Page 1

УВОДЗІНЫ АРХЕАЛОГІЯ БЕЛАРУСІ прадметаў (металічныя зярнёныя пацеркі) аба значыў межы рассялення дрыгавічоў. Ф.В.Па кроўскі праводзіў археал. даследаванні на мяжы Літвы і Беларусі, склаў археал. карты Віленскай і Гродзенскай губерняў. В.А.Шукевіч выявіў больш за 130 помнікаў каменнага веку, раскапаў 16 кур ганоў і 376 каменных магіл 13—14 ст. на Гродзен шчыне. Археал. раскопкі праводзілі М.П.Авена рыус (курганы ў Браслаўскім і Навагрудскім па ветах, на Магілёўшчыне), І.І.Далгоў (курганы на Полаччыне), Ф.Вярэнька (гарадзішчы і курганы на Ушаччыне), З.Глогер (помнікі каменнага ве ку ў Панямонні і курганы каля Ваўкавыска), І.І.Стаброўскі (курганы ў басейне Нёмана), М.Ф. Фурсаў, С.Ю.Чалоўскі (курганы на Магілёўшчы не) і інш. А.А.Спіцын зрабіў агляд археал. дасле даванняў бел. губерняў, згрупаваў матэрыялы ў храналагічнай паслядоўнасці з каменнага веку да сярэдневякоўя. Вынікі археал. даследаванняў у Беларусі падсумаваў 9ы археал. з’езд 1893 у Вільні. Нягледзячы на пэўныя поспехі, археал. дасле даванні на Беларусі ў 19 — пач. 20 ст. праводзіліся без дзярж. падтрымкі, дзякуючы энтузіязму асоб ных вучоных. Шырока даследаваліся пераважна могільнікі, атрыманыя матэрыялы ацэньваліся з пункту гледжання рэчазнаўства, а курганы не

Археалагічнае вывучэнне старажытнасцей Беларусі пачалося ў 2й пал. 18 ст. У 1й чв. 19 ст. Т.Нарбут даследаваў курганы паміж Магілёвам і Рагачовам і ў маёнтку Шаўры Лідскага пав., выз начыў пахавальны абрад — інгумацыя на грун це пад насыпам. З.Я.ДаленгаХадакоўскі склаў 4томны «Слоўнік назваў гарадзішчаў і ўрочыш чаў», які змяшчае дадзеныя пра некалькі тыс. ар хеал. помнікаў, з іх каля 200 зафіксавана на Бела русі (гарадзішчы ён лічыў свяцілішчамі). У 1855 Я.П.Тышкевіч, які вывучаў курганы на Міншчы не, стварыў Віленскі музей старажытнасцей і пры ім Віленскую археал. камісію. Яна збірала і выву чала старажытнасці, арганізоўвала раскопкі, вы давала на іх дазвол. Надрукавана некалькі тамоў «Запісак археалагічнай камісіі» і шэраг края знаўчых прац. Першым сфармуляваў канкрэт ныя задачы раскопак К.П.Тышкевіч. Ён даследа ваў каля 200 курганоў, гарадзішчы і замчышчы Мінскай губ., склаў іх тапаграфічныя планы. А.Г.К. Кіркор раскопваў курганы ў Ашмянскім, Барысаўскім, Вілейскім, Навагрудскім, Мінскім паветах, класіфікаваў і датаваў археал. помнікі, паводле пахавальнага абраду вызначаў этнічную прыналежнасць нябожчыкаў. На Полаччыне курганы раскопваў К.А.Гаворскі, на Лепельшчы не — М.Ф.Кусцінскі (ім даследавана каля 100 курганоў). Асн. прыёмамі вывучэння курганоў у сяр. 19 ст. і пазней былі раскопкі вузкай ямай («кало дзежам») ці траншэяй. У 1886—94 археал. раскоп кі ў Віцебскай і Магілёўскай губернях праводзіў Е.Р.Раманаў. Ён сабраў звесткі пра 1 тыс. пом нікаў археалогіі, склаў шэраг археал. карт, выявіў стаянкі каменнага веку, выказаў меркаванне, што тэр. Беларусі заселена чалавекам з эпохі па леаліту. Курганы даследавалі М.М.Турбін (у Аш мянскім, Быхаўскім, Мсціслаўскім паветах, каля г. Заслаўе), Р.Г.Ігнацьеў, Г.Х.Татур (у Мінскай губ.) і інш. У.З.Завітневіч раскапаў каля 670 кур ганоў пераважна ў Бабруйскім, Мазырскім і Рэчыцкім паветах, паводле этнавызначальных

Манетны скарб з феадальнай сядзібы Лучна (раскопкі М.В.Клімава).

5


Жаночы паха вальны інвентар 11 ст. з курган нага могільніка Ізбішча Лагой скага рна (рас копкі В.У.Казея).

Раскопкі У.Дз.Будзько на стаянцы1 Бер дыж.

функцыі перададзены Інту бел. культуры (Інбел культ). У 1925 пры Інбелкульце створана гісторы каархеал. камісія пад кіраўніцтвам А.М.Ляўдан скага, якая пачала сістэматычнае вывучэнне археал. помнікаў. У 1927 арганізавана кафедра археалогіі, якая ў 1929 пад назвай археал. камісіі ўвайшла ў склад ІГ Бел. АН, у 1932 перайменава на ў секцыю археалогіі. У 1920—30я г. асн. зада чай бел. даследчыкаў было выяўленне новых помнікаў і папярэдняе вызначэнне іх археал. прыналежнасці. К.М.Палікарповіч выявіў і дас ледаваў палеалітычныя стаянкі ў Бердыжы, Пад лужжы, Юравічах, помнікі мезаліту, неаліту і бронзавага веку на Дняпры, Сажы, Беседзі, Зах. Дзвіне, абгрунтаваў думку, што чалавек на тэр. Беларусі з’явіўся ў палеаліце. А.М.Ляўданскі кла сіфікаваў гарадзішчы ранняга жал. веку, вызна чыў іх культ.археал. прыналежнасць, акрэсліў рысы матэрыяльнай культуры, гаспадаркі і пат рыярхальнага ладу плямён жал. веку, раскопваў курганы ў Мінскай, Полацкай і Аршанскай акру гах, даследаваў стараж. Полацк, Заслаўе, Оршу. Ён выказаў меркаванне, што курганныя могіль нікі ў раёне Полацка, Віцебска ў 8—9 ст. належалі крывічам і паводле культуры блізкія да курганоў Смаленшчыны. А.М.Ляўданскі стварыў выдатны калектыў археолагаў, які зрабіў значны ўклад у вывучэнне старажытнасцей Беларусі. С.А.Дубін скі даследаваў гарадзішчы жал. веку і курганы 11—13 ст. на Міншчыне, Магілёўшчыне, Віцеб шчыне. Значны ўклад у развіццё археалогіі зра білі А.Дз.Каваленя, І.А.Сербаў, С.С.Шутаў, М.М. Улашчык і інш. Большая частка бел. археолагаў была рэпрэсіравана ў 1930я г. У Зах. Беларусі, якая ў 1921—39 знаходзілася ў складзе Польшчы, археал. даследаванні ажыццявілі У.Антаневіч, У.Галубовіч, Г.ЦэгакГалубовіч, Я.Савіцкі, С.Кру коўскі, Ю.Ядкоўскі, З.Шміт, З.Дурчэўскі, М.Фе дароўскі, Р.Якімовіч і інш. У Панямонні каля г.п. Краснасельскі былі выяўлены крэменезда быўныя шахты, зроблены першыя спробы вылу чэння археал. культур, у т.л. найб. ранняй — свідэрскай. Польскімі археолагамі праводзіліся выратавальныя археал. работы на Замкавай гары ў Гродне, разведкі ў Ваўкавыску, ДавыдГарадку, раскопкі курганных могільнікаў (Засвір, Наўры ў Мядзельскім, Падрось ў Ваўкавыскім рнах). Пасля Вял. Айч. вайны археал. даследаванні ў Бе ларусі вяліся супрацоўнікамі сектара археалогіі, утворанага ў 1944 у ІГ АН БССР. Кіравалі гэтым падраздзяленнем К.М.Палікарповіч (1943—61), В.Р.Тарасенка (1961—65), В.Д.Будзько (1965— 70), Л.Д.Побаль (1970—80). З 1980 сектар пе раўтвораны ў аддзел, у складзе якога працуюць 2 сектары: першабытнай і сярэдневяковай археа логіі. У 1981 утвораны 3і сектар — археалогіі зон новабудоўляў. З 1986 гэтыя сектары становяцца аддзеламі, якія ўзначальваюць Л.Д.Побаль, П.Ф. Лысенка, Г.В.Штыхаў. Было выяўлена каля 640 помнікаў каменнага і 670 помнікаў бронзавага вякоў на Палессі, у Па сожжы і Панямонні. Працягвалася вывучэнне

разглядаліся ў якасці гіст. помнікаў. Найб. пашы раным спосабам вывучэння курганоў у пач. 20 ст. лічыліся раскопкі 2 траншэямі (накрыж), што пры даследаваннях буйных насыпаў не дазваляла грунтоўна іх вывучаць. Характэрнай рысай археа логіі таго часу быў яе краязнаўчы характар: адсут нічаў нац. цэнтр, які б каардынаваў даследаванні, распрацоўваў перспектыўную навук. праграму і планаваў экспедыцыйныя работы. 25.3.1919 была ўтворана першая на тэр. Беларусі дзярж. археал. ўстанова — Археал. камісія пры Нар. камісарыя це асветы Літ.Бел. ССР (ЛітБел), якая акрамя даследчых задач узяла на сябе функцыі ўліку і аховы археал. помнікаў. Аднак з прычыны акупа цыі тэр. ЛітБела войскамі Польшчы летам 1919 яна не паспела разгарнуць сваю дзейнасць. Ство раная ў 1921 Навук.тэрміналагічная камісія пры Наркамаце асветы БССР правяла значную рабо ту па выяўленні і ўліку археал. помнікаў. У 1922 яе

6


АБАКУМЫ, археалагічныя помнікі — паселішча і курганны могільнік каля в. Абакумы Лоеўскага рна Гомельскай вобл. П а с е л і ш ч а за 1 км на З і ПдЗ ад вёскі, пры ўпадзенні р. Сож у Дняпро, на мысападоб ным выступе тэрасы Сажа і Дняпра. Выяўлена К.М.Палікарповічам у 1926. У 1998—2000 М.М. Крывальцэвіч даследаваў 320 м2. Культ. пласт 0,6—0,9 м. Неалітычны перыяд прадстаўлены крамянёвымі вырабамі (нажы, скоблі, скрабкі, праколкі, рэтушоры і інш.) і керамікай. Майстры выкарыстоўвалі крэмень «сожскага» тыпу, кра мянёвую сыравіну шэрага і бежавага колеру.

Найб. колькасць складаюць рэшткі крэменю першаснай апрацоўкі (адшчэпы, сколы, плас ціны, лускавіны, абломкі, нуклеусы і інш.). Знойдзена больш за 1 тыс. фртаў неалітычнага посуду днепраданецкай культуры з «вусеневым», лапчатым, грабеньчатым арнаментам, наколамі, ямкамі, насечкамі, круглымі ямкамі пад краем венчыка і інш., фрты са слядамі прыцірання ўнутранай паверхні, з грабеньчатымі расчосамі. Сярод матэрыялаў эпохі бронзы вылучаецца больш за 300 фртаў керамікі сярэднедняпроўскай культуры. Пасудзіны мелі параўнальна высокія, адагнутыя вонкі шыйкі, скошаныя ўнутр краі

Кераміка тшцінецкага культурнага кола з жытла, па селішча Абакумы.

10


поўныя трупаспаленні арыентаваны на З, нека торыя з невял. адхіленнямі. У большасці пахаван няў прасочваюцца рэшткі драўляных (з дошак) трун. У плане яны мелі форму рам з выпускамі канцоў. Жал. цвікі не ўжываліся. У некаторых курганах пад адным насыпам пахаваны 2 і нават 3 чал. Большасць такіх пахаванняў рабілася адна часова, але ёсць і ўпускныя пахаванні (напр., рэшткі крэмацыі дапоўнены ўпускнымі інгума цыямі). Суадносіны мужчынскіх і жаночых паха ванняў прыкладна роўныя, ёсць пахаванні не маўлят разам з жанчынамі. Усе пахаванні супра ваджаюцца кругавой керамікай. Звычайна ў ма гіле (альбо над ёй) знаходзіцца разбіты посуд (ніжнія часткі ці разнастайныя аскепкі). Шмат лікія фрты керамікі прысутнічаюць у раўках ва кол курганоў. Амаль уся кераміка мае клеймы. Пераважаюць кругападобныя кампазіцыі (ак ружнасці, у т.л. ўпісаныя, з кропкамі ў цэнтры, спічастыя, свастыкі і інш.). У мужчынскіх паха ваннях сустракаецца толькі кераміка. У жаночых трапляюцца ўпрыгажэнні, блізкія палянскай тра дыцыі Сярэдняга Падняпроўя, у ліку якіх: малыя шкляныя ці бронзавыя гузікі з вушкамі (1— 3 шт.), драцяныя скроневыя пярсцёнкападобныя кольцы з самкнутымі ці загнутымі канцамі, шкляныя пацеркі, металічныя пярсцёнкі, бран залеты і інш. Прасочваюцца рэшткі жаночых лу бяных галаўных убораў, на якіх мацаваліся скро невыя кольцы. Адзін убор мог утрымліваць ад 1—2 да 20 скроневых кольцаў. Адзначаецца асіметрыя ў іх размяшчэнні па розныя бакі гала вы і наяўнасць кольцаў уздоўж цела (верагодна, частка іх насілася на косах). Могільнік належаў невял. сельскаму пасяленню, выкарыстоўваўся для пахаванняў у к. 10 — пач. 13 ст. Большасць па хаванняў належыць да сяр. — 2й пал. 12 ст. Пад ставай для найб. позняга датавання магіл слу жыць знаходка бранзалета, які з’яўляецца тан ным перайманнем дарагіх гар. упрыгажэнняўна ручаў. У Вял. Ноўгарадзе такія наручы з’явіліся ў самым к. 12 ст.

венчыкаў, выпуклыя тулавы і вузкія плоскія дон цы. Аздаблялі лінейнымі штампамі, шнуравым, «вусеневым» арнаментам, пракрэсленымі лініямі. Асобныя фрты посуду сярэднедняпроўскай культуры маюць элементы арнаментальнага аз даблення, характэрнага для культуры шарападоб ных амфар. Да матэрыялаў сярэднедняпроўскай культуры адносяцца крамянёвыя вырабы (фрты сякер, наканечнікі стрэл, нажы і інш.). Комплекс датуецца 2й пал. 3га — пач. 2га тыс. да н.э. Вы лучаецца больш за 20 фртаў шматвалікавага по суду культ. кола Бабіна позняга перыяду (2000— 1700/1600 да н.э.). Пасудзіны аздабляліся невы сокімі наляпнымі валікамі трохвугольнай у раз рэзе формы з пазногцевымі насечкамі. Да ком плексу тшцінецкага культ. кола адносіцца кера міка, крамянёвыя і каменныя вырабы, рэшткі спаленага жытла са зрубнай канструкцыяй сцен. Захаваліся сляды паўн.ўсх. (даўж. 6 м), часткова паўн.зах. (даўж. 4,2 м) і паўд.ўсх. (даўж. 4,9 м) сцен пабудовы. Ва ўсх. куце выяўлены рэшткі ад крытага агнішча, у межах якога знойдзена па раўнальна вял. колькасць фртаў тшцінецкага посуду — гаршкоў, пасудзін слоікавых форм, мініяцюрных кубачкаў. Кераміка ў асн. мае ха рактэрныя патоўшчаныя, са скошаным вонкі краем венчыкі. На шыйкі некаторых пасудзін на лепліваліся валікі, наносіліся ямкі. Кераміка аз даблялася пракрэсленымі лініямі, рыскамі, нако ламі і ямкамі, лінейнымі штампамі. Самы рас паўсюджаны арнаментальны матыў — звісаючыя і заштрыхаваныя трохвугольнікі. Сярод знаходак: фрты глінянай абмазкі, рэшткі керамічных фігу рак, керамічныя пацеркі. Адзначаюцца вырабы з крэменю, а таксама камяні з прышліфаванымі паверхнямі. Храналогія тшцінецкага перыяду вызначаецца 2й пал. 2га тыс. да н.э. К у р г а н н ы м о г і л ь н і к за 1 км на ЗПдЗ ад вёскі, на месцы паселішча эпохі неаліту і бронзавага веку. Уключае 26 паўсферычных на сыпаў, парослых сасновым лесам, вакол іх пра сочваюцца ямыраўкі. Наяўнасць курганоў вы яўлена ў час апытанняў, праведзеных Е.Р.Рама навым сярод мясц. насельніцтва на мяжы 19— 20 ст. Могільнік упершыню даследаваў К.М.Па лікарповіч (1926), пасля яго тут працавалі інш. вучоныя, у т.л. М.І.Лашанкоў (1977). У 1963 Г.Ф. Салаўёва даследавала 2 курганы, адзін з іх утрым ліваў інгумацыю (трупапалажэнне) на гары зонце, з бітым кругавым посудам. У 1997—2000 А.А.Макушнікаў даследаваў 17 курганоў, у якіх пераважалі інгумацыі ў ямах. Толькі аднаразова зафіксаваны поўная і частковая крэмацыя на га рызонце і трупапалажэнне на гарызонце. У шэ рагу курганоў адзначаюцца рэшткі спаленых драўляных канструкцый у выглядзе зрубаў ці слу павых збудаванняў у 1—2 вянцы. Рэшткі крэма цыі суправаджаюцца невыразнымі фртамі гру бай раннекругавой керамікі. Жаночая інгумацыя на гарызонце ўтрымлівае шкляныя і каменныя пацеркі, металічную пацерку дрыгавіцкага тыпу, рэшткі кругавых гаршкоў. Трупапалажэнні і ня

Літ.: Р о м а н о в Е.Р. Археологический очерк Го мельского уезда (Могилевской губернии). Вильна, 1910; П а л і к а р п о в і ч К.М. Дагістарычныя стаян кі сярэдняга і ніжняга Сажа (па досьледах 1926 г.) // Працы. Т. 1; К р ы в а л ь ц э в і ч М.М. Супольнасці Беларускага Палесся і лесастэпаўстэпаў у эпоху брон зы: праблемы культурных сувязяў // Od neolityzacji do początkRow epoki brązu. Przemiany kulturowe w międzyrze czu Odry i Dniepru między VI i II tys. Przed Chr. Poznań, 2001. T. 2; Я г о ж. Праблемы перыядызацыі і хранало гіі эпохі бронзы на тэрыторыі Паўднёвай Беларусі // ГАЗ. Мінск, 2006. Вып. 22. М.М.Крывальцэвіч, А.А.Макушнікаў.

АБАРОНЧЫЯ ЗБУДАВАННІ, штучныя пера шкоды, якія ствараліся для абароны пасяленняў, тэрыторый, асобных пабудоў і г.д. Па вартасцях, канструкцыйных асаблівасцях і выкарыстанні розных элементаў А.з. падзяляюцца на простыя і складаныя, па выкарыстанні розных матэрыялаў для іх узвядзення — на драўляныя, земляныя, драўляназемляныя, мураваныя (каменныя, цаг

11

Arheol  

Археология

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you