Page 1

Psychische mishandeling en emotionele verwaarlozing Kind in de knel


Kind in de knel In geen enkel gezin gaat het er altijd harmonieus aan toe. Ouders* worden wel eens boos op hun kind of sturen het naar de slaapkamer als het vervelend is. Soms vallen er heftige woorden. Heel gewoon, geen reden tot bezorgdheid. In sommige gezinnen blijft het echter niet bij af en toe een heftige woordenwisseling of een boze bui. Daar krijgen kinderen voortdurend van hun ouder(s) te horen dat ze niets waard zijn, worden ze afgesnauwd of uitgescholden en kunnen ze zich niet veilig voelen. Of ze krijgen nauwelijks aandacht en kunnen hun verhaal niet kwijt. In zulke gevallen worden kinderen psychisch mishandeld of emotioneel verwaarloosd. Kinderen kunnen daar ernstige psychische problemen door krijgen en zelfs voor hun leven worden beschadigd. Mensen die in hun omgeving een kind kennen dat ‘in de knel’ zit, worstelen vaak met de vraag wat ze kunnen doen om het kind te helpen. Voor deze mensen is deze brochure bedoeld.

Psychische mishandeling en emotionele verwaarlozing

Psychische mishandeling en emotionele verwaarlozing

Psychische mishandeling

2

Kinderen hebben behoefte aan waardering en steun. Als ouders hun kind altijd maar belachelijk maken, uitschelden of laten merken dat ze het niets waard vinden, is dat psychische mishandeling. Het komt ook voor dat ouders hun kind voortdurend bang maken, door bijvoorbeeld te dreigen het kind naar een tehuis te sturen of door het kind op te sluiten in een donkere kast. Of door kleine fouten overdreven zwaar te bestraffen. Onvoorspelbaar gedrag is ook een voorbeeld: ouders zijn het ene moment lief, het andere moment boos, zonder dat de reden daarvoor duidelijk is. Het kind weet dan niet wat het van de ouders kan verwachten en wordt angstig en onzeker. Sommige kinderen horen steeds van hun ouders dat ze spijt hebben dat ze ooit kinderen hebben gekregen. Er zijn ook ouders die hun kind voor zichzelf willen houden en het kind belemmeren in de omgang met leeftijdgenootjes. Ook dat beschadigt een kind.

Emotionele verwaarlozing Als een kind van de ouders nauwelijks liefde, warmte en aandacht krijgt, wordt het emotioneel verwaarloosd. Ouders tonen bijvoorbeeld geen interesse in de belevenissen of schoolverhalen van het kind, reageren bijna nooit als het om aandacht vraagt of geven het nooit eens een knuffel. Of ze doen zelden iets samen met hun kind. In sommige gezinnen lijken de kinderen goed te worden verzorgd, ze hebben veel speelgoed en dure kleren. Maar dit betekent nog niet dat er ook aandacht is voor de emotionele behoeften van de kinderen. * In deze brochure worden met ‘ouders’ ook stiefouders, pleegouders, co-ouders, verzorgers, opvoeders, etc, bedoeld. Voor de leesbaarheid is gekozen voor het woord ‘ouders’.


Psychische en lichamelijke mishandeling Vaak wordt gedacht dat een kind dat psychisch mishandeld wordt, ook lichamelijk of seksueel wordt mishandeld. Dat kán inderdaad, maar is lang niet altijd zo. Andersom geldt het vaak wél: als een kind lichamelijk of seksueel wordt mishandeld, is er vaak ook sprake van psychische mishandeling.

Moeilijk te herkennen Het is vaak niet makkelijk te zien of een kind psychisch wordt mishandeld of emotioneel verwaarloosd. Het kind zal er meestal ook niet uit zichzelf over vertellen. Jonge kinderen beseffen bovendien vaak niet dat de situatie thuis niet normaal is.

Signalen van psychische mishandeling of emotionele verwaarlozing Er zijn wel signalen waaraan te merken is of een kind het thuis moeilijk heeft. • Vooral bij hele jonge kinderen is het soms te zien aan de lichamelijke toestand van het kind. Een baby of peuter waarmee bijna nooit wordt gespeeld, kan achterzorgd uiterlijk een signaal zijn dat het kind ook emotioneel geen aandacht krijgt. Ook klachten als buikpijn en bedplassen kunnen tekenen zijn. • Als het gedrag van een kind afwijkt van het gedrag van leeftijdsgenoten, kan dat ook een reden zijn om het kind extra aandacht te geven. Als een kind onzeker, teruggetrokken of somber is en niet graag speelt met andere kinderen, kan dit een aanwijzing zijn dat er sprake is van emotionele verwaarlozing of psychische mishandeling. Soms is aan het taalgebruik van een kind te merken hoe het er thuis aan toegaat. Bijvoorbeeld als een kind veel scheldwoorden gebruikt. • Soms is aan het gedrag van de ouders iets af te lezen. Ouders die hun kind altijd afsnauwen of vernederen, doen dat vaak ook als er anderen bij zijn. En ouders die hun kind emotioneel verwaarlozen, zullen het ook in gezelschap nauwelijks aandacht geven. Het kan ook zijn dat ouders in gezelschap heel leuk met hun kind omgaan, maar daarbij onnatuurlijk overkomen.

Een veelvoorkomend probleem Jaarlijks zijn naar schatting tussen de 10.000 en 15.000 kinderen in Vlaanderen het slachtoffer van kindermishandeling. De Vertrouwenscentra Kindermishandeling (VK) hadden in 2010 zo’n 6.600 meldingen. Het grootste deel van het aantal gevallen van kindermishandeling blijft echter verborgen. Bij ongeveer één op de vier meldingen is sprake van psychische mishandeling of emotionele verwaarlozing.

Psychische mishandeling en emotionele verwaarlozing

blijven in de motorische ontwikkeling. Als een kind iets ouder is, kan een onver-

3


Achtergronden Kindermishandeling, zowel lichamelijk als psychisch, kan in allerlei gezinnen voorkomen. Sommige omstandigheden maken de kans dat het gebeurt groter dan andere:

Problemen van de ouders

Psychische mishandeling en emotionele verwaarlozing

Veruit de meeste ouders die hun kinderen psychisch mishandelen of verwaarlozen, doen dat niet doelbewust. Ze wíllen wel beter met hun kind omgaan, maar kúnnen het niet. Soms omdat ze verslaafd zijn aan alcohol, drugs of gokken. Soms omdat ze psychisch of lichamelijk ziek zijn en daardoor de behoeften van hun kind uit het oog verliezen. Ook relatieproblemen kunnen een rol spelen; ouders reageren de spanningen dan af op de kinderen. Sommige ouders weten nauwelijks hoe je met kinderen moet omgaan, omdat ze in hun eigen jeugd zelf slecht zijn behandeld. Niet alle ouders weten welk gedrag normaal is voor een kind, en wat ze wel en niet van een kind op een bepaalde leeftijd mogen en kunnen verwachten. Er zijn ook ouders die denken dat vervelend gedrag van hun kind tegen hen persoonlijk gericht is.

4

Risicokinderen Het ene kind is makkelijker dan het andere. Een ‘huilbaby’ of een extreem druk kind vraagt bijvoorbeeld veel geduld en uithoudingsvermogen van de ouders. Een ongepland kind kan het leven van de ouders zó op zijn kop zetten dat de onderlinge spanningen oplopen en uiteindelijk ontaarden in mishandeling. Ook stiefkinderen lopen een groter risico op psychische mishandeling; sommige stiefouders kunnen een kind uit een eerdere relatie van de partner moeilijk accepteren. Ook adoptiekinderen lopen een groter risico. Adoptiekinderen zijn over het algemeen zeer gewenste kinderen, maar de hoge verwachtingen van het adoptiekind kunnen in de praktijk tegenvallen.

Leefomstandigheden Slechte huisvesting, werkloosheid en financiële problemen kunnen voor grote spanningen zorgen in een gezin. Deze spanningen kunnen worden afgereageerd op de kinderen, vooral als zo’n gezin weinig praktische, morele of financiële steun krijgt.

De gevolgen Psychische mishandeling of emotionele verwaarlozing kan een kind voor het leven beschadigen. Veel mensen die er in hun kindertijd mee te maken hebben gehad kampen met angsten, faalangst, stress, grote onzekerheid, depressie en eenzaamheid. Of ze hebben het gevoel steeds afgewezen te worden en kunnen anderen maar moeilijk vertrouwen. Dergelijke psychische problemen kunnen zich boven-


dien weer uiten in lichamelijke klachten als hoofdpijn, buikpijn en misselijkheid. Veel kinderen die psychisch mishandeld zijn krijgen later problemen met het aangaan van intieme relaties. Ze zijn wantrouwend, of zó onzeker dat een gelijkwaardige relatie onmogelijk wordt. Een aantal slachtoffers wordt op veel latere leeftijd nog achtervolgd door de gebeurtenissen in hun kindertijd, in de vorm van herbelevingen, nachtmerries, angstaanvallen, somberheid, concentratie- en slaapproblemen, woede-aanvallen en huilbuien. Zij hebben daar psychische gezondheidszorg voor nodig. Een deel van deze mensen raakt zelfs (gedeeltelijk) arbeidsongeschikt. Sommige mensen die in hun jeugd psychisch zijn mishandeld of emotioneel verwaarloosd, zijn daardoor dusdanig beschadigd, dat hun gevoelens zijn afgestompt. Zichzelf verwonden is dan een manier om letterlijk te voelen dat ze nog leven. Er zijn ook slachtoffers die niet meer wíllen leven en een poging doen tot zelfdoding.

De ernst

Wat u kunt doen voor een kind in de knel Dilemma Mensen die een kind kennen dat het thuis moeilijk heeft, houden zich vaak afzijdig. Ze maken zich misschien wel zorgen, maar weten niet wat ze voor het kind kunnen doen. Of ze zijn bang zich te bemoeien met zaken waar ze niks mee te maken hebben. Het is niet iets dat u zomaar doet. U weet nooit zeker wat zich in een gezin afspeelt en wat de gevolgen zijn van de inmenging.

Kleine dingen Om iets te betekenen voor een kind in de knel is het niet direct nodig om u in de gezinssituatie te mengen. Een kind dat psychisch mishandeld of emotioneel verwaarloosd wordt, krijgt niet genoeg liefde, warmte, respect en stimulans. Het is voor zo’n kind heel waardevol om te merken dat er ook mensen zijn die wél liefdevol met hem of haar omgaan. Mensen waar het kind terecht kan, die het serieus nemen en waar het zich veilig kan voelen. Die luisteren naar schoolverhalen, tekeningen bekijken of ervoor zorgen dat hij of zij een middag onbekommerd kan spelen met leeftijdgenootjes.

Psychische mishandeling en emotionele verwaarlozing

Welk effect de psychische mishandeling of emotionele verwaarlozing heeft op het kind, hangt af van allerlei factoren. Hoe ernstiger en langduriger de mishandeling, hoe ingrijpender de gevolgen. Ook de leeftijd waarop de mishandeling begint en het karakter van het kind zijn van invloed op hoe het kind de ervaringen verwerkt. Mensen in de omgeving van het kind blijken bovendien de psychische beschadiging van het kind te kunnen beperken.

5


Tips voor wat u kunt doen • Toon belangstelling voor school, vriendjes en hobby’s • Bekijk tekeningen die het kind heeft gemaakt • Geef het kind (extra) complimentjes • Geef het kind eens een aai over de bol • Organiseer een gezellige middag, met bijvoorbeeld spelletjes, een videofilm, koekjes bakken of een bezoek aan zwembad of speeltuin • Neem het kind – met instemming van de ouders – eens mee naar de dierentuin, het strand of de film • Vraag de ouders of het kind een nachtje mag komen logeren • Nodig het kind uit om een keertje te komen eten • Lees een mooi verhaal voor

De situatie aankaarten of niet?

Psychische mishandeling en emotionele verwaarlozing

Wanneer u zich zorgen maakt om een kind in de knel, dan vraagt u zich misschien af of u met het kind of met de ouders zult gaan praten. Wat is verstandig?

6

Praten met het kind Het is zeker niet verstandig om plompverloren met het kind te praten over de situatie thuis; daar kan het kind van schrikken. Kleine kinderen beseffen niet dat de situatie thuis niet normaal is. Een kind dat dit wél weet, zal het waarschijnlijk niet toegeven. Want de meeste kinderen willen – óók als ze worden mishandeld – niets negatiefs over hun ouders zeggen of horen. Soms hebben de ouders het kind verboden om over de situatie thuis te praten. Wees u ervan bewust dat het kind waarschijnlijk bang is voor de gevolgen. Als u merkt dat het kind zich prettig voelt bij u en zichzelf is, dan kunt u eens op een heel gewone toon vragen hoe het thuis gaat. Aan de reactie van het kind merkt u vanzelf wel of het er iets over kwijt wil. Vraag niet teveel in één keer, en zeg erbij dat het altijd bij u mag komen als het iets wil vertellen. Het komt veel voor dat kinderen denken dat het aan henzelf ligt. Erkenning voor de moeilijke situatie thuis en laten weten dat het niet aan hen ligt, is dan van belang. Het kan voorkómen dat het kind negatief over zichzelf gaat denken.

Praten met de ouders Misschien wilt u meer doen voor het kind en proberen ervoor te zorgen dat de situatie thuis verbetert. Hoezeer het lot van het kind u ook aan het hart gaat, een gesprek aangaan met de ouders is een moeilijke stap. Dit is meer een taak voor professionele hulpverleners.


Stap nooit op hoge poten naar de ouders om hen eens flink de waarheid te zeggen. De kans is groot dat de ouders zullen denken dat hun kind ‘geklikt’ heeft en zullen het daar misschien voor straffen. De ouders kunnen zich aangevallen voelen en zullen hun twijfels en onzekerheden dan zeker niet uitspreken tegen iemand die ze beschuldigt. Ze zijn misschien bang om hun kind te verliezen of met de nek aangekeken te worden. Veroordeel de ouders dus niet, maar biedt ze bijvoorbeeld hulp door het kind af en toe eens op te vangen. U kunt ook de onderwijzer of huisarts van het kind over uw zorgen vertellen, of advies vragen aan of een (eventueel anonieme) melding doen bij een Vertrouwenscentrum Kindermishandeling, www.kindermishandeling.org. Hieronder staan nog meer instanties die u van dienst kunnen zijn.

Andere nuttige organisaties zijn: • Kinder- en jongerentelefoon. Tel. 102 (van 16u00 tot 22u00) (gratis en anoniem) – www.kjt.org – brievenbus@kjt.org • Vertrouwenscentrum kindermishandeling – www.kindermishandeling.org Antwerpen: tel. 03 230 41 90 – info@vkantwerpen.be en www.vkantwerpen.be Limburg: tel. 011 27 46 72 – info@vklimburg.be Oost-Vlaanderen: tel. 09 216 73 30 – info@vkgent.be Vlaams-Brabant: tel. 016 30 17 30 – info@vkvlaamsbrabant.be en www.kindermishandelingleuven.be West-Vlaanderen: tel. 0800 97 0 79 – info@vertrouwenscentrumwvl.be

Meer lezen • Verloren jeugd – Gewonnen geluk. Het Verhaal van Elke Vanelderen. T. De Smet & E. Vanelderen, 2011. Linkeroever uitgevers, Antwerpen, € 14,95. ISBN 978-90572-0405-0. • Blijf van me af. Over seksueel misbruik bij jongens (vanaf 5 jaar). M. Delfos, 2007. Niño, Amsterdam, € 12,50. ISBN 978-90-755-6452-5. • Blijf van me af. Over seksueel misbruik bij meisjes (6 tot 12 jaar). M. Delfos, 2007. Niño, Amsterdam, € 12,50. ISBN 978-90-856-0531-7. • Sanne. Over mishandeling en negatief zelfbeeld. (vanaf 5 jaar). M. Delfos, 20037. Niño, Amsterdam, € 12,50. ISBN 978-90-7745-501-2. • Niemandskinderen. De gevolgen en verwerking van een onveilige jeugd.

Psychische mishandeling en emotionele verwaarlozing

Brussel: tel. 02 477 60 60 – kindinnood@uzbrussel.be en www.kindinnood.be

C. Roodvoets, 2010. Aramith, Haarlem. € 15,95. ISBN 978-90- 6963-930-7.

7 Deze boeken zijn verkrijgbaar bij de VVGG.


• Het verhaal van Joris Joris (48): “Ik werd thuis genegeerd. Mijn ouders vonden me lastig. Ze stuurden me vaak naar mijn kamer of legden me met een snauw het zwijgen op. Er was totaal geen aandacht, warmte en veiligheid. Mijn ouders waren allebei 45 jaar toen ik werd geboren. Een ongewenst nakomertje was ik. Ik heb altijd het gevoel gehad dat ik er niet hoorde te zijn. Het gezin van een vriendje uit de buurt is mijn redding geweest. Zijn moeder was dol op kinderen. Ze vroeg me hoe het ging en zorgde voor thee en koekjes. Fijn, maar ook pijnlijk, want daardoor wist ik extra goed wat ik thuis miste. Zij wisten wel hoe het er bij mij thuis aan toe ging. Iedereen in de buurt wist dat mijn vader een driftkop was, want het ging er vaak hardhandig aan toe, met veel lawaai. Ik zal ook wel vaak blauwe plekken hebben gehad. Om aan de sfeer thuis te ontsnappen, was ik vaak bij mijn vriendje thuis. Zijn moeder heeft zelfs overwogen mij te adopteren. Ik weet niet eens of dat had gekund, maar haar man vond het niet goed. Toch heeft haar voornemen veel voor me betekend: het gaf me het gevoel dat iemand me de moeite waard vond. Ik ben getrouwd geweest en heb relaties gehad. Maar relaties hielden nooit lang

Psychische mishandeling en emotionele verwaarlozing

stand en ik weet zeker dat dat door mijn jeugd komt. Diep van binnen heb ik nog steeds het gevoel dat ik er niet hoor te zijn. Door therapie ben ik gelukkig op het ‘recht pad’ gebleven en ben ik bijvoorbeeld niet crimineel of verslaafd geraakt. Zelf heb ik ook kinderen. Ze zeggen vaak tegen me dat ik de moeite waard ben.

Schriftelijke informatie van het Fonds Psychische Gezondheid Deze brochure van het Fonds Psychische Gezondheid is geschreven in samenwerking met ggz-professionals, patiënten- en familieorganisaties. De brochure maakt deel uit van een reeks over psychische aandoeningen. De voor Vlaanderen aangepaste versie wordt verspreid door de Vlaamse Vereniging voor Geestelijke Gezondheid. Meer informatie: VVGG, Tenderstraat 14, 9000 Gent, tel. 09 221 44 34, info@vvgg.be

© Fonds Psychische Gezondheid, Amersfoort, juli 2012

8

Psychische mishandeling en emotionele verwaarlozing.  

Kind in de knel

Advertisement