی موش���كیله‌ی‬ ‫سه‌ره‌كیمان له‌بیركردنی گرنگیی كه‌رتی پیشه‌سازییه‌‪،‬‬ ‫ئیت���ر له‌به‌ر ه���ه‌ر هۆیه‌ك بێت‪ ،‬ئایا سیاس���ی بێت یا‬ ‫ده‌ره‌كی بێت یاخود ناوخۆ‪ .‬نه‌بوونی راوێژكاری به‌توانا‬ ‫له‌وه‌زاره‌ته‌كاندا بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ به‌رچاوی حكومه‌ت روون‬ ‫بكاته‌وه‌ له‌وه‌زاره‌ته‌كاندا ئه‌م���ه‌ به‌خاڵێكی زۆر گرنگی‬ ‫ده‌زانم له‌هۆكاره‌كانی دواكه‌وتنی كه‌رتی پیشه‌س���ازیدا‬ ‫به‌هۆی ئ���ه‌م هۆكارانه‌وه‌ حاڵه‌تێك روویداوه‌ كه‌ هه‌موو‬ ‫پڕۆژه‌یه‌كی پیشه‌س���ازیی له‌هه‌موو عاله‌مدا پێویس���تی‬ ‫به‌چه‌ند شتێك هه‌یه‌‪ ،‬ده‌س���تمایه‌‪ ،‬هێزی كار‪ ،‬مه‌وادی‬ ‫س���ه‌ره‌تایی له‌گه‌ڵ بازاڕ بۆ ئه‌وه‌ی به‌رهه‌مه‌كه‌ی تیادا‬ ‫ساغ بكاته‌وه‌‪.‬‬ ‫سه‌رمایه‌و هێزی كارو بازاڕیشمان هه‌یه‌‬ ‫ئێمه‌ خۆشبه‌ختانه‌ هه‌ر هه‌موویمان هه‌یه‌‪ ،‬سه‌رمایه‌مان‬ ‫هه‌ی���ه‌‪ ،‬هێزی كارمان هه‌ی���ه‌ ته‌بع���ه‌ن به‌تێبینییه‌وه‌‪،‬‬ ‫هه‌روه‌ه���ا بازاڕێكمان هه‌یه‌ هه‌رچی ده‌هێنیت س���ه‌رف‬

‫‪57‬‬


‫بازرگانی‌و پیشەسازی‬

ALA COMPANY Soft Drinks and Drinking Water Lt Sulaimany – iraq www.alacompany-iraq.com info@alacompany-iraq.com

Mobile:07701561719 – 07501561719 Tel: 3121827

56


‫بازرگانی‌و پیشەسازی‬ ‫لێنابینێت پێویس���ته‌ داوای هه‌موواركردنه‌وه‌ی ئه‌و‬ ‫یاس���ایه‌ بكرێت‪ ،‬ك���ه‌ له‌س���ه‌ره‌تادا ‪ 30‬ملیار بوو‬ ‫ئه‌مس���اڵ كرا به‌ ‪ 75‬ملیارو وا بڕی���اره‌ ببێته‌ ‪105‬‬ ‫ملیاریش‪ ،‬به‌اڵم ده‌ورێكی نه‌بووه‌ له‌چاره‌سه‌ركردنی‬ ‫كێش���ه‌كاندا‪ .‬نه‌بوونی بازاڕی دراو‪ ،‬یاخود بۆرسه‌‬ ‫كێش���ه‌یه‌كی ت���ره‌‪ ،‬زۆرجار پڕۆژه‌ هه‌ی���ه‌ پڕۆژه‌ی‬ ‫س���تتراتیژییه‌ له‌وانه‌یه‌ له‌توانای كه‌سانێكدا نه‌بێت‪،‬‬ ‫ده‌بێ یان حكومه‌ت دروس���تی بكات‪ ،‬یاخود ئه‌گه‌ر‬ ‫ش���ه‌ریكاتی موساهیمه‌ هه‌بێت ده‌توانرێت به‌سه‌دان‬ ‫كه‌س به‌ش���داریی ب���كات له‌پڕۆژه‌یه‌داو دروس���تی‬ ‫بكات‪ .‬ئه‌مه‌ ده‌بێته‌ به‌هه‌ده‌رنه‌دانی ئه‌و پارانه‌ی كه‌‬ ‫الی خه‌ڵكانێك هه‌یه‌‌و ناتوانن پڕۆژه‌ی پێدروس���ت‬ ‫بك���ه‌ن چه‌نده‌ها فه‌رمانبه‌ر هه‌یه‌ له‌وانه‌یه‌ ‪ 20‬هه‌زار‬ ‫دۆالری پاش���ه‌كه‌وت كردبێت له‌مووچه‌كه‌ی‪ ،‬له‌بری‬ ‫ئ���ه‌وه‌ی بیدات به‌س���ه‌یاره‌یه‌كی ت���رو ژینگه‌ پیس‬ ‫بكات‌و ج���اده‌ قه‌ره‌باڵخ بكات‪ ،‬س���ه‌یرده‌كات هیچ‬ ‫پڕۆژه‌یه‌كی به‌ ‪ 20‬هه‌زار دۆالر بۆ دروس���ت ناكرێت‪،‬‬ ‫به‌اڵم ئه‌گه‌ر ش���ه‌ریكاتی موساهیمه‌ هه‌بێت ده‌چێت‬ ‫چه‌ند س���ه‌همێكی پێ ده‌كڕدرێت‌و ده‌بێته‌ زه‌مان بۆ‬ ‫وه‌چه‌كانیشی‌و بۆ خۆشی‪.‬‬ ‫نه‌بوونی رێكخستن له‌وه‌زاره‌تی پیشه‌سازیدا ئه‌مه‌‬ ‫ده‌وری زۆر گرنگ ده‌بینێت كه‌ هوش���یاریی ده‌داته‌‬ ‫خه‌ڵكانێك ك���ه‌ ده‌یانه‌وێت پ���ڕۆژه‌ دابمه‌زرێنێن‪،‬‬ ‫له‌واڵتانی تر ئه‌مه‌ الی حكومه‌ت نییه‌‪ ،‬به‌اڵم هه‌موو‬ ‫كه‌س���ێك كه‌ ده‌یه‌وێت پڕۆژه‌یه‌ك دروس���ت بكات‬ ‫ده‌چێت پرس���ێكی ژووری بازرگانیی‌و پیشه‌سازیی‬ ‫ئه‌و ش���اره‌ی خۆی ده‌كات‪ ،‬یاخ���ود ده‌بێت قه‌رز‬ ‫وه‌رگرێ���ت وه‌كو ئاماژه‌م پێدا هیچ كه‌س���ێك نییه‌‬ ‫له‌واڵتان���ی ده‌ره‌وه‌دا ئه‌و پڕۆژه‌ی���ه‌ی كه‌ ده‌یكات‬ ‫‪ %100‬پاره‌كه‌ هی خۆی بێت‪ ،‬ده‌بێت پاره‌ له‌بانك‬ ‫قه‌رز بكات‪ ،‬بانكیش ده‌بێت جه‌دوای ئابووری ئه‌و‬ ‫پڕۆژه‌یه‌ی بۆ به‌ریت‪ ،‬ئه‌وان پسپۆڕی خۆیان هه‌یه‌‬ ‫پێیده‌ڵێ���ن ئه‌و پڕۆژه‌یه‌ی تۆ له‌به‌رئه‌وه‌ی پڕۆژه‌ی‬ ‫تر هه‌یه‌ ئیكتیفای زاتی له‌و شاره‌ هه‌یه‌ تۆ تووشی‬ ‫زه‌ره‌ر ده‌بی���ت‌و خه‌ڵكان���ی تریش توش���ی زه‌ره‌ر‬ ‫ده‌كات‪ ،‬له‌به‌رئ���ه‌وه‌ ئێمه‌ ئه‌و ق���ه‌رزه‌ت ناده‌ینێ‬ ‫ناچار به‌شێوه‌یه‌ك له‌ش���ێوه‌كان ده‌ستخستنێكی‬ ‫تێداب���وو ب���ۆ هوش���یاركردنه‌وه‌ی خه‌ڵ���ك ب���ۆ‬ ‫كۆنترۆڵكردن���ی ته‌كنه‌لۆجیا كه ‌ئه‌وه‌ش ئیش���ی‬ ‫حكومه‌ته‌و ئیش���ی ئه‌و بانكه‌یه‌ كه‌تۆ ئه‌و جه‌دوای‬ ‫ئابووریی���ه‌ی پڕۆژه‌كه‌ی ده‌ده‌یت���ێ‪ .‬ته‌كنه‌لۆجیا‬ ‫له‌م رۆژه‌دا ئه‌وه‌نده‌ به‌س���ه‌ریعی پێشده‌كه‌وێت كه‌‬ ‫كاریگه‌ریی هه‌یه‌ له‌سه‌ر پیشه‌سازیی‪ ،‬من نموونه‌م‬ ‫الیه‌ خه‌ڵكانێك هه‌بووه‌ الی خۆمان ویس���تویه‌تی‬ ‫بچێت كارگه‌یه‌كی ئاو له‌ئه‌ڵمانیا بكڕێت كه‌ چووه‌‬ ‫پێیانوتووه‌ باش���ه‌ تۆ بۆچی ئه‌م كارگه‌یه‌ ده‌كڕیت‬ ‫به‌وه‌نده‌ ملیۆن هه‌یه‌‪ ،‬به‌نیوه‌ی ئه‌و نرخه‌و ده‌ستی‬ ‫دووه‌ به‌س ئیش���ی نه‌كردووه‌ مۆدێلی دوو س���اڵ‬ ‫له‌مه‌وپێش���ه‌‪ ،‬كه‌ چووه‌ بیكڕێت س���ه‌یری كردووه‌‬ ‫نیوه‌ی ئه‌و نرخه‌یه‌‪ ،‬به‌اڵم دوای ئه‌وه‌ی كه‌ چووه‌ته‌‬ ‫بنج‌و بناوانی ئیشه‌كه‌وه‌ سه‌یری كردووه‌ ئه‌وه‌ی كه‌‬ ‫ئه‌و مه‌كینانه‌ ده‌فرۆش���ێت ده‌ڵێت مه‌كینه‌ی تازه‌‬ ‫دروس���تكراوه‌ به‌ته‌كنه‌لۆجیایه‌كی نۆێ‌و به‌عه‌ینه‌ن‬ ‫كرێكار به‌اڵم به‌رهه‌مه‌كه‌ی دووقاتی ئه‌وه‌یه‌ كه‌واته‌‬ ‫م���ن زه‌ره‌ر ده‌كه‌م مه‌جبورم بیفرۆش���م له‌به‌رئه‌وه‌‬ ‫ته‌كنه‌لۆجیاش ده‌وری خۆی ده‌بینێت‪.‬‬ ‫نموون���ه‌ی ترم���ان هه‌یه‌ ل���ه‌و بابه‌ت���ه‌دا كارگه‌ی‬ ‫ژمارە ‪ * ٥‬هاوینی ‪www.sulccu.com * ٢٠١١‬‬

‫ئاوه‌كان هاتوونه‌ته‌ ژووری بازرگانیی‌و پیشه‌سازیی‬ ‫كۆبوونه‌وه‌ی���ان له‌گه‌ڵ كردووین هه‌موویان وتویانه‌‬ ‫ده‌بێ���ت ئێم���ه‌ ه���ه‌ر هه‌مووم���ان كارگه‌كانمان‬ ‫له‌س���لێمانیدا دابخه‌ین كه‌ به‌داخه‌وه‌ مه‌الیین دۆالر‬ ‫بۆ ئ���ه‌و كارگه‌ی ئاوانه‌ س���ه‌رف ب���ووه‌ له‌الیه‌ن‬ ‫خۆیانه‌وه‌‪ ،‬هۆكاره‌كه‌ش���ی ده‌ڵێن ماركه‌یه‌ك هه‌یه‌‬ ‫له‌دهۆكه‌وه‌ ئینتاج ده‌كرێت‌و دێته‌ س���لێمانی‪ ،‬ئه‌و‬ ‫له‌نرخی ئێمه‌ به‌كه‌متر دهی‌فرۆش���ێت له‌دهۆكه‌وه‌‬ ‫ئ���ه‌و نقڵه‌ گرانه‌ی تێده‌چێت‪ ،‬كه‌چی له‌س���لێمانی‬ ‫له‌ئێمه‌ هه‌رزانتری ده‌فرۆشێت‪ ،‬دوای ئه‌وه‌ی خۆم‬ ‫چوومه‌ بنج‌و بناوانی مه‌وزوعه‌كه‌وه‌ ته‌ماشا ده‌كه‌م‬ ‫ئ���ه‌و كارگه‌یه‌ی كه‌ له‌دهۆك هه‌یه‌ له‌س���ه‌عاتێكدا‬ ‫‪ 150‬ه���ه‌زار بتڵ ئاو به‌رهه‌مده‌هێنێت بوتڵه‌كانیش‬ ‫ك���ه‌ دروس���تی ده‌كات تیوبه‌كه‌ خۆی دروس���تی‬ ‫ده‌كات حوبه‌یباته‌كان���ی هێناوه‌ كارگه‌یه‌كیش���ی‬ ‫به‌ته‌نیش���تییه‌وه‌ داناوه‌ تیوب���ی بوتڵه‌كان خۆی‬ ‫دروس���تی ده‌كات‪ .‬بێگوم���ان ئه‌گه‌ر ئ���اوا بڕوات‬ ‫ئه‌وان���ی ت���ر هه‌مووی���ان ده‌بێت دایخ���ه‌ن‪ ،‬ئه‌مه‌‬ ‫له‌ئه‌نجامی هوشیارنه‌كردنه‌وه‌ی خاوه‌ن كارگه‌كانه‌‬ ‫له‌الیه‌ن حكوم���ه‌ت یاخود بانكه‌كان���ه‌وه‌‪ ،‬چونكه‌‬ ‫ك���ه‌ تۆ ئه‌و كارگه‌یه‌ داده‌نێی���ت ده‌بێت حكومه‌ت‬ ‫هوش���یارییه‌كت بداتێ بڵێت تۆ جه‌دوای ئابووری‬ ‫پڕۆژه‌كه‌ت شكست ده‌هێنێت‪ .‬ئه‌مانه‌ هه‌ر هه‌مووی‬ ‫ده‌توانم بڵێم ئاس���ته‌نگن له‌به‌رده‌م پێش���كه‌وتنی‬ ‫كه‌رتی پیشه‌سازیدا‪.‬‬ ‫***‬ ‫بۆ ئه‌وه‌ی بزانین چی بكرێت باشه؟‌ من ئه‌م چه‌ند‬ ‫خاڵه‌م الگرنگه‌و پێشنیازی ده‌كه‌م‪:‬‬ ‫‪ 1‬دانانی پالنی پێنج ساڵه‌ له‌الیه‌ن حكومه‌ته‌وه‌ بۆ‬‫پێشخستنی كه‌رتی پیشه‌سازیی‪ ،‬ئه‌و هه‌نگاوانه‌ی‬ ‫بۆش���ی ده‌نرێت له‌هه‌مواركردن���ه‌وه‌ی ئه‌و قه‌رزی‬ ‫پیشه‌س���ازییه‌و ئالیه‌ت���ی جێبه‌جێكردنی قه‌رزی‬ ‫پیشه‌سازیی كه‌پڕۆژه‌كه‌ زامنی ئه‌و قه‌رزه‌ بێت‪.‬‬ ‫‪ 2‬دانانی ئه‌و یاس���ایانه‌ی ك���ه‌ خزمه‌تی كه‌رتی‬‫پیشه‌س���ازیی ده‌كات وه‌ك���و حیمایه‌ی س���ه‌ناعی‬ ‫وه‌ختێ���ك كه‌ من ئه‌و كارگه‌یه‌م دانا‪ ،‬زانرا كه‌ ئه‌و‬ ‫به‌رهه‌مه‌م هه‌یه‌ عه‌ینه‌ن به‌رهه‌م ناڵێم ببم به‌وه‌ی‬ ‫قۆرغی ئه‌و به‌رهه‌مه‌ بكه‌م نه‌خێر‪ ،‬ئێمه‌ سیاسه‌تی‬ ‫ب���ازاڕی ئازادمان په‌یڕه‌و ك���ردووه‌‪ ،‬به‌الم كه‌ دێت‬ ‫ب���ا گومرگێكی وای له‌س���ه‌ربێت ك���ه‌ نه‌توانرێت‬ ‫مونافه‌سه‌ی به‌رهه‌می ناوخۆ بكات‪.‬‬ ‫كۆمپانیای دڵنیایی پێویسته‪‌.‬‬ ‫‪3‬دانانی ش���ه‌ریكاتی ته‌ئمین به‌ش���ێوه‌یه‌ك نه‌ك‬‫بۆ قازنج دروس���ت بكرێت‪ ،‬وه‌كو ئێمه‌ ئێستا دوو‬ ‫ش���ه‌ریكه‌ی ته‌ئمینمان هه‌یه‌ هه‌ریه‌كه‌ی به‌تایبه‌تی‬ ‫بۆ شتێك دروستكراوه‌‪ ،‬به‌الم نه‌هاتۆته‌ ئه‌وه‌ی كه‌‬ ‫خه‌ڵكانێك ئیستیفاده‌ی لێبكه‌ن‪.‬‬ ‫‪ 4‬كارئاس���انی ك���ردن ب���ۆ ئه‌وانه‌ی ك���ه‌ پرۆژه‌‬‫داده‌نێ���ن‪ ،‬ئاس���ته‌نگیان ب���ۆ دروس���ت نه‌كرێت‪،‬‬ ‫له‌مه‌س���ه‌له‌ی زه‌ویدا‪ ،‬به‌ڵكو یه‌كسه‌ر بۆیان دابین‬ ‫بكرێت له‌شوێنی تایبه‌تی خۆیدا‪.‬‬ ‫‪ 5‬البردنی زه‌ریبه‌‪ ،‬كوردستان ئێستا بودجه‌یه‌كی‬‫باشی هه‌یه‌‪ ،‬وابزانم ئه‌و زه‌ریبه‌یه‌ی كه‌ ده‌سه‌نرێت‬ ‫له‌خ���اوه‌ن كارگه‌كان زیاتر بۆ ئه‌رك قورس���كردنه‌‬ ‫له‌س���ه‌ر ئه‌و پڕۆژه‌یه‌ هی���چ خزمه‌تێكی بودجه‌ی‬ ‫كوردس���تانیش ناكات‪ ،‬با ماوه‌یه‌ك���ی بۆ دانرێت‪،‬‬

‫سیاسه‌تی ئابووری‬ ‫حكومه‌تی هه‌رێم‬ ‫تائێستا پێناسه‌یه‌كی‬ ‫ته‌واوو ئاشكرای نیی ‌ه‬ ‫له‌سه‌ر چ سیستمێك‬ ‫ئیش ده‌كات‬ ‫هیچ نه‌بێ ‪ 10‬س���اڵ ئه‌و پڕۆژه‌ی���ه‌ مه‌عفو بكرێت‬ ‫له‌زه‌ریبه‌‪.‬‬ ‫‪ 6‬هه‌مواركردنه‌وه‌ی یاسای كار‪ ،‬كه‌ ئه‌و كرێكاره‌ی‬‫الی تۆ ئیش ده‌كات زه‌مانێكی هه‌بێت‪ ،‬به‌یانی كه‌‬ ‫الچوو له‌و كارگه‌یه‌دا‪ ،‬ته‌قاعودییه‌كی هه‌بێت‪ ،‬یان‬ ‫ئه‌گه‌ر توشی حاڵه‌تێك بوو‪ ،‬ئیتر نه‌خۆشی بێت‪،‬‬ ‫یان به‌هۆی كاره‌ساتێكه‌وه‌ بێت‪ ،‬ژیانی زامن بێت‪،‬‬ ‫بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌و كرێكاره‌ دڵنیابێت له‌ئاینده‌ی خۆی‌و‬ ‫بتوانێت بمێنێته‌وه‌ له‌كارگه‌كه‌داو كار بكات‪.‬‬ ‫‪ 7‬ئاگاداركردن���ه‌وه‌ی هه‌م���وو داموده‌زگاكان���ی‬‫حكومه‌ت بۆ ئه‌و پڕۆژان���ه‌ی كه‌ هه‌یانه‌ به‌رهه‌می‬ ‫ناوخۆ به‌كاربهێنن‪.‬‬ ‫‪8‬سیس���تمی بانكیی چاك بكرێت‌و په‌یوه‌ندییان‬‫هه‌بێت له‌گه‌ڵ بانكه‌كانی ده‌ره‌وه‌دا‪.‬‬ ‫‪9‬ده‌وری راگه‌یان���دن‪ ،‬پێویس���ته‌ له‌خزمه‌ت���ی‬‫به‌ره‌وپێشچوونی كه‌رتی پیشه‌سه‌سازیدا بێت‪.‬‬ ‫‪10‬ته‌فعیلكردن���ی ب���ازاڕی دراوو هاندانی خه‌ڵك‬‫بۆ دروستكردنی ش���ه‌ریكاتی موساهیمه‌‪ ،‬چونكه‌‬ ‫ده‌ورێكی چاالك ده‌گێڕێت له‌پێشخس���تنی هه‌موو‬ ‫كه‌رته‌كاندا‪ ،‬ئه‌وه‌ ده‌بێت حكومه‌ت پڕۆژه‌ گه‌وره‌كان‬ ‫ناچار بكات كه‌ رێژه‌یه‌ك له‌س���ه‌همه‌كانیان بخه‌نه‌‬ ‫بازاڕی دراوه‌وه‌‪.‬‬ ‫‪11‬چاره‌س���ه‌ركردنی گرانیی مه‌وادی سه‌ره‌تایی‪،‬‬‫زۆربه‌ی ئ���ه‌و مه‌وادانه‌ له‌پ���ڕۆژه‌ی زۆر گه‌وره‌وه‌‬ ‫به‌رهه‌م دێن‪ ،‬له‌وانه‌یه‌ كه‌رت���ی تایبه‌ت له‌توانایدا‬ ‫نه‌بێت پرۆژه‌ی وا گه‌وره‌ بكات وه‌كو پترۆكیمیاییات‬ ‫ك���ه‌ مه‌واده‌كه‌ی ی���ان به‌رهه‌مه‌ك���ه‌ی له‌هه‌زاره‌ها‬ ‫كارگه‌دا به‌كاری ده‌هێنیت‪.‬‬ ‫‪ 12‬هاندانی كه‌رتی كشتوكاڵ‪ ،‬یارمه‌تییه‌كی زۆری‬‫پیشه‌س���ازیی خۆراكی ده‌دات‪ ،‬وه‌ك ئه‌وه‌ی ئێمه‌‬ ‫بمانه‌وێ كارگه‌یه‌كی دۆشاوی ته‌ماته‌ دابنێین‪ ،‬ئه‌و‬ ‫كاته‌ پێویستمان به‌ به‌رهه‌می ته‌ماته‌یه‌‪.‬‬ ‫ئه‌مان���ه‌ ده‌بێ���ت داموده‌زگای ده‌وڵ���ه‌ت بیر له‌وه‌‬ ‫بكاته‌وه‌ پالنێكی پێنج س���اڵه‌ی به‌په‌له‌ دابنێت بۆ‬ ‫ئه‌وه‌ی ئه‌م كه‌رته‌ گرنگ���ه‌ بخاته‌وه‌ كار ئه‌و كاته‌‬ ‫ئێمه‌ پێویس���تمان به‌وه‌ نابێت ‪ 25‬هه‌زار وه‌زیفه‌ی‬ ‫ت���ازه‌ له‌حكومه‌تدا بۆ خه‌ڵك دابی���ن بكه‌ین‪ ،‬كه‌‬ ‫ئه‌ركێك���ی تر ده‌بێت له‌س���ه‌ر بودجه‌ی حكومه‌ت‬ ‫له‌كاتێكدا خۆمان بێكاریی روپۆشراومان هه‌یه‌‪.‬‬

‫‪59‬‬


‫بازرگانی‌و پیشەسازی‬ ‫ده‌بێ���ت له‌به‌رئ���ه‌وه‌ی قووه‌ت���ی ش���رائی خه‌ڵك‪،‬‬ ‫زۆر ب���ه‌رزه‌ وات���ا ده‌توان���م بڵێم له‌مس���ته‌وایه‌كی‬ ‫زۆر به‌رزدای���ه‌ قووه‌تی ش���رائی خه‌ڵك كه‌ هه‌موو‬ ‫شتێك ده‌فرۆش���رێت‪ ،‬ئه‌مانه‌ وایكردووه‌ كه‌ خاوه‌ن‬ ‫س���ه‌رمایه‌كانمان له‌ب���ری ئه‌وه‌ی ك���ه‌ پڕۆژه‌یه‌كی‬ ‫وه‌به‌رهێن ئیتر ئایا له‌هه‌ر بوارێكدا بێت‪ ،‬واتا ئه‌گه‌ر‬ ‫كشتوكاڵیش بێت‪ ،‬چونكه‌ كه‌رتی كشتوكاڵ یه‌كێكه‌‬ ‫له‌هۆكاره‌كانی پێشخس���تنی كه‌رتی پیشه‌س���ازیی‬ ‫هه‌موو ئه‌و پیشه‌سازییه‌ خۆراكییانه‌ به‌هۆی كه‌رتی‬ ‫كش���توكاڵه‌وه‌یه‌ ئه‌گه‌ر ئ���ه‌و كه‌رته‌ت به‌هێز نه‌بێت‬ ‫ناتوانیت ئیش بكه‌یت‪.‬‬ ‫هۆكاری ئه‌وه‌ی كه‌ خاوه‌ن س���ه‌رمایه‌كانمان خۆیان‬ ‫ن���ه‌ده‌ن له‌قه‌ره‌ی پ���ڕۆژه‌ی پیشه‌س���ازیی هه‌موو‬ ‫پڕۆژه‌یه‌ك���ی وه‌به‌رهێن���ان چیی���ه‌؟ هه‌موو خاوه‌ن‬ ‫س���ه‌رمایه‌یه‌ك پێش هه‌موو ش���تێك بیر له‌قازانج‬ ‫ده‌كاته‌وه‌‪ ،‬كه‌ ده‌یه‌وێت كارگه‌یه‌ك دابنێت سه‌یری‬ ‫ج���ه‌دوای ئابوورییه‌كه‌ی ده‌كات ته‌ماش���ا ده‌كات‪،‬‬ ‫زه‌ره‌ر ده‌كات ده‌چێت ‪ 150‬ملیۆن دۆالر له‌ئوتێلێكدا‬ ‫س���ه‌رف ده‌كات به‌ده‌یان ملی���ۆن دۆالر له‌بینایه‌كدا‬ ‫س���ه‌رف ده‌كات‪ ،‬به‌اڵم خۆی له‌قه‌ره‌ی پڕۆژه‌یه‌كی‬ ‫پیشه‌سازیی نادات له‌به‌رئه‌وه‌ی كه‌ بیری لێده‌كاته‌وه‌‬ ‫هه‌موو وه‌حده‌یه‌كی ئینتاجی كه‌ دروس���تی ده‌كات‬ ‫س���ه‌یر ده‌كات گرانت���ری تێده‌چێ���ت وه‌ك له‌وه‌ی‬ ‫له‌واڵتانی دراوسێ به‌رهه‌م دێت‌و بۆماندێت‪ ،‬یه‌عنی‬ ‫ده‌ڵێ���ت گریمان ئه‌گه‌ر كارگه‌كه‌ش���م دروس���تكرد‬ ‫چه‌ند ملیۆن دۆالرێكیش���ی تێچوو‪ ،‬ئه‌م شته‌ی كه‌‬ ‫دروستی ده‌كه‌م ته‌ماش���ا ده‌كه‌یت له‌ئێرانه‌وه‌ بۆم‬ ‫دێت له‌وانه‌یه‌ كوالیتییه‌كی باشتر بێت‪ ،‬ئه‌گه‌ر واش‬ ‫نه‌بێت له‌ئێمه‌ زۆر هه‌رزانتره‌ كه‌واته‌ بۆی س���ه‌رف‬ ‫نابێت ئه‌م���ه‌ هۆكاره‌كه‌ی ده‌گه‌ڕێت���ه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‬ ‫كه‌ سیاس���ه‌تێكی روونی نییه‌ حكومه‌ت بۆ كه‌رتی‬ ‫پیشه‌سازیی‪ ،‬یاخود ئه‌و ئالیه‌ته‌ی دانه‌ناوه‌ خه‌ڵك‬ ‫هانبدات كه‌ده‌س���ت بكه‌ن به‌پڕۆژه‌ی پیشه‌س���ازیی‬ ‫ئه‌مه‌ش ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ كۆمه‌ڵێك هۆكار‪.‬‬ ‫***‬ ‫به‌ه���ۆی ئیش���كردنمان ل���ه‌ژووری بازرگان���ی‌و‬ ‫پیشه‌س���ازیی له‌ ‪ 2001‬وه‌ ئێم���ه‌ راپۆرتی خۆمان‬ ‫سااڵنه‌ یاخود به‌ش���ه‌ش مانگ جارێك‪ ،‬له‌سه‌رۆكی‬ ‫ئه‌نجومه‌ن���ی وه‌زیران���ه‌وه‌ تاكو به‌ڕێ���ز مام جه‌الل‬ ‫دوای ئه‌وه‌ س���ه‌رۆكی هه‌رێم‌و پاش���ان وه‌زیره‌كان‬ ‫راپۆرتمان داوه‌ له‌ ‪ 2001‬وه‌ ئێمه‌ ئه‌و داواكارییانه‌ی‬ ‫كه‌ هه‌مانه‌ بۆ پێشخستنی یاخود ئه‌و پێشنیازانه‌ی‬ ‫كه‌ هه‌مانه‌ بۆپێشخس���تنی پیشه‌سازیی یاخود ئه‌و‬ ‫ئاسته‌نگانه‌ی بۆته‌ هۆی رێگریكردن له‌پیشه‌سازیی‬ ‫كه‌مته‌رخه‌میمان نه‌كردووه‌و راپۆرتی خۆمان داوه‌‪،‬‬ ‫ب���ه‌اڵم به‌داخه‌وه‌ تا ئێس���تا گوێم���ان لێنه‌گیراوه‌‪،‬‬ ‫یاخ���ود نه‌هات���وون به‌هان���ای كاره‌كانمان���ه‌وه‌‬ ‫نه‌یانخس���تۆته‌ به‌رنامه‌ی كاره‌وه‌ یه‌عنی من له‌الیه‌ن‬ ‫خۆمه‌وه‌ كه‌وتوومه‌ته‌ شكه‌وه‌ ته‌سه‌وری ئه‌وه‌ ناكه‌م‬ ‫دام���وده‌زگای حكومه‌ت ل���ه‌و بێتواناییه‌دا بێت كه‌‬ ‫به‌و شێوه‌یه‌ هه‌ست به‌گرنگیی كه‌رتی پیشه‌سازیی‬ ‫نه‌كات‪ ،‬جاری وا هه‌یه‌ ده‌ڵێم ره‌نگه‌ ئه‌مه‌ زه‌ریبه‌یه‌ك‬ ‫بێت بۆ ئه‌وه‌ی واڵتانی دراوس���ێ ئیساره‌ نه‌كه‌ین‌و‬ ‫لێمان رازیبن‪ ،‬كه‌ به‌رده‌وام ئێمه‌ ش���تیان لێده‌كڕین‬ ‫به‌تایبه‌تیش واڵتانی دراوس���ێ ده‌توانم بڵێم ژووری‬ ‫عه‌مه‌لیاتیان هه‌یه‌ ئه‌وه‌ ئاش���كرایه‌ به‌ش���ێوه‌یه‌ك‬

‫‪58‬‬

‫له‌ش���ێوه‌كان موحاره‌به‌مان ده‌ك���ه‌ن بۆ ئه‌وه‌ی ك ‌ه‬ ‫هیچ پیشه‌سازییه‌ك له‌والتی ئێمه‌دا پێشنه‌كه‌وێت‪.‬‬ ‫هێزی كار له‌خزمه‌تی پڕۆژه‌ی پیشه‌سازیدا نییه‌‬ ‫یه‌كێ���ك له‌داواكارییه‌كان���ی خۆم���ان ئه‌وه‌بووه‌ كه‌‬ ‫حیمایه‌ی پیشه‌س���ازیمان بكرێ���ت‪ ،‬هێزی كار هه‌م‬ ‫له‌ڕووی هونه‌رییه‌وه‌و هه‌م له‌ڕووی كرێوه‌ له‌خزمه‌تی‬ ‫پڕۆژه‌ی پیشه‌س���ازیدا نییه‌‪ ،‬من ئه‌مه‌ ناگه‌ڕێنمه‌وه‌‬ ‫بۆئه‌وه‌ی كه‌ حه‌قی خه‌ڵ���ك نه‌بێت كرێیه‌كی باش‬ ‫وه‌رگرێ‌و به‌شێوه‌یه‌كی باش بژی نه‌خێر‪ ،‬مه‌به‌ستم‬ ‫ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هێزی كار الی ئێمه‌ تا ئێس���تا به‌عه‌قد‬ ‫ئیش ناكات ته‌ماش���ا ده‌كه‌یت خ���اوه‌ن پڕۆژه‌یه‌ك‬ ‫تا وه‌س���تایه‌ك دروس���ت ده‌كات خۆی دروس���تی‬ ‫ده‌كات به‌اڵم پاش ش���ه‌ش مان���گ ده‌ڕوات ده‌چێت‬ ‫له‌ش���وێنێكی تر ئیش ده‌كات له‌هه‌موو واڵتان عه‌قد‬ ‫هه‌ی���ه‌ له‌گه‌ڵیدا ده‌كه‌ی���ت‌و ئه‌و كرێ���كاره‌ پابه‌ند‬ ‫ده‌بێت‪ .‬له‌الیه‌ك���ی تره‌وه‌ پارێزراو نییه‌‪ ،‬بۆ ئه‌وه‌ی‬ ‫هێزی كاره‌كه‌ هه‌ر كاتێك من كارگه‌كه‌م داخس���ت‬ ‫دائیره‌ی زه‌مان پاره‌ی بداتێ‪ ،‬به‌شه‌رتێكیش هه‌موو‬ ‫خاوه‌ن پڕۆژه‌یه‌ك پابه‌نده‌ به‌وه‌ی كه‌ ده‌بێت هه‌موو‬ ‫مانگێك تۆ پاره‌ی زه‌مانی بۆ بده‌یت‪ ،‬ئه‌گه‌ر مانگێك‬ ‫دواكه‌وتیت دێنه‌ س���ه‌رت‪ ،‬جاری وا هه‌بووه‌ پۆلیس‬ ‫هات���ووه‌ خ���اوه‌ن كارگه‌ی گرت���ووه‌ بردوویه‌تی بۆ‬ ‫مه‌حكه‌مه‌ له‌به‌رئه‌وه‌ی پاره‌ی زه‌مانی نه‌داوه‌‪ ،‬ئه‌مه‌‬ ‫له‌ناوچه‌ی پیشه‌س���ازیی روویداوه‌‪ ،‬ئه‌گه‌ر پاره‌كه‌ی‬ ‫نه‌داتێ س���جنیان كردووه‌‪ ،‬كه‌چی له‌مالش���ه‌وه‌ من‬ ‫خۆم لێم به‌س���ه‌رهاتووه‌ له‌ ‪1987‬دا من س���اڵێك‬ ‫له‌به‌رئ���ه‌وه‌ی كه‌ زه‌ره‌رم ده‌ك���رد كارگه‌كه‌ی خۆمم‬ ‫داخس���ت كرێكاره‌كان كه‌ له‌ ‪1984‬وه‌ المه‌و پاره‌ی‬ ‫زه‌مان���ی بۆ ده‌ده‌م‪ ،‬چوون ب���ۆ دائیره‌ی زه‌مان كه‌‬ ‫ش���تێكیان بداتێ‪ ،‬هیچیان وه‌رنه‌گرت‪ .‬ئه‌ی باش���ه‌‬ ‫دائی���ره‌ی زه‌مان تۆ بۆچی هه‌م���وو مانگێك پاره‌م‬ ‫لێده‌سێنیت؟‬ ‫له‌الیه‌ك���ی تره‌وه‌ تۆ ته‌ئمین���ت نییه‌ یه‌عنی هه‌موو‬ ‫خاوه‌ن پڕۆژه‌یه‌ك كه‌ كارگه‌یه‌كی گه‌وره‌ دروس���ت‬ ‫ده‌كات دائیره‌یه‌ك���ی ته‌ئمینت نیی���ه‌ بیمه‌ت نییه‌‬ ‫ك���ه‌ ئه‌و پڕۆژه‌ی���ه‌ی ته‌ئمین ب���كات‌و له‌حاڵه‌تێكی‬ ‫س���وتانێك‪ ،‬یان هه‌ر كاره‌س���اتێكی تر تووش���ی‬ ‫زه‌ره‌ر ب���وو بۆی ببژێرێت‪ .‬لێمان به‌س���ه‌رهاتووه‌‬ ‫له‌م ماوه‌یه‌ی پێش���وودا كارگه‌یه‌كمان س���ووتا كه‌‬ ‫تووش���ی زه‌ره‌رێكی گه‌وره‌ ب���وو‪ .‬گرانیی مه‌وادی‬ ‫سه‌ره‌تایی وایكردووه‌ كولفه‌ی هه‌موو ئه‌و به‌رهه‌مه‌ی‬ ‫كه‌تۆ دروس���تی ده‌كه‌یت گران بێ���ت‪ ،‬پڕۆژه‌ هه‌یه‌‬ ‫كه‌ به‌كه‌رتی تایبه‌ت ناكرێت‪ ،‬پڕۆژه‌ی س���تراتیجی‬ ‫پێده‌ڵێن‪ ،‬وه‌كو پڕۆژه‌ی پترۆكیمیاویات‪.‬‬ ‫كه‌ ت���ۆ پڕۆژه‌یه‌ك���ی موته‌كامل دروس���ت بكه‌یت‬ ‫ئینتاجه‌ك���ه‌ی ده‌كه‌وێته‌ هه‌زاره‌ها ئینتاجی تره‌وه‌‪،‬‬ ‫ت���ۆ له‌په‌نجه‌ره‌ی پالس���تیكییه‌وه‌ بیگ���ره‌ هه‌تاكو‬ ‫ته‌شت‌و س���ۆنده‌و بوتڵی ئاو ‪..‬هتد‪ ،‬واتا ده‌بێته‌وه‌‬ ‫به‌به‌رهه‌می هه‌زاره‌ها كارگه‌ ئه‌مه‌ ئه‌گه‌ر تۆ له‌واڵتی‬ ‫خۆت���دا نه‌بێت‪ ،‬واڵتانی دراوس���ێ ك���ه‌تۆ ده‌چیت‬ ‫ده‌یهێنیت به‌س���عرێكی وه‌ه���ا ده‌تداتێ كه‌ نه‌توانی‬ ‫دوای به‌رهه‌مهێنان مونافه‌سه‌ی به‌رهه‌مه‌كه‌ی خۆی‬ ‫پێبكه‌یت‪ ،‬پێویس���تییه‌كه‌ت ده‌دات���ێ حوبه‌یباتی‬ ‫پالستیكییه‌كه‌ت ده‌داتێ‌و ده‌یكڕیت به‌الم به‌نرخێك‬ ‫ده‌تداتێ كه‌ تۆ دروستی ده‌كه‌یت زۆری تێده‌چێت‪.‬‬ ‫ب���ۆ یارمه‌تینه‌دان���ی دام���وده‌زگای حكومه‌ت له‌و‬ ‫به‌رهه‌مانه‌ی ناوخۆدا توش���ی زیانمان ده‌كات‪ ،‬ئێمه‌‬

‫داواكارین له‌حكومه‌ت‬ ‫له‌هه‌موو ئه‌و بڕیارانه‌ی‬ ‫ده‌ری ده‌كات‌و په‌یوه‌ستن‬ ‫به‌كه‌رتی پیشه‌سازیی‌و‬ ‫بازرگانییه‌وه‌ نوێنه‌ری‬ ‫ژووری بازرگانیی‌و‬ ‫پیشه‌سازیی تێدابێت‬ ‫چه‌نده‌ها كارگه‌ی كاش���یمان هه‌یه‌‪ ،‬هی ده‌رگامان‬ ‫هه‌ی���ه‌ ته‌ماش���ا ده‌كه‌ی���ت له‌ته‌نده‌ره‌كاندا مه‌رجی‬ ‫دان���اوه‌ ب���ۆ به‌ڵێنده‌ره‌كه‌ ده‌ڵێت ده‌ب���ێ ماركه‌ی‬ ‫ئ���ه‌وه‌ بێت‪ ،‬ئیتر ناتوانی���ت له‌ناوخۆدا به‌رهه‌مه‌كه‌‬ ‫بكڕیت‪ ،‬ده‌بێت بچێت ئه‌و ماركه‌یه‌ بكڕێت‪ .‬نه‌بوونی‬ ‫ق���ه‌رزی پیشه‌س���ازیی گرفته‌‪ ،‬هه‌رچه‌نده‌ ئێس���تا‬ ‫خاوه‌ن س���ه‌رمایه‌یه‌كی زۆرمان هه‌یه‌ به‌اڵم له‌هه‌موو‬ ‫دنیادا هه‌یه‌‪ ،‬راس���ته‌ حكومه‌ت نایدات ب‌اڵم بانك‬ ‫به‌رپرس���یاره‌ له‌وه‌ له‌هه‌موو واڵت���ان له‌دنیادا كه‌تۆ‬ ‫پڕۆژه‌ی���ه‌ك ده‌كه‌یت هیچ كه‌س���ێك نییه‌ به‌قه‌ده‌ر‬ ‫ئ���ه‌و پڕۆژه‌یه‌ خ���ۆی پ���اره‌ی هه‌بێ���ت‪ ،‬له‌وانه‌یه‌‬ ‫‪%20‬ی ئ���ه‌و پاره‌ی���ه‌ی هه‌بێت هه‌م���وو بانكه‌كان‬ ‫پابه‌ندن به‌و سیس���تمه‌وه‌ ك���ه‌ قه‌رزه‌كه‌ی ده‌داتێ‬ ‫پڕۆژه‌كه‌ش���ی زه‌مانه‌ بۆ ئه‌و ق���ه‌رزه‌ ئێمه‌ له‌ ‪2001‬‬ ‫وه‌ داوای قه‌رزی پیشه‌س���ازیی ده‌كه‌ین له‌حكومه‌ت‬ ‫خۆشبه‌ختانه‌ له‌بودجه‌ی پاردا ‪ 30‬ملیۆنی بۆ دانرا‬ ‫زۆر ده‌ستخۆش���یمان لێكرد‪ ،‬پ���ار نه‌چووه‌ بواری‬ ‫جێبه‌جێكردنه‌وه‌ ئه‌مساڵ سه‌رۆكایه‌تی ئه‌نجومه‌نی‬ ‫وه‌زیران قه‌راره‌كه‌ی ده‌ركردووه‌‪ ،‬به‌اڵم كه‌ ده‌چێته‌‬ ‫ب���واری جێبه‌جێكردن���ه‌وه‌‪ ،‬چ���وون لیژنه‌یه‌كیان‬ ‫ته‌ش���كیل ك���ردووه‌ له‌دائیره‌ی مالیی���ه‌و وه‌زاره‌تی‬ ‫پیشه‌سازیی‌و له‌چه‌ند وه‌زاره‌تێكی تره‌وه‌‪ ،‬ئێمه‌‬ ‫تا ئێس���تا به‌عه‌قد ئیش ناكات ته‌ماش���ا ده‌كه‌یت‌‬ ‫به‌نوس���راو المانه‌ یه‌كێك له‌و داواكارییانه‌ی ژووری‬ ‫بازرگانیی‌و پیشه‌س���ازیی س���لێمانی ل���ه‌ ‪ 2001‬وه‌‬ ‫پێشكه‌ش���مان كردووه‌ تیایدا داواكارین له‌حكومه‌ت‬ ‫له‌هه‌موو ئه‌و بڕیارانه‌ی ده‌ری ده‌كات‌و په‌یوه‌س���تن‬ ‫به‌كه‌رت���ی پیشه‌س���ازیی‌و بازرگانیی���ه‌وه‌ نوێنه‌ری‬ ‫ژووری بازرگانیی‌و پیشه‌سازیی تێدابێت‪ ،‬به‌داخه‌وه‌‬ ‫چونكه‌ تیایدا نه‌بووه‪.‬‬ ‫تا ئێس���تا یه‌ك كه‌س له‌ س���لێمانیدا س���وودی لێ‬ ‫نه‌بینیوه‌ نازانم بۆ ش���وێنه‌كانی تر به‌اڵم به‌ته‌ئكید‬ ‫ش���وێنه‌كانی تریش س���وودیان لێنه‌بینیوه‌‪ ،‬ئێمه‌‬ ‫وه‌ك���و خۆم���ان ژووری بازرگان���ی‌و پیشه‌س���ازیی‬ ‫راپۆرتێكمان ناردووه‌ بۆ س���ه‌رۆكایه‌تی ئه‌نجومه‌نی‬ ‫وه‌زیران كه‌ ده‌ستخۆش���یمان لێكردووه‌‪ ،‬به‌اڵم ئه‌و‬ ‫ئاسته‌نگانه‌ش���مان ده‌شتنیش���ان كردووه‌ كه‌ دێته‌‬ ‫ڕێی جێبه‌جێكردنی پێدانی قه‌رزه‌كه‌‪ .‬كه‌ س���وودی‬


‫بازرگانی‌و پیشەسازی‬

‫حاجی مەال ئەحمەدی بازرگان‬

‫حاجی غەریبی خەفاف‬

‫ی‬ ‫بیاننی���ان بۆ ده‌هات له‌به‌غ���داوه‌و له‌وان ‌ه حاج ‌‬ ‫ی‬ ‫ی پایزه‌و‌ه پاڵتۆ ‌‬ ‫عوس���مان دای‌ ك ‌ه له‌س���ه‌ره‌تا ‌‬ ‫ی‬ ‫ده‌فرۆش���ت تا كۆتایی‌ زس���تان‪ .‬له‌گ��� ‌ه ‌ڵ هاتن ‌‬ ‫ن���ه‌ورۆزو ده‌ركه‌وتنی‌ گه‌رم���ا دوكانه‌كه‌ی‌ ده‌كرد‬ ‫ی تیا ده‌فرۆشت‪ .‬هه‌روه‌ها‬ ‫ی دۆم ‌‬ ‫به‌كاڵش‌و كاڵش ‌‬ ‫ی هه‌ر‬ ‫ی ئه‌ویش یه‌كێك بوو له‌وانه‌ ‌‬ ‫ره‌ش���ید بانه‌ی ‌‬ ‫له‌م بازاڕه‌دا پاڵتۆی‌ ده‌فرۆشت‪.‬‬ ‫الس���تیك فرۆشه‌كان حاجی‌ ئیس���ماعیل بوو ك ‌ه‬ ‫ی الس���تیكی‌ ده‌فرۆشت كه‌وش���یان لێدروست‬ ‫بن ‌‬ ‫ده‌كرد‪ ،‬زیاتر حه‌ماڵه‌كان ئه‌م جۆر‌ه كه‌وش���ه‌یان‬ ‫ی دارو الستیكیش‬ ‫به‌كارده‌هێنا‪ ،‬هه‌روه‌ها الستیك ‌‬ ‫له‌م دوكانه‌دا ده‌فرۆشرا‪.‬‬ ‫ی‬ ‫ی لفكه‌و هێڵه‌ك ‌‬ ‫هه‌روه‌ها مام كه‌ریم هه‌بوو بابه‌ت ‌‬ ‫ته‌ل‌و به‌نه‌خوێن‌و شقارته‌ی‌ ده‌فرۆشت‪.‬‬ ‫ی چاكی���ان پێكده‌هێنا‪،‬‬ ‫به‌رگدرووه‌كان به‌ش���ێك ‌‬ ‫ی‬ ‫ی حاجی‌ م���ارف به‌رگدروو ‌‬ ‫ی عه‌ل ‌‬ ‫له‌وان��� ‌ه حاج ‌‬ ‫پیاوان‌و مه‌ال یاسین به‌رگدرووی‌ ژنان بوو‪ ،‬كه‌واو‬ ‫سه‌ڵته‌و س���وخم ‌هی‌ ژنانی‌ ده‌دوری‌‪ ،‬جارجاره‌ش‬ ‫كه‌واو سه‌ڵته‌و سوخمه‌ی‌ پیاوانیشی‌ ده‌دوری‌‪.‬‬ ‫ی‬ ‫ش���ێخ نیزامه‌دین له‌س���ه‌ر س���ووچی‌ ناوه‌ڕاست ‌‬ ‫ی هه‌بوو ئه‌و‬ ‫ی ورد‌ه عه‌ت���ار ‌‬ ‫بازاڕه‌ك���ه‌‪ ،‬دوكان��� ‌‬ ‫شتانه‌ی‌ ده‌یفرۆشت زۆر له‌یه‌كتر جودا بوون‪ ،‬بۆ‬ ‫نمونه‌ به‌هارات‌و بزمار‪.‬‬ ‫ی‬ ‫ئه‌حمه‌دی‌ دوكانه‌ك ‌هی‌ كه‌وتبووه‌ س���ه‌ر سووچ ‌‬ ‫ی‬ ‫خ���واره‌و‌هی‌ ب���ازاڕی‌ نه‌ورۆز‪ ،‬فرۆش���یاری‌ بۆن ‌‬ ‫ژمارە ‪ * ٥‬هاوینی ‪www.sulccu.com * ٢٠١١‬‬

‫خۆش‌و عه‌ترو گواڵو بوو‪.‬‬ ‫ی عه‌ت���اری‌‌و داووده‌رمان فرۆش‪،‬‬ ‫هه‌روه‌ها بابه‌ت ‌‬ ‫ی كڕنوو‪،‬‬ ‫ی مام س���اڵح كوڕه‌زای‌ ئه‌حه‌ ‌‬ ‫حه‌مه‌ك ‌ه ‌‬ ‫ی عارف‪.‬‬ ‫له‌گ ‌ه ‌ڵ حاج ‌‬ ‫ی نه‌ورۆز‬ ‫ی بازاڕ ‌‬ ‫ی سه‌ر سووچ ‌‬ ‫هه‌روه‌ها له‌سه‌ره‌تا ‌‬ ‫ی زردار) هه‌ب���وو كه‌ چاوو‬ ‫(حاجی‌ حه‌م��� ‌ه عه‌ل ‌‬ ‫ی‬ ‫ش���ه‌كرو قامیش���ی‌ جگه‌ر‌هی‌ ده‌فرۆشت‪ .‬خاڵ ‌‬ ‫ی بازرگان بوو‪.‬‬ ‫ی ره‌جه‌ب ‌‬ ‫حاج ‌‬ ‫چایخانه‌كه‌ی‌ خه‌لیل‪ ،‬چاوو ئاوو ماستاوو سۆده‌و‬ ‫ی بۆ ئه‌م بازاڕه‌ دابین ده‌كرد‪.‬‬ ‫سیفۆن ‌‬ ‫ئه‌وان ‌هی‌ دوكانی‌ خه‌فافیان هه‌بوو له‌م بازاڕه‌دا‪ ،‬ك ‌ه‬ ‫ی پێاڵوو بزماریان‬ ‫ی پێاڵوو نایلۆن‌و ناوكه‌ف ‌‬ ‫چه‌رم ‌‬ ‫ی م���ه‌ال حه‌مه‌ئه‌مین‬ ‫هه‌ب���وو‪ ،‬ئه‌مان ‌ه بوون حاج ‌‬ ‫خه‌فاف ك ‌ه فازیلی‌ كوڕیش���ی‌ له‌به‌رده‌س���تیا بوو‬ ‫ی‬ ‫له‌گه‌ڵ‌ حاجی‌ غه‌ریب كه‌ حاجی‌ عومه‌ری‌ كوڕیش ‌‬ ‫له‌گه‌ڵدا بوو‪.‬‬ ‫ئه‌م پێكهات ‌ه جیاواز‌هی‌ له‌م بازاڕه‌دا كۆببوونه‌وه‌‪،‬‬ ‫ی ئه‌م ش���ار‌ه‬ ‫هه‌م���وو پیاوی‌ ب���اش‌و رێك‌و پێك ‌‬ ‫بوون‪ ،‬ك ‌ه هیچ بوغزو كینه‌یه‌كیان له‌دڵدا نه‌بوو‪،‬‬ ‫ی یه‌كتر ده‌زانی‌‪.‬‬ ‫هه‌موو خۆیان به‌براو كه‌س���وكار ‌‬ ‫یارمه‌تیده‌ری‌ یه‌كتر بوون له‌خۆشی‌‌و ناخۆشیدا‪.‬‬ ‫ی‬ ‫ئ���ه‌م ب���اس‌و خواس���ه‌مان مش���تێك ‌ه له‌نمونه‌ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی گوزه‌ر ‌‬ ‫خه‌روارێك‪ ،‬له‌به‌شه‌كانی‌ داهاتوودا باس ‌‬ ‫س���ه‌راجه‌كان‌و مه‌زادخانه‌ك���ه‌و به‌رگ���درووه‌كان‬ ‫ده‌كه‌ین‪.‬‬

‫حاجی سابیری کوێخا سەعید‬

‫حاجی رەجەبی بازرگان‬

‫‪61‬‬


‫بازرگانی‌و پیشەسازی‬

‫بازاڕی نەورۆز هێشتا هەندێک سیمای سااڵنی زووی پێوە دیارە‬

‫شار‪..‬‬ ‫گۆشه‌یه‌كی‌ تایبه‌ته‌ عه‌تای‌ حاجی‌ ره‌جه‌بی‌ بازرگان ده‌ینوسێت‬

‫‪60‬‬

‫راستە بازاڕەکە‪ ..‬بازاڕ‌ه دێرینه‌كه‌ ‌ی سلێمانی‌‬ ‫پێویسته‌ جار جار یادی‌ بازاڕه‌كان ‌‬ ‫ی‬ ‫سلێمانی‌ بكه‌ینه‌وه‌‪ ،‬به‌تایبه‌تی‌ ئه‌و‬ ‫بازاڕانه‌ی‌ كه‌ له‌یاده‌وه‌ری‌ ئێمه‌دا ون نابن‪،‬‬ ‫ئه‌و كاسبكارو بازرگانانه‌ی‌ كه‌ نمونه‌ی‌‬ ‫راستگۆیی‌‌و ده‌ستپاكی‌ بوون‌و هێشتا‬ ‫له‌بیره‌وه‌ری‌ ئێمه‌دا زیندوون‪ .‬یه‌كێك‬ ‫له‌و بازاڕانه‌ بازاڕی‌ نه‌ورۆزه‌‪ ،‬كه‌ راسته‌‬ ‫بازاڕه‌كه‌شی‌ پێده‌ڵێن‪.‬‬ ‫ب���ازاڕی‌ ن���ه‌ورۆز‪ ،‬یه‌كێكه‌ له‌ب���ازاڕه‌ هه‌ره‌‬ ‫دێرینه‌كانی‌ س���لێمانی‌‪ ،‬كه‌ ه���اوكات له‌گه‌ ‌ڵ‬ ‫دروستبوونی‌ شاری‌ سلێمانیدا ئه‌م بازاڕه‌ش‬ ‫دروس���ت بووه‌‪ ،‬كه‌ له‌چوارچێ���وه‌ی‌ خۆیدا‬ ‫به‌شێوه‌یه‌كی‌ س���ه‌رنجڕاكێش چه‌ندین كارو‬ ‫كاس���پی‌‌و بازرگانی‌ كۆكردب���ۆوه‌‌و جوانی‌‌و‬ ‫تایبه‌تمه‌ندییه‌كی‌ ناوازه‌ی‌ پێبه‌خشی‌ بوو‪.‬‬ ‫دوو راس���ته‌ ب���ازاڕی‌ ت���ر ك���ه‌ به‌پێوانه‌یی‌‬ ‫كه‌وتوونه‌ت���ه‌ ئه‌مالو ئه‌والی���ه‌وه‌‪ ،‬یه‌كێكیان‬ ‫گ���وزه‌ری‌ س���ه‌راجه‌كانه‌ له‌الی‌ راس���ته‌وه‌‪،‬‬ ‫ئه‌ویتریان گوزه‌ری‌ مه‌زادخانه‌كه‌یه‌‪ .‬ئه‌م بازاڕه‌‬ ‫له‌كۆتایی‌ حه‌وزه‌ وشكه‌كه‌وه‌ ده‌ستپێده‌كات‪،‬‬ ‫درێژ ده‌بێته‌وه‌ هه‌تا كۆتایی‌ سه‌ر قادرمه‌كان‌و‬

‫سه‌ره‌تای‌ شه‌قامی‌ سه‌یوان‪ .‬به‌بیره‌وه‌ری‌ من‬ ‫له‌سه‌ره‌تای‌ شه‌س���ته‌كاندا پێكهاته‌كان زۆر‬ ‫جی���اواز بوون‪ .‬به‌اڵم ئێس���تا له‌‪%75‬ی‌ ئه‌و‬ ‫پێكهاته‌یه‌ گ���ۆڕاوه‌ بۆ زه‌ره‌نگ���ه‌رو كوتاڵ‌‬ ‫فرۆش‌و بابه‌تی‌ بازرگانی‌ نوێی‌ ئه‌مڕۆ‪ .‬له‌بیرم‬ ‫دێ‌ ل���ه‌م ب���ازاڕه‌دا‪ ،‬كۆمه‌ڵێك كه‌س���ایه‌تی‌‬ ‫به‌كاس���پی‌‌و بازرگانانییه‌وه‌ خه‌ریكبوون‪ ،‬كه‌‬ ‫به‌شێكی‌ به‌رچاویان كوتاڵ‌ فرۆشه‌كان بوون‪،‬‬ ‫وه‌ك (حاجی‌ ره‌جه‌ب ره‌حمان)ی‌ بازرگان‪،‬‬ ‫(حاج���ی‌ مه‌ال ئه‌حمه‌دی‌ ش���انه‌گه‌ر) باوكی‌‬ ‫خوالێخۆش���بوو «زاهیر»‪ ،‬حاجی‌ ئه‌حمه‌دی‌‬ ‫مه‌ال ره‌سوڵ‌‪ ،‬حاجی‌ سابیر گه‌به‌س‪ ،‬حاجی‌‬ ‫شه‌ریف ناس���راو به‌ش���ه‌ریف لوته‌‪ ،‬حاجی‌‬ ‫مه‌جید به‌گ‪ ،‬حاج���ی‌ عومه‌ری‌ الوه‌‪ ،‬حه‌مه‌‬ ‫تیكه‌‪ ،‬حه‌مه‌ی‌ شه‌وه‌‪ ،‬حاجی‌ عه‌زیز‪ ،‬حاجی‌‬ ‫شێخ تاهیری‌ نه‌مه‌ڵ‌‪ ،‬كه‌ریم ره‌شید ناسك‪،‬‬ ‫ئه‌حم���ه‌دی‌ عه‌لی‌ ئه‌فه‌ندی‌‪ .‬له‌یادمه‌ خه‌ڵكی‌‬ ‫ده‌ره‌وه‌ی‌ ش���ار واته‌ الدێییه‌كان به‌تایبه‌تی‌‬ ‫روویان ده‌ك���رده‌ ئه‌م بازرگانانه‌‌و س���ه‌وداو‬ ‫مامه‌ڵه‌ی كوتاڵیان له‌گه‌ڵ‌ ده‌كردن‪.‬‬ ‫هه‌روه‌ها له‌م ب���ازاڕه‌دا دوكانی‌ زه‌ره‌نگه‌ری‌‬ ‫وه‌ك حاج���ی‌ مس���ته‌فا‌و كوڕه‌كانی‌ حاجی‌‬

‫كه‌ریم‌و عه‌بدواره‌حمانی‌ تیا بوو‪.‬‬ ‫ئه‌م بازاڕه‌ شیرگه‌ری‌ تیا بوو‪ ،‬ئه‌م شیرگه‌ران ‌ه‬ ‫ی ده‌بان‌و‬ ‫ی خه‌نجه‌ر ‌‬ ‫پیشه‌كه‌یان دروستكردن ‌‬ ‫پاكردن���ه‌وه‌و تیژكردن���ه‌وه‌ی‌ خه‌نجه‌ر بوو‪.‬‬ ‫له‌و كه‌سانه‌ ئه‌حمه‌دی‌ شیرگه‌ریان پێده‌وت‬ ‫ی‬ ‫ی ره‌جه‌ب ‌‬ ‫ی حاج ‌‬ ‫دوكانه‌ك ‌هی‌ به‌رامبه‌ر دوكان ‌‬ ‫ئێستا بوو‪.‬‬ ‫پێ�ڵ�اودرووه‌كان‪ ،‬به‌ش���ێكی‌ ت���ر ب���وون‬ ‫ی‬ ‫له‌پێكهات��� ‌هی‌ ئ���ه‌م ب���ازاڕه‌‪( .‬ئه‌حم���ه‌د ‌‬ ‫ی شێر‌و وه‌ستا‬ ‫حه‌مه‌س���وور) له‌گه‌ڵ‌ كه‌ریم ‌‬ ‫ی به‌كر‪ ،‬ك ‌ه ئێس���تاش ماوه‌و‬ ‫قادرو حاج��� ‌‬ ‫ی‬ ‫ی بازاڕ ‌‬ ‫دوكانه‌ك���ه‌ی‌ كه‌وتووه‌ت���ه‌ كۆتای��� ‌‬ ‫نه‌ورۆزه‌وه‌‪.‬‬ ‫ی‬ ‫ی پیاوان‌و پان ‌‬ ‫كه‌وش درووه‌كان ك ‌ه كه‌وش ‌‬ ‫ی ژنانیان دروس���تده‌كرد‪ ،‬له‌و كه‌سان ‌ه‬ ‫به‌رز ‌‬ ‫سابیری‌ پانی‌ به‌رز دروو به‌ناوبانگ بوو‪.‬‬ ‫ی پینه‌چی‌ ك ‌ه‬ ‫له‌پینه‌چییه‌كان حاجی‌ عه‌بدول ‌‬ ‫پینه‌ی‌ پێاڵوو كه‌وش‌و كالشی‌ ده‌كرد‪.‬‬ ‫ی مه‌نجه‌ڵ‌‌و‬ ‫له‌فافۆن فرۆش���ه‌كان‪ ،‬كه‌ به‌كار ‌‬ ‫ی فافۆن���ه‌وه‌ خه‌ریك بوون‪،‬‬ ‫قاپ‌و قاچاغ��� ‌‬ ‫عه‌بدواڵ ئه‌فه‌ندی‌ بوو‪.‬‬ ‫ی‬ ‫هه‌روه‌ها پاڵتۆفرۆشه‌كان ك ‌ه پاڵتۆی‌ باله‌ ‌‬


‫بازرگانی‌و پیشەسازی‬

‫ئاگاداری‌‌و رونكردنه‌وه‌یه‌ك ‌ی پێویست‬ ‫سه‌باره‌ت به‌مه‌رز ‌ی باشماخ‬ ‫حه‌مید عه‌بدواڵ فه‌ره‌ج‬ ‫ودوای‌ ئ���ه‌وه‌ی‌ مه‌رزی‌ باش���ماخ وه‌ك مه‌رزێك ‌‬ ‫ی‬ ‫گرنگ���ی‌ نێوان هه‌رێم���ی‌ كوردس���تان‌و كۆماری‌‬ ‫ئیس�ل�امی‌ ئێران ئاس���تی‌ چاالكییه‌كانی‌ له‌ڕووی‌‬ ‫ئاڵوگۆڕی‌ كااڵ‌و ش���مه‌كه‌وه‌ به‌ به‌راورد به‌سااڵنی‌‬ ‫راب���ردوو رووی‌ له‌كه‌می‌ ك���رد‪ ،‬به‌فه‌رمی‌ له‌الیه‌ن‬ ‫وه‌زاره‌تی‌ دارایی‌ حكومه‌تی‌ هه‌رێمی‌ كوردستانه‌وه‌‬ ‫داوامان لێكرا كه‌ گرفته‌ بازرگانیه‌كان له‌م مه‌رزه‌دا‬ ‫بخه‌ینه‌ڕوو‪ .‬بۆ ئه‌و مه‌به‌س���ته‌ لیژنه‌یه‌ك له‌الیه‌ن‬ ‫ئه‌نجومه‌نی‌ كارگێڕی‌ ژووری‌ بازرگانی‌‌و پیشه‌سازی‌‬ ‫س���لێمانییه‌وه‌ پێكهێن���را ب���ۆ به‌دواداچوون���ی‌‬ ‫گرفته‌كانی‌ مه‌رزی‌ باشماخ‪ ،‬لیژنه‌كه‌ش بریتی‌ بوو‬ ‫له‌‪:‬‬ ‫‪1‬ـ سیروان محه‌مه‌د مه‌حمود سه‌رۆكی‌ ژوور‪.‬‬ ‫‪2‬ـ نه‌وزاد غه‌فور جێگری‌ دووه‌می‌ سه‌رۆكی‌ ژوور‪.‬‬ ‫‪3‬ـ به‌نده‌ ئه‌ندامی‌ ژوور‪.‬‬ ‫ژووری‌ بازرگانی‌ به‌پێویستی‌ زانی‌ كه‌ راپۆرتێكی‌‬ ‫تێروته‌سه‌لی‌ واقعیانه‌ ئاماده‌ بكات‌و ده‌ستنیشانی‌‬ ‫هه‌م���وو خاڵ���ه‌ الوازه‌كانی‌ پرۆس���ه‌ی‌ ئاڵوگۆڕ‌و‬

‫گواس���تنه‌وه‌ی‌ كااڵ بكات له‌م مه‌رزه‌دا‪ .‬س���ه‌ره‌تا‬ ‫ئێمه‌ وه‌ك ژووری‌ بازرگانی‌ هه‌ستاین به‌كۆبوونه‌وه‌‬ ‫له‌گه‌ڵ‌ چه‌ند كۆمپانیایه‌كی‌ گواستنه‌وه‌ی‌ كااڵ كه‌‬ ‫له‌ش���اری‌ س���لێمانی‌ جێگیرن‪ ،‬زۆر به‌راشكاوانه‌‬ ‫بازرگانه‌كان گلله‌یی‌‌و گازنده‌كانی‌ خۆیان ئاش���كرا‬ ‫كرد كه‌ به‌ش���ێكیان په‌یوه‌ندی به‌ئه‌دای‌ هه‌ندێك‬ ‫له‌كارمه‌ندانی‌ به‌شه‌ جیاجیاكانی‌ مه‌رزه‌كه‌وه‌ بوو‬ ‫كه‌ تا ئێس���تاش كاری‌ چاكسازی‌‌و دروستكردنی‌‬ ‫تێیدا به‌رده‌وامن‪.‬‬ ‫بۆیه‌ هه‌ر ئ���ه‌و رۆژه‌ راپۆرتێك���ی‌ دوورودرێژمان‬ ‫ئاماده‌ كرد‌و له‌یه‌كه‌م كۆبوونه‌وه‌مان له‌‪2011/6/7‬‬ ‫له‌بینای‌ قائمقامیه‌ت���ی‌ پێنجوێتن به‌ئاماده‌بوونی‌‬ ‫به‌ریێز قائیمقامی‌ پێنجوێن كاك ره‌زاو نوێنه‌رانی‌‬ ‫وه‌زاره‌ت���ی‌ درایی‌‌و به‌ڕێوه‌به‌ری‌ مه‌رزی‌ باش���ماخ‬ ‫كاك رۆس���ته‌م‌و نوێنه‌ری‌ چه‌ن���د الیه‌نێكی‌ تری‌‬ ‫په‌یوه‌ندیدار‪ ،‬به‌نده‌ گلله‌یی‌‌و گازنده‌كانی‌ گه‌یاند‪.‬‬ ‫بڕی���ار درا كۆبوونه‌وه‌ی‌ دووه‌م ل���ه‌‪2011/6/13‬‬ ‫له‌مه‌رزی‌ باش���ماخ بك���رێ‌‪ .‬ل���ه‌و كۆبوونه‌وه‌یه‌دا‬ ‫ژووری‌ بازرگانی‌ به‌ی���اوه‌ری‌ بازرگانه‌ به‌ڕێزه‌كانی‌‬ ‫بواری‌ گواستنه‌وه‌ ئاماده‌ بوون‪ ،‬كه‌ ئه‌م جاره‌یان‬ ‫هه‌ندێك له‌گرفته‌كان بڕیاری‌ چاكس���ازیان له‌سه‌ر‬

‫درا‪ ،‬كۆبوونه‌وه‌ی‌ س���ێهه‌م ل���ه‌‪ 2011/6/20‬له‌ناو‬ ‫بین���ای‌ وه‌زاره‌ت���ی‌ دارایی‌ حكومه‌ت���ی‌ هه‌رێم ‌‬ ‫ی‬ ‫كوردس���تان له‌س���لێمانی‌ ك���را‪ ،‬ئه‌مجاره‌ی���ان‬ ‫كۆبوونه‌وه‌ك���ه‌ فراوانت���ر بوو به‌ڕێ���ز كه‌ژاڵ‌ خان‬ ‫له‌كوالێت���ی‌ كۆنتڕۆڵ‌ ئاماده‌ بوو‪ ،‬چونكه‌ هه‌ندێك‬ ‫له‌كێش���ه‌كان په‌یوه‌ندییان به‌كوالێتییه‌وه‌ هه‌بوو‪.‬‬ ‫به‌خۆشحاڵییه‌وه‌ زۆر یارمه‌تیده‌ر بوو بۆ چاره‌سه‌ر‬ ‫كردنی‌ كێش���ه‌ په‌یوه‌ندی���داره‌كان‪ ،‬ئه‌وه‌ی‌ جێی‌‬ ‫سه‌رنجه‌ هه‌موو الیه‌ك به‌گیانی‌ به‌رپرسیارێتییه‌وه‌‬ ‫تاوتوێی‌ كێشه‌كانیان ده‌كرد‪.‬‬ ‫بۆی���ه‌ له‌م گۆڤاره‌وه‌ داوا له‌هه‌م���وو ئه‌و به‌ڕێزانه‌‬ ‫ده‌كه‌ین كه‌ كێشه‌یان له‌بواری‌ گواستنه‌وه‌ی‌ كااڵدا‬ ‫هه‌یه‌ له‌مه‌رزی‌ باش���ماخ‪ ،‬ب���ه‌اڵم له‌چوارچێوه‌ی‌‬ ‫یاسا‌و رێنماییه‌كان‪ ،‬ژووری‌ بازرگانی‌‌و پیشه‌سازی‌‬ ‫س���لێمانی‌ ده‌رگای‌ ئاوه‌اڵیه‌ ب���ۆ گه‌یاندنی‌ هه‌موو‬ ‫داواكارییه‌كانت���ان ب���ۆ خزمه‌تكردن���ی‌ هه‌رێمی‌‬ ‫كوردس���تان‌و بازرگانی‌ له‌مه‌رزه‌كانمان‌و ش���اری‌‬ ‫س���لێمانی‌ خۆشه‌ویست‪ ،‬لێره‌ش���ه‌وه‌ ئاگادارتان‬ ‫ده‌كه‌ین كه‌ حكومه‌تی‌ هه‌رێمی‌ كوردستان‪ ،‬هه‌موو‬ ‫ئاس���انكارییه‌كمان بۆ ده‌كات‪ .‬ئاواتمانه‌ كێشه‌تان‬ ‫نه‌بێت‪.‬‬

‫مەرزی نێودەوڵەتی باشماخ‬

‫ژمارە ‪ * ٥‬هاوینی ‪www.sulccu.com * ٢٠١١‬‬

‫‪63‬‬


‫بازرگانی‌و پیشەسازی‬

‫ۆرك شۆپێك سه‌باره‌ت به‌ستراتیژ ‌ی ژوور‌ه بازرگانییه‌كان ‌ی هه‌رێم ساز كرا‬ ‫له‌درێ����ژه‌ی‌ جێبه‌ج����ێ‌ كردن����ی‌ پ����رۆژه‌ ‌‬ ‫ی‬ ‫هاوبه‌ش����ی‌ چه‌ت����ری‌ ڕێكخ����راوی‌ ژووره‌‬ ‫بازرگانییه‌كان����ی‌ ئه‌ڵمانی����ا (‪ )DIHK‬له‌گه‌ڵ‬ ‫ژووره‌ بازرگانییه‌كان����ی‌ هه‌رێمی‌ كوردس����تان‪،‬‬ ‫ڕۆژان����ی‌ ‪ 2011/07/14-13‬به‌ئاماده‌بوون����ی‌‬ ‫كه‌نعان ش����ێخۆ به‌رپرس����ی‌ پرۆژه‌ی‌ هاوبه‌شی‌‬ ‫ژووره‌كانی‌ بازرگان����ی‌ ئه‌ڵمانیاو به‌ڕێز یوحه‌نا‬ ‫ڤینگ����ه‌رو ژماره‌ی����ه‌ك له‌ئه‌ندامانی‌ ئه‌نجومه‌نی‌‬ ‫كارگێڕی‌‌و س����ه‌رۆك ب���� ‌هش‌و كارمه‌ندانی‌ ژوور‪،‬‬ ‫ۆرك ش����ۆپێك له‌ژووری‌ بازرگانی‌‌و پیشه‌سازی‌‬ ‫سلێمانی‌ له‌الیه‌ن (د‪.‬شنایده‌ر‪ ،‬پسپۆر له‌بواری‌‬ ‫ی بازرگانی‌ ئه‌ڵمانیا) له‌ژێر‬ ‫ستراتیژی‌ ژووره‌كان ‌‬ ‫ناوی‌ پالنی‌ س����تراتیژی‌ ژووره‌ بازرگانییه‌كانی‌‬ ‫هه‌رێمی‌ كوردس����تان بۆ ئاینده‌‪ ،‬ساز كرا‪ .‬له‌م‬ ‫ۆرك ش����ۆپه‌كه‌دا به‌ووردی‌ ب����اس له‌و هۆكارو‬ ‫هه‌نگاوانه‌ كرا كه‌ ژووره‌ بازرگانییه‌كان ده‌توانن‬ ‫كاریان له‌سه‌ر بكه‌ن‬ ‫بۆ به‌ره‌و پێش����چوونی‌ ژووره‌كانیان له‌س����ه‌ر‬ ‫ئاس����تی‌ ناوخۆ‌و ده‌ره‌كی‌‌و پیش����كه‌ش كردنی‌‬ ‫خزمه‌تگوزاری‌ زیات����ر به‌ئه‌ندامانیان‪ .‬دواتریش‬ ‫به‌به‌ش����داریكردنێكی‌ به‌رچ����اوی‌ ئاماده‌بووان‬ ‫كۆتایی به‌ۆرك شۆپه‌كه‌ هێنرا‪.‬‬ ‫هه‌روه‌ه����ا ژووره‌ بازرگانییه‌كان����ی‌ هه‌رێم����ی‌‬ ‫كوردس����تان پرۆتۆكۆلێك����ی‌ ه����اوكاری‌ له‌گه‌ڵ‬

‫دیمەنێک لە ۆرک شۆپەکە‬

‫چه‌تری‌ ڕێكخراوی‌ ژووره‌ بازرگانییه‌كانی‌ ئه‌ڵمانیا‬ ‫(‪ )DIHK‬واژۆ ك����رد‪ ،‬به‌پێی‌ ئ����ه‌و پرۆتۆكۆل ‌ه‬ ‫چه‌تری‌ ڕێكخراوی‌ ژووره‌كانی‌ بازرگانی‌ ئه‌ڵمانیا‬ ‫چه‌ندین به‌رنامه‌و پرۆژه‌و چاالكی‌ جۆربه‌جۆر بۆ‬

‫به‌ره‌و پێشچوونی‌ ئاستی‌ ژووره‌ بازرگانییه‌كان ‌‬ ‫ی‬ ‫هه‌رێمی‌ كوردس����تان پێش����كه‌ش ده‌كات‪ .‬وه‌ك‬ ‫قۆناغی‌ یه‌كه‌می‌ پرۆژه‌كه‌ سێ‌ ساڵ ده‌خایه‌نێت‬ ‫له‌مانگی‌ مارسی‌ ‪ 2010‬تا شوباتی‌ ‪. 2013‬‬

‫وه‌زاره‌ت ‌ی پیشه‌سازی‌ حكومه‌ت ‌ی هه‌رێم‌و‬ ‫ژوور ‌ی بازرگانی‌‌و پیشه‌ساز ‌ی سلێمانی كۆبوونه‌وه‌‬ ‫له‌سه‌ر داوای‌ ژووری‌ بازرگانی‌‌و پیشه‌ساز ‌‬ ‫ی‬ ‫س����لێمانی‌‪ ،‬كۆبوونه‌وه‌یه‌ك له‌نێوان ژووری‌‬ ‫بازرگانی‌‌و وه‌زراه‌تی‌ پیشه‌سازی‌ حكومه‌تی‌‬ ‫هه‌رێمی‌ كوردستاندا به‌ئاماده‌بوونی‌ به‌ڕێزان‬ ‫«س����نان چه‌له‌ب����ی‌« وه‌زی����ری‌ بازرگانی‌‌و‬ ‫پیشه‌س����ازی‌ حكومه‌ت����ی‌ هه‌رێ����م‌و «دارا‬ ‫جه‌لیل خه‌یات» س����ه‌رۆكی‌ یه‌كێتی‌ ژووره‌‬ ‫بازرگانیه‌كان‌و «سیروان محه‌مه‌د مه‌حمود»‬ ‫س����ه‌رۆكی‌ ژووری‌ بازرگان����ی‌ س����لێمانی‌‌و‬ ‫«ئ����اراس عه‌بدولكه‌ریم مه‌عروف» ئه‌ندامی‌‬ ‫ئه‌نجومه‌نی‌ ژووری‌ بازرگانی‌‌و پیشه‌س����ازی‌‌و‬ ‫«دالوه‌ر عه‌ل����ی‌ كه‌ری����م» ئه‌ندامی‌ ژووری‌‬ ‫بازرگانی‌‌و پیشه‌سازی‌ ئه‌نجامدرا‪.‬‬ ‫ل����ه‌م كۆبونه‌وه‌ی����ه‌دا هه‌ردووال باس����ی‌ ئه‌م‬ ‫كێشه‌و خااڵنه‌ی‌ خواره‌یان كرد‪:‬‬ ‫‪1‬ـ باسی‌ رێگری‌ له‌ناردنی‌ به‌رهه‌می‌ سلێمانی‌‬ ‫به‌ره‌و هه‌ولێر‪ ،‬كه‌ دهۆكیش هه‌مان كێشه‌یان‬ ‫هه‌یه‌ به‌ره‌و هه‌ولێر‪ ،‬به‌ڵێنی‌ چاره‌سه‌ری‌ درا‪.‬‬ ‫‪2‬ـ ب����اس له‌گرفت����ی‌ «عه‌الم����ه‌ی‌ تجاری‌«‬ ‫ك����را كه‌ وه‌زاره‌ت����ی‌ ناوب����راو دانده‌نێن به‌و‬

‫‪62‬‬

‫مامه‌اڵنه‌ی‌ كاتی‌ خۆی‌ له‌س����لێمانی‌ یه‌كێتی‌ ‪8‬ـ وه‌زاره‌ت‌و ژووری‌ بازرگان����ی‌ هاوڕا بوون‬ ‫پیشه‌س����ازییه‌كانی‌ س����لێمانی‌ جێبه‌جێ����ی‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی‌ كه‌ یاس����اكانی‌ پیشه‌سازی‌‌و‬ ‫كردون‌و چاره‌س����ه‌ری‌ گونجاویش بۆ ئه‌وانی‌ وه‌به‌رهێنان دژ به‌یه‌كن به‌ش����ه‌ پیشه‌سازی‌‬ ‫تیایدا زه‌ره‌رمه‌نده‌‪ .‬وه‌زیر باس����ی‌ له‌وه‌ كرد‬ ‫تریش دابنێ‌‪.‬‬ ‫‪3‬ـ وه‌زاره‌ت دانی‌ به‌و ئیش����كاالیه‌ته‌دا نا كه‌ كه‌ داوای‌ گۆڕینی‌ ئه‌و یاسایه‌یان كردوه‌‬ ‫قه‌زری‌ پیشه‌س����ازی‌ كه‌س لێی‌ سوودمه‌ند ‪ .9‬باس له‌جل‌و به‌رگی‌ قوتابخانه‌كان كرا كه‌‬ ‫نابێت‪ .‬هه‌روه‌ها نوس����راویان ك����ردووه‌ بۆ قۆرغ كراوه‌ بۆ چه‌ند كۆمپانیایه‌ك‪ ،‬وه‌زاره‌ت‬ ‫هاوڕا بوو كه‌ ئه‌و كاره‌ وه‌زاره‌تی‌ په‌روه‌رده‌‬ ‫وه‌زراه‌تی‌ دارایی‌‪.‬‬ ‫‪4‬ـ ژووری‌ بازرگان����ی‌ س����لێمانی‌ داوای‌ زیاد كردویه‌ت����ی‌ گونج����او نیی����ه‌‪ .‬داوای‌ ك����رد‬ ‫كردنی‌ صالحیاتی‌ به‌ڕێوه‌به‌ره‌ گشتییه‌كانی‌ په‌یوه‌ندی‌ بكرێت به‌وه‌زاره‌تی‌ په‌روه‌رده‌وه‌‪.‬‬ ‫ی بازرگانی‌‌و پیشه‌سازی‌‬ ‫ك����رد تا كاورب����اری‌ هاواڵتیان‪ ،‬پێویس����تی‌ ‪10‬ـ داوا كرا وه‌زاره‌ت ‌‬ ‫نوس����راو بكات بۆ هه‌م����وو وه‌زاره‌ته‌كان بۆ‬ ‫به‌سه‌ردانی‌ وه‌زاره‌ت نه‌بێت له‌هه‌ولێر‪.‬‬ ‫‪5‬ـ دانی‌ به‌ش����ێك له‌صالحیات بۆ مس����جل س����ه‌پاندنی‌ به‌رهه‌می‌ خۆماڵی‌ به‌مه‌رجێك‬ ‫به‌پێی‌ مواسه‌فات‪.‬‬ ‫الشركات‪.‬‬ ‫‪6‬ـ ژوور‌و وه‌زاره‌ت هاوڕا بوون له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی‌ ‪11‬ـ كێش����ه‌ی‌ موادی‌ به‌رهه‌می‌ كش����توكاڵ‌‬ ‫كه‌ یاس����اكانی‌ پیشه‌س����ازی‌‌و وه‌به‌رهێنان له‌گه‌ڵ‌ وه‌زاره‌تی‌ كشتوكاڵ‌‪.‬‬ ‫له‌س����ه‌ر چاك كردن‌و رێكخستنه‌وه‌ی‌ یاسای‌ ‪12‬ـ كێشه‌ی‌ باج خرایه‌ به‌رچاوی‌ وه‌زاره‌ت كه‌‬ ‫له‌مۆڵی‌ هاورده‌ دوو جار باج ده‌سه‌ندرێت‪.‬‬ ‫كۆمپانیاكان‪.‬‬ ‫ی ‪13‬ـ چاوخش����اندنه‌وه‌ به‌مۆڵه‌ت����ی‌ ه����اورده‌‬ ‫‪7‬ـ وه‌زیر گلله‌یی‌ له‌فه‌رمانگه‌ی‌ كۆمپانیاكان ‌‬ ‫(له‌به‌رئه‌وه‌ی‌ به‌غداد كاری‌ پێناكات)‪.‬‬ ‫سلێمانی‌ هه‌بوو‪.‬‬


‫بازرگانی‌و پیشەسازی‬

‫پشوویه‌ك‬

‫"ئازادی" رازی‌ خۆشبه‌ختییه‌ نه‌ك "پاره"‌‬

‫ی ئازادی‌ تاكه‌كه‬ ‫ی خاوه‌ن ‌‬ ‫ئه‌وان ‌ه ‌‬ ‫ی «ئازادن»‪ ،‬له‌ژیاندا ئاسووده‌و‬ ‫ئه‌وانه‌ ‌‬ ‫خۆشبه‌خترن‪.‬‬ ‫ی‬ ‫ی درێژخایه‌ن ‌‬ ‫ی لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ك ‌‬ ‫ئه‌م ‌ه ده‌ره‌نجام��� ‌‬ ‫ی نیوزله‌ندیی���ه‌‪ ،‬ك ‌ه‬ ‫س���ه‌نته‌رێكی‌ توێژین���ه‌و‌ه ‌‬ ‫س���ه‌لماندویان ‌ه ته‌نان���ه‌ت پ���اره‌و س���امانیش‬ ‫به‌ئه‌ن���دازه‌ی‌ «ئ���ازادی‌« ناتوانێ‌ هه‌س���تكردن‬ ‫به‌خۆشبه‌ختی‌ له‌ژیاندا‪ ،‬بۆ مرۆڤ به‌دیبێنێت‪.‬‬ ‫ی م���رۆڤ له‌وه‌ت���ه‌ی‌ ژیان‬ ‫گرنگتری���ن پرس���یار ‌‬ ‫له‌سه‌ر ئه‌م هه‌س���اره‌یه‌ ده‌ستیپێكردووه‌‪ ،‬ئه‌وه‌ی ‌ه‬ ‫ی چییه‌و چ ش���تێك ئێو‌ه له‌ژیانتان‬ ‫خۆش���به‌خت ‌‬ ‫بێزارو وه‌ڕس ناكات؟‬ ‫ی‬ ‫وه‌اڵمی‌ ئه‌م پرس���یاره‌ له‌الی‌ كۆمه‌ڵێك توێژه‌ر ‌‬

‫سەرنوسەر‬

‫خاوەن ئیمتیاز‬ ‫ژووری بازرگانی‌و پیشەسازی سلێمانی‬

‫ی‬ ‫ی ژیان»‪ ،‬هه‌ست ‌‬ ‫ی تاك‌و به‌ئازاد ‌‬ ‫نیوزله‌ندیی ‌ه ك ‌ه له‌میان ‌هی‌ لێكۆڵینه‌وه‌یاندا ل ‌ه ‪« 37‬س���ه‌ربه‌خۆی ‌‬ ‫ی له‌ژیان رازی‌ بوون به‌مرۆڤ‬ ‫ی ئه‌م پرس���یاره‌یان خۆشبه‌ختی‌‌و هه‌ست ‌‬ ‫ی جیاوازی‌ دنیادا‪ ،‬وه‌اڵم ‌‬ ‫واڵت ‌‬ ‫به‌«ئازادی» داوه‌ته‌وه‌‪ .‬ئه‌م توێژه‌رانه‌ ئاماژ‌ه به‌و‌ه ده‌به‌خشێت‪.‬‬ ‫ی درێژخایه‌نیان‬ ‫ی ئ���ه‌م توێژه‌ران ‌ه كه‌ راپرس���ییه‌ك ‌‬ ‫ده‌كه‌ن كه‌ «پاره‌« رۆڵێكی‌ گرنگ له‌خۆشبه‌خت ‌‬ ‫ی ‪ 40‬س���ا ‌ڵ له‌نێو ‪ 420‬هه‌زار كه‌س���دا‬ ‫مرۆڤدا ده‌بینێت‪ ،‬به‌اڵم پار‌ه تا ئه‌و ش���وێنه‌ ئه‌م ب���ۆ ماو‌ه ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ئه‌نجامداوه‌ له‌سه‌رتاس���ه‌ری‌ جیهان���دا‪ ،‬به‌دوا ‌‬ ‫رۆڵه‌ ده‌گێڕێت كه‌ پێویس���تییه‌ سه‌ره‌تاییه‌كان ‌‬ ‫ی په‌یوه‌ندی‌ نه‌خۆشیی ‌ه جه‌سته‌یی‌‌و‬ ‫ێ بوون‌و نیش���انه‌كان ‌‬ ‫ی نیش���ته‌ج ‌‬ ‫ی ژیان‌و ش���وێن ‌‬ ‫وه‌ك بژێوی ‌‬ ‫فه‌راهه‌مكردنی‌ ته‌ندروس���تی‌ بۆ مرۆڤ ده‌سته‌به‌ر ده‌رونیی���ه‌كان به‌هه‌ب���وون ی���ان نه‌بوونی‌ پاره‌و‬ ‫ده‌كات‪ .‬ئ���ه‌م توێژه‌ران���ه‌ پێیانوای ‌ه ئیتر كاتێك به‌ئازادی���ی تاكه‌كه‌س���ییه‌و‌ه بوون‪ ،‬س���ه‌ره‌نجام‬ ‫ی‬ ‫ی ك��� ‌ه «ئ���ازادی» راز ‌‬ ‫ی گه‌یش���تون ب���ه‌و‌ه ‌‬ ‫كه‌ ئ���ه‌م پێویس���تییانه‌ دابین ك���ران‪ ،‬هه‌بوون ‌‬ ‫ی زۆرو زیاتر‪ ،‬چیتر وه‌ك خۆشبه‌ختییه‌ نه‌ك «پاره‌»‪.‬‬ ‫پاره‌و سه‌روه‌ت‌و سامان ‌‬ ‫پێویس���ت مرۆڤ خۆش���به‌خت‌و به‌ختیار ناكات‪.‬‬ ‫‪DW‬‬ ‫ئ���ه‌وان هێما بۆ ئه‌و‌ه ده‌كه‌ن به‌ر له‌هه‌ر ش���تێك‬

‫سەرپەرشتیاری رۆژنامەوانی‬

‫ئاراس عەبدولکەریم مەعروف‬

‫ناونیشان‪ :‬عێراق ‪ -‬کوردستان ‪ -‬سلێمانی شەقامی سالم‪ ،‬بینای ژووری بازرگانی‬ ‫ژمارە ‪ * ٥‬هاوینی ‪www.sulccu.com * ٢٠١١‬‬

‫سەردار محەمەد‬

‫دیزاین‌‬ ‫عەتا فەیزواڵ‬

‫ژمارە تەلەفۆن‪٣٢٠٦٨٤٥ - ٣٢١٠٤٩١ - ٣٢٠٣٢٩٣ :‬‬

‫‪65‬‬


‫بازرگانی‌و پیشەسازی‬

‫‌ گه‌نجێك كوردستان ‌ی كرد به‌ده‌وڵه‌ت‬

‫ئاسۆ مامزادە بەدیار "کۆرۆ"کانیەوە‬ ‫ئاسۆ مامزاد‌ه گه‌نجێكی‌ ته‌مه‌ن‬ ‫‪ 29‬ساڵه‌و ماوه‌ی چه‌ندین ساڵه‌ ب ‌ه‬ ‫کاری دیزانه‌و‌ه سه‌رقاڵه‌‪ ،‬ئه‌و خه‌ڵکی‬ ‫شاری بۆکانی رۆژهه‌التی کوردستانه‌و‬ ‫ئێستا له‌هه‌ولێری پایته‌ختی هه‌رێمی‬ ‫کوردستان نیشته‌جێیه‪ ،‬ئاسۆ‬ ‫دیزاینی سێ نمونه‌ی دراوی ده‌وڵه‌تی‬ ‫کوردستانی کردووه‌‌و ناوی «کۆرۆ»ی‬ ‫ی‬ ‫لێناوه‌‪« .‬کۆرۆ» له‌الیه‌ن بانك ‌‬ ‫ی كۆماری‌ كوردستانه‌وه‌ به‌بڕی‬ ‫ناوه‌ند ‌‬ ‫‪ 100‬کۆرۆ‪ 500‬ک و ۆرۆو ‪ 2000‬کۆرۆیی‬ ‫ده‌رکراوه‪.‬‬ ‫ئاسۆ مامزاد‌ه له‌لێدوانێکدا به‌گۆڤاری‬ ‫بازرگانی‌و پیشه‌سازی راگه‌یاند «ئه‌م ‌ه‬ ‫سه‌ره‌تایه‌که‌ بۆ ئه‌وه‌ی متمانه‌مان‬ ‫به‌خۆمان هه‌بێ‌و له‌دنیای ده‌ره‌وه‌شی‬ ‫بگه‌یه‌نین که‌ ئێمه‌ش ده‌توانین ببین‬ ‫به‌ده‌وڵه‌ت‌و مافی خۆشمانه‌«‪ .‬وتیشی‬ ‫«دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌تی کوردستان‌و‬ ‫سکه‌لێدانی پاره‌ی کوردی خه‌ونی‬ ‫گه‌وره‌ی منه‌‌‌»‪.‬‬

‫‪64‬‬


‫‪Imported‬پیشەسازی‬ ‫‪ and distributed by‬بازرگانی‌و‬

‫نـــــــــــــــادر‬

‫‪PT.Reyka Corporation‬‬ ‫‪Visit our website at‬‬

‫‪www.reyka.co.id‬‬ ‫‪07701513082‬‬ ‫‪07701520894‬‬ ‫‪07701555325‬‬

‫بەتامترین‌و خۆشترین‬ ‫شەربەتە الی هەموو‬ ‫خێزانەکەمان‬

‫ژمارە ‪ * ٥‬هاوینی ‪www.sulccu.com * ٢٠١١‬‬

‫‪67‬‬


‫بازرگانی‌و پیشەسازی‬

‫ئاو ‌ی سیروان‬

‫ئاو ‌ی سازگارو‬ ‫سروشت ‌ی‬ ‫بان ‌ی خێاڵنه‌‬

‫سلێمانی ‌‪ -‬ده‌ربه‌ندیخان‬ ‫بانی خیاڵن كارگه‌ ‌ی ئاو ‌ی سیروان‬ ‫‪66‬‬

‫‪0770 1504755 – 0770 5418610‬‬


‫بازرگانی‌و پیشەسازی‬

‫ژمارە ‪ * ٥‬هاوینی ‪www.sulccu.com * ٢٠١١‬‬

‫‪69‬‬


‫بازرگانی‌و پیشەسازی‬

‫کوردستان‪ -‬هەولێر‪ -‬شەقامی گواڵن تەنیشت دەزگای ئاراس‬ ‫‪٠٧٥٠٤٣٤٠٨٥٤ - ٠٧٧٠١٤٨٤٢٧٢‬‬

‫گەورەترین‬ ‫مۆڵ بۆ مۆبیلیات‬ ‫لەسەرتاسەری‬ ‫عێراقدا‬ ‫(دیوان الند)‬ ‫کرایەوە‪ ،‬بۆ هەموو‬ ‫پیداویستییەکی ناوماڵ‬

‫گرویی کۆمپانیاکانی دیوان‬

‫‪68‬‬


‫بازرگانی‌و پیشەسازی‬

‫‪70‬‬

govar 5  

published by sulaimany Chamber of Commerce & Industry

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you