Insights

Page 1

insights

BAM Bouw en Techniek Beter en effectiever Amsterdam ArenA: proeftuin en paradepaardje WTC Utrecht: zakenreus in het stadshart


2 Inleiding De bouw maakt bizarre tijden door. Jaren­ lang achtereen werd de bedrijfstak geteisterd door een economisch crisis die zijn weerga niet kende. Maar de dip was nog niet voorbij of er tekende zich zo’n explosieve groei af, dat de sector vanuit de recessie linea recta een personeelscrisis inwandelde. En dat is precies de fase waarin de bouw zich momen­ teel bevindt. Instroom, instroom, instroom. Het is het ‘motto’ van de bouwsector op dit moment. Door de crisis hebben de opleidingen de afgelopen jaren nauwelijks leerlingen aan­ genomen. Jongeren op hun beurt kozen niet voor de bouw vanwege het – op dat moment – uiterst onzekere perspectief. De komende jaren komt de bouw 55.000 mensen tekort, becijferde het EIB afgelopen december.

15

1

Noodklok na noodklok wordt geluid. Zo spreekt Bernard Wientjes van de Tasforce Bouwagenda in deze uitgave van de nood­ zaak van “disruptieve innovaties” en een productiviteitsstijging van 30 procent. Grote bouwers, zoals BAM Bouw en Techniek, lopen voorop in de digitalisering van de engineering. Op de bouwplaats wordt steeds minder ‘gebouwd’ en meer ‘geassembleerd’, een even onvermijdelijk als logisch gevolg van het beeld dat zich overal ontvouwt. Deze ontwikkelingen zijn aanleiding voor het redactieteam van Insights deze branche uitgebreid te belichten. Het resultaat leest u nu. Een informatieve uitgave, die inzicht geeft in een snel veran­derende markt.

Inhoud 2

8

BAM Bouw en Techniek Beter en effectiever

IMI Hydronic Complex en eervol project

5

9

6

10

Etap Lighting Investeren in verlichting is investeren in mensen

Taskforce Bouwagenda Een revolutie vol kansen

OBO BETTERMANN Geknipt voor grote tunnelprojecten

Amsterdam ArenA Proeftuin en paradepaardje


10

6 20

16

12

16

21

13

19

22

20

24

DeGraaf Denkt graag mee met BAM Grundfos Draagt bij aan groenere Amsterdam ArenA

15

Groninger Forum Icoon voor de binnenstad

Bouwend Nederland De jacht op de jeugd

Riwal Duurzaam op hoogte werken WTC Utrecht Zakenreus in het stadshart

1

insights

Bredenoord Duurzaam werken ĂŠn kosten besparen Themamiddag Cobouw Data, data en nog eens data CBS Tekort vaklieden remt groei


BAM Bouw en Techniek recht de rug na crisis

Beter en effectiever Midden in de bouwcrisis lanceerde BAM het ‘back-in-shape programma’, om het bedrijf fit voor de toekomst te maken. Bij de oprichting van de nieuwe poot Bouw en Vastgoed Nederland werden BAM Techniek en BAM Utiliteitsbouw samengevoegd tot BAM Bouw en Techniek. Drie jaar na de start gaat het de nieuwe werkmaatschappij voor de wind. “We zijn beter en effectiever.” “We gaan wel je en jij zeggen toch?” In zijn kantoor op het ‘BAM-complex’ in Bunnik zet directeur Jaap Hazeleger van BAM Bouw en Techniek met een brede lach de toon voor het gesprek. Het is acht uur ’s ochtends, in de gangen van het gebouw is het al een drukte van belang. Wie de wereld van de bouw binnenstapt moet niet teveel opkijken van vroege vogels, getuige ook de kleine teams die in de ‘huiskamer’ van het bedrijf in informele sfeer de eerste werk­bespre­kingen al voeren. Laptops open, notitie­blokken erbij. Wakkere blikken.

Jaap Hazeleger

De gangen en kantoren worden tegen­ woordig bemand door “bouwers en tech­ niekers”, zoals Hazeleger ze noemt. Vroeger twee volstrekt gescheiden bloedgroepen, tegenwoordig samengebracht in het 2300 man tellende BAM Bouw en Techniek. “Het valt me niet tegen”, zegt Hazeleger

insights

2

als hij de vraag krijgt hoe de integratie verloopt. “Het lukt heel aardig. Natuurlijk zijn er hobbels, maar die houd je. Grosso modo staan we er goed voor. We engineren, realiseren en beheren integraal vanuit één portemonnee. Dat wordt in de beleving meer en meer een vanzelfsprekendheid. En wat ik zie: meer efficiëntie, hogere kwa­liteit en minder faalkosten.” Vooraf was die samenvloeiing “wel een ding”, zegt Hazeleger, zelf van origine ‘technieker’ en op een kort uitstapje naar Suez de Lyonnais na altijd aan BAM ver­ bonden geweest. “Bouwers en techniekers zitten anders in de keten van projecten, zeker van oudsher. Daar komt nog bij dat we een zeer gedecentraliseerd bedrijf zijn. We hebben verspreid over het land zeven regiokantoren. Dus we hebben de integratie op veel verschillende plaatsen moeten uitvoeren.”


Heroriëntatie Dat proces viel samen met een heroriëntatie op de markt. BAM Bouw en Techniek maakte in de crisis de bewuste keuze “om niet langer alles te doen”, aldus Hazeleger. “We ontdekten dat we in bepaalde segmenten niet goed genoeg waren om met de top mee te draaien. Natuurlijk zie je dan het volume slinken, maar daar staat tegenover dat het aantal ‘bleeders’ ook daalt. Zo is – in combinatie met een afbouw van het aantal arbeidsplaatsen, ook wij ontkwamen daar niet aan – nieuw evenwicht en tegelijkertijd nieuw perspectief ontstaan.”

van de mogelijkheden die we creëren door tot het hoogste detailniveau digitaal te engineeren. Dat hebben we gekoppeld aan de ontwikkeling van geïntegreerde, techniek-gedreven, modulaire concepten. Dat stelt ons in staat het proces efficiënter te maken, faalkosten te beperken, maxi­ maal te prefabriceren en te standaardiseren en op de bouwplaats zoveel mogelijk te assembleren.”

BAM zette onder meer in op de segmenten zorg, rijksoverheid en de kantorenmarkt. Tegelijkertijd zorgde de snelheid waarmee nieuwe technologieën en technieken zich ontwikkelden parallel aan de integratie voor een kanteling in het bedrijf. Hazeleger: “Traditioneel is de bouw leidend en komt de techniek daarna. Maar de afgelopen jaren is de techniek meer en meer komen bovendrijven. Er wordt meer vanuit de technische mogelijkheden en de technische installaties gedacht. Traditioneel focust BAM op langdurige klantrelaties, maar dat gebeurt meer en meer vanuit een technologische, service-gedreven inte­g rale scope dan vanuit een puur bouw­technische invalshoek.”

“Er komt kennis naar boven die je achter je bureau niet kunt bedenken. Zo ontstaat een lerende organisatie” Leidingbanen, schachten, wanden, flex-ok’s voor ziekenhuizen en gestandaardiseerde energie-units voor de seriematige woning­ bouw zijn enkele voorbeelden. Het is, zegt Hazeleger, als het opbouwen van legostenen. Het bedrijf heeft in Veenendaal een eigen productieruimte waar gestandaar­ diseerde elementen worden geprefabriceerd en als modules worden samengesteld. Plug and play, zoals dat in de IT heet. “Modulair denken is een vernieuwing in

Omarmd Het groeiende draagvlak wordt voor een belangrijk deel versterkt door de omarming van BIM, de methodiek voor digitale model­ lering en engineering. BAM koos onvoor­waardelijk voor BIM als standaard van de toekomst, zegt Hazeleger. “Wij zijn over­tuigd

3

insights


Trendsetter Borstklopperij is Hazeleger vreemd. Hij wil BAM “niet groter neerzetten dan we zijn”. Maar, erkent hij, “als je kijkt naar het toe­ passen van flexibele integrale modulaire concepten, dan zijn we in de Nederlandse bouwsector een trendsetter. “Onze modu­ laire elemen­ten configurator haalt gegevens op uit een ‘databibliotheek’ en ondersteunt het gehele proces van engineering tot en met de productie. Zo zorgen we ervoor dat dwars door een gebouw heen al onze legosteentjes in elkaar klikken en dat bijvoorbeeld de energie-units die in Veenen­ daal in elkaar worden gezet feilloos aan­ sluiten op de leidingbanen die we leggen.” Het is, zegt hij, het bouwen van de toekomst. “Efficiënter en met meer kwaliteit.”

de bouw”, zegt Hazeleger. “En het is een aanjager voor de kanteling die we binnen de onderneming richting techniek signaleren. Meer en meer worden de installaties het hart van het gebouw en wordt de ombouw de esthetische huls die de instal­laties met maximale efficiëntie laat functioneren.”

“Modulair ontwikkelen en bouwen is wezenlijk anders dan prefabriceren” Maar, beklemtoont hij, “we staan nog maar aan het begin. Er ligt een solide basis, waarop we kunnen voortbouwen en stappen kunnen zetten richting circulair bouwen. Met deze methodiek kunnen wij ontwerpen en bouwen vanuit de life cycle gedachte, waarin onderdelen en mate­ rialen tot het kleinste niveau uit elkaar te halen en recyclebaar zijn. Daarmee sorteren we voor op de nabije toekomst. De doel­ stellingen op het gebied van circulariteit staan. Nu is het zaak stappen te zetten. Het begin is er.”

Enthousiasme Natuurlijk, zegt Hazeleger, was BAM van oudsher gewend aan prefabricage. Maar modulair ontwikkelen en bouwen is wezenlijk anders dan prefabriceren. “Het is écht iets nieuws. En het mooie is dat het aanslaat. Je ziet dat collega’s gaan meedenken. Er komt kennis naar boven die je achter je bureau niet kunt bedenken. Zo ontstaat een lerende organisatie. Het enthousiasme en de adoptie­ bereidheid groeien en dat proces wordt verder versneld door de jonge medewerkers die instroomt. “Medewerkers met aanvullende competenties die met een frisse blik naar ongeveer alles kijken.”

Nieuwe toekomst oude VROM-gebouw De transformatie van het vroegere VROM-gebouw in Den Haag is afgerond. Consortium PoortCentraal (BAM, ISS en OMA) heeft het circa 90.000 vierkante meter tellende pand volledig ‘vernieuwbouwd’ en opgeleverd als eigentijds,

Het is als geheel “een mooie ontwikkeling”, zegt hij, ook omdat het totaal andere mechanieken in werking zet. “Je kunt dit niet alleen doen, dus je hebt partners met innovatiekracht nodig om nieuwe concepten te blijven ontwikkelen. Dat brengt binnenshuis weer heel andere processen op gang dan traditioneel het geval was. We transformeren tot een omgeving voor open innovatie en verbeteren daardoor ook zelf continu. Het is een soort 1+1=3-effect. Een geheel ander voorbeeld is het analyseren van data beschik­ baar door het toepassen van sensoren in de technische installaties. Inmiddels hebben wij data analisten in dienst genomen die algo­ ritmes ontwikkelen die we kunnen inzetten om het gedrag van technische installaties en gebruik te kunnen voorspellen. Toege­ voegde waarde voor predictief onderhoud en beheer, meer comfort en gezondere leefomgeving.”

insights

duurzaam en transparant kantoor. In totaal zijn er 4.400 werkplekken voor 6.000 medewerkers in het gebouw, dat onder meer de ministeries van Buitenlandse Zaken en van Infrastructuur en Waterstaat gaat huisvesten. Duurzaam­ heid staat centraal. Zo is ‘driedubbel’ glas geplaatst in de atria en wordt gebruik gemaakt van zonnepanelen, LEDverlichting en warmte- en koudeopslag. Bij de ‘vernieuw­ bouwing’ is het gebruik van nieuwe materialen ge­mini­mali­seerd en van het sloopmateriaal is 99,7 procent her­ gebruikt. BAM tekent tot 2042 voor onderhoud en exploitatie, inclusief de energielevering.

4


ETAP Lighting

“Investeren in verlichting is investeren in mensen” Investeren in verlichting is investeren in mensen. In hun welzijn, gezondheid én productiviteit. Wie verder kijkt dan de kale investeringskosten, verdient die dubbel en dwars terug. Dat is de boodschap van ETAP, toonaangevend speler op de Europese verlichtingsmarkt. En dat er de komende jaren geïnvesteerd moet worden in verlichting staat vast, nu de EU haar klimaatdoelstellingen op tafel heeft gelegd.

Optimaal Volgens de meest recente cijfers zou kan­ toorpersoneel 12 procent beter functioneren met de juiste verlichting. In schoolgebouwen neemt de productiviteit met 14 procent toe, in een productieomgeving of werkplaats stijgt dit percentage naar 18 procent. Retail­ vestigingen met optimale verlichting pres­ teren zelfs 25 procent beter.

De door de Nederlandse overheid opgelegde normen mogen ambitieus genoemd worden. Zo mag per 2023 een kantoorpand groter dan 100 vierkante meter nog maar maximaal energielabel C hebben. In 2030 moet datzelfde pand energielabel A hebben. Op dit moment opereert het merendeel van de Nederlandse bedrijven vanuit een pand met energielabel F.

“Met het juiste verlichtingsplan neemt de productiviteit in de werkplaats met 18 procent toe”

Effectief Het goede nieuws: met het aanpassen van de verlichting kan in de meeste gevallen al een grote slag worden geslagen, zo meldt verlichtingsspecialist ETAP. Ralph Thomassen, Commercieel Manager van ETAP Nederland: “Verlichting levert een wezenlijke bijdrage aan het energieverbruik van elk pand. Verduurzaming van verlichting kan een uiterst effectieve eerste stap zijn.”

Thomassen: “De juiste lichtsterkte op het juiste moment van de dag houdt mensen alert. Waar de verlichting is afgestemd op ons natuurlijke dag en nacht ritme, slapen mensen beter en ervaren ze minder stress. Waar het lichtniveau prettig is en waar aantrekkelijke zaken worden aangelicht, verbetert de sfeer en wordt de werkom­ geving aangenamer. Dit alles bevordert de pres taties van mensen, terwijl ze zich ook beter voelen. Je investeert dus niet sec in verlichting, je investeert in duurzaamheid, in het welzijn van je mensen en in de prestaties van je teams.”

Ondernemingen en instanties moeten de komende jaren dus en masse gaan investeren in energiezuinige verlichting. ETAP signaleert dat in het huidige klimaat de focus ligt op het beperken van de kosten. Hiermee laten werkgevers een kans liggen, vindt Thomassen. “Ga je voor de laagste investering waarmee je net aan de norm voldoet, of ga je voor een maatoplossing waarbij besparing, een lange levensduur en een verbetering van de prestaties van je medewerkers hand in hand gaan? Uit onderzoek blijkt dat optimaal afgestelde verlichting voor een meetbare verbetering in de prestaties van werknemers zorgt.”

Meer informatie: www.etaplighting.com

5

insights


Taskforce Bouwagenda

Een revolutie vol kansen

Doorbraken Eind maart vorig jaar presenteerde Wientjes de Bouwagenda in het Haagse Nieuwspoort. Maanden later is hij “meer dan tevreden” over met name de politieke doorbraken die de taskforce wist te realiseren: van de verhuurdersheffing wordt een deel – al is het nog te klein – ingezet voor verduur­ zaming van huurwoningen. En het kabinet heeft bepaald dat de weg moet worden vrijgemaakt voor ‘objectgebonden finan­ ciering’. Een schuld die wordt opgebouwd bij de verduurzaming van de woning komt op het huis te liggen, niet op de eigenaar.

“Een ongekend ambitieuze opgave”, zegt Wientjes zelf over de klus die ligt te wachten. Natuurlijk, er zitten dingen mee: het regeerakkoord (“Het groenste ooit”), het grondstoffenakkoord en de klimaatafspraken van Parijs. Maar de inspanning blijft immens. “Van de totale opgave van ‘Parijs’ moet 40 procent uit de bouw komen. We praten over acht miljoen gebouwen in Nederland die moeten worden verduurzaamd en nog achtduizend arbeidsdagen tot 2050. Dat zijn duizend gebouwen per dag. Momenteel komen we niet verder dan enkele tientallen”, aldus Wientjes. “Extreem belangrijk”, vindt hij het dat het nieuwe kabinet de Bouwagenda “met naam en toenaam noemt”. “Dat betekent dat beleid kan worden voortgezet en beleid kan worden gemaakt. Van de bouw wordt een enorme bijdrage verwacht in de transitie van de economie. Als voorzitter van deze taskforce voel ik me senang bij de uitspraken die het kabinet over de bouw heeft gedaan en dat zaken als ruimtelijke ordening en de Om­ gevingswet nu bij één ministerie, dat van Binnenlandse Zaken, zijn ondergebracht. De ambitie van het kabinet op het terrein van verduurzaming is spectaculair. Natuurlijk: er blijft altijd iets te winnen. Maar voor mij is het glas echt wel halfvol.”

Het maakt de weg vrij om met financiers en energie- en netwerkbedrijven in gesprek te gaan over grootschalige verduurzaming, aldus Wientjes. “Dat moet: zie de klimaat­ afspraken van Parijs om woningen CO2neutraal te maken, zie de noodzaak van gasloze wijken. Wij zeggen: pak dat zo groot aan, dat het voor huiseigenaren interessant wordt in te stappen en dat het voor bedrijven interessant wordt om te financieren.” Bij de financiering gaan de gedachten van Wientjes uit naar een systeem dat voormalig minister Kamp toepaste bij de bouw van windmolens op zee: subsidie op de onren­ dabele top, die stapsgewijs omlaag gaat tot het niet meer nodig is. “In de beginfase kan het best nog een dure operatie zijn, maar door de grootschaligheid en innovaties gaan die kosten snel omlaag”, zegt hij. “Ik denk dat we daar verbazingwekkende resul­ taten mee kunnen boeken.” Alarmerend De factor ‘geld’ is dan ook niet de voor­ naamste kopzorg van Wientjes. De achter­ blijvende instroom en het (dreigende) tekort aan vaklieden op de bouw noemt hij veel alarmerender. De bouw wacht op “disrup­ tieve innovaties”, zegt hij. “Er is een produc­ tiviteitsstijging van tenminste 30 procent nodig in 2030. Voor een sector die al tien

Bernard Wientjes

insights

6

Foto: Ton Borsboom

De radicale omwenteling in de bouw die nodig is om ‘Parijs’ te halen, gaat zich hard en indringend laten voelen, beseft voorzitter Bernard Wientjes van de Taskforce Bouwagenda. In 2017 lanceerde hij de plannen van ‘zijn’ taskforce en hij weet: de aannemer die innoveert heeft legio kansen. Maar de bouwer die niet verandert, sneuvelt. “In een revolutie zijn slachtoffers onvermijdelijk.”


Foto: Ton Borsboom

woningen. Bouwers moeten radicaal veran­ deren. Wie dat niet doet, is gezien. Dat klinkt hard, maar we stevenen af op een radicale omwenteling en in een revolutie zijn slachtoffers onvermijdelijk. Daar staat tegenover dat gouden tijden aanbreken voor bedrijven die ‘out of the box’ kunnen denken.”

jaar qua productiviteitsstijging op nul staat, is dat geen sinecure. Maar het moet: er zijn niet genoeg mensen, zelfs al lukt het de bouw het imago op te poetsen. En 30 procent productiviteitsstijging is wel 30 procent minder handjes nodig.” Qua aantrekkingskracht gaat de bouw sprongen maken, denkt hij. “Er wordt per saldo steeds meer ‘onder dak’ geproduceerd en dat scheelt. Van de waarde van een koopwoning wordt nog zo’n 20 procent op de bouwplaats gerealiseerd. In de toekomst moet dat terug naar misschien wel 5 procent. Ontwikkelingen als BIM en 3D-printen helpen daar enorm bij, die maken het werken alleen maar aantrekkelijker.”

“Nieuwe bedrijven die de markt volledig op z’n kop zetten, zoals Über of AirBnB, gaan we in de bouw ook zien”

Revolutie Daar komt bij, dat de bouw letterlijk aan de vooravond van een revolutie staat, stelt Wientjes. De traditionele woning is een gebouw van bakstenen waarin mensen wonen en waarin instal­laties staan. De toekomstige woning is een hoogwaardige installatie met een schil eromheen. “Dat betekent dat het werk verandert”, zegt Wientjes, “en dat we ook anders moeten opleiden. Dat besef zie je langzaam bij iedereen indalen.”

In de huidige samenleving gaat de snelheid van de (technologische) ontwikkelingen elke keer opnieuw zoveel sneller, dat oude zekerheden vervagen, aldus Wientjes. “Het woord ‘disruptief’ is niet voor niets uit­ gevonden. Nieuwe bedrijven die de markt volledig op z’n kop zetten, zoals Über of AirBnB, gaan we in de bouw ook zien. Dat is spannend en past in de ongelooflijke uitdaging waarvoor we staan.”

Dat veel aannemers met argwaan naar de toekomst kijken, verwondert Wientjes niet. “Er komt veel op ze af. De keten integreert steeds meer, de scheiding tussen bijvoorbeeld aannemer en installateur wordt diffuser. Er komt steeds meer elektronica in

De tien hoofdpunten van Wientjes tot 2021: 1. V erduurzaming van de bestaande woningvoorraad is opgeschaald tot 100.000 woningen per jaar 2. E r is een Plan van Aanpak om in 2030 het binnenklimaat van alle scholen gezond te krijgen 3. E r ligt een plan voor 1 miljoen nieuwe energieneutrale woningen in 2030 4. I nspanningsopgave in de nationale infrastructuur is volledig inzichtelijk 5. Bewoners van het aardbevingsgebied Groningen hebben inzicht in woonsituatie en mogelijkheden 6. D e kennis- en onderwijsinstellingen vullen elkaar echt aan en werken samen 7. E en Human Capital-agenda zet de bouw neer als ‘zeer aantrekkelijke werkgever’ 8. De relevante institutionele belemmeringen zijn benoemd en aangepakt 9. F inancierings- en investeringsmogelijkheden zijn samengebracht en ontsloten 10. W e benoemen jaarlijks één Nationaal Icoonproject dat de nieuwe werkwijze zichtbaar maakt

7

insights


IMI Hydronic: ‘Extreem divers’ Groninger Forum klimaatuitdaging van formaat

“Complex en eervol project” Wanneer de bouw van het Groninger Forum volgend jaar wordt afgerond, heeft de provinciehoofdstad er zowel een blikvanger als een culturele broed­ plaats bij. BAM koos voor dit complexe prestigeproject voor een partnerschap met IMI Hydronic Engineering B.V. uit Alphen aan den Rijn.

Het Forum bestaat straks uit een bonte verzameling expositieruimtes, musea, res­ taurants, cafés, en filmzalen, alsmede een openluchtbioscoop, bibliotheek en een VVV­winkel. Door het zeer diverse gebruik en de bijzondere architectuur, bleek een op maat gemaakt klimaatbeheersings­ systeem noodzakelijk. De bouw van het Groninger Forum, die op dit moment in volle gang is, is een schit­ terend project om aan mee te mogen werken, zo vindt Erik Olden, Key Account Manager bij IMI. “Het is een mooie opdracht, maar wel een die op het gebied van klimaat­ beheersing een forse uitdaging met zich meebrengt. Wij zijn er trots op dat wij een bijdrage hebben mogen leveren om die uitdaging het hoofd te kunnen bieden.” Deze uitdaging werd vooral gevormd door de bijzondere archi tectuur en het zeer diverse gebruik. In het oorspronkelijke plan is uitgegaan van een CV­ en GKW installatie met statische (in)regelafsluiters. Oftewel: een installatie die eenmalig wordt ingeregeld en zich niet aanpast aan de verschillende temperatuureisen. IMI is ervan overtuigd dat er op dit vlak gedurende een kalenderjaar bijna per ruimte ver­ schillende wensen ontstaan.

De “BAM Groninger Forum” v.l.n.r: Erik Olden (Key Account Manager, IMI Hydronic Engineering), Henk Broekmans (Uitvoeringsmanager BAM) en Ewout Stel (Uitvoerder Techniek BAM).

Maatwerk Olden: “Het Forum is extreem divers. Het heeft zowel hoge vides als kleine ruimten met een laag plafond. In een restaurant met een grote raampartij is een andere, veel dynamischere manier van klimaatbeheersing nodig dan in de bibliotheek of bioscoop. Alleen de gevraagde producten leveren past niet binnen de visie van IMI Hydronic Engineering B.V. Wij hebben geen klanten, wij hebben

“Met een maatwerkoplossing hebben we de energiekosten verlaagd ten opzichte van het eerste ontwerp en het comfort geoptimaliseerd” partners. En met partners denk je mee. Daarom zijn we samen met BAM gaan kijken naar een beheersbare oplossing, waarmee we van elke ruimte het klimaat apart kunnen beheren. Hiervoor is er gekozen voor de IMI­TA drukgecompenseerde (in)regelafsluiters (type Compact­P en Fus1on­P). Beide types zijn voorzien van motoren uit onze nieuwe TA­Slider range. Wanneer het Forum straks haar deuren opent, kan in elk vertrek het klimaat optimaal worden geregeld. Dit brengt een forse energiebesparing met zich mee, terwijl het comfort per ruimte maximaal is.” Meer informatie: www.imi-hydronic.com

Ontzinkingsbestendig Volgens Erik Olden heeft IMI Hydronic Engineering B.V. het Groninger Forum voorzien van uiterst nauwkeurige en eenvoudig in te stellen (in)regellappendages, vervaardigd uit het IMI-TA gepatenteerde AMETAL®. Deze ontzinkingsbestendige legering zorgt er mede voor dat de CV- en GKW installatie energiezuinig blijft werken met behoud van comfort in elke individuele ruimte. IMI-TA Fus1on-P voorzien van IMI-TA Slider

insights

8


OBO BETTERMANN

Geknipt voor grote tunnelprojecten Met de komst van de Sluiskiltunnel in Zeeland, is één van de grootste infrastructurele knelpunten in ons land opgelost. OBO BETTERMANN verzorgde de totale kanalisatie in dit project en ontving hiervoor een BAM-TBI certificaat, waarin wordt aangegeven dat het bedrijf zich tijdens de bouw op uitzonderlijke wijze onderscheidde op het gebied van veiligheid. De onderscheiding en het succes van het project onderstrepen volgens OBO haar status als dé partner bij grote infraprojecten.

Het maken van de juiste keuzes is van groot belang. “Om in totaal 11.554 meter kana­ lisatie snel en goed te kunnen installeren, hebben wij gebruik gemaakt van onze klik­ bare kabelgoot, de RKSM Magic. Deze kan zonder koppelplaten aan elkaar geklikt worden en is gegarandeerd vereffend.”

“De uitdaging bij tunnels? “De klant ontzorgen in het proces van aanleveren en het op het juiste moment monteren van de kanalisatie” Turnkey-project Een andere factor die bijdroeg aan de snel­ heid en doeltreffendheid waarmee OBO te werk ging, is het feit dat dit voor haar een turnkey­project was. OBO voerde de mon­ tage in eigen beheer uit. Robert Jansen: “Wij vinden dit de beste manier om grote projecten aan te pakken. Als partner van de hoofdaannemer kunnen wij een grotere rol vervullen dan puur het installeren van de kanalisatie. Zo kwam het feit dat wij nauw betrokken waren bij de engineering van de installatie goed van pas. Omdat wij de totale kanalisatie in eigen beheer hebben gedaan, konden we onze planning optimaal afstemmen op die van BAM­TBI.” Robert Jansen

OBO heeft op het gebied van projectbe­ werking naar eigen zeggen een groei door­ gemaakt. “Bij ieder project nemen wij de installateur van begin tot eind het werk uit handen en zorgen we voor de juiste projectbegeleiding”, aldus Jansen. Onze producten en expertise sluiten uitstekend aan op wat er gevraagd wordt bij grote, uitdagende projecten in de tunnelbouw. Dit blijkt uit het feit dat wij succesvol hebben gewerkt aan de Sluiskiltunnel, Coentunnel, Roermondtunnel, Noord/Zuid­ lijn, de Botlek brug en de Velsertunnel.”

De Sluiskiltunnel is 1,3 kilometer lang en loopt onder het drukbevaren kanaal van Gent naar Terneuzen. De tunnel bestaat uit twee buizen met elk twee rijstroken. Op drie plaatsen kruist de tunnel met een spoorlijn. Automobilisten kunnen de Sluiskilbrug, die gemiddeld 23 keer per dag open staat en voor in totaal vijf uur aan vertraging zorgt, nu vermijden. OBO BETTERMANN installeerde ruim 11,5 kilometer aan kabel­ draagsystemen in de tunnelbuis, het tunnelkanaal en de dienst­ gebouwen. Een van de voornaamste uitdagingen hierbij was het logistieke aspect. “Het is een smal kanaal”, begint Robert Jansen, Technisch Commercieel Adviseur bij OBO BETTERMANN. “De juiste materialen volgens planning leveren en monteren is bij een project als dit altijd een uitdaging.”

Meer informatie: www.obo-bettermann.nl

9

insights


BAM Bouw en Techniek in ‘innovatieplatform’ Amsterdam ArenA

Proeftuin en paradepaardje

Amsterdam ArenA en BAM Bouw en Techniek sloten half 2016 een overeenkomst voor het beheer en onderhoud van het stadion in de komende tien jaar. “De deal onderstreept de innige verstandhouding die er tussen beide partijen al sinds de bouw is”, zegt directeur Jaap Hazeleger van BAM Bouw en Techniek.

BAM is als onderdeel van de overeenkomst inmiddels gestart met de aanleg van een nieuw gebouwmanagementsysteem, dat met behulp van sensoren data van de aangesloten apparatuur verzamelt en analyseert. De analyses stellen BAM in staat storingen vroegtijdig te detecteren, zodat onderhoud kan plaatsvinden voordat overlast ontstaat.

hoofdaannemer voor al het beheer en onderhoud aan zowel de bouwkundige

“Samen brainstormen we, ontwikkelen we ideeën, proberen we dingen uit en kijken we waar winst is te boeken”

Bij de bekendmaking van de overeenkomst meldde BAM dat het nieuwe contract Amsterdam ArenA moet helpen op termijn circa 15 procent te besparen op de kosten voor energieverbruik, onderhoud en facility management. BAM Bouw en Techniek is

insights

als technische componenten. Met vernieu­ wende technologieën zoals modulair ont­

10


Nu al is de Amsterdam ArenA ‘behangen’ met sensoren. “We verzamelen data, analy­ seren gegevens en zetten de kennis die we zo opdoen om in algoritmes, op basis waarvan we aan de technische kant van alles kunnen voorspellen”, zegt Hazeleger. “Zo koppelen predictief onderhoud en beheer feitelijk direct aan de beleving van de stadionbezoeker.” Minstens even belang­­ rijk voor BAM, zegt hij, is dat nieuwe technieken, producten en processen de Amsterdam ArenA tot een vlaggenschip van de hedendaagse ont­wikke­lingen maken.

“De ArenA heeft zich aan alle kanten doorlopend doorontwikkeld” Energy storage Wat in en rond de Amsterdam ArenA gebeurt, is soms baanbrekend. Zo wordt door het seriematig schakelen van 280 oude auto-accu’s momenteel een vier megaWatt opslagbatterij gebouwd, die straks kan worden ingezet voor het opladen van elektrische auto’s en voor het afvlakken van de pieklast in de energiebehoefte. “Het concept is baanbrekend, het aantal is uniek”, zegt hij. “En de impact op de energie­ rekening van de ArenA kan enorm zijn.” De batterij laadt op door circa 4200 PV-panelen, die zijn geplaatst op het dak van het stadion.”

wikkelen en bouwen en predictief onderhoud wil BAM het stadion en de directe omgeving steeds ‘slimmer’ maken. Dat moet ervoor zorgen dat ‘operaties’ in en om de Amsterdam ArenA nóg efficiënter en effectiever verlopen. ‘Innovatieplatform’ De crux? “Innovatie, data en analyses”, zegt Jaap Hazeleger. “De Amsterdam ArenA loopt in technologische ontwikkeling ver voor op andere stadions in de wereld. Dat vindt voor een belangrijk deel plaats in het eigen ‘innovatieplatform’ dat de ArenA ooit heeft opgericht, Amsterdam Innovation ArenA. BAM is daarin partner, samen met partijen als onder meer KPN en Microsoft. Het is een echte kraamkamer. Samen brainstormen we, ontwikkelen we ideeën, proberen we dingen uit en kijken we waar winst is te boeken. En dat werkt, dat zien we gebeuren. Al jaren.”

11

insights

Daarbij zijn in het ArenA-gebied de eerste stappen al gezet naar samenwerking met de diverse bewoners om een smart grid tot stand te brengen, zodat vraag naar en aanbod van energie in het gebied op elkaar kunnen worden afgestemd. Uitwisseling en het afvlakken van pieklasten spelen ook daarbij een rol. “Kijk je naar de dyna­miek in dat gebied en de partijen die erbij zijn be­trokken, dan is dat kansrijk. ‘Proeftuin’ Van de ‘oude’ Amsterdam ArenA is inmiddels weinig meer terug te zien, zegt Hazeleger. “Binnen het stadion is niets meer hetzelfde. De ArenA heeft zich aan alle kanten door­ lopend doorontwikkeld.” Het ArenA-project is volgens hem deels een ‘proeftuin’ voor BAM, dat onder meer zoekt naar mogelij­k­ heden voor kleinschalige energie­opslag en algoritmes wil ontwikkelen breed elders inzetbaar. Hazeleger: “De ArenA is een ongekend paradepaardje en een im­posant visitekaartje.”


DeGraaf denkt graag mee met BAM Al bijna 30 jaar verleent DeGraaf haar personeelsbemidde­ lingsdiensten in de bouw, techniek en industrie. DeGraaf heeft ruime ervaring in de techniek en is daardoor een zeer betrouwbare dienstverlener binnen onze branche. DeGraaf en BAM hebben de afgelopen jaren een hechte relatie opgebouwd.

PM1 TRACKER MAAKT HET ONZICHTBARE ZICHTBAAR

wij zorgen voor schone lucht

Article no. 94000090

DeGraaf biedt verschillende diensten: uitzenden, detacheren, werving en selectie, zzp bemiddeling en payrolling. DeGraaf werkt vanuit 8 vestigingen verdeeld over het land met bijna 30 jaar ervaring. Door de landelijke TOEPASSINGEN dekking kan de organisatie overal in Nederland personele oplossingen • PM1 meting voor binnenshuis • Indoor Air Quality Index: PM 1ndex aanbieden. Deze open en flexibele organi­ • Weergave aantal deeltjes (0,5-1 μm) en PM1 waarde (ug /m ) satie informatiebiedt inzicht, inspraak en zekerheid • Display temperatuur en luchtvochtigheid scherm in voor haar opdrachtgevers. Al decennia lang kleur VOORDELEN heeft DeGraaf een hechte relatie met • Maakt het onzichtbare zichtbaar

BAM als het gaat om het leveren van diensten en expertise in een snel veranderend speelveld. Steeds weer biedt DeGraaf dienst­ verlening op maat. Altijd een passende oplossing Iedere situatie vraagt om zijn eigen specifieke oplossing. Daarom biedt DeGraaf vanuit diverse labels een uitgebreid palet aan oplossingen voor de flexibele personeelsvraagstukken die er bij BAM spelen. DeGraaf biedt zowel voor korte als langere duur altijd een oplossing op maat.

3

opladen gaat via USB

• • • • • • •

DeGraaf goo.indd 1

”To measure is to know - If you cannot measure it, you cannot improve it.” ~Lord Kelvin

Meer informatie: www.degraaf.nl wij zorgen voor schone lucht

Draagbaar meetinstrument, eenvoudig te gebruiken met direct resultaat op een meerkleurig informatiepaneel Speciale sensor geeft zeer nauwkeurige richtwaarden weer van PM1 Gekwalificeerde unit voor metingen volgens EC 2008 50 EG “Ambiant”; luchtkwaliteit en schonere lucht Verschillende opties voor verschillende ervaringen Realtime of PM index Display Health parameters (deeltjes / PM1-waarde) Display Wellness parameters: temperatuur en vochtigheid PM 1ndex: meet en verbeter uw Indoor Air Quality

MAAKT HET

NIEUW: PM1 TRACKER

ZORGEN VOORPM1 SCHONE LUCHT WIJ ZORGEN VOOR SCHONE LUCHT ENWIJ MAKEN NU OOK ZICHTBAAR EN MAKEN NU OOK PM1 ZICHTBAAR PM 1NDEX

IAQ

PM1 (µg/m3)

5

Zeer slecht

> 8.3

Industrieel of geen ventilatie

4

Slecht

< 8.3

Slechte ventilatie / filtratie of geen filtratie

3

Standaard

< 3.9

Standaard kantoren

2

Goed

< 1.6

Goede ventilatie en filtratie

1

Zeer goed

< 0.85

Pure gezonde lucht met air cleaner

Article no. 94000090

VERSCHILLENDE INVLOED OP MENSELIJK LICHAAM Dringen door in bloedbaan, longblaasjes en hersenen

informatiescherm in kleur opladen gaat via USB

BINNEN KAN DE LUCHT 1000X ONGEZONDER ZIJN DAN BUITEN • • • •

We ademen 15 kg lucht per dag Lucht binnen kan tot 50 keer meer vervuild zijn We besteden 90% van onze tijd binnenshuis Meer dan 25.000.000 deeltjes bij elke ademhaling

TOEPASSINGEN • PM1 meting voor binnenshuis • Indoor Air Quality Index: PM 1ndex • Weergave aantal deeltjes (0,5-1 μm) en PM1 waarde (ug /m3) www.camfil.com/takeabreath/pm1tracker • Display temperatuur en luchtvochtigheid

TOEPASSINGEN •

PM1 meting voor binnens

Display temperatuur en

• Indoor Air Quality Index: informatiescherm • Weergave aantal deeltje in kleur PM1 waarde (ug /m3)

PM1: MEEST GEVAARLIJKE FIJNSTOF VOOR ONZE GEZONDHEID Zeer fijne deeltjes, door verbranding, nanodeeltjes, bacteriën, virussen, kleine sporen

29-11-17 07:55

Typische omgevingen

*Bron: “World Health Organisation guidelines and Ambient Air Particle Mass Size Distribution” conform ISO16890.

VERSCHILLENDE SOORTEN PM1

PM1

VOORDELEN • • • •

opladen gaat via USB

• • • •

Maakt het onzichtbare z Draagbaar meetinstrum gebruiken met direct res meerkleurig informatiep Speciale sensor geeft ze Gekwalificeerde unit voo “Ambiant”; luchtkwalitei Verschillende opties voo PM index Display Health paramete Display Wellness param PM 1ndex: meet en verbe

www.camfil.nl

VOORDELEN • Maakt het onzichtbare zichtbaar • Draagbaar meetinstrument, eenvoudig te gebruiken met direct resultaat op een meerkleurig informatiepaneel • Speciale sensor geeft zeer nauwkeurige richtwaarden weer van PM1 • Gekwalificeerde unit voor metingen volgens EC 2008 50 EG - “Ambiant”; luchtkwaliteit en schonere lucht • Verschillende opties voor verschillende ervaringen Realtime of PM index • Display Health parameters (deeltjes / PM1-waarde) • Display Wellness parameters: temperatuur en vochtigheid • PM 1ndex: meet en verbeter uw Indoor Air Quality

PM 1NDEX

IAQ

PM1 (µg/m3)

Typi

5

Zeer slecht

> 8.3

Indus

Slecht

< 8.3

Slechte ven

< 3.9

S

4

PM1 tracker 3

Standaard

2 Goed < 1.6 Sensor geeft nauwkeurige PM1 waarden 1 Zeer goed < 0.85 luchtvochtigheid en temperatuur aan wij zorgen voor schone lucht Direct resultaat op duidelijk kleurenscherm

Goed

Pure gez

*Bron: “World Health Organisation guidelines and Ambient Air Particle Mass Size Distribution” co

Bel voor meer info 0318 633 346 mail info.nl@camfil.com of kijk op www.camfil.nl

PM1: MEEST GEVAARLIJKE FIJNSTOF VOOR ONZE GE Camfil goo.indd 1

VERSCHILLENDE SOORTEN PM1

insights

12

Zeer fijne deeltjes, door verbranding, nanodeeltjes, bacteriën, virussen, kleine sporen

VERSCHILLENDE INVLOED OP MENSELIJK LICHAAM Dringen door in bloedbaan, longblaasjes en hersenen

01-11-17 09:28 BINNEN KAN DE LUCHT 10

BUITEN • • •

We ademen 15 kg lucht Lucht binnen kan tot 50 We besteden 90% van


Grundfos

Foto: Jorrit Lousberg

Draagt bij aan groenere Amsterdam ArenA

Hoe zorg je dat het waterverbruik van de Amsterdam ArenA nog zuiniger kan, terwijl er op piekmomenten voldoende water moet zijn? Grundfos heeft hoofdaannemer BAM Bouw en Techniek geholpen met dit complexe vraagstuk. De Amsterdam ArenA en BAM Bouw en Techniek hebben een overeenkomst gesloten voor beheer en onderhoud van de ArenA. BAM Bouw en Techniek is naast hoofdaannemer voor bouwkundige en technische projecten ook strategische innovatiepartner. Door middel van nieuwe technieken, producten en processen gaan de bedrijven werken met data-gedreven exploitatie, waar ‘standaard’ preventief onderhoud plaats maakt voor voorspelbaar, datagestuurd onderhoud.

Met de toevoeging van een BACnet module, zorgt Grundfos voor betrouwbare en snelle communicatie met het gebouwbeheersysteem. Daarnaast is deze opstelling voorbereid op alle toekomstplannen van de Amsterdam ArenA.

BAM Bouw en Techniek en Grundfos, zijn rond de tafel gaan zitten om de vervanging van het drinkwatersysteem binnen de Amsterdam ArenA te bespreken. Hierbij is onder meer gekeken naar: de wens vanuit de opdrachtgever, de energiezuinigheid, de hoeveelheden water op de piekmomenten en de toekomstplannen van de Amsterdam ArenA. De grootste uitdaging was het meten van het piekverbruik tijdens een groot evenement. Het is Grundfos gelukt om op meerdere systemen gelijktijdig te meten, en in een ingewikkelde analyse het juiste piekmoment aan te geven. Momenten met laag rendement en het aandeel leidingverlies kwamen nadrukkelijk naar voren in deze analyse. Op basis hiervan kon een juiste oplossing worden ontworpen.

Grundfos is wereldwijd leider in geavanceerde pompoplossingen. Deze trendsetter in watertechnologie is gericht op het realiseren van schonere technologieën en oplossingen die waterverbruik beperken, energieverbruik verminderen, rendement verbeteren, en het hergebruik van hulpbronnen stimuleren. Grundfos streeft ernaar de industriële leider te zijn die manieren vindt om nieuwe technologieën te gebruiken voor het transporteren en zuiveren van water en afvalwater. De samenwerking met BAM Bouw en Techniek is hier een goed voorbeeld van.

Het huidige drinkwatersysteem in de Arena is verbeterd op basis van efficiënte bedrijfsvoering bij een laag dagverbruik en voldoende water en waterdruk tijdens grote evenementen, samen met de nieuwste innovaties op het vlak van communicatie tussen apparaten. Door de Hydro MPC in combinatie met een Jockey-pomp in te zetten wordt een energiebesparing van ongeveer 20% gerealiseerd.

Voor meer informatie over deze case, of over het energieverbruik van uw pompen, neem contact op met marketing-nl@Grundfos.com Meer informatie: www.nl.grundfos.com

13

insights


Niedax Kleinhuis B.V. Bijsterhuizen 20-05A 6604 LH Wijchen +31 24 378 85 33 info@niedax.nl

www.niedax.nl

Gouda Holland B.V. Galgoord 5 2851 AW Haastrecht +31 182 506 200 info@goudaholland.nl

www.goudaholland.nl

Specialisten kabeldraagsystemen Niedax Holland/Niedax Gouda goo.indd Group goo.indd 1 Group 1 goo.indd 1

03-08-16 09:53 18-09-17 30-10-17 07:51 16:31

SAFE AIR - SAFE WATER - SAVES ENERGY

Van filterXchange tot PoluAl MC DRINKWATER PROCESWATER LUCHTBEHANDELING WARMTEWISSELAARS EN WARMTEWIELEN

Samen de toekomst bouwen Rexel is wereldwijd toonaangevend in de distributie van electrotechnische materialen

REINIGEN DESINFECTEREN ANALYSEREN LEGIONELLA-SAFE CONCEPT

voor professionals. Samen met onze klanten en

ONDERHOUDEN OPTIMALISEREN RENOVEREN CONSERVEREN UPGRADEN

leveranciers ontwikkelen wij de best mogelijk

SAVES ENERGY Blygold Nederland BV www.blygold.nl Houten Weert Schiphol Beilen T: +31 (0)30 634 43 10

Blygold goo.indd 1

totaaloplossingen en creëren we nieuwe markten. Zo bouwen we samen aan een mooie toekomst. www.rexel.nl

16-10-17 Hagemeyer-Rexel goo.indd 1 REX 1709308:57 Adv Samen de toekomst bouwen_90x124mm.indd 1

21-11-17 16-11-17 08:20 12:36


Groninger Forum opgeleverd in 2019

Icoon voor de binnenstad In opdracht van gemeente Groningen bouwt BAM (Bouw en Techniek in samenwerking met BAM Civiel Noordoost) het Groninger Forum. Het cultuur- en informatiecentrum in het hart van de Groninger binnenstad, ‘aardschok-proof’ gemaakt door BAM, moet medio 2019 worden opgeleverd.

toekomst, twee museumzalen (voor de oudheidkundige collectie van het Groninger Museum), een auditorium/theaterzaal waar onder meer Debatcentrum Dwarsdiep gebruik van kan maken en een art-house bioscoop Forum Images met vijf filmzalen en een filmcafé. Op de begane grond komt een grand café met terras op de Nieuwe Markt en de bovenste bouwlaag krijgt een restaurant met spectaculair uitzicht en kantoorruimtes. Daar­ naast beschikt het gebouw over een groot, flexibel te program­ meren vloer­opper­vlak.

Het Groninger Forum (voorheen Huis van informatie en geschiedenis) is onderdeel van de verbouwing van de oostzijde van de Grote Markt in Groningen, het centrale plein van de stad. Verschillende gebouwen achter de oostwand van de markt - waar­ onder de Naberpassage - werden eerder al gesloopt. Zo ontstond ruimte voor een plein met terrassen (de Nieuwe Markt) en het Groninger Forum.

Bouwtechnisch gezien is de realisering van Groninger Forum zeer complex. De ruimte op de bouwplaats in de historische binnenstad is zeer beperkt en logistiek en veiligheid vragen bijzondere aandacht en zorg. Daarnaast hebben speciale voorkeursroutes voor leveranciers en het gebruik van een satellietbouwplaats voor de opslag van bouwmaterialen de overlast beperkt en hinder van het bouwproces zoveel mogelijk voorkomen.

“Bouwtechnisch gezien is de realisering van Groninger Forum zeer complex” Het Forum is bedoeld als algemene ont­ moetingsplek voor bewoners en bezoekers van de stad Groningen. Onder het Forum is een parkeergarage gepland met een capaciteit voor 390 auto’s en in de kelder kunnen 1500 fietsen gestald worden. Het Groninger Forum verwacht straks 1,6 miljoen bezoekers per jaar te ontvangen.

Draaiing De verdiepingsvloeren van de ondergrondse parkeergarage zijn als eerste gerealiseerd. Daarbij is zo’n 270 meter aan diep­ wandpanelen met een diepte tot 27 meter gemaakt. Bij het bouwen van de bovenbouw wordt de technische complexiteit veroorzaakt door de bijzondere draaiing in de massa, in combinatie met veel verspringende vides in het gebouw.

Flexibel Het gebouw krijgt een bruto vloer­opper­ vlakte van 34.000 vierkante meter. Van de vijftien bouwlagen komen er tien boven het maaiveld en vijf ondergronds. Met een hoogte van 45 meter biedt het Groninger Forum ruimte aan de bibliotheek van de

De kosten voor het Groninger Forum werden bij de start begroot op circa 70 miljoen euro, waarvan circa de helft opgebracht door de provincie Groningen. Drie jaar geleden werd duidelijk dat de oorspronkelijke constructie niet ingericht was op de aardbevingen in Groningen. BAM heeft het gebouw daarop ‘aardschok-proof’ gemaakt.

15

insights


Bouwend Nederland content met voortgang wervingscampagne

De jacht op de jeugd Dik een half jaar na de start staat de jongeren­wervings­ campagne ‘Je gaat het maken’ van brancheorganisatie Bouwend Nederland stevig in de steigers. Het aantal views op sociale media stijgt met de dag. Dit jaar moet de campagne zich als een olievlek verder over de bedrijfstak verspreiden.

Hoe hard de jongeren nodig zijn in de bouw, behoeft bijna geen betoog. Op de dag van het interview met Marieke van der Post, bij Bouwend Nederland verantwoordelijk voor de campagne ‘Je gaat het maken’, heeft het Economisch Instituut voor de Bouw (EIB) net bekend gemaakt dat de komende jaren 55.000 mensen in de bedrijfstak nodig zijn. “Anderhalf jaar geleden maakten we de voorzichtige schatting van 40.000. We zien de noodzaak van meer instroom met de dag toenemen”, zegt ze. “We hebben gewoon meer mensen nodig.” Het idee voor de campagne – waarin Bouwend Nederland behalve een website alle denkbare sociale media-kanalen plús een eigen vlogger inzet – ontstond eind 2015. “We hebben een gespe­ cialiseerd jongerenbureau uitgenodigd en zijn samen gaan

insights

16

Marieke van der Post

nadenken over de beste manieren om jongeren te bereiken”, zegt Marieke van der Post. “We kwamen al snel uit bij de rol die de smartphone in hun dagelijks leven vervult. Al brainstormend hebben we vervolgens een campagne ontwikkeld die op vier pijlers zou komen te rusten. Daarop hebben we voortgeborduurd.” Beeldcampagne Een van de pijlers is de beeldcampagne, waarmee op 1 oktober van het afgelopen jaar op alle verschillende platformen en mediakanalen al meer dan een miljoen


unieke views waren gemeten. “Met Facebook voorop – dat is toch de grote trekker – genereren we veel traffic. Dit jaar willen we benutten om Instagram en YouTube meer en extra onder de aandacht te bren­ gen”, zegt Marieke van der Post. Daarbij worden onder meer jonge bouwers ingezet, die ieder een week lang het Instagramaccount van de campagne ‘overnemen’ en daarop laten zien wat ze mooi vinden in de bouw. “Die persoonlijke benadering slaat aan. Dat zien we nu al.”

EIB: 55.000 nieuwe bouwers nodig In de periode tot 2022 zijn 55.000 nieuwe arbeidskrachten nodig in de uitvoerende bouw. Dit concludeerde het Economisch Instituut voor de Bouw (EIB) eind december in de studie ‘Trends op de bouwarbeidsmarkt 2017-2022’. Volgens het EIB ligt het zwaartepunt van de vraag in de komende twee jaar. Vanaf 2020 komt de bouwarbeidsmarkt in rustiger vaarwater. De vraag naar vaklieden vlakt dan af en tegelijkertijd is de verwachting dat vanaf dat moment de instroom vanuit de opleidingen goed op gang komt. Het

Naast de beeldcampagne is afgelopen jaar een begin gemaakt met het verbinden van vaak al bestaande, succesvolle deelprojecten. Daarnaast is een scholenplan op gang gebracht, waarin het accent ligt op de loopbaan- en toekomstmogelijkheden. Marieke van der Post: “Een belangrijk onderdeel is het in kaart brengen van de functies die er in de bouw zijn. Van een bouwvakker en architect heeft iedereen wel eens gehoord. Maar dat je ook werk­ voorbereider, projectleider of omgevings­ manager kunt worden, is veel minder bekend.” Ook werd een innovatiewedstrijd voor technasium-leerlingen onder de cam­ pagne­vlag gebracht. “Met voorronden op de eigen school en in de eigen regio en een finale op de Bouwcampus van de TU Delft”, aldus Marieke van der Post. “Dat is hart­ stikke inspirerend.”

EIB denkt dat tot 2022 gemiddeld circa 45 procent van de benodigde instroom kan worden gerealiseerd via de oplei­ dingen. Het resterende deel moet via andere kanalen worden gerealiseerd. Bouwbedrijven moeten focussen op slimme organisatie van het werk, het benutten van arbeidsbesparende technieken en processen en het (nog) sterker inzetten op opleiden en vasthouden van personeel. De overheid kan helpen door voor meer continuïteit in de vraag te zorgen en af te zien van procyclisch beleid. Hierdoor kunnen grote schommelingen worden vermeden en kan meer continuïteit in de bouwopleidingen worden geboden, aldus EIB.

ducten te ontwikkelen, die ze zelf eenvoudig kunnen inzetten. En daarbij enthousiasmeren we ze wel. Bijvoorbeeld om gastlessen te geven bij scholen in eigen dorp of stad. Tegelijkertijd stimuleren we onze afdelingen in de regio’s zoveel mogelijk activiteiten onder de vlag van de campagne te brengen. De Regio Zuid houdt samen met de opleidingsbedrijven een wedstrijd waarmee dat gebeurt. En de afdeling Friesland heeft een vmbo-lespakket ont­ wikkeld, dat ook het logo van de campagne gaat dragen. Zo zien we de olievlekwerking die we nodig hebben steeds meer ontstaan.”

Accent De komende twee jaar staan volgens haar in het teken van het versterken en uit­ bouwen van de stappen die nu zijn gezet. Daarbij hoort ook een sterker accent op de werving van zij-instromers – de vierde pijler van de campagne – en tegelijkertijd meer focus op ‘beïnvloeders’, zoals bij­ voorbeeld de ouders. “Zij hebben een enorme stem en invloed op wat hun kinderen gaan doen. De crisis heeft het imago van de bouw geen goed gedaan. Maar inmiddels zijn andere tijden aan­ gebroken. De kansen liggen voor het op­ rapen in de bouw. Het loopbaanperspectief is tot op de lange termijn uitstekend. Dat is wel een element wat we veel nadruk­ kelijker gaan oppakken.” Parallel daaraan moet ook de participatie van de lidbedrijven van Bouwend Nederland meer vorm krijgen, zegt Marieke van der Post. “Ondernemers in de bouw hebben het momenteel drukker dan ooit. Maar het is ongelooflijk belangrijk dat ze mee­ doen. Daarom proberen we ze zoveel mogelijk te faciliteren en concrete pro­

17

insights


Biddle: uw partner in klimaatconcepten

MAAK KENNIS MET HET WARMTETERUGWIN-TOESTEL VAN BIDDLE: MODEL HR www.biddle.nl/model-hr

T: +31 512 33 55 55 E: info@biddle.nl www.biddle.nl

Biddle is specialist in klimaatoplossingen: • Luchtgordijnen • Luchtverwarmers • Cassette Units • Ventilatorconvectoren

1752-BIDDLE-AP 07-11-17 Biddle goo.indd 15:51 1 HR-90x124mm.indd 1

Fagerhult goo.indd 1

09/11/2017 13-11-17 11:43 07:59

Coated pantone 420

Bevestigingsen geluiddempingssystemen

Coated pantone 420

Uncoated pantone 427 Uncoated pantone 427

Wij zorgen voor lucht! Wij zorgen voor lucht! Vink Systemen, uw adres voor het ontwerpen, leveren, installeren en onderhouden van luchtkanalen en luchttechnische componenten. MÜPRO Nederland BV Heerlenersteenweg 113 6466 KS Kerkrade Tel: +31 (0)45 542 11 66 www.muepro.nl

MÜPRO - vooruitgang en kwaliteit

Mupro goo.indd 1

www.vinksystemen.nl

31-10-17 Vink goo.indd 10:351

09-01-18 12:55


Riwal

Duurzaam op hoogte werken

Een bouwplaats waar minder CO2 wordt uitgestoten, minder fijnstof wordt geproduceerd en waar minder machines brullen. Zo ziet Riwal, leverancier van hoogwerkers, verreikers en heftrucks, het voor zich. Het bedrijf uit Dordrecht loopt voorop in de ontwikkeling van elektrisch aangedreven hoogwerkers, waarvan de eerste modellen reeds leverbaar zijn.

Stefan Witte

“Als innovatiepartner op hoogte, onderzoeken wij voortdurend hoe het werk in de bouw duurzamer en efficiënter kan”, begint Stefan Witte, Commercieel Manager Rental bij Riwal. “Onze uitdaging was een reductie van de uitstoot van CO2 en fijnstof op de bouwplaats realiseren, terwijl onze machines dezelfde – zo niet betere – prestaties leveren.”

bezig met het ontwikkelen van opladers voor de battery packs en gaan we opnieuw naar onze diesel hoog werkers kijken. Die draaien een groot deel van de dag stationair. We kunnen in diverse machines start-stop systemen plaatsen, waarmee we de uitstoot van deze types kunnen beperken.”

Volgens Riwal kan de besparing oplopen tot duizenden liters diesel per machine per jaar. Per hoogwerker kan op basis van groene stroom een CO2-reductie van meer dan tienduizend kilogram worden behaald. Witte: “Zowel qua milieubelasting als energiekosten scheelt dit onder de streep enorm veel.”

“Het is nu mogelijk om 95 procent CO2 uitstoot te besparen per hoogwerker”

Understatement “Wij meten álles”, vervolgt Witte. “Uit eigen onderzoekt blijkt dat de meest gebruikte diesel hoogwerker bij BAM gemiddeld 1,8 uur actief wordt gebruikt op een dag. De rest van de tijd draait hij stationair. Onze nieuwe hoogwerkers kunnen een volledige (werk) dag actief werken met één battery pack. Zeggen dat je er wel een dag mee doorkomt, is een understatement. De ontwikkelingen van elektrische accu’s gaan ontzettend hard, dus de prestaties zullen alleen nog maar verbeteren. We hebben bewust gekeken naar het gebruik op de bouwplaats. We willen een prettigere werkomgeving met minder geluid en minder fijnstof. We willen de uitstoot van CO2 en het verbruik van diesel verlagen. Maar uiteindelijk moet de oplossing wel werkbaar zijn. En dat is meer dan gelukt.”

Samenwerking Het was een verzoek van BAM om data aan te leveren voor een WAP Verbetervoorstel, dat Riwal triggerde om opnieuw naar de mogelijkheden te kijken om haar duurzame machines nog beter in te zetten. Witte: “BAM heeft haar leveranciers uitgedaagd om na te denken over de reductie van de uitstoot van CO2 en fijnstof. Wij hebben de handschoen opgepakt en konden een goede sparringspartner zijn voor BAM, omdat we onze vloot al aan het elektrificeren waren. Zodoende kunnen we een enorme besparing in zowel uitstoot als Total Cost Ownership realiseren.”

Inmiddels is Riwal er klaar voor om de eerste exemplaren te verhuren; schaar-, telescoop- en knikarmhoogwerkers tot 38 meter hoogte. Aan grotere versies wordt gewerkt. Witte: “Daarnaast zijn we

Meer informatie: www.riwal.com

19

insights


WTC Utrecht: een netwerklocatie van achttien verdiepingen

Zakenreus in het stadshart Met het boren van de eerste paal door wethouder Victor Everhardt werd half 2016 het startsein gegeven voor het de nieuwbouw van het WTC Utrecht. Het reusachtige, imposante kantorencomplex wordt gebouwd door BAM Bouw en Techniek, in opdracht van eigenaar CBRE Global Investors. Komend voorjaar wordt het opgeleverd.

deze meest competitieve regio van Europa. Met het WTC Utrecht wordt het hier alleen nog maar aantrekkelijker”, aldus de wet­ houder.

Het WTC Utrecht is ontworpen door MVSA Architects onder leiding van Roberto Meyer. Het wordt gebouwd op de meest centrale locatie van Nederland, direct naast Utrecht Centraal Station. Het kantoor heeft een BREAAM-NL Excellent ontwerp­ certificaat en gaat ruim 32.000 vierkante meter omvatten, verspreid over negentien verdiepingen.

Full-serviceconcept WTC Utrecht wordt een kantoorgebouw dat maximale flexibiliteit biedt in ruimte, diensten en voorwaarden. Huurders krijgen een full-serviceconcept met een breed scala aan faciliteiten en diensten zoals een ont­ moetings- en vergadercentrum, verschil­ lende horecaconcepten, flexplekken en vele gemaksdiensten geboden. Volgens eigenaar CBRE gaat het om “een vijfsterren serviceconcept op een ideaal bereikbare plek”, dat wordt gepositioneerd als ’Building success stories’. “Het wordt dé locatie om ambities waar te maken, lokaal, nationaal en internationaal.”

WTC Utrecht gaat zowel vaste als flexibele kantoorwerkplekken bieden en fungeren als netwerklocatie voor bedrijven, instellingen, ondernemers en publiek. Verspreid over de onderste vier verdie­ pingen van het gebouw worden voorzieningen aangeboden zoals horeca, retail en een vergadercentrum. De komst van WTC Utrecht betekent de realisatie van het eerste multi-tenant kantoorgebouw op deze unieke plek dat sinds circa twintig jaar voor de markt wordt gebouwd. Trots Wethouder Everhardt van de gemeente Utrecht - onder meer verantwoordelijk voor de (her)ontwikkeling van het Stations­ gebied - zei eerder dat de duurzaamheidsambities van het WTC Utrecht “goed passen binnen het thema gezonde verstedelijking en a Healthy Urban Boost, de door de Utrechtse gemeenteraad vastgestelde toekomstvisie voor dit deel van het Stationsgebied. We zijn trots op het WTC Utrecht in het hart van onze stad.”

CBRE Global Investors en BAM Bouw en Techniek gaan het WTC Utrecht gezamenlijk voorzien van een WELL Building Standard™ certificaat, dat onderstreept dat het gebouw voldoet aan de hoogste normeringen voor de gezondheid en welzijn van de toe­ komstige gebruikers. WTC Utrecht is hiermee het eerste kantorengebouw in Nederland waaraan het WELL Building Standard™ certificaat wordt toegekend.

Volgens Everhardt zet het duurzame WTC-gebouw Utrecht nog meer op de kaart en levert het kantorencomplex bovendien extra banen op. “Ervaringen met andere WTC-gebouwen laten zien dat het concept werkt als aanjager van banengroei; de gebruikers zijn vooral kleine bedrijfjes die uitgroeien tot grote bedrijven. Het is ook een bevestiging van ons aantrekkelijke vestigingsklimaat in

insights

20


Bredenoord

Duurzaam werken én kosten besparen

De nieuwste Bredenoord aggregaten met vernieuwde interne opbouw en ander uiterlijk

Het wordt steeds uitdagender om bij bouwprojecten te voldoen aan alle (vergunnings)eisen. Minder uitstoot, min­ der geluidsoverlast en een specifieke trede op de Prestatie ladder Sociaal Ondernemen zijn maar enkele van de zaken die meespelen bij gunning van opdrachten. En hoe houd je binnen die kaders je project rendabel? De Clear Concept – lijn voor mobiele stroom van Bredenoord combineert slimme milieuvriendelijke oplossingen met kostenbesparing door efficiëntie. Bij de ESaver kan dat zelfs oplopen tot 70%.

De ESaver is geïntroduceerd in 2012 en inmiddels vast onderdeel van de verhuurvloot.

direct uit te lezen. Handig om de continuïteit te bewaken, maar ook voor advies op maat. “Zo kunnen we de prestatie optima­ liseren en de ‘total cost of operation’ voor de gebruiker monitoren,” vertelt commercieel manager Bredenoord Raymond Pieterse. “Daarmee kunnen onze experts adviezen geven over de meest efficiënte oplossing. Soms blijkt bijvoorbeeld in de praktijk dat op een bouwplaats toch een constante stroomvraag is in plaats van een fluctuerende. Dan kun je in plaats van de ESaver beter een van de nieuwste standaard­aggregaten neerzetten. Met extra efficiënte motor, geluidsarm en een nieuw ergonomisch ontwerp.” Het maatwerk­advies van Bredenoord werpt voor de gebruikers zeker vruchten af. Zo is in de afgelopen vijf jaar door alle klanten samen met de ESaver maar liefst een half miljoen liter diesel bespaard. Dat betekent per project een aanzienlijke vermindering van CO2­uitstoot én kosten!

Zomaar een bouwplaats van BAM. Overdag is stroom nodig voor natuurlijk het koffiezetapparaat en de computers van de uitvoerders. Ook wordt af en aan apparatuur ingezet die extra vermogen vragen.’s Nachts gaat het simpelweg om de bouwverlichting en camerabeveiliging. Daarbij zijn omwonenden bang voor geluids­ overlast van een brommend aggregaat. Dé ideale situatie voor de ESaver, een slimme combinatie van een accu en een aggregaat. Het aggregaat schakelt alleen in als de accu leeg is of er een piek in de stroomvraag ontstaat. Op dat moment werkt de machine op vol vermogen, dus het meest efficiënt. De installatie is zo in te regelen dat ’s nachts alle stroom van de accu komt en er dus geen enkel geluid is. Een win­win­win­situatie: het werk kan on­ verminderd doorgaan, tegen lagere kosten, met minder uitstoot en nauwelijks overlast voor de omgeving.

In de ESaver online portal wordt CO2 reductie en brandstofbesparing direct zichtbaar voor de klant.

Meer informatie: www.bredenoord.com

Online monitoring De ESaver komt uit de Clear Concept­lijn van Bredenoord. Ontwikkeld vanuit de energievisie waarin duurzame stroom­ zekerheid centraal staat. Schoner, zuiniger en stiller werken. Soms met splinternieuwe innovatieve producten, vaker door bestaande technieken en onderdelen slim te combi­ neren. Zo vangt het Clear Air roetfilter, dat past op ieder aggregaat, 99,9% van de roetuitstoot af. Met online monitoring zijn de prestaties van de installatie, én de besparing in brandstof en CO2­uitstoot,

De nieuwste Clear Concept innovatie De Sunbox staat binnen één dag op afgelegen locaties een werkende complete powerplant!

21

insights


De (bouw)wereld gaat de komende twintig jaar op zijn kop

Data, data en nog eens data

De bouw is in 2040 een van de meest innovatieve bedrijfstakken. Robotica, 3D-printen en andere ‘smart industry’-technologieën zijn volledig geadopteerd. BIM is een vaste waarde, ook op de bouwplaats. Het bouwbedrijf gaat hightech: “Alles draait om data, data en nog eens data.”

Boodschappenlijstje Het “boodschappenlijstje” noemde hij zijn vijf opdrachten aan de bouw. De rode draad: betere klantrelaties, meer vertrou­w en, andere opleidingen (“Zorg voor uw mensen en vooral dat ze de ‘skills’ hebben die in 2040 worden gevraagd”), een beter technologieplatform en veel, véél meer innovatie, met de onvoor­ waardelijke om­arming van technologische doorbraken zoals het 3D-printen. “In het Nederlandse bouwbedrijf is Excel de meest gebruikte managementtool. Dat is op het moment dat Google zich in Canada oriënteert op het ontwikkelen van complete woonwijken en Ikea ze al bouwt.” Willen we even wakker worden, dames en heren bouwers?, was de ondertoon in zijn betoog.

‘De bouw in 2040’. Het was de prikkelende titel voor de themamiddag die vakblad Cobouw afgelopen najaar hield als decor voor de uitreiking van de ‘Cobouw 50’, de jaarlijkse ranglijst van de best presterende en succesvolste bouwers. Op het pro­ gramma een trits aan ‘deskundigen’ en voorlopers in het veld, met bijdragen waarin termen als innovatie, technologie, robotica en data domineerden.

“Verandering is de enige constante factor in de toekomst”

Spiegelen konden de bouwers zich in overvloede. Aan Niek de Jong bijvoorbeeld, de CEO van Sustainder. Hij vertelde waarom zijn met

Directeur en bouwdeskundige Bas Weber van consultancybureau PwC denkt dat “het bouwbedrijf van nu in 2040 heus nog wel bestaat”, zei hij. Maar dan moet het wel met een andere blik naar de eigen sector gaan kijken, sprak hij in Circl, het circulaire paviljoen van ABN AMRO op de Amsterdamse Zuidas. “De klassieke methode moet op de schop. Minder eigenbelang, meer vertrouwen, minder controle, meer transparantie. De dingen moeten radicaal anders.” Overboord met de behoudendheid en met open vizier de toekomst in, zei hij.

insights

HSB wint Cobouw Award Bouwbedrijf HSB uit Volendam werd in 2017 winnaar van de Cobouw Award en leverde daarmee de beste ‘perfor­ mance’ in de Nederlandse bouwsector. Daarbij werd gekeken naar de financiële soliditeit en de financiële performance. Als tweede in de lijst eindigde De Vries en Verburg (Stolwijk), derde werd Coen Hagedoorn (Huizen), vierde Nijhuis Bouw (Rijssen) en vijfde Heembouw (Roelofarends­ veen).

22


van de jaren zestig, zeventig en tachtig – niet goed begrijpen wat er allemaal gebeurt. We hebben nog maar een fractie gezien van wat er aankomt in de wereld van slimme huizen, big data, drones, zonnewijken, smart cities, robotisering en biotechnologie, is zijn overtuiging. Drones die onderhoud aan wegen en bruggen voorspellen, voorspellende, herhalende taken die stuk voor stuk worden geautomatiseerd, verf en ramen met zonnecellen, ‘vergaderauto’s’ zonder chauffeurs (“En zo wordt rijden ineens functioneel”): Van Hooijdonk had de wereld van 2040 scherp op het netvlies, benoemde specifiek de aanstaande revolutie op het gebied van gezondheid als voorbeeld voor de omslag die ons wacht: “Binnen uiterlijk acht jaar maken we gebruik van realtime monitoring, die ons vooraf waarschuwt als er iets met ons lichaam niet in de haak is.” Ook hij benoemde de komst van de smart cities, uiteenlopend van vuilnisbakken die zelf aangeven wanneer ze vol zijn tot technologieconcern Samsung, dat onderzoek doet naar slimme ‘onderwatersteden’. Merkwaardig Verandering is de enige constante factor in de toekomst, aldus Van Hooijdonk. Hij noemde Spotify, Über en AirBnB voorlopers in een wereld van “partijen die uit het niets komen en complete kolommen overnemen”. De bouw kan zich voorbereiden op vergelijkbare scenario’s, zei hij. “We zitten op een vreemde helling en in een ietwat merkwaardig tijdgewricht. Ik denk dat we 65 procent van de banen die er komen nog niet kennen.” Behalve eentje, voegde hij er fijntjes aan toe: “De ceo wordt een cdo: chief disruption officer.” Gevraagde competenties volgens hem in de 21ste eeuw: passie, nieuwsgierigheid, verbeelding, kracht en voorstellingsvermogen. Een centrale rol voor fenomenen als ‘idea-loading’, de vaardigheid om snel nieuwe dingen te bedenken op basis van gewijzigde omstandigheden. Voortdurende onzekerheid als vanzelfsprekende zekerheid beschouwen. “Start-ups overnemen”, gaf hij zijn gehoor als opdracht mee. “Geen geld? Doe het dan als Tesla en Amazon. Zoek tech-investeerders.” Zorg dat een 25-jarige wordt aangesteld als medebestuurder van het bedrijf, “want die generatie snapt wat er op dit moment gebeurt”. En voor wie het zich kan veroorloven: richt een future lab met jonge honden in met als opdracht je eigen bedrijf in je eigen business kapot te maken. “En dan eens zien wat er gebeurt. Wie omvalt, is gezien. Wie blijft staan, maakt een kans.”

technologie en elektronica volgepropte ‘slimme lantaarnpaal’ in 2040 een hoek­ steen van de toekomstige ‘smart city’ is, sociale controle en luchtverontreinigings­ metingen combinerend. Of aan oprichter/ eigenaar Lennart Graaff van BLOC, dat met plannen voor The Dutch Wind Wheel (Rotterdam) en The Dutch Mountains (Eindhoven) werkt aan radicaal-innovatieve concepten, “terwijl bouwend Nederland de aanbestedingskalender afspeurt naar nieuwe opdrachten”, aldus dagvoorzitter en Cobouw-hoofdredacteur Theo van Vugt. Graaff wil gebouwen ontwikkelen zoals Tesla auto’s bouwt, zei de jonge visionair tegen het publiek. “Gewoon, iets neerzetten dat elke ochtend weer beter is dan de avond ervoor.” Speldenprikken Het waren speldenprikken in de richting van een traditioneel ingestelde bedrijfstak, die het pas echt voor de kiezen kreeg bij de voordracht van trendwatcher en futurist Richard van Hooijdonk. Zijn kinderen, ongeveer ‘fulltime connected’ zei hij, vorm­ den zijn referentiekader in een betoog van drie kwartier dat hij begon met uit­leggen waarom “wij” – hij doelde op de generatie

23

insights


‘Code rood’ voor bouw en de industrie

Tekort vaklieden remt groei Bouwbedrijven hebben steeds meer last van personeels- en materiaaltekorten die de activiteiten belemmeren. De omzetgroei komt daardoor in toenemende mate onder druk te staan, aldus het CBS eind november in de Kwartaalmonitor Bouw. De omzet steeg met 3,1 procent vergeleken met hetzelfde kwartaal een jaar eerder, maar zwakte wel af.

echter veel verder achter: in het derde kwartaal van 2017 telde de bouw in totaal

De bouwomzet steeg in het derde kwartaal van 2017 voor het twaalfde kwartaal op rij, maar de groei was de kleinste in bijna twee jaar. In het eerste halfjaar van 2017 groeide de omzet nog ruim 6 procent, terwijl die in het laatste halfjaar van 2016 nog met meer dan 8 procent was toegenomen. De omzetgroei in de afgelopen twaalf kwartalen ging gepaard met een grotere werkgelegenheid in de bouwsector. Aan het eind van het derde kwartaal waren er op 626.000 banen in de bouw 12.800 vacatures, volgens het CBS het hoogste aantal in bijna negen jaar.

“Een op de vijf bouwondernemers zegt dat de productie wordt beperkt door een tekort aan personeel” 526.000 duizend banen. In het derde kwar­ taal van 2008 was dit het recordaantal van 620.000 banen.

Volgens een op de vijf bouwondernemers wordt de productie beperkt door een tekort aan personeel. Daarnaast stelde 13 procent dat een tekort aan materialen de productie belemmert, ruim drie keer zoveel als een kwartaal eerder. Tot half 2016 geleden speelden deze belemmeringen in de bouwsector niet. Toen was een tekort aan opdrachten en werk het grootste obstakel. Maar waar begin 2013 nog meer dan de helft van de bouwondernemers onvoldoende vraag als grootste belemmering zag, gold dit in 2017 voor minder dan 5 procent.

Tekort aan vakkrachten Niet alleen de bouw kampt met een tekort aan vakkrachten. Op de arbeids­ markt verscherpt de concurrentie in

Tariefstijging Bij de toenemende de vraag naar bouw­d iensten enerzijds en toenemende belem­me­ringen voor de bouwproductie anderzijds groeit het aantal bouwondernemers dat verwacht hogere tarieven te berekenen. Meer dan de helft van de bouwondernemers gaf aan het begin van het vierde kwartaal aan een tariefstijging te verwachten. Dat is sinds het begin van de meting eind 2008 nog niet voorgekomen. Bouwondernemers die prijsdalingen verwachten zijn er nauwe­lijks meer.

de ‘jacht’ op vaklieden daarom in hoog tempo. In de industrie meldt 16 procent van de bedrijven dat perso­neelstekort de groei belemmert, meldt het CBS. In de bouw-gerela­ teerde industriebranches neemt het personeelstekort snel toe. Het aantal bedrijven dat een personeelstekort meldde, steeg tussen het derde en

Ondanks de groei in de afgelopen vier jaar ligt de bouw nog altijd onder de top van 2008. In de eerste drie kwartalen van 2017 lag de toegevoegde waarde nog 4,5 procent onder die van de eerste drie kwartalen van 2008. Het aantal banen in de bouw blijft

insights

het vierde kwartaal van het afgelopen jaar van 12 naar 19 procent.

24


170448

KSB - BAM al 10 tallen jaren partners! KSB Nederland BV . infonl@ksb.com . www.ksb.nl

› Onze techniek. Uw succes. Pompen Afsluiters Service ■

KSB goo.indd 1

13-11-17 13:21

insights Insights is een uitgave van Goo Media T 071 - 70 70 161 E redactie@goomedia.nl I www.goomedia.nl Directie Ernst Delfos

Coördinatie Peter Molenaar Milco Sprink

Productie Renee Onderwater Ellen van Vliet

Realisatie Mandy van Aerde Cristel van Laar Nima Larkani Willeke van de Ree

Vormgeving Rachelle de Boer Floor Kamphuis

© Goo Media 2018 Niets in deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm, of op welke wijze dan ook, zonder schriftelijke toestemming van de uitgever. Hoewel bij de samenstelling van deze uitgave de grootst mogelijke zorgvuldigheid wordt betracht kunnen uitgever en auteurs geen aan­sprakelijkheid aanvaarden voor de gevolgen van eventuele onjuistheden of onvolledigheden.

Tekstproductie Bak & Bakker cs Journalisten

Deze uitgave kwam tot stand dankzij de medewerking van: BAM Bouw & Techniek bv T +31 (0)30 659 89 66 I www.bambouwentechniek.nl

Deze uitgave is CO2 neutraal geproduceerd

Biddle bv • Blygold Nederland BV • Bredenoord • Camfil BV • DeGraaf • ETAP Lighting • Fagerhult bv • Grundfos • IMI Hydronic • KSB Nederland BV • MÜPRO Nederland BV • Niedax • OBO BETTERMANN • Rexel Nederland BV • Riwal • Vink Systemen bv