Issuu on Google+


Σρνιηθά πξνγξάκκαηα παξέκβαζεο γηα ηελ πξόιεςε ησλ θαξδηαγγεηαθώλ αζζελεηώλ: κηα ζπζηεκαηηθή βηβιηνγξαθηθή αλαζθόπεζε. Γηώξγνο Λαπνύζεο & Κώζηαο Λαπαξίδεο Τκήκα Δπηζηήκεο Φπζηθήο Αγσγήο θαη Αζιεηηζκνύ, Γεκνθξίηεην Παλεπηζηήκην Θξάθεο Πεξίιεςε Σθνπόο ηεο παξνύζαο εξγαζίαο, ήηαλ ε αλαζθόπεζε ηεο επηζηεκνληθήο βηβιηνγξαθίαο, ζρεηηθά κε ηα απνηειέζκαηα ζρνιηθώλ παξεκβάζεσλ, πνπ είραλ σο ζθνπό ηελ κείσζε ησλ παξαγόλησλ θηλδύλνπ γηα ηελ εκθάληζε θαξδηαγγεηαθώλ αζζελεηώλ, ζε λένπο θαη εθήβνπο. Οη θαξδηαγγεηαθέο αζζέλεηεο είλαη ε πξώηε αηηία ζαλάηνπ ζηηο αλαπηπγκέλεο ρώξεο. Οη θπξηόηεξνη ηξνπνπνηήζηκνη παξάγνληεο θηλδύλνπ γηα ηελ εκθάληζε θαξδηαγγεηαθώλ αζζελεηώλ ηνπο νπνίνπο κπνξνύκε λα επεξεάζνπκε είλαη ε ππέξηαζε, ηα απμεκέλα επίπεδα LDL-C θαη ηξηγιπθεξηδίσλ, ηα ρακειά επίπεδα HDL-C, ε παρπζαξθία θαη ε έιιεηςε θπζηθήο δξαζηεξηόηεηαο. Αξθεηέο ζρνιηθέο παξεκβάζεηο, πνπ έρνπλ σο ζηόρν ηελ πξναγσγή ηεο πγείαο ζην ζρνιηθό πεξηβάιινλ, έρνπλ αλαπηπρηεί θαη δνθηκαζηεί. Από ηελ αλαζθόπεζε ηεο ζρεηηθήο βηβιηνγξαθίαο, θαίλεηαη ε εμέιημε ηνπ ηξόπνπ πξνζέγγηζεο ησλ παξεκβάζεσλ θαζώο θαη όηη ηα απνηειέζκαηα ησλ παξεκβάζεσλ πνηθίινπλ θαη εμαξηώληαη από ηελ δηάξθεηα ηνπ παξεκβαηηθνύ πξνγξάκκαηνο, ηελ ειηθία θαη ην θύιν ησλ ζπκκεηερόλησλ, ηε δηάξθεηα ηεο παξέκβαζεο θαη ην πεξηερόκελν ηνπ παξεκβαηηθνύ πξνγξάκκαηνο. Σε αξθεηά πξνγξάκκαηα παξέκβαζεο βειηηώζεθαλ νη εμεηαδόκελνη παξάγνληεο θηλδύλνπ, ελώ ζε θάπνηα άιια ππήξραλ πεξηνξηζκέλα απνηειέζκαηα. Δπηπιένλ κειέηεο είλαη απαξαίηεηεο γηα ηελ βειηίσζε ησλ πξνγξακκάησλ παξέκβαζεο, πνπ έρνπλ σο ζθνπό ηελ κείσζε ησλ παξαγόλησλ θηλδύλνπ γηα ηελ εκθάληζε θαξδηαγγεηαθώλ αζζελεηώλ ζε παηδηά θαη εθήβνπο όζνλ αθνξά ηελ θαηαιιειόηεξε δηάξθεηα, δνζνινγία θαη ην εθπαηδεπηηθό πεξηερόκελν. Λέμεηο θιεηδηά: αρηερηαθή πίεζε, άζθεζε, δίαηηα, δηαηροθή, ιηπίδηα, πατσζαρθία, πρόιευε, ζτοιείο, ηρόπος δηαβίφζες

Λαπνύζεο Γεώξγηνο Msc, Phd Σρνιηθόο Σύκβνπινο Φπζηθήο Αγσγήο λ. Λάξηζαο Email: glapousis@hotmail.com 1


School-Based Interventions, for preventing risk factors for cardiovascular disease: a systematic literature review Georgios Lapousis & Costas Laparidis Department of Physical Education and Sports Sciences, Democritus University of Thrace, Komotini, Hellas Abstract This paper provides a review of the scientific literature, on the effects of intervention school programs on risk factors for cardiovascular disease, in children and adolescents. Cardiovascular disease (CVD) is currently the leading cause of morbidity in developed and developing countries and its incidence is likely to increase. Risk factors contributing to CVD are hypertension, elevated LDLcholesterol (LDL-C) and triglyceride levels, low HDL-cholesterol levels, obesity and physical inactivity. Numerous school-based health promotion interventions have been developed and tested. In this review we can see the development and the changes of the intervention approach and also that these school interventions provide mixed results, depended on the duration, the age and sex of the participants and the curriculum of the intervention program. Most of these programs have the potential to help children and adolescent to improve the risk factors even in some of them the research was limited and, in some cases, were methodologically weak. Additional studies may needed to identify better the duration, the quantity and the curriculum of the school based intervention programs, which will improve the risk factors for cardiovascular disease in children and adolescents Key Words: blood pressure, exercise, diet, nutrition, lipids, obesity, prevention, schools, lifestyle.

2


Γεληθή εηζαγσγή Οη θαξδηαγγεηαθέο αζζέλεηεο (ΚΑΑ) είλαη ε θύξηα αηηία λνζεξόηεηαο θαη ζλεζηκόηεηαο ζηηο ΗΠΑ, ζηηο θπξηόηεξεο βηνκεραλνπνηεκέλεο ρώξεο θαη ζηηο πεξηζζόηεξεο αλαπηπγκέλεο ρώξεο ζηνλ θόζκν (American Heart Association, 2004). Η πξσηαξρηθή πξόιεςε ησλ ΚΑΑ, ζα πξέπεη λα μεθηλά από ηελ λεαληθή θαη εθεβηθή ειηθία, όπσο ππνζηεξίδεηαη από εθηελή απνδεηθηηθά ζηνηρεία, ηα νπνία πξνέξρνληαη από θιηληθέο, επηδεκηνινγηθέο θαη εξγαζηεξηαθέο κειέηεο (Cook, Weitzman, Auinger, Nguyen & Dietz, 2003; Levin, Lowry, Brown & Dietz, 2003; Li, Chen, Srinivasan, Bond, Tang, Urbina & Berenson, 2003; McGill, McMahan, Zieske, Malcom, Tracy & Strong 2001; Ogden, Flegal, Carroll & Johnson, 2002; Raitakari Raitakari, Juonala, Kahonen, Taittonen, Laitinen, Maki-Torkko, Jarvisalo, Uhari, Jokinen, Ronnemaa, Akerblom & Viikari, 2003) Οη παξάγνληεο θηλδύλνπ γηα ΚΑΑ, όηαλ πθίζηαληαη ζε θάπνην άηνκν, απμάλνπλ ηελ πηζαλόηεηα εκθάληζεο θαξδηαγγεηαθώλ αζζελεηώλ. Οη θπξηόηεξνη ηξνπνπνηήζηκνη παξάγνληεο θηλδύλνπ είλαη ηα απμεκέλα επίπεδα ιηπηδίσλ ζην αίκα, (ηξηγιπθεξηδίσλ, ρνιεζηεξόιεο, LDL-C), ηα ρακειά επίπεδα HDL-C, ε παρπζαξθία, ε έιιεηςε θπζηθήο δξαζηεξηόηεηαο θαη άζθεζεο θαη νη αλζπγηεηλέο ζπλήζεηεο δηαηξνθήο. Οη παξαπάλσ παξάγνληεο κπνξνύλ λα κεησζνύλ, κε ηελ ηήξεζε ησλ ζπζηάζεσλ πνπ πξνηείλνληαη γηα ηνλ πγηεηλό ηξόπν δηαβίσζεο θαη ηελ πγηεηλή δηαηξνθή (Stampfer, Hu, Manson, Rimm & Willett, 2000). Τν ζρνιείν, κέζσ ηνπ καζήκαηνο ηεο θπζηθήο αγσγήο, δηαδξακαηίδεη έλα ζεκαληηθό ξόιν ζηε βειηίσζε ηεο θπζηθήο θαηάζηαζεο θαη ζηελ αύμεζε ηεο θπζηθήο δξαζηεξηόηεηαο ζηα παηδηά θαη ζηνπο εθήβνπο γηα πεξηζζόηεξν από έλαλ αηώλα, ελώ ε θπζηθή αγσγή, έλαο θαζηεξσκέλνο ζεζκόο ζηα ζρνιεία, ζεσξείηαη ζεκαληηθό ζηνηρείν ηεο εθπαηδεπηηθήο δηαδηθαζίαο (Pate, Davis, Robinson, Stone, McKenzie & Young, 2006). Τν κάζεκα ηεο θπζηθήο αγσγήο ζηα ζρνιεία, κπνξεί λα αλαλεώζεη θαη λα επεθηείλεη ηνλ ξόιν ηνπ ζηελ πξνώζεζε ηεο άζθεζεο θαη ηεο ζσκαηηθήο δξαζηεξηόηεηαο, πξνο όθεινο ηεο πγείαο ησλ καζεηώλ. Αλαγλσξίδεηαη επξέσο όηη νη αηνκηθέο αμίεο, νη πεπνηζήζεηο θαη νη ζπκπεξηθνξέο κπνξνύλ λα ηξνπνπνηεζνύλ κε ηνλ πιένλ απνηειεζκαηηθό ηξόπν κέζα ζε έλα θνηλσληθό πιαίζην, όπσο είλαη ην πεξηβάιινλ ηνπ ζρνιείνπ θαη ηεο νηθνγέλεηαο. Υπάξρνπλ αξθεηέο ελδείμεηο όηη είλαη δπλαηή ε κείσζε ησλ παξαγόλησλ θηλδύλνπ γηα ΚΑΑ, κεηά από παξεκβάζεηο γηα ηελ πξναγσγή θαη βειηίσζε ηεο πγείαο, όηαλ εθαξκόδνληα θαηάιιεια πξνγξάκκαηα ζην ζρνιηθό πεξηβάιινλ (Tate, Fernandez, Yassi, Canizares, Spiegel & Bonet, 2003). Τα παξεκβαηηθά πξνγξάκκαηα CATCH (Webber, Osganion, Feldman, Wu, Mckenzie, Nichaman, Lytle, Edmundson, Cutler & Nader, 1996), CHIC (Harrell, McMurray, Bangdiwala, Frauman, Ganskey & Bradley 2004) θαη Heart Smart (Arbeit, Serpas, Johnson, Forcier & Berenson, 1991), ήηαλ πξνγξάκκαηα παξέκβαζεο πνπ δηεμήρζεζαλ ζηα ζρνιεία θαη είραλ επηηύρεη αιιαγέο ζηνπο παξάγνληεο θηλδύλνπ γηα ΚΑΑ. Η πιεηνςεθία ησλ πξνγξακκάησλ πνπ πξνάγνπλ ηελ άζθεζε θαη ηελ πγηεηλή δηαηξνθή εζηηάδνληαη ζε λένπο θαη ζε εθήβνπο θαη έρνπλ σο βάζε ην ζρνιηθό πεξηβάιινλ (Lytle & Achterberg, 1995; Marcus, Dubbert, Forsyth, McKenzie, Stone, Dunn & Blair, 2000; Story & Neumark-Sztainer, 1999). Πνιιά από απηά είλαη πνιπζύλζεηα πξνγξάκκαηα, πνπ έρνπλ ζθνπό λα κεηώζνπλ ηνπο παξάγνληεο θαξδηαγγεηαθνύ θηλδύλνπ, κέζσ ηεο αιιαγήο ηεο ζπκπεξηθνξάο θαη ηεο άζθεζεο, θαη κεξηθέο θνξέο ζπκπεξηιακβάλνπλ θαη ην θάπληζκα (Story et al. 1999). Γεληθά έρεη απνδεηρζεί όηη ζεσξεηηθά καζήκαηα πγείαο δελ είλαη απνηειεζκαηηθά ζηελ αιιαγή 3


ηεο ζπκπεξηθνξάο (Sallis, Simons-Morton, Stone, Corbin, Epstein, Faucette, Iannotti, Killen, Klesges, Petray, Rowland & Taylor, 1992; White & Skinner, 1988),ελώ πξνγξάκκαηα πνπ ζπκπεξηιακβάλνπλ πξνζεγγίζεηο αιιαγήο ζπκπεξηθνξάο έρνπλ κεγαιύηεξν πνζνζηό επηηπρίαο ζηελ πινπνίεζε ησλ ζηόρσλ ηνπο. Σθνπόο ηεο παξνύζαο αλαζθόπεζεο είλαη λα παξνπζηαζηνύλ ηα ππάξρνληα εξεπλεηηθά δεδνκέλα γηα ηελ επίδξαζε ησλ παξεκβαηηθώλ πξνγξακκάησλ ζην ζρνιηθό πεξηβάιινλ πνπ έρνπλ σο ζηόρν ηελ κείσζε ησλ παξαγόλησλ θηλδύλνπ γηα ηελ εκθάληζε θαξδηαγγεηαθώλ παζήζεσλ. Η κεζνδνινγία ηεο επηινγήο ησλ άξζξσλ ήηαλ λα ζπκπεξηιεθζνύλ κειέηεο πνπ αθνξνύζαλ παξεκβαηηθά πξνγξάκκαηα ζε ζρνιηθό πεξηβάιινλ, κε ζθνπό ηελ βειηίσζε ηξνπνπνηήζηκσλ παξαγόλησλ θηλδύλνπ γηα θαξδηαγγεηαθά λνζήκαηα, όπσο ε έιιεηςε άζθεζεο θαη θπζηθήο δξαζηεξηόηεηαο, ε κείσζε ησλ επηπέδσλ ησλ ιηπηδίσλ, ηεο αξηεξηαθήο πίεζεο, πξνγξάκκαηα γηα ηελ βειηίσζε ηεο δηαηξνθήο θαη ησλ δηαηξνθηθώλ ζπλεζεηώλ. Φξεζηκνπνηήζεθε ε βάζε δεδνκέλσλ PubMed θαη νη ιέμεηο θιεηδηά ήηαλ: school intervention, blood pressure, exercise, diet, nutrition, lipids, obesity, prevention, schools, lifestyle. Σρεηηθέο ζεσξίεο Δθηηκάηαη όηη ην 75-90% ησλ θαξδηαγγεηαθώλ αζζελεηώλ ζρεηίδνληαη κε ηελ δπζιηπηδαηκία, ηελ ππέξηαζε, ηελ έιιεηςε ζσκαηηθήο δξαζηεξηόηεηαο θαη άζθεζεο ηελ παρπζαξθία θαη ηελ θαθή δηαηξνθή (Kavey, Daniels, Lauer, Atkins, Hayman & Taubert, 2003; Stamler, Stamler, Neaton, Wentworth, Daviglus, Garside, Dyer, Liu, Greenland, 1999; Daviglus, Stamler, Pirzada, Yan, Garside, Liu, Wang, Dyer, LloydJones & Greenland, 2004). Δπίζεο είλαη ζεκαληηθό όηη νη επηδεκηνινγηθέο κειέηεο έρνπλ δείμεη, όηη νη παξάγνληεο θηλδύλνπ δξνπλ θαηά ζπλεξγηθό ηξόπν (Anderson, Wilson, Odell & Kannel, 1991). Ο ξόινο ηεο άζθεζεο ζηελ κείσζε ησλ θαξδηαγγεηαθώλ λνζεκάησλ είλαη πνιύπιεπξνο. Έρεη απνδεηρζεί όηη καζεηέο κε θαιύηεξε αεξόβηα ηθαλόηεηα έρνπλ ρακειόηεξα επίπεδα αξηεξηαθήο πίεζεο (Λαπνύζεο, Λαπαξίδεο, Πέηζηνπ, Τνθκαθίδεο, Μνύγηνο, Μαθξπγηάλλεο & Κνληνγηάλλε, 2005). Η επίδξαζε ηεο άζθεζεο ζηελ κείσζε ηεο αξηεξηαθήο πίεζεο δελ πξνθαιείηαη από έλαλ κόλνλ κεραληζκό, αιιά από πνιινύο, νη νπνίνη αιιειεπηδξνύλ θαη ξπζκίδνπλ ηελ αξηεξηαθή πίεζε. Η κείσζε ηεο αξηεξηαθήο πίεζεο απνδίδεηαη ζε ηξεηο θπξίσο παξάγνληεο: α) ζηε ξύζκηζε ηνπ ζσκαηηθνύ βάξνπο (Stamler, Farinaro, Mojonnier, Hall, Moss & Stamler, 1980), β) ζηελ ειάηησζε ηεο απμεκέλεο θαξδηαθήο ζπρλόηεηαο ζε θαηάζηαζε ζσκαηηθήο εξεκίαο, πνπ νθείιεηαη θπξίσο ζε κείσζε ηνπ απμεκέλνπ ηόλνπ ηνπ ζπκπαζεηηθνύ λεπξηθνύ ζπζηήκαηνο (Hagberg, 1983; Seals & Hagberg, 1984) θαη γ) ζηε ζπζηεκαηηθή αεξόβηα άζθεζε, ε νπνία κεηώλεη ηηο πεξηθεξεηαθέο αγγεηαθέο αληηζηάζεηο, ηδηαίηεξα όηαλ θαηαβάιιεηαη ππνκέγηζηε κπτθή πξνζπάζεηα. Η άκεζε αληηαζεξσκαηηθή δξάζε ηεο άζθεζεο δελ ακθηζβεηείηαη θαη ζεσξείηαη πνιύ ζεκαληηθή σο πξνο ηελ επίδξαζή ηεο ζηνπο παξάγνληεο θηλδύλνπ θαη ηδηαίηεξα ζηα ιηπίδηα, ηα νπνία ρσξίο ακθηβνιία είλαη ν ζεκαληηθόηεξνο παξάγνληαο εκθάληζεο ΚΑΑ. (Berg, Halle & Korperliche, 1990; Wood & Stefanick, 1990). Δπνκέλσο ε έιιεηςε θπζηθήο δξαζηεξηόηεηαο θαη άζθεζεο, απνηειεί ζεκαληηθό πξόβιεκα πνπ ζρεηίδεηαη κε ηελ δεκόζηα πγεία (Dubbert, Carithers, Sumner, Barbour, Clark & Hall, 2002; Willett, Dietz & Colditz 1999). Τα κεησκέλα επίπεδα ηεο αεξόβηαο ηθαλόηεηαο, δελ ζρεηίδνληαη κόλνλ κε έλαλ αξηζκό παξαγόλησλ θηλδύλνπ, αιιά θαίλεηαη επίζεο όηη είλαη έλαο αλεμάξηεηνο παξάγνληαο θηλδύλνπ γηα ηελ αλάπηπμε θαξδηαγγεηαθώλ αζζελεηώλ (Blair, Cheng, & Holder, 2001; Fang, 4


Wylie-Rosett & Cohen, 2003; Hu, Barengo & Tuomilehto 2004; Hu, Lindstrom & Valle 2004; Manson, Hu & Rich-Edwards, 1999; Tanasescu, Leitzmann, & Rimm, 2002; Wannamethee & Shaper, 2001). Δπίζεο, ε παρπζαξθία θαηά ηελ παηδηθή θαη εθεβηθή ειηθία, ζεσξείηαη ζεκαληηθόο παξάγνληαο θηλδύλνπ γηα ηελ αλάπηπμε θαξδηαγγεηαθώλ αζζελεηώλ ζηνπο ελήιηθεο (Eckel & Krauss, 1998) θαη ζρεηίδεηαη κε ηελ δπζιηπηδαηκία θαη ηελ ππέξηαζε (DeFronzo & Ferrannini, 1991; Lind, Lithell & Pollare, 1993; Morris, Petrie & Connell, 1994; Godsland & Stevenson, 1995). H παρπζαξθία ζηνπο ελήιηθεο θαη νη επαθόινπζεο ΚΑΑ, θαίλεηαη, λα έρνπλ ηελ αξρή θαη ηελ γέλλεζε ηνπο ζηελ δηάξθεηα ηεο παηδηθήο ειηθίαο (Dietz, 1998). Γηαρξνληθέο κειέηεο ζε πιεζπζκνύο, όπσο ε κειέηε Framingham, (Rexrode, Manson & Hennekens, 1996), έρνπλ δείμεη όηη ην ζσκαηηθό βάξνο ζρεηίδεηαη ηζρπξά κε ηηο θαξδηαγγεηαθέο αζζέλεηεο (Kannel, D'Agostino & Cobb, 1996; Hubert, Feinleib, McNamara & Castelli 1983), ν κεραληζκόο όκσο, πνπ ζπλδέεη ηελ παρπζαξθία θαη ηηο ΚΑΑ, δελ έρεη μεθαζαξηζζεί απόιπηα. Η δηαηξνθή κε θνξεζκέλα ιηπαξά θαη ρνιεζηεξόιε θαη ε αλάπηπμε θηλδύλνπ γηα ΚΑΑ, έρεη εθηελώο κειεηεζεί θαη επαλεμεηαζζεί ζε αξθεηέο έξεπλεο. Γεδνκέλα γηα ηελ ζεκαληηθόηεηα ησλ δηαηηεηηθώλ ζπλεζεηώλ ζηελ εκθάληζε ρξόλησλ αζζελεηώλ (Van Horn & Kavey, 1997), ππνδειώλνπλ όηη είλαη απαξαίηεηεο νη παξεκβάζεηο, θαηά ηελ δηάξθεηα ηεο παηδηθήο θαη εθεβηθήο ειηθίαο, γηα ηελ βειηίσζε ηεο δηαηξνθήο (Nader, Stone, Lytle, Perry, Osganian & Kelder, 1999). Αλαζθόπεζε ζρεηηθώλ εξεπλώλ Σηελ πιεηνςεθία ησλ παξεκβαηηθώλ κειεηώλ νη θπξηόηεξεο κεηαβιεηέο πνπ εμεηάζηεθαλ αθνξνύλ ηελ παρπζαξθία (ζσκαηηθό βάξνο, δείθηεο κάδαο ζώκαηνο, δεξκαηνπηπρέο), ηελ αξηεξηαθή πίεζε (ζπζηνιηθή δηαζηνιηθή), ηε κείσζε ησλ ιηπηδίσλ (ρνιεζηεξίλε, ηξηγιπθεξίδηα, HDL-C, LDL-C), ηελ πνηόηεηα ηεο δηαηξνθήο θαη ηελ θπζηθή θαη ζσκαηηθή δξαζηεξηόηεηα. Αλαθέξνληαη κειέηεο, ζύκθσλα κε ηηο νπνίεο αμηνινγνύληαη νη παξάγνληεο θηλδύλνπ γηα θαξδηαγγεηαθά λνζήκαηα. Σε απηέο ηηο κειέηεο εθαξκόζηεθαλ δηάθνξα πξνγξάκκαηα παξέκβαζεο κε δηαθνξεηηθό πεξηερόκελν, δηαθνξεηηθή ρξνληθή δηάξθεηα, πνπ ζηόρεπαλ ζε ζπγθξηκέλνπο παξάγνληεο ή ζε ζπλδπαζκό απηώλ. Σε έξεπλα ησλ Kriemler, Zahner, Schindler, Meyer, Hartmann, Hebestreit, et al. (2010), δηάξθεηαο 1 ζρνιηθνύ έηνπο, κε ζθνπό λα εθηηκεζεί ε απνηειεζκαηηθόηεηα ελόο ζρνιηθνύ πξνγξάκκαηνο γηα ηελ βειηίσζε ηεο θπζηθήο δξαζηεξηόηεηαο, έιαβαλ κέξνο 15 ζρνιεία πξσηνβάζκηαο εθπαίδεπζεο. Σπκκεηείραλ 540 καζεηέο ηπραία επηιεγέληεο. Η ζπκκεηέρνληεο ζηελ νκάδα παξέκβαζεο (n=297) εθηεινύζαλ πξόγξακκα ζσκαηηθήο δξαζηεξηόηεηαο πνπ πεξηειάκβαλε θαηάιιεια ηξνπνπνηεκέλα καζήκαηα θπζηθήο αγσγήο (ηξία γηα θάζε εβδνκάδα), επηπξόζζεηα όκσο δπν επηπιένλ καζήκαηα θαη θαζεκεξηλέο δξαζηεξηόηεηεο θαηά ηελ δηάξθεηα ησλ δηαιιεηκάησλ. Μεηξήζεθαλ παξάγνληεο θηλδύλνπ γηα ηελ αλάπηπμε θαξδηαγγεηαθώλ αζζελεηώλ όπσο ν ΓΜΣ, ε αξηεξηαθή πίεζε, ε γιπθόδε ηνπ αίκαηνο, ε ρνιεζηεξόιε, ηα επίπεδα ησλ ηξηγιπθεξηδίσλ, ε LDL-C θαη ε HDL-C. Δπηπιένλ κεηξήζεθαλ ην ζσκαηηθό ιίπνο, ε αεξόβηα ηθαλόηεηα, ε θπζηθή δξαζηεξηόηεηα θαη ε πνηόηεηα ηεο δηαβίσζεο ηνπο, κε εξσηεκαηνιόγηα. Τα απνηειέζκαηα έδεημαλ κείσζε ηνπ πάρνπο ησλ δεξκαηνπηπρώλ, αύμεζε ηεο αεξόβηαο ηθαλόηεηαο, αύμεζε ηεο θπζηθήο δξαζηεξηόηεηαο ζε αζθήζεηο κεζαίαο έληαζεο ηόζν ζην ζρνιείν όζν θαη θαηά ηελ δηάξθεηα ηεο ππόινηπεο εκέξαο. Σπκπεξαζκαηηθά έλα θαηάιιεια

5


ζρεδηαζκέλν πνιππαξαγνληηθό πξόγξακκα παξέκβαζεο, έρεη ηελ δπλαηόηεηα λα απμήζεη ηελ θπζηθή δξαζηεξηόηεηα θαη λα κεηώζεη ηελ παρπζαξθία ζε παηδηά. Σε πξόζθαηε κειέηε ησλ Colín-Ramírez, Castillo-Martínez, Orea-Tejeda, Vergara-Castañeda, Keirns-Davis and Villa-Romero (2010) αμηνινγήζεθε παξεκβαηηθό πξόγξακκα δηαξθείαο 12 κελώλ ζε 498 καζεηέο, ειηθίαο 8-10 εηώλ, ζε δεκόζηα ζρνιεία ηεο πόιεο ηνπ Μεμηθνύ. Σθνπόο ηνπ παξεκβαηηθνύ πξνγξάκκαηνο ήηαλ ε αύμεζε ηεο ζσκαηηθήο δξαζηεξηόηεηαο θαη ε κείσζε ηνπ θαζηζηηθνύ ηξόπνπ δηαβίσζεο. Σύκθσλα κε ηα απνηειέζκαηα ηεο παξέκβαζεο εθηηκήζεθε όηη απηή κπνξνύζε λα ηξνπνπνηήζεη ζεηηθά ηελ θπζηθή δξαζηεξηόηεηα θαη λα κεηώζεη ζεκαληηθά ηνλ ρξόλν πνπ μνδεύνληαλ ζε θαζηζηηθέο δξαζηεξηόηεηεο όπσο ε παξαθνινύζεζε ηεο ηειεόξαζεο θαη ηα παηγλίδηα ζε βίληεν. Δπίζεο ππήξμε κηα ζεκαληηθή αύμεζε ζηελ θπζηθήο δξαζηεξηόηεηαο κε αζθήζεηο κεζαίαο έληαζεο, κεηαμύ ησλ καζεηώλ ζηελ νκάδα παξέκβαζεο όρη όκσο θαη ζηελ νκάδα έιεγρνπ. Σε κηα πηινηηθή έξεπλα ησλ Carlson, Eisenmann, Pfeiffer, Jager, Sehnert, Yee, Klavinski & Feltz, (2008) κειεηήζεθε ε βειηίσζε ησλ ηξνπνπνηήζηκσλ παξαγόλησλ θηλδύλνπ ζε καζεηέο ηεο 5εο ηάμεο δεκνηηθώλ ζρνιείσλ. Πην ζπγθεθξηκέλα ζηόρεπε ζηελ βειηίσζε ησλ γλώζεσλ ησλ καζεηώλ, ζηελ ηξνπνπνίεζε ησλ ζπκπεξηθνξώλ θαη ησλ ζηάζεσλ ζρεηηθά κε ηε δηαηξνθή θαη ηελ θπζηθή δξαζηεξηόηεηα, ζηελ πγεία ηεο θαξδηάο θαη ηέινο ζηελ αύμεζε ηνπ αξηζκνύ ησλ καζεηώλ πνπ πιεξνύζαλ ηα επίζεκα ζπληζηώκελα επίπεδα γηα ηελ θπζηθή δξαζηεξηόηεηα θαη ηελ δηαηξνθή. Η ρξνληθή δηάξθεηα ηνπ παξεκβαηηθνύ πξνγξάκκαηνο ήηαλ έλα ζρνιηθό έηνο. Η παξέκβαζε πεξηειάκβαλε καζήκαηα θαηάιιεια ζρεδηαζκέλα ώζηε λα πξνάγνπλ ηελ πγεία ηεο θαξδηάο, ηελ ζσζηή δηαηξνθή θαη ηελ αύμεζε ηεο θπζηθήο δξαζηεξηόηεηαο. Σπκκεηείραλ θαζεγεηέο θπζηθήο αγσγήο ππνβνεζνύκελνη από πξνπηπρηαθνύο θνηηεηέο. Οη εξεπλεηέο ζπκπεξαίλνπλ όηη είλαη δπλαηή θαη εθαξκόζηκε ε αλάπηπμε θαη αμηνπνίεζε ηέηνησλ κεζόδσλ κε πνιππαξαγνληηθέο παξεκβάζεηο ζε επίπεδν ζρνιείνπ, γηα ηελ βειηίσζε ησλ ηξνπνπνηήζηκσλ παξαγόλησλ θηλδύλνπ γηα θαξδηαγγεηαθέο αζζέλεηεο Οη Skybo θαη Ryan-Wenger (2003) αμηνιόγεζαλ ηηο αιιαγέο πνπ κπνξνύλ λα γίλνπλ ζηνπο καζεηέο ζε ζρνιηθό πεξηβάιινλ, ώζηε λα κεησζεί ν θίλδπλνο γηα ηελ εκθάληζε ησλ παξαγόλησλ θηλδύλνπ γηα θαξδηαγγεηαθά λνζήκαηα. Τν πξόγξακκα ―Heart Power‖ ηεο Ακεξηθαληθήο Καξδηνινγηθήο Έλσζεο (AHA) εζηηάζζεθε απνθιεηζηηθά ζηνπο παξάγνληεο θηλδύλνπ γηα θαξδηαγγεηαθέο αζζέλεηεο θαη νη αιιαγέο πνπ επηρεηξεζήθαλ ζρεηίδνληαλ κε ηελ παρπζαξθία, ηελ ππέξηαζε, ηελ θαζηζηηθή δσή θαη ηα απμεκέλα επίπεδα ιηπηδίσλ. Σύκθσλα κε ηα απνηειέζκαηα, νη καζεηέο βειηίσζαλ ηηο γλώζεηο ηνπο γηα ην θαξδηαγγεηαθό ζύζηεκα θαη ηνπο παξάγνληεο θηλδύλνπ γηα ηελ πγεία. Τα επίπεδα ηεο ρνιεζηεξόιεο παξέκεηλαλ ζηαζεξά θαη ζηελ πεηξακαηηθή νκάδα κόλν έλα άηνκν κείσζε ην πνζνζηό ζσκαηηθνύ ιίπνπο, ελώ ζηελ νκάδα ειέγρνπ ζε θαλέλα από ηα άηνκα δελ κεηώζεθε ην πνζνζηό ζσκαηηθνύ ιίπνπο. Μηθξό πνζνζηό θνξηηζηώλ κεηαθηλήζεθε από ηελ θαηεγόξηα κε απμεκέλν πνζνζηό ιίπνπο ζην ζώκα, ζηελ θαηεγνξία κε κηθξόηεξα πνζνζηά ιίπνπο, ελώ ην 21% ηεο πεηξακαηηθήο νκάδαο κείσζε ηελ θαηαλάισζε ησλ ιηπαξώλ. Οη ζπκκεηέρνληεο καζεηέο παξνπζίαζαλ ειαθξά κείσζε ηεο αξηεξηαθήο πίεζεο. Οη ζπγγξαθείο αλέθεξαλ όηη ηα θαξδηαγγεηαθά λνζήκαηα έρνπλ σο αηηία πνιινύο παξάγνληεο θαη έλα πξόγξακκα δηάξθεηαο ελόο έηνπο, γηα 30 ιεπηά ηελ εβδνκάδα δελ είλαη αξθεηά απνηειεζκαηηθό, ώζηε λα επηηύρεη όινπο ηνπο ζηόρνπο γηα ηελ πξόιεςε ησλ θαξδηαγγεηαθώλ παζήζεσλ. Σε ζπζηεκαηηθή αλαζθόπεζε θαη κεηααλάιπζε ησλ Harris, Kuramoto, Schulzer, & Retallack (2009) εθηηκήζεθε ε απνηειεζκαηηθόηεηα ησλ ζρνιηθώλ παξεκβάζεσλ ζηνλ δείθηε κάδαο ζώκαηνο. Μεηαμύ 18 κειεηώλ πνπ πιεξνύζαλ ηα 6


θξηηήξηα θαη ζπκκεηείραλ ζπλνιηθά 18.141 καζεηέο πξσηνβάζκηαο εθπαίδεπζεο κε ηε δηάξθεηα ησλ παξεκβάζεσλ λα θπκαίλεηαη από 6 κήλεο έσο 3 ρξόληα, ε κεηααλάιπζε έδεημε όηη ν δείθηεο κάδαο ζώκαηνο δελ βειηηώζεθε θαηά ηελ δηάξθεηα ησλ παξεκβάζεσλ θαη επίζεο δελ παξαηεξεζήθαλ άιιεο αιιαγέο ζε κεηξήζεηο ηεο ζύζηαζεο ηνπ ζώκαηνο, παξόιν πνπ ππήξμαλ άιιεο επεξγεηηθέο επηδξάζεηο ζηελ πγεία ησλ ζπκκεηερόλησλ καζεηώλ. Οη Sallis, McKenzie θαη Conway, (2003), εμέηαζαλ ηελ επίδξαζε κηα δηεηνύο παξέκβαζεο ζηελ θπζηθή δξαζηεξηόηεηα θαη ζηελ πξόζιεςε ηνπ ιίπνπο από ηξνθέο πνπ θαηαλάισλαλ καζεηέο γπκλαζίνπ θαηά ηελ δηάξθεηα ηνπ ζρνιείνπ θαη κεηά ην ηέινο ησλ καζεκάησλ. Σηελ παξέκβαζε ζπκκεηείραλ 12 πεηξακαηηθά ζρνιεία θαη 12 ειέγρνπ. Έγηλαλ ηξνπνπνηήζεηο ζηα είδε ησλ ηξνθίκσλ πνπ δηέζεηε ην θπιηθείν ηνπ ζρνιείνπ. Υπνινγίζηεθε ε ελέξγεηα πνπ δαπαλνύζαλ νη καζεηέο θαηά ηελ δηάξθεηα ηνπ καζήκαηνο ηεο Φπζηθήο Αγσγήο, αιιά θαη ζηνλ ειεύζεξό ηνπο ρξόλν κε ηελ κέζνδν ηεο παξαηήξεζεο SOPLAY (System for Observing Play and Leisure Activity of Youth). Τα απνηειέζκαηα έδεημαλ όηη ηα αγόξηα ζηα πεηξακαηηθά ζρνιεία αύμεζαλ ηελ θπζηθή δξαζηεξηόηεηα θαη ζηελ δηάξθεηα ηνπ καζήκαηνο ηεο Φπζηθήο Αγσγήο θαη ζηνλ ειεύζεξν ρξόλν ηνπο, ελώ ηα θνξίηζηα κόλνλ ζην κάζεκα ηεο Φπζηθήο Αγσγήο. Γελ ππήξμαλ αιιαγέο ζηελ θαηαλάισζε νιηθνύ ή θνξεζκέλνπ ιίπνπο ζηηο ώξεο ηνπ ζρνιείνπ θαη θακία αιιαγή δελ παξαηεξήζεθε ζηελ θαηαλάισζε ησλ θαγεηώλ εθηόο ησλ ζρνιηθώλ σξώλ, ελώ κείσζε ηνπ δείθηε κάδαο ζώκαηνο ππήξμε κόλνλ ζηα αγόξηα. Σπκπεξαζκαηηθά ε παξέκβαζε ζηνλ ρώξν ηνπ ζρνιείνπ ήηαλ απνηειεζκαηηθή γηα ηελ αύμεζε ηεο θπζηθήο δξαζηεξηόηεηαο ζην ζρνιείν κεηαμύ ησλ αγνξηώλ, όρη όκσο θαη κεηαμύ ησλ θνξηηζηώλ. Σε άιιε πηινηηθή έξεπλα ησλ Knox, Baker, Davies, Faulkner, Rance, Rees, Morgan & Thomas (2009) εμεηάζηεθε ε απνηειεζκαηηθόηεηα κηαο ζρνιηθήο παξέκβαζεο ζε παηδηά ειηθίαο 11-14 εηώλ, κε ζθνπό ηελ πξόιεςε θαη ηελ κείσζε ησλ ηξνπνπνηήζηκσλ παξαγόλησλ θηλδύλνπ γηα θαξδηαγγεηαθέο αζζέλεηεο. Υπήξρε νκάδα παξέκβαζεο ζηελ νπνία πινπνηήζεθε ην πξόγξακκα, κε αύμεζε ηεο θπζηθήο δξαζηεξηόηεηαο γηα δπν ώξεο ηελ εβδνκάδα, γηα 18 ζπλνιηθά εβδνκάδεο. Η παξέκβαζε έιαβε κέξνο ζηηο ππάξρνπζεο εγθαηαζηάζεηο ηνπ ζρνιείνπ. Μεηξήζεθε ε ζύζηαζε ηνπ ζώκαηνο, νη δεξκαηνπηπρέο, ε αξηεξηαθή πίεζε θαη ε θπζηθή θαηάζηαζε ησλ καζεηώλ. Φξεζηκνπνηήζεθαλ εξσηεκαηνιόγηα γηα ηελ εθηίκεζε ηεο θπζηθήο δξαζηεξηόηεηαο θαη ηεο δηαηξνθήο. Τέινο εμεηαζηήθαλ ηα επίπεδα ησλ ιηπηδίσλ ηνπ αίκαηνο. Οη κειεηεηέο ζπκπεξαίλνπλ όηη είλαη δπλαηή από άπνςε θόζηνπο, ε εθαξκνγή θαηάιιεισλ ζηξαηεγηθώλ γηα ηελ κείσζε ησλ παξαγόλησλ θηλδύλνπ γηα θαξδηαγγεηαθέο αζζέλεηεο ζε λένπο. Οη Sahota, Rudolf θαη Dixey, (2001) αμηνιόγεζαλ ηελ απνηειεζκαηηθόηεηα ηνπ πξνγξάκκαηνο Active Programme Promoting Lifestyle in Schools (APPLES), πνπ ζρεδηάζζεθε γηα ηελ βειηίσζε ηεο θπζηθήο δξαζηεξηόηεηαο θαη ηεο δηαηξνθήο, ζε 634 αγόξηα θαη θνξίηζηα ειηθίαο 7-11 εηώλ, από 10 δηαθνξεηηθά ζρνιεία. Έγηλαλ αιιαγέο ζηελ δηαηξνθή κε ηξνπνπνίεζε ησλ ζρνιηθώλ γεπκάησλ θαη εθαξκόζζεθε θαηάιιειν πξόγξακκα γηα ηελ πξναγσγή ηεο θπζηθήο θαηάζηαζεο. Τα απνηειέζκαηα έδεημαλ όηη δελ ππήξμε ζεκαληηθή κείσζε ηνπ δείθηε κάδαο ζώκαηνο ζηνπο καζεηέο, ελώ ππήξμε κέηξηα αύμεζε ηεο θαηαλάισζεο ησλ ιαραληθώλ. Γεληθά ην πξόγξακκα είρε κηθξή επίδξαζε ζηελ αιιαγή ησλ ζπλεζεηώλ ησλ καζεηώλ. Σε άιιε κειέηε ησλ Hollar, Messiah, Lopez-Mitnik, Hollar, Almon & Agatston, (2010), εθαξκόζηεθε παξεκβαηηθό πξόγξακκα ζε καζεηέο ειηθίαο 6-13 εηώλ θαηά ηελ δηάξθεηα 2 ζρνιηθώλ ρξόλσλ. Σπλνιηθά ζπκκεηείραλ 2.494 καζεηέο από πέληε ζρνιεία ηέζζεξα από ηα νπνία ζπκκεηείραλ ζηελ νκάδα παξέκβαζεο θαη έλα ζηελ νκάδα έιεγρνπ. Τν παξεκβαηηθό πξόγξακκα πεξηειάκβαλε εθπαηδεπηηθά 7


καζήκαηα γηα ηελ δηαηξνθή, ηελ θπζηθή δξαζηεξηόηεηα ηνλ ηξόπν δηαβίσζεο, ηξνπνπνηεκέλα ζρνιηθά γεύκαηα θαη ελεκέξσζε ζρεηηθά κε ηελ ζσζηή δηαηξνθή ζην πξνζσπηθό ησλ θπιηθείσλ θαη ζηνπο γνλείο ησλ καζεηώλ. Μεηξήζεθαλ δεκνγξαθηθνί θαη αλζξσπνκεηξηθνί παξάγνληεο θαη ε αξηεξηαθή πίεζε. Τα απνηειέζκαηα έδεημαλ κείσζε ηεο αξηεξηαθήο πίεζεο ζηα θνξίηζηα θαη κείσζε ηνπ βάξνπο θαη ηνπ δείθηε κάδαο ζώκαηνο επίζεο ζηα θνξίηζηα. Οη κειεηεηέο ππνγξακκίδνπλ ζπκπεξαζκαηηθά όηη νη ζρνιηθέο παξεκβάζεηο δείρλνπλ ελζαξξπληηθά απνηειέζκαηα γηα ηελ βειηίσζε ηεο πγείαο ηδίσο ζηα θνξίηζηα Μεηά από έλα πξόγξακκα δηάξθεηαο 12 εβδνκάδσλ πνπ ζηόρεπε ζηελ κείσζε ηεο παρπζαξθίαο νη Stolley θαη Fitzgibbon, (1997), εληόπηζαλ ζεκαληηθέο δηαθνξέο ζηα εμεηαδόκελα θνξίηζηα ζην εκεξήζην πνζνζηό πξόζιεςεο ζεξκίδσλ από ιίπε, όπσο θαη ζεκαληηθέο δηαθνξέο κεηαμύ ησλ κεηέξσλ ησλ θνξηηζηώλ, πνπ αλήθαλ ζηελ πεηξακαηηθή νκάδα, ζε ζρέζε κε ηελ νκάδα ειέγρνπ, ζηελ εκεξήζηα θαηαλάισζε θνξεζκέλνπ ιίπνπο θαη ζην πνζνζηό ησλ θαηαλαισκέλσλ ζεξκίδσλ. Σηελ έξεπλα έιαβαλ κέξνο 65 θνξίηζηα ειηθίαο 7-12 εηώλ θαη νη κεηέξεο ηνπο, από ηα νπνία 32 ζπκκεηείραλ ζηελ πεηξακαηηθή νκάδα θαη 33 ζηελ νκάδα ειέγρνπ. Γόζεθε έκθαζε ζηελ θαηαλάισζε ηξνθίκσλ κε ιίγα ιηπαξά, ζηελ δηαηξνθή κε ηξόθηκα πνπ πεξηέρνπλ ιίγεο ζεξκίδεο θαη ηνλίζζεθε ε ζεκαληηθόηεηα ηεο απμεκέλεο θπζηθήο δξαζηεξηόηεηαο. Η εθπαίδεπζε γηλόηαλ από θνηηεηέο ςπρνινγίαο θαη δηαηξνθνιόγνπο. Οη Epstein, Gordy, Raynor, Beddome, Kilanowski θαη Paluch, (2001), βξήθαλ όηη παηδηά ειηθίαο 9 εηώλ, κε θπζηνινγηθό βάξνο, πνπ είραλ ηνπιάρηζηνλ έλαλ από ηνπο δπν γνλείο ηνπο ππέξβαξνπο θαη αθνινύζεζαλ κηα παξέκβαζε δηαξθείαο 12 κελώλ, αύμεζαλ ηηο πνζόηεηεο πγηεηλώλ ηξνθίκσλ πνπ θαηαλάισλαλ. Οη δπν νκάδεο πνπ ζπκκεηείραλ ζηελ κειέηε, αθνινύζεζαλ θαηάιιειεο δίαηηεο κε δηαθνξεηηθνύο ζηόρνπο. Σηελ πεηξακαηηθή νκάδα, δόζεθε έκθαζε ζηελ αύμεζε ηεο θαηαλάισζεο θξνύησλ θαη ιαραληθώλ, ελώ ζηελ νκάδα ειέγρνπ δόζεθε έκθαζε ζηελ κείσζε ηεο πξόζιεςεο ηξνθίκσλ πνπ πεξηείραλ πνιιά ιηπαξά θαη δάραξε. Η έξεπλα απέδεημε όηη είλαη εθηθηέο νη δηαηξνθηθέο αιιαγέο ζε παρύζαξθνπο γνλείο θαη ζηα παηδηά ηνπο, κεηά από θαηάιιειε παξέκβαζε. Σε παξέκβαζε ησλ Naylor, Macdonald, Warburton, Reed & McKay (2008) κε ζθνπό ηεο αύμεζε ηεο θπζηθήο δξαζηεξηόηεηαο ζηα ζρνιεία, εθαξκόζηεθε παξεκβαηηθό πξόγξακκα, ζην νπνίν ζπκκεηείραλ 515 καζεηέο ειηθίαο 9-11 εηώλ, ελώ ε ρξνληθή δηάξθεηα ηεο παξέκβαζεο ήηαλ 16 κήλεο. Τα απνηειέζκαηα έδεημαλ αύμεζε ηεο θπζηθήο δξαζηεξηόηεηαο κόλνλ ζηα αγόξηα ζηελ νκάδα παξέκβαζεο, ζεκαληηθό σζηόζν γεγνλόο ζε ζρέζε κε ηελ ζύγρξνλε ηάζε πνπ είλαη ε κείσζε ηεο θπζηθήο δξαζηεξηόηεηαο θαη ηεο άζθεζεο. Σηελ έξεπλα ησλ Tamir, Feurstein, Brunner, Halfon, Reshef θαη Palti, (1990), πνπ δηεμήρζε ζηελ Ιεξνπζαιήκ θαη είρε δηάξθεηα 2 έηε, έγηλε πξνζπάζεηα παξέκβαζεο γηα ηελ πξόιεςε ησλ θαξδηαγγεηαθώλ παζήζεσλ ζε καζεηέο, όπνπ ρξεζηκνπνηήζεθε κηα ηξνπνπνηεκέλε έθδνζε ηεο Ακεξηθάληθνπ πξνγξάκκαηνο ―Know your body‖. Η ελίζρπζε ησλ ζπκπεξηθνξώλ έγηλε κε δξαζηεξηόηεηεο κέζα ζην ζρνιείν. Δμεηάζζεθαλ νη δηαθνξέο ζηελ HDL-C ζηελ πεηξακαηηθή νκάδα θαη ζηελ νκάδα ειέγρνπ (κόλνλ κεηαμύ ησλ Ιζξαειηλώλ θαη όρη ησλ Αξάβσλ, ιόγσ πξαθηηθώλ πξνβιεκάησλ). Βξέζεθαλ πςειόηεξα επίπεδα HDL-C, κεησκέλε νιηθή ρνιεζηεξόιε αιιά θαη δείθηε κάδαο ζώκαηνο κεηαμύ ησλ παηδηώλ ζηελ πεηξακαηηθή νκάδα ζε ζρέζε κε ηελ νκάδα ειέγρνπ. Τα απνηειέζκαηα ηνπ πξνγξάκκαηνο απέδεημαλ όηη αιιαγέο ζηνπο παξάγνληεο θηλδύλνπ εκθάληζεο θαξδηαγγεηαθώλ παζήζεσλ όπσο είλαη ε ρνιεζηεξόιε, ε HDL-C θαη ν δείθηεο κάδαο ζώκαηνο ζε

8


παηδηά ειηθίαο 7 εηώλ είλαη εθηθηέο κεηά από θαηάιιειε εθπαίδεπζε ησλ καζεηώλ ζε ζέκαηα πγείαο ζην ζρνιείν. Τν 1993 νη Sallis, McKenzie θαη Alcaraz, θαη νη ζπλεξγάηεο ηνπο, ζε έξεπλα πνπ δηεμήγαγαλ εθάξκνζαλ ην παξεκβαηηθό πξόγξακκα γηα ηελ θπζηθή αγσγή πνπ ζρεηίδεηαη κε ηελ πγεία SPARK (Sports, Play, Active Recreation for Kids), ζε άηνκα ειηθίαο 9-10 εηώλ. Η δηάξθεηα ηνπ πξνγξάκκαηνο ήηαλ 18 κήλεο, ελώ ε νκάδα ειέγρνπ αθνινπζνύζε έλα ηππηθό ζρνιηθό πξόγξακκα. Τα απνηειέζκαηα θαλέξσζαλ ζηαηηζηηθά ζεκαληηθέο δηαθνξέο κεηαμύ ησλ δπν νκάδσλ ζηνλ δείθηε κάδαο ζώκαηνο θαη ζε επηιεγκέλεο δεξκαηνπηπρέο. Δπίζεο θαηά ηελ 18κελε παξαθνινύζεζε θαη κεηά ην ηέινο ηνπ πξνγξάκκαηνο παξέκβαζεο ππήξρε κηα ηάζε ε νκάδα παξέκβαζεο λα έρεη κηθξόηεξα επίπεδα ζσκαηηθνύ ιίπνπο, ζε ζρέζε κε ηελ νκάδα ειέγρνπ. Σηελ έξεπλα ηνπ Flores (1995) έιαβαλ κέξνο 110 καζεηέο, ειηθίαο 10-13 εηώλ. Η πεηξακαηηθή νκάδα ζπκκεηείρε ζε αεξόβηεο ηάμεηο ρνξνύ γηα 3 θνξέο ηελ εβδνκάδα, ελώ επηπιένλ ζπκκεηείρε θαη ζην θαλνληθό πξόγξακκα ηνπ καζήκαηνο ηεο Φπζηθήο Αγσγήο θαηά ηελ δηάξθεηα ησλ καζεκάησλ. Η νκάδα έιεγρνπ ζπκκεηείρε κόλνλ ζηηο ηππηθέο δξαζηεξηόηεηεο ηνπ καζήκαηνο ηεο Φπζηθήο Αγσγήο. Η δηάξθεηα ηεο παξέκβαζεο ήηαλ 12 εβδνκάδεο θαη κεηά ηελ νινθιήξσζή ηεο βξέζεθε όηη ην πξόγξακκα ππήξμε απνηειεζκαηηθό γηα ηελ βειηίσζε ηεο θπζηθήο θαηάζηαζεο θαη ηε κείσζε ηνπ βάξνπο ζηνπο ζπκκεηέρνληαο λένπο. Ο Robinson (1999) ζε έξεπλά ηνπ ζε παηδηά ειηθίαο 7-11 εηώλ, αλαθέξεη ζεκαληηθή κείσζε ηνπ δείθηε κάδαο ζώκαηνο ζηελ νκάδα παξέκβαζεο, θαζώο θαη κείσζε ηνπ πάρνπο ησλ δεξκαηνπηπρώλ ηνπ ηξηθέθαινπ κπόο θαη ηεο πεξηθέξεηαο ηεο κέζεο. Δπίζεο ηα παηδηά πνπ αλήθαλ ζηελ νκάδα παξέκβαζεο παξαθνινύζεζαλ ηειεόξαζε γηα κηθξόηεξν ρξνληθό δηάζηεκα θαη πέξαζαλ ιηγόηεξν ρξόλν θαηαλαιώλνληαο ηξόθηκα κπξνζηά ζηελ ηειεόξαζε. Η παξέκβαζε είρε δηάξθεηα 6 κήλεο θαη πεξηειάκβαλε 18 ζεσξεηηθά καζήκαηα, κε ζθνπό ηελ κείσζε παξαθνινύζεζεο ηεο ηειεόξαζεο, ηνπ βίληεν θαη ησλ βηληενπαηρληδηώλ. Αλάκεζα ζηηο δπν νκάδεο δελ παξαηεξήζεθε δηαθνξά ζηελ θαηαλάισζε ηξνθίκσλ πνπ πεξηείραλ πνιιά ιηπαξά, ζηα επίπεδα θπζηθήο δξαζηεξηόηεηαο ή ζηα επίπεδα θαξδηαλαπλεπζηηθήο αληνρήο. Οη Gortmaker, Peterson, θαη Wiecha, (1999) ζε ζρεηηθή ηνπο έξεπλα κε αληηθείκελν κειέηεο παηδηά ζρνιηθήο ειηθίαο 10-12 εηώλ από 14 δηαθνξεηηθά ζρνιεία, δηαπίζησζαλ κείσζε ζηελ πξόζιεςε ιηπώλ θαη θνξεζκέλσλ ιηπώλ ζηελ νκάδα παξέκβαζεο, όπσο επίζεο θαη κείσζε ηνπ ρξόλνπ παξαθνινύζεζεο ηεο ηειεόξαζεο ζε ζρέζε κε ηελ νκάδα ειέγρνπ. Σηνπο καζεηέο εθαξκόζηεθε ην πξόγξακκα ―Eat Well and Keep Moving‖ θαη ζπκκεηείραλ ζπλνιηθά 479 άηνκα. Η ζπλνιηθή δηάξθεηα ηεο παξέκβαζεο ήηαλ 2 ζρνιηθά έηε. Καηά ηελ δηάξθεηα ηεο παξέκβαζεο ζηα άηνκα ηεο πεηξακαηηθήο νκάδαο δόζεθε έκθαζε ζηε κείσζε ηεο παξαθνινύζεζεο ηεο ηειεόξαζεο, κείσζε ηεο θαηαλάισζεο ηξνθώλ κε πςειή πεξηεθηηθόηεηα ζε ιηπαξά, αύμεζε ηεο θαηαλάισζεο θξνύησλ θαη ιαραληθώλ θαη ππήξμε ελζάξξπλζε ησλ εμεηαδνκέλσλ γηα αύμεζε ηεο θπζηθήο ηνπο δξαζηεξηόηεηαο, ελώ ζηελ νκάδα ειέγρνπ δελ έγηλε θακηά παξέκβαζε. Οη Muller, Asbeck, Mast, Langnαse θαη Grund, (2001), ζε έξεπλα πνπ έιαβαλ κέξνο 2440 καζεηέο ειηθίαο 5-7 εηώλ, παξαηήξεζαλ όηη πξνέθπςαλ ζεκαληηθέο αιιαγέο ζε ζπκπεξηθνξέο πνπ ζρεηίδνληαη κε ηελ πγεία, δηόηη θαηακέηξεζαλ ζεκαληηθά κηθξόηεξν πάρνο ζηηο δεξκαηνπηπρέο ηνπ ηξηθέθαινπ κπόο θαη βξήθαλ κεησκέλν ζσκαηηθό ιίπνο ζηα παρύζαξθα παηδηά. H παξέκβαζε έγηλε ζε ζρνιεία από εθπαηδεπκέλνπο δαζθάινπο θαη εηδηθνύο δηαηξνθνιόγνπο, πνπ εθάξκνζαλ ην πξόγξακκα KOPS (Kiel Obesity Prevention Study), ζρεηηθό κε ηελ θαηαλάισζε 9


θξνύησλ θαη ιαραληθώλ, κείσζε ηεο θαηαλάισζεο ηξνθίκσλ πνπ πεξηέρνπλ πςειέο πνζόηεηεο ιηπαξώλ, ζπκκεηνρή ζε θπζηθέο δξαζηεξηόηεηεο γηα 1 ηνπιάρηζηνλ ώξα ηελ εκέξα θαη κείσζε παξαθνινύζεζεο ηεο ηειεόξαζεο ζε ιηγόηεξν από κηα ώξα ηελ εκέξα. Παξάιιεια ε αλάιπζε δεδνκέλσλ από ηελ εθαξκνγή ηνπ εξεπλεηηθνύ πξνγξάκκαηνο ησλ Johnson, Hinkle θαη Carr, (1997) ζε παρύζαξθα παηδηά ειηθίαο 8-17 εηώλ, έδεημε κείσζε ζην ζσκαηηθό βάξνο θαη ζηα επίπεδα ησλ ιηπηδίσλ ηνπ αίκαηνο Η δηάξθεηα ηεο παξέκβαζεο ήηαλ 14 εβδνκάδεο. Δπίζεο ε βειηίσζε ηεο πνηόηεηαο ηεο δηαηξνθήο, ε αύμεζε ηεο θπζηθήο δξαζηεξηόηεηαο θαη ηεο θπζηθήο θαηάζηαζεο ζρεηίδνληαλ ζεκαληηθά κε ηελ κείσζε ηνπ ζσκαηηθνύ βάξνπο θαη ηελ κείσζε ησλ επίπεδσλ ησλ ιηπηδίσλ. Οη Epstein, Paluch, Gordy θαη Dorn, ζε έξεπλα ηνπο ην 2000, αμηνιόγεζαλ ηηο αιιαγέο πνπ επέθεξε πξόγξακκα παξέκβαζεο, πνπ πεξηειάκβαλε θπζηθή δξαζηεξηόηεηα ζε παρύζαξθα άηνκα ε��ηθίαο 8-12 εηώλ, κε έλαλ από ηνπο γνλείο ηνπο παρύζαξθνπο. Τα άηνκα πνπ ζπκκεηείραλ ζηελ πεηξακαηηθή νκάδα ήηαλ 37 θαη από απηά ηα 19 ζπκκεηείραλ ζε δξαζηεξηόηεηεο κεγάιεο έληαζεο θαη ηα 18 ζε δξαζηεξηόηεηεο κε κηθξή έληαζε. Σηελ νκάδα ειέγρνπ νη ζπκκεηέρνληεο ελζαξξύλζεθαλ λα κεηώζνπλ ηνλ θαζηζηηθό ηξόπν δσήο. Οη δπν νκάδεο αθνινύζεζαλ ην πξόγξακκα γηα 6 κήλεο, ελώ ηαπηόρξνλα αθνινπζνύζαλ κηα ειαθξηά δίαηηα. Τα απνηειέζκαηα έδεημαλ όηη ε επηδίσμε ηνπ ζηόρνπ ηεο κείσζεο ηνπ θαζηζηηθνύ ηξόπνπ δσήο ή ηεο αύμεζεο ηεο θπζηθήο δξαζηεξηόηεηαο είρε σο απνηέιεζκα ηε κείσζε ηνπ πνζνζηνύ ηεο παρπζαξθίαο θαη ηνπ ζσκαηηθνύ ιίπνπο θαη ηε βειηίσζε ηεο αεξόβηαο ηθαλόηεηαο. Γεληθά ηα απνηειέζκαηα ππνζηήξημαλ ηελ αληίιεςε όηη ε κείσζε ηεο θαζηζηηθήο δσήο ιεηηνπξγεί ζεηηθά πξνο ηελ θαηεύζπλζε ηεο κείσζεο ηεο παηδηθήο παρπζαξθίαο. Οη Thomas, Ciliska θαη Wilson-Abra, (2004), αλέιπζαλ 21 κειέηεο πνπ εζηηαδόηαλ ζηελ αύμεζε ηεο θπζηθήο δξαζηεξηόηεηαο. Βξέζεθε όηη κόλνλ 8 από απηέο δελ είραλ θύξηα κεζνδνινγηθά πξνβιήκαηα πνπ ζρεηηδόηαλ κε ηελ εγθπξόηεηα θαη κόλνλ 5 από απηέο είραλ ηθαλνπνηεηηθή δηάξθεηα πάλσ από 3 κήλεο. Από απηέο ηηο 5 κειέηεο, 2 έδεημαλ επεξγεηηθά απνηειέζκαηα από ηελ παξέκβαζε (Stephens & Wentz, 1998; Tuckman & Hinkle, 1986). Σηελ ίδηα αλαζθόπεζε ησλ Thomas θαη ζπλ. (2004) αλαιύζεθαλ 6 κειέηεο πνπ κέηξεζαλ ηελ απνηειεζκαηηθόηεηα ησλ παξεκβάζεσλ ζε καζεηέο πνπ είραλ σο ζηόρν ηελ κείσζε ηνπ ρξόλνπ παξαθνινύζεζεο ηεο ηειεόξαζεο, ηνπ βίληεν θαη ησλ βηληενπαηρληδηώλ. Τα απνηειέζκαηα έδεημαλ όηη θάπνηεο κηθξήο ρξνληθήο δηάξθεηαο παξεκβάζεηο πέηπραλ κέηξηα απνηειέζκαηα ζηελ αιιαγή ηνπ θαζηζηηθνύ ηξόπνπ δηαβίσζεο. Σπλνπηηθά κειέηεο παξέκβαζεο κε ζθνπό ηελ αύμεζε ηεο θπζηθήο δξαζηεξηόηεηαο, ηε βειηίσζε ηεο δηαηξνθήο, ηε κείσζε ηνπ ζσκαηηθνύ βάξνπο, ηελ ειάηησζε ηεο παρπζαξθίαο, ηε κείσζε ηνπ θαζηζηηθνύ ηξόπνπ δηαβίσζεο ή ζπλδπαζκνύο απηώλ, παξνπζηάδνληαη ζηνλ πίλαθα 1, πνπ πεξηέρεη ηα θπξηόηεξα απνηειέζκαηα, ηε ρξνληθή δηάξθεηα θάζε παξέκβαζεο θαη ηελ ειηθία ησλ ζπκκεηερόλησλ Πηλάθαο 1. Απνηειέζκαηα παξεκβαηηθώλ πξνγξακκάησλ γηα ηελ αύμεζε ηεο θπζηθήο δξαζηεξηόηεηαο, ηελ κείσζε ηνπ θαζηζηηθνύ ηξόπνπ δσήο θαη ηελ κείσζε ηα παρπζαξθίαο.

Μειέηε

Γηάξθεηα παξέκβαζεο (follow-up)

Τάμε ή ειηθία ζπκκεηερόλησλ

Burke et al

1 έηνο

10–12 εηώλ

10

Απνηειέζκαηα ↓ ζσκαηηθό ιίπνο

↑ θπζηθή θαηάζηαζε


(1996) Bush et al (1989) Caballero et al (2003)

3 έηε

δεκνηηθό ζρνιείν

θαλέλα

↑ θπζηθή θαηάζηαζε

3 έηε

3ε ηάμε

θαλέλα

↓ πξόζιεςε ελέξγεηαο

Danielzik et al (2005)

4 έηε

5–7 εηώλ Γεξκαλνί καζεηέο

Colin-Ramirez et al (2010) Dennison et al (2004)

12 κήλεο

8-10 εηώλ

12 εβδνκάδεο

2,6–5,5 εηώλ

ηάζε βειηίσζεο δεξκαηνπηπρώλ (θνξίηζηα) ↓ παξαθνινύζεζε TV ή Videogames

↑ θπζηθή δξαζηεξηόηεηα

θαλέλα

↓ παξαθνινύζεζε TV

Fardy et al (2002)

3 κήλεο (2 έηε)

9 –10 ηάμε

θαλέλα

↑ θπζηθή θαηάζηαζε (θνξίηζηα) ↓ πξόζιεςε ιίπνπο (θνξίηζηα)

Hanson et al (1991)

8 κήλεο

9–11 έηε

θαλέλα

↑ Φ.Κ.

Harvey-Berino et al (2003)

16 εβδνκάδεο

πξνζρνιηθή ειηθία

Jamner et al (2004) Hollar et al. (2010) Kriemler et al (2010)

4 κήλεο

10ε-11ε ηάμε (θνξίηζηα)

2 έηε

6-13 εηώλ

1 έηνο

1ε -5ε ηάμε

Luepker et al (1996)

2,5 έηε

3ε –5ε ηάμε

McKenzie et al (2004)

2 έηε

γπκλάζην

Mo-suwan et al (1993)

30 εβδνκάδεο 1 έηνο)

λεπηαγσγείν

θαλέλα

Nader et al (1992)

1 έηνο (4 έηε)

5ε –6ε ηάμε

θαλέλα

Naylor (2008) Ransdell et al (2003) Robinson et al (2003) Rowland et al (2003)

16 κήλεο

9-11 εηώλ 14–17 εηώλ (θνξίηζηα) 8–10 εηώλ (θνξίηζηα)

θαλέλα

↑ θπζηθή δξαζηεξηόηεηα ↓ πξόζιεςε ιίπνπο ↑ θπζηθή δξαζηεξηόηεηα ζην ζρνιείν ↑ θπζηθή δξαζηεξηόηεηα ↑ θπζηθή θαηάζηαζε (θνξίηζηα) ↓ πξόζιεςε ιίπνπο ↑ θπζηθή θαηάζηαζε

θαλέλα

↑ Φ.Κ.

θαλέλα

↓ παξαθνινύζεζε TV

1 έηνο

δεκνηηθό ζρνιείν

θαλέλα

↑ κεηαθίλεζε

Saakslahti et al (2004)

3 έηε

4–7 έηε

Salmon et al (2005)

8 κήλεο

10 έηε

Stephens et al (1998)

15 εβδνκάδεο

4ε ηάμε

↓ κέηξεζε δεξκαηνπηπρήο

Story et al (2004)

12 εβδνκάδεο

8–10 εηώλ (θνξίηζηα)

θαλέλα

Tuckman et al (1986)

12 εβδνκάδεο (8 κήλεο)

4ε –6ε ηάμε

↓ ζσκαηηθό ιίπνο (αγόξηα)

12 εβδνκάδεο 12 εβδνκάδεο

ε

ε

11

πνζνζηό βάξνπο / ύςνο (όρη ζεκαληηθό) θαλέλα ↓ αξηεξηαθή πίεζε (θνξίηζηα) ↓ κέηξεζε δεξκαηνπηπρήο θαλέλα

↓ θαηαλάισζε ελέξγεηαο ↑ θπζηθή δξαζηεξηόηεηα ↓ βάξνο (θνξίηζηα) ↑ θπζηθή θαηάζηαζε

↑ θπζηθή δξαζηεξηόηεηα εθηόο ζρνιείνπ ↓ ρξήζε PC θαη ειεθηξνληθό παηγλίδη ↑ ρξόλνο παηρληδηνύ ↓ βάξνο ↑ Φ.Κ. / επιπγηζία ↑ θπζηθή δξαζηεξηόηεηα ↑ πξόζιεςε ιηπαξώλ ↑ θπζηθή θαηάζηαζε (αγόξηα)


Walter (1989)

5 έηε

4ε –9ε ηάμε (ρακειήο / πςειήο θνηλσληθννηθνλνκηθήο θαηάζηαζεο)

θαλέλα

Warren et al 14–16 κήλεο 5–7 εηώλ θαλέλα (2003) *. ↑ αύμεζε, ↓ κείσζε, Φ.Κ.: θπζηθή θαηάζηαζε, ΓΜΣ: δείθηεο κάδαο ζώκαηνο.

↓ πξόζιεςε ιίπνπο (ζε ζρνιεία πςεινύ θνηλσληθννηθνλνκηθνύ επηπέδνπ) ↑ θαηαλάισζε θξνύησλ

Σρόιηα θαη ζπδήηεζε Από ηα ηέιε ηεο δεθαεηίαο ηνπ 1970 έρνπλ δηεμαρζεί πνηθίιεο παξεκβάζεηο, πνπ έρνπλ ζθνπό ηελ πξναγσγή ηεο πγείαο ζηα ζρνιεία. Πνιιέο από απηέο ηηο παξεκβάζεηο, πεξηείραλ απνθιεηζηηθά ζέκαηα γλώζεσλ πγείαο πνπ ζρεηίδνληαλ κε ηελ θπζηνινγία ηεο θαξδηάο, ελώ ζε θάπνηεο άιιεο παξελέβαηλαλ ηαπηόρξνλα θαη ζε άιινπο παξάγνληεο θηλδύλνπ εκθάληζεο θαξδηαγγεηαθώλ αζζελεηώλ, κε κηα πην δηεμνδηθή πξνζέγγηζε. Πνιιέο από ηηο πξώηεο κειέηεο ζεσξνύληαη όηη αλήθαλ ζηελ πξώηε γεληά ησλ κειεηώλ, νη νπνίεο ήηαλ πξώηηζηα δηδαθηηθέο παξεκβάζεηο θαη εζηηάδνληαλ ζηελ ζεηηθή επίδξαζε πνπ είρε ε παξνρή γλώζεο πάλσ ζε ζέκαηα πγείαο ή ζε ζέκαηα ζπκπεξηθνξάο θαη ζηάζεσλ. Από ηα κέζα ηεο δεθαεηίαο ηνπ 1980, ε έξεπλα πνπ είρε βάζε ην ζρνιηθό πεξηβάιινλ, εζηηάζζεθε θαη ζε ζεσξεηηθέο παξεκβάζεηο κε ζηόρν ηελ ηξνπνπνίεζε ηεο ζπκπεξηθνξάο ησλ καζεηώλ, αιιά επίζεο απνηηκήζεθαλ θαη κεηξήζεθαλ κηα ζεηξά από παξάγνληεο πνπ ζεσξνύληαλ ππεύζπλνη γηα ηελ εκθάληζε θαξδηαγγεηαθώλ παζήζεσλ (Resnicow & Robinson 1997). Τα απνηειέζκαηα απηήο ηεο δεύηεξεο γεληάο ησλ εξεπλώλ πνπ επαλεμεηάζζεθαλ, αλαιύζεθαλ θαη ζπληέζεθαλ από ηνπο Resnicow θαη Robinson, (1997), απνδεηθλύνπλ ηελ δπλαηόηαηα απηώλ ησλ παξεκβάζεσλ ζηα ζρνιεία γηα ηελ βειηίσζε ησλ παξαγόλησλ θηλδύλνπ γηα ΚΑΑ, ζε παηδηά θαη λένπο. Δπίζεο ηεθκεξίσζαλ ηηο έξεπλεο γηα ηελ ηξίηε γεληά, ζηελ νπνία ε έξεπλα πξνεθηάζεθε πέξα από ηελ αίζνπζα δηδαζθαιίαο κε πξαθηηθέο παξεκβάζεηο, πνπ εζηηάζηεθαλ ζην επξύηεξν ζρνιηθό πεξηβάιινλ θαη ζπκπεξηιάκβαλαλ ηελ δηαηξνθή θαη ηα πξνγξάκκαηα θπζηθήο δξαζηεξηόηεηαο, ηα νπνία κπνξνύζαλ λα επεθηαζνύλ θαη ζε άιιεο ώξεο κεηά ηελ ιήμε ηνπ ζρνιηθνύ σξαξίνπ. Πξαθηηθέο εθαξκνγέο θαη πξνηάζεηο Τα παηδηά θαη νη έθεβνη, μνδεύνπλ ηνλ πεξηζζόηεξν ρξόλν ζην ζρνιείν, ζε ζρέζε κε νπνηνδήπνηε άιιν κέξνο, κε εμαίξεζε ην ζπίηη ηνπο. Δπεηδή νη λένη ρξεηάδεηαη λα αζθνύληαη γηα ηελ βειηίσζε ηεο θπζηθήο ηνπο θαηάζηαζεο θαη λα εθπαηδεύνληαη θαηάιιεια ζε ζέκαηα πγείαο, απηό είλαη επθηαίν λα πξαγκαηνπνηείηαη θαηά ηελ δηάξθεηα ηνπ ζρνιηθνύ σξαξίνπ. Δπεηδή νη ώξεο δηδαζθαιίαο ηνπ καζήκαηνο ηεο θπζηθήο αγσγήο δελ είλαη αξθεηέο, θαη επεηδή ππάξρεη κηα απμαλόκελε ηάζε εκθάληζεο παρπζαξθίαο ζηνπο λένπο, ζε ζπλδπαζκό κε ηελ ύπαξμε θαη άιισλ παξάγνληεο θηλδύλνπ γηα θαξδηαγγεηαθέο αζζέλεηεο ζηνπο καζεηέο, επηβάιιεηαη ε αύμεζε ησλ σξώλ ηνπ καζήκαηνο ηεο θπζηθήο αγσγήο, ζε όιεο ζηηο βαζκίδεο εθπαίδεπζεο. Τα ζρνιεία κέζσ ηνπ καζήκαηνο ηεο ΦΑ, ζα πξέπεη λα εμαζθαιίζνπλ ηελ ζπκκεηνρή ησλ καζεηώλ γηα ηνπιάρηζηνλ 30 ιεπηά θπζηθήο δξαζηεξηόηεηαο, κεζαίαο έληαζεο, γηα ηνπιάρηζηνλ ηξεηο θνξέο ηελ εβδνκάδα, ελώ ζα πξέπεη λα δίλεηαη ε επθαηξία ζηνπο καζεηέο, λα ζπκκεηέρνπλ κέζσ άιισλ εμσζρνιηθώλ πξνγξακκάησλ θαη ζε άιιεο αζιεηηθέο δξαζηεξηόηεηεο ή πξνγξάκκαηα ώζηε λα 12


θαιύπηνπλ ηα 150 ιεπηά ζπλνιηθήο δξαζηεξηόηεηαο ηε βδνκάδα όπσο απηό πξνηείλεηαη πιένλ κε ζαθήλεηα από ην Κέληξν Διέγρνπ θαη Πξόιεςεο Αζζελεηώλ ησλ ΗΠΑ (CDC – 2009). Θα πξέπεη λα δίλεηαη έκθαζε ζηελ ελαζρόιεζε ησλ καζεηώλ, θαηά ηελ δηάξθεηα ηνπ καζήκαηνο ηεο θπζηθήο αγσγήο, ζε θαηάιιειεο δξαζηεξηόηεηεο, πνπ λα πξνάγνπλ ηελ δηα βίνπ κάζεζε, ώζηε ρξεζηκνπνηώληαο απηέο ηηο γλώζεηο, κεηά ην ηέινο ησλ ζπνπδώλ ηνπο, αζινύκελνη, λα ζπκκεηέρνπλ ζε δηάθνξεο δξαζηεξηόηεηεο. Δπίζεο ηα ζρνιεία ζα πξέπεη λα παξέρνπλ επθαηξίεο, ώζηε λα ζπκκεηέρνπλ νη καζεηέο ζε πξνγξάκκαηα, πνπ δίλνπλ έκθαζε ζηηο αιιαγέο ζπκπεξηθνξώλ, όπσο είλαη ε αύμεζε ηεο θπζηθήο δξαζηεξηόηεηαο θαη ηεο άζθεζεο, ε κείσζε ηνπ θαζηζηηθνύ ηξόπνπ δηαβίσζεο, ε κείσζε ηεο ηειεζέαζεο θαη ν πγηεηλόο ηξόπνο δηαηξνθήο. Θα πξέπεη ην κάζεκα ηεο θπζηθήο αγσγήο λα δηδάζθεηαη από θαζεγεηέο θπζηθήο αγσγήο, θαηάιιεια επηκνξθσκέλνπο, νη νπνίνη λα γλσξίδνπλ ηελ ζεκαζία ηεο άζθεζεο πνπ ζρεηίδεηαη κε ηελ πγεία θαη ηα νθέιε πνπ κπνξνύλ λα πξνθύςνπλ από απηήλ, ζηα παηδηά θαη ζηνπο λένπο. Θα πξέπεη λα θαζνξηζηνύλ ζηόρνη θαη ζηξαηεγηθέο, πνπ ζα βνεζήζνπλ ηνπο καζεηέο θαη ηηο νηθνγέλεηεο ηνπο, λα πξνάγνπλ ην πγηεηλό ηξόπν δηαβίσζεο, ζε όια ηα ζηάδηα ηεο δσήο ηνπο. Σηξαηεγηθέο γηα ηελ βειηίσζε ηεο απνηειεζκαηηθόηεηαο ησλ ζρνιηθώλ πξνγξακκάησλ γηα ηελ κείσζε ησλ παξαγόλησλ θηλδύλνπ γηα ΚΑΑ, ζα πξέπεη λα πεξηιακβάλνπλ, ηε βειηίσζε ηνπ πεξηερνκέλνπ ησλ παξεκβαηηθώλ πξνγξακκάησλ, ηε βειηίσζε ηεο εθαξκνγήο ηνπο ζηελ πξάμε, ηελ ελζσκάησζε απηώλ ησλ πξνγξακκάησλ ζε επξύηεξα πξνγξάκκαηα ηνπ ζρνιείνπ θαη ηνπ εθπαηδεπηηθνύ ζπζηήκαηνο. Δπηπξόζζεηε πξνζνρή πξέπεη λα δνζεί θαη ζηα ζεσξεηηθά κνληέια, ώζηε λα αλαπηπρζνύλ ηα πην θαηάιιεια πνπ λα παξέρνπλ θίλεηξα ζηα παηδηά. Η ζεκαζία γηα ηελ θπζηθή αγσγή Η αλάδεημε ηνπ ξόινπ θαη ηεο αμίαο ηνπ καζήκαηνο ηεο θπζηθήο αγσγήο, κέζσ ηεο ζύλδεζήο ηνπ κε ηελ πγεία, κε ζθνπό δειαδή ηελ κείσζε ησλ παξαγόλησλ θηλδύλνπ γηα ΚΑΑ, ηδίσο ζηηο ζεκεξηλέο επηθξαηνύζεο ζπλζήθεο, έρεη ηελ δπλαηόηεηα λα βειηηώζεη ηελ πνηόηεηα θαη ην πεξηερόκελν ηνπ καζήκαηνο. Δπίζεο, κπνξεί λα πξνζδώζεη ζηνλ θαζεγεηή θπζηθήο αγσγήο, σο κέινο ηεο εθπαηδεπηηθήο θνηλόηεηαο, έλα δηαθνξεηηθό θαη αλαβαζκηζκέλν πξνθίι, αλάινγν κε ηνλ ζεκαληηθό ξόιν πνπ ν ίδηνο θαιείηαη λα δηαδξακαηίζεη. Η ζεκαζία γηα ηελ πνηόηεηα δσήο Οη ζπλήζεηεο πνπ δηακνξθώλνληαη θαηά θαλόλα θαηά ηελ παηδηθή θαη ηελ εθεβηθή ειηθία, πηνζεηνύληαη θαηόπηλ ζαλ ηξόπνο δσήο θαηά ηελ ελειηθίσζε θαη είλαη πνιύ δύζθνιν λα αιιάμνπλ κε ην πέξαζκα ηνπ ρξόλνπ. Δπνκέλσο θαη νη πηζαλόηεηεο θηλδύλνπ γηα εκθάληζε θαξδηαγγεηαθώλ λνζεκάησλ απμάλνληαη, θάηη πνπ δπζηπρώο όινη βηώλνπκε παξαθνινπζώληαο ηηο ζηαηηζηηθέο ζλεζηκόηεηαο θαη ηε ζρέζε ηνπο κε ηελ ειηθία. Φξόληεο λόζνη, όπσο ππέξηαζε, δηαβήηεο ηύπνπ 2 θαη ζπλνιηθά απηό πνπ νλνκάδνπκε κεηαβνιηθό ζύλδξνκν, εκθαλίδνληαη πιένλ ζε κηθξόηεξεο ειηθίεο. Αληίζεηα, εάλ ππάξρνπλ νη θαηάιιειεο ζπλζήθεο θαη νη πξννπηηθέο, ε κεηαβνιή ησλ ζπλεζεηώλ θαηά ηελ παηδηθή θαη ηελ εθεβηθή ειηθία θαίλεηαη όηη είλαη απνηειεζκαηηθή γηα ηελ πξόιεςε ησλ θαξδηαγγεηαθώλ αζζελεηώλ. Σπλεπώο είλαη ζεκαληηθό λα πξνσζεζεί ε αλίρλεπζε ησλ παξαγόλησλ πνπ 13


επζύλνληαη γηα ηηο θαξδηαγγεηαθέο παζήζεηο έγθαηξα, λα πξναρζεί ε πγεία απνηειεζκαηηθά, ηδηαίηεξα κέζα από ζρνιηθά πξνγξάκκαηα παξέκβαζεο πνπ ε παξνύζα αλαζθόπεζε θαίλεηαη λα απνδεηθλύεη όηη κπνξνύκε θαη αμίδεη λα επηηύρνπκε. Βηβιηνγξαθία American Heart Association. (2004). Heart Disease and Stroke Statistics—2004 Update. Dallas, Tex: American Heart Association. Anderson, K., Wilson, P., Odell, M., Kannel, B. (1991). An updated coronary risk profile: A statement for health professionals. Circulation, 83, 356-361. Arbeit, M.L., Serpas, D.C., Johnson, C.C., Forcier, J.E., Berenson, G.S. (1991). The implementation of a cardiovascular school health promotion program: utilization and impact of a school health advisory committee: the Heart Smart program. Health Education Research, 6(4), 423-430. Berg, A., Halle, M., Korperliche (1990). Aktivitat und kardiovasculare Mortalitat Von der Epidemiologic zur medizinischen Praxis Die Medizinische Welt, 50, 359-362. Blair SN, Cheng Y, Holder JS. (2001) Is physical activity or physical fitness more important in defining health benefits? Medicine Science of Sports and Exercice;33:S379-S399. Burke, V., Thompson, C., Taggart, A.C., et al. (1996). Differences in response to nutrition and fitness education programmes in relation to baseline levels of cardiovascular risk in 10 to 12-year-old children. Journal of Human Hypertension, 10(Suppl 3), S99-106. Bush, P.J., Zuckerman, A.E., Theiss, P.K., et al. (1989). Cardiovascular risk factor prevention in black schoolchildren: two-year results of the ―Know Your Body‖ program. American Journal of Epidemiology, 129, 466-482. Caballero, B., Clay, T., Davis, S.M., et al. (2003). Pathways: a school-based, randomized controlled trial for the prevention of obesity in American Indian schoolchildren. American Journal of Clinical Nutrition, 78, 1030-1038. CDC (2009). www.cdc.gov/CDCTV/FindingBalance/index.html. Carlson, J.J., Eisenmann, J.C., Pfeiffer, K.A., Jager, K.B., Sehnert, S.T., Yee, K.E., Klavinski, R.A., Feltz, D.L. (2008). (S)Partners for Heart Health: a schoolbased program for enhancing physical activity and nutrition to promote cardiovascular health in 5th grade students. BMC Public Health, 22, 8, 420. Cook, S., Weitzman, M., Auinger, M.S., Nguyen, M., Dietz, W.H. (2003). Prevalence of a metabolic syndrome phenotype in adolescents: findings from the Third National Health and Nutrition Examination Survey, 1988–1994. Archives of Pediatrics and Adolescent Medicine, 157, 821–827. Colín-Ramírez, E., Castillo-Martínez, L., Orea-Tejeda, A., Vergara-Castañeda, A., Keirns-Davis C.,and Villa-Romero A. (2010). Outcomes of a school-based intervention (RESCATE) to improve physical activity patterns in Mexican children aged 8–10 years. Health Education Research, 25, 6, 1042-1049. Danielzik, S., Pust, S., Landsberg, B., et al. (2005). First lessons from the Kiel Obesity Prevention Study (KOPS). International Journal of Obesity, 29 (Suppl 2), S78-83. Daviglus, M.L., Stamler, J., Pirzada, A., Yan, L.L., Garside, D.B., Liu, K., Wang, R., Dyer, A.R., Lloyd-Jones, D.M., Greenland, P. (2004). Favorable 14


cardiovascular risk profile in young women and long-term risk of cardiovascular and all-cause mortality. JAMA, 292, 1588–1592. DeFronzo, R.A., Ferrannini, E. (1991). Insulin resistance: a multifaceted syndrome responsible for NIDDM, obesity, hypertension, dyslipidemia and atherosclerotic cardiovascular disease. Diabetes Care, 14, 173–194. Dennison, B.A., Russo, T.J., Burdick, P.A., et al. (2004). An intervention to reduce television viewing by preschool children. Pediatrics & Adolescent Medicine, 158(2), 170-176. Dietz, W.H. (1998). Health consequences of obesity in youth: childhood predictors of adult disease. Pediatrics, 101, 518–525. Dubbert, P.M., Carithers, T., Sumner, A.E., Barbour, K.A., Clark, B.L., Hall, J.E., et al. (2002). Obesity, physical inactivity, and risk for cardiovascular disease. American Journal of Medicine Science, 324, 116-126. Eckel, R.H., Krauss, R.M. (1998). American Heart Association call to action: obesity as a major risk factor for coronary heart disease. AHA Nutrition Committee. Circulation, 97, 2099–2100. Epstein, L.H., Gordy C.C., Raynor, H.A., Beddome, M., Kilanowski, K.C., Paluch, R. (2001). Increasing fruit and vegetable intake and decreasing fat and sugar intake in families at risk for childhood obesity. Obesity Research, 9, 171– 178. Epstein, L.H., Paluch, R.A., Gordy C.C., Dorn, J. (2000). Decreasing sedentary behaviors in treating pediatric obesity. Archery Pediatrics of Adolescence Medicine,154, 220–226. Fang J, Wylie-Rosett J, Cohen HW, et al. (2003); Exercise, body mass index, caloric intake, and cardiovascular mortality American Journal of Medicine 25:283289. Fardy ,P.S., Azzollini, A., Magel, J.R., et al. (2002). Effects of school-based health promotion on obesity: the Path program. Medicine & Science in Sports & Exercise, 34, (5 supp):S68. Flores, R. (1995). Dance for health: improving fitness in African American and Hispanic adolescents. Public Health Reports articles, 110, 189-193. Godsland, I.F., Stevenson, J.C. (1995). Insulin resistance: syndrome or tendency? Lancet, 346, 100–103. Gortmaker, S.L., Peterson, K., Wiecha, J., et al. (1999). Reducing obesity via a school-based interdisciplinary intervention among youth: Planet Health. Archives of Pediatrics & Adolescent Medicine, 153, 409-418. Hagberg, J.M. (1983). Effect of exercise training on plasma catecholamines and hemodynamics of adolescent hypertensive. American Journal of Cardiology, 52, 769-768. Hanson, H.S., Froberg, K., Hyldebrandt, N., et al. (1991). A controlled study of eight months of physical training and reduction of blood pressure in children: the Odense schoolchild study. BMJ, 303, 682-685. Harrell, J., McMurray, R., Bangdiwala, S., Frauman, A., Ganskey, S., Bradley, C. (2004). Effects of a school-based intervention to reduce cardiovascular disease risk factors in elementary school children:the cardiovascular health in children (CHIC) study. Journal of Pediatrics, 6, 797-805. Harvey-Berino, J., Rourke, J. (2003). Obesity prevention in preschool nativeAmerican children: a pilot study using home visiting. Obesity Research, 11, 606-611.

15


Harris C. K., Kuramoto K.L, Schulzer M., and Retallack, E. J. (2009). Effect of school-based physical activity interventions on body mass index in children: a meta-analysis. The Canadian Medical Association Journal, 180 (7), doi: 10.1503/ cmaj. 080966 Hollar, D., Messiah, S.E., Lopez-Mitnik, G., Hollar, T.L., Almon, M., Agatston, A.S. (2010). Healthier options for public schoolchildren program improves weight and blood pressure in 6- to 13-year-olds. Journal of the American Dietetic Association, 110(2), 261-267. Hu G, Barengo NC, Tuomilehto J, et al. (2004) Relationship of physical activity and body mass index to the risk of hypertension: a prospective study in Finland Hypertension;43:25-30. Hu G, Lindstrom J, Valle TT, et al. (2004) Physical activity, body mass index, and risk of type 2 diabetes in patients with normal or impaired glucose regulation Archives of International Medicine;164:892-896. Hubert, H.B., Feinleib, M., McNamara, P.M., and Castelli, W.P. (1983). Obesity as an independent risk factor for cardiovascular disease. A 26 year follow up of participant I the Framingham Heart Study. Circulation, 67, 96-108. Jamner, M.S., Spruijt-Metz, D., Bassin, S., et al. (2004). A controlled evaluation of a schoolbased intervention to promote physical activityamong sedentary adolescent females: project FAB. The Journal of Adolescent Health, 34, 279-289. Johnson, W.G., Hinkle, L.K., Carr, R.E. (1997). Dietary and exercise interventions for juvenile obesity: long-term effect of behavioral and public health models. Obesity Research, 5, 257–261 Kannel, W.B., D'Agostino, R.B., Cobb, J.L. (1996). Effect of weight on cardiovascular disease. The American Journal of Clinical Nutrition. 63, 419S–422S. Kavey, R.E., Daniels, S.R., Lauer, R.M., Atkins, D.L., Hayman, L.L., Taubert, K. (2003). American Heart Association. American Heart Association guidelines for primary prevention of atherosclerotic cardiovascular disease beginning in childhood. Circulation, 107, 1562–1566. Knox Gareth, Baker Julien, Davies Bruce, Faulkner Susan, Rance Jaynie, Rees Anwen, Morgan Kelly & Thomas Non (2009). A cross-curricular physical activity intervention to combat cardiovascular disease risk factors in 11-14 year olds: 'Activity Knowledge Circuit'. BMC Public Health, 9, 466. Kriemler, S., Zahner, L., Schindler, C., Meyer, U., Hartmann, T., Hebestreit, H., Peter, H., Mechelen, W., Puder, J. (2010). Effect of school based physical activity programme (KISS) on fitness and adiposity in primary schoolchildren: cluster randomised controlled trial. British Medical Journal, 340, c785, doi: 10.1136/bmj.c785. Levin, S., Lowry, R., Brown, D.R., Dietz, W.H. (2003). Physical activity and body mass index among US adolescents: Youth Risk Behavior Survey, 1999. Archives of Pediatrics and Adolescent Medicine, 157, 816–820. Li, S., Chen, W., Srinivasan, S.R., Bond, M.G., Tang, R., Urbina, E.M., Berenson, G.S. (2003). Childhood cardiovascular risk factors and carotid vascular changes in adulthood: the Bogalusa Heart Study. JAMA, 290, 2271–2276. Lind, L., Lithell, H., Pollare, T. (1993). Is it hyperinsulinemia or insulin resistance that is related to hypertension and other metabolic cardiovascular risk factors? Journal of Hypertension, 11, S11–S16.

16


Luepker, R.V., Perry, C.L., McKinlay, S.M., et al. (1996). Outcomes of a field trial to improve children‘s dietary patterns and physical activity. The Child and Adolescent Trial for Cardiovascular Health. CATCH collaborative group. JAMA, 275, 768-776. Lytle, L. & Achterberg, C. (1995). Changing the diet of America‘s children: What works and why? Journal of Nutrition Education, 27, 250-260. Manson JE, Hu FB, Rich-Edwards JW, et al. (1999) A prospective study of walking as compared with vigorous exercise in the prevention of coronary heart disease in women New England Journal of Medicine; 341:650-658. Marcus, B.H., Dubbert, P.M., Forsyth, L.H., McKenzie, T.L., Stone, E.J., Dunn, A.L., & Blair, S.N. (2000). Physical activity behavior change: issues in adoption and maintenance. Health Psychology, 19, 32-41. McGill, McMahan, Zieske, Malcom, Tracy, Strong (2001). Effects of no lipid risk factors on atherosclerosis in youth with a favorable lipoprotein profile. Circulation, 103, 1546–1550. McKenzie, T.L., Sallis, J.F., Prochaska, J.J., et al. (2004). Evaluation of a two-year middle-school physical education intervention: M-SPAN. Medicine & Science in Sports & Exercise, 36, 1382-1388. Morris, A.D., Petrie, J.R., Connell, J.C. (1994). Insulin and hypertension. Journal of Hypertension, 12, 633–642. Mo-suwan, L, Junjana, C, Puetpaiboon, A. (1993). Increasing obesity in school children in a transitional society and the effect of the weight control program. The Southeast Asian Journal of Tropical Medicine and Public Health, 24, 590-594. Muller, M.J., Asbeck, I., Mast, M., Langnäse, K., Grund, A. (2001). Prevention of obesity - more than an intention. Concept and first results of the Kiel Obesity Prevention Study (KOPS). International Journal of Obesity, 25, 66–74. Nader P., Stone E., Lytle L., Perry C., Osganian S., Kelder S. (1999). The CATCH Cohort Three-Year Maintenance of Improved Diet and Physical Activity. Archives of Pediatrics & Adolescent Medicine, 153, 695-704. Nader, P.R., Sallis, J.F., Abramson, I.S., et al. (1992). Family-based cardiovascular risk reduction education among Mexican-and-Anglo-Americans and Europeans. Fam Community Health, 15, 57-74. Naylor, P., Macdonald, H.,Warburton, D., Reed, K., McKay, H. (2008). An active school model to promote physical activity in elementary schools: Action schools! BC. British Journal of Sports Medicine, 42, 338-343. Ogden, C.L., Flegal, K.M., Carroll, M.D., Johnson, C.L. (2002). Prevalence and trends in overweight among US children and adolescents, 1999–2000. JAMA. 288, 1728–1732. Pangrazi, R.P., Beighle, A., Vehige, T., et al. (2003). Impact of Promoting Lifestyle Activity for Youth (PLAY) on children‘s physical activity. Journal of School Health, 73, 317-321. Pate, R.R., Davis, G.M., Robinson, N.T., Stone, J.E., McKenzie, L.T., Young, C.J. (2006). Promoting Physical Activity in Children and Youth. A Leadership Role for Schools: A Scientific Statement from the American Heart Association Council on Nutrition, Physical Activity, and Metabolism (Physical Activity Committee) in Collaboration with the Councils on Cardiovascular Disease in the Young and Cardiovascular Nursing. Circulation, 114, 1214-1224. 17


Raitakari, O.T., Juonala, M., Kahonen, L., Taittonen, L., Laitinen, T., Maki-Torkko, N., Jarvisalo, M.J., Uhari, M., Jokinen, E., Ronnemaa, T., Åkerblom, H.K., Viikari, J. (2003). Cardiovascular risk factors in childhood and carotid artery intima-media thickness in adulthood: the Cardiovascular Risk in Young Finns Study. JAMA, 290, 2277–2283. Ransdell, L.B., Taylor, A., Oakland, D., et al. (2003). Daughters and mothers exercising together: effects of home- and community-based programs. Medicine & Science in Sports & Exercise, 35, 286-296. Resnicow K, Robinson TN. (1997). School-based cardiovascular disease prevention studies: review and synthesis. Annual Epidemiology S7: S14–S31. Rexrode, K.M., Manson, J.E., Hennekens, C.H. (1996). Obesity and cardiovascular disease. Current Opinion in Cardiology, 11, 490–495. Robinson, T.N. (1999). Reducing children‘s television viewing to prevent obesity: a randomized controlled trial. JAMA, 282, 1561-1567. Robinson, T.N., Killen, J.D., Kraemer, H.C., et al. (2003). Dance and reducing television viewing to prevent weight gain in African-American girls: the Stanford GEMS pilot study. Ethn Dis, 13(Suppl 1), S65-77. Rowland, D., DiGuiseppi, C., Gross, M., et al. (2003). Randomized controlled trial of site specific advice on school travel patterns. Archives of Disease in Childhood, 88, 8-11. Saakslahti, A., Numminem, P., Salo, P., et al. (2004). Effects of a three-year intervention on children‘s physical activity from age 4 to 7. Pediatric exercise science, 16, 167-180. Sahota, P., Rudolf, M.C., Dixey, R., et al. (2001). Randomised controlled trial of primary school based intervention to reduce risk factors for obesity. BMJ, 323, 1029-1032. Sallis, J.F., McKenzie, T.L., Alcaraz, J.E., et al. (1993). Project SPARK. Effects of physical education on adiposity in children. Annals of the New York Academy of Sciences, 699, 127-136. Sallis, J.F., McKenzie, T.L., Conway, T.L., et al. (2003). Environmental interventions for eating and physical activity: a randomized controlled trial in middle schools. The American Journal of Preventive Medicine, 24, 209-217. Sallis, J.F., Simons-Morton, B.G., Stone, E.J., Corbin, C.B., Epstein, L.H., Faucette, N., Iannotti, R.J., Killen, J.D., Klesges, R.C., Petray, C.K., Rowland, T.W., & Taylor, W.C. (1992). Determinants of physical activity and interventions in youth. Medicine and Science in Sports and Exercise, 24, S248-S257. Salmon, J., Ball, K., Crawford, D., et al. (2005). Reducing sedentary behavior and increasing physical activity among 10-year-old children: overview and process evaluation of the ‗Switch-Play‘ intervention. Health Promotion International, 20, 7-17. Seals, D.R. & Hagberg, K.M. (1984). The effect of exercise training on human hypertension: a review. Medical Science of Sports Exercise 16, 207-215. Skybo, T.A., Ryan-Wenger, N. (2003). A school-based intervention to teach third grade children about the prevention of heart disease. Pediatric Nursing, 28, 223-231. Stamler, J., Farinaro, E., Mojonnier, L.M., Hall, Y., Moss, D., Stamler, R. (1980). Prevention and control of hypertension by nutritional hygienic means. JAMA, 243, 1819 –1823. Stamler, J., Stamler, R., Neaton, J.D., Wentworth, D., Daviglus, M.L., Garside, D., Dyer, A.R., Liu K., Greenland, P. (1999). Low risk-factor profile and long18


term cardiovascular and noncardiovascular mortality and life expectancy: findings for 5 large cohorts of young adult and middle-aged men and women. JAMA, 282, 2012–2018. Stampfer, M.J., Hu, F.B., Manson, J.E., Rimm, E.B., Willett, W.C. (2000). Primary prevention of coronary heart disease in women through diet and lifestyle. Τhe New England Journal of Medicine, 343, 16-22. Stephens, M.B., Wentz, S.W. (1998). Supplemental fitness activities and fitness in urban elementary school classrooms. The Annals of Family Medicine, 30, 220-223. Stolley, M.R., Fitzgibbon, M.L. (1997). Effects of an obesity prevention program on the eating behavior of African American mothers and daughters. Health Education & Behavior, 24, 152-164. Story, M., & Neumark-Sztainer, D. (1999). Promoting healthy eating and physical activity in adolescents. Adolescent Medicine, 10, 109-123. Story, M., Sherwood, N.E., Himes, J.H., et al. (2004). An after-school obesity prevention program for African-American girls: the Minnesota GEMS pilot study. Ethn Dis, 2003, 13(Suppl 1):S54-64. Tamir, D., Feurstein, A., Brunner, S., Halfon, S.T., Reshef, A., Palti, H. (1990). Primary prevention of cardiovascular diseases in childhood: changes in serum total cholesterol, high density lipoprotein, and body mass index after 2 years of intervention in Jerusalem schoolchildren age 7-9 years. Preventive Medicine 19, 22-30. Tanasescu M, Leitzmann MF, Rimm EB, et al. (2002) Exercise type and intensity in relation to coronary heart disease in men JAMA;288:1994-2000. Tate, R.B., Fernandez, N., Yassi, A., Canizares, M., Spiegel, J., Bonet, M. (2003). Change in health risk perception following community intervention in Central Havana, Cuba. Health Promotion International, 18(4), 279-286. Thomas, H., Ciliska, D., Wilson-Abra, J., et al. (2004). Effectiveness of physical activity enhancement and obesity prevention programs in children and youth. Ottawa: Health Canada; Project no. 6795-15-2002/4470007. Available: www.hc-sc.gc .ca/sr-sr/alt_formats/iacb-dgiac/pdf/finance/hprpprpms/final/2004-obesit-activit _e.pdf (accessed 2007 Feb 26). Tuckman, B.W., Hinkle, J.S. (1986). An experimental study of the physical and psychological effects of aerobic exercise on schoolchildren. Health psychology, 5, 197-207. Van Horn, L., Kavey, R. (1997). Diet and cardiovascular disease prevention: what works? Annals of Behavioral Medicine, 19, 197-212. Walter, H.J. (1989). Primary prevention of chronic disease among children: the schoolbased ―Know Your Body‖ intervention trials. Health Education Quarterly, 16, 201-214. Wannamethee SG, Shaper AG. (2001) Physical activity in the prevention of cardiovascular disease: an epidemiological perspective Sports Medicine;31:101-114. Warren, J.M., Henry, C.J., Lightowler, H.J., et al. (2003). Evaluation of a pilot school programme aimed at the prevention of obesity in children. Health Promotion International, 18, 287-296. Webber, L.S., Osganion, S., Feldman, H., Wu M., Mckenzie, T., Nichaman, M., Lytle, L.A., Edmundson, E., Cutler, J., Nader, P.R. (1996). Cardiovascular risk factors among children after a 2 1/2 year intervention---the CATCH study. Preventive Medicine, 25, 432-441. 19


White, A.A. & Skinner, J.D. (1988). Can goal setting as a component of nutrition education effect behavior change among adolescents? Journal of Nutrition Education, 20, 327-335. Willett, W.C., Dietz, W.H., Colditz GA. (1999). Guidelines for healthy weight. New England Journal of Medicine, 341, 427-434. Wood, P.D., Stefanick, M.L. (1990). Health, 2nd edition. Human Kinetics, Campain, Illinois, pp 409-430. Λαπνύζεο, Γ., Λαπαξίδεο, Κ., Πέηζηνπ, Δ., Τνθκαθηδεο, Σ., Μνύγηνο, Β., Μαθξπγηάλλεο, Β., & Κνληνγηάλλε, Α. (2005). H Δπίδξαζε ηεο Αεξόβηαο Ιθαλόηεηαο ζηελ Αξηεξηαθή Πίεζε ζε Μαζεηέο Ηιηθίαο 12-16 Δηώλ. Αλαδεηήζεης ζηε Φσζηθή Αγφγή & ηολ Αζιεηηζκό, ηόκος 3 (2), 113 – 122.

20


School based interventions for preventing risk factors for cardiovascular disease