Page 1


HET WONDER VAN JOU en je biljoenen bewoners


Voor Saar, Louise en Bibi


Jan Paul Schutten

HET WONDER VAN

en je biljoenen bewoners

ge誰llustreerd door Floor Rieder

HAARLEM


KIJK VOOR MEER LEUKE KINDER- EN JEUGDBOEKEN VAN DE GOTTMER UITGEVERS GROEP OP WWW.GOTTMER.NL

Eerste druk 2015 © 2015 tekst: Jan Paul Schutten © 2015 illustraties: Floor Rieder

Voor deze uitgave: © 2015 Uitgeverij J.H. Gottmer / H.J.W. Becht BV, Postbus 317, 2000 AH Haarlem (e-mail: post@gottmer.nl) Uitgeverij J.H. Gottmer / H.J.W. Becht BV maakt deel uit van de Gottmer Uitgevers Groep BV Redactionele adviezen: Annelies Fontijne Vormgeving: Suzanne Nuis, Haarlem ISBN 978 90 257 5202 6 NUR 210, 240 Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde uitzonderingen mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of een andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van reprografische verveelvoudigingen uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16 h Auteurswet 1912 dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp, www.reprorecht.nl). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) kan men zich wenden tot de Stichting PRO (Stichting Publicatie- en Reproductierechten Organisatie, Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp, www.cedar.nl/pro).


I N HOU D EVE N VOORA F… een heel boek over jou Waarom je een boek over jezelf verdient Waarom wetenschappers aanstellers zijn de race van je leven Waarom je voor het geluk geboren bent Waarom jij een kampioen bent één mier is geen mier Waarom één kwal eigenlijk een kolonie van kwallen is Waarom je nooit alleen bent oeps! sorry! Waarom je van waterstof een bom kunt maken en van water niet

12 12 12 14 14 14 16 16 17 18 19

DEE L 1: HET WON DER VA N J O U W C E L L E N in de vloeistof tussen je cellen Waarom de ene cel de andere niet is Waarom je cel bewakers nodig heeft in je cel Waarom er motortjes in je cel zitten Waarom je energiecentrales in je cel hebt in het hoofdkantoor van je cel Waarom je niet zo makkelijk in de celkern komt Waarom je DNA de baas is over jou Waarom je ribosomen precies weten wat ze moeten maken alarmalarmalarmalarmalarmalarm!!! Waarom we dit boek even moeten onderbreken Waarom virussen ninja-robots zijn Waarom virussen ninja-robot-zombies zijn Waarom een minuscuul virus een complete cel kan vernietigen Waarom je een snotneus krijgt in de rest van je cel… of toch niet Waarom niemand mag zeggen dat je lui bent Waarom je altijd 37 graden blijft Waarom je grote teen je mond nodig heeft

6

22 22 22 24 24 24 26 26 26 27 28 28 29 30 31 31 32 32 32 33

DEEL 2: OP OND E RZOE K U IT IN JE LIJF in het holst van de nacht op het kerkhof Waarom Andreas Vesalius lijken steelt Waarom je niets hebt aan één spier Waarom je botten nodig hebt om te bewegen in het binnenste van het lichaam Waarom lijken opensnijden lastiger is dan je denkt Waarom je eten een dag nodig heeft om je lichaam te verlaten Waarom Vesalius in zijn tijd niet populair was

36 36 37 37 38 38 39 39

DEEL 3: STOF TOT NAD E NKE N in de controlekamer van je lichaam Waarom hartjes tekenen best dom is Waarom je brein geen computer is Waarom je darmen slimmer zijn dan je zou denken in de eerste twee verdiepingen van je brein Waarom je hersenen zo groot zijn Waarom je leuke dingen vergeet en vervelende dingen niet Waarom iemand 24 uur per dag op je moet letten als je hypothalamus het niet meer doet in je bovenkamer Waarom apen geen wiskundeknobbel hebben Waarom in iedereen een moordenaar schuilt Waarom pubers vaker op de eerste hulp terechtkomen dan bibliothecaressen in de kelder van je hersenen Waarom je soms sneller kunt doen dan denken Waarom je brein je voor de gek houdt in de spelonken van je geheugen Waarom je denkt dat je dingen vergeten bent Waarom je geheugen soms niet meer werkt door een hersenschudding Waarom je eeuwig kunt blijven denken dat je dertig bent

42 42 42 42 44 44 45 45 46 46 46 47 48 48 49 50 50 51 51


in het rariteitenkabinet van het brein Waarom je blind kunt zijn terwijl je ogen het perfect doen (1) Waarom je kunt denken dat het hoofd van je vrouw een hoed is in de jongens-/meisjeskamer van je hoofd Waarom je niet kunt bepalen op wie je verliefd wordt Waarom jongens beter zijn dan meisjes… in de e-mailbox van je lijf Waarom je ’s avonds moe wordt Waarom sommige zwemsters op mannen leken in het scheikundelokaal van je hoofd  Waarom een hogedrukgebied bij Scandinavië voor oorlog kan zorgen Waarom jij je kamer ooit nog eens gaat opruimen – misschien in het hoofd van het mensje in je hoofd Waarom je niets zelf kunt bepalen Waarom het stemmetje in ons hoofd ons voor de gek houdt Waarom je toch slimmer kunt zijn dan je brein in het dagelijks leven Waarom je lichaam niet goed kan liegen Waarom een leugendetector soms heel goed werkt Waarom je kunt zien of iemand verliefd is op jou in je pyjama Waarom je slaapt Waarom je meer eet door te weinig slaap in bed Waarom de ene slaap de andere niet is Waarom middelbare scholen te vroeg beginnen Waarom je niet moet uitslapen in het weekend

52 52 52 54 54 55 58 58 59 60 60 61 62 62 63 63 64 64 64 65 66 66 67 68 68 68 69

DEE L 4 : HO OR , WAT K LO P T DA A R in het kasteel van graaf dracula Waarom elke bloedcel een regelrechte held is Waarom er beter bloed door je lijf kan stromen dan bessensap Waarom een bloedcel weleens moe wordt in je bloed Waarom je drie miljoen nieuwe bloedcellen per seconde nodig hebt Waarom je niet doodbloedt Waarom een blauwe plek geen blauwe plek is

72 72 72 72 74 74 74

in een ontstoken oor Waarom je amandelen in je keel hebt zitten Waarom je soms een oorontsteking hebt Waarom je ogen ’s ochtends dichtzitten in paniek Waarom je hart zo’n bijzondere machine is Waarom je vlinders in je buik krijgt als je verliefd bent in je hart Waarom je gespierder bent dan je denkt Waarom je je hart niet kunt laten stoppen met kloppen Waarom het hart van een muis ratelt als een mitrailleur in je bloedvaten Waarom chirurgen rare kousen dragen in het ziekenhuis Waarom je geen bejaarde atleten ziet op de Olympische Spelen Waarom je mayonaise niet van water maakt Waarom sporten je kans op hartziekten verkleint

76 76 76 77 78 78 79 80 80 81 81 82 82 84 84 84 85

D E E L 5: D E LONGE N IN JE LIJF in en uit. in en uit. in en uit. Waarom je verstandig met je longen om moet gaan Waarom je mond op een gitaar lijkt in je longen Waarom je lichter bent dan je denkt Waarom neusharen best handig zijn Waarom roken eerder zielig dan stoer is

88 88 89 90 90 90 91

D E E L 6: JE BU IK E N JE BILJOE NE N BE WONE RS in de buik van meneer mangetout Waarom je slokdarm helpt bij het eten van een vliegtuig Waarom je bent wat je eet in je mond Waarom Duitse spionnen ‘Scheveningen’ moesten zeggen Waarom alleen domme mensen op de grond spugen Waarom je je tanden beter vóór het eten kunt poetsen

94 94 95 96 96 96 97

75

7


in je maag en verder Waarom de erwtensoep in je maag niet terugklotst als je rent Waarom je maag op een moordenaar lijkt Waarom je darmen al op 37 graden door en door schoon wassen in de (juiste) houding Waarom je lever zo belangrijk is Waarom je billen niet wegbranden door het bijtende zoutzuur Waarom veel mensen te dom zijn om te poepen in een prachtig landhuis op een tropisch eiland Waarom je lichaam een overleefmachine is Waarom afvallen zo lastig is Waarom je rijk kunt worden met afslankboeken in groten getale Waarom je nooit alleen bent Waarom je verliefd wordt op iemands bacteriën in je voordeel Waarom bacteriën onmisbaar zijn Waarom bacteriën je helpen gezond te blijven in je dna Waarom bacteriën handiger zijn dan een gadget van James Bond Waarom jij eenvoudiger in elkaar lijkt te zitten dan een rijstplant Waarom medicijnen niet altijd even slim zijn in de wc-pot Waarom wc’s niet alleen stinken van de poep Waarom Willem Kolff een auto, een worstvel en een bommenwerper nodig had Waarom het zonde is om je urine weg te spoelen

98 98 99 99 100 100 100 101 102 102 102 103 104 104 104 106 106 107 108 108 108 109 110 110 111 111

DEE L 7 : MET HUID EN H A A R in je nakie Waarom we op een rare manier met onze huid omgaan Waarom racisme zo dom is

8

114 114 115

in je vel Waarom je jezelf tegenkomt in de stofzuiger Waarom je rimpelige vingers krijgt als je een tijd in bad ligt Waarom je hariger bent dan je denkt Waarom je handen handig zijn

116 116 116 117 117

DEEL 8: RU IK E E NS WAT IK HOOR in de maling Waarom koekjes je beter smaken als je een koptelefoon draagt Waarom ‘eerst zien en dan geloven’ niet altijd even handig is in een stevige omhelzing Waarom knuffelen zo gezond is Waarom een pijnstiller overal in je lichaam kan werken Waarom pijn en kriebel niets met elkaar te maken hebben in de stank Waarom we niet zo trots hoeven te zijn op onze neus Waarom truffeloliemakers je bij de neus nemen Waarom je zonder aardbeien toch aardbeien kunt proeven in de keuken Waarom je tong op je neus lijkt Waarom over smaak wel degelijk te twisten valt Waarom je op je verjaardag op spruitjes moet trakteren in het zicht Waarom je ogen belangrijker zijn dan je neus Waarom katten beter in het donker kunnen zien dan wij Waarom Cleopatra gif in haar ogen deed Waarom je blind kunt zijn terwijl je ogen het perfect doen (2) Waarom we drie ogen hebben in balans Waarom je een speld kunt horen vallen Waarom je helemaal gratis nog een extra zintuig cadeau krijgt

120 120 121 122 122 122 123 124 124 124 125 126 126 126 127 128 128 129 129 130 130 132 132 133


DEE L 9 : REN N EN S P R IN GE N V L I EGE N DUIKE N VA L L E N O P STA A N EN W E ER DOO RGA A N in de houding Waarom je even gek mag doen Waarom je kwallen nooit gewichten ziet heffen in de sportschool Waarom je wel je hartspieren kunt trainen, maar niet je darmspieren Waarom je je spieren kapot moet maken als je sterk wilt worden Waarom gewichtheffers zwaarder zijn dan marathonlopers in leven Waarom een schedel eigenlijk het symbool van leven moet zijn Waarom je botten sterker zijn dan beton in beweging Waarom je teen nodig is als je met je handen zwaait Waarom je je botten kunt laten knakken

138

in de toekomst Waarom dood zijn niet zo erg is Waarom niet alle honderdjarigen in een bejaardentehuis zitten Waarom jij op je 120ste misschien wel fitter zult zijn dan je nu bent Waarom we in de toekomst misschien niet meer dood hoeven gaan

138

DANKWOORD

156

138

REGISTE R

158

136 136 136

154 154 154 154 155

139 140 140 140 142 142 142

DEE L 10 : OV ERL E V EN in verwachting Waarom we weer helemaal teruggaan naar het begin van dit boek Waarom vrouwen zonder moeite te doen aantrekkelijker kunnen zijn Waarom je televisiereclames niet al te serieus moet nemen Waarom het leven van een zaadcel niet over rozen gaat in de baarmoeder Waarom al binnen een seconde duidelijk is of een bevruchte eicel een groot pianist kan worden Waarom baby’s eigenlijk al kunnen lopen Waarom baby’s niet meteen geboren worden terwijl alles het al doet Waarom de moeder de smaak van het kind in haar buik bepaalt

146 146 147 148 148 150 150 150 151 151

9


E V E N VOORAF…


– E V E N V O O R A F. . . –

E E N H E E L B OEK OVER J OU WAAROM WETENSCHAPPERS AANSTELLERS ZIJN

WAAROM JE EEN BOEK OVER JEZELF VERDIENT Er is een boek dat heet: Hoe leer ik natuurkunde aan mijn hond. Er bestaat zelfs een boek met de titel: Verhoog je IQ door slimme kinderen te eten. Of wat dacht je hiervan: Poepen in het bos; een milieuvriendelijke benadering van een vergeten kunstvorm. Deze titels bestaan echt. En als je op internet zoekt vind je vast nog wel vreemdere onderwerpen. Bizarre boeken, waar je goed zonder kunt. Maar gelukkig is er nu ook dit boek. Het boek met het beste onderwerp ooit, want het gaat over… jou. En dat werd tijd. Want je verdient natuurlijk een boek over jezelf. Over je lichaam, om preciezer te zijn. Hoe zit het in elkaar en waarom doet je lichaam de dingen die het doet? De wetenschappelijke term voor dit onderwerp is ‘anatomie’. Ana is Oudgrieks voor ‘open’ en tomè betekent ‘snee’. Opensnijden dus. Maar maak je geen zorgen, je blijft als het goed is helemaal heel. Je maakt wel een reis door een van je cellen, om maar wat te noemen, en er komt hier en daar behoorlijk wat bloed aan te pas, maar je raakt niet gewond.

12

Je lichaam is een onvoorstelbaar ingewikkelde machine. Daarom weten we pas sinds enkele tientallen jaren hoe sommige lichaamsdelen echt werken. Dat hebben we te danken aan de medische wetenschap. Maar die wetenschappers zijn niet alleen goed in het ontdekken hoe ons lichaam in elkaar zit, het zijn ook behoorlijke aanstellers. Ze moeten namelijk zo nodig voor alles een moeilijk woord gebruiken. Dus heb je geen bil, maar een gluteus. Je neus is een nasus. En je grote teen is een hallux. En zo hebben die medici nog veel meer ingewikkelde termen uit hun pollex, eh duim, gezogen. Natuurlijk ga ik die termen in dit boek zo min mogelijk gebruiken, maar voor sommige begrippen bestaat helaas nog geen eenvoudig woord. Zoals voor ‘mitochondriën’, ‘extracellulaire matrix’ of ‘endoplasmatisch reticulum’. Die begrippen kom je dus wel in dit boek tegen, maar je hoeft ze gelukkig niet te onthouden. Ook Floor, de illustrator van dit boek, is gek op deze moeilijke termen. Daarom vind je extra veel van dit soort woorden in de tekeningen. Die woorden hoef je al helemáál niet te onthouden, want vaak komen ze niet eens in de tekst voor. En als je écht wilt weten wat een ribosoom of aminozuur ook alweer is, dan kun je in het register achterin zien waar het voor het eerst voorkwam. Daar vind je dan de uitleg. En anders lees je gewoon door. Het belangrijkste is dat je in dit boek ontdekt hoe je lichaam werkt, hoe onvoorstelbaar knap het in elkaar zit, en hoe je gezond en fit blijft. Want je hebt geen idee hoe bijzonder je bent. Nog niet. Maar dat komt gauw genoeg.


– EEN H E E L BOE K OV E R J OU –

13


– E V E N V O O R A F. . . –

D E RACE VAN J E L EVEN

WAAROM JE VOOR HET GELUK GEBOREN BENT Soms zit het allemaal tegen en heb je het gevoel dat je alles verkeerd doet. Dat anderen veel beter en slimmer zijn en dat je nooit geluk hebt. Vergeet die gedachte maar, want er klopt helemaal niets van. Jij bent een winnaar. En dat heb je ook al eens bewezen. Je bent al een keer de snelste en de beste geweest in een wedstrijd met miljoenen anderen. Bovendien heb je heel veel geluk gehad. Lees het verslag van de wedstrijd waar jij lang geleden aan mee hebt gedaan. Het is de race waar jij uit bent voortgekomen, en die ging zo: ‘Welkom bij de zwaarste competitie van je leven. Je zult het op moeten nemen tegen 300 miljoen concurrenten. En alleen de winnaar overleeft. Dat is niet het enige slechte nieuws: meestal is er geen énkele deelnemer die het er levend vanaf brengt. Maar als je geboren wilt worden, dan zul je mee moeten doen. Dus… klaar…? Af !’ Huh? Wat is hier aan de hand? Niemand weet welke kant hij op moet! Het is één grote chaos. Nergens een wegwijzer te bekennen. Maar klagen bij de organisatie kan niet, geen tijd, je moet door. Wat een slagveld!

14

De omgeving is zó gevaarlijk dat 99 procent van je concurrenten vrijwel meteen al kansloos is. Dat betekent even goed dat er nog zo’n drie miljoen kandidaten over zijn voor ronde twee. En natuurlijk is die tweede ronde een stuk zwaarder. Niet alleen bevind je je inmiddels in een soort doolhof, je kunt ook elk moment ontdekt en vernietigd worden…

WAAROM JIJ EEN KAMPIOEN BENT Geen wonder dus dat er opnieuw een slachting plaatsvindt. Het is nu niet alleen een kwestie van snel en behendig zijn, je moet ook geluk hebben. De keuze om links- of rechtsaf te slaan betekent het verschil tussen leven en dood. Gelukkig heb je de goede keus gemaakt. Met nog zo’n miljoen andere kandidaten. ‘Verdwalen kan niet meer. Maar nu komt het aan op de eindsprint. Alles draait om snelheid en uithoudingsvermogen en de eerste worden. De tweede plaats telt niet. Tweede worden is net zo dodelijk als laatste worden. Je hebt op dit moment een topsnelheid van maar liefst vier millimeter per minuut. Vlieg dus niet uit de bocht! Je racet en racet en… lukt het? Lukt het? Ja! Je hebt gewonnen! Je hebt 300 miljoen soortgenoten verslagen! Je hebt de kans om geboren te worden gewonnen! Gefeliciteerd!’


– D E RAC E VA N J E LE V E N –

Je had natuurlijk al door dat deze race de weg voorstelde die de zaadcel van je vader heeft afgelegd naar de eicel van je moeder. Eigenlijk is dat dus maar de helft van het verhaal. Jij was die zaadcel, maar niet alleen die. Je was ook de eicel. Want die hoort net zo goed bij jou. En die eicel bestond zelfs al voordat je moeder geboren was. Samen met zo’n twee miljoen andere eicellen. Iedere maand kan er maar één tevoorschijn komen. Dus de kans dat uitgerekend die ene eicel en die ene zaadcel waar jij uit ontstaan bent bij elkaar kwamen is onvoorstelbaar klein. Kleiner dan de kans om tegelijk wereldkampioen zwemmen en winnaar van de hoofdprijs in de loterij te worden.

Toch is het jou gelukt! Dit is trouwens nog niets vergeleken bij de andere redenen waarom je bijzonder bent. Want er is nog zo veel over jou te vertellen. Over de kleinste deeltjes in je lichaam. Over lichaamsdelen die je gewoon met het blote oog kunt zien, zoals eh… je oog bijvoorbeeld. Maar ook over onderdelen waarvan je niet eens kunt bevatten hoe groot ze zijn, terwijl ze toch in jouw lijf passen. Kortom, lees maar gauw door om te ontdekken hoe waanzinnig vernuftig jij in elkaar zit. Want geboren worden is al knap, maar in leven blijven is nog veel knapper.

15


– E V E N V O O R A F. . . –

É É N M I E R I S G EE N M I ER WAAROM ÉÉN KWAL EIGENLIJK EEN KOLONIE VAN KWALLEN IS Heb je wel eens een mierennest in het bos gezien, met honderden mieren? Zo’n nest is één groot koninkrijk. Vaak is het een ingewikkeld complex van gangen en kamers. Helemaal zelf gemaakt door de mieren. Dat kan natuurlijk alleen als die mieren samenwerken. Een mier kan in z’n eentje bijna niets, maar samen kunnen ze enorm veel. Met een beetje fantasie zou je al die mieren als één lichaam kunnen zien. De verkenners die het voedsel verzamelen zijn dan de ogen, oren, mond en neus van het lichaam. De koningin, die eigenlijk niets anders doet dan eieren leggen, is het voortplantingsorgaan. En de werksters die het nest bouwen zijn de handen en armen. Nog een voorbeeld van samenwerking. Heb je wel eens van een Portugees oorlogsschip gehoord? Dat komt niet uit Portugal en het is ook geen oorlogsschip. Het had dus net zo goed ‘Zweedse keukentafel’ kunnen heten, maar het is een kwal. Nee, het líjkt op een kwal. Je ziet één dier, maar eigenlijk is het een verzameling van honderden poliepen. Dat zijn kleine kwalletjes. En samen vormen ze dus dat Portugese oorlogsschip. Eén poliep vormt de drijfzak die ervoor zorgt dat het schip met de wind mee de oceaan op kan zeilen. Andere poliepen vormen de giftige tentakels die allerlei prooidieren, zoals kleine vissen, uitschakelen. Weer andere poliepen vormen de maag en ingewanden en dan zijn er nog poliepen die ervoor zorgen dat er nieuwe poliepjes geboren worden. Kleine poliepjes die in hun eentje niets kunnen, maar wel samen: als Portugees oorlogsschip. Maar hoe moeten we dat nu zien? Als één dier of niet?

16


– ÉÉN MI E R I S G E E N MI E R –

WAAROM JE NOOIT ALLEEN BENT Laten we het eens over jou hebben, want daar gaat dit boek over. Ben jij eigenlijk wel één ‘jou’? Of ben je een verzameling van lichaamsdelen? Een verzameling van armen, benen, hersenen, nieren, een maag, een hart en een lever… En die lichaamsdelen bestaan zelf ook weer uit kleinere onderdelen, zoals spieren, bloedvaten, botten en andere weefsels. Die op hun beurt uit nog kleinere onderdelen bestaan: uit levende cellen. Het lichaam van een gemiddelde volwassene bestaat uit ongeveer 37 biljoen cellen. Jij zult misschien uit een dikke 20 biljoen cellen bestaan. Eén zo’n cel kan nog minder dan een mier of poliep. Je voelt dan ook geen enkele cel in je lichaam en je ziet ze niet. Er sterven voortdurend cellen in je lichaam en er komen er voortdurend weer nieuwe bij. En toch vormen ze met

z’n allen jou. Alleen al zo’n 86 miljard hersencellen zorgen voor je gedachten, je geheugen en je emoties. Als die cellen niet met elkaar zouden samenwerken, dan zou je net zo veel gedachten en gevoelens hebben als een bloemkool. En dan heb je ook nog eens zo’n honderd biljoen bewoners in en op je lichaam. Ja echt, je hebt meer levende wezens in je lichaam dan cellen die jouw lichaam vormen! Het zijn de piepkleine bacteriën op je huid, in je mond en in je darmen. Ze horen bij je. En ze verrichten vaak net zulk nuttig werk als een gemiddelde hersencel of bloedcel. Nu snap je al een beetje waarom je zo bijzonder bent. Maar na het volgende hoofdstuk val je pas echt van je stoel van verbazing…

17


– E V E N V O O R A F. . . –

O E P S! S ORRY !

Tja, dat was ik even vergeten. Als je in een auto wilt rijden, dan moet je eerst de verkeersregels kennen. Dat geldt ook voor het volgende hoofdstuk: om dat te kunnen lezen heb je eerst bepaalde kennis nodig. Die geef ik je nu – het is een spoedcursusje scheikunde en biologie. Ook best interessant. En daarna wordt het écht leuk. Beloofd! Heb je je wel eens afgevraagd waarvan jij gemaakt bent? Elke maand word je een stukje groter. Je haar en nagels

18

groeien. Je botten worden langer. Je krijgt meer en langere spieren. Maar waar komt dat extra materiaal vandaan? Uit je eten natuurlijk. Toch eet je – als het goed is – geen nagels en haar en botten. Dat betekent dat de dingen die je eet uit kleine deeltjes bestaan die in je lichaam uit elkaar worden gehaald en vervolgens weer als bot, spier of haar in elkaar worden gezet. Logisch toch? De belangrijkste bouwstenen zijn eiwitten. Ze zitten in je eten, bijvoorbeeld in vlees, zuivelproducten, brood en peulvruchten zoals bonen.


– O E P S ! S OR RY ! –

Je hoeft ze trouwens niet te zoeken op je bord, want ze zijn vaak maar een miljoenste van een millimeter groot.

WAAROM JE VAN WATERSTOF EEN BOM KUNT MAKEN EN VAN WATER NIET Eiwitten bestaan zelf uit nog kleinere bouwstenen en dat zijn aminozuren. Een eiwit bestaat vaak uit duizend aminozuren. Maar het kunnen er ook, met gemak, honderdduizend zijn. En het kan dus gebeuren dat een eiwit in je lichaam wordt afgebroken tot aminozuren en vervolgens weer wordt omgebouwd tot een ander eiwit. Die aminozuren bestaan op hun beurt ook weer uit kleinere bouwstenen. Ze zijn gemaakt van moleculen. Moleculen zijn de kleinste onderdelen van een stof die alle eigenschappen van die stof hebben.

Een watermolecuul gedraagt zich dus als water en een zuurstofmolecuul gedraagt zich als zuurstof. Maar zodra je zo’n molecuul uit elkaar gaat halen, verandert dat. Moleculen bestaan namelijk weer uit nóg kleinere deeltjes en dat zijn atomen. Een watermolecuul bestaat bijvoorbeeld uit twee waterstofatomen en een zuurstofatoom. Waterstof is dus iets héél anders dan water. Zo is een glaasje water heel fijn als je dorst hebt, maar komt een glaasje waterstof goed van pas als je bijvoorbeeld een bom wilt maken… Een volwassen mens bestaat uit zo’n 18 kilo koolstof, een flinke jampot vol stikstof, 50 liter water, het fosfor dat je van zo’n 2000 lucifers kunt schrapen, een ijzeren spijker en nog eens zo’n twintig stoffen die je in een willekeurig scheikundelokaal tegenkomt. Maar het wordt lastig om die stoffen samen tot leven te wekken, terwijl een mens toch bruist van het leven. En hoe komt dat? Omdat onze cellen bruisen van leven. Let maar op.

19

Het wonder van jou en je biljoenen bewoners - door Jan Paul Schutten & Floor Rieder (ill.)  

Een heel boek over jou! Over cellen in je lijf die spectaculairder in elkaar zitten dan de ruimteschepen in Star Wars. En hoe je kunt zien o...

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you