Page 1

1939-1945 TOEN HET

D

OORLOG WAS

enk jij dat je best veel weet over de Tweede Wereldoorlog? Dan moet je dit boek toch lezen. Er valt zoveel te vertellen dat zelfs in dit dikke boek niet alles staat. Maar wat er bijvoorbeeld wÊl in staat is: waarom je ’s avonds per ongeluk in een gracht kon vallen, wat mensen aten terwijl er eigenlijk niets te eten was en waarom veel mensen geloofden dat Hitler een goede leider was. Het gaat over vechten en vrede, over moord en overleven. Over Nederland en hoe de oorlog ons land raakte. Toen het oorlog was is een boek waar je in kunt bladeren en verdwalen. Samen of alleen. Om nog eens over na te denken of met anderen over te praten. Want al is de oorlog lang geleden, het blijft belangrijk om de verhalen door te geven. Als je dit boek gelezen hebt, kun jij daarbij helpen.

Annemiek de Groot | Roos Jans Juul Lelieveld | Liesbeth Rosendaal Met illustraties van Irene Goede

www.gottmer.nl

9 789025

771447

1939-1945


1939-1945

TOEN HET

OORLOG WAS


COLOFON

© 2019 TEKST Annemiek de Groot,

VOOR DEZE UITGAVE

Roos Jans, Juul Lelieveld en

© 2019 Uitgeverij J.H. Gottmer /

Liesbeth Rosendaal

H.J.W. Becht bv, Postbus 317, 2000 AH

Kijk voor meer informatie over de

Haarlem (e-mail: info@gottmer.nl)

kinder- en jeugdboeken van de Gottmer

© 2019 ILLUSTRATIES

Uitgeverij J.H. Gottmer / H.J.W. Becht bv

Uitgevers Groep op www.gottmer.nl

Irene Goede

maakt deel uit van de Gottmer Uitgevers

Deze publicatie is mede tot stand

GRAFISCH ONTWERP

gekomen dankzij een bijdrage van

Ontwerphaven, Suzanne Hertogs

isbn 978 90 257 7144 7

het Prins Bernhard Cultuurfonds

en Anne de Laat

nur 212

Groep bv

Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde uitzonderingen mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op een andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. De uitgever heeft getracht om alle rechthebbenden van het fotomateriaal te achterhalen. Mochten personen of instanties desondanks van mening zijn dat fotorechten niet zijn gehonoreerd, dan kunnen zij zich tot de uitgever wenden.

MET DANK AAN Kees Elkhuizen Marieke van Groeningen Marc ter Horst Jents en Irene Larooy Marianne Lelieveld-Bücker Koen Marijt Ingrid van der Mooren

Johanna van Nieuwstadt-van Hooff Dolf Reijmers Chrétien Robben Tijl Rosendaal Luca Smeets Janne Wieland

Janneke Jorna historicus en collectiespecialist bij Netwerk Oorlogsbronnen Teun Pelleboer historicus bij Nationaal Comité 4 en 5 mei Marrit Boogaars historicus en specialist Holocaust Saartje Kuijs historicus Duitsland- en Genocidestudies

En alle andere mensen die ons hebben geholpen bij het tot stand komen van dit boek.


1939-1945

TOEN HET

OORLOG WAS

Annemiek de Groot | Roos Jans | Juul Lelieveld | Liesbeth Rosendaal Met illustraties van Irene Goede


4

Toen het oorlog was

INHOUD WAAROM JE DIT EERST MOET LEZEN De belangrijkste vragen (en antwoorden) over de Tweede Wereldoorlog. Lees dit eerst, voor je de rest gaat lezen of bekijken. BLADZIJDE 8 T/M 15

TIJDLIJN Wil je weten wanneer een gebeurtenis in de oorlog was? Dat vind je in deze tijdlijn. BLADZIJDE 16 T/M 21

HOOFDSTUK 1 HOOFDROLSPELERS Namen die belangrijk zijn als je het verhaal van de Tweede Wereldoorlog wilt begrijpen.

1

BLADZIJDE 22 T/M 37


INHOUD

HOOFDSTUK 2 VECHTEN In Nederland werd tijdens de Tweede Wereldoorlog vooral aan het begin gevochten, toen het Duitse leger Nederland binnenviel. En aan het eind, toen de geallieerden Nederland kwamen bevrijden. Ondertussen werd er op andere plekken in de wereld wel vaak en veel gevochten. BLADZIJDE 38 T/M 55

HOOFDSTUK 3 TECHNIEK In een oorlog is techniek belangrijk. Zonder wapens kun je niet vechten. En je wilt elkaar berichten sturen die de ander niet kan horen. Je moet ook sneller en beter zijn dan je tegenstander. In de Tweede Wereldoorlog werden veel nieuwe wapens bedacht. BLADZIJDE 56 T/M 71

HOOFDSTUK 4 SYMBOLEN De nazi’s gebruikten symbolen – beelden, tekens en woorden – waarmee ze veel macht uitstraalden. Maar ook de andere partijen in de oorlog gebruikten symbolen en propaganda. BLADZIJDE 72 T/M 83

5


6

Toen het oorlog was

HOOFDSTUK 5 VRIEND OF VIJAND Toen Nederland bezet werd door het Duitse leger, wisten mensen niet zeker wat ze moesten doen. Een klein deel sloot zich aan bij de nazi’s. Andere mensen besloten juist te vechten tegen de nazi’s. Maar de meeste Nederlanders deden niets. Het was moeilijk en soms zelfs levensgevaarlijk om een kant te kiezen. Want je wist nooit wie je vriend of je vijand was. BLADZIJDE 84 T/M 97

HOOFDSTUK 6 OVERLEVEN Toen het oorlog was, was niets meer hetzelfde. Toch probeerden de meeste mensen door te gaan met hun leven. Tegen het einde van de oorlog werd overleven echt moeilijk, toen in het noorden van Nederland de Hongerwinter begon. Aan de andere kant van de wereld, in Nederlands-Indië, kregen Nederlanders ook te maken met een verschrikkelijke oorlog. BLADZIJDE 98 T/M 113

HOOFDSTUK 7 MOORD Hoe kon het gebeuren dat er miljoenen mannen, vrouwen en kinderen zijn vermoord? En dat zoveel mensen dat wisten en niets deden, of meehielpen aan de Jodenvervolging? Je leest hoe de nazi’s mensen stap voor stap buitensloten. De laatste stap was moord. BLADZIJDE 114 T/M 133


INHOUD

7

HOOFDSTUK 8 DIEREN Over dieren in de Tweede Wereldoorlog hoor je weinig. Wie weet wat de dieren in de oorlog ons hadden kunnen vertellen, als ze konden praten. BLADZIJDE 134 T/M 147

HOOFDSTUK 9 NOG NIET VOORBIJ De Tweede Wereldoorlog stopte niet in één dag. Op 5 mei 1945 was Nederland bevrijd en op 8 mei 1945 gaf het Duitse leger zich over in Europa. In Azië vochten de geallieerden nog door tegen de Japanners. En toen het eindelijk vrede was, duurde het nog heel lang voor alles weer normaal was. BLADZIJDE 148 T/M 161

HOOFDSTUK 10 NOOIT MEER Toen de oorlog voorbij was, moesten mensen hun leven weer oppakken. Het duurde lang voor sommige verhalen bekend raakten. Nu vertellen we de verhalen door, want er zijn steeds minder mensen die de oorlog nog echt hebben meegemaakt. BLADZIJDE 162 T/M 173

LEES DIT OOK NOG

REGISTER

BRONNENLIJST

FOTOVERANTWOORDING

Hier lees je welke keuzes de schrijvers hebben

Om in te zoeken.

BLADZIJDE 177

BLADZIJDE 178

gemaakt tijdens het maken van dit boek. BLADZIJDE 174

BLADZIJDE 176


WAAROM JE DIT EERST MOET LEZEN


WAAROM JE DIT EERST MOET LEZEN

V

oordat je aan dit bo ek begint, moet je dit eerst lezen. Moet dat? Ja.

Je kunt me toch niet dwingen? Nee, gelukkig niet . Maar als je het ni et doet, kom je m woorden of namen isschien wel tegen die je niet ke nt. Dat zou jamm er zijn.

HOE LEES JE DIT BOEK? Je leest dus eerst dit hoofdstuk. Daarna mag je helemaal zelf weten in welke volgorde je het boek leest. Begin lekker achteraan! Of gewoon bij het eerste hoofdstuk, of ergens in het midden. Zie je een gekleurd woord in de tekst? Dan weet je dat over dat onderwerp op een andere plek in dit boek meer geschreven is. Wil je dat opzoeken? Dan gebruik je het register op bladzijde 176. Daar staan alle belangrijke woorden op een rijtje. Achter de woorden staan de nummers van de bladzijde waarop ze worden uitgelegd. Wil je graag weten hoe de oorlog verliep van het begin tot het eind of wanneer een bepaalde gebeurtenis was, blader dan even naar de tijdlijn op bladzijde 16. Daar staan de belangrijkste gebeurtenissen op volgorde.

9


10

Toen het oorlog was

DE BELANGRIJKSTE VRAGEN OVER DE TWEEDE WERELDOORLOG (met antwoorden)

Waarom heet het de Tweede Wereldoorlog? De Tweede Wereldoorlog heet zo omdat er ook een Eerste Wereldoorlog was. Van 1914 tot 1918 werd er gevochten in Europa, Azië en Afrika. Ook de Verenigde Staten vochten mee in deze oorlog. Omdat zoveel verschillende landen meededen, werd het een wereldoorlog genoemd. Het woord ‘Eerste’ kwam pas voor ‘Wereldoorlog’ te staan toen er in 1939 een nieuwe wereldoorlog uitbrak.

Wanneer begon de oorlog? De Tweede Wereldoorlog begon in 1939. Toen viel het Duitse leger Polen binnen. Engeland en Frankrijk hadden beloofd om op te komen voor Polen. Daarom verklaarden ze de oorlog aan Duitsland. Nederland werd aangevallen in mei 1940. De Tweede Wereldoorlog ging trouwens langer door dan je misschien denkt. In Nederland vieren we de bevrijding op 5 mei, maar de oorlog was pas afgelopen op 15 augustus 1945. Pas toen was er vrede in de hele wereld.

Waarom wilde Hitler zoveel landen veroveren? Adolf Hitler, die vanaf 1933 de leider van Duitsland was, vond dat het Duitse volk het beste volk op aarde was. Hij vond dan ook dat dit volk recht had op een groot, machtig land met veel inwoners. Daarom had Duitsland ruimte nodig, en voedsel en olie. Die waren volgens Hitler te vinden ten oosten van Duitsland, in Polen en Rusland. Daar woonden toch maar minderwaardige mensen, vond hij. Na de Eerste Wereldoorlog was Duitsland veel gebied kwijtgeraakt, waardoor veel Duitsers buiten de grenzen woonden, in delen van Oostenrijk en Tsjechoslowakije bijvoorbeeld. Hitler wilde dat al die Duitsers weer binnen de grenzen van het Duitse Rijk zouden wonen. Een van de eerste dingen die hij daarom deed was een stuk van Tsjechoslowakije innemen.


WAAROM JE DIT EERST MOET LEZEN

Waarom was Hitler populair? In de tijd dat Hitler aan de macht kwam, was er veel armoede in de wereld. Veel mensen hadden geen werk en moesten hun best doen om te overleven. Tegelijk was de schade van de Eerste Wereldoorlog in Europa heel groot. Duitsland had nog extra problemen. Het was de verliezer van de die oorlog en had straffen gekregen omdat het de oorlog was begonnen. Het land moest bijvoorbeeld schadevergoedingen betalen en het mocht geen groot leger hebben. Voor veel Duitsers was het moeilijk om met het verlies en de straffen om te gaan. De regering in Duitsland probeerde de mensen te helpen, maar wist niet precies hoe. Hitler kreeg de leiding van een politieke partij, de NSDAP. Hij beloofde mensen zonder werk aan een baan te helpen. Hij zei dat Duitsland een sterke leider nodig had om weer een belangrijk land te worden, waar mensen trots op konden zijn. Die leider zou hij zelf zijn. Hij wilde ook een groot leger opbouwen. Met een sterk leger zouden andere landen geen ruzie met Duitsland willen maken. Toen hij in 1933 de leider van Duitsland werd, kwamen sommige van zijn beloftes ook uit. Steeds meer mensen hadden werk. Hij liet grote, nieuwe wegen aanleggen en hij maakte van Duitsland weer een machtig land in Europa.

Adolf Hitler schudt de han den van enthousiaste Duitse rs.

Wat is de NSDAP? NSDAP is de afkorting van Nationaalsocialistische Duitse Arbeiderspartij, de politieke partij van Hitler. De partij had als symbool het hakenkruis. In 1933 kwam deze partij aan de macht in Duitsland en Hitler werd het hoofd van de regering: de Rijkskanselier. Hij noemde zichzelf der Führer, wat Duits is voor ‘de leider’. De NSDAP had grote ideeën over de toekomst van Duitsland. Zo was de partij nationalistisch: ze wilden dat mensen heel trots waren op Duitsland en het Duitse volk. En socialistisch betekent dat de partij veel voor gewone Duitsers deed. Ze zorgden bijvoorbeeld voor een verzekering tegen ziekte voor iedereen. Gewone Duitsers waren daar heel blij mee. Ze steunden de partij. Dat gaf Hitler meer macht. De partij van Hitler was ook racistisch en vond dat Joden, Roma en Sinti minder waard waren dan Duitsers. Ook gehandicapten en homoseksuelen zouden minderwaardig zijn. Al deze groepen werden door de NSDAP gediscrimineerd. Poster voor een bij eenkomst van de NSDAP in 1929.

Na de Tweede Wereldoorlog werd de NSDAP verboden.

11


12

Toen het oorlog was

Wat is een nazi? De aanhangers van de politieke partij van Hitler worden ook wel nazi’s genoemd. Het woord ‘nazi’ is een afkorting van het Duitse woord National-Sozialist, wat ‘aanhanger van de NSDAP’ betekent. Het woord werd trouwens niet door de nazi’s zelf gebruikt.

Wat is Joods zijn? Joden zijn mensen die bij het Joodse volk horen. Het Joodse volk woont niet in één land, maar is verspreid over de wereld. Veel Joden hebben ook het joodse geloof. Bij het joodse geloof horen feesten en rituelen, zoals het joodse paasfeest.

Waarom wilde Hitler de Joden weg hebben uit het Duitse rijk? De Joden kregen te maken met antisemitisme: een ander woord voor discriminatie van Joden. Ook voor de nazi’s in Duitsland aan de macht kwamen was er antisemitisme. Maar het werd veel erger toen Hitler ging regeren. De nazi’s hadden bepaalde ideeën over ras: ze zeiden dat er verschillende mensenrassen bestonden en dat sommige rassen minder waard waren dan andere. Volgens Hitler waren de Joden een minderwaardig ras. De nazi’s zorgden ervoor dat mensen gingen geloven dat de Joden de oorzaak waren van de armoede in Duitsland en dat ze te veel macht hadden in het land.

Hoe bezet je een land?

Bezetten betekent ‘iemands plek innemen’. Duitsland bezette Nederland, maar ook België, Noorwegen en nog meer landen. Voortaan waren de nazi’s de baas. Ze namen de plek in van de mensen die het land bestuurden en die de regels maakten of controleerden. Dus de regering, de burgemeesters, de politie, de ambtenaren en de rechters. Ook Nederlanders die met de nazi’s samenwerkten kregen een baan in het nieuwe bestuur. Dit nieuwe nazi-bestuur maakte meteen nieuwe regels en wetten, waar iedereen in Nederland zich aan moest houden. En was je het er niet mee eens? Dan zorgden de Duitse soldaten ervoor dat je luisterde. Ze maakten mensen bang en gebruikten geweld.

Twee Joodse vrouwen worden opgepakt door Duitse soldaten in Polen.


WAAROM JE DIT EERST MOET LEZEN

13

Welke landen vochten er tegen Hitler? Omdat Hitler van plan was om veel landen te veroveren, had hij veel vijanden. Grote landen zoals Amerika, Engeland en Canada vochten tegen de legers van Hitler. Maar ook kleinere landen in Europa hielpen mee. Hoe langer de oorlog duurde, hoe meer landen uit de hele wereld de oorlog verklaarden aan Hitler. Ze vochten niet allemaal mee door soldaten naar het front te sturen, maar ze steunden elkaar wel. Samen heetten deze landen de geallieerden.

Welke landen vochten er aan de kant van Hitler? Hitler droomde van een groot Europees rijk waarvan hij zelf de baas was. Maar hij had ook bondgenoten nodig: leiders van andere landen die hij kon gebruiken om zijn ideeën uit te voeren. Italië en Japan wilden wel met Duitsland samenwerken. Al die landen samen noemen we de asmogendheden. Rusland, dat toen nog de Sovjet-Unie heette, stond eerst aan de kant van Hitler. Maar Hitler was geen trouwe vriend: in 1941 viel hij Rusland aan. Stalin, de leider van Rusland, was daar zo kwaad over, dat hij de rest van de oorlog met de geallieerden tegen Duitsland vocht.

Waar werd gevochten in de Tweede Wereldoorlog? Over bijna de hele wereld werd gevochten tijdens de oorlog. Dat er in Europa gevochten werd, wist je waarschijnlijk al. Maar ook in Afrika vochten de geallieerden tegen de nazi’s en hun bondgenoten. In Azië vocht Japan tegen de Verenigde Staten, Australië en Nieuw-Zeeland. Ook delen van legers van Europese landen vochten mee in Azië. De Verenigde Staten en Canada vochten mee met de geallieerden in de oorlog, maar op hun eigen land werd weinig gevochten. Ze moesten wel oppassen op zee, want vijandige duikboten en vliegtuigen konden opeens opduiken. In Zuid-Amerika werd ook gevochten, maar net als in Noord-Amerika vooral op zee. Nederlandse gebieden in Zuid-Amerika moesten ook oppassen. Aruba en Curaçao werden zelfs aangevallen door Duitse onderzeeboten!

Waarom wilde Hitler Nederland veroveren? Nederland wilde niet betrokken raken bij de Tweede Wereldoorlog. Maar Hitler dacht daar anders over. Hij wilde Frankrijk aanvallen. En om dat land te veroveren, stuurde hij zijn leger door Nederland en België. Bovendien ligt Nederland op een belangrijke plaats: aan de kust van de Noordzee. Engeland lag niet ver weg. De Engelsen konden vanaf de overkant soldaten sturen en die op het vasteland van Europa neerzetten. Dan zou Duitsland makkelijk aangevallen kunnen worden. Dat wilde Hitler voorkomen en daarom bezette hij Nederland.


14

Toen het oorlog was

Hoe groot was Nederland voor de Tweede Wereldoorlog? Voor de Tweede Wereldoorlog zag Nederland er anders uit dan nu. Flevoland bestond nog niet bijvoorbeeld. En het koninkrijk Nederland was veel groter, omdat Nederland de baas was in gebieden aan de andere kant van de wereld. Indonesië, Suriname en de zes eilanden van de Nederlandse Antillen (Aruba, Bonaire, Curaçao, Saba, Sint-Eustatius en Sint-Maarten) hoorden bij het Koninkrijk der Nederlanden. Indonesië heette toen nog Nederlands-Indië.

Wat is de SS? De SS werd in 1925 door Hitler opgericht als zijn persoonlijke lijfwacht. SS is de afkorting van het Duitse woord Schutzstaffel, dat ‘beschermingsafdeling’ betekent. Toen Hitler in 1933 de leider werd van Duitsland, kreeg de SS veel macht. Het werd een militaire organisatie met allerlei afdelingen: groepen soldaten kregen bijzondere taken. Zo waren er SS’ers die de leiding hadden over de concentratiekampen. SS’ers vochten ook vooraan bij de verovering van allerlei landen, zoals in Nederland bij de Slag om de Grebbeberg. Niet alleen Duitsers, maar ook mensen uit landen die het met de nazi’s eens waren konden bij de SS gaan. Veel SS’ers gebruikten geweld en sommigen pleegden vreselijke misdaden.

Wat is de Gestapo? De Gestapo was de geheime politie van de nazi’s. De naam is een afkorting voor Geheime Staatspolizei. De Gestapo spoorde mensen op die tegen de nazi’s waren, zoals mensen uit het verzet. Spionnen en verklikkers hielpen de Gestapo-agenten met het opsporen en oppakken van deze mensen. De nazi’s hadden nog een geheime dienst, namelijk de Sicherheitsdienst (SD). De SD en de Gestapo werkten veel samen. De SD verzamelde informatie terwijl de Gestapo de verdachten oppakte.

Wat is de Wehrmacht? De Wehrmacht was de naam van het Duitse leger tussen 1935 en 1945. Als leider van Duitsland was Hitler ook de leider van de Wehrmacht. Tijdens de Tweede Wereldoorlog vocht de Wehrmacht tegen de geallieerden. Het leger was ontzettend sterk en had goede wapens. Daarom was het moeilijk voor de geallieerden om dit leger te verslaan. De Wehrmacht bestond uit ‘gewone’ Duitsers, die niet altijd achter de ideeën van de nazi’s stonden. Maar ze moesten vechten, het was verplicht.


WAAROM JE DIT EERST MOET LEZEN

Waarom stopte niemand Hitler? Tijdens de oorlog leek het alsof Hitler niet te stoppen was. Maar toch hebben sommige mensen het geprobeerd. Hitler heeft meer dan dertig aanslagen overleefd. Met bommen, gifgas en geweren probeerden tegenstanders hem te vermoorden. Maar door goede beveiliging en vooral door geluk wist hij het elke keer te overleven. Niet alleen geallieerden en mensen van het verzet probeerden Hitler te doden, ook nazi’s zelf probeerden het. Daarom zorgde Hitler ervoor dat hij goed beveiligd werd. Er waren altijd bewakers en lijfwachten in de buurt en rondom zijn woning in het zuiden van Duitsland had hij grote hekken staan. Tegenstanders of nazi’s die hij niet vertrouwde, werden opgepakt.

Vonden alle Duitsers Hitler een goede leider? Zeker niet. Veel mensen waren het met Hitler en zijn ideeën eens, maar niet iedereen. Ook in Duitsland zelf kwamen mensen in verzet tegen de nazi’s. Natuurlijk waren er ook veel Duitse Joden. Zij werden vervolgd door de nazi’s en hadden dus weinig reden om Hitler als een goede leider te zien. Dat er zoveel Duitsers wél enthousiast waren over Hitler, komt voor een groot deel door propaganda. In de jaren 30 en 40 van de vorige eeuw kregen Duitsers haast geen ander nieuws dan het nieuws dat Hitler en de nazi’s verspreidden. Overal was Hitler te zien als de grote leider. Hij vertelde over zijn ideeën op bijeenkomsten waar grote groepen mensen naar hem kwamen luisteren, hij sprak voor de radio, kwam vaak in de krant en overal hingen posters met tekeningen waarop je kon zien wat Hitler goed en slecht vond. Op scholen kregen kinderen les in de ideeën van Hitler. De mannen die voor de nazi’s werkten, hadden een goed leven; ze kregen belangrijke taken en werden goed betaald. En als je het niet met Hitler eens was? Dan had je een probleem. Mensen met een andere mening werden in de gevangenis gestopt of vermoord. Maar de meeste mensen hielden zich gedeisd. Pas toen de oorlog afgelopen was, drong tot veel Duitsers door wat de nazi’s allemaal hadden gedaan.

in Polen kort t een toespraak Adolf Hitler houd roverd in 1939. t land hebben ve da s zi’ na de t nada

15


16

Toen het oorlog was

TIJDLIJN:

WAT GEBEURDE WANNEER?


TIJDLIJN

AUGUSTUS Soldaten in Nederland worden gemobiliseerd. Dat betekent dat de soldaten zich moeten voorbereiden op een mogelijke Duitse aanval.

13 MAART Oostenrijk sluit zich vrijwillig aan bij nazi–Duitsland. Oostenrijk wordt een deel van Duitsland en is geen zelfstandig land meer.

JANUARI–MAART Hitler wordt benoemd tot Rijkskanselier: leider van Duitsland. De NSDAP, de partij van Hitler, wint de verkiezingen en Hitler gaat het land besturen.

1933

9 NOVEMBER

1 SEPTEMBER Nazi-Duitsland valt Polen aan. Op 17 september wordt Polen ook aangevallen door Rusland. Polen geeft zich op 5 oktober 1939 over.

3 SEPTEMBER

Kristallnacht of de ‘Nacht van het gebroken glas’. In heel Duitsland worden winkels en huizen van Joden vernield. Op straat worden Joden aangevallen of zelfs vermoord.

Met de aanval op Polen is de Tweede Wereldoorlog begonnen. Engeland en Frankrijk steunen Polen en verklaren daarom de oorlog aan Duitsland. Nederland blijft neutraal, de regering wil geen kant kiezen.

1938

1939

17


18

Toen het oorlog was

13 MEI

9 APRIL Denemarken en Noorwegen worden aangevallen door nazi–Duitsland en Denemarken geeft zich dezelfde dag nog over. Noorwegen blijft twee maanden lang vechten, maar op 10 juni geeft het land zich ook over.

Koningin Wilhelmina vlucht naar Londen, samen met de regering.

14 MEI Bombardement op Rotterdam door Duitse vliegtuigen.

10 MEI–25 JUNI Frankrijk wordt aangevallen door het Duitse leger.

15 MEI

10 MEI Nederland wordt door nazi–Duitsland aangevallen. Vliegtuigen vliegen over het land en Duitse soldaten en tanks steken de grens over. Ook België en Luxemburg worden die dag aangevallen.

Nederland geeft zich over en wordt bezet door de nazi’s.

18 MEI Arthur Seyss-Inquart wordt door Hitler aangewezen als bestuurder van Nederland.

11–13 MEI Slag om de Grebbeberg. Het Duitse leger wordt tegengehouden bij de Grebbeberg, vlak bij Rhenen. De Nederlandse soldaten vechten een paar dagen, maar moeten zich op 13 mei steeds verder terugtrekken.

1940

10 JULI–31 OKTOBER Slag om Engeland. Hitler probeert Engeland te veroveren door bommen op belangrijke Engelse steden te gooien.


TIJDLIJN

19

10 JANUARI De eerste Nederlandse Joden worden naar concentratiekampen gestuurd.

25–26 FEBRUARI De Februaristaking breekt uit.

10 JANUARI Japan valt Nederlands-Indië aan.

22–23 MAART Razzia in de Jodenbuurt van Amsterdam.

JANUARI–JUNI Suriname, Curaçao, Aruba en de andere Caribische delen van Nederland worden aangevallen door Duitse onderzeeboten. De nazi’s willen de mijnen en fabrieken daar veroveren. Amerika komt helpen en de nazi’s moeten zich terugtrekken.

22 JUNI De nazi’s vallen Rusland aan. Rusland sluit zich daarom aan bij de geallieerden en verklaart nazi-Duitsland de oorlog.

8 MAART Het Nederlandse leger in Nederlands-Indië geeft zich over en Japan bezet het land.

7–8 OKTOBER

3 MEI

Razzia’s op Joden in Arnhem, Apeldoorn, Zwolle en de Achterhoek.

De Jodenster wordt ingevoerd. Alle Joden moeten vanaf nu een gele davidster op hun kleding dragen.

23 AUGUSTUS

7 DECEMBER Japanse aanval op het Amerikaanse leger in Pearl Harbor. Door deze aanval gaat Amerika ook meevechten in de oorlog.

De Duitse aanval op Rusland stopt bij de Russische stad Stalingrad. De stad wordt omsingeld en er volgt een lange strijd met meer dan een miljoen doden: de Slag om Stalingrad.

16 SEPTEMBER Start van de aanleg van de spoorlijn naar Birma waar gevangenen van de Japanners, onder wie veel Nederlanders, gedwongen aan moeten werken.

1941

1942


20

Toen het oorlog was

6 JUNI D-Day. De geallieerden komen met een groot leger aan in Noord-Frankrijk. Vanuit Normandië willen ze proberen West-Europa te bevrijden van de nazi’s.

25 AUGUSTUS Bevrijding van Parijs.

5 SEPTEMBER Dolle Dinsdag. Mensen denken dat de geallieerden elk moment Nederland kunnen bevrijden. Nazi’s en NSB’ers slaan op de vlucht.

2 FEBRUARI Einde Slag om Stalingrad. De Russen beginnen te winnen en de nazi’s moeten zich steeds verder terugtrekken.

30 APRIL April-meistaking in heel Nederland.

20 JUNI Grote razzia op Joden in Amsterdam.

12 SEPTEMBER–3 DECEMBER Bevrijding van Zuid-Nederland door de geallieerden.

17–25 SEPTEMBER Operatie Market Garden: de geallieerden proberen de belangrijke bruggen over de Maas, Waal en Rijn in Nederland te veroveren.

SEPTEMBER–MEI 1945 Spoorwegstaking. Het treinpersoneel staakt om de geallieerden te helpen in hun strijd.

2 OKTOBER–8 NOVEMBER Slag om de Schelde.

SEPTEMBER Start van de aanleg van de Pakanbaroe-spoorweg op Sumatra, waar Nederlanders en Indonesiërs gedwongen aan moeten werken.

1943

NOVEMBER–APRIL 1945 De Hongerwinter breekt uit in een deel van Nederland. Er is te weinig eten en er is geen brandstof voor kachels. In het westen van Nederland sterven duizenden mensen.

1944


TIJDLIJN

11 JUNI Op Schiermonnikoog worden de laatste Duitse soldaten in Nederland ontwapend.

6 EN 9 AUGUSTUS De Amerikanen gooien atoombommen op de Japanse steden Hiroshima en Nagasaki. Ze hopen dat Japan zich na deze bombardementen overgeeft.

15 AUGUSTUS De Japanse keizer Hirohito geeft een toespraak waarin hij zegt dat Japan zich overgeeft. De Tweede Wereldoorlog is voorbij.

23 MAART De bevrijding van Noord-Nederland begint.

16 APRIL–2 MEI Slag om Berlijn. Het Russische leger probeert de Duitse hoofdstad Berlijn te veroveren. Op 2 mei geven de laatste Duitse soldaten in de stad zich over.

30 APRIL Hitler pleegt zelfmoord in een bunker in Berlijn.

5 MEI De nazi’s in Nederland bespreken hun overgave aan de geallieerden in Wageningen.

8 MEI De laatste nazi’s in Duitsland geven zich over. De oorlog in Europa is voorbij.

1945

21

Profile for Gottmer Uitgevers Groep

Toen het oorlog was, 1939 - 1945  

Half november verschijnt bij uitgeverij Gottmer het boek 'Toen het oorlog was 1939-1945' van het Patsboem! educatief, met illustraties van I...

Toen het oorlog was, 1939 - 1945  

Half november verschijnt bij uitgeverij Gottmer het boek 'Toen het oorlog was 1939-1945' van het Patsboem! educatief, met illustraties van I...

Profile for gottmer
Advertisement