Page 1

FEBRUARI 2015

NIEUWE WEGEN NIEUWE ZIENSWIJZEN, NIEUWE IDEEテ起, NIEUWE INVALSHOEKEN

E-MAGAZINE VOOR DE TOTALE GGZ


INHOUD

FEBRUARI 2015

INHOUDSOPGAVE

Februari 2015

3. 4-7.

Nieuwe wegen..

Verslaving: ziekte of niet? Sigrid Starremans

8-10.

Bipolaire stoornis–

een bio-energetische stoornis? José Hoekstra

11-15.

NIEUWE WEG

De kracht van kwetsbaarheid:

de campagne ‘Het is nooit te laat.’ NIEUWE ZIENSWIJZEN, NIEUWE IDEEËN, NIEUWE INVALSHO Willem Gotink

16.

Boekbespreking

Veertig jaar psychiatrie, een dynamisch doolhof van Jan Pols Johan Atsma

18.

Column

Duizenden zwarte spatjes / Tegen de muren Niki Stoker

20.

De GGZ in de pers: 100 jaar geleden

E-MAGAZINE VOOR DE TOTALE GGZ


Nieuwe wegen… Zou je de ontwikkelingen in de GGZ opsplitsen in een organisatorisch en een inhoudelijk deel, dan gaat het tegenwoordig vooral over dat eerste: de organisatie van de GGZ. Kranten en tijdschriften staan bol van al het gekrakeel rond transities, het PGB, DBC’s, financiering, de vrije artsenkeuze, fusies en het hoofdbehandelaarschap. Je zou bijna vergeten dat er ook op inhoudelijk vlak veel gebeurt. Ook wij doen er volop aan mee: ons januari-magazine was volledig gevuld met organisatorische perikelen. 
 Deze maand maken we dat goed en geven we ruim aandacht aan de inhoud. Nieuwe zienswijzen, nieuwe ideeën, nieuwe invalshoeken.
 Dat begint al met de vraag die Sigrid Starremans stelt in het eerste artikel: is verslaving eigenlijk wel een ziekte? De vraag stellen is eenvoudig, er blijken vele antwoorden. En de discussie tussen de aanhangers van de verschillende antwoorden is soms heftig.
 
 Het artikel dat volgt zal menig hardliner in de GGZ doen fronsen: Sean Blackwell heeft een heel bijzondere manier om tegen de bipolaire stoornis aan te kijken. En die matched niet altijd met de visie van de reguliere psychiatrie. Hij werkt bijvoorbeeld met holotropisch ademwerk. Niet bepaald evidence based. Overleg met reguliere psychiaters stuit nogal eens problemen. Bij de psychiaters, wel te verstaan. 
 Misschien zegt de reguliere geneeskunde over zijn methode ooit wel, wat in het eerste artikel over de AA gezegd wordt: ‘Het is krankzinnig dat we daar in het verleden veel te weinig mee gedaan hebben. Inmiddels wordt het gelukkig in vrijwel alle instellingen bij de behandeling betrokken.’
 
 Dat de grote GGZ-instellingen niet de enige zijn die vernieuwingen in gang zetten, mag blijken uit het derde artikel. Vier jonge mensen, die alle vier één of meerdere psychoses hebben gehad, zetten een campagne neer waar menig grote instelling zijn vingers bij af zou likken. Bestrijding van stigma, bevorderen van herstel en vroegsignalering: het komt allemaal aan de orde op een opvallend hoog niveau.
 
 Organisatorische en inhoudelijke veranderingen, ze komen beide aan de orde in het boek van Jan Pols. Pols loopt al een tijdje mee in de GGZ en heeft de veranderingen in de afgelopen veertig jaar op papier gezet. Johan Atsma geeft een recensie.
 Onderzoek alles en behoud het goede. Dat geldt zeker voor de GGZ. Ook wij willen het goede behouden en hebben Niki Stoker daarom gevraagd weer een column te verzorgen. Humor en ellende, het blijkt bij haar hand in hand te kunnen gaan. Nog even dit: naast journalistieke artikelen willen we ons in de nabije toekomst ook richten op artikelen met een meer wetenschappelijk karakter. We nodigen wetenschappers die in GGZTotaal willen publiceren, daarom van harte uit contact met ons op te nemen. 


3- GGZTotaal


ARTIKEL

Verslaving: ziekte of niet? - Sigrid Starremans Is verslaving een ziekte? Of kun je er vanaf komen als je maar graag genoeg wilt? De afdeling verslavingsonderzoek van het AMC hield op 17 januari een publiekssymposium over het onderwerp. Experts belichtten verschillende kanten van het vraagstuk en gingen in debat met een (betrokken) publiek. Een lastige discussie, zo blijkt. En wat levert het eigenlijk op om er op die manier naar te kijken?

‘Ik ben clean maar mijn verslaving is nog steeds actief,’ vertelt een vrouw uit het publiek aan de kleine maar volle zaal in theater De Brakke Grond in Amsterdam. ‘Dat dwangmatige, dat obsessieve zit nog steeds in mij en uit zich in andere vormen.’ Dat had ze als kind al, vervolgt ze. ‘Een pak koekjes, het ging in één keer op. Ik heb gewoon geen rem!’ Net als de meeste mensen uit het publiek meent ze dat verslaving een ziekte is. Veel mensen in de zaal zijn ervaringsdeskundig. Of beter gezegd: ze zijn ‘gewoon’ verslaafd. Want zoals meerdere malen wordt aangegeven: verslaafd blijf je altijd, ook al gebruik je niet meer. Het is een van de argumenten voor de stelling dat verslaving een ziekte is. ‘Als ik nu die fles pak, dan ga ik naar de kloten’ is de reactie van een andere vrouw. Weer een ander: ‘Al lukt het om te stoppen, je zult nooit in staat zijn om het middel gecontroleerd te gebruiken.’

4- GGZTotaal


Morele model

omgevingsfactoren. Met wilskracht zou het niets te

Is verslaving een ziekte? Vóórdat de, soms heftige,

maken hebben. Daarmee wordt het evenzeer een

discussie met het publiek van start gaat, hebben

ziekte als diabetes, reuma en hypertensie. Zo

drie experts hun licht over het onderwerp laten

hebben mensen met een grotere kans op

schijnen. Het is een ingewikkelde discussie met

verslaving genen die, onder andere, zorgen voor

vele haken en ogen, zo blijkt. Waarom is het

een low alcohol response. Ze kunnen beter tegen

überhaupt van belang om er op deze manier naar

drank en zijn daarom eerder geneigd om grotere

te kijken? De manier waarop we verslaving zien

hoeveelheden tot zich te nemen met alle gevolgen

heeft grote gevolgen voor hoe de maatschappij

van dien. Ook hebben ze grotere stimuli nodig om

kijkt naar de verslaafde mens, is een van de

plezier te beleven (Van den Brink: ‘En nee, dat is

argumenten. Alcoholverslaafden worden, meer dan

niet macrameeën, maar seks, drugs en rock en roll’).

bijvoorbeeld psychiatrische patiënten,

Verder zijn ze vaak impulsief en kunnen ze moeilijk

verantwoordelijk gehouden voor hun fysieke en

de balans opmaken tussen iets wat direct plezier

mentale conditie. Professor Wim van den Brink,

oplevert maar later negatief kan uitpakken. Maar

hoogleraar verslavingsonderzoek AMC-UvA, licht

heb je deze ‘moeilijke’ genen, dan betekent dat nog

toe dat de visie op verslaving de afgelopen

niet dat de verslaving zich daadwerkelijk

honderdvijftig jaar diverse malen is gewijzigd.

ontwikkelt. Dom: ‘Ook de omgeving is ongelooflijk

‘Tijdens de industriële revolutie ontstaat het idee

belangrijk. Evenals hersenfunctionaliteiten en de

dat regelmatige dronkenschap een probleem is. Je

aanwezigheid van een psychiatrische aandoening.’

kon immers met je vingers tussen de machines

Toch blijft de discussie, ook met deze wetenschap,

komen. Men vond toen dat verslaafden een gebrek

lastig. Er zijn namelijk ook talrijke argumenten aan

aan ruggengraat hebben.’

te dragen voor de stelling dat verslaving géén

Leeft dit morele model nog? Ja, zeker bij een groot

ziekte is. Dom: ‘De variabiliteit en de invloed van

deel van de bevolking. En ook bij sommige

omgevingsfactoren zijn groot. Zo had de

wetenschappers en behandelaren. Professor Geert

Drooglegging een extreem positief effect op

Dom, hoofdgeneesheer Psychiatrisch Centrum

alcohol gerelateerde schade. Wat ook heel

Broeders en hoogleraar Universiteit van Antwerpen,

spectaculair is: in 1960 was ongeveer 80% van de

denkt zelfs dat het morele model een comeback

bevolking nicotine verslaafd, in 2014 was dat nog

aan het maken is. ‘Zo wordt in België de

maar 23%! Dat komt niet door medicatie maar

behandeling nog maar gedeeltelijk vergoed. En er

omdat er maatschappelijk gezien anders tegen

is heel veel discussie over zaken als: als jij dertig

roken aan gekeken wordt.’ Een ander argument dat

jaar rookt, heb je dan nog wel recht op een

Dom noemt, en wat herhaaldelijk in de discussie

behandeling als je ziek wordt?’ Hij voorspelt dat de

terugkomt, is dat het grootste deel van de

discussie over veertig jaar zal gaan over zaken als:

verslaafden er uiteindelijk in slaagt om de

hebben mensen wel voldoende op hun gezondheid

verslaving onder controle te krijgen. Vaak ook nog

gelet? En hoe vertaalt zich dat naar de hoogte van

zonder, of met een minimale, behandeling. Dom:

verzekeringspremies?

‘Slechts tien tot zeventien procent gaat naar een

Veel huidige wetenschappers, waaronder Van den

stadium van totaal controleverlies. Bij die mensen

Brink en Dom, zijn van mening dat verslaving een

denk ik dat het echt een ziekte is.’

combinatie is van genetische, psychosociale en

5- GGZTotaal


Wat is ‘echte’ verslaving? Als het je lukt om zelf van een verslaving af te komen, is het dus geen ziekte? Jos Oude Bos is ervaringsdeskundige en medeoprichter van het Zwarte Gat, een kennisnetwerk over de verslavingszorg. Tijdens het symposium maakt hij deel uit van een panel op het podium, dat ook bijdraagt aan de discussie. Hij is een van de weinigen die er in hoge mate van overtuigd is dat verslaving géén ziekte is. ‘Ik ben vijfentwintig jaar clean, ik heb twaalf jaar harddrugs gebruikt.

“Het is stigmatiserend dat verslaving een ziekte is.” Jos Oude Bos Het is me gelukt om zelf te stoppen.’ De uitspraak dat verslaving een ziekte zou zijn, vindt hij stigmatiserend. ‘Het stimuleert mensen om te blijven gebruiken.’ Als Jolande Bastiaans, ervaringsdeskundige en hoofdredacteur van het verslavingsmagazine Lef, vertelt dat zij de fles Port verkoos boven haar kinderen toen zij verslaafd was, is zijn reactie dat het krijgen van

Manipuleren onbewuste

kinderen hem juist de wilskracht gaf om te

Professor Marc Slors houdt zich bezig met de

kunnen stoppen. ‘Omdat ik mijn kinderen

filosofie van de cognitieve neurowetenschappen.

belangrijker vond dan dat spul.’ ‘Dan was je niet

Hij is uitgenodigd om als expert te betogen dat

echt verslaafd’, gilt een aantal mensen uit het

verslaving geen ziekte is. Hij zal een beetje

publiek, waarna een applaus volgt. ‘Die 17%, daar

morrelen aan de stelling maar niet heel veel,

hoor jij niet bij.’ Oude Bos: ‘Ik gebruikte grote

waarschuwt hij van tevoren. Hij erkent dat

hoeveelheden. Ik was wel degelijk verslaafd.’

verslaving overeenkomsten heeft met ziektes als

Dr. Wencke de Wildt, gz-psycholoog en directeur

diabetes en sommige vormen van kanker. Het

behandelzaken Jellinek, die ook deel uit maakt

verschil tussen deze ziektes en verslaving is

van het panel, valt hem bij. ‘Het is nogal vreemd

echter dat de wil een belangrijke rol speelt bij

om te stellen dat iemand niet echt verslaafd was

verslaving. Bij verslaving is, in tegenstelling tot

als het is gelukt om te stoppen. Als iemand

bij andere ziektes, het consequent maken van

depressief is en opknapt van een behandeling,

verkeerde keuzes de ziekte zelf. Wat overigens

zeggen we toch ook niet: “Nou, dan was je niet

niet betekent dat verslaafden wilskracht

echt depressief”.’

ontberen.

6- GGZTotaal


Slors probeert in korte tijd een ingewikkelde

mediteren of je moeder te bellen als je drang

theorie voor het voetlicht te brengen, die hij

krijgt om te gebruiken.’

(waarschijnlijk) binnenkort nader gaat

Van den Brink en Dom besluiten het

onderzoeken. Veel van wat we doen, gebeurt

symposium met de bemoedigende uitspraak

niet bewust maar op de automatische piloot.

dat er meer mogelijk is in de verslavingszorg

Het flexibele en creatieve denken, waarmee we

dan dat er nu vaak gebeurt. Dom: ‘Qua

weloverwogen beslissingen nemen, zetten we

medicatie is er een ondergebruik van de

minder in omdat het veel energie kost.

middelen die beschikbaar zijn. Ik denk dat dat

Belangrijk is: wat gebeurt er bij verslaafden als

deels komt omdat we niet de consequenties

het tweede flexibele systeem geen controle

durven in te zien van het idee dat verslaving

heeft over de automatische piloot? Bij niet-

een ziekte is.’ Van den Brink is het daarmee

verslaafden gebeuren er dan geen dramatische

eens. ‘Maar dat geldt ook voor psychotherapie

dingen, bij verslaafden wel. De oplossing zit in

en combinaties van medicijnen. Wellicht gaan

manieren om via het tweede systeem toch

we andere vormen van psychotherapie

controle op je onbewuste gedrag te krijgen,

aanbieden waarin we het brein meer trainen,

meent hij. Slors vermoedt dat de oplossing zit

proberen het genoemde tweede flexibele

in het manipuleren van het onbewuste, door

systeem meer onder controle te krijgen.’ Hij

het aanleren van andere automatismen en het

voegt toe dat selfhelp, zoals ondersteuning van

opbouwen van structuren en systemen in

de AA, ook heel belangrijk is. ‘‘Het is

zowel de fysieke als de sociale omgeving. ‘Die

krankzinnig dat we daar in het verleden veel te

respons moet niet gericht zijn op de wil in

weinig mee gedaan hebben. Inmiddels wordt

termen van: nu moet ik even sterk zijn. Maar

het gelukkig in vrijwel alle instellingen bij de

bijvoorbeeld dat je jezelf aanleert om te

behandeling betrokken.’

7- GGZTotaal


INTERVIEW

Bipolaire stoornis–een bio-energetische stoornis?

- José Hoekstra

Een alternatieve kijk op manisch depressiviteit. In 1996 werd tijdens een opname bij Sean Blackwell de diagnose bipolaire stoornis gesteld. Hij realiseerde zich al snel dat wat hem overkomen was misschien helemaal geen geestesziekte was, maar iets anders – een vorm van spiritueel ontwaken. Het enige waar hij zich wel in herkende, was posttraumatische stress. Hij begon een eigen onderzoek, en startte met allerlei emotionele en spirituele oefeningen. Op YouTube begon hij video’s te publiceren over zijn ervaringen en zienswijze. Tegenwoordig begeleidt hij mensen die een bipolaire stoornis hebben met technieken uit de transpersoonlijke psychologie.
 José Hoekstra interviewde hem na de “Crazywise” conferentie in Rotterdam, waar hij een van de hoofdsprekers was. “Mijn eigen ervaring begon met een Landmark

De politie werd geroepen en ik werd afgevoerd met

cursus voor persoonlijke ontwikkeling. Het ging niet

een ambulance naar het ziekenhuis. Ik kon niet

zo goed met mijn carrière in het bedrijfsleven,

meer ophouden met praten. Ik werd onder dwang

waarop ik besloot een zelfhulp cursus te gaan

gemedicaliseerd. Wanneer je op deze manier een

volgen. Tijdens één van de groepsontmoetingen

injectie krijgt toegediend met medicatie die je niet

was er een meditatie over angst. Een aantal

kent….voor mij voelde dat eigenlijk als een

maanden daarvoor had ik een duikongeluk gehad,

verkrachting.

waarbij ik op 30 meter diepte mijn duikuitrusting

Aan mijn ouders werd verteld dat ik mogelijk een

verloor. Ik moest mijn doodsangst onderdrukken om

bipolaire stoornis of schizofrenie had. Zelf herstelde

rustig naar boven te zwemmen, te overleven. Tijdens

ik snel, en kon vrij snel weer verder herstellen bij

de meditatie kwam deze angst naar boven. Al mijn

mijn ouders thuis. Ik wist eigenlijk direct dat dit

zintuigen werden scherper, ik kon niet meer slapen.

meer een soort van spiritueel ontwaken was. Vijf

Andere thema’s uit mijn jeugd kwamen ook naar

maanden later keerde ik terug op mijn werk - vanaf

boven en ik begon mijn hele identiteit in twijfel te

dat moment nam mijn carrière een vlucht. 


trekken – het voelde als een in elkaar klappen van

Nadat ik met allerlei emotionele en spirituele

het ego. 


oefening begonnen was, kreeg ik zo’n 10 jaar later

Ondertussen begon ik me eigenlijk heel goed te

een klassiek Kundalini-ontwaken tijdens een

voelen, ik dacht dat ik misschien al dood was sinds

vipassana meditatieretraite. Ook al voelde dit net zo

het ongeluk en op weg was naar de hemel. Alle

krachtig als de bipolaire episode 10 jaar eerder, ik

mensen om me heen voelden als engelen die me

ontremde nu niet, hoefde niet naar een ziekenhuis,

begeleidden. Op een bepaald moment trok ik al

en bleef volledig bewust van wat er gebeurde.

mijn kleren uit in het hotel waar ik verbleef.

8- GGZTotaal


Als je met draken werkt, moet je voorzichtig

Wanneer je een zaal vol met bipolairen vraagt -

werken

hebben jullie ook fysieke symptomen waarvan je

Ik realiseer me terdege dat het lang zal gaan

het gevoel hebt dat ze met je bipolaire conditie

duren voordat dit soort van episodes zo gezien

te maken hebben? – dan reageert 80 tot 90%

gaan worden, als een spirituele crisis. Als je zoon

procent daarop met ja. Het is duidelijk dat er

of dochter spiernaakt de trap af komt lopen,

meestal nog veel dingen zijn die geheeld dienen

constant aan het praten is en in een totaal

te worden, trauma’s die uitgewerkt moeten

andere staat verkeert…..dan zal niet één familie

worden. De bipolaire stoornis zelf is volgens mij

dit zien als een spiritueel ontwaken. Dat is ook

niet zozeer een geestesziekte, maar vooral een

waarom de meeste mensen contact met mij

bio-energetische stoornis. We moeten daarvoor

opnemen nadat ze al in het ziekenhuis zijn

binnen in het huis gaan kijken.

geweest en gemedicaliseerd zijn.
 Mijn vrouw in Brazilië is een transpersoonlijk psychologe. De meeste technieken die ik geleerd heb en toepas komen dan ook uit dit werkveld. Toen mijn nichtjes in Brazilië,

Sean Blackwell

kort na elkaar allebei in een psychose terecht kwamen, zijn mijn vrouw en ik samen bij hen gebleven tijdens de psychosen, en hebben met hen dingen uitgewerkt van hun verleden die naar boven kwamen. Eén van hen leeft nu helemaal zonder medicatie, al 5 jaar, ze doet het geweldig. Mijn andere nichtje is nu stabiel, maar heeft wel medicatie nodig. Vanaf dat moment

transpersoonlijke psychologie, dat je bij de bipolaire stoornis aan het werk bent met

ben ik ook met anderen gaan werken.

“draken”….ikzelf ben gezegend met een relatief

De psychiatrie heeft de laatste decennia alleen naar de hersenen gekeken als bron van

goede jeugd. Dat is niet bij iedereen zo, velen hebben ernstig misbruik meegemaakt, geweld, een erg instabiele jeugd. Als je wilt helen, moet

geestesziekten, dat is te beperkt. Het doet me

je hoe dan ook door de verdrongen emoties en

denken aan een parabel:


de schaamte heen. Ik ben dan ook voorzichtig,

Een oude vrouw kruipt over de grond in haar straat, op zoek naar een naald. Mensen vragen haar: “Wat zoek je? Kunnen we je helpen?” Ze gaan samen met haar de grond afzoeken, op zoek naar haar naald, maar niemand kan hem vinden. “Weet je wel zeker dat je hem hier hebt verloren?” vraagt men. “Welnee”, zegt ze, “ik heb hem in huis verloren”. “Maar waarom zoek je dan hier??” “Ach,” zegt ze, “er is geen licht in het huis, hier buiten is het veel lichter!”

Ik realiseer me wel degelijk, werkend met de

werk niet met iedereen. Je moet als cliënt genoeg begrip hebben, al een wat hoger ontwikkeld bewustzijn hebben en affiniteit met mijn werk, geen verslavingen hebben en geen paranoia. Tot nu toe heb ik ook niet gewerkt met mensen die ernstig seksueel misbruik hebben meegemaakt of veel geweld en een gebrek aan structuur in hun leven. Ik screen mensen echt daarop. Als je met draken werkt, moet je voorzichtig werken.

9- GGZTotaal


De manie zit aan de helende kant

Onwetenschappelijk


In de meeste video’s die ik gemaakt heb concentreer

In het werken met bipolaire mensen heb ik in de

ik me op de manische kant. Dat komt omdat ik denk

loop der jaren wel wat harde lessen geleerd. Als

dat het helende potentieel vooral aan de manische

mensen met mij willen werken en hun medicatie

kant zit. Je kunt niet helen terwijl je diep in een

willen verminderen, dan vraag ik hen altijd om dit

depressie zit. Als je de juiste begeleiding hebt, en je

met hun psychiater te bespreken. De meeste

ervaart ook buitengewone bewustzijnsstaten in een

psychiaters willen niet meewerken aan een volledig

manie, dan is er een potentieel om te helen. Dat

stoppen, maar staan vaak wel een reductie van 20%

gebeurt niet zo vaak, en het is erg vluchtig. Manie

toe. Het is ook beter om het rustig aan te doen en

kan vaak erg gevaarlijk zijn – mensen veroorzaken

conflicten te vermijden. Er zijn echter wel degelijk

ongelukken en veel problemen, soms kunnen ze er

meerdere mensen waarmee ik heb gewerkt die nu

maanden in blijven. Sommigen denken dat het dan

stabiel en helemaal zonder medicijnen leven.

veel beter met hen gaat – maar dat is niet zo, ze

Psychiaters reageren vaak tijdens de lezingen die ik

helen niet. Het helpt ook helemaal niet als je je

geef met: “Wat jij doet is niet wetenschappelijk, niet

conditie ontkent. De bipolaire stoornis is geen

“evidence-based.” Wat kan ik anders zeggen dan:

ziekte, omdat er biologisch niets mis met je is. Maar

“Dan ben ik dus een charlatan, een oplichter – óf ik

bio-energetisch is er wel wat mis met je. Er zijn

weet iets wat jullie niet weten…..” Ik denk echt dat

zaken die opgelost moeten worden. Ik ben nog

veel psychiaters iets over het hoofd zien. Zoals het

steeds aan het experimenteren met hoe je iemand

er op dit moment naar uitziet, is het zo dat als je wil

in een manie beter kunt begeleiden, op een meer

helen, werkelijk beter worden, dan moet je het

gecontroleerde manier.

systeem verlaten. Je zult niet beter worden als je er

Zelf werk ik met het holotropisch ademwerk dat

in blijft zitten. Er is nog zoveel onwetendheid en

psychiater Stanislav Grof geïntroduceerd heeft, een

blindheid. 


effectieve manier om trauma op te lossen. In

De conferentie “Crazywise” (in december 2014 in

Griekenland, op een conferentie over

Rotterdam – red.) is mijn meest uitgesproken

transpersoonlijke psychologie ontmoette ik de

presentatie tot nu toe geweest. Ik ben nog steeds

psychiater James Eyerman. Hij werkt al jaren in de

aan het leren en meer ervaring aan het opdoen en

VS hiermee en heeft met meer dan 11000 mensen

hoop in de toekomst meer te kunnen zeggen over

gewerkt zonder dat iemand er psychotisch van werd

dit werk.

– wat altijd de angst is met dit werk. Je kunt zelfs in

een psychose hiermee werken, en de psychose er mee verkorten, doordat je het trauma ter plekke

You Tube BipolarorWakingup – videos van Sean

uitwerkt.


Blackwell

10- GGZTotaal


DE KRACHT VAN KWETSBAARHEID

19- GGZTotaal


Interview DOOR WILLEM GOTINK

WEET JIJ WAT EEN PSYCHOSE IS?

PAGINA 14

EEN FILM, EEN WERKBOEK EN EEN INTERACTIEVE BIJEENKOMST PAGINA 13

LANDELIJKE EN REGIONALE PARTNERS ZIJN WELKOM PAGINA 15

HET IS NOOIT TE LAAT De kracht van kwetsbaarheid: de campagne ‘Het is nooit te laat.’

Een schrijfster en theatermaakster; een event

Het ging om een ‘Temporary Defeat’ zoals Yve

producer; een filmmaker en ondernemer; de

Baya, één van de vier, het zegt. Ze waren

eigenaar van een audiovisueel productiebedrijf. 


tijdelijk verslagen. Tijdelijk!

Vier mensen met veel overeenkomsten. Ze zijn

Hun ervaringen tijdens en na het herstel

alle vier tussen de 20 en de 30, HBO-niveau, formuleren doordacht en zorgvuldig, zijn

mondden uit in de campagne ‘het is nooit te laat’, een campagne die 28 januari in het

ondernemend en gedreven. 
 Er is nóg een overeenkomst: alle vier hebben één of meerdere psychoses meegemaakt. Een ervaring die voor menigeen het einde van talloze dromen zou betekenen. Voor hen niet.

Amsterdamse Eye van start ging en waar menige GGZ-instelling jaloers op zou zijn. Het doel: wegnemen van stigma’s; het stimuleren van herstel en het vroeg signaleren en normaliseren van psychoses.

12- GGZTotaal


EEN FILM, EEN WERKBOEK EN EEN INTERACTIEVE BIJEENKOMST

De campagne ‘Het is nooit te laat’, bestaat uit:
 * ‘Het is nooit te laat’, een film van 45 minuten, met het verhaal van een jongeman die langzamerhand in een psychose belandt. Ook vertellen drie ervaringsdeskundigen in de film wat ze hebben meegemaakt en hoe ze dat hebben ervaren. Een inlichtend maar ook vooral hoopvol verhaal.
 * Een werkboek van 60 pagina’s, aansluitend aan de film, met ervaringen, informatie en adviezen. *Een interactieve bijeenkomst met een ervaringsdeskundige, een inspirational speaking en een interactief dialoog met het publiek bedoeld voor scholen, instellingen en overheid. De drie items zijn afzonderlijk of gezamenlijk te bestellen via www.hetisnooittelaat.nl/bestellen/

Het wegnemen van stigma’s

daardoor ben ik alleen maar sterker geworden.

Daniël Krikke: “Toen ik tweeëneenhalf jaar na mijn

Elke keer als ik uit een psychose kwam, dacht ik:

psychose was hersteld, realiseerde ik me dat ik het

“Dat heb ik toch weer gedaan.” Als je het zo gaat

nog nooit aan iemand had verteld, zelfs niet aan

zien, wordt het gemakkelijker. Je weet steeds beter

mijn beste vrienden. Tijdens het maken van de

wat je wel en niet kunt. Als ik alleen maar denk dat

film interviewde ik mensen die psychotisch waren

het misschien wel terugkomt, blijft er weinig over.

geweest. Toen ik ze vroeg waarom ze meededen

Dat leer je door het te doen. Op een gegeven

gaf iedereen dezelfde twee antwoorden: dat ze

moment wil je er uit, en wil je verder. Dat is een

niet zichzelf konden zijn als ze het niet open en

proces, een omslagpunt. Bij de ene duurt dat

bloot konden vertellen én dat anderen kracht

langer dan bij de ander.”

konden putten uit hun verhaal. 


Aram Balian: “Je moet het lot accepteren. Sommige

Toen pas realiseerde ik me waarom ik het nog

dingen kunnen niet meer, maar heel veel kan wel.

nooit aan iemand had verteld. Bang dat mensen

Het verleden wordt een non-vraag, het

me zouden veroordelen, labellen als ‘Daniël heeft

romantiseren daarvan is zinloos, want het bestaat

een psychose gehad’. Ik was bang dat als mensen

niet meer.


me zo zouden gaan zien, ik me ook zo zou gaan

Die stap, dat omslagpunt moet je zelf maken. Die

voelen.


kracht moet uit jezelf komen. Maar wel in dialoog.

Tegenwoordig vertel ik het heel open. Het enige

Daniël is een film gaan maken, ik ben de dialoog

wat ik krijg is waardering, bewondering en respect.

met anderen aangegaan. Niet persé met

Ik was bang geweest voor niets.” 


behandelaars, maar met vrienden, familie.”

De angst voor veroordeling is misschien niet

Meike: “In eerste instantie zeiden ze altijd dat ik

terecht, er is wel heel veel onwetendheid rondom

nooit meer terug kon naar de theaterschool, omdat

psychoses. Meike Jansen: “Ik gaf laatst een training

het chronisch was wat ik heb. Pas na drie jaar zei

aan studenten SPH, 4-de jaars. Aan het eind zeiden

iemand: “Je kunt misschien niet meer naar de

ze: ‘wat ben jij eigenlijk normaal!’ Er is nog heel

theaterschool, maar je kunt wel in theater maken

veel misverstand.”

je eigen proces ontdekken.” Je moet kijken naar

wat je wél kan.” Stimuleren van herstel

Daniël: “Je moet je gedachten niet vullen met wat

Meike: “Naast mijn psychose heb ik ook een soort

er niet kan, dat stimuleert niet. Als je je openstelt

van bipolaire stoornis. Als mijn stemming te snel

voor wat er wél kan, raak je gemotiveerd. Eigenlijk

heen en weer gaat, krijg ik een psychose. Daar

is dat iets universeels, het is een manier van

moet ik wel rekening mee houden. Maar ik heb een

denken die iedereen kan leren.”

proces meegemaakt, de afgelopen vijf jaar, en

13- GGZTotaal


WEET JIJ WAT EEN PSYCHOSE IS?

‘Weet jij wat een psychose is?’
 Volgens het Fonds Psychische Gezondheid is een psychose ‘een toestand waarbij iemands contact met de werkelijkheid ernstig verstoord is. Tijdens een psychose maken mensen een vreemde indruk op hun omgeving. Ze zien beelden of horen stemmen die er voor anderen niet zijn. Of iemand is ervan overtuigd dat hij wordt achtervolgd. Mensen in een psychose leven in hun eigen werkelijkheid.’
 
 Over de ernst en de gevolgen van psychoses bestaan veel vooroordelen en misverstanden. Minder bekend is bijvoorbeeld dat 20% van de mensen wel eens hallucinaties heeft gehad, meestal in de vorm stemmen. Vanwege de misverstanden en het bijbehorende stigma praten de meesten daar liever niet over.

Vroeg signaleren en normaliseren van psychoses 


je hebt meegemaakt. De belevenissen tijdens een

Aram: “In de loop van dit jaar willen we in elke regio

psychose bijvoorbeeld, zijn zeer traumatisch. Ze zijn

een cluster van partners opzetten. Daar moeten

weliswaar niet echt gebeurd, maar voor mijn gevoel

onderwijs- en zorginstellingen inzitten, media- en

wel. Daar is weinig tijd voor. Al begrijp ik best dat het

financiële partners, enzovoort. Een kick-off zoals wij

niet efficiënt is om daaraan te gaan werken.” 


hier in Eye doen, moet dan in elke regio gebeuren.

Daniël: “De GGZ is een noodzakelijk instrument

Elk cluster wordt getrokken door een

geweest, een tool. Net zoals deze campagne. De film

ervaringsdeskundige, zoals wij. Via die netwerken

en het werkboek zijn geen tool voor de

moeten de interactieve bijeenkomsten geboekt

wereldverandering, het is een tool die je kan

worden.


gebruiken om jezelf te veranderen.”

Meike: “Doordat wij een psychose hebben

meegemaakt, hebben we kennis en ervaring die

Dat er behoefte is aan de kennis die in deze campagne

anderen niet hebben. Er is ontzettend veel behoefte

verspreid gaat worden blijkt na de vertoning van de

aan die kennis, dat merken we heel duidelijk. 


film in Eye. Op het podium zitten vijf

Het is ook weer eens wat anders dan een hoogleraar.” 


‘ervaringsdeskundige jongeren’, zoals de gespreksleider

Daniël: “We willen die kennis graag verspreiden.

het noemt, de 350 aanwezigen vuren de meest

Want als het jou overkomt en je weet in zo’n dal

uiteenlopende vragen op hen af.

waar je de kracht vandaan moet halen, zal de kans

“Hoe lang duurt het voor je hersteld bent?”

op succes groter zijn.”


“Hoe vond je de behandeling in de GGZ?”

“Wat is de aanlooptijd van zo’n psychose?” “Wat me opvalt is dat jullie je niet afzetten tegen de

“Wat moet je doen als iemand in je omgeving

gevestigde GGZ…”


psychotisch is en geen hulp wil?”


Er valt een verbaasde stilte.


De meeste vragen lijkt het forum gewend te zijn, de

Meike: “Nee, helemaal niet. Ik ben er goed geholpen.

vragen worden adequaat beantwoord, te lange

Ik vind het wel jammer dat het veel over

discussies zorgvuldig afgekapt.


milligrammen en medicijnen gaat en minder over de

De zelfverzekerdheid wordt slechts één keer doorbroken

persoon.”

als een meisje van een jaar of tien vraagt: “Zijn jullie er

Aram: “Ik ben de GGZ-instellingen eerder dankbaar

ook wel eens mee gepest?” De antwoorden verschillen

voor wat ze gedaan hebben, dan dat ik me er tegen

per persoon, maar de vraag raakt overduidelijk een

af zou zetten. Maar er is meer nodig. 


gevoelige snaar. Maar wat óók overduidelijk is, is hoe

Het hele verhaal van mijn psychose is in drie

krachtig het overkomt als mensen zich kwetsbaar

kwartier verteld. Maar daarmee verwerk je niet wat

durven op te stellen.

14- GGZTotaal


HET IS NOOIT TE LAAT De kracht van kwetsbaarheid

Partners zijn welkom
 Om de campagne tot een succes te maken zijn landelijke en regionale partners meer dan welkom. Daarbij denken de organisatoren aan onderwijsinstellingen (middelbaaren voortgezet onderwijs, ROC’s, HBO, WO); zorginstellingen; financiële partners, overheid etcetera). 
 Belangstellenden kunnen contact opnemen via info@hetisnooittelaat.nl

15- GGZTotaal


BOEKBESPREKING

Boekbespreking - Johan Atsma

Maandelijks bespreekt GGZTotaal een recent uitgegeven boek, dat betrekking heeft op de GGZ. Onderstaande recensie is van Johan Atsma, docent/coach MBO verpleegkunde.

Jan Pols: Veertig jaar psychiatrie, een dynamisch doolhof “De psychiatrie stelt zichzelf te weinig ter discussie.

levensloop, levensomstandigheden en hoe de

Er is te weinig bereidheid om te erkennen dat alle

ellende waarin iemand terecht kan komen daarmee

kennis partieel en gesitueerd is. Er is te weinig

samenhangt.” In Avereest besluit hij zich meer te

twijfel, te weinig relativering, te weinig bereidheid

gaan verdiepen in de psychiatrie. Een stage

om te erkennen dan andere visies niet alleen

inrichtingspsychiatrie volgt en een opleiding tot

bestaan, maar ook bestaansrecht hebben”.

psychiater in Groningen. Pols werkt daarna in een Algemeen Psychiatrisch Ziekenhuis als psychiater

Na ruim veertig jaar werkzaam te zijn geweest als

en zet zich later ook in als opleider van psychiaters.

psychiater schrijft Jan Pols een boek waarin hij die veertig jaar psychiatrie langs loopt. Veertig jaar van

Het boek ontpopt zich als een geschiedschrijving

ontwikkelingen, paradigmawijzigingen,

van de psychiatrie in Nederland vanaf 1960 tot

controverses, kritische psychiatrie, biomedische

ongeveer 2004. Pols beziet zijn werkveld met een

psychiatrie, reorganisaties. Hij eindigt het boek met

nuchtere blik, hij toont zich een vaardig en goed

de bovenstaande conclusie en die is niet mals.

observator die de grote lijnen haarscherp weet te tekenen. Nuchter en met distantie beschrijft hij

In 290 dichtbedrukte bladzijden schetst Pols een

situaties die je nu met gemak als wantoestand zou

beeld van de psychiatrie zoals die in de afgelopen

kunnen kenschetsen. Het lukt hem goed om

40 jaar is geëvolueerd. In een leesbare stijl, met

nuchterheid over te brengen door in de

soms wat veel detail, neemt hij ons mee langs vele

tegenwoordige tijd te schrijven. Het siert Pols om

jaren ervaring in de psychiatrie waarin hij steeds

het zo op te schrijven, tijdgebonden opvattingen

dicht op nieuwe ontwikkelingen staat. Die

komen zodoende reëel over. Hij schrijft vanuit de

ontwikkelingen worden regelmatig geïllustreerd

tijd zelf, niet met een kritische blik achteraf.

met een korte casus in een apart kader. Het maakt

Gaandeweg leer je Pols’ eigen visie steeds beter

het beslag van het boek wat luchtiger.

kennen en je begrijpt hoe hij daar is gekomen. Daarmee toont het boek zich ook een ietwat

Pols begint zijn carrière in 1961 als net

verhulde biografie van een werkzaam leven, naast

afgestudeerd arts in het rijksasiel Avereest. Hij

de geschiedschrijving, die de boventoon voert.

vervult daar als principieel dienstweigeraar zijn vervangende dienstplicht. In dit TBR asiel verkent

Stevige potten breekt Pols onder meer in

hij voor het eerst de vraag die in zijn carrière en in

hoofdstukken over psychiatrie en dwang. Over de

dit boek achteraf de rode draad blijkt te zijn. Wat is

rol van de overheid. Over verwetenschappelijking

de “samenhang tussen iemands persoonlijkheid,

en de daarmee weer toenemende medische blik.

16- GGZTotaal


Ook over de opkomst van de DSM schijnt hij zijn licht: “Het systeem dat vooruitgang mogelijk heeft moeten maken is geworden tot een structuur die nieuwe visies belemmert.” ......”Op zoek naar een reductionistisch, vrijwel contextloos en minimaal stoornismodel van zo veel mogelijk observeerbare verschijnselen en terug naar een medische wijze van diagnosticeren en onderzoeken.” Gaandeweg leren we zijn visie kennen. En af en toe spreekt hij zich stevig uit: “De kritische psychiatrie van de jaren zestig en zeventig roept bij de gevestigde psychiatrie in latere jaren meer hoon en schaamte op dan respect en waardering. Dat is niet alleen jammer, het is ook een flagrante miskenning van de waardevolle ontwikkelingen in deze periode en van de latere invloed ervan.” Pols eindigt met de stelling waarmee dit stuk begint en dat is dan uiteindelijk geen verrassing meer. Hij schrijft een leesbaar en lezenswaardig boek dat een heldere inkijk geeft in de worsteling die Psychiatrie heet. Jan Pols Veertig jaar psychiatrie, een dynamisch doolhof Uitgeverij de Tijdstroom 290 pagina’s; prijs: 25 euro ISBN: 978 90 5898 266 7

17- GGZTotaal


COLUMN

Duizenden zwarte spatjes / Tegen de muren - Niki Stoker Het druilt als ik ’s avonds in het donker met mijn

Als ik de sleutel in het slot van mijn nieuwe

hondjes buiten loop. Opgetrokken schouders in

woning - vandaar ja - steek, komen haar muren al

een natte, neppe bontkraag. Ik kijk niet verder

op me af. Er is helemaal niets mis met die muren,

dan een meter voor me uit en denk, tussen al

het is zelfs het mooiste, prettigste, prachtigste

mijn gedachten door, de stoeptegels te

huis dat ik ooit had. Ik kocht het nadat ik

herkennen. Als ik schuw mijn blik iets verhoog op

anderhalf jaar op een bungalowpark woonde.

het moment dat ik denk mijn huis te naderen zie

Daar had ik een schattig klein bungalowtje en

ik mijn auto niet voor de deur staan. Die is

kwam ik er achter dat er heel veel meer óver

knalrood, dus dat ligt niet aan mij. Enkele

elkaar, dan mét elkaar gepraat werd. Ik had er een

seconden later realiseer ik me dat ik niet eens in

‘vriendin’ waarbij ik regelmatig in vertrouwen

mijn eigen straat ben. Ergens heb ik een afslag

mijn hart uitstortte. Ik vond het zo raar dat

gemist. Compleet gedesillusioneerd tuur ik in de

mensen zo vreemd naar me keken. Een enkeling

rondte en herken helemaal niets. Een dikke

vroeg hoe het nou toch met me ging na mijn

druppel regen valt vanuit een boom precies in

manie in Afrika. Huw?

mijn nek en baant zich een weggetje mijn trui in. ‘Vervrouw je, Stoker’, praat ik mezelf moed in. Ik

Mijn nieuwe huis past mij als een oude jas en

draai me terug dat straatje in en verdomd na zo’n

vanaf de eerste seconde voelde ik me er thuis.

honderd meter begin ik mijn omgeving weer als

Twee dagen na de verhuizing, die overdreven

herkenbaar te ervaren. Ik voel me zoals mensen

soepel verlopen was, terwijl zo’n actie in de top 5

die de top van de Mount Everest bereiken zich

stressvolle gebeurtenissen staat, omdat ik op dat

ongeveer moeten voelen. Heel kort maar toch

moment nogal hypomaan was, waren alle dozen

even lekker mee genomen.

uitgepakt en straalde de gezelligheid van diezelfde muren.

18- GGZTotaal


In het kleine, witte halletje schudden de honden

grond voor hun voeten kussen is weer wat

zich uit terwijl ik de handdoek om ze te drogen pak.

overdreven. Zoals zo vaak weet ik ook hier geen

Ik zie overal duizenden zwarte spatjes. Omdat ik

middenweg te vinden. Een aantal belangrijke

werkelijk alles vergeet en stijf sta van de medicatie

contacten zijn inmiddels hersteld maar de meeste

loop ik direct door naar mijn To Do lijst en schrijf

niet.

op ‘Duizenden spatjes’, als geheugensteun voor het schoonmaken ervan.

Mijn grootste angst was werkelijkheid geworden. Ik was helemaal alleen. Het is die angst die ik

Daar zit ik dan weer. Ja hoor, via de muren vlieg ik

uiteindelijk heb uitgedaagd om me recht in mijn

tegen het plafond. Vroeger was ik regelmatig bang

ogen te kijken. Ik heb geschreeuwd: ‘Wie is er hier

dat ik helemaal alleen over zou blijven. Oud en

godverdomme de baas?’. Ja, mijn nieuwe buren

alleen zijn, dat beangstigde me. Altijd heb ik

begonnen ook een beetje raar naar me te kijken

voldoende en lieve mensen om me heen gehad. Ik

maar dat heb ik getackeld door ze op oliebollen en

had een man, en nog één, vriendinnen en vrienden.

Glühwein te trakteren en zo normaal mogelijk te

Tijdens mijn laatste en hoogste manie heb ik na de

doen. Al met al ben ik inmiddels minder alleen en

crematie van mijn man veel vijanden gemaakt door

heb ik zelfs een aantal nieuwe mensen ontmoet .

vier dagen erna te vertrekken naar mijn Afrikaanse

Maar toch nog te vaak loop ik tegen de muren te

grote liefde met de bedoeling nooit meer terug te

kletsen en vertel ik ze dat ik zo bang ben om

komen.

knettergek te worden, wat dat dan ook mag zijn. Ik voel me een stuk sterker en minder bang, dat wel.

Natuurlijk kwam ik wél terug en niet zo’n klein beetje depressief ook. Ik vloog nog wat heen en

Als ik in mijn manische, knalrode autootje door de

weer maar zat uiteindelijk al best oud en heel erg

stad rij, zéker zomers met het dak er af door het

alleen te zijn.

centrum van Amsterdam met Nina Simone’s Mr.

Ik had of kreeg ruzie met iedereen, zelfs mijn liefste

Bojangles net iets te hard uit de speakers, gaat er

en beste vriendin, die ik al bijna dertig jaar ken zie

een soort trots door me heen. Niet vanwege de

ik niet meer. Bijna nog erger is dat haar dochter,

Cabrio maar omdat ik er überhaupt nog ben., alles

waar ik een soort tweede moeder voor was mij

overleefd heb. Als ik maar niet word aangehouden

mijdt als de pest. Drieëntwintig jaar geleden had ik

door de politie want bijna alle doosjes van de

haar voelen bewegen met mijn hand op haar

pilletjes die ik slik om het allemaal een beetje te

moeders buik. Mijn ouders waren boos en heel

kunnen behappen hebben een geel stickertje. Tot

verdrietig enzovoort. Ik heb gekwetst! Ik heb

nu toe heb ik geluk.

mensen vreselijk veel pijn gedaan en ze bezorgd gemaakt. Ja, tijdens mijn manie ging ik over lijken.

Vanmorgen keek ik op mijn To Do lijst en zag staan

Nu sorry zeggen is het zelfde als een bom op een

‘duizenden spatjes’ en begreep bij god niet waar

stad gooien en daarna zeggen dat het niet de

dat op sloeg. Vond het wel een mooie titel.

bedoeling was burgerslachtoffers te maken. De

19- GGZTotaal


“100 jaar geleden, had de politie blijkbaar al de handen vol aan wat zij tegenwoordig ‘verwarden’ noemen.”


GESCHIEDEINS

De GGZ in de krant van 100 jaar geleden

Honderd jaar geleden: de GGZ in de pers, februari 1915 Elke maand zoekt de redactie tussen haar oude kranten naar artikelen over de GGZ. Is er vooruitgang? Achteruitgang? Of doen we eigenlijk nog steeds hetzelfde, maar noemen we het anders? Aan de beurt is februari 1915, de Eerste Wereldoorlog is dan een half jaar aan de gang. Nederland is weliswaar neutraal, maar dat het geweld over de grenzen is losgebarsten, is natuurlijk op alle mogelijke manieren te lezen. Ook het psychische leed. Als diagnose bestaat PTSS dan nog niet, de klachten bestaan natuurlijk wel. Er wordt wel gezegd dat elke oorlog zijn eigen terminologie ervoor uitvindt en zo gebeurde dat ook in de Eerste Wereldoorlog. 
 In de nieuwe Rotterdamse Courant van 15 februari wordt daar een begin mee gemaakt. De schrijver stelt: ‘De leer der oorlogszielziekten verkeert nog in een beginstadium’. Maar hij probeert tot theorievorming te komen: ‘Zelfs de Duitse vrijwilligers bezitten niet het zo nodige aanpassingsvermogen, wat blijkt uit het hoge percentage van zielsziekten in Duits ZuidwestAfrika’. En: ‘Wij moeten verwachten dat tijdens en na de oorlog talloze psychosen in behandeling komen ten gevolge van zware letsels (….). Moeilijker in dit opzicht zijn de later in behandeling komende psychosen die aan de emoties van de oorlog zijn toe te schrijven.’ Op de dag dat die krant uitkomt gaat professor Winkler met eervol ontslag bij de Universiteit van Amsterdam, om hoofd van de net geopende Psychiatrische en Neurologische Kliniek in Utrecht te worden. Winkler is niet zomaar iemand, hij is de eerste Nederlandse hoogleraar Psychiatrie en Neurologie in Nederland. Winkler had al eerder in Utrecht gewerkt, maar was daar vertrokken omdat

hij niet de kliniek kreeg die hem was beloofd. Nu, twintig jaar later, krijgt hij die kliniek alsnog.
 Zijn vertrek uit Amsterdam gaat gepaard met een klein relletje, zo staat te lezen in het Algemeen Handelsblad van 2 februari 1915: hij was al een tijdje eerder in Utrecht begonnen en de Raad vraagt zich cynisch af of het dan wel nodig is hem te ontslaan. Immers, zonder ontslag kan hij blijkbaar ook in een andere stad werken. Maar overigens is er de nodige waardering voor de man, en wordt het eervol ontslag alsnog verleend.
 Voor liefhebbers van een tijdsbeeld: deze invloedrijke psychiater was verklaard anti-feminist en bewonderaar van de criminele antropologie van Lombroso. Of het kwam door het vertrek van Winkler uit Amsterdam of iets anders, we weten het niet. Wel weten we dat vier dagen na het eervolle ontslag van Winkler in de tram Franeker-Leeuwarden een 40jarige Amsterdammer ‘plotseling krankzinnig werd’, aldus het Nieuwsblad van Friesland van 20 februari. Hij wierp klederen en gouden sieraden buiten de tram. Gelukkig was politie-inspecteur Stienstra toevallig aanwezig en wist hem in bedwang te houden. De man werd in Leeuwarden naar het politiebureau vervoerd.
 Toen al, 100 jaar geleden, had de politie blijkbaar de handen vol aan wat zij tegenwoordig ‘verwarden’ noemen. Nog een berichtje uit het Nieuwsblad van Friesland, nu van 13 februari: “De politie te Delft maakte proces verbaal op tegen een vrouw, wegens koppelarij tussen haar 14-jarige dochter en een 30jarige werkman. Tijdens zijn verhoor werd de man krankzinnig.” Meer staat er niet.
 Tegenwoordig zou de NPO daar een hele avond mee vullen.

21- GGZTotaal


FEBRUARI 2015 ontwerp e-magazine: Ingrid Huismans Kijk voor meer informatie op onze website: www.ggztotaal.nl

Profile for GGZTotaal

Magazine GGZTotaal februari  

Uw magazine voor de hele GGZ www.ggztotaal.nl

Magazine GGZTotaal februari  

Uw magazine voor de hele GGZ www.ggztotaal.nl

Profile for ggztotaal