20240705 HW-80 jaar Vrijheid-Magazine-WCAG (1) (1)

80 jaar vrijheid Herdenk en vier met ons mee

In dit magazine o.a.: Interview met de kinderburgemeester en zijn overgrootvader | Dubbele moord in Mijnsheerenland | Dijken onder vuur | Programma gezamenlijke herdenking: 4 mei | Bevrijdingsoptocht: 5 mei

in de Hoeksche Waard

Inhoud 04 Interview met de kinderburgemeester en zijn overgrootvader Seppe zorgt dat het verhaal van zijn overgrootvader Korstiaan niet wordt vergeten.

06 Dubbele moord in Mijnsheerenland

20 Interview met Leen van der Burg

36 Interview met Willem van der Wulp

“Triest dat het antisemitisme weer opleeft, de mens heeft weinig geleerd.”

“Na de oorlog was er veel schaarste en alles ging op de bon. We gingen langs de deuren met de broodkar.

Geen bon betekende geen brood.”

22 Groene voertuigen geven de wederopbouw een militair tintje Nadat de geallieerden waren vertrokken, bleek een deel van de vrachtwagens achter te blijven in Europa. Ook door de Hoeksche Waard reden na de oorlog verschillende militaire voertuigen.

Daders van gruweldaden en moorden blijken nooit gepakt.

14 Kinderen verzetsheld Nonner bezoeken de straat die naar hem is vernoemd “Oudejaarsavond 1944 was hij voor het laatst thuis.”

18 De boeren in de Hoeksche Waard Boeren toonden na de oorlog steeds weer veerkracht. De agrarische sector bleef stevig verankerd in de Hoeksche klei.

Duitsers bleef Aart Smits werd door de Duitsers opgeroepen om in Duitsland in de oorlogsindustrie te gaan werken.

Hij voelde daar niks voor en hij dook onder. Dat ging heel lang goed, totdat hij op zekere dag werd verraden door een NSB’er…

24 Interview met Ab Brandenburg Schoonzoon van verzetsman Korteweg gaf vanuit de kerken de

16 Interview met veteranen Johan Baars en Marcel de Kreek “Kleur uniform of rang maakt niet uit. Veteranen zijn verbonden als kameraden."

38 Hoe Aart uit handen van de

40

relatie met Duitsland vorm.

Kunstenares ontwierp monument ter gelegenheid van 40 jaar bevrijding.

28 Interview met Loes Gouweloos “Verenigingen zijn de zuurstof van een samenleving.”

46 Interview met Arie den Hartog “Zo’n koude douche als ik bij de terugkeer had gekregen, gun je niemand.”

31 Geef elk slachtoffer een eigen gezicht Nieuwe website met alle oorlogsslachtoffers in de Hoeksche Waard.

I nterview met Ingrid Kruit

48 Interview met 4 generaties Mourits

32 Interview met Wim van Dam

“De verhalen gaan door. We mogen ze nooit vergeten.”

“De Duitsers dreigden ons huis in brand te steken als mijn vader niet kwam opdagen.”

En verder: 12 Anne Frankboom

56 Zo vierde de Hoeksche Waard de vrijheid in 1945 en 1955

13 Een ruw verstoorde overtocht

58 Oorlogsverhalen van toen krijgen inhoud in het heden

26 Als de dijken onder vuur liggen

60 Extra verdedigingswerken op het eiland moesten

27 Asperges in de Hoeksche Waard 30 Doorzonwoning, gedicht van de Dichter van de

de vesting Holland versterken 62 Opdat wij nooit vergeten 64 ’t Wordt beter, gedicht van J.A. Hordijk (1896 - 1979)

Hoeksche Waard 33 Podcast: Het Eiland en de Oorlog

65 Korte documentaire over strijd, veerkracht en verbinding

34 Leden Koninklijk Huis in de Hoeksche Waard

66 Canadese bevrijder op bezoek

39 Terug naar Kassel

68

42 Laagvliegen is overleven

70 Het verhaal van een joodse tiener in het getto van Warschau

44

71 Hoeksche Waard herdenkt

Doorzettingsvermogen bij ondernemers na de oorlog

47 Nieuw boek: Gewone jongens in zeer ongewone omstandigheden

Fototentoonstelling wederopbouw en ontwikkeling

72 Dorpsvlaggen en 80 historische voertuigen in grote optocht door Hoeksche Waard

50 Tot lang na de oorlog waren schaarse artikelen op de bon

74 Kaart Bevrijdingsoptocht

52 Bevrijdingslied maakt indruk 54 Windmolens verloren na de oorlog steeds meer hun eigenlijke functie

80 jaar vrijheid

Met achter in dit magazine de agenda voor het herdenken en vieren van 80 jaar vrijheid

in de Hoeksche Waard

Colofon Het magazine 80 jaar vrijheid is in 2025 uitgegeven door de gemeente Hoeksche Waard.

Aan het magazine hebben

Voorwoord

80 jaar vrijheid

meegewerkt:

Op 10 mei 1940 vielen de Duitsers onder leiding van Hitler Nederland binnen.

Hoofd- en eindredactie

Om snelle overgave af te dwingen bombardeerden de Duitsers Rotterdam. Tot in de

Henk van Dijk, Renata van Katwijk

wijde omtrek, en ook de Hoeksche Waard, werd dit bombardement waargenomen.

De gevolgen waren verschrikkelijk, de effecten schrikbarend.

Redactie Arco van der Ree, Arjan van der

Vijf jaar lang leefden de Nederlanders onder het juk van de Duitse invasiemacht

Hoek, Christian Quist, Conno

en NSB’ers1. Hoewel het leven aanvankelijk zijn gewone gang leek te gaan, werden

Bochoven, Cynthia van der Waal,

de gevolgen van oorlog en Duitse maatregelen steeds merkbaarder. Er werden

Joke Waltmans, Rook Belder,

beperkingen opgelegd aan Joodse inwoners, vervolgens werden ze in kampen gezet

Rosanne Burggraaf, Laura

en getransporteerd, met een noodlottige afloop voor velen. Ook werd er genocide

Droogendijk

gepleegd op Roma en Sinti. Ieder verzet vanuit de samenleving werd wreed gesmoord.

Mannen en jongens werden gedwongen in het buitenland te werken voor de Duitsers.

Voorwoord

Voor inwoners werd het leven in Nederland steeds moeilijker.

burgemeester Erik van Heijningen, wethouder Miranda den Tuinder

De vreugde was groot toen het land op 5 mei 1945 officieel bevrijd werd verklaard!

Na de invasie van de geallieerden in Normandië op D-day (6 juni 1944) had het nog

Dichtwerk

bijna een jaar veel strijd gekost voordat heel Nederland bevrijd was.

Johannes Adrianus Hordijk, Liesbeth Goedbloed, Marieke

Toch was er niet alleen feestvreugde. Velen hadden geliefden verloren of verkeerden

de Vries, Wim de Vries

in onzekerheid over hun lot. En zelfs kort voor en na 5 mei ’45 vonden er nog verschrikkelijke gebeurtenissen plaats met doden en gewonden als gevolg. Het artikel

Fotografie

in dit magazine over de dubbele moord in Mijnsheerenland is hiervan een aangrijpend

Heijblom Fotografie, Casper

voorbeeld.

Streefkerk, Hans Boutkan, historische verenigingen, Oranje-

Het leven ging na de oorlog verder. Het land moest

en dorpsverenigingen, Koninklijke

weer opgebouwd worden. Met inzet en hulp uit

Luchtmacht, Qphoto, Valérie van

het buitenland heeft Nederland zich ontwikkeld.

der Hoek, Museum Hoeksche

Tachtig jaar later zijn we een modern en welvarend

Waard.

land. Ook aan de wederopbouw en ontwikkeling van de Hoeksche Waard besteedt dit magazine veel aandacht.

Illustraties

Maar de oorlog heeft zijn sporen nagelaten,

Schot Marketing & Communicatie,

tot en met de huidige generatie.

Studio Rood Gras

Dit magazine heeft 80 pagina’s met verhalen Vormgeving

uit de Hoeksche Waard. Deze verhalen zijn

Nilsson Agency

bedoeld om nooit te vergeten. Om dankbaar te zijn. En om de vrijheid te koesteren.

Drukwerk Van Driel Grafisch

F.D. van Heijningen Contactadres

Burgemeester

80jaarvrijheid@gemeentehw.nl

Gemeente Hoeksche Waard

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van gemeente Hoeksche Waard.

1 NSB: Nationaal Socialistische Beweging.

De aanhangers daarvan werkten uit overtuiging voor de Duitse invasiemacht.

80 jaar vrijheid

in de Hoeksche Waard

Seppe zorgt dat het verhaal van zijn overgrootvader Korstiaan niet vergeten wordt (Foto: Heijblom Fotografie)

Korstiaan van der Bijl is van de laatste

Korstiaan is geboren en getogen in

Verhalen mogen niet verloren gaan

generatie die zijn ervaringen met de

Puttershoek. Op Koningsdag wordt hij

De twee zien en spreken elkaar

Tweede Wereldoorlog kan delen met

101 jaar. Hij staat positief in het leven

regelmatig. Seppe woont in de buurt en

de kinderen van nu. Maar hij loopt daar

en woont met wat hulp en de liefdevolle

gaat vaak met zijn moeder en zusje op

liever niet mee te koop. Hij was 16 toen

verzorging van zijn familie nog zelfstandig.

bezoek. Ze delen de passie voor voetbal.

de oorlog uitbrak. Zijn achterkleinzoon

Hij rijdt auto en tuft op zijn scooter door

Korstiaan heeft 4 kinderen, 10 klein-

Seppe Rijnberk (11 jaar) kan zich bijna

de Hoeksche Waard om ergens een kopje

kinderen en 10 achterkleinkinderen.

niet voorstellen hoe het was. Wanneer

koffie te gaan drinken, met een appel-

Hij hoort graag hoe het met iedereen

zijn overgrootvader iets over die

punt erbij. Hij wil in het harnas sterven.

is. Zeker nu Seppe sinds kort de kinder-

periode vertelt, hangt hij aan zijn lippen.

“Je schiet er niets mee op om je kop te

burgemeester van de Hoeksche Waard is.

“Het gaat zo veel meer leven, dan als

laten hangen.”

Seppe op zijn beurt is benieuwd naar de

bijvoorbeeld op school een boek wordt voorgelezen.”

80 jaar vrijheid

verhalen van zijn overgrootopa.

“Ik heb de hele wereld en mijn dorp erg zien veranderen”, vertelt hij, terugkijkend

Hele andere tijden dan nu

op zijn leven. Naast hem zittend in de

Het waren hele andere tijden dan nu.

knusse woonkamer probeert Seppe zich

Korstiaan: “We waren thuis met 3 jongens.

daar een voorstelling van te maken:

Ik ben de jongste. Mijn broers en ik gingen

“U heeft de eeuw meegemaakt waarin

in dezelfde teil in bad en werden met

van alles werd uitgevonden: de auto,

groene zeep geborsteld. Na de lagere

telefoon, wasmachine, het bad.”

school begon ik gelijk met werken bij ome

in de Hoeksche Waard

Arie. “We plukten spruiten en brachten die

kelders. De ondergrondse waarschuwde

Met gevaar voor eigen leven

met paard en wagen rond. Daarna heb ik

ons als ze dachten dat er een razzia

Hij maakte de gekste dingen mee.

12 jaar gewerkt bij scheepswerf Van der

aankwam. Ze zochten naar mannen om

Zo moest hij eens een boot helpen lossen,

Sluis en vervolgens 40 jaar bij de suiker-

in Duitsland of ergens anders te werk

waarin munitie van de Duitsers lag.

fabriek.” Bij beide organisaties was hij

te stellen. Dan voeren we weg over de

“Eén Duitser bewaakte of alles goed ging.

ook actief als bedrijfsbrandweerman.

Oude Maas, om in de griend te schuilen.

Zodra hij wegliep, lieten wij pakjes met

Daar sliepen we soms 2 nachten. Als de

geweren in het water zakken. Die kwam

Bij de scheepswerf verdiende Korstiaan

oude moeder van de scheepswerf wist

de ondergrondse dan ’s nachts met een

een rijksdaalder in de week en moest hij

dat het weer veilig was, hing ze een wit

roeibootje ophalen. We speelden met

ook nog op de zaterdagmorgen werken.

laken uit het raam. Dan wisten we dat we

de dood. Ook als we voor onze moeder

Seppe vraagt belangstellend wat hij

konden terugkomen.”

zout gingen halen aan de overkant van

daarvoor kon kopen. “Je betaalde 10 cent

het water. De rivier was zwaar bewaakt.

voor een pakje shag, 2 cent voor een ei of

Doordat hij op de lagere school

Als ze je pakten, kon je dat met de dood

een krop sla en een kilo spinazie kostte

tuberculose had opgelopen, werd hij

bekopen.”

7 cent. Je kon niet elke dag douchen of

niet opgeroepen als militair. “De dokter

een schone broek aan, maar ik ben er niet

schreef een briefje. Ik hoefde daardoor

Kostbare vrijheid

minder oud om geworden.”

niet naar Duitsland. Mijn ene broer had

Voor de geschiedenis vindt Korstiaan

minder geluk. Die moest oorlogsschepen

het belangrijk dat we de verhalen blijven

Het gezin woonde in een dijkhuis aan de

lassen en repareren in Wilhelmshaven.

delen. Ook al is hij bang dat er een tijd

Blaaksedijk toen de Tweede Wereldoorlog

Mijn ouders vonden dat verschrikkelijk

komt dat er niet meer wordt herdacht.

uitbrak. “We wisten niet gelijk wat er aan

en stuurden hem bruine bonen en

“Oorlog is ellende. Totaal nutteloos.

de hand was. Daar kwamen we pas na een

pakjes sigaretten.”

Duizenden mensen gaan dood, soms jonge

paar dagen achter. Bijna niemand had toen

mensen van een jaar of 18 à 20. Kijk maar

een radio of telefoon. Ja, de burgemeester

Suiker ruilen voor wat anders

naar Oekraïne of de Gazastrook. Het is

en dokter natuurlijk wel. We hoorden

“Ons huis werd op een gegeven moment

toch verschrikkelijk... Los het op! Ik hoop

een hoop geronk. Dat waren Duitse

gevorderd door de Duitsers. Ik ken hun

dat we in Nederland altijd vrij blijven en

parachutistenkisten die laag overvlogen,

namen nog steeds. Je moest wel mee-

ons bewust blijven van hoe waardevol,

zodat ze niet op de radar kwamen.”

werken, anders werd je uit huis gezet.

maar vooral hoe kostbaar vrijheid is.”

Mijn moeder maakte melksoep voor ze, Bombardement Rotterdam

pap van bloem met een beetje suiker erin.

Ieder jaar is de oorlog verder weg

Vanaf het bordes van zijn ouderlijk

Je kunt je er geen voorstelling van maken,

Seppe is blij dat zijn overgrootvader zo

huis konden ze op 14 mei 1940 het

hoe het toen was. Toen de suikerfabriek

levendig kan vertellen hoe hij de Tweede

bombardement van Rotterdam zien.

moest sluiten, bracht mijn oudste broer

Wereldoorlog heeft beleefd. Elk jaar is er

Hemelsbreed woonden ze er een

zakken van 50 kilo aan huis. Hij nam er

bij Seppe thuis op 4 mei aandacht voor de

kilometer of 12 vandaan. “Het was

ook één voor ons mee. De portier kon hem

dodenherdenking. Dan wordt stilgestaan

allemaal weiland. Je kon de bommen zien

niet tegenhouden; hij was beresterk.

bij wat er toen is gebeurd en bij de

vallen en hoorde de ontploffingen. Later

Met suiker kon je wat ruilen met

mensen die voor ons gevochten hebben.

heb ik gezien hoe een Engelse nachtjager

andere mensen.”

“Misschien denken andere kinderen

met een Duits vliegtuig in gevecht

wat minder diep na over vrijheid. Mijn

kwam boven de Barendrechtse brug.

Ondanks de oorlog heeft hij een goede en

overgrootvader en mensen van zijn leeftijd

Soms sprongen bemanningsleden van

leuke jeugd gehad. “Als jonge kerel beleef

hebben veel meegemaakt. Ieder jaar is de

aangeschoten Engelse bommenwerpers

je dingen heel anders. We waren eigenwijs

oorlog weer iets verder weg en straks is

uit hun toestel. Die kwamen dan

en eigengereid. We klommen in bomen

hij er niet meer. Ik doe mijn best om zijn

midden in de Vliet terecht en werden

en schoten meerkoetjes dood om op te

verhaal levend te houden.”

gevangengenomen. Dat soort dingen

eten. Wie niet sterk is, moet slim zijn. We

vergeet je nooit. Die staan op je net-

raapten op onze klompen, gewapend met

vlies gebrand.”

een bonenstaak en een plank, eieren in het overgestroomde gebied. Ook herinner ik

Schuilen in de griend

me dat een van de ingekwartierde Duitsers

Tijdens de oorlogsjaren bleef de jonge

voor mijn verjaardag een haas neerschoot.

Korstiaan op de scheepswerf werken.

Uit V1’s haalde ik een koperdraadje voor

“We legden in het gemeentehuis van

mijn kapotte fietslamp. Levensgevaarlijk

Puttershoek aan het Schouteneinde

natuurlijk! Zo’n neergestorte ‘vliegende

staalplaten op de vloer, voor de schuil-

bom’ kon zo ontploffen.”

Tekst: Renata van Katwijk

80 jaar vrijheid

in de Hoeksche Waard

Dubbele moord in Mijnsheerenland “We weten alles al over de Tweede Wereldoorlog”, hoor je wel eens zeggen. Niets is echter minder waar. Nog steeds wordt overal ter wereld nieuwe informatie gevonden, die soms tot ontdekkingen en nieuwe inzichten leidt. Op de avond van 4 mei 1945, kort na de capitulatie van het Duitse leger, werden 2 inwoners van de Hoeksche Waard in Mijnsheerenland vermoord. Nu, 80 jaar later, is door de vondst van onbekend archiefmateriaal eindelijk bekend welke groep Duitsers verantwoordelijk was voor het geweld in Mijnsheerenland, en wie de moordenaars zijn van de toen 20-jarige Johannis van Aken en 32-jarige

Jacob van Etten

Jacob van Etten.

Dat Duitse soldaten op de avond van

in 1944 gevochten in Normandië, leed daar

en enkele vrienden van Bernhard

4 mei 1945 in Mijnsheerenland 2 mensen

zware verliezen, en vocht daarna tegen de

aanwezig, onder wie een Gefreiter die

vermoordden was al langere tijd bekend.

geallieerden in België en Noord-Brabant.

piano kon spelen. Ook was ‘buurman’

In Het verzet in de Hoeksche Waard

Delen van de divisie kwamen terecht op

Stabsfeldwebel Knuppel aanwezig, die tot

(2 druk 1990) schreef Simon M. Brand

de Zuid-Hollandse eilanden, waaronder

een infanterie-eenheid behoorde, en die

hierover het volgende: “Er was altijd

de Hoeksche Waard.

was ondergebracht in het naastgelegen

e

nog een groep mensen aanwezig die dat

pand aan de Hoflaan 6. Een van de Duitse

komende grootse moment met geheel

De groep parachutisten die zich in Mijns-

parachutisten haalde rond 21.00 uur de

andere gevoelens beleefde: de Duitsers.

heerenland in het huis van de gemeente-

19-jarige Nederlandse Annie Vermaat

Velen onder hen waren hels, gekrenkt door

secretaris vestigden bestond uit slechts

op, om voor de parachutisten te koken

de nederlaag en geschonden in aanzien

enkele mannen. Hun commandant was

en schoon te maken. Annie woonde in de

en macht. Ze konden het niet verkroppen

Feldwebel Arthur Phatswald, een man

Schoolstraat (nu Julianastraat), en was een

en waren uitgelaten en agressief.

met donker haar en donkere ogen die met

kennis van enkele Duitse soldaten omdat

Die agressiviteit kostte twee verzetsmensen,

één been kreupel liep. De parachutisten

zij weleens de post langsbracht. Door haar

leden van de N.B.S., een dag voor de

waren fanatieke nazi’s, door meerdere

aanwezigheid in het huis aan de Hoflaan 8

bevrijding het leven. Jacob van Etten en

personen aangeduid als ‘Hitlerianen’.

zou Annie een belangrijke getuige worden

Joh. M. van Aken werden door balorige

Toen vliegtuigen in het kader van de

in het onderzoek naar de moord op Van

S.S.-ers in Mijnsheerenland doodgeschoten.”

voedseldroppings over het huis van de

Aken en Van Etten.

Wat is er op die avond in Mijnsheerenland

gemeentesecretaris vlogen, schoten de

gebeurd? Wie waren die S.S.-ers? Wat was

parachutisten vanuit de woning op de

De avond van 4 mei 1945

het motief om Van Aken en Van Etten

vliegtuigen. Volgens politieagent Jacob

Johannis Martinus van Aken was een

te vermoorden?

Jan Willem Bijl van Mijnsheerenland hing

20-jarige man uit Heinenoord. In 1943

het verblijf van de Duitse parachutisten in

dook hij in Utrecht onder om zich te

Duitse troepen in Mijnsheerenland

Mijnsheerenland van roven aan elkaar.

onttrekken aan verplichte tewerkstelling

Kort na Pasen 1945 werd het huis van

Ze drongen regelmatig woningen binnen

in Duitsland. Later verhuisde hij naar een

Gerrit Sterk, gemeentesecretaris van

en namen allerlei levensmiddelen mee.

onderduikadres in Oud-Beijerland. Het

Mijnsheerenland, door het Duitse leger

huis waar hij was ondergedoken moest in

gevorderd. Eerst gebruikte een Duitse

Belangrijke getuige

het voorjaar van 1945 ontruimd worden,

generaal het huis aan de Hoflaan 8 als

Op de avond van 4 mei 1945 vierden de

omdat er Duitsers ingekwartierd zouden

zijn commandopost. Nadat deze vertrok

Duitse parachutisten aan de Hoflaan 8 een

worden. De laatste maanden van de oorlog

naar Ridderkerk werd het huis in gebruik

afscheidsfeest omdat ze verplaatst zouden

bracht hij daarom door in het ouderlijk

genomen door Duitse parachutisten van

worden naar Ridderkerk. Naast Feldwebel

huis op de Blaaksedijk Oost 67. Daar hield

de Luftwaffe, zogenoemde Fallschirm-

Phatswald waren Oberfeldwebel Reimann,

hij zich tot 4 mei verborgen. Na op de

jäger. Deze behoorden tot het 6. Fallschirm-

Fähnrich Ted Kamps, Unteroffizier

radio het nieuws over de capitulatie van

pionierbataillon, een onderdeel van de

Hans Kaminsky, Gefreiter Wolfgang

het Duitse leger in Nederland te hebben

6. Fallschirmjäger-Division. Deze divisie had

Bernhard, Gefreiter Werner Schorcht

gehoord, vertrok Van Aken ’s avonds rond

80 jaar vrijheid

in de Hoeksche Waard

Huis aan de Hof laan 8 te Mijnsheerenland, dat diende als onderkomen voor soldaten van de 6 e Fallschirmjäger-Division en waar Johannis van Aken werd ondervraagd.

Achterzijde van de garage naast het huis Hof laan 8 te Mijnsheerenland. In deze garage zijn Johannis van Aken en (mogelijk ook) Jacob van Etten vermoord.

22.00 uur op de fiets naar Westmaas om

vervolgens stemmen op de gang, waarna

pistool een klap in het gezicht gaf.

zijn vriendin te bezoeken.

zij vanuit de keuken in de gang keek en

De Nederlandse vrouw vroeg aan

daar tussen een groep Duitse soldaten

Kamps of hij Van Aken wilde vrijlaten,

Jacob (Jaap) van Etten uit Westmaas

Johannis van Aken zag staan. De Duitse

maar Kamps was van mening dat Van

was 32 jaar oud, en woonde met zijn

soldaten waren volgens Vermaat met

Aken een ‘Terrorist’ (Duitse aanduiding

hoogzwangere vrouw en 1-jarige

Van Aken in gesprek over het feit dat

voor verzetsstrijder) was. Kamps sloot

dochtertje tijdelijk op de Blaaksedijk

hij na spertijd over straat was gegaan.

vervolgens Van Aken op in de garage bij

Oost 207. Op de avond van 4 mei lagen

Van Aken probeerde duidelijk te maken

het huis. Na een tijdje terug in het huis

Van Etten en zijn vrouw al op bed, toen

dat het inmiddels vrede was. De Duitsers

te zijn geweest ging Kamps samen met

de buren hen op de hoogte brachten van

geloofden hem niet en haalden, waar-

een andere Duitse soldaat terug naar de

de bevrijding. Van Etten was lid van de

schijnlijk om een spraakverwarring uit te

garage om Van Aken te verhoren. Korte

Binnenlandse Strijdkrachten (B.S.) en ging

sluiten, Vermaat uit de keuken naar de

tijd later keerden zij weer in de woning

daarom naar Mijnsheerenland om zich te

gang. Vermaat fungeerde vervolgens als

terug. Vermaat hoorde kort hierop

melden bij zijn commandant, M.A. Kokke.

tolk en vertaalde de uitspraken van

Duitse soldaten tegen elkaar zeggen

Van Aken, die wederom verklaarde dat

dat Kamps in de garage Van Aken had

het vrede was.

doodgeschoten. Ze besloot persoonlijk

Vrede

aan Kamps te vragen of hij Van Aken

Zowel Van Aken als Van Etten zouden die avond in Mijnsheerenland op noodlottige

Getrokken wapen

had doodgeschoten, waarop de Duitser

wijze in aanraking komen met daar aan-

Hierna moest Annie Vermaat weer richting

bevestigend antwoordde. Later op de

wezige Duitse troepen. Hoe dit exact is

de keuken, maar kort daarna werd zij weer

avond besloot Vermaat aan Kamps te

gebeurd blijft onduidelijk, de verschillende

meegenomen naar een kamer waar Van

vragen waarom zo’n jonge man als Van

bronnen spreken elkaar tegen. Vast staat

Aken nu ook was. Van Aken zei weer dat

Aken gedood moest worden. Hierop

echter dat het huis aan de Hoflaan 8

het vrede was, en dat hij op weg was naar

antwoordde Kamps dat hij zelf ook jong

in Mijnsheerenland een belangrijke rol

zijn vriendin in Westmaas. Inmiddels stond

was en wilde leven. Bovendien was hij

speelde in de gebeurtenissen. Annie

Ted Kamps met getrokken wapen voor Van

ervan overtuigd dat Van Aken een

Vermaat verklaarde dat zij, na enige tijd in

Aken. Van Aken zei tegen Kamps nogmaals

terrorist was.

de keuken te hebben gewerkt, lawaai en

dat het vrede was, waarna Kamps zei

schoten op straat hoorde. Ook hoorde zij

dat hij loog en hem met de kolf van zijn

lees verder

80 jaar vrijheid

in de Hoeksche Waard

Trots Kamps heeft dus 3 keer, en aan 2 verschillende personen, verklaard degene te zijn geweest die Van Aken heeft doodgeschoten. Dat hij openlijk verklaarde de moordenaar te zijn is wellicht te verklaren doordat hij er trots op was.

Vermaat verklaarde in 1948 over Kamps: “Toen hij terugkwam uit de garage waar hij zojuist Van Aken had doodgeschoten, toonde hij aan zijn kameraden zijn laarzen, waarvan de hak en zool losgetrapt was. Hij liet blijken dat hij zijn slachtoffer de nodige schoppen had gegeven en wel zodanig dat zijn laarzen daardoor kapotgetrapt waren, dit toonde hij met een zekere trots aan zijn kameraden. Hij vertelde hun ook dat Duitse soldaten, waarschijnlijk van de 6. Fallschirmjäger-Division, op weg naar een wapendepot in Soest waar zij door Britse soldaten ontwapend zullen worden.

hij Van Aken gedood had met een schot door zijn slaap.” De lijkschouw van dokter Kwint uit Westmaas van 1 dag later gaf

Veel lawaai

verschillende malen herhaald. Uit het een

aan dat Van Aken 2 schotwonden bezat,

Het verloop van de gebeurtenissen

en ander maakten wij op, dat die mannen

1 bij het linkeroor en 1 in het achterhoofd.

rond Van Etten is een stuk onduidelijker.

zodanig mishandeld waren, dat zij niet meer

Het door Kamps vertelde schot door de

Vermaat verklaarde na de oorlog Van

lopen konden.” Het is goed mogelijk dat

slaap lijkt dus grootspraak te zijn geweest

Etten niet in het huis gezien te hebben.

de genoemde mannen Van Aken en Van

om indruk te maken op zijn kameraden,

Ze verklaarde wel zijn naam samen

Etten zijn geweest. Dit zou betekenen dat

maar dat Kamps zijn slachtoffer een

met de naam van Van Aken gehoord te

zij door Duitse soldaten tegelijkertijd naar

verschrikkelijk levenseinde heeft bezorgd

hebben op het moment dat Van Aken

het huis aan de Hoflaan 8 zijn gebracht.

staat vast. De Nederlandse politieagent

in het huis van de gemeentesecretaris

Bijl die bij de lijkschouw aanwezig was

was. Hieruit kunnen we afleiden dat Van

Ted Kamps

vermeldde namelijk dat bij zowel Van Aken

Etten op dat moment al was opgepakt

Na van de gebeurtenissen op de

als Van Etten ‘handen en gelaat bedekt

en mogelijk al was opgesloten in de

vorige avond te hebben vernomen,

waren met blauwe plekken’.

garage, of zelfs al was gedood. Vermaat

ging op de ochtend van 5 mei 1945 de

verklaarde in 1948: “Van Jacob van Etten

Mijnsheerenlandse politieman Jacob

Grote mond

weet ik niets af, op welke manier die is

Jan Willem Bijl op onderzoek uit. Bij het

Volgens Vermaat was Ted Kamps de

doodgeschoten, want dat is op straat

huis aan de Hoflaan 8 werd hij te woord

dominante factor in de groep Duitse

gebeurd. Volgens zeggen van een Duitser

gestaan door Ted Kamps en vroeg hij naar

soldaten, ondanks dat hij niet de hoogste

was hij doodgeschoten door een der

de gebeurtenissen van de vorige avond.

in rang was: “Ted Kamps had door zijn grote

posten, omdat hij niet wilde halthouden.”

Kamps verklaarde dat ze de vorige avond

mond en zijn brutaal optreden feitelijk de

Leendert de Jong Jr. woonde ten tijde

2 mannen hadden aangehouden die zich

leiding over die groep militairen, zij kenden

van de gebeurtenissen schuin tegenover

illegaal op straat bevonden. Omdat Van

hem schijnbaar goed en waren enigszins

het huis van de gemeentesecretaris, op

Aken een koppelriem droeg met een

bang van hem. Zelfs Phatswald had ontzag

Hoflaan 7. De Jong verklaarde over de

Engelse tekst was Kamps overtuigd dat

voor Ted Kamps en sprak hem niet tegen.”

bewuste avond: “Op de avond van de 4de

Van Aken een terrorist was. Van Etten

Een andere uitspraak van Kamps geeft aan

Mei 1945 omstreeks 22.30 uur (wij lagen

had volgens Kamps ‘Leve Engeland’

dat hij wel over enige zelfkennis beschikte.

al op bed) hoorde ik op de weg veel lawaai.

geroepen en deed vervolgens een poging

Nadat enkele soldaten terugkwamen van

Er werd veel geschreeuwd en geschoten

om te vluchten. Kamps verklaarde aan

het beëindigen van de feestvreugde in

en wel zodanig dat wij uit bed gegaan

Bijl dat hij degene was geweest die Van

het dorp, zei Kamps tegen hen dat er die

zijn en door het raampje van de voordeur

Aken had doodgeschoten. Hierna wilde

avond meer doden waren gevallen als

keken. Het was echter zeer donker en

Bijl vragen of Kamps ook Van Etten had

hijzelf mee was gegaan.

konden niets anders zien dan wat licht dat

doodgeschoten. Hij kreeg daarvoor alleen

heen en weer bewogen werd. We hoorden

geen kans omdat hij naar zijn zeggen “door

De naoorlogse jacht op Ted Kamps

lopen over het grind en hoorden mannen

de Duitsers op een onbeschofte manier de

In oktober 1945 verzocht de procureur-

roepen: “Ik kan niet meer lopen!”, dit werd

straat opgewerkt werd”.

fiscaal van het Bijzonder Gerechtshof in

80 jaar vrijheid

in de Hoeksche Waard

Den Haag de Politieke Opsporingsdienst om in de Hoeksche Waard onderzoek te doen naar verschillende oorlogsmisdaden, waaronder de gebeurtenissen op 4 mei in Mijnsheerenland. Pieter Lips van de Politieke Opsporingsdienst Oud-Beijerland ging vervolgens op onderzoek uit, nam verschillende getuigenverklaringen af, en rapporteerde dit eind november 1945.

Dit leidde ertoe dat het Bureau Opsporing Oorlogsmisdrijven in februari 1946 een verzoek deed aan de Netherlands War Crimes Commission (NWCC) in Duitsland om Ted Kamps op te sporen en uit te leveren. De NWCC gaf hierop een ‘Wanted Report’ uit. Lange tijd leverde dit geen resultaten op, waarna in september 1947 de NWCC bij het Bureau Opsporing Oorlogsmisdaden navraag deed of er al

Duitse soldaten, waarschijnlijk van de 6. Fallschirmjäger-Division, na het inleveren van hun wapens, 10 mei 1945.

meer informatie bekend was. Het Bureau Opsporing Oorlogsmisdrijven stuurde

NWCC een lijst toegestuurd met daarop

waren de mannen overtuigd dat zij

daarop het onderzoek van agent Bijl uit

4 voormalige Duitse militairen met de

gesproken hadden met de man die in de

mei 1945 en het onderzoek van Pieter Lips

achternaam Kamps. De NWCC besloot de

getuigenverklaringen was omschreven als

uit november 1945 naar de NWCC.

namen en leeftijden van de 4 voormalige

Ted Kamps. De NWCC bracht de procureur-

militairen te verstrekken aan de procureur-

fiscaal op de hoogte en vroeg hem de

Onmogelijk

fiscaal van het Bijzonder Gerechtshof in

benodigde documenten voor arrestatie en

De NWCC zat daarna niet stil. In

Den Haag, en vroeg of deze gegevens

uitlevering aan te leveren. De procureur-

december 1947 vroeg het NWCC aan

voldoende waren voor identificatie van

fiscaal deed vervolgens op 15 september

het Centre de Documentation van de

de dader. De procureur-fiscaal liet daarop

1948 een officiële vordering tot

Franse bezettingsautoriteiten in Berlijn

weten dat hij dit niet voldoende achtte,

gerechtelijk vooronderzoek, waardoor de

of zij inlichtingen had over Ted Kamps.

en stuurde zijn dossier over Kamps (met

benodigde beëdigde verklaringen konden

In januari 1948 antwoordde het Centre

signalement) aan de NWCC. Ook gaf hij

worden verkregen. Op 24 september 1948

de Documentation dat zij geen gegevens

aan dat hij het onwaarschijnlijk achtte

verschenen Annie Vermaat en Jacob Jan

had over Kamps, en vroeg daarbij of

verder te komen in het proces zonder een

Willem Bijl voor het Bijzonder Gerechtshof

de gegevens over Kamps wel correct

confrontatie ter identificatie. De NWCC

in Den Haag en legden beëdigde

waren. Het NWCC koppelde deze

antwoordde hier vervolgens op dat het

verklaringen af. Deze werden korte tijd

vraag vervolgens terug aan het Bureau

onmogelijk was om alle 4 de mannen met

later verstrekt aan het NWCC, waarna

Opsporing Oorlogsmisdrijven. In maart

de achternaam Kamps naar Nederland te

het NWCC een ‘Application for Arrest and

1948 verzocht het Bureau Opsporing

brengen.

Extradiction’ stuurde aan de Allied Liaison Branch. Op 24 februari 1949 om 20.00 uur

Oorlogsmisdrijven daarom aan de SubCommissie Opsporing Oorlogsmisdadigers

Gearresteerd

werd Georg Kamps te Mönchen-Gladbach

Zuid-Holland om nadere gegevens te

De NWCC besloot zich te richten op de

gearresteerd als ‘War Criminal Suspect’.

verzamelen in de Hoeksche Waard

meest opvallende onder de 4 namen:

omtrent Ted Kamps. 2 leden van de

Georg Kamps, 28 jaar, wonende te

Borgtocht

commissie startten een onderzoek en

Mönchen-Gladbach. 2 onderzoekers

Na op 16 maart 1949 voor het Extradition

ondervroegen verschillende getuigen,

brachten een bezoek aan Georg

Tribunal te zijn verschenen, diende Georg

onder wie agent Bijl en Annie Vermaat,

Kamps en ondervroegen hem over zijn

Kamps op 24 maart 1949 een verzoek

die al eerder waren ondervraagd. In

militaire loopbaan. Tijdens het bezoek

in om op borgtocht vrij te komen.

juni 1948 ontving de NWCC de nieuwe

constateerden de onderzoekers dat Georg

Ter onderbouwing van dit verzoek droeg

getuigenissen, waarna ze besloot om in juli

Kamps voldeed aan het signalement

Kamps een getuige aan, die verklaarde dat

1948 ook een verzoek om informatie in te

van Ted Kamps, en bovendien vertelde

hij op 2 mei 1945 samen met Georg Kamps

dienen bij de Central Postal Enquiry Bureau

Georg Kamps dat hij diende in het 6e

te Wittenberg door Amerikaanse troepen

van de Britse bezettingsautoriteiten in

Regiment Fallschirmjäger in de omgeving

Hamburg. Al enkele dagen later kreeg het

van Dordrecht. Na de ondervraging

lees verder

80 jaar vrijheid

in de Hoeksche Waard

Links: Johannis van Aken ligt begraven op de algemene begraafplaats te Heinenoord.

Rechts: Jacob van Etten ligt begraven op de algemene begraafplaats van Westmaas.

Onduidelijk is waarom op de grafsteen is vermeld dat hij is gefusilleerd te Westmaas.

gevangen was genomen. De Allied Liaison

zocht het NWCC in Erwitzen, Holzhausen,

het verder nog onderzocht is, want ik ben

Branch bracht op 5 april 1949 de NWCC

Brakel en Nieheim Meinbrexen, waarna

weer in het lazaret gekomen. Van Teddy

hiervan op de hoogte, en verstrekte foto’s

zij in Lauenförde de gezochte Arthur

Kamps weet ik alleen nog dat hij ongeveer

van Georg Kamps met het verzoek deze

Phatswald aantroffen. Deze verklaarde:

22 jaar was, klein van stuk, en dat zijn

aan de getuigen te tonen ter identificatie.

“Ik ben Feldwebel geweest bij de 6e

ouders afkomstig waren uit Danzig.”

Op 13 april 1949 verklaren zowel Vermaat

Fallschirmjägerdiv. Ik heb in verschillende

als agent Bijl dat de man op de foto

plaatsen in Nederland gelegen. Bij het einde

Een week later, op 17 juni 1949, wist de

niet Ted Kamps was. De volgende dag

van de oorlog lag ik in Westmaas en eenige

NWCC Hans Kaminsky op te sporen in

verontschuldigde de NWCC zich bij de

dagen in Mijnsheerenland. Ik was toen ziek

Hessisch Oldendorf. Deze verklaarde:

Allied Liason Branch: “Please be assured

en kon niet goed loopen. Zoodoende lag ik

“Ik ben tijdens de laatste maanden van

that I greatly regret, that an innocent

veel en ik liep met behulp van een stok. In

de oorlog in Nederland gestationeerd

man has been detained and that British

Mijnsheerenland waren wij ingekwartierd

geweest met de 6e Fallschirmjägerdivision,

authorities have been troubled for nothing”.

in het huis van de gemeentesecretaris. In

6 Pionier Bataljon. Gedurende de laatste

dit huis lag o.a. ook een Fähnrich Teddy

dagen van de oorlog lag ik te Westmaas

Phatswald en Kaminsky

Kamps genoemd. (…). Ik herinner mij, dat

en eenige dagen in Mijnsheerenland. (…)

Het NWCC besloot in juli 1948 zich bij de

wij op een avond in Mei, het kan wel 4

In Mijnsheerenland lag ik met slechts een

zoektocht niet alleen te concentreren op

Mei geweest zijn, feest hebben gevierd

kleine groep onder leiding van Feldwebel

Kamps, maar ook Phatswald op te sporen.

in ons huis. (…) Wij hadden tamelijk veel

Phatswald. Ik herinner mij, dat op de

Het Centre de Documentation en de

gedronken, op een gegeven oogenblik

avond van de capitulatie in Nederland een

Central Postal Enquiry worden gevraagd

hoorde ik schoten vallen. Ik vroeg wat

Nederlander in ons huis kwam, ik meen dat

naar informatie, maar dit leverde niets

er gebeurde. Bernhard is gaan kijken en

hij de commandant wilde spreken. Hij werd

bruikbaars op. Op 30 mei 1949 probeerde

zei bij zijn terugkomst: “Kamps heeft een

door de Fähnrich Kamps gearresteerd. Ik

het NWCC het via een andere route: het

paar Hollanders doodgeschoten.” Ik heb

zag, dat hij hem mishandelde, door hem

POW-Discharge Center werd gevraagd

toen gezegd: “Waarom die zwijnerij?”.

met de pistoolkolf in het gezicht te slaan.

om informatie over Ted Kamps, Arthur

Kamps moet die Hollanders eerst in de

Ik werd daarna op patrouille gezonden

Phatswald, Hans Kaminsky en Wolfgang

voorkamer gehad hebben, maar dat heb ik

met twee anderen. (…) Toen ik terugkwam

Bernhard. Op 8 juni 1949 kreeg het NWCC

niet gezien. Hij had ze volgens zijn zeggen

hoorde ik, dat er twee Nederlanders waren

van het POW-Discharge Center een lijst

doodgeschoten omdat ze hem hadden

doodgeschoten. De lijken heb ik nog gezien

met daarop personen met de gevraagde

willen aanvallen. (...) Ik weet nog wel dat de

in de schuur. Oberfeldwebel Reimann, die

namen. Het NWCC besloot als eerste te

Nederlandsche politie de volgende morgen

ook tot onze eenheid behoorde, heeft mij

zoeken naar Phatswald. Op 10 juni 1949

de lijken heeft weggehaald. Ik weet niet of

zelf gezegd dat hij een van deze menschen

80 jaar vrijheid

in de Hoeksche Waard

had doodgeschoten. De ander zou door Kamps zijn doodgeschoten. (…) Het eenige wat ik mij herinner van Kamps is, dat hij

Een tekening van het spandoek aan de woning van de familie Verhoeff in Mijnsheerenland

afkomstig was uit Danzig.”

Nooit berecht Uit de verschillende getuigenissen is af te leiden dat Johannis van Aken is vermoord door Ted Kamps in de garage van Hoflaan 8. Kamps heeft hierover zelf verklaard tegen Vermaat en Bijl, en Kaminsky bevestigde dit indirect in 1949.

De details van de moord op Jacob van Etten zijn minder duidelijk, maar gezien de

Herdenkingswandeling Mijnsheerenland

overeenkomsten tussen de verklaringen van Kaminsky uit 1949 en die van Vermaat

In de begindagen en in de laatste dagen van de Tweede Wereldoorlog

uit 1945, is het aannemelijk dat Kaminsky

zijn in Mijnsheerenland verschillende mensen omgekomen of vermoord

de waarheid sprak en dat Oberfeldwebel

(zie ook voorgaand artikel). Deze mensen zijn alleen nog nooit eerder

Reimann de moordenaar is van Van Etten.

herdacht op de plaats waar zij daadwerkelijk zijn gestorven. Om hen

Een andere bron die dit bevestigd is er

te eren en te herdenken organiseert de Oranjevereniging Koningin

echter niet. Zowel Kamps als Reimann zijn

Wilhelmina op zaterdag 17 mei 2025 de Herdenkingswandeling

later niet meer door de NWCC gevonden,

Mijnsheerenland.

en zijn dus nooit berecht voor de moorden die zij in Mijnsheerenland pleegden.

Het gaat daarbij om Hendrik Dirkse op 10 mei 1940 omgekomen door een ‘verdwaalde’ Nederlandse kogel, Volksje Goudswaard op 4 november 1941

Na de oorlog

omgekomen door een granaatinslag van het afweergeschut, Jacob van Etten

Jacob van Etten werd op 7 mei 1945

op 4 mei 1945 mishandeld en vermoord door de Duitsers, Johan van Aken op

begraven op de gemeentelijke begraaf-

4 mei 1945 mishandeld en vermoord door de Duitsers en Jacob van Breda op

plaats in Westmaas. Een maand later

6 mei 1945 doodgeschoten door terugtrekkende Duitsers.

beviel Ingetje Kolf, inmiddels weduwe van Jacob van Etten, van een dochter. Ter ere

Kranslegging

van haar overleden vader en oom (de in

Tijdens de wandeling leggen nabestaanden op iedere locatie een krans en

januari 1945 vermoorde verzetsstrijder

houden nabestaanden of een spreker namens de familie een toespraak.

Johannes Kolf) kreeg het kindje de

De kranslegging wordt ondersteund door leden van de Scouting Lodewijck

namen Jaapje Johanna. Als gevallen lid

van Praetgroep. Bijzonder is dat deze scouts direct of indirect weer familie

van het verzet is de naam van Van Etten

zijn van hun omgekomen dorpsgenoten.

aangebracht op het monument Moeder, dat langs de N217 bij Heinenoord staat.

Spandoek

De herinnering aan Van Etten wordt ook

Ook vertelt Theo Verhoeff tijdens de wandeling het verhaal van het spandoek

levend gehouden door het in 2018 in

‘Welcome to the Liberators’. In de meidagen van 1945 schilderde zijn vader

Westmaas onthulde monument ‘De Traan’.

Leendert Verhoeff dit grote spandoek om de Canadezen te verwelkomen.

Daarnaast is in 2010 in Mijnsheerenland

Dit hing hij aan zijn huis aan de Wilhelminastraat. De wandeling is het idee

een straat naar hem vernoemd.

van kleinzoon Leon Verhoeff en stond gepland in 2020, in het kader van 75 jaar vrijheid.

Johannis van Aken werd op 8 mei 1945 begraven op de gemeentelijke

Aanmelden

begraafplaats in Heinenoord. Ook zijn

De familie Verhoeff dook 5 jaar geleden met Marcel de Kreek, toenmalig

naam is vermeld op het monument

voorzitter van de Oranjevereniging en veteraan (zie ook het artikel op

Moeder langs de N217.

pagina 16 en 17), in de geschiedenis en samen maakten zij een plan om te herdenken. Door corona werd de wandeling geannuleerd en treurig genoeg is Leon Verhoeff op 6 april 2020 overleden. In overleg met de Oranjevereniging en in samenwerking met de familie Verhoeff vindt de wandeling nu plaats in het kader van 80 jaar vrijheid. Zie voor details en aanmelden het programma

Tekst: Christian Quist

op pagina 79.

80 jaar vrijheid

in de Hoeksche Waard

Anne Frankboom voor Hoeksche Waard “April is inderdaad schitterend, niet te warm en niet te koud met zo nu en dan een regenbuitje. Onze kastanje is al tamelijk groen, hier en daar zie je zelfs al kleine kaarsjes.'' Het zijn de woorden van Anne Frank, opgeschreven in haar beroemde dagboek op 18 april 1944. Ze beschrijft hier de witte paardenkastanje waarop ze uitkeek vanuit het dakraam van haar onderduikadres, het Achterhuis

(Foto: Heijblom Fotografie)

in Amsterdam. Anne Frank stierf in februari 1945 in concentratiekamp Bergen-Belsen. ‘Haar’ kastanjeboom waaide in 2010 om tijdens een zomerstorm. Kastanjes en stekjes van de boom werden opgekweekt tot bomen en zijn nu over de hele wereld geplant als symbolen van hoop, vrijheid en herdenking. 80 jaar na het overlijden van

belangrijk dat het verhaal van Anne

en een leraar, een bakker, bankiers,

Anne kreeg ook onze gemeente haar

Frank en dat van de 6 miljoen andere

kantoormedewerkers, handelaren,

eigen nakomeling van de bekende witte

slachtoffers van de Jodenvervolging

winkeleigenaren, opa’s en oma’s.

paardenkastanje.

wordt doorverteld. “Ik nodig iedereen

Maar ook kinderen die op de lagere en

van harte uit om een bezoek aan de

de middelbare school zaten. En zelfs een

boom te brengen.“

baby van 1 jaar oud. Kinderen van

Op woensdag 12 februari 2025 werd tijdens een officieel moment stilgestaan

De Dubbeldekker lazen hun namen en

bij de komst van een Anne Frankboom

Vieren gaat hand in hand met

naar de algemene begraafplaats in

gedenken en herdenken

Numansdorp. Dit gebeurde met de

Bij de onthulling waren onder anderen

Gemeente deed eind vorig jaar een

onthulling van een informatiebord bij de

wethouder Huibert Steen, Jan Bor, consul

aanvraag voor een nakomeling

boom door burgemeester Van Heijningen

van de Oorlogsgravenstichting en groep 7

Gemeenten krijgen na aanvraag niet

en een leerling van obs De Dubbeldekker.

van obs De Dubbeldekker aanwezig. Ook

zomaar een nakomeling van de witte

voorzitter Theo Schut van Stichting Loods

paardenkastanje toegewezen. Voorwaarde

“We zijn blij en vereerd dat we, in het

24 en Joods Kindermonument Rotterdam

voor het krijgen van een Anne Frankboom

jaar dat we 80 jaar vrijheid vieren, deze

was bij de bijeenkomst. De aanwezigen

is onder andere dat de boom op een

bijzondere kastanjeboom mochten

stonden stil bij het feit dat Anne Frank

passende, openbare plaats moet komen

ontvangen. De boom staat symbool

precies 80 jaar geleden overleed in kamp

te staan waar hij voldoende ruimte

voor vrijheid, onderling respect en in

Bergen-Belsen. Daarnaast werden de 49

heeft om uit te groeien tot een grote

vrede met elkaar leven. Ongeacht wie

Hoeksche Waardse Joden herdacht die

boom. Uiteindelijk werd besloten dat

of wat je bent of waar je vandaan komt.

de dood vonden in concentratiekampen.

de Hoeksche Waardse Anne Frankboom

Belangrijke waarden om te koesteren en

Dorpsgenoten uit Numansdorp, Oud-

op de begraafplaats in Numansdorp zou

samen uit te dragen, zeker in de tijd waarin

Beijerland en Strijen, die na de oorlog

worden geplant. Hij staat daar naast de

we nu leven”, zo sprak burgemeester

niet meer terugkeerden. Jonge en

oorlogsgraven die daar liggen. Een mooie

Van Heijningen. Hij hoopt dat de boom

oude mensen, mannen, vrouwen en

en eervolle plek.

zorgt voor verbinding. Ook vindt hij het

kinderen, een slagersgezin, een lerares

80 jaar vrijheid

in de Hoeksche Waard

leeftijden voor.

Een ruw verstoorde overtocht Een echtpaar uit de 17e eeuw raakt 300 jaar later betrokken bij een scheepsramp op het Haringvliet. Het zou zomaar

Veerboot ‘Minister C. Lely’ in de haven van Numansdorp

het begin van een roman kunnen zijn, maar het is echt gebeurd. Op zaterdag

stad, en de ‘Minister C. Lely’ met als

op te halen en in het kleinere en wellicht

13 november 1943 heeft de veerboot

bestemming Zijpe. De beschietingen

veiligere Zierikzee op te bergen. Ze waren

‘Minister C. Lely’ amper de Rijkshaven

kostten 9 mensen het leven, onder wie

met de schilderijen op de terugweg,

van Numansdorp verlaten of ze wordt

de 2 machinisten van de stoomboten.

toen de veerboot van de Rotterdamsche

beschoten door Engelse vliegtuigen. De

Er raakten 29 mensen gewond, later

Tramweg Maatschappij verschillende

veerboot zou nooit aankomen in Zijpe.

overleden daarvan nog 4 personen in

keren werd beschoten.

het ziekenhuis.

De geallieerden schoten in het bezette

Sies raakt zwaargewond en na de aanval

Nederland op alles wat ook maar iets

Onder de passagiers van de ‘Lely’ bevon-

ontstond er een felle brand op de boot.

te maken had met vervoer. Zo ook op

den zich 2 mannen met een geheime

De 2 mannen konden zich ternauwernood

die zaterdagmiddag, toen Engelse

missie. Zij hadden in het Rijksmuseum

redden. De schilderijen konden ze niet

gevechtsvliegtuigen van het type Typhoon

in Amsterdam 2 bijzondere schilderijen

meenemen en zelfs sommige gewonden

2 veerboten van de Rotterdamsche

opgehaald en moesten die in Zierikzee

en doden bleven achter. Bruggeman,

Tramweg Maatschappij (RTM) onder vuur

afleveren. Het waren wachtmeester

Sies en een aantal passagiers konden

namen. De RTM onderhield veerdiensten

Christoffel Cornelis Bruggeman en

overstappen, toen de boot tegen een

tussen de Zeeuwse en Zuid-Hollandse

gemeentebode Willem Sies uit Zierikzee.

lichtbaken sloeg. Het gevaar was nog

eilanden.

Ze hadden portretten bij zich van de arts

niet geweken, maar al snel kwam er

dokter Pieter Haijman (1592-1632) en zijn

een motorschip aan dat de huiverende

echtgenote Aletta Ockersse (1594-1667).

reizigers oppikte.

haven van Numansdorp verlaten.

Een geheime opdracht

Missie volbracht

De ‘Willemstad’, op weg naar Willem-

Jonkheer Van Riemsdijk, bewoner van

Iedereen leek veilig, maar op het achter-

het ‘Slot Moermond’ bij Renesse, was

dek van het brandende schip zagen ze

in het bezit van een kostbare collectie

nog mensen staan. Die konden natuurlijk

schilderijen. In een akte had hij vast

niet worden achtergelaten. Samen met

laten vastleggen dat deze schilderijen

een aantal anderen ondernam Bruggeman

na zijn dood bestemd waren voor de

enkele reddingspogingen. Ze baanden zich

stad Zierikzee. Tot die tijd verbleven de

een weg door de rook om gewonden en

2 kostbaarste schilderijen uit de collectie

doden uit het schip te halen. Uiteindelijk

in het Rijksmuseum in Amsterdam.

besloot Bruggeman, met gevaar voor

Als directeur van het museum wist Van

eigen leven, ook de 2 portretten te

Riemsdijk geen plek met een beter klimaat

redden.

Doden en gewonden De 2 stoomboten hadden net de

De schilderijen van Pieter Haijman en zijn echtgenote Aletta Ockersse (Bron: stadsmuseum Zierikzee)

voor het bewaren van schilderijen.

Later schreef hij in zijn rapport aan de De oorlogsdreiging maakte Jonkheer

burgemeester van Zierikzee: ‘Ze zijn met

Van Riemsdijk erg zenuwachtig, want wat

gevaar voor eigen leven en door een

komt er terecht van deze schilderijen bij

wonder ongeschonden aangekomen.’

Geraadpleegde bronnen:

bombardementen? Na overleg werden

• Website collectie stadhuismuseum Zierikzee

Bruggeman en Sies aangewezen, om de

• Website www.wo2.museumhw.nl

2 kostbare schilderijen uit Amsterdam

Tekst: Arco van de Ree

80 jaar vrijheid

in de Hoeksche Waard

Cornelia en René Nonner denken nog dagelijks aan hun vader

‘ Oudejaarsavond 1944 was hij voor het laatst thuis’ De 25-jarige verzetsheld Cornelis Pieter Nonner uit Rotterdam werd op 18 februari 1945 met 9 anderen gefusilleerd op de plaats waar nu in Heinenoord het monument Moeder staat. Precies 80 jaar later bezoeken zijn zoon René (83) en zijn dochter Cornelia (79) de straat die de naam van hun vader zal dragen. “Dit mag nooit vergeten worden”, zegt Cornelia stellig, nadat in de straat foto’s zijn gemaakt en zij samen met haar broer bloemen heeft gelegd bij het monument.

Samen met halfbroer Ronald Vuijk en

ik bij hem op schoot zat, terwijl hij met zijn

Janny Nonner, echtgenote van René

stoel rondjes draaide. Mijn moeder zei op

Nonner, loopt het tweetal door de straat

een gegeven moment: ‘Stop daar nou mee,

in de wijk ’t Groen in Heinenoord. De

we moeten gaan eten’”, vertelt René.

nieuwe wijk ligt op loopafstand van het monument. De huizen zijn nog niet

Grote rol

klaar, laat staan dat ze bewoond zijn.

De herinneringen van René aan zijn vader

Het bord met de straatnaam is zelfs nog

zijn fragmentarisch, de verhalen over

niet geplaatst. De koude wind roept

hem zijn in plaats daarvan glashelder.

herinneringen op aan de gure wind

“De oorlog speelde een grote rol in

van een verschrikkelijke oorlog. Bij het

ons leven. Het is ons met de paplepel

monument legt het viertal in stilte een

ingegoten. Ma had het er steeds over.

prachtige bos bloemen ter herinnering

Het ging aan de keukentafel altijd over de

aan vader. Een vader die het hoogste

oorlog”, zegt Cornelia. Zelf heeft zij haar

offer heeft gebracht voor de vrijheid van

vader nooit gekend. En haar vader heeft

anderen. De fusillade bleek een vergelding

zijn dochter nooit gezien. Begin 1945 werd

voor de moord op de NSB-burgemeester

hij voor de tweede keer door de Duitsers

van Nieuw-Beijerland een dag eerder.

gearresteerd. Omdat Nonner lid was van een knokploeg, hadden de Duitsers hem

Cornelis Pieter Nonner

Herinneren

al langer in het oog. Die tweede arrestatie

Het gezin Nonner woonde in de oorlog

zou hij niet overleven. ”Oudejaarsavond

aan de Russischestraat in Rotterdam.

1944 was hij voor het laatst thuis”, zegt

René Nonner was bijna 4 toen zijn vader

Cornelia. “En 9 maanden later op 1 oktober

door de Duitsers werd gefusilleerd.

1945 ben ik geboren. Dat klopt precies.

Zijn zus Yolanda, die inmiddels is over-

Pas in september 1945, dus kort voor mijn

Handtekening

leden, lag nog in de kinderwagen.

geboorte, hoorde mijn moeder dat mijn

Door de verhalen van René en Cornelia

Met deze kinderwagen bracht haar

vader daadwerkelijk was doodgeschoten.

krijgt verzetsheld Nonner een gezicht

moeder ook wapens in veiligheid. Hoewel

Ze hadden hem geïdentificeerd aan de

en leeft hij voort in de herinnering.

hij nog erg klein was, weet René zich zijn

hand van zijn kleding…”

Deze verhalen spelen dan ook nog

vader nog wel te herinneren. “Het zijn

steeds een grote rol in het leven van

flarden. Heel vreemd. Zo weet ik nog dat

René, Cornelia en de familie. “We geven

80 jaar vrijheid

in de Hoeksche Waard

ze ook steeds door aan onze kinderen,

krulletje aan het einde. Ik kwam daar pas

kleinkinderen en achterkleinkinderen.

veel later achter. Het is alsof hij mijn hand

We zullen pa nooit vergeten”, zegt

heeft vastgehouden toen ik mijn eerste

Cornelia, die hoogstwaarschijnlijk heel

handtekening zette. Ja, nog altijd ben

veel op haar vader lijkt. “Niet alleen

ik zo enorm trots op hem.” René knikt

onze initialen zijn exact hetzelfde, maar

instemmend. “Zeker, er is geen dag dat

ook onze handtekeningen, inclusief het

ik niet aan hem denk”.

Cornelia en René Nonner staan in Heinenoord in de straat die de naam van hun heldhaftige vader zal dragen.

(Foto: Jeffrey Groeneweg)

Tekst: Henk van Dijk

80 jaar vrijheid

in de Hoeksche Waard

Werken voor Defensie: broederschap zonder grenzen

‘ Kleur uniform of rang maakt niet uit. Veteranen zijn verbonden als kameraden’ Veteranen dragen hun militaire ervaringen een leven lang met zich

als je gelijke ervaringen hebt. Maar ook als

mee. Sommigen belandden via de dienstplicht bij Defensie, anderen

je op andere plaatsen bent geweest, is het

maakten een bewuste keuze om hun land te dienen. Ook na hun actieve

fijn om met een gelijkgestemde te praten.

dienst blijven veteranen met elkaar verbonden door kameraadschap

Het kan opluchten en er is altijd begrip

en herinneringen. Johan Baars uit Oud-Beijerland en Marcel de Kreek

en gezelligheid.”

uit Mijnsheerenland delen hun indrukwekkende verhalen over militaire dienst, missies en het leven als veteraan.

Dienstplicht Johan en Marcel zijn allebei het vak ingerold door de dienstplicht. Johan

Een veteraan is een militair die ten minste

deelgenomen aan de herdenkingen en

vertelt dat hij op zijn 17e niet wist welke

3 maanden in actieve dienst uitgezonden is

wordt daarbij altijd een krans gelegd

richting hij op wilde met zijn carrière. Hij

geweest op een oorlogs- of vredesmissie.

namens alle veteranen uit de Hoeksche

besloot contact op te nemen met Defensie

Ook iemand in actieve dienst kan veteraan

Waard. Voor Marcel en Johan is de

om te zien of hij alvast in dienst kon gaan.

zijn. In de Hoeksche Waard zijn er meer

herdenking op 4 mei een belangrijk

Hij volgde de opleiding tot onderofficier

dan 400 veteranen. Voor dit magazine

moment van bezinning en herinnering.

en groeide daarna door binnen Defensie.

spraken wij met gepensioneerd veteraan

Marcel: “We zijn natuurlijk deel van de

Hij is uitgezonden naar Libanon (1979),

Johan Baars en Marcel de Kreek, die

Nationale Herdenking. Maar iedere

Cambodja (1993) en Rwanda (1994).

inmiddels 40 jaar in dienst van Defensie is.

veteraan heeft ook zijn eigen gezichten,

Over al zijn missies heeft hij verhalen

eigen namen en eigen maten waar hij

genoeg. Nu hij met pensioen is, is hij nog

Herdenken

of zij aan denkt.” Johan vult aan: “Op

actief als veteranenondersteuner, een

Vanuit het Indië Herdenkingscomité

uitzending in Libanon in ’79 zouden we

organisatie van het Veteranen Instituut.

en Veteranencomité Oud-Beijerland is

op 4 mei om 20.00 uur een appèl houden

Hij biedt ondersteuning in de vorm van

het Veteranen Comité Hoeksche Waard

voor dodenherdenking. Kort voor het

een luisterend oor, het geven van passend

(VCHW) ontstaan. Het comité, dat zich

appèl kregen we het bericht dat korporaal

advies of door veteranen in contact te

dit jaar omvormt tot een stichting,

Boonstra door een noodlottig ongeval was

brengen met de juiste zorg.

organiseert verschillende activiteiten

omgekomen. Ik zal het nooit vergeten.

voor en door veteranen. Zo wordt actief

Daar sta ik iedere 4 mei weer bij stil.”

Marechaussee Marcel is in dienst gekomen door de

Juist door buiten de grenzen van Nederland de veiligheid te waarborgen, zorgen we ook voor ons eigen land.

Door onze achtertuin te beschermen, houden we ook ons eigen land veilig.

Marcel de Kreek

80 jaar vrijheid

Kameraadschap

broederplicht. “Ik was de 3e zoon. Mijn

Juist omdat elke veteraan zijn eigen

oudere broer is in dienst geweest en mijn

ervaringen heeft, is het zo belangrijk om

2e broer werd afgekeurd om medische

met gelijkgestemden te kunnen praten.

redenen. Ik ben toen opgeroepen en bij de

Vanuit het VCHW wordt regelmatig een

marechaussee terechtgekomen. Dit jaar

veteranencafé georganiseerd. De mannen

is mijn 40e jaar als militair politieman.”

vertellen hierover: “Die middagen zijn

Marcel is in 2001 uitgezonden naar Bosnië.

altijd gezellig. Bij elkaar vind je kameraad-

Daar werkte hij in een internationaal team.

schap, ook als je elkaar nog niet kent.

“Voor de Verenigde Naties werkte

Als veteranen vind je gelijk begrip en een

ik samen met 7 lokale politiebureaus.

luisterend oor bij elkaar. Je hoeft niet uit

Ik zorgde ervoor dat de lokale politie hun

te leggen wat je tegenkomt tijdens een

werk goed en volgens de VN-standaard

missie. Soms is het herinneringen ophalen

deed. Zij deden hun werk als politieman

in de Hoeksche Waard

Johan Baars(l) en Marcel de Kreek (Foto: Heijblom Fotografie)

Veteranen en 80 jaar vrijheid De veteranen in de Hoeksche Waard nemen actief deel aan de activiteiten die worden georganiseerd in het kader van 80 jaar vrijheid.

Ik ben blij dat ik als veteraan deel heb mogen uitmaken van het ondersteunen van een betere wereld.

Johan Baars

Tijdens de multimediale veteranenvoorstelling De Keuze voor middelbare scholieren in de Poort aan de Polderlaan in Oud-Beijerland op vrijdagochtend en -middag 11 april 2025 vertellen een aantal veteranen hun verhaal en beantwoorden zij vragen. Het geheel wordt ondersteund door livemuziek van een militair orkest. Deze voorstelling wordt gratis aangeboden door het Veteranen Instituut. Alle middelbare scholen in de Hoeksche Waard hebben hiervoor een uitnodiging gekregen. Scholieren die de voorstelling willen bijwonen, kunnen zich ook aanmelden via het mailadres 80jaarvrijheid@gemeentehw.nl. Bij aanmelding ontvang je meer informatie.

gewoon goed, maar waren erg gevoelig voor omkoping. De lokale bevolking heeft

De veteranen wonen op zondagmiddag 4 mei 2025 de centrale herdenking van

nooit gevraagd om de ellende. Daar zijn ze

gemeente Hoeksche Waard bij het monument Moeder in Heinenoord bij en

in terechtgekomen door de beslissingen

leggen daar een krans. Ook nemen zij deel aan de optocht

en politiek van anderen.”

door de dorpen op maandag 5 mei.

Wederopbouw Een deel van het werk van Defensie is het werken aan wederopbouw van een land.

“Een stabiele omgeving is de basis voor een veilige wederopbouw.” Ook wordt

aardappels meenemen. Van de boer

door de dienstplicht. Jongeren kiezen met

Defensie vaak ingezet voor humanitaire

moest hij die toch mooi betalen. Nou,

hun volle overgave en overtuiging voor

hulp na rampen. Zo is Johan in zijn vroege

daar stonden wij mooi van te kijken!”

een militair beroep. Ze weten dat ze het

Defensiedagen ingezet bij het aardappels

grootste offer kunnen brengen en kiezen

rapen na hevige en langdurige regenval.

Het belang van Defensie

ervoor om hun land te dienen. Dat is mooi

Hij herinnert zich nog lachend: “Na drie

Johan en Marcel hebben respect voor de

om te zien.”

dagen aardappels rapen in de modder

jongeren die nu kiezen om voor Defensie

wilde mijn leidinggevende een zakje

te gaan werken. “Wij kwamen in dit werk

Tekst: Rosanne Burggraaf

80 jaar vrijheid

in de Hoeksche Waard

Het verhaal van veerkracht

De boeren in de Hoeksche Waard Inundatie, verzilting, de watersnood van 1953, dure arbeidskrachten en gebrek aan machines. De boeren in de Hoeksche Waard hebben de afgelopen 80 jaar met veel uitdagingen te maken gehad. Toch toonden zij steeds weer veerkracht en bleef de agrarische sector stevig verankerd in de Hoeksche klei.

Een gedeelte van de Hoeksche Waard

grotendeels verloren. Boerderijen en

zuurbindende elementen, waardoor het

werd in 1944 en 1945 door de Duitsers

materieel bleven zwaar beschadigd achter.

goed te gebruiken is om de zuurgraad

geïnundeerd. Door land onder water te

Toen de grond na de bevrijding weer werd

van landbouwgrond te beïnvloeden.

zetten, hoopten ze de geallieerde troepen

drooggelegd, was de kwaliteit daarvan

Ook bevat het een hoog percentage

een halt toe te roepen in hun opmars.

sterk verminderd. De grond was verzilt en

organische stoffen die de kwaliteit van

De bewoners van het gebied dat onder

daardoor minder vruchtbaar. De boeren

de grond verbeteren. Doordat veel

water was gezet, kregen een maand

zaten met hun handen in het haar.

suikerbieten werden verbouwd en

de tijd om met hun gezin, dieren en

Ze vonden dat er snel oplossingen en

verwerkt in de Hoeksche Waard, was

kostbaarheden een goed heenkomen

herstel moesten komen.

het makkelijk om lokaal schuimaarde te produceren en te verwerken in de

te zoeken. Een kleine volksverhuizing vond plaats. Veel van de boerengezinnen

Schuimaarde

aangetaste grond. Na de inundatie voelde

zochten onderdak bij familie of vrienden

Om de grondkwaliteit te verbeteren,

dit als een groot geschenk

met een boerderij in het droge deel van

werd grootschalig gebruikgemaakt van

de Hoeksche Waard.

schuimaarde. Schuimaarde ontstaat door

Landbouw in het slop

het sap van suikerbieten toe te voegen

In 1947 raakte de landbouw in het

Minder vruchtbaar

aan ongebluste kalk. Het vormt in een

slop. Veel mannen die eerst in de

Door het onder water zetten van het

langer proces een kalkachtige stof met

landbouw werkten, gingen werken

landbouwgebied ging de oogst in die tijd

stikstof, fosfor en magnesium. Het bevat

aan de wederopbouw. Er waren te

80 jaar vrijheid

in de Hoeksche Waard

weinig arbeidskrachten om alle herstel-

In 1947 werd de Marshallhulp aan-

Na de oorlog specialiseerden boeren

werkzaamheden uit te voeren en tege-

gekondigd en vanaf 1948 uitgevoerd.

zich. Ze werden of akkerbouwer of

lijkertijd de boerenbedrijven draaiend

In Nederland werd een groot deel van

veeteler en richtten zich daarbij dan op

te houden. Ook stegen de lonen voor de

het geld besteed aan de verhoging van

een veesoort in het bijzonder. Hierdoor

arbeiders sterk. Het werd een kostbare

de landbouwproductiviteit. Er werd

werd de productie van hun bedrijf hoger

zaak om boerenknechten in te huren.

geïnvesteerd in kunstmest, veevoer en

en konden ze meer verdienen.

Er waren vele handen nodig, maar die

zaaigoed. Er werden silo’s en gras- en

moesten duur worden betaald.

graandrogerijen gekocht en veel geld

Ruilverkaveling

werd in trekkers en landbouwwerktuigen

Een ontwikkeling die genoemd moet

Mechanisatie

gestoken. Ook in de Hoeksche Waard

worden, is de ruilverkaveling vanaf de

Door het gebrek aan arbeidskrachten

waren de effecten hiervan merkbaar.

jaren ‘60. Om zo efficiënt mogelijk gebruik

steeg de behoefte aan mechanisatie.

Na de Watersnoodramp van 1953 werd

te kunnen maken van de nieuwe machines

Maar de uitvoering hiervan bleef achter.

een extra financiële injectie gegeven

en trekkers, werden veel kleinere stukken

De vergoedingen die men kreeg voor de

van 400 miljoen gulden. Zonder het

land onderling door de boeren geruild.

geleden verliezen waren gebaseerd op de

Marshallplan had de Nederlandse

Door deze zogeheten ruilverkaveling

prijzen zoals die in 1940 waren geweest.

agrarische sector veel langer nodig

ontstonden grotere, aaneengesloten

Hierdoor was het uitgekeerde bedrag

gehad om weer tot bloei te komen.

stukken land die efficiënter te bewerken

vaak niet genoeg om alles te vervangen.

waren. Toen werd dit over het algemeen

Ook duurde het lange tijd voordat import

Van gemengd naar gespecialiseerd

als een positieve ontwikkeling gezien.

en aankoop van nieuwe machines mogelijk

bedrijf

In modern perspectief klinkt steeds vaker

waren, en veel gebeurde op de bon.

Voor en tijdens de oorlog waren

een kritische noot, omdat de efficiëntere

Er kwamen creatieve oplossingen, zoals

gemengde boerenbedrijven de norm.

landbouw soms ook problemen met

het gebruiken van oude legervoertuigen

Een deel van de verbouwde gewassen,

zich meebrengt. De landbouw was, is en

voor de ploeg. Die waren vaak gemakkelijker

zoals klaver, haver en bietenpulp werd

blijft een dynamische sector met stevige

te krijgen dan gespecialiseerde machines.

gebruikt als veevoeder. Wisselteelt werd

wortels in de Hoeksche klei.

vaak toegepast om gewassenziektes en Trekkers

uitputting van de grond te voorkomen.

Tekst: Rosanne Burggraaf

Het omploegen van de stevige, vette

Met dank aan de informatie van

kleigrond, het trekken van voren en het

Jan Goudswaard

rooien van aardappels en bieten waren zwaar en intensief werk. Voor de oorlog werd geploegd met paarden. Na de Tweede Wereldoorlog nam het aantal trekkers mondjesmaat toe. Vanaf 1960 maakten steeds meer werkpaarden plaats voor trekkers. Veel oudere boeren vonden de overstap naar de trekker moeilijk, omdat zij altijd intensief hadden samengewerkt met hun paarden.

Naast het groeiende aantal trekkers, kwamen er ook steeds meer maaidorsmachines of combines. En na 1950 werden steeds meer melkmachines gebruikt. Ook werd het gemakkelijker om producten te vervoeren voor verwerking of voor de veiling. Hierdoor kon de afzetmarkt makkelijker worden bereikt, waardoor deze ook groeide.

Marshallhulp Tijdens de oorlog was de landbouwproductie gehalveerd. In de wederopbouwperiode kwam een hogere opbrengst moeizaam op gang.

Foto’s uit beeldbank van Museum Hoeksche Waard

80 jaar vrijheid

in de Hoeksche Waard

Leen van der Burg schuilde met familie in de kelder voor bommen

‘ Triest dat het antisemitisme weer opleeft, de mens heeft weinig geleerd’ Het eerste witte huis net voorbij molen De Swaen op de Spuidijk als je Nieuw-Beijerland inkomt, daar woont het echtpaar Van der Burg. Al vele jaren. Een grote achtertuin hebben ze niet, maar daar staat tegenover dat ze eersterangs zitten. Want vanuit de achterkamer ontvouwt zich een weids panorama op het Gors en de rivier het Spui. Een plaatje. “We genieten hier elke dag van de vogels en de schepen”, knikt mevrouw Van der Burg.

Zij komt van ‘de overkant’.

Leen is geboren en getogen op het dorp

die overgingen. Dan sliep m’n vader altijd

preek. Er was veel gebrek aan brandstof.

en daarom een echte Filopoper. In de

slecht, bang dat ze neer zouden storten.

Langs het Spui tot Oud-Beijerland toe

Middeldoel, een klein straatje, kwam

Dat is ook gebeurd in de boomgaarden

stonden vroeger knotwilgen, 2 rijen dik.

hij in 1935 ter wereld als enig kind van

rond het dorp. ‘Krengen van dingen’

Bedoeld als golfbrekers voor het Spui.

schoenlapper Van der Burg. Hij was

noemde vader ze altijd.”

Die zijn allemaal gerooid en nooit herplant.

dus nog maar klein toen de Tweede

Mijn ouders stuurden nogal eens een

Wereldoorlog uitbrak. Bedachtzaam

Varken

pakketje met levensmiddelen naar familie

formulerend diept hij de herinneringen op

Er waren zeker ook leuke dingen in de

in Rotterdam met de bootdienst vanuit

uit zijn nog heldere geheugen. “In Nieuw-

oorlogsjaren. Smakelijk dist Leen het

Nieuw-Beijerland. Later hoorden we dat

Beijerland schoten Nederlandse soldaten

verhaal op van het geslachte varken van

er in Rotterdam soms letterlijk gevochten

op Duitse vliegtuigen die overvlogen.

buurman Nobel. Dat moest niet door

werd om die pakketten. Er was veel nood.”

Dat had weinig zin natuurlijk, maar mijn

de vijand ontdekt worden natuurlijk, de

vader was bang dat er bommen gingen

kostbare vleeswaren werden daarom in de

Fanatieker

vallen. Hij had 2 ziekelijke zussen en

bedstee verstopt. Of die keer dat er een

De familie Van der Burg kreeg inkwartiering

met zijn allen zijn we in de kelder onder

heuse kunstrijdster op de dichtgevroren

van Duitsers. De Orts-commandant pikte

ons huis gaan schuilen. Ik herinner me

Kreek haar kunsten vertoonde. “Dat trok

natuurlijk de mooie voorkamer in. “In het

matrassen en flessen water. We zaten er

veel volk”, vervolgt Leen, “maar ineens

begin waren het nog redelijk fatsoenlijke

een halve dag, schat ik. Gelukkig is Nieuw-

werd er hard geroepen: ‘boerderijbrand

soldaten”, weet Leen. “Later kwamen

Beijerland niet gebombardeerd.”

op de Oosthoek’. Iedereen was in minder

er van die jongere knapen. Die waren

dan geen tijd verdwenen.”

heel wat fanatieker. Er stond er een keer

Krengen van dingen

eentje ’s avonds voor de deur. Toen het

Het leven hernam al snel z’n gangetje

Handje graan

te lang naar zijn zin duurde voor moeder

en Leen ging naar de lagere school.

De ontberingen van de hongerwinter

opendeed, schopte hij de voordeur er

“De klassen waren niet zo groot. Later,

in 1944 staan hem nog voor ogen.

zowat uit.”

toen de Duitsers delen van Goudswaard

“Dat heeft als kind veel indruk op me

en Piershil onder water zetten, kwamen

gemaakt, hoewel we thuis geen honger

Niet lachen

er evacuees en werd het veel drukker”,

hebben geleden. Een jongen gooide in

En dan Dolle Dinsdag, september 1944.

weet Van der Burg nog. “We kregen les in

de klas zomaar een handvol graan op de

“We stonden als kinderen te kijken hoe

de kerk in de Middelstraat. Wat ik me ook

grond. De meester werd heel boos om

de Duitsers voorbijkwamen, lopend of

herinner is de angst voor de V1-bommen

zoveel verspilling en gaf hem een enorme

met wat ook maar wielen had.”

80 jaar vrijheid

in de Hoeksche Waard

(Foto: Conno Bochoven)

“Denk erom dat je niet lacht, anders schieten ze misschien”, waarschuwde vader. In diezelfde periode was er een drama op het Spui met de veerpont.

Waarschijnlijk zijn paarden aan boord ergens van geschrokken en naar 1 kant gerend. Daardoor sloeg de pont

Klassenfoto uit 1944 met Leen van der Burg op de achterste rij (derde van links)

om. De veerman en een aantal Duitsers zijn daarbij verdronken.”

Hij volgde landbouwopleidingen en werd

Leen heeft naar eigen zeggen geen nare

betaalmeester bij melkfabriek Nestlé

dingen aan de oorlogsjaren overgehouden,

Toen de bevrijding aanbrak, dropten

in Rotterdam. “Met tassen geld ging

misschien omdat hij nog zo jong was.

vliegtuigen van de geallieerden blikken

je op de brommer naar de Hoeksche

“Wat ik wel heel erg vind”, zegt hij tot

voedsel, Operatie Manna. Leen heeft nog

Waard en andere eilanden om de boeren

besluit, “is dat het antisemitisme zo

altijd zo’n blik bewaard. “Nieuw-Beijerland

contant de geleverde melk uit te betalen.

opleeft. Zoveel leed en die oorlogen.

heeft eigenlijk weinig te lijden gehad”,

Ondenkbaar nu, gelukkig is er nooit wat

Ik denk echt dat we in de eindtijd leven.

stelt Van der Burg terugkijkend, “Iedereen

gebeurd”, lacht Leen. “Daarna werd ik

De mensheid heeft helaas weinig geleerd.”

was opgelucht en God werd gedankt.”

melkwinningsadviseur. Je adviseerde de boeren over hogere opbrengsten

Melkwinningsadviseur

en betere kwaliteit en bijvoorbeeld de

Na de oorlogsjaren ging Leen werken bij

overgang van melkbussen naar melktanks

een oom aan de Boomdijk in Klaaswaal.

op de boerderij.”

Tekst: Conno Bochoven

80 jaar vrijheid

in de Hoeksche Waard

‘Groene voertuigen’ geven de wederopbouw een militair tintje

Canadese Chevrolets opgesteld in Deelen.

(Bron foto: www.f liegerhorsten.nl)

Na de oorlog startte in heel Nederland

De Nederlandse Staat kocht al

Vrachtwagens

de wederopbouw. Ook in de Hoeksche

het materieel na enkele maanden

Hij vervolgt: “Door de Hoeksche Waard

Waard werd hard gewerkt. “Transport-

onderhandelen op. De voertuigen

reden na de oorlog verschillende

middelen waren schaars en in het

werden zo mogelijk gerestaureerd en

voertuigen met een militaire achtergrond.

begin werd meestal teruggevallen op

de onbruikbare onderdelen en het staal

De groene kleur was overgespoten en veel

paard en wagen. Nadat de geallieerden

werden op veilingen verkocht. “Een deel

deuren werden geletterd met de naam

vertrokken, bleek een deel van de

van dit materieel werd rechtstreeks

en het adres van het bedrijf. De variatie in

voertuigen achter te blijven in Europa”,

verkocht aan bedrijven die belangrijk

de Hoeksche Waard van Britse, Canadese

zegt ooggetuige Bé van der Hoek uit

waren voor de wederopbouw. Een deel

en Amerikaanse voertuigen was groot.

’s-Gravendeel. Zelf heeft hij bij tuinder

ging naar staatsbedrijven zoals PTT, de

Verschillende Britse Bedfords type MW

De Winter in Mijnsheerenland met

Marechaussee, maar ook naar eenheden

en QL werden gebruikt in de landbouw.

een militair voertuig gereden. “Na de

van de brandweer. Het grootste deel werd

Ook de Canadese Ford en Chevrolet reden

capitulatie van Duitsland keerde het

verkocht aan de krijgsmacht, onder meer

over de dijken en wegen op het eiland.

eerste Canadese leger huiswaarts.

voor de oorlog in Indonesië. Maar een

Ik werkte bij tuinder De Winter aan de

Al het materieel werd achtergelaten op

deel van deze voertuigen kwam ook in de

Polderweg in Mijnsheerenland. Daar reden

vliegveld Deelen. Naast veldhospitalen,

Hoeksche Waard terecht”, geeft Bé aan.

we met een Ford Canada ‘kroko’ om naar

werkplaatsen en alles wat een leger nog

de veiling te gaan. In veel gevallen werd

meer nodig heeft, waren dat meer dan

de militaire laadbak vervangen door een

37.000 voertuigen!”

platte laadvloer.”

80 jaar vrijheid

in de Hoeksche Waard

Canadese Military Pattern (CMP) Ford van Versendaal van de Zinkweg (Foto: L. Bestebreur)

GMC vrachtwagen van J. van der Stek uit Puttershoek (Foto: A. Pieters)

Austin Ten van Schoenhandel Verkerk uit ’s-Gravendeel (Foto: Historische Vereniging ’s-Gravendeel)

Fordson WOT3 in gebruik als kolenwagen door firma Van Iperen uit ’s-Gravendeel (Foto: A. Pieterse)

Austin K2 Bellewagen van brandweer Oud-Beijerland (Collectie: www.brandweer voertuigenonline.nl)

Dodge WC52 van brandweer Numansdorp (Collectie: www.brandweervoertuigen online.nl)

“De vrachtwagen van het Amerikaanse

door winkeliers en kleine ondernemers.

Beijerland en ’s-Gravendeel dit type

GMC (General Motors Company) was

Verkerk Schoenhandel in ’s-Gravendeel

brandweerwagen. Strijen had ook nog de

belangrijk geweest voor de bevoorrading

reed met een aangepaste Austin Ten

beschikking over een Opel Blitz uit 1941.”

van het front tijdens de oorlog. Na de

Utility Truck. Mogelijk werd deze eerder

oorlog kwam deze vrachtwagen via

gebruikt door het Britse leger, maar ook

“De brandweer van Numansdorp had een

de Marshallhulp beschikbaar voor de

de Nederlandse Irene Brigade gebruikte

ex-Amerikaans leger Dodge Weapens

wederopbouw. Dit sterke voertuig werd in

dit voertuig in de oorlog.”

Carrier (WC52) met een lier bij de

het Nederlandse leger gebruikt, maar ook

voorbumper. Heinenoord gebruikte een

in de Hoeksche Waard. Voor grondverzet

Brandweer

voormalig Canadees militair voertuig van

was deze vrachtwagen in de uitvoering

Verschillende brandweerkorpsen in

het merk Chevrolet. Deze 1,5 tonner werd

van kipper beschikbaar en dus een ideaal

Nederland ontvingen na de oorlog een

in 1951 verkocht aan de brandweer van

vervoermiddel van grond, zand of grind.

ex-militair voertuig van Canadese of Britse

Koudekerk aan den IJssel.”

Ook transportbedrijven, zoals Van Ruiven’s

origine, weet Bé. “De Britse voertuigen

Bé: “De meeste voertuigen zijn tot in

Aannemers en Transportbedrijf uit Oud-

waren vaak een Austin K2 Fire Tender.

de jaren ‘50 gebruikt. Daarna werden

Beijerland reden in GMC’s.”

Op het dak van deze brandweerwagens

zij vervangen door nieuwere modellen.

lag de houten ladder en op de cabine was

Langzaam maar zeker verdwenen daarmee

Kleinere modellen

een bel. Door de bel te luiden via een

de militaire voertuigen ook in de Hoeksche

“Naast de grotere vrachtwagen vonden

touwtje bij uitruk, kreeg deze Austin in

Waard uit het straatbeeld.”

ook kleinere voormalige militaire

Nederland al snel de bijnaam ‘Bellewagen’.

voertuigen hun weg naar de Hoeksche

In de Hoeksche Waard gebruikten de

Waard. Deze modellen werden gebruikt

brandweerkorpsen van Strijen, Oud-

Tekst: Arjan van der Hoek

80 jaar vrijheid

in de Hoeksche Waard

Duitsers kwamen regelmatig bij schoonzoon van verzetsman Korteweg op bezoek

Ab Brandenburg gaf vanuit de kerken de relatie met Duitsland vorm De 86-jarige Ab Brandenburg uit Westmaas woont sinds 1968 in de

Harmonie

Hoeksche Waard. Hij is getrouwd met Mieke, de dochter van de bekende

Zo consequent en radicaal als Korteweg in

Hoeksche Waardse verzetsman H.A. Korteweg. Zijn schoonvader was een

de oorlog dacht over de Duitse bezetter,

van de oprichters van verzetsgroep Zinkweg. Hierdoor was Korteweg

zo consequent en radicaal zocht hij na

tijdens de oorlog nauw betrokken bij het verzet in het westen van de

de oorlog vanuit vergevingsgezindheid

Hoeksche Waard. Na de oorlog trad Ab Brandenburg in de voetsporen van

en het christelijke geloof toenadering

zijn schoonvader. Niet als verzetsman, maar juist om vanuit de kerken de

tot de ‘vijand’. Zo bezocht hij vanuit de

tegenstellingen tussen Nederland en Duitsland te overbruggen.

kerkelijke gemeente al snel na de oorlog de zogenoemde Kirchentag in Hamburg en reisde hij meerdere malen naar de DDR om

Al discussiërend op de christelijke

volgens ons dieven die ons land waren

daar contacten te leggen met kerkelijke

jongelingsvereniging van de Nederlandse

binnengevallen. 2 boeken hebben aan die

gemeenten. “Mijn schoonvader dacht niet

Hervormde Kerk, kwam Korteweg in de

visie bijgedragen. Dat waren de boeken

vanuit tegenstellingen. Hij wilde na afloop

oorlog met anderen tot het oordeel dat

de Nihilistische Revolutie en het boek van

van de oorlog vanuit het harmoniemodel

verzet tegen de Duitsers de enige weg

Miskotte, Edda en Thora. Daarin wordt

de toekomst vormgeven. Volgens hem

was die openstond. In een interview in

Edda, een symbool uit de Germaanse

waren ook de Duitsers het slachtoffer van

Het Kompas 50 jaar na de oorlog zei hij

godenleer, vergeleken met de Thora,

het nationaalsocialistische systeem. Velen

hierover: “In sommige kringen zag men

waarin het joodse denken tot uiting komt.

deden niet meer dan wat zij als hun plicht

de bezetter als de wettige overheid. Wij

Die boeken waren verboden. We hebben

beschouwden”, zegt Ab Brandenburg.

kwamen op de vereniging alleen tot een

ze dan ook verslonden.”

heel andere conclusie. De Duitsers waren

Landelijke werkgroep Ab Brandenburg woonde tijdens de H.A. Korteweg, de schoonvader van Ab Brandenburg, in een interview in Het Kompas 50 jaar na de oorlog: “De Duitsers waren volgens ons dieven die ons land waren binnengevallen”.

Na de oorlog zou hij zich met de Duitsers verzoenen.

oorlog in Rotterdam. “De hongerwinter heb ik bewust meegemaakt en mijn jeugd is grotendeels gevormd door de wederopbouw. De hele stad lag in puin.

Mede door de inzet van mijn schoonvader raakte ik begin jaren ’70 betrokken bij de contacten tussen kerken in de Hoeksche Waard en in Oost-Duitsland”, zegt Ab, die toen inmiddels leraar Duits was geworden.

Dat wakkerde zijn belangstelling voor Duitsland nog verder aan. Na het overlijden van zijn schoonvader in 1996 zette hij dan ook samen met zijn vrouw de contacten met tal van kerkelijke gemeenten in Oost-Duitsland voort en

80 jaar vrijheid

in de Hoeksche Waard

meestal in meer sociale en politieke verbanden verkeerde. Dat maakt het lastiger jou persoonlijk te traceren.

Bij die bezoeken kwam de oorlog regelmatig ter sprake. Dat lag altijd erg gevoelig. De gordijnen gingen dicht en er werd zacht gesproken. Mensen waren weliswaar niet persoonlijk verantwoordelijk voor de ellende die Duitsland over de wereld had gebracht, maar zo voelden zij dat wel.”

Goede voorbeeld Als leraar Duits heeft Ab Brandenburg altijd gewerkt met jonge mensen.

Ook met zijn klassen bezocht hij regelmatig Duitsland. Hij heeft zijn leerlingen altijd voorgehouden dat je vrijheid nooit mag misbruiken om daarmee je eigen zin te kunnen doen, wat vaak ook nog eens ten koste gaat van anderen. “Je hebt vrijheid en vrijheid. Te zeggen ‘ik ben toch een democratische Nederlander en ik kan doen en laten wat ik wil’, dat geeft absoluut geen pas. Nee, we moeten de vrijheid die we hebben, juist goed gebruiken. Zeker vanuit de kerken moeten we het goede voorbeeld geven.”

Normaliseren Mede door de inzet van Ab Brandenburg, zijn schoonvader en veel andere kerkleden uit onder meer Klaaswaal kwamen aan het eind van de vorige eeuw in heel Nederland meer dan 350 verschillende contacten tot stand. Uit de Hoeksche Waard ontstond een gezamenlijk gemeentecontact uit Westmaas, Mijnsheerenland en Klaaswaal, en contacten uit Numansdorp, Puttershoek en Oud-Beijerland.

Ab Brandenburg voor de dorpskerk in Westmaas: “Zeker vanuit de kerken moeten we het goede voorbeeld geven”. (Foto: Heijblom Fotografie)

Brandenburg: “Na de val van de Berlijnse Muur in 1989 zijn de contacten in de loop van de jaren over het algemeen

kwam hij in de landelijke werkgroep

op zich laat inwerken, beseft des te meer

steeds minder geworden. Iedereen

Gemeentencontacten Nederland-

de waarde van vrijheid. “We adviseerden

wordt ouder en mensen vallen weg.

Duitsland. Bovendien werd hij coördinator

iedereen bij het eerste bezoek gebruik

Dat is ook helemaal niet erg, we leven

voor een van de regio’s in Nederland,

te maken van een hotel. Je wist van

in een andere tijd. Maar in de periode

namelijk die van de Hoeksche Waard,

tevoren niet met wie je te maken kreeg

tussen de Tweede Wereldoorlog en

de Zuid-Hollandse eilanden en die van

bij een bezoek. Eén op de 4 mensen had

de Omwenteling speelden ze een

Rotterdam.

een rol binnen de Stasi, de binnenlandse

belangrijke rol. Deze contacten hebben

veiligheidsdienst in de DDR. Een hotel

zeker geholpen om de verhouding tussen

Verantwoordelijk

was neutraal terrein. Ook werden

Nederland en Duitsland te normaliseren.”

Wie de verhalen van Ab Brandenburg

verblijfsvergunningen altijd aangevraagd

over zijn bezoeken aan Oost-Duitsland

op naam van de vrouw, omdat de man

Tekst: Henk van Dijk

80 jaar vrijheid

in de Hoeksche Waard

Als de dijken onder vuur liggen

Dorpen die het grootste risico lopen, leveren de meeste vrijwilligers. Dorpen met het laagste risico de minste. OudBeijerland en ’s-Gravendeel staan allebei met 40 mannen aan de lat en Westmaas met 5. Het waterschap houdt ook rekening met het ergste. Al zijn nieuwe personeel

Het is geen alledaags gezelschap dat die

Schade aan de dijken

donderdagmiddag bij café-restaurant

Ruim een jaar later, op 20 mei 1940,

‘Het Wapen van Holland’ binnenwandelt.

zal dezelfde dijkgraaf in een brief aan

Luchtbeschermingsplan

Het zijn bijna allemaal burgemeesters

de hoofdingenieur Waterstaat van de

De verdeling van de vrijwilligers staat

van de Hoeksche Waard. Dijkgraaf

provincie Zuid-Holland schrijven dat ‘de

keurig in het luchtbeschermingsplan,

P.S. Overwater heeft gevraagd of ze

hoofdwaterkeering van het Waterschap

dat kort na afloop van de bijeenkomst in

naar Klaaswaal komen. Aanleiding is het

Hoeksche Waard aanzienlijk schade heeft

Klaaswaal is opgesteld. We lezen daarin

verzoek van minister Van Buuren van

geleden door de bombardementen en

verder dat ‘het bijbrengen van algemene

Waterstaat. Hij wil graag weten welke

bomaanvallen’. Er is dan voor ruwweg

kennis omtrent luchtaanvallen’ belangrijk

maatregelen zijn getroffen om dijken,

5.000 gulden schade aangericht aan de

is. Evenzo als het ‘regelmatig oefenen in

sluizen en stuwen te beschermen tegen

hoofdwaterkering rond ’s-Gravendeel,

het treffen van voorzieningen aan dijken

luchtaanvallen.

omgerekend is dat nu zo’n € 35.000.

en sluizen’. Niemand wist hoe snel de

En op 5 plaatsen zijn daar grote gaten

werkelijkheid al deze goede voornemens

in de dijken geslagen.

zou achterhalen.

steeds groter wordt. Het is 20 april 1939,

In Klaaswaal spreken de burgemeesters

In 1940 is het met de beschadigde dijken

notabene de verjaardag van de Duitse

af om allemaal een aantal vrijwilligers

goed afgelopen. De diepe gaten zijn

führer die de bron is van alle ellende.

beschikbaar te stellen. ‘Bij vernieling van

gedicht en de dijken zijn verhoogd waar

Maar dat ontgaat de aanwezigen.

een gedeelte der waterkering kunnen

dat nodig was, schrijft de dijkgraaf in zijn

Zij luisteren aandachtig naar de

dan, nadat de dijkgraaf telefonisch is

brief aan de hoofdingenieur. Hij sluit af

openingswoorden van de dijkgraaf, waarin

gewaarschuwd, ploegen uit verschillende

met een geruststellende mededeling: ‘

de ernst van de situatie doorklinkt:

gemeenten naar de plaats van bominslag

Met het oog op het gunstige jaargetij wordt

“De minister vraagt zich af in hoeverre wij

worden vervoerd’. In totaal gaat het om

dezerzijds vertrouwd dat met de genomen

de plaatselijke luchtbeschermingsdiensten

280 man. Niet elk dorp levert hetzelfde

maatregelen rampen door overstrooming

kunnen inzetten bij de beveiliging van

aantal.

zullen worden voorkomen’.

Met een ernstig gezicht zitten zij aan

krijgt spaden en laarzen.

tafel. Ze bespreken de oorlogsdreiging die

waterstaatswerken.”

In 1944 doet de dijkgraaf nogmaals een beroep op alle burgemeesters.

Zijn boodschap is dezelfde als 5 jaar geleden: er dreigt weer oorlogsgeweld.

Hij herinnert ze aan de afspraak uit 1939.

Dat is nodig, want sommige dorpen hebben nu een andere burgemeester.

‘Wij ontveinzen niet dat intusschen in sommige gemeenten door evacuatie en het onttrekken van arbeidskrachten moeilijkheden zouden kunnen zijn ontstaan’.

Maar of er nu Duitse of geallieerde bommen uit de lucht vallen, de schade aan de dijken kan even desastreus zijn.

Tekst: Arco van de Ree

Café-restaurant 'Het Wapen van Holland' in Klaaswaal (Bron: museum Hoeksche Waard)

80 jaar vrijheid

in de Hoeksche Waard

Geraadpleegde bronnen: • Archief Waterschap De Hoeksche Waard

Asperges

getrokken en is ongevraagd en dus ongeweigerd aan het ploegen en eggen gegaan.”

in de Hoeksche Waard

Waterkijkertje De Duitsers hielden regelmatig controles.

Ook gingen ze na of de waterstand

Asperges groeien normaal gesproken

Polders onder water

nog goed was. Het land moest maar

op lössgronden. Toch stonden ze in

In februari 1944 besloten de Duitsers

net onder water staan. Als het water te

de oorlog ook even in onze polders.

de opmars van de geallieerden

hoog stond, zou de vijand met een boot

Niet het witte goud uit Limburg, maar

te dwarsbomen. Naar oer-Hollands

de polder in kunnen varen. De Duitse

gewoon Hoeksche Waards polderhout.

gebruik zetten zij de polders onder water.

commandant noemden ze in de volksmond

Dat zit zo.

Deze waterlinie moest de opmars van de

‘het waterkijkertje’. In de polders die

geallieerde soldaten tegengaan. De sluizen

niet onder water waren gezet, kwamen

In de Hoeksche Waard rekende men op

gingen open en het water stroomde vanuit

versperringen die een geallieerde invasie

een aanval uit het zuiden. De verdediging

het Haringvliet en het Hollandsch Diep de

moesten voorkomen.

van het eiland was vooral daarop gericht.

polders in. De Numanspolder en de polder

De verrassing was dan ook compleet toen

Groot Cromstrijen zelfs met zout water.

de Duitsers in 1940 vanaf de noordkant

Rommelasperges Deze versperringen waren puntige palen

de aanval op de Hoeksche Waard openden,

Evacuatie

die schuin op een rij in de grond werden

met de Barendrechtse brug als bloederig

Slechts een enkeling, zoals sluiswachters

gestoken. Hiervoor moesten veel bomen

strijdtoneel.

en havenmeesters, konden met toe-

worden gekapt. Voor het omzagen werden

stemming van de bezetters blijven.

‘vrijwilligers’ aangewezen. Onder meer bij

Al snel trokken de Nederlandse troepen

De inwoners moesten gedwongen

Oud-Beijerland hebben deze weilanden

zich terug over het Spui. De Hoeksche

evacueren. Zo verhuisde Jan Schouwen-

vol met palen gestaan. Ook de Iepenlaan

Waard viel in Duitse handen. Na enkele

burg tijdelijk van Strijen naar Mookhoek.

bij de Mariënhof in Westmaas is toen

jaren van bezetting naderden de

Net als zoveel anderen keert hij toch af

grotendeels gekapt. De bevolking noemde

geallieerde troepen vanuit het zuiden.

en toe terug. In zijn dagboek schrijft hij:

de palen ook wel ‘Rommelasperges’ naar

De Duitse soldaten moesten hun

“De laatste dagen ben ik 3 maal in de

de Duitse veldmaarschalk Erwin Rommel,

positie op het eiland met hand en tand

polder Nieuw Beversoord geweest, waar

die dit had bedacht.

verdedigen. Zij gebruikten de Nederlandse

men niet mag komen, doch J. Schelling

tactiek van inundatie.

heeft de stoute schoenen maar aan-

Veel bomen gekapt Na de oorlog bleek dat de Nederlandse

Inundatiekaart uit maart 1945 waarop zichtbaar is dat het zuiden van de Hoeksche Waard onder water stond. In totaal staat in de Hoeksche Waard bijna 13.000 hectare land onder water. Numansdorp is er het slechtst aan toe. De beide havens zijn onbruikbaar gemaakt en in het dorp zijn alleen nog een molenaar, een bakker en een slager te vinden. Pas na de bevrijding verdwijnt het water en keren de meeste bewoners terug. Kelders en regenputten worden leeggepompt en de schoonmaak kan beginnen. (Kaart: gemeente Hoeksche Waard)

natuur flink schade had geleden. Ruim 55.000 hectare bos was gekapt voor de oorlogsvoering, bijna een derde van het totale oppervlak. De economie dreef voor een groot deel nog op hout.

Het land zat te springen om mijnhout, hout voor de wederopbouw, voor de lucifer- en meubelindustrie en voor beschoeiingswerken. De herbebossing werd dan ook voortvarend aangepakt.

Geraadpleegde bronnen: • Herinneringen aan de jaren 1939-1945, door Jaap Oprel, website: www.piershil.com • Rommelasperges in de strijd tegen geallieerde invasie, in: Historiek (3 juni 2022) • Landschapsbiografie Hoeksche Waard (2024) • Neêrlands natuurschoon is danig geschonden, in: Nieuw Utrechts Dagblad (18 maart 1947)

Tekst: Arco van de Ree

80 jaar vrijheid

in de Hoeksche Waard

Verenigingen zijn de zuurstof van een dorp Wie aan de praat raakt met Loes Gouweloos (82) trekt een vat vol verhalen open. Geen wonder, want bij vrijwel elke activiteit in het dorp is zij betrokken. Officieel blijft Nanny Peereboom natuurlijk de eerste vrouwelijke burgemeester van Strijen, maar eigenlijk komt Loes die eer toe. Of het nu gaat over de viering van Tien Eeuwen Strijen in 1995, de vakantiebesteding, het Vullejaegerskoor of de Oranjevereniging. Overal was zij bij betrokken.

Voor Loes Gouweloos is 2025 een jaar

tijdens de vakantiebesteding, kwamen

de redactie laten zien hoe Koninginnedag

vol feesten. Naast het feest van 80 jaar

ze bij Loes terecht. “Zo rolde ik de

in een klein plattelandsdorp werd gevierd.

bevrijding viert ze ook haar diamanten

Oranjevereniging binnen. De eerste jaren

Via een stagiair uit Strijen kwam het

huwelijk. Ze is dan 60 jaar getrouwd

als lid en vanaf 1984 in het bestuur.”

programma bij de Oranjevereniging

met Aart. En alsof het niet genoeg is,

In haar kielzog nam ze Corrie de Regt mee,

terecht. De stagiair was waarschijnlijk

bestaat ook de Oranjevereniging, waar

met wie ze ook al samenwerkte tijdens de

Nieuwsuur-presentator Roos Moggré.

ze al jarenlang in het bestuur zit, 100

vakantiebesteding. Het bleek een gouden

jaar. Maar na het vieren van het jubileum

duo, dat jarenlang de kinderoptochten

2013: aanwezig bij de inhuldiging

op 30 augustus komt daar een eind aan.

verzorgde.

10 jaar later wordt Loes verrast als ze

“Na 42 jaar vind ik het welletjes en is het

bij haar kleinzoon op verjaardagsvisite

tijd dat iemand anders het stokje van me

2003: Strijen op tv

is. Burgemeester Moerkerke belde dat

overneemt.”

Met veel plezier kijkt Loes terug op

ze bij de inhuldiging van prins Willem-

de jaarlijkse Koninginnedagen en

Alexander aanwezig mocht zijn. “Ik wist

Kinderoptocht

Koningsdagen in het dorp. Maar er zijn

niet wat ik hoorde en was even helemaal

In 1981 raakte Loes toevallig bij de

2 bijzondere gebeurtenissen die daar met

van de kook.” Loes was een van de 5

Oranjevereniging verzeild. Er was net

kop en schouder bovenuit steken. In de

uitverkorenen uit de Hoeksche Waard

een nieuw bestuur en dat wilde ‘de

eerste plaats was daar de reportage van

die er op 30 april 2013 in Amsterdam bij

straat op’ met een kinderoptocht.

actualiteitenprogramma Nova, een van de

mocht zijn. Het werd een onvergetelijke

En omdat ze al veel ervaring had opgedaan

voorlopers van Nieuwsuur. In 2003 wilde

dag, maar: “Ik zat achter een pilaar en kon niets zien. Gelukkig hing er een groot

Vanaf 1925 was de organisatie van Koninginnedag, Koningsdag en later ook de 4 en 5 mei-herdenking in handen van de Oranjevereniging in Strijen.

(Foto's: Heijblom Fotografie)

scherm waarop ik alles kon volgen.”

2 dagen feest De Oranjevereniging Strijen is opgericht in 1925. Voor die tijd werd er ook al flink gefeest in het dorp. Bijvoorbeeld bij de geboorte van prinses Juliana in 1909. En in 1914 ging de herdenking van 100 jaar onafhankelijkheid na de Franse overheersing niet onopgemerkt voorbij. Er werd 2 dagen feest gevierd.

Maar vanaf 1925 was de organisatie van Koninginnedag, Koningsdag en later ook de 4 en 5 mei-herdenking in handen van de Oranjevereniging.

5 donkere jaren In de Tweede Wereldoorlog moest de Oranjevereniging haar activiteiten staken

80 jaar vrijheid

in de Hoeksche Waard

Loes Gouweloos: "Na 42 jaar vind ik het welletjes en is het tijd dat iemand anders het stokje van me overneemt."

en het archief inleveren bij de bezetter.

Wilhelmina. Net als 10 jaar geleden was

de grote boosdoeners, denkt Loes.

Dat laatste is niet gebeurd. Het archief

het 2 dagen feest in Strijen: op 30 en 31

Gelukkig neemt de belangstelling nu weer

lag op de zolder van het gemeentehuis en

augustus. Een greep uit het programma

toe. Ze hoopt dat de jongere generatie het

bleef daar liggen tot de eeuwwisseling.

van toen met ‘voor elk wat wils’: een

stokje overneemt. “Verenigingen zijn de

Wat samenviel met het 75-jarig bestaan

kinderoptocht, een allegorische optocht,

zuurstof van de samenleving. Ze houden

van de vereniging. Direct na de bevrijding

een gekostumeerde voetbalwedstrijd,

een dorp levendig.”

pakte de Oranjevereniging de draad van

motorwedstrijden, een concert en tot

voor de oorlog weer op.

slot een vuurwerkshow.

Herrezen uit de as

In het naoorlogse Strijen waren zo’n 600

Het eerste Oranjefeest na de Duitse

mensen lid van de vereniging. “Het leek

Geraadpleegde bronnen:

bezetting was de verjaardag van prins

wel of iedereen lid was.” Dat is heel lang

• 75 jaar Oranjevereniging Strijen, Oudheidkundige

Bernhard op 29 juni. In 1948 was het

zo gebleven, maar de laatste jaren liep

50-jarig regeringsjubileum van koningin

het ledental terug. Corona was een van

Tekst: Arco van de Ree

vereniging Het Land van Strijen (2000) • Interview Loes Gouweloos (2025)

80 jaar vrijheid

in de Hoeksche Waard

Gedicht

Doorzonwoning Na het donker gingen we wonen op de zon,

Bij zoveel zon durfden we bijna

bouwden huizen met ramen tot het plafond

te denken aan al die verdwijners: Abraham Rood

en stralend viel het licht binnen, wreef eigenhandig

en Pinas en Kaatje en Sientje en Mijntje –

de meubels op en de hele kamer begon te glimmen,

Westerbork, Auschwitz, en allemaal dood.

ook wij - bij winterdag zaten we als katten achter het glas

Je schaamde je als je aan ze dacht,

te spinnen.

wist niet eens waarvoor, je haalde je van alles in je hoofd, maar je moest niet zoveel denken,

Aan de Irenestraat (want de gedachte

je moest door. Er lag nog verstelwerk,

aan prinsesjes hielp om die nare tijd te vergeten)

de bedden moesten verschoond. En ramenlappend,

vonden we onderdak voor de nacht, bewoonden

soeptrekkend, mattenkloppend stichtten we

hetzelfde licht, volgden dezelfde maatslag, als nonnen

vrede.

zetten we de klokken gelijk, volgden de getijden van wassen en strijken, stemden ons af op vrijheid, gelijkheid

Vrede. We zien het als we om drie uur

en zusterschap.

even gaan zitten. Buiten bewegen de bladeren, binnen

Ik hoorde je wel zingen door de muren heen,

liggen onze handen stil. Buiten

in je keuken, achter het fornuis, voordat de kinderen

zingt een kind, binnen

thuiskwamen, en ook ’s avonds als ze gingen slapen:

neuriet de geiser. Buiten

dezelfde liedjes als wij. Ik hoorde je wel op zaterdagavond

dansen de schaduwen, binnen

in de schemering, als je het grind harkte. De kinderen

danst het stof boven de opgeschudde matrassen.

liepen net zo makkelijk binnen bij jou als bij mij

De ketel fluit. De glasgordijnen vangen licht.

en samen herschreven we de taal van de oorlog:

De wind doet het blauw achter de wolken open

niet de vijand viel hier binnen, maar de zon.

en dicht.

De zon confisqueerde de meubels, de zon overstroomde de kamer - een inundatie van licht -

Liesbeth Goedbloed

en bij winterdag stond achter glas de vlammenwerpende

Dichter van de Hoeksche Waard

cyclaam te bloeien.

Mei 2025, ter gelegenheid van 80 jaar vrijheid in de Hoeksche Waard

Dichter van de Hoeksche Waard Liesbeth Goedbloed

“Een nieuw en populair bouwtype uit de wederopbouwperiode is de doorzonwoning. Het kenmerk van de doorzonwoning is de ruime woonkamer, die vanaf de voorgevel tot aan de achtergevel doorloopt met in beide gevels grote ramen, waardoor een zee van licht de woonkamer invalt.”

Uit: Willy Spaan & Rein van der Waal (redactie), De Canon van de Hoeksche Waard 2021.

80 jaar vrijheid

in de Hoeksche Waard

Geef elk slachtoffer een eigen gezicht Volgens een voorzichtige schatting zijn er tijdens de Tweede Wereldoorlog ongeveer 250.000 Nederlandse slachtoffers gevallen. Een exact aantal is niet bekend, omdat er grote onzekerheidsmarges zijn. Daarvan zijn er 360 in de Hoeksche Waard om het leven gekomen. Een groot aantal van de namen staat op een van de 23 oorlogsmonumenten op het eiland.

Maar een volledig overzicht ontbrak.

In 2015 verscheen het boek ‘Oorlog in de Hoeksche Waard, 1940 – 1945’ met een slachtofferlijst. “Het is de eerste lijst met een volledig overzicht van alle slachtoffers in de Hoeksche Waard”, zegt Dini Heijden van museum Hoeksche Waard. Op deze lijst staan alle Hoeksche Waarders die tussen 10 mei 1940 en 15 augustus 1945 binnen en buiten het eiland zijn gesneuveld door enige vorm

Dini Heijden en Gonnie Nibbeling bij het monument Moeder

van oorlogsgeweld. “Maar ook iedereen

Die kun je zo duidelijk aangeven.” Verder

website te lanceren.” Ze zien het als

van buiten de Hoeksche Waard die in deze

komt de informatie vaak druppelsgewijs

een eerste versie en gaan stug door

periode op het eiland is overleden.”

binnen en is ook niet altijd compleet. “Het

met hun zoektocht. Daarbij rekenen

zijn allemaal documenten die we op deze

ze op de hulp van inwoners. Dini: “We

manier gemakkelijk kunnen aanvullen.”

weten dat Hoeksche Waarders heel veel

Aanvullende informatie Het boek was klaar, maar de slachtoffer-

spullen uit de oorlog hebben bewaard.

lijst nog lang niet compleet. “Bij elke

Centraal Archief Bijzondere Rechtspraak

Foto’s, dagboekaantekeningen, folders,

naam hoort een eigen verhaal.” Samen

Op de website staan nog geen namen van

advertenties, overlijdensberichten, noem

met (museum)vrijwilligers, onderzoekers,

Duitsers die in de Hoeksche Waard zijn

maar op. Wij willen die graag digitaliseren

schrijvers en historische verenigingen

gesneuveld. “Wij hebben geen historische

en toevoegen aan de slachtofferlijst.”

gingen Dini en Gonnie Nibbeling (ook

gegevens, omdat ervoor zover wij weten

vrijwilliger bij museum Hoeksche Waard)

nog nooit onderzoek naar is gedaan.”

Kijk voor alle slachtoffers met hun

aan de slag. De informatie druppelde

De nadruk ligt eerst op Hollandse en

informatie op: www.wo2.museumhw.nl.

binnen. Nu staan alle namen op de

geallieerde militairen, daarvan zijn

Voor aanvullingen en meer informatie

website. “Sommigen met uitgebreide

namen en locaties wel bekend. Hoeksche

kunt u contact opnemen via e-mail:

verhalen en anderen met alleen nog

Waardse burgerslachtoffers met Duitse

geschiedenis@museumhw.nl

basisinformatie. Onze zoektocht naar de

sympathieën zijn wel meegenomen.

verhalen gaat door.”

Maar sinds kort is het Centraal Archief

Tekst: Arco van de Ree

Bijzondere Rechtspraak openbaar Alle informatie staat op een website

toegankelijk. Dat levert misschien nieuwe

Geraadpleegde bronnen:

met een Wikipedia-achtig karakter.

informatie op.

• Website www.wo2.museumhw.nl

Dat heeft een aantal voordelen, zegt

• Interview Dini Heijden en Gonnie Nibbeling (2025)

Gonnie, die de informatie verwerkt:

Helpt u mee?

“Er zijn veel dwarsverbanden tussen

“We vinden de herdenking van 80 jaar

verschillende personen en gebeurtenissen.

bevrijding een goed moment om de

80 jaar vrijheid

in de Hoeksche Waard

‘ Kann ich bei euch bleiben?’ vroeg de Duitse soldaat Wim van Dam hoort het de Duitse soldaat aan het eind van de oorlog nog vragen: “Kann ich bei euch bleiben?”

Als jongen ging hij nog wel eens kijken bij de soldaten die in de kleuterschool vlakbij zijn ouderlijk huis waren gelegerd.

(Foto: Conno Bochoven)

De Oud-Beijerlander Wim van Dam zag in 1931 het levenslicht als derde kind in het gezin met uiteindelijk 5 kinderen.

“Ik ben dus opgegroeid in de jaren ’30,

Wim staat voor z’n huis aan de Prins Hendrikstraat waar hij al bijna 88 jaar woont.

Op de achtergrond staat het voormalige kleuterschooltje.

de crisisjaren”, blikt de krasse 94-jarige Beijerlander terug. “Mijn vader had een

Het muziekbandje waarvan Wim vroeger deel uitmaakte. Cor Nobel op drums, Johan de Vroedt op de piano en Wim als derde op accordeon.

slagerij op de Molendijk, waar nu het grote pand van Bas Hollaar is. Daar ben ik

waren die V1-bommen die later vanuit

vlees en dat verdween binnen de kortste

geboren.” In 1937 kwam het gezin in de

Wassenaar overvlogen naar het zuiden.

keren natuurlijk”, zegt Wim met een

Prins Hendrikstraat te wonen. Anno 2025

Noord-Brabant was toen al bevrijd door

glimlach. “En als er geen noodslachting

woont Wim daar overigens nog steeds.

de geallieerden. Ik was altijd bang dat ze

was, dan werd er wel eentje geregeld.

Al 88 jaar dus!

hier ergens zouden neerstorten.”

Bovendien ruilde vader soms vlees voor

Leven ging z’n gangetje

Noodslachting

Toen de Tweede Wereldoorlog ook in

Aangezien vader Van Dam slager

Vader Van Dam was een sociale man,

Nederland uitbrak in 1940 was Wim

was en later veehandelaar moest er

weet Wim nog goed. “In de hongerwinter

een jongen van 9 jaar. “Eigenlijk kreeg

nogal eens een noodslachting worden

werden mensen uit de stad soms

je er weinig van mee,” vervolgt Wim,

gedaan. Zodoende was er nooit gebrek

opgevangen in de kleuterschool vlak

“Je hoorde beperkt wat, maar het leven

aan eten. “In de Kerkstraat was een

naast ons huis. Vader ging dan altijd voor

ging in Oud-Beijerland zijn gangetje.

noodslachtplaats. En vader deed nogal

het avondeten even kijken en niet zelden

Al was het geen luxe, we kwamen thuis

eens een clandestiene huisslachting bij

kwamen er 1 of meerdere gasten mee die

niks tekort. Wat ik me wel goed herinner

particulieren. Op dat moment was er volop

aanschoven en mochten mee-eten.”

meel of brood.”

80 jaar vrijheid

in de Hoeksche Waard

2 keer gevangen

Alles leek mogelijk

Diepe liefde voor Joodse zaak

Benauwde ogenblikken beleefde het gezin

Na de bevrijding brak voor Wim zoals hij

Na de oorlog is Wim zich meer en meer

toen vader opgepakt werd. Hij had een

het zelf zegt ‘de mooiste tijd van mijn

gaan verdiepen in de geschiedenis van het

vervalst persoonsbewijs om tewerkstelling

leven’ aan. “Ik heb het ervaren als een

Jodendom. Hij heeft er een diepe liefde

in Duitsland te ontlopen, maar dat werd

zorgeloze tijd, ik was een jongen van

voor opgevat. “Ik ben christelijk opgevoed,

verraden. “Tijdens een razzia kwamen

14 jaar. Je maakte je niet zo druk. Ik ging

maar ben later wel meer joods gaan denken.

de Duitsers bij ons thuis om mijn vader

helemaal op in de muziek, daar zag ik

Het heeft me een bredere kijk op het leven

op te halen. Die was er natuurlijk niet

mijn toekomst liggen. Pianospelen op

gegeven. Wat me altijd verbaasd heeft,

en toen dreigden ze ons huis in brand te

bruiloften en partijen, accordeonspelen

is dat er na de oorlog al snel door bijna

steken als mijn vader niet kwam opdagen.

in een bandje en musiceren bij De Bazuin.

niemand meer over de verdwenen Joden

Hij heeft een tijdje gevangen gezeten

Ik ben in 1945 lid geworden en ben dat in

uit Oud-Beijerland gesproken werd.”

in ’s-Gravendeel en kwam toen ineens

2025 nog steeds. Studeren, op de mulo en

weer terug. Dat was voor hem trouwens

later aan de Zeevaartschool in Rotterdam,

Van Dam heeft later in allerlei (kerkelijke)

de tweede keer, in 1940 werd hij na de

beschouwde ik eerder bij- dan noodzaak.

commissies gezeten om het lot van de

capitulatie van het Nederlandse leger als

Het leven was compleet anders, alles leek

Joden onder de aandacht te brengen.

soldaat ook al eens vastgezet, toen als

ineens mogelijk.”

Hij ging vele malen naar Israël en deed

krijgsgevangene.”

er waardevolle contacten op. Wim van Terugkijkend heeft Wim van Dam eigenlijk

Dam heeft zich tevens sterk gemaakt

Helemaal op het einde van de oorlog zaten

niet zo geleden onder de oorlog. “Ach, je

voor herdenkingsmonumenten in het

er terugtrekkende Duitse soldaten in de

was een kind, veel ging langs je heen.

Spuidorp. Hij nam het initiatief tot een

kleuterschool. “Als jongen was het wat

En wat wist je nou eigenlijk? Er werd

grondige opknapbeurt van de Joodse

spannend om er te gaan kijken natuurlijk”,

weinig over gesproken door mijn ouders.

begraafplaats. Bovendien heeft hij het

vervolgt Wim, “Je deed dan weleens een

Het leven speelde zich thuis of in je straat

gebruik gestimuleerd van Joodse muziek

boodschapje voor ze. Een van die soldaten

af. Het dorp en zeker het eiland kwam je

bij de jaarlijkse herdenkingsceremonie bij

vroeg zelfs of hij niet bij ons mocht

niet af.”

het Joods monument op de Havendam

blijven.”

op 4 mei.

Tekst: Conno Bochoven

Podcast: Het Eiland en de Oorlog Radio Hoeksche Waard maakte in 2005 een

Het zijn verhalen van ooggetuigen uit de eerste hand.

documentaire over de Tweede Wereldoorlog in de

Er ontstaat er een beeld vanuit een Hoeksche Waards

Hoeksche Waard. De documentaire werd bekroond met

perspectief en wij krijgen een indruk hoe de gewone

de landelijke prijs voor lokale omroepen.

man en vrouw de oorlog in de Hoeksche Waard hebben beleefd.

Zo’n 20 ‘gewone’ Hoeksche Waarders vertellen wat ze in de oorlog hebben meegemaakt. Ze wonen verspreid over

Verzetsstrijder Wim Baars uit ‘s-Gravendeel verhaalt

het eiland en vertellen allemaal hun eigen belevenissen.

bijvoorbeeld over een van zijn illegale overtochten met Wim Boot uit Puttershoek naar de Brabantse Biesbosch. En Wim Reedijk leest fragmenten voor uit zijn oorlogsdagboek.

De documentaire is bewerkt tot een podcastserie van 5 afleveringen. Alle afleveringen staan op www.gemeentehw.nl/80jaarvrijheid.

80 jaar vrijheid

in de Hoeksche Waard

Leden Koninklijk Huis afgelopen decennia regelmatig op bezoek Al sinds de Tachtigjarige Oorlog wordt het Huis van Oranje geassocieerd met stabiliteit en de

5 juli 1948: Prins Bernhard brengt een bezoek aan Oud-Beijerland,

verdediging van de (godsdienst-)

Maasdam, Klaaswaal, Puttershoek, Westmaas, Mijnsheerenland,

vrijheid in Nederland. En tijdens de

’s-Gravendeel, Piershil, Zuid-Beijerland, Nieuw-Beijerland en de

Tweede Wereldoorlog bood koningin

Ambachtsheerlijkheid Cromstrijen.

Wilhelmina vanuit ballingschap in Londen morele steun aan het verzet

1954: Koningin Juliana bezoekt Strijen en Mookhoek.

en het Nederlandse volk.

1964: Koningin Juliana bezoekt in Numansdorp de Haringvlietbrug De relatie tussen vrijheid en het Huis

die dan nog in aanbouw is.

van Oranje is diep geworteld in de Nederlandse geschiedenis. Sinds de

1971: Prinses Beatrix en Prins Claus bezoeken verschillend dorpen in

Tachtigjarige Oorlog (1568-1648)

de Hoeksche Waard, waaronder Mijnsheerenland, Oud-Beijerland en

speelde Willem van Oranje een

Goudswaard. In Goudswaard eet Prinses Beatrix met plattelandsjongeren

leidende rol in de strijd tegen de

poffertjes in het dorpshuis.

Spaanse overheersing, wat uiteindelijk leidde tot de onafhankelijkheid van

1 oktober 1977: Opening van de Kiltunnel door Koningin Juliana.

de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. Het Huis van Oranje

30 april 1989: De koninklijke familie viert Koninginnedag in

bleef daarna een symbool van

Oud-Beijerland.

nationale eenheid en vrijheid, met leden die zich inzetten voor de

16 september 1999: Prins Willem-Alexander opent de tweede

bescherming van democratische

Heinenoordtunnel (de fietserstunnel).

waarden en constitutionele rechten.

7 november 2007: Koningin Beatrix brengt een werkbezoek aan de Hechte band

Hoeksche Waard om te praten over de toekomst van het eiland. Ze gaat

Ook de Hoeksche Waard heeft een

naar Klaaswaal, Numansdorp, Maasdam, Oud-Beijerland, Zuid-Beijerland

hechte band met het koningshuis. Dat

en Strijensas.

blijkt onder meer uit de betrokkenheid bij koninklijke tradities en de actieve

27 mei 2014: Prinses Beatrix opent in Oud-Beijerland de nieuwe locatie

deelname aan Koningsdag. De leden

van stichting De Overbrugging.

van het Koninklijk Huis komen op hun beurt regelmatig op bezoek in de

16 juni 2020: Koningin Máxima brengt een kort bezoek aan Puttershoek.

Hoeksche Waard.

Ze is in partycentrum Alcazar als erevoorzitter van de stichting Méér Muziek in de Klas.

28 oktober 2022: Prinses Margriet opent in Museum Hoeksche Waard in Heinenoord de tentoonstelling ‘Juliana, Een eeuw in poppen’.

15 oktober 2024: Koningin Máxima brengt een bezoek aan Klaaswaal.

Het bezoek staat in het teken van de leefbaarheid en het sterke verenigingsleven.

80 jaar vrijheid

in de Hoeksche Waard

1954

1964

(Foto: ANP)

(Foto: ANP)

1971

1989

(Foto: Nationaal Archief)

(Foto: ANP)

2022

2024

(Foto: Archief Historische Vereniging Oud-Beijerland)

80 jaar vrijheid

in de Hoeksche Waard

Willem van der Wulp:

Broodbonnen en bouwstenen Willem van der Wulp uit Westmaas

oorlog werd de pop in het toenmalige

het bedrijf stapte, werkte hij samen

was 12 jaar toen de oorlog ten einde

‘Kraaienslop’ - nu de Havenstraat -

met zijn broer Arie bij de plaatselijke

kwam. Te jong voor een feestje vond zijn

opgehangen en in brand gestoken.

bakker. “Mijn broer was 13 en ik 12.

vader en bovendien veel te gevaarlijk.

Na de oorlog was er veel schaarste en

Ondanks de overgave, was het gevaar

Britse bommen

alles ging op de bon. We gingen langs

nog niet geweken. Willem herinnert

Ondanks alle gevaren heeft Willem zich

de deuren met de broodkar. Geen bon

zich nog het verhaal over de moord in

tijdens de oorlog nooit echt angstig

betekende geen brood.”

Mijnsheerenland. “De Duitsers zaten

gevoeld. Behalve die ene keer in oktober

hier nog. Ze waren gefrustreerd en

1944 toen de geallieerden opmars

Het verhaal over de bakker doet Willem

konden het niet verkroppen dat ze zich

maakten vanuit Noord-Brabant en een

denken aan een opvallende ontwikkeling:

moesten overgeven. En dan hoor je dat

Brits toestel per ongeluk het huis van

“Westmaas had vroeger zo’n 1.000

ze in Mijnsheerenland 2 jongens hebben

familie De Jongh bombardeerde. Willem

inwoners en 4 bakkers. Nu is het

gemarteld en doodgeschoten. Voor mijn

woont nog steeds aan de Munnikenweg,

inwonersaantal verdubbeld, maar is er

vader een reden om ons veilig binnen

maar nu meer richting het dorp. Hij wijst

geen één bakker meer. Een ontwikkeling

te houden. We woonden trouwens

naar het huis aan de overkant. “Volgens

die in het kader van wederopbouw best

ook te ver buiten het dorp: aan de

mij het enige bombardement in de

tegenstrijdig klinkt.”

Munnikenweg, bij het strandje.”

Hoeksche Waard. Het huis is na de oorlog als een van de eerste opgebouwd.”

Willem kreeg door de zorg van zijn vader

Mechanisatie landbouw Willem vervolgt zijn verhaal: “Er was

weinig mee van de feestvreugde, maar hij

Op de bon

niet alleen een tekort aan voedsel, ook

weet nog wel dat de dorpelingen een pop

Willem heeft met zijn 92 jaar veel huizen

brandstof, kleding en machines waren

hadden gemaakt van ‘De Neus’. Volgens

in Westmaas zien komen en gaan. Als zoon

schaars. Je kocht alles op de bon.” In het

Willem was dat een verschrikkelijk gemene

van de eigenaar van een metselbedrijf

kader van ‘nooit meer honger’ vond in de

Duitse vent die zich de ‘Wasserpolizei’

heeft hij geholpen met de renovatie en

jaren na de oorlog een snelle mechanisatie

noemde en een hele grote neus had.

nieuwbouw van verschillende huizen in de

van de landbouw plaats. “Dit werd mede

Die hij trouwens overal instak. Na de

regio. Maar voordat Willem bij zijn vader in

mogelijk gemaakt door de Marshallhulp”, weet Willem. “Na de oorlog zijn veel Amerikaanse en Canadese voertuigen

Willem van der Wulp voor ‘zijn blokje van vier’, dat hij vlak na de oorlog samen met zijn vader en oudste broer bouwde.

(Foto: Heijblom Fotografie)

achtergebleven. Die konden de boeren mooi gebruiken voor de landbouw, want de Duitsers hadden ook de paarden gevorderd.”

Rijtjeshuizen Toen Willem 17 jaar was, ging hij officieel aan de slag in het bedrijf van zijn vader.

Na verschillende renovatieprojecten, bouwde hij in 1950 zijn eerste rijtje huizen.

“Die huizen staan er nog steeds”, vertelt Willem trots. Het gaat om het blokje van 4 woningen aan de Van Koetsveldlaan in Westmaas. “Allemaal handwerk en de stenen heb ik op mijn schouder naar boven gedragen. We werkten voor een

80 jaar vrijheid

in de Hoeksche Waard

(Foto: Heijblom Fotografie)

Willem vertelt hierover: “Eerst aan het Mastland en later hierachter bij het Kartuizerveld. Ik heb de woningen opgebouwd en in de jaren ’80 gerestaureerd. De woningen aan het Mastland hebben in 2020 plaatsgemaakt voor schrijfloon van anderhalve gulden per uur.

dat nieuwe spul van na de oorlog.

nieuwbouw. Net als zoveel huizen uit de

In Oud-Beijerland kregen ze 2 cent meer.

Slaapkamermuren werden gemaakt

jaren ’50, omdat ze niet meer voldoen

Hoe groter de gemeente, hoe meer je

van drijfsteen, een afvalproduct uit de

aan de hedendaagse normen. Vroeger

mocht rekenen.”

hoogovens. Dit spul was ontzettend

plaatsten we de stopcontacten hoog,

poreus.”

zodat de kinderen er niet bij konden. Later

Na de oorlog was de woningnood hoog.

moest alles op rolstoelhoogte worden

Kwantiteit ging voor kwaliteit. Het was

Bejaardenwoningen

geplaatst. De deuren waren vroeger ook

volgens Willen heel lastig om aan goede

Na de oorlog nam de belangstelling

veel smaller. Nu moet er een rolstoel

bouwmaterialen te komen. “Hout was

voor het welzijn van ouderen toe.

doorheen passen. Tijden veranderen nu

nauwelijks te krijgen en de dakpannen

Mensen werden ouder. Met de Wet op

eenmaal en ook de mogelijkheden. Er gaat

in die tijd waren ontzettend dun. We

Bejaardenoorden maakte de overheid het

steeds meer automatisch, maar metselen

hebben voor een renovatie weleens

mogelijk om bejaardenhuizen te bouwen.

is nog steeds handwerk.”

oude dakpannen van schuren gebruikt.

In 1963 kreeg Westmaas de eerste

Die waren kwalitatief veel beter dan

zogenoemde ‘bejaardenwoningen’.

Tekst: Cynthia van der Waal

80 jaar vrijheid

in de Hoeksche Waard

Hoe Aart uit handen van de Duitsers bleef Neeltje Smits-Berkman en Janus Smits hadden een kruidenierswinkel in de Mookhoek in 's- Gravendeel. Ze hadden 2 kinderen: Aart en Saantje.

Aart werkte vanaf zijn vroege tienerjaren als leerling-timmerman bij Adam van der Giessen aan de Schenkeldijk. Voordat de oorlog uitbrak leerde hij Corrie den Boer uit Strijen kennen, die toen in de kruidenierswinkel meehielp.

Ook Aart werd door de Duitsers opgeroe-

Het oude gemeentehuis aan het

plichttijd en had contact met hem

pen om in Duitsland in de oorlogsindustrie

Schouteneinde stond op een steenworp

gehouden. Overdag werkte hij in de

te gaan werken. Hij voelde daar niks voor

afstand van de molen. Daar hielp hij om

timmermanswerkplaats van Dirkse

en weigerde. De kans was dan groot dat

het bevolkingsregister van Puttershoek

en ’s nachts sliep hij in de toren van

de Duitsers je thuis kwamen ophalen.

op orde te houden. Dat ging goed tot

de Laurentiuskerk. Corrie bleef in

Dan ging je alsnog. Maar als er gevaar

die avond dat een oud vrouwtje hem

Puttershoek. Dus Aart fietste regelmatig

dreigde, verstopte Aart zich of zorgde

waarschuwde dat de Duitsers diezelfde

vanuit zijn onderduikadres naar de familie

hij dat hij niet thuis was. Dat ging heel

avond op bezoek zouden komen in

Kluit. Liefde kent namelijk geen grenzen.

lang goed, totdat hij op zekere dag

de molen.

Inmiddels hadden de Duitsers op het

werd verraden door een NSB’er en

terrein van de Suikerfabriek in Puttershoek

moest vluchten.

Op het nippertje ontsnapt

een lanceerinstallatie van V1-raketten

Aart nam de waarschuwing van de

opgebouwd.

Onderduiken in de molen

oude vrouw ter harte en maakte dat hij

Zijn oudere zus Saantje woonde met

wegkwam. Die nacht sliep hij onder de

‘Zonder geluk vaart niemand wel’

haar man Jaap Kluit aan de Molendijk in

blote hemel in het spruitenland van boer

Daardoor moest Aart langs verschillende

Puttershoek, tegenover Molen ‘De Lelie’.

Spaan, de buurman van Leeuwenburg.

checkpoints om de Molendijk te bereiken.

Molenaar Jan Leeuwenburg kende zijn

Vanaf nu was de molen geen veilig

En eigenlijk had hij dan ook een ‘Ausweis‘

overburen goed en Aart mocht bij hem

onderduikadres meer. De familie Kluit

nodig om te passeren. Op een van zijn

onderduiken. De molenaar en zijn vrouw

bracht uitkomst. Sinds kort logeerde

fietstochten kwamen er vliegtuigen over

waren fijne mensen. Ze hadden wel 5 of

daar Corrie den Boer, waar hij verkering

en boorde zich een granaat of een stuk

6 kinderen, dus 1 eter meer of minder

mee had.

staal vlak achter zijn fiets in de grond.

maakte niet uit. Overdag hielp Aart met

Aart kon maar net ontkomen. Een andere

malen van het graan tot meel. ’s Nachts

Jaap Kluit kende Gerrit Dirkse uit

keer werd hij met zijn gereedschapskist

klom hij tot in de nok van de molen en

Mijnsheerenland nog van zijn dienst-

achter op de fiets aangehouden.

sliep onder de kap.

Op weg naar een klusje bij Kluit werd hij aangehouden bij een checkpoint. Weer

Naast zijn tijdelijke baan als hulpje van de molenaar had Aart nog een baantje.

Joop Schouwenburg en Janus Smits voor de winkel aan de Schenkeldijk

ontsnapte hij op wonderbaarlijke wijze, maar verloor wel zijn gereedschapskist.

Aart en Corrie zijn overleden, maar hun verhaal leeft voort.

Tekst: Arco van de Ree Geraadpleegde bronnen: • Aantekeningen Bert Smits, de zoon van Aart • Informatiebord korenmolen De Lelie, Puttershoek

80 jaar vrijheid

in de Hoeksche Waard

Terug naar Kassel Wim de Vries had in de Tweede Wereldoorlog enkele jaren als dwangarbeider in Duitsland gewerkt. Toen hij terugkeerde, kon hij niet meer aarden in zijn geboortedorp Puttershoek. Hij had ernstig geleden onder het strenge naziregiem, de ontberingen, de uitbuiting, de vernederingen, de bombardementen en de afschuwelijke dingen waarvan hij getuige was geweest, zoals de dood van vrienden en executies.

Wim de Vries (pasfoto uit privécollectie)

Frustraties hoopten zich hoog op en na de oorlog

Hij maakte voorleesreizen in Duitsland en er waren

zochten die een uitweg in zijn gedichten. Van meet af

optredens op poëziefestivals, zoals het befaamde

aan had Wim de Vries een eigen stem, een proteststem

Poëzie Buiten in Goudswaard, en Poetry International.

die later een literair karakter kreeg. Zijn eerste gedichten

Dat veranderde het leven van Wim de Vries ingrijpend.

werden eind jaren ‘60 gepubliceerd in Het Vrije Volk en

Hij kreeg erkenning en hoorde erbij.

De Nieuwe Stem.

In 1990 publiceerde hij zijn Duitse gedichten, waaraan Hij volgde een cursus creatief schrijven bij de

hij vele jaren had gewerkt in de tweetalige bundel

Rotterdamse Kunststichting en ontmoette daar

‘Terug naar Kassel/Zurück nach Kassel’, met als ondertitel

de bouwvakker Pierre van Vollenhoven. Zelf werkte

‘De ballade van de waanzin/Die Ballade vom Wahnsinn’.

De Vries als pijpenbuiger bij vliegtuigbouwer Fokker

In Nederland is de bundel gepresenteerd bij het Goethe

in Papendrecht.

Institut in Rotterdam en in Kassel bij de plaatselijke Hogeschool.

Hal 51

Tekst: Arco van de Ree

Halle 51

Een jaar heb ik er gewerkt.

Ein ganzes Jahr habe ich dort geschuftet,

Dag in dag uit van zeven

tagaus tagein von sieben

tot zeven temidden van kleine

bis sieben unter kleinen

miezerige pseudo Hitlertjes,

mickerigen Pseudo-Hitlern

groot van bek, klein van geest

mit einem grossen Maul

en met losse handen.

und einem kleinen Geist

Niet beseffend dat ze aan hun

und mit lockeren Händen.

eigen hoogmoed ten onder zouden

Sie ahnten damals nicht,

gaan.

wie sie an ihrem eigenen Hochmut

Ruim 40 jaar later stond

zugrundegehen sollten.

ik er weer.

Nach mehr als vierzig Jahren

Een grasvlakte tussen de nog

stand ich wieder dort.

bestaande bomen en de rails,

Ein Grasfläche zwischen den Bäumen

waarvan ik eens droomde dat

die auch noch da waren und den Schienen,

ik over de bielzen in één nacht

von denen ich träumte,

naar Holland liep.

ich liefe in einer Nacht über die Schwellen nach Holland.

Geraadpleegde bronnen: • Zo vaak heb ik haar gedroomd. Verzameld werk (2016) • Vergeten dichters. Pierre van Vollenhoven & Wim de Vries, in: De Groene Amsterdammer (2 juni 2001)

80 jaar vrijheid

in de Hoeksche Waard

Kunstenares Ingrid Kruit in haar atelier (Foto: Heijblom Fotografie)

Ingrid Kruit bracht vrijheid in beeld met iconische letters VRIJ. Uitgevoerd in rood-wit-blauw

Het kleurrijke monument is een geschenk

helemaal fantastisch”, herinnert Van Pelt

staan de grote bakstenen letters

van Oranjevereniging Prinses Juliana

zich nog goed.

met de onderzijde in de vijver in het

die daarmee 40 jaar bevrijding wilde

Laningpark in Oud-Beijerland. Wie wat

onderstrepen. Arie van Pelt, destijds

Goede locatie

langer kijkt, ziet de weerspiegeling

voorzitter, herinnert zich nog goed dat

Voor Kruit was het een van de vele

van het woord ook in het water:

toenmalig burgemeester Ed van Tellingen

kunstwerken die ze voor Oud-Beijerland

VRIJ. Kunstenares Ingrid Kruit (1943)

de naam van Ingrid Kruit noemde als

maakte. De geboren en getogen

ontwierp het monument ter gelegenheid

geschikte kunstenares. “Vandaar dat we

Rotterdamse had in de stad ook al

van 40 jaar bevrijding. Sinds die tijd is

haar hebben gevraagd. Ik had zelf iets van

naam gemaakt met kunstwerken voor

het monument de vaste plek waar de

een sokkel met een beeld erop in mijn

ziekenhuizen, kerken en scholen. “Ik ben

Oud-Beijerlandse bevolking op 4 mei

hoofd, maar toen kwam Ingrid met dit

eerst op zoek gegaan naar een goede

de oorlogsslachtoffers herdenkt.

ontwerp. We vonden het van begin af aan

locatie. Die vond ik in het Laningpark,

80 jaar vrijheid

in de Hoeksche Waard

bij de vijver. Die plek maakte het monu-

Glasscherf

Na de afronding van de nieuwbouw in

ment hufterproof, want het is niet makke-

Geboren in 1943 heeft Kruit geen

het Havenkwartier in het centrum van

lijk bereikbaar. Bij de plaatsing ervan

levendige herinneringen aan de oorlogs-

haar dorp ontwierp zij ook Het Kompas.

moest de vijver worden drooggelegd. Het

jaren. “Maar ik ken wel de verhalen en de

Een kunstwerk van beton, keramiek en

schoonmaken gebeurt vanuit een bootje.”

foto’s. Mijn moeder vertelde dat ze mij

roestvrij staal met een houten bank

als kind op het potje wilde zetten, maar

eromheen. Bovendien heeft Kruit

Hoe ze tot het ontwerp met keramische

dat wilde ik niet. Bleek er een glasscherf

jarenlang teken- en schilderlessen en

tegels in rood, wit en blauw is gekomen,

rechtop in te staan. Blijkbaar was dat bij

andere creatieve cursussen verzorgd bij

kan Kruit niet goed omschrijven. Zoiets

een inslag gebeurd. In mijn geheugen

destijds stichting Samenlevingsopbouw

ontstaat in haar creatieve brein en

heb ik bij de bevrijding gezwaaid naar

Oud-Beijerland (SSO). “Nog steeds heb ik

krijgt vorm op papier. “De mensen van

de vliegtuigen die overvlogen, maar

2 keer per week een vaste club mensen op

de Oranjevereniging reageerden heel

misschien heb ik zelf dat beeld gevormd.”

teken- en schilderles. Verder doe ik wat er

enthousiast. Het ontwerp werd meteen goedgekeurd”, vertelt zij.

op mij afkomt.”

Bij de herdenking van 50 jaar bevrijding maakte Kruit, eveneens in opdracht

Sierlijke V

Bouwplaat

van de Oranjevereniging, een tekening

In 2010 kreeg monument VRIJ een

Monument VRIJ werd op 16 november

van een legerpukkel. Op de flap staan

aanvulling. Voor de muur, waar ieder

1985 onthuld door Herman Korteweg en

tekens die verwijzen naar onder meer

jaar op 4 mei de bloemen worden

Wilma Maasdam, namens de leerlingen.

oorlogsmonument Moeder bij Heinenoord,

gelegd, ontwierp Kruit een sierlijke V,

Herman maakte in de oorlog deel uit

de blauwhelmen en Amnesty International.

de V van veteranen. Door de letter

van verzetsgroep Zinkweg. Dat was een

Ook maakte zij het ontwerp voor het Indië-

loopt de Nederlandse vlag en eronder

bijzonder moment, herinnert Kruit zich.

monument aan de Mariniersweg (1996)

staan de woorden ‘Vrijheid in verantwoor-

“Op alle basisscholen werd bovendien

ter nagedachtenis aan 8 plaatsgenoten

delijkheid’. Daarmee hebben ook de

een bouwplaat van het monument

die als militair bij de strijd in voormalig

oorlogsveteranen een plek om stil te staan

uitgedeeld zodat de leerlingen het

Nederlands-Indië zijn omgekomen.

bij hun inzet. Want vrijheid is een kostbaar

zelf konden knippen en plakken.”

“Een omstreden oorlog, maar ik weet

bezit, leerde Kruit al als kind. “Al wordt

Ook vandaag de dag is het basisonderwijs

nog goed dat een echt dolgelukkige

daar vandaag de dag wel erg nonchalant

bij het monument betrokken. Christelijke

nabestaande toen liet weten dat er

mee omgesprongen. De radicale ideeën

basisschool De Kriekenhof, aan de rand

nu eindelijk een plek was waar hij kon

die in Europa, en ook in Nederland, een

van het Laningpark, heeft het monument

herdenken”, vertelt zij over de kleurige

voedingsbodem vinden, zijn echt zeer

geadopteerd. Leerlingen van de school

keramische wereldbol in een sokkel van

zorgwekkend. Mensen vergeten de

zijn daarom op 4 mei ook aanwezig bij

natuursteen, waarop de namen van

geschiedenis die achter ons ligt. Blijkbaar

de herdenking.

de slachtoffer zijn vermeld.

leren we niet snel.’’

Tekst: Joke Waltmans

Boven: Vanaf het eerste begin wordt de jeugd betrokken bij monument VRIJ in het Laningpark.(Archief Historische Vereniging Oud-Beijerland) Links: De onthulling van het monument VRIJ door Herman Korteweg en Wilma Maasdam. (Foto: Dick Leeuwestein)

80 jaar vrijheid

in de Hoeksche Waard

Defensie vraagt om wederzijds begrip bij training van specifieke vaardigheden

‘ Laagvliegen is overleven voor de helikopterbemanningen’

Een laagvliegende Cougartransporthelikopter in actie

80 jaar vrijheid. Het lijkt lang geleden dat Nederland direct betrokken was bij een oorlog. Toch laat de oorlog in Oekraïne ons zien dat oorlog nooit is weggeweest. En nu zelfs weer heel dichtbij komt. In het beschermen van onze vrijheid, zowel nationaal als internationaal, is de krijgsmacht onmisbaar. Het Defensie Helikopter Commando (DHC) levert hieraan een belangrijke bijdrage door hoogwaardige helikoptercapaciteit te bieden.

80 jaar vrijheid

in de Hoeksche Waard

Meer weten over laagvliegen? Bekijk dan de video op www.defensie.nl (zoek op: Geluidhoeveelheid en vlieghoogte) of scan de QR-code.

Defensie en gemeente Hoeksche Waard werken samen om u tijdig en helder te informeren over de vliegbewegingen in de regio. Meer weten? Kijk op www.gemeentehw.nl (zoek op Laagvlieggebied Luchtmacht) of scan de QR-code.

Samen zorgen we voor een veilige leefomgeving.

Commodore Pier Schipmölder, commandant van het Defensie Helikopter Commando: “Door dagelijks te trainen in laagvlieggebieden in Nederland, waar Hoeksche Waard er een van is, zijn we in staat om overal ter wereld snel en efficiënt te opereren.”

(Foto's: Koninklijke Luchtmacht)

overleven en het succesvol uitvoeren van hun missies. Maar gemakkelijk is dit zeker niet. “Het is een vak apart en vraagt om specifieke vaardigheden. Daarom is het belangrijk dat de bemanning dit veel-

“Door dagelijks te trainen in

het aanleggen van een nooddijk tijdens

laagvlieggebieden in Nederland, waar

de overstromingen in Limburg.

Hoeksche Waard er 1 van is, is het

vuldig traint.”

Hiermee vraagt Defensie ook om

Defensie Helikopter Commando in

Vak apart

wederzijds begrip. “Vrijheid is van ons

staat overal ter wereld snel en efficiënt

Waarom is het laagvliegen zo essentieel

allemaal. Samen koesteren en bewaken

te opereren, om zo bij te dragen aan

tijdens een missie? “Laagvliegen is over-

we de vrijheid, als maatschappij en als

de bescherming van onze vrijheid”,

leven voor de helikopterbemanningen”,

krijgsmacht”, benadrukt commodore

vertelt commodore Pier Schipmölder,

legt hij uit. “Door laag te vliegen blijven ze

Schipmölder. “Voor u, als bewoners in

commandant van het DHC. Naast het

onder de radar van de vijand en verlagen

een van onze laagvlieggebieden, is dit

uitvoeren van verkenningen, aanvallen,

ze het risico op vijandelijk vuur. Ze kunnen

zichtbaar en hoorbaar. We blijven actief

onderzeebootbestrijding en transport

zich bijvoorbeeld verschuilen achter

in gesprek over onze noodzakelijke

van grondtroepen, zijn de helikopters

obstakels, zoals een rij bomen of een

trainingen en de impact hiervan op u als

van het DHC in Nederland beschikbaar

heuvel.” Laagvliegen biedt de bemanning

bewoners. Samen met uw steun zorgen we

voor noodhulp als (bos)brandbestrijding,

de mogelijkheid om snel en onopgemerkt

ervoor dat de vrijheid die we vieren, ook in

patiëntenvervoer en algemene taken als

te bewegen, wat noodzakelijk is voor het

de toekomst gewaarborgd blijft.”

80 jaar vrijheid

in de Hoeksche Waard

Innovatie en doorzettingsvermogen: karaktereigenschappen waarmee ondernemers de naoorlogse uitdagingen trotseerden

Palingrokerij Koen Visser, Oud-Beijerland

In de Hoeksche Waard zijn veel

Frank van den Ouden, voorzitter

naamsbekendheid in de eigen omgeving

ondernemingen gevestigd. Tijdens en

Ondernemersvereniging Hoeksche

minstens zo belangrijk. Kijk eens in je

na de Tweede Wereldoorlog moesten

Waard: “In de Hoeksche Waard zijn

eigen dorp en gemeente welke bijzondere

zij zich steeds aanpassen en innovatieve

veel familiebedrijven met een lange

bedrijven de Hoeksche Waard rijk is.

oplossingen vinden. Dit blijkt iets te

geschiedenis te vinden. Veel ondernemers

Zij zijn ook een stuk cultureel erfgoed

zijn waar veel lokale ondernemers

hechten meer waarde aan duurzaam

van de streek.”

in uitblinken.

ondernemen dan aan maximale winst of snelle groei. Naar mijn idee zijn bedrijven

Hieronder staat een viertal verhalen van

te bescheiden. Met zo’n lange en rijke

de vele ondernemers die het mooie eiland

geschiedenis mogen deze bedrijven

rijk is. Het zijn verhalen van doorzetten,

zichzelf best meer profileren. We zien

innovatie en aanpassingsvermogen,

dat ze soms moeite hebben met het

karaktereigenschappen die kenmerkend

aantrekken van personeel, waardoor

zijn voor de Hoeksche Waarder.

verder gezocht moet worden. Toch is

80 jaar vrijheid

in de Hoeksche Waard

Van der Mark transport

Vis- en palingrokerij Koen Visser

Zo kwam er meer ruimte voor aanvoer,

Pleun van der Mark begon in 1910 in

In 1902 begon Koenraad Visser in Oud-

werden grote opslagloodsen en koelingen

opdracht spullen te vervoeren met

Beijerland met een visrokerij aan huis.

geplaatst en kon er meer verhandeld

zijn hondenkar. In 1919 doet hij een

Na de oorlog gaat Koen Visser zich richten

worden. Kruidenierswinkels zijn nog

grote investering: hij koopt een goede

op voedsel in blik, een nieuw product dat

lang deel geweest van het straatbeeld,

paardenkar. Het werk komt in een

steeds populairder wordt. Het bedrijf

maar moeten vaak plaatsmaken voor de

stroomversnelling en hij schaft 2 trucks

wordt een belangrijke speler op de

opkomende supermarkten.

en de eerste T-ford in de Hoeksche Waard

internationale markt. In 1958 overlijdt

aan. In 1950 komt zijn zoon Simon A. van

Koen Visser. Zijn zoons nemen het bedrijf

Kleine zelfstandigen

der Mark aan het roer. Een lastige tijd,

over. Eind jaren ‘60 leverde de verwerking

Iets dat in het moderne straatbeeld

omdat er weinig deugdelijk materieel

van vis niet langer genoeg winst op en

niet meer te vinden is, zijn

beschikbaar was. Dankzij afgedankte

werd de aandacht gericht op houdbaar

manufacturenwinkels. In deze winkels

legertrucks kon het bedrijf doorgaan

voedsel. In 1980 nam Mars inc. het

werden onder meer stoffen, kousen en

en zelfs uitbreiden. Het huidige bedrijf

bedrijf over en werd de naam gewijzigd

hoeden verkocht. Met de modernisering

wordt gerund door Simon van der Mark.

naar Masterfoods. Een heel nieuw

van kledingproductie en mode werden

Ook zijn zoon Tom en dochter Patricia –

bedrijvencomplex op industrieterrein

deze winkels steeds minder bezocht.

al de 5 generatie – zijn werkzaam in dit

de Bosschen wordt betrokken, waar de

Ook voor kleine zelfstandigen en

internationale familiebedrijf.

productie vooral gericht is op de sauzen

winkeliers veranderde veel. Tot 1950

van Uncle Ben’s.

werd veel groente, fruit, brood en melk

e

De 2 suikerfabrieken

nog verkocht op straat. Handelaren

De Zuid-Hollandse Beetwortelsuiker-

Straatbeeld van het dorp

gingen met hun waren op een honden- of

fabriek werd in 1901 gesticht in Oud-

Na de oorlog veranderde het straatbeeld

handkar de wijken in. Na de oorlog werd

Beijerland. In 1912 volgde een grote

van de dorpen. Er kwamen steeds meer

er geïnvesteerd in kleine vrachtwagens

suikerfabriek in Puttershoek. Vracht-

auto’s in gebruik. In de dorpen werd

om de goederen, besteld of niet, rond te

schepen voeren af en aan bij beide

ruimte gecreëerd om bredere straten te

brengen. Sommige handelaren ruilden

fabrieken. Aan het einde van de oorlog

krijgen, zodat vervoer makkelijker werd.

hun kar in voor een winkel. De naoorlogse

was de fabriek in Puttershoek zo

Dorpen groeiden en in de kernen was geen

tijd bracht uitdagingen, maar met genoeg

zwaargehavend, dat de suikercampagne

plaats meer voor uitbreiding. Bedrijven

doorzetten en een scherpe handelsgeest

van dat najaar niet van start kon gaan.

verhuisden om meer ruimte te krijgen.

waren er ook veel mogelijkheden.

Vanaf 1950 was de fabriek in Oud-

Zo ontstonden industrieterreinen. Ook de

Beijerland volledig geautomatiseerd

lokale veiling in Oud-Beijerland verhuisde,

met nieuwe ketels, automatische

van het centrum naar de Langeweg.

Tekst: Rosanne Burggraaf

stookinrichting en een pulpdrogerij.

In 1973 werd de fabriek gesloten en in 1984 gesloopt om plaats te maken voor de Spuioeverwijk. De fabriek in Putters-

Onder andere deze bedrijven hebben een lange historie in de Hoeksche Waard:

hoek sloot in 2004.

Van Oordt The Portion Company (1734 opgericht, sinds 1986 gevestigd in Oud-Beijerland), Halk Weegwerktuigen (1881, Strijen), Tuk Kraanverhuur (1894,

Koni schokdempers

Klaaswaal), Aannemingsbedrijf van Driel (1897, Maasdam), Bakkerij Voordijk

Ooit gestart met paardentuigen in 1857

(1897, Oud-Beijerland), Bakkerij Bussing (1899, Numansdorp), Machinefabriek

ontwikkelde en produceerde Koni tegen

Barth (1920, 's-Gravendeel), De Klok banden (1920 opgericht, sinds 1982 in

het einde van de oorlog onderdelen

Oud-Beijerland), Van Iperen (1921 opgericht, in 1981 van Oud-Beijerland

voor auto’s. Kapotte schokdempers

naar Westmaas), Viscon group (1927, 's-Gravendeel), Overmeer transport

werden verzameld en er werd een nieuwe

(1927, Mijnsheerenland), Bosman watermanagement (1929, Piershil), Barth

schokdemper ontwikkeld die minder

Industrial en Installatiegroep (1931, 's-Gravendeel), Drukkerij van As (1934,

snel kapotging. Bij de bevrijding had

Oud-Beijerland), Nap Lager en Aandrijftechniek (1937, Oud-Beijerland), Bogaerds

Koni 7 mensen in dienst. Dankzij slim

Architecten (1943, Numansdorp), Gebo Gelato (1950, Oud-Beijerland),

zakeninstinct, innovatie en goede kwaliteit

Duifhuizen Tassen en Koffers (1953, Oud-Beijerland), RoosRos Architecten (1954,

werd Koni internationaal bekend. Tegen

Oud-Beijerland), Ville Metaalindustrie en Apparatenbouw (1955, Strijen) en

1955 waren er 368 mensen in dienst.

Barth Drainage (1956, 's-Gravendeel).

Inmiddels is Koni uitgegroeid tot een internationaal bekend bedrijf dat nog

Bedrijven die ook het predicaat hofleverancier hebben, zijn Tuk Kraanverhuur

steeds een belangrijke positie heeft in de

(1894, Klaaswaal), Bakkerij Voordijk (1897, Oud-Beijerland) en Bakkerij Bussing

wereld van schokdemping.

(1899, Numansdorp).

80 jaar vrijheid

in de Hoeksche Waard

De kracht van de dialoog Arie den Hartog (1923) uit ’s-Gravendeel beleefde de bevrijding in Duitsland. Dat was op 16 april 1945. Maar het zou nog weken duren voordat Arie weer in Nederland was.

En eenmaal voet op Nederlandse bodem wachtte hem een zeer kil ontvangst: “We werden uitgemaakt voor NSB’er en het Comité van Nationale Eenheid wilde ‘dat verwilderde tuig uit Duitsland’ onderbrengen in heropvoedingskampen.” Voor Arie dé reden om zich na de oorlog in te zetten voor betere arbeidsvoorwaarden voor iedereen.

(Foto: Heijblom Fotografie)

Arie schudt zijn hoofd. Hij kan nog steeds

De wereld veranderen

met succes zijn diploma, waarna hij in 1956

niet begrijpen waarom de Nederlandse

“Zo’n koude douche als ik bij de terugkeer

vakbondsbestuurder werd in Leeuwarden.

overheid de repatrianten uit Duitsland zo

had gekregen, gun je niemand”, vervolgt

Vanaf 1965 vervulde hij deze functie in

behandelde. “Ik wilde niet naar Duitsland,

Arie. “Nationale Eenheid? Ze zorgden

Dordrecht.

maar de kaarten waren al geschud.”

juist voor verdeeldheid! Toen ik bij de overheid solliciteerde, werd ik geweigerd,

Medezeggenschap

Arie werd in het begin van de oorlog

omdat ik 3 jaar in Duitsland had gezeten.

De wederopbouw stond in het teken van

samen met 3 andere jongens uit

Ik ben toen meteen lid geworden van

economische groei, werkgelegenheid

’s-Gravendeel tewerkgesteld in Duits-

de vakbeweging. Ik wilde de wereld

en sociale zekerheid. De invloed van

land. Nederlandse bedrijven kregen van

veranderen: zoals wij waren behandeld,

de vakbeweging nam toe; werkgevers

de Duitsers opdracht om een aantal

dat mocht nooit meer gebeuren!”

en werknemers werden steeds meer

werknemers te leveren. De Arbeits-

betrokken bij de besluitvorming. Zij kregen

einsatz was een Duitse maatregel om

Centrale kaderschool

een adviserende taak en bestuurlijke

het personeelstekort in Duitsland op

Arie verhuisde in 1949 naar De Lier in

bevoegdheden. “We hebben geprobeerd

te vangen. Wie weigerde om gehoor

Westland. “Er was overal tekort aan, dus

om alles wat in onze ogen niet goed

te geven aan de oproep, riskeerde

ook aan woningen. De Duitsers hadden

was te veranderen. Er kwam meer

straffen of represailles. Arie werd op

veel huizen afgebroken. Het materiaal

medezeggenschap. Dat was een mooie

29 mei 1942 op de trein naar Duitsland

werd tijdens de oorlog gebruikt om

ontwikkeling, alhoewel de interpretatie

gezet, waar hij aan het werk moest in

stellingen en andere versterkingen te

ervan nog weleens verschilde per persoon.

een fabriek in Schweinfurt. 1 jaar werd

bouwen. Er was ook een tekort aan

Maar de vrijheid om met elkaar de dialoog

3 jaar. De blijdschap was dan ook groot

arbeidskrachten. Bedrijven boden soms

te kunnen voeren is tot op de dag van

toen Arie hoorde dat hij eindelijk terug

een baan aan met een woning. Zo kwam

vandaag nog steeds een belangrijk goed.

naar Nederland kon. Maar eenmaal in

ik in De Lier terecht.”

Dat geldt natuurlijk niet alleen binnen

Nederland werd die vreugde over-

de vakbond, maar overal. De dialoog als

schaduwd door ongeloof en teleurstelling.

In die periode kreeg Arie vanuit de

middel om te verbinden, om te komen

vakbond ook de kans om de centrale

tot gelijkheid, nieuwe inzichten en om

kaderschool te volgen. Zijn bestuurlijke

conflicten te voorkomen.”

vaardigheden bleven niet onopgemerkt.

Na 4 intensieve leerjaren behaalde Arie

80 jaar vrijheid

in de Hoeksche Waard

Tekst: Cynthia van der Waal

Nieuw boek beschrijft de lotgevallen van Hoeksche Waarders in Nederlands-Indië

Gewone jongens in zeer ongewone omstandigheden Het is mei 1945. Nederland is bevrijd en na het leed, het verzet en de vreugde wordt de draad van het leven weer opgepakt. Bij de wederopbouw hoort ook het opbouwen van de krijgsmacht. De eerste lichting dienstplichtigen wordt opgeroepen, maar ook vrijwilligers dienen zich aan voor het Nederlandse leger. Dat betekent dat men ook kan worden uitgezonden naar Nederlands-Indië. In de jaren na de Tweede Wereldoorlog vertrekken dan ook zo’n 660 mannen en enkele vrouwen uit de Hoeksche Waard naar deze voormalige kolonie van Nederland, voor de zogenoemde politionele acties.

De strijd in Nederlands-Indië en de nasleep

Thuisfront

het zeer waardevol om dit onderwerp

daarvan heeft uiteindelijk zo’n 5.000

Meer dan 70 jaar na dato beschrijft het

vast te leggen. Zeker doordat steeds

Nederlandse militairen het leven gekost,

boek ‘De Hoeksche Waard in Indië’ hoe

minder mensen nog in leven zijn die zelf

onder wie ook militairen uit de Hoeksche

de mannen het beschermde thuisfront

direct betrokken waren. De verhalen -

Waard. Bij terugkomst werden de

verlieten om voor hun gevoel iets goeds

gecombineerd met feitelijke informatie

militairen niet als helden ontvangen, laat

te doen aan de andere kant van de wereld.

uit archieven - vormen een naslagwerk

staan dat hun inzet positieve waardering

Ze vertellen hun eigen verhaal. Verhalen

voor iedereen die weet dat familie in

kreeg. Een reden waarom velen het

over indringende gevechtshandelingen

Nederlands-Indië moet zijn geweest,

zwijgen ertoe deden. Wat ze meegemaakt

afgewisseld met de manier waarop het

maar daar nauwelijks iets over hoorde.

hadden, werd in stilte verwerkt.

dagelijks leven verliep aan de andere kant van de wereld. Daarbij was communicatie

Inschrijven voor een exemplaar

Gevechtshandelingen

met het thuisfront slechts per brief of

Op maandag 26 mei 2025 wordt het boek

Eind 2023 stelde Leen van Driel de

een gesproken bericht op grammofoon

gepresenteerd. Vanaf die datum ligt het in

gemeente voor om het aangrijpende

mogelijk.

verschillende boekhandels in de Hoeksche

verhaal van deze mannen en vrouwen

Waard. U kunt vanaf nu ook inschrijven

uit te zoeken en op te schrijven. Eerder

Unieke studie

voor een exemplaar. U betaalt met

schreef de auteur uit Oud-Beijerland

Volgens Ad van Liempt is dit de eerste

€ 5,- korting bij voorinschrijving € 24,95

een boek over dwangarbeiders uit zijn

brede studie in Nederland over de

voor dit unieke boek.

woonplaats. Bij de presentatie van dat

lotgevallen van Indiëgangers uit 1 streek.

boek legde hij het voorstel voor aan

De omvangrijke studie naar de ervaringen

Wilt u inschrijven voor een exemplaar?

wethouder Van Waveren. Uiteindelijk werd

van de 660 personen kwam onder meer

Stuur dan uw naam, telefoonnummer

besloten een boek te schrijven dat gericht

tot stand met hulp van ooggetuigen,

en de gewenste ophaallocatie naar

is op de hele Hoeksche Waard. Vervolgens

persoonlijke brieven van betrokkenen

bestelling@VanIdeeTotBoek.nl.

benaderde Van Driel journalist, schrijver,

en andere documenten uit die tijd en

De ophaallocaties zijn Edel Numansdorp,

tv-maker en oud-hoofdredacteur Ad van

uit erfgoedinstellingen in de Hoeksche

Boekenstek Goudswaard, Primera

Liempt. Met hem sprak Van Driel over de

Waard. Toen het idee voor het eerst

Zuid-Beijerland, Boekhandel Schouten

inhoud en de structuur van het boek.

besproken werd, wist de gemeente

Strijen, Edel Oud-Beijerland of Bij Arie

niet wat het uiteindelijke resultaat zou

Puttershoek.

worden. Wel vond het gemeentebestuur

Tekst: Arjan van der Hoek

80 jaar vrijheid

in de Hoeksche Waard

4 generaties op een rij: omama Jannetje, achterkleinzoon Stijn, opa Arie en kleinzoon Johan. Verhalen over de oorlog worden blijvend doorverteld in de familie Mourits.

(Foto’s: Hans Boutkan)

4 generaties Mourits vertellen

‘ De verhalen gaan door. We mogen ze nooit vergeten’ Een verhaal over oorlog en vrijheid

Klompen

oorlog”, vertelt Johan. Stijn kent de plastic

door de ogen van 4 generaties. Voor

Aandachtig luisteren zoon Arie (69),

soldaatjes ook. “Van die donkergroene.

de een was het werkelijkheid in haar

kleinzoon Johan (43) en achterkleinzoon

We hadden ook helikopters, daar heb ik

jeugdjaren, voor de anderen een

Stijn (13) naar de verhalen van oma.

ook mee gespeeld. Met Kapla-plankjes

bijzondere interesse of een spel op de

Of omama, zoals de achterkleinkinderen

bouwden we dan hele stellages.”

zondagmiddag. Voor de vierde generatie

haar noemen. Welk verhaal moet ze

Mourits een interessant onderwerp op

vertellen, zoveel weet ze niet, klinkt het

Waargebeurd

school. Vrijheid krijgt voor alle 4 steeds

eerst, maar als zoon Arie haar herinnert

Al pratend komen er ook verdrietige

meer betekenis.

aan verhalen van eerder die week, komen

oorlogsherinneringen naar voren bij

ze weer helder naar voren. “We droegen

Jannetje Mourits. Over nichtje Ingetje

Angst? Jannetje Mourits-van de Wetering

klompen met leren riempjes. Als je dan dat

Vermaas van de Baan, die spelend op

(92) schudt haar hoofd. Dat woord hoort

hele eind naar de boer moest lopen voor

straat dodelijk werd getroffen door een

voor haar niet bij de oorlogsjaren die zij

eten en je kreeg niks mee, dan liepen we

kogel van Duitse soldaten. Eenzelfde lot

als kind meemaakte aan de Kerkstraat in

op de terugweg wel te mopperen. Op die

trof Catharina Traas-de Jager, 2 dagen na

Oud-Beijerland. De eerste herinnering die

boer en op die riempjes.”

de bevrijding. “Daar hebben ze die straat

haar te binnen schiet, is die van de Duitse

naar vernoemd”, merkt ze op. “Net als

soldaten die aan het begin van de straat

Hoe het komt weet zoon Arie niet, maar

naar Willem van Vliet.”

waren ingekwartierd. “Jonge jongens

hij heeft altijd interesse in de oorlog

waren het. Toen 1 van hen mij op straat

gehad. Zijn spreekbeurten op school

Voor haar op tafel liggen de 3 boeken die

met een diabolo zag spelen, vroeg hij of

hadden elke keer dat onderwerp en de

schoondochter Ria Mourits-den Boer heeft

hij het ook eens mocht proberen. Dat ging

Lekturama-serie met losse delen over de

geschreven, alle 3 met waargebeurde

heel gemoedelijk.”

Tweede Wereldoorlog werd gespeld.

oorlogsverhalen. Stijn heeft 'De opdracht'

“Ik heb onze jongens ook vaak voorgelezen

voor groep 8 een tijd geleden gelezen,

Suikerbieten

uit oorlogsboeken. De serie Reis door de

maar kan zich de inhoud nog goed

Alle oorlogsjaren ging het leven door voor

nacht van Anne de Vries bijvoorbeeld,

herinneren. Als hij erover vertelt, luisteren

de jonge Jannetje. Ze kon gewoon naar de

dat waren geweldige boeken. Prachtig

de anderen geboeid. “Mooi hè?”, reageert

kerk en naar school, ook al was de eigen

vonden ze het.”

opa trots. “Dit is zo belangrijk. Ik denk dat wij nog niet genoeg beseffen wat vrijheid

Keucheniusschool gevorderd door de Duitsers. “We moesten naar de Bijlschool,

“Ik zie het zo weer voor me”, neemt zoon

is. Dat je gewoon mag zeggen wat je

de ene week ‘s ochtends, de week erop

Johan het gesprek over. “In een periode

vindt. Door de oorlog in Oekraïne en het

‘s middags, zodat we als leerlingen van

dat u ziek was, lag u in het donker op

optreden van de Russen zie je hoe snel dat

beide scholen toch les kregen”, vervolgt

bed. Wij zaten dan als kinderen op de

kan veranderen. Een stel dwazen kan zo

ze haar verhaal. Honger kende ze evenmin.

dekens en u las voor.” Instemmend geknik

een klap op de vrede geven.”

Er waren bonnen voor brood en als Goof

in de kamer. Herinneringen komen op.

Letterman langskwam, was er zelfs vlees.

Over de plastic soldaatjes waarmee op

Nooit vergeten

“Daar betaalde je wel voor. Suikerbieten

zondagmiddag uitvoerig werd gespeeld.

Het is een oorlog die de 4 generaties aan

waren er ook hoor, die werden geraspt en

De pittenzakjes met rijst die moeder Ria

het denken zet. Wat is vrijheid nog waard?

dat kookten ze om stroop van te maken.

naaide, deden dienst als zandzakken.

“Voor mij is vrijheid dat je niks moet.

Dat stonk!”

“Dan als broers tegen elkaar. De Japanners

Toch denk je daar door alles wat er nu

tegen de Duitsers. Dat ging er best

gebeurt anders over dan 5 jaar geleden.

fanatiek aan toe, we creëerden onze eigen

Bij ons in Piershil worden Oekraïners

80 jaar vrijheid

in de Hoeksche Waard

Voor mij is vrijheid dat ik fijn zelfstandig kan wonen.

Jannetje (92)

Dat je kan doen wat je wilt, waar je ook bent, is vrijheid.

Stijn (13)

Vrijheid is dat je gewoon mag zeggen wat je vindt.

Arie (69)

Voor mij is vrijheid dat je niks moet.

Johan (43)

opgevangen in het gemeentehuis.

Writers. Daarin houden leerlingen een

“Wat vrijheid voor mij is?”, herhaalt

Hoofdzakelijk vrouwen en kinderen, de

dagboek bij over hun leven en ontmoeten

Jannetje Mourits tot slot de vraag.

mannen zijn elders. Dat zet je wel aan het

ze Miep Gies, de vriendin van Anne Frank.

“Dat ik fijn zelfstandig kan wonen en

denken: wat zou ik doen?”, bekent Johan.

Dat is echt een mooie film”, vindt Stijn.

mag genieten van iedere dag in m’n

Het zijn vragen die aan de orde komen bij

“De verhalen gaan door”, stelt Arie

eigen huisje.”

Stijn in mavo 2. “Vrijheid is voor mij dat je

Mourits vast. “We mogen ze nooit

kan doen wat je wilt, waar je ook bent. We

vergeten.”

Tekst: Joke Waltmans

kijken nu met de klas naar de film Freedom

80 jaar vrijheid

in de Hoeksche Waard

Bonnenboeken in gemeentearchief bevatten voorbeelden uit de periode tot 1948

Tot lang na de oorlog waren schaarse artikelen op de bon Het is in deze tijd niet meer voor te stellen dat eerste levensbehoeften alleen op de bon verkrijgbaar zijn.

Maar tijdens en na de Tweede Wereldoorlog was het kopen van bepaalde goederen volledig gebonden aan distributiebonnen. Je moest geld, maar vooral de juiste bonnen hebben. In het archief van gemeente Hoeksche Waard zijn 2 boeken van distributiekring Numansdorp aangetroffen. In deze boekwerken staan voorbeelden van alle bonnen die beschikbaar waren van de periode 1941 tot 1948.

Vlak voor het uitbreken van de Tweede

Van suiker tot koffie

Wereldoorlog werd de Eerste Distributie-

Suiker was in oktober 1939 het eerste

De 2 boeken tonen van ieder jaar de

stamkaart in Nederland ingevoerd.

product dat in de Tweede Wereldoorlog

distributiebonnen. Iedere bon is voorzien

De kaart uitwisselen met familieleden of

alleen verkrijgbaar was met bonnen.

van de tekst ‘ongeldig’, want anders

anderen was verboden. De Duitse bezetter

Vanaf januari 1940 gold dit ook voor

zouden de boeken zelf al enorm waardevol

voerde de Tweede Distributiestamkaart

erwten. Daarna kwamen steeds kwamen

zijn geweest. De boeken zijn vrij uniek,

in om de duizenden onderduikers van

steeds meer producten op de bon. Tot in

al liggen op particuliere rommelzolders

voedsel af te snijden.

de jaren ’50 bleven veel goederen slechts

misschien nog wel een aantal niet

‘op de bon’ verkrijgbaar. In 1952 was

gebruikte bonnen.

Schaarse artikelen

koffie het laatste product dat weer vrij

Ook na de Tweede Wereldoorlog

verkrijgbaar was.

Rantsoenering

was nog een aantal jaren verdeling

Distributiebonnen werden gebruikt

nodig van schaarse artikelen. Om aan

Overvallen

als maatregel om voor een eerlijke en

distributiebonnen te komen, moest je

De waarde van de distributiebonnen

evenredige verdeling van goederen

in het bezit zijn van een zogenoemde

was voor verzetsgroepen reden om tijdens

over de bevolking te zorgen, door

distributiestamkaart van de overheid.

de oorlog over te gaan tot het over-

rantsoenering. De oorlog veroorzaakte

Met de bonnen kon je op bepaalde tijden

vallen van de kantoren waar de bonnen

grote tekorten aan grondstoffen

de winkel bezoeken om gerantsoeneerde

werden bewaard, de distributiekantoren.

en voedsel. Hierdoor moest een

producten te kopen. Dit werd in de

De buitgemaakte bonnen werden

verdeelsysteem worden ingevoerd.

kranten aangekondigd. Omdat iedereen

verdeeld onder mensen die onderduikers

Dit voorkwam dat een deel van de

op hetzelfde moment zijn bonnen moest

in huis hadden.

gebruikers zonder voedsel en goederen

inleveren, stonden voor de winkels vaak

kwamen te zitten. Daarnaast ging het ook

lange rijen. Had men geld maar geen

het hamsteren en het speculeren tegen.

bonnen, dan mocht er niet verkocht worden.

80 jaar vrijheid

in de Hoeksche Waard

Tekst: Arjan van der Hoek

80 jaar vrijheid

in de Hoeksche Waard

Bevrijdingslied maakt indruk “Ik trommel heel hard, ik kan doen wat ik wil”, zo klinken de eerste regels van het bevrijdingslied Ik kan doen wat ik wil van Muziekschool Hoeksche Waard. De muziekschool heeft het lied gecomponeerd voor de lesbrieven bij de boeken met belangrijke gebeurtenissen uit de geschiedenis van de Hoeksche Waard, de zogenoemde Canon van de Hoeksche Waard.

Deze Canon is uitgegeven door Museum Hoeksche Waard. De docenten van de muziekschool studeren dit lied met het oog op Bevrijdingsdag in met leerlingen van de basisscholen op het eiland.

“De uitgave van de Canon van de Hoeksche

improviseren tot het punt komt dat het stil

Waard maakte diepe indruk op ons.

moet zijn. Het moment dat alle kinderen

Toen we hoorden dat Museum Hoeksche

in 1 keer stoppen met trommelen is een

Waard van plan was daar lesbrieven over

indrukwekkend stiltemoment.”

de Tweede Wereldoorlog bij te ontwikkelen, heeft ons dat geïnspireerd tot het

Kijk voor meer informatie over het

schrijven van een lied. In samenwerking

bevrijdingslied en voor de video met

met het museum en Cultuureducatie met

muziek en tekst om te oefenen op:

Kwaliteit (CmK) is het lied ook echt tot

www.muziekschoolhoekschewaard.nl.

stand gekomen”, zegt Marieke de Vries.

Zij schreef zelf de tekst van het lied en

De strip op de volgende pagina is als

staat elke dag voor de klas om muziek-

kleurplaat te downloaden op

lessen te geven.

www.muziekschoolhoekschewaard.nl.

Muzieklessen

Tekst: Henk van Dijk

“Het lied is door Bart Jan van der Linden op muziek gezet en ‘gemasterd’ in zijn studio in Maasdam. Onze muziekdocent Nini Veltman heeft het lied ingezongen”, vervolgt Marieke. Zij is samen met Bart Jan bestuurslid en coördinator van de

Ik kan doen wat ik wil

muziekschool. “In het bevrijdingslied wordt benadrukt dat we in ons land al

Ik trommel heel hard

80 jaar in vrijheid kunnen doen wat

ik kan doen wat ik wil

we willen.”

Ik trommel heel zacht ik kan doen wat ik wil

Indrukwekkend

ik trommel heel snel

“Omdat de kinderen zelf gaan trommelen

ik kan doen wat ik wil

op gekleurde trommels, ervaren kinderen dat nog meer als vrijheid”, legt Marieke

ik trommel heel lang

uit. “Dat trommelen is niet iets wat zij

ik kan doen wat ik wil

vaak doen, omdat het best veel lawaai

Daarom ben ik op 4 mei

maakt. In dit lied mag dat en mogen

2 minuten…

zij zelfs ook op een bepaald moment

80 jaar vrijheid

in de Hoeksche Waard

(Illustratie: Studio Rood Gras)

80 jaar vrijheid

in de Hoeksche Waard

Molenwieken op Bevrijdingsdag in de vreugdestand

Windmolens verloren na de oorlog steeds meer hun eigenlijke functie Na de Tweede Wereldoorlog was er door de toenemende mechanisatie en de groeiende schaalvergroting van de graanindustrie weinig werk meer voor de korenmolens in de Hoeksche Waard. Veel beroepsmolenaars kozen daardoor eind van de jaren ‘50 tot begin jaren ‘60 van de vorige eeuw voor een ander beroep. Ook de poldermolens werden door moderne gemalen steeds verder naar de achtergrond gedrongen. Toch groeit de belangstelling voor molens en het ambacht van molenaar nog steeds.

In de Hoeksche Waard kennen we vooral

ergens anders in ons land werd in 1991

koren- en poldermolens. Poldermolens in

de Stichting tot Behoud van de molens

de Hoeksche Waard zijn de Poldersche of

in de gemeente Binnenmaas opgericht.

Anthonymolen in Maasdam en de Oost-

Die stichting heeft als doel het bevorderen

molen in Mijnsheerenland. De Oostmolen

van de instandhouding van de windmolens

is de oudste molen op het eiland, want

in de gemeente en werd eigenaar van

die dateert uit 1616. Beide molens doen

deze molens. Vanaf dat moment werden

nog steeds dienst als reservegemaal.

molens, mede dankzij overheidssubsidie,

Zo’n 80 jaar geleden werden de molens

weer bedrijfsklaar gemaakt zodat molens

Jaarlijks worden de molens door ongeveer

in de Hoeksche Waard nog bemenst door

kunnen draaien en indien mogelijk ook

6.000 mensen bezocht. De belangstelling

molenaars die dit werk beroepsmatig

kunnen malen. De molens worden bediend

voor het oude ambacht van molenaar

uitoefenden.

door vrijwillige molenaars die via het Gilde

groeit, mede dankzij het imposante

van Molenaars een opleiding tot vrijwillig

mechaniek van de molen. Met name bij

molenaar hebben gevolgd.

jonge mensen is dat het geval.

bedrijf gesteld. Ze raakten in verval, want

Belangstelling

Vreugdestand

een molen slijt harder van het stilstaan

Sinds 1 januari 2019 is de naam veranderd

Samen met de kerken zijn de molens

dan van het in werking zijn. Geleidelijk

in Stichting Molens Hoeksche Waard, in

beeldbepalend voor de dorpen in het

aan werden vrijwel alle molens, die de

verband met de vorming van de gemeente

mooie landschap van de gemeente

status van rijksmonument hebben, door

Hoeksche Waard. De stichting heeft verder

Hoeksche Waard. Bijzonder is dat de

de toenmalige gemeenten opgekocht.

tot taak het verzamelen van historische

wieken van de molens in de Hoeksche

Soms stelde de gemeente een molen-

gegevens van deze objecten en het

Waard op Bevrijdingsdag 2025 in de

voogd aan. Die zorgde er onder meer voor

stimuleren van de belangstelling voor de

vreugdestand worden gezet. Dit gebeurt

dat er een molenaar was die de molen een

molens. Naast de wekelijkse openstelling

alleen bij feestelijke gebeurtenissen.

paar keer per week liet draaien.

van de molens voor individuele bezoekers

In de vreugdestand staan de wieken niet

Molenvoogd

Korenmolen Windlust Westmaas in vreugdestand (1971)

Veel molens werden na de oorlog buiten

of groepen van bijvoorbeeld scholen, staan

helemaal in het midden, maar iets naar

Stichting

de molens centraal in de belangstelling op

links. De optocht door de dorpen die op

Na de gemeentelijke herindeling

de Nationale Molendag in mei, Tour langs

5 mei plaatsvindt, rijdt ook langs een

op 1 januari 1984 was de gemeente

de Boer op Hemelvaartsdag, de Nationale

aantal van deze molens.

Binnenmaas eigenaresse van 6 molens

Monumentendag in september en de

geworden. In navolging op ontwikkelingen

Hoeksche Waardse Molendag in oktober.

80 jaar vrijheid

in de Hoeksche Waard

Tekst: Rook Belder

De Stichting Molens Hoeksche Waard heeft de volgende molens in eigendom: Goudswaard (korenmolen Windlust), ’s-Gravendeel (korenmolen ’t Vliegend Hert), Heinenoord (molencomplex in Goidschalxoord), Maasdam (korenmolen De Hoop en poldermolen De Poldersche of Anthonymolen), Mijnsheerenland (korenmolen De Goede Hoop en poldermolen De Oostmolen), Piershil (korenmolen Simonia), Puttershoek (korenmolen De Lelie) en Westmaas (korenmolen Windlust). Korenmolen Landzigt in Zuid-Beijerland is eigendom van een plaatselijke stichting en korenmolen De Swaen in Nieuw-Beijerland is particulier eigendom.

80 jaar vrijheid

in de Hoeksche Waard

Zo vierde de Hoeksche Waard de vrijheid in 1945 en 1955

‘ Gaat vrolijk door het leven, zoo lang het lampje brandt’ Na 5 jaren van bezetting barstte in 1945 het feest los. In de Hoeksche Waard werd de vrijheid groots gevierd met optochten, volksspelen en muzikale marsen. Niza van den Berg uit Heinenoord was toen 11 jaar oud. Ook zij weet zich de bevrijding nog goed te herinneren. En ook in 1955 werd opnieuw alles uit de kast gehaald om de kostbare vrijheid te herdenken.

De verjaardag van Koningin Wilhelmina op

Historisch

31 augustus 1945 werd aangegrepen voor

Het thema was ‘De tijd der stadhouders

het vieren van grote bevrijdingsfeesten.

en ambachtsheren’. Mannen te paard

In de Hoeksche Waard werd een optocht

waren verkleed als herauten. Veel mensen

georganiseerd, waaraan dorpen,

gingen de straat of de wagen op, verkleed

verenigingen en ondernemers konden

als schout, chirurgijn, stadhouder en

deelnemen. De optocht bestond uit

ambachtsheer. Alle dorpen in de Hoeksche

thematische historische praalwagens en

Waard hadden eigen praalwagens.

wagens, die zelf waren bedacht.

Er waren veelal tafels en stoelen op de wagens gemonteerd waarop mooi

Op een van de praalwagens stond: “Gaat vrolijk door het leven, zoo lang het lampje brandt”.

verklede dorpsbewoners zaten. Op één

In Puttershoek werd een groot openluchtspel georganiseerd met vele verklede acteurs en een kasteel als decor.

In Numansdorp, Goudswaard, Zuid-Beijerland en Klaaswaal reden vroeg in de ochtend herauten te paard rond die de feestaankondiging deden.

80 jaar vrijheid

van de praalwagens stond: ‘Gaat vrolijk

Gejuich

door het leven, zoo lang het lampje

Een bijzondere gebeurtenis die dag was

brandt’. Veel zang- en muziekverenigingen

de behandeling van de NSB-burgemeester

hadden een wagen in de parade. In de

Roodzant. Hij werd door de ondergrondse

optocht werden zowel paardenkarren als

op een stoel vastgebonden en op een

trekkers gebruikt. Ook deden de eerste

boerenwagen door het dorp gereden.

vrachtwagens en trucks mee, met kunstig

Kinderen werden aangemoedigd om

versierde laadbakken.

hem uit te jouwen terwijl de wagen voorbijkwam. Toch duurde het nog enkele

Dansende en zingende mensen

dagen voordat de bevrijders daadwerkelijk

De oorlog liet ook in Heinenoord - waar-

in Heinenoord arriveerden. Pas op 8 mei

onder Blaaksedijk en Goidschalxoord -

trokken de Canadese troepen van

diepe sporen na en dus was de opwinding

de 1st Canadian Infantry Division via

na de bevrijding groot. Niza van den Berg:

’s-Gravendeel en Puttershoek het eiland

“In de vroege ochtend van 5 mei 1945

verder in. Zij werden als helden onthaald

barstte de vreugde los in Heinenoord.

en met gejuich ontvangen door de

Opgewonden ouders maakten hun kinde-

inwoners van Heinenoord.

ren wakker met het nieuws dat Nederland eindelijk vrij was. De straten vulden zich al

Bevrijdingsdag in 1955

snel met dansende en zingende mensen,

Alle dorpen hadden in 1955 hun eigen

die samen het Wilhelmus zongen en

vieringen. Een programmaboekje van de

luidkeels ‘Leve de Koningin!’ riepen.”

Oranjeverenigingen was te koop voor 50 cent. Hierin was het programma van alle dorpen van het eiland te vinden voor Koninginnedag (30 april) en bevrijdingsdag.

in de Hoeksche Waard

Een aantal hoogtepunten uit het programma: • In Numansdorp, Goudswaard, Zuid-Beijerland en Klaaswaal reden vroeg in de ochtend herauten te paard rond die de feestaankondiging deden.

• In bijna ieder dorp gaven de muziek- en zangverenigingen concerten. Ook werd er door enkele verenigingen muzikale marsen of zogenoemde taptoes gehouden.

• Elk dorp organiseerde volksspelen en kinderspelen. Per dorp verschilden de activiteiten wel onderling, maar ze werden drukbezocht.

• In Heinenoord werd gekostumeerd voetballen georganiseerd.

• In Klaaswaal liep een kleuteroptocht in feestkleding door de straten.

• In Maasdam werd een kinderfilm vertoond in de garage van melkfabriek ‘de Combinatie’.

• Strijen, Piershil en Klaaswaal hadden ’s avonds een vuurwerkshow.

• Er werden vreugdevuren ontstoken en lampion- en fakkeloptochten georganiseerd.

georganiseerd. In 1945 was de verjaardag

bord dragen met ‘evacuatie’. Een paar

van Koningin Wilhelmina een extra

jonge vrouwen maken op een andere kar

reden voor een groot feest. In 1948 was

‘bietenstroop’ en een viertal jongemannen

Prinses Juliana tot Koningin gekroond

strooit pamfletten in het rond, verkleed

Oranje-Bevrijdingstocht

en vanaf toen werd Koninginnedag op

als de ‘illegale pers’. Thema’s waren door

In Puttershoek werd in september 1945

30 april gevierd. Haar verjaardag en 10

ieder zelf in te vullen. Zo rijdt ook een

een groot openluchtspel georganiseerd in

jaar bevrijding waren in 1955 de reden

praalwagen mee vol kindjes verkleed

historisch thema. Er werd flink uitgepakt

voor een prachtige parade. Weer werd

als kaboutertjes en een wagen met een

met vele verklede acteurs en een groots

alles uit de kast gehaald om geweldige

bosthema genaamd ‘de feeënkoningin’.

opgebouwd kasteel dat als decor diende.

praalwagens te versieren. De dorpen

Vanaf 1947 werd de zogenoemde Oranje-

hadden allemaal een eigen historische

80 jaar vrijheid

bevrijdingstocht georganiseerd.

wagen. Hierachter volgde het allegorische

Sindsdien is er veel veranderd, maar ook

Bij deze tocht werden per dorp 8 leer-

gedeelte met wagens. Opvallend is dat

veel hetzelfde gebleven. Nog steeds

lingen uit het onderwijs samen met enkele

in 1955 ook versierde personenauto’s

zoeken we de gezelligheid en bedrijvigheid

volwassenen op pad gestuurd naar een

meedoen aan de optocht. Waar in 1945

graag op met elkaar. Er worden spelletjes

buurdorp. Ze liepen met de Nederlandse

nog veel paardenkarren werden gebruikt,

georganiseerd, muziek gemaakt en

vlag trots geheven en werden feestelijk

trokken in 1955 vooral trekkers en trucks

manieren gevonden om met elkaar de

onthaald wanneer ze aankwamen.

de praalwagens. Ook oude legertrucks

vrijheid te vieren. En ook dit jaar vindt

De bevrijdingstocht is jarenlang traditie

reden mee.

weer een grote optocht plaats. Het her-

geweest op 5 mei en wordt dit jaar nieuw leven ingeblazen.

denken van de oorlog is belangrijk. Het Thema’s

vieren van onze vrijheid - duur gekocht en

De thema’s van de praalwagens waren

niet vanzelfsprekend - is een manier om

Optocht 1955

zeer verschillend. Er werden knipogen

samen stil te staan bij het verleden.

Net als in 1945 werd bij het tweede

naar de oorlog gemaakt met een trekker

lustrum van bevrijdingsdag een

met daarachter een kar met huisraad

Tekst: Rosanne Burggraaf /

grootse historisch-allegorische optocht

en een niet al te gewillig paard die een

Arie van den Berg

80 jaar vrijheid

in de Hoeksche Waard

CSG Willem van Oranje betrekt leerlingen bij gebeurtenissen uit eigen omgeving

Oorlogsverhalen van toen krijgen inhoud in het heden Bas Verbaas, voorzitter van stichting ‘De 5 van Greup’ en Thea Lefèvere, docent geschiedenis op CSG Willem van Oranje willen de verhalen over de mannen levend houden voor de leerlingen. (Foto: Heijblom Fotografie)

Verhalen over de oorlog gaan nog meer leven als ze in je eigen omgeving

fietsen dagelijks langs het monument dat

zijn gebeurd. Het is de stellige overtuiging van Thea Lefèvere, docent

voor de 5 is opgericht. Nu kennen ze ook

geschiedenis op CSG Willem van Oranje. Daarom neemt zij heel bewust

het verhaal erachter. Het is hier om de

het verhaal over ‘De 5 van Greup’ mee in haar lessen over de Tweede

hoek gebeurd”, vertelt ze.

Wereldoorlog. Betrokkenen bij de gelijknamige stichting komen er ook over vertellen in de klas.

Doodstraf Dat verhaal maakt indruk op de leerlingen, heeft Verbaas met eigen ogen gezien.

Voordat de gastsprekers op bezoek

”Dat verhaal kreeg nog meer inhoud toen

”Als Ina Middelkoop vertelt dat haar

komen, laat Lefèvere de leerlingen

het CDA Binnenmaas het initiatief nam

vader Marien de Duitsers heeft gevraagd

eerst zelf informatie zoeken over

om een monument op te richten voor

om hem de doodstraf te geven in plaats

‘De 5 van Greup’. Wie waren zij en wat

deze 5 mannen. Daarvoor gingen ze op

van zijn broer Arie, dan snappen die

is hen overkomen? Als vanzelf komen

zoek naar familie. Zo leerden wij elkaar

jongeren ook hoe dat moet zijn geweest.

de leerlingen dan op de website van

als nabestaanden kennen en werd de

Hetzelfde geldt voor de verhalen van

de gelijknamige stichting waarvan Bas

stichting opgericht”, vertelt Verbaas in

Dominic Hoogsteeder jr. die als militair

Verbaas (69) voorzitter is. Als kind hoorde

het lokaal van Lefèvere op locatie

in Joegoslavië heeft gediend.”

hij van zijn moeder al verhalen over haar

Poortwijk van CSG Willem van Oranje.

jongere broer Bastiaan Barendrecht,

Al verschillende keren heeft daar het

Na de onthulling van het monument

een van de 5 mannen van Greup die in de

verhaal geklonken over de 5 mannen die

in 2013 is De Willem adoptieschool

oorlog zijn gefusilleerd als straf voor hun

hun hulp met de dood moesten bekopen.

geworden. Dat heeft mooie contacten

hulp aan de bemanning van een Engelse

”We kunnen de leerlingen beelden van

tot stand gebracht. In 2016, 2019 en 2022

bommenwerper.

de oorlog laten zien, maar het is ook

waren leerlingen aanwezig bij de officiële

belangrijk dat je de geschiedenis van jouw

herdenking. Er werden bloemen gelegd

eigen omgeving kent. Tientallen leerlingen

en enkele leerlingen lazen een gedicht

80 jaar vrijheid

in de Hoeksche Waard

Wat is er Leerlingen bij de herdenking in 2022. (Foto: Thea Lefèvere)

Wij leven nu nog in vrijheid, maar ik sluit

gebeurd?

niet uit dat wij over een paar jaar misschien ook naar het front moeten. Kijk maar naar de oorlog in Oekraïne, of Palestina.’’

In de vroege morgen van 7 augustus 1941 maakt een

Onbegrijpelijk

Engelse bommenwerper een

Tijdens de herdenking las Mieremet een

noodlanding ter hoogte van

zelfgeschreven gedicht voor. Hij wilde

de 1e Kruisweg bij buurtschap

daarin vooral benadrukken dat hij het

Greup. De plaatselijke

onbegrijpelijk vindt dat mensen worden

bevolking helpt de bemanning

vermoord, omdat ze anderen hebben

aan voedsel en kleding, tot

geholpen. ”Ze werden gedood voor het

ergernis van de Duitsers.

geven van kleding en brood. Dat is heftig”,

Als represaille en voorbeeld

vindt de tiener die vorig jaar zijn mavo-

worden 14 mannen opgepakt.

diploma behaalde en nu een fotografie-

3 van hen krijgen lange

opleiding op het Grafisch Lyceum volgt.

gevangenisstraffen, 5 worden ter dood veroordeeld. Dit zijn

Docent Thea Lefèvere vindt de

Arie van der Stel (60), Joris

gebeurtenissen rond ‘De 5 van Greup’

de Heus (52), Pieter Wouter

zo bijzonder dat ze, samen met collega

Kruijthoff (30), Arie van

Yannick Schoenmakers, 3 podcasts heeft

Steensel (26) en Bastiaan Arie

gemaakt met verhalen van nabestaanden.

Barendrecht (22). Zij zijn op 19

voor. Mike Mieremet (16) was in 2022

”Zodat ze voor altijd worden bewaard.

september 1941 gefusilleerd.

een van hen. ”Ik kende het verhaal over

Het is zo belangrijk om dat, wat toen is

Tot op de dag van vandaag is

de mannen van Greup niet, maar ik ben

gebeurd, terug te halen naar het heden.

de laatste rustplaats van deze

wel heel erg geïnteresseerd in de Tweede

En dan aan de leerlingen te vragen ‘Wat

5 mannen onbekend. Om de

Wereldoorlog, net als mijn vader. Lessen

zou jij doen?’’’ Verbaas knikt: ”Dat is

herinnering aan hen levend te

over de oorlog zijn heel belangrijk, vooral

precies wat ook wordt gezongen in de

houden, heeft stichting De

omdat je sommige gebeurtenissen van

musical Soldaat van Oranje: ‘Als wij niets

5 van Greup een gedenkteken

toen nu ook weer terug ziet komen.

doen - wie dan?’’

geplaatst, dicht bij de plek waar de bommenwerper neerkwam.

Tekst: Joke Waltmans

Leven en dood 7 Augustus 1941 maakte een Engelse bommenwerper een noodlanding bij Westmaas.

De Duitsers waren hier toen de baas.

De bevolking hielp de bemanning te ontkomen.

De Duitsers wilden hier de mensen uit de Greup en Westmaas niet mee weg laten komen Bij een razzia hier in het dorp werden 14 mannen gearresteerd, waarvan er een maand later 5 uit de Greup werden geëxecuteerd.

Anderen verdwenen lang de gevangenis in, de Duitsers hadden hun zin.

Ook de bemanning weet niet te ontkomen, zij worden ook nog gevangengenomen.

Mensen redden in nood, bekopen met de dood.

Helden hebben hun leven gegeven zodat wij uiteindelijk in vrede kunnen leven.

Mike Mieremet leest zijn eigen gedicht voor bij de herdenking in 2022. (Foto: Thea Lefèvere)

Mike Mieremet

80 jaar vrijheid

in de Hoeksche Waard

Extra verdedigingswerken op het eiland moesten Vesting Holland versterken

Plaatsen voor geschut uitgegraven in de dijk. (Fotoalbum Vaandrig N. de Braal. Bron Dordrecht in de Oorlog)

De Hoeksche Waard vormde samen met Voorne-Putten en het Eiland

Al eeuwenlang vormt het Hollands Diep een grote,

van Dordrecht vanaf het eind van de 19e eeuw het Zuidfront van de

natuurlijke hindernis waarvan verschillende legers

Vesting Holland. Hoewel door de bouw van de Moerdijkbruggen in de

dankbaar gebruik hebben gemaakt. Wie de zuidkant

20e eeuw het zwaartepunt van dit front werd verlegd naar het Eiland

van de Hoeksche Waard goed verdedigt, zorgt er

van Dordrecht, bleef de Hoeksche Waard een belangrijke schakel in de

namelijk voor dat de belangrijke havenstad Rotterdam

verdediging van de Vesting Holland. Daarom bouwde het Nederlandse

en residentie Den Haag voor vijandelijk legers vanuit

leger in de Hoeksche Waard verschillende verdedigingswerken, zelfs nog

het zuiden onbereikbaar zijn.

in het voorjaar van 1940. In het kader van 80 jaar vrijheid kun je fietsen langs deze historische verdedigingswerken.

Al in de 18e eeuw bouwde het Nederlandse leger daarom een aantal geschutsbatterijen aan de zuidrand van de Hoeksche Waard. Iets meer dan een halve eeuw later volgde de bouw van Fort Buitensluis in Numansdorp. In de jaren ’30 werden grotere kazematten (bunkers) gebouwd om infrastructurele veranderingen in de oude linie te compenseren.

80 jaar vrijheid

in de Hoeksche Waard

Later werd besloten de bestaande forten

buitenwanden. Bij Willemsdorp (Dordrecht)

de bestaande fietsrouteknooppunten.

te versterken met gevechtsopstellingen,

is dit patroon op een nog bestaande

Op een aantal punten wijkt u hiervan af

loopgraven en betonnen groepsschuil-

groepsschuilplaats aangebracht.

om zo langs een interessant punt te gaan.

plaatsen Type P. In de periode 1939-1940

De route voert langs groepsschuilplaatsen,

zijn in de hele linie 772 groepsschuil-

Geschut

een kazemat (bunker) en plaatsen waar

plaatsen gebouwd vanaf Muiderberg, via

Kunt u het zich voorstellen hoe de

in 1940 soldaten ingekwartierd waren.

Utrecht tot Goudswaard.

Hoeksche Waard eruitzag tijdens de

Hier is nog een duidelijk spoor zichtbaar

mobilisatie, zo'n 85 jaar geleden? Los van

van de meidagen. De tocht gaat verder

het feit dat vele Nederlandse soldaten

langs plaatsen waar in de eerste dagen van

ingekwartierd waren op verschillende

de oorlog vliegtuigen zijn neergestort op

boerderijen, stonden langs en in

Hoeksche Waardse grond.

verschillende dijken geschut opgesteld.

Beschilderde groepsschuilplaats (Bron: collectie Oorlogs- en verzetsmuseum Overloon)

In de dijken waren ook mitrailleurnesten

Publicatie

gemaakt en waarschijnlijk op sommige

Uit de fietsroute in 2020 ontstond de

plaatsen loopgraven. Dit kennen we

publicatie over de Canadezen in de

vaak alleen uit films, maar ook op ons

Hoeksche Waard. Dit jaar volgt er de

mooie eiland hadden de dijkgraven van

fietsroute uit een cultuurhistorische

de waterschappen hun zorgen hierover.

publicatie. Na onderzoek en verzamelen

Zorgen die 5 jaar lang zouden duren.

van informatie over Zuidfront Vesting

Voor groter geschut werden grote delen

Holland in de Hoeksche Waard was deze

uit de dijk vrijgemaakt.

nieuwe cultuurhistorische publicatie de basis van de fietsroute. Begin mei komt

Fiets langs sporen van 1940

deze publicatie online beschikbaar

In de weg

In 2020 is een fietsroute gemaakt in het

op de gemeentelijke website:

Sporen van deze verdedigingswerken zijn

kader van de bevrijding. Fietsers volgen

www.gemeentehw.nl. De fietsroute komt

nog op verschillende plaatsen zichtbaar,

fietsers het spoor van de Canadese

online beschikbaar op www.visithw.nl

al is dat een stuk minder dan eerst.

bevrijders. Nu komt er een tweede

en wordt in kleine oplage gedrukt.

De kenmerkende groepsschuilplaatsen,

fietstocht met de Tweede Wereldoorlog

Bij voldoende belangstelling wordt de

die we in de volksmond ook wel bunkers

als thema. Deze volgt meer het spoor van

publicatie ook gedrukt.

noemen, waren veel aanwezig op het

het Nederlandse leger in 1940. In 1940 is

eiland. In 1940 stonden 82 groepsschuil-

toen flink strijd geleverd. Fietsend door

plaatsen in het Hoeksche Waardse

het Hoeksche Waardse landschap volgt u

Tekst: Arjan van der Hoek

landschap. Dit aantal is nu gedaald tot 23.

De redenen hiervoor waren verschillend.

Soms stonden de betonnen bouwwerken in de weg en werden ze verwijderd door te laten kantelen in een zeer grote kuil.

Andere verdwenen door gevolgen van de Watersnood en dijkverzwaring.

Beschilderd In de Hoeksche Waard werden de betonnen schuilplaatsen op verschillende manieren gecamoufleerd. Op het dak werden haken aangebracht om camouflagenetten te spannen, andere kregen een patroon van groen- en aardetinten. Een meer verrassende camouflage werd toegepast in Mariapolder. Hier werd een aantal van de groepsschuilplaatsen beschilderd als een boerderij. Naast de ramen en deuren werden ook de luiken zichtbaar aangebracht op de betonnen

80 jaar vrijheid

in de Hoeksche Waard

Opdat wij nooit vergeten

80 jaar vrijheid

in de Hoeksche Waard

Nationale Herdenking is wat mensen verbindt en verenigt in vrijheid.

gelegenheid. Het is fijn om te zien hoeveel

Herdenken is voor iedereen, dus ook over kerkmuren heen. Vanuit die

mensen sindsdien samenkomen in het

gedachte werd op 16 november 1985 het monument VRIJ onthuld in het

Laningpark om te herdenken, ongeacht

Laningpark in Oud-Beijerland. Dit is sindsdien de plek waar op 4 mei een

leeftijd, afkomst, geaardheid of geloofs-

brede afspiegeling van de Oud-Beijerlandse samenleving, jong en oud,

overtuiging.” Cobi: “Ik ben dankbaar dat

samenkomt om te herdenken en de herinnering levend te houden.

tijdens de herdenking mijn kinderen en inmiddels ook mijn kleinkinderen aanwezig zijn. Zo houden we de verhalen levend

Met de oprichting van Nationaal Comité

verteld dat hier tijdens de oorlog iemand

4 en 5 mei in 1946 werden de Oranje-

ondergedoken had gezeten. “De Duitsers

verenigingen ‘belast’ met de organisatie

kwamen regelmatig het huis doorzoeken.

Vrijheid in verantwoordelijkheid

van de Nationale Dodenherdenking op

De man verstopte zich dan in de schoor-

Het monument is een ontwerp van

4 mei en de Nationale Viering van de

steen. Dit verhaal heeft veel indruk om me

kunstenares Ingrid Kruit (zie artikel

Bevrijding op 5 mei. Arie van Pelt was tot

gemaakt. Dit mag nooit meer gebeuren.

op pagina 40 van dit magazine).

2015 voorzitter van de Oranjevereniging

Daarom moeten we de verhalen in leven

Het gedenkteken heeft de vorm van

Prinses Juliana in Oud-Beijerland, waar-

houden en blijven herhalen. De groep

het woord ‘VRIJ’ en is uitgevoerd in

voor hij maar liefst 42 jaar actief was.

mensen die het nog kan navertellen wordt

de nationale driekleur. Op het muurtje

Aan zijn zijde stonden Adri de Groot, die

steeds kleiner.”

voor de sculptuur staat de tekst

in 2017 na 35 jaar afscheid nam van de

voor de generaties na ons.”

‘Vrijheid in verantwoordelijkheid’.

vereniging. En Cobi Crucq, die sinds 2000

Een plek voor iedereen

Adri legt uit: “Het monument herinnert

als bestuurslid nog steeds verbonden

In de periode na de oorlog vond de

ons aan de herwonnen vrijheid, maar

is. Na het vertrek van Arie van Pelt

herdenkingsdienst plaats in de dorpskerk.

waarschuwt ook dat we waakzaam

organiseert zij de herdenking en verzorgt

Arie herinnert zich nog de bomvolle kerk

moeten blijven. De relatie tussen

zij de toespraak.

waar hij als kleine jongen de herdenking

vrijheid en verantwoordelijkheid is

volgde. Hij herinnert zich ook nog de

ingewikkeld. Vrijheid betekent ook dat je

De herinnering levend houden

leegloop, nadat werd besloten om de

verantwoordelijkheid moet nemen voor

Arie: “Het was onze taak, maar dit

herdenkingsbijeenkomst elk jaar in een

jouw keuzes, want een beslissing heeft

voelde zeker niet als een last. Ik vind het

andere kerk te houden. “Een protestant

altijd consequenties. Het monument leert

belangrijk om de herinnering levend te

ging niet naar een katholieke kerk of

ons een wijze les: hoe kunnen we leven in

houden.” Hij citeert een rabbijn die hij

andersom”, verklaart Adri. “Er kwamen

vrijheid, zónder de vrijheid van de ander

jaren geleden sprak: “Er was eens een

alleen nog maar eigen kerkgangers naar

te beperken. Laten we dit alsjeblieft ook

vader die na de oorlog tegen zijn zoon

de herdenkingsbijeenkomst, maar dit had

nooit vergeten.”

zei: Wat er toen gebeurd is, dat gebeurt

natuurlijk niks meer met herdenken te

nooit meer. Naarmate de tijd verstreek,

maken. Herdenken moet juist een moment

Zie voor een overzicht van alle

waarschuwde de vader zijn zoon dat hij

van verbinding zijn. Daarom ontstond

monumenten in de Hoeksche Waard de

toch uit moest kijken, omdat het misschien

het idee om een neutraal monument te

kaart op pagina 75 van dit magazine.

weer kon gebeuren. Toen de man in zijn

realiseren, vrij toegankelijk voor iedereen.

sterfbed lag, zei hij: pas op, het zal weer

40 jaar vrijheid was hiervoor een mooie

Tekst: Cynthia van der Waal

gebeuren. Als de herinnering aan de gruwelijkheden vervaagt, is de kans groter dat mensen dezelfde fout begaan.”

Het monument VRIJ in Oud-Beijerland (Foto: Heijblom Fotografie)

“Daarom is het zo ontzettend belangrijk dat we gedenken”, vult Cobi aan.

Ze verwijst naar de dreigende situatie met betrekking tot de oorlog in Oekraïne en de conflicten in andere landen.

Cobi groeide op in Zeeland, waar ze als klein meisje in de oude boerderij van haar grootouders woonde. Ze had de zolderkamer en haar vader had haar (v.l.n.r.) Adri de Groot, Cobi Crucq en Arie van Pelt (Foto: Heijblom Fotografie)

80 jaar vrijheid

in de Hoeksche Waard

Gedicht

’t Wordt beter Onze lieve, fijne vrijheid

Straks zal het nog beter worden

Is gelukkig weergekeerd

Dan lijkt het ‘Luilekkkerland’

Daarom willen wij nu feesten

Want dan heeft mijnheer de slager

Want de mof is ’m gesmeerd.

Volop vlees voor iedere klant.

Weet ge wel wat dat betekent?

Timmerman heeft dan weer planken

Alle narigheid verdwijnt;

En de schilder heeft weer verf

Alle somberte is henen

Alles krijgt dan weer een smeertje

Nu de vrijheidszon weer schijnt!

Dat verfraait, en weert ’t bederf.

Spergebied is opgeheven

Meester smid heeft dan weer ijzer

Er is weer meer verkeer

En de schoenlapper leer

Geen geploeter met een roeiboot

’t Kolenboertje krijgt weer kolen

Treinen rijden nu ook weer.

Dus geen houtjes zagen meer.

Eten kunnen allen weder,

Bieten hoeft je niet te raspen

Zelfs zoveel als men maar wil

Want de winkelier heeft stroop

Nu geen suikerbieten slikken

Kaas en suiker, meel en bonen

En geen aardappels met schil.

Alles is dan weer te koop.

Geen geknoei met olielampjes

Klompen, schoenen, mooie kleren

Drijverijen zijn van de baan

Nieuwe sokken, pet en das

’s Avonds knip je doodgewoon weer

Alles, alles zal weer komen

Radio en lichten aan.

Zelfs een nieuwe winterjas.

Geen verduistering is meer nodig

En -laat ik dat niet vergeten-

Laat het licht nu schijnen maar

Ieder krijgt een nieuwe fiets

Nu geen fietsen meer verstoppen

Uitgerust met prima banden

Er is werkelijk geen gevaar.

En zij kost dan bijna niets.

Niet meer rijden voor de ‘Wehrmacht’

Volop sigaretten

Ook geen putjes graven meer

Ook sigaren, pruimtabak

Zelfs geen moffeninkwartiering

Zullen dan weer uitgestald zijn

Heel ons land ademt weer.

Eigen teelt, dat is maar lak.

Geen V-I maakt ons meer angstig

Ja, het wordt nog Luilekkerland

Ook die plaag is stopgezet

Iedereen zal dan tevree zijn

Heel de nacht ligt men nu rustig

In ons vrije Nederland.

Op z’n heerlijk donzen bed.

Nu geen optocht meer van mensen Om wat piepers en wat brood Nederland gaat weer herrijzen Weg is reeds de grootste nood.

80 jaar vrijheid

in de Hoeksche Waard

’s-Gravendeel, J.A. Hordijk (1896 - 1979)

Een aantal interviews in de documentaire laat zien dat vrijheid nooit vanzelfsprekend is.

Korte documentaire brengt 80 jaar vrijheid in de Hoeksche Waard tot leven

Het verhaal van strijd, veerkracht en verbinding In aanloop naar 4 en 5 mei brengt de gemeente Hoeksche Waard met de

Vrijheid is geen vanzelfsprekendheid

korte documentaire 80 jaar vrijheid in de Hoeksche Waard de bijzondere

De documentaire 80 jaar vrijheid in de

geschiedenis van het eiland tot leven. Verhalen over oorlog, verzet en

Hoeksche Waard met historische beelden

wederopbouw worden gedeeld, zodat iedereen beseft hoe kostbaar

en een aantal interviews laat zien dat

vrijheid is.

vrijheid nooit vanzelfsprekend is.

De verhalen van vroeger maken duidelijk

Tijdens de Tweede Wereldoorlog leek

Duitse transporten. Elk dorp kende

hoe belangrijk het is om de herinneringen

de Hoeksche Waard in eerste instantie

zijn eigen helden en tragedies: van het

levend te houden en de waarden van

een relatief rustig gebied, ver verwijderd

bombardement op de suikerfabriek

vrijheid, veerkracht en verbondenheid

van de heftige gevechten in steden als

tot de executie van verzetsstrijders

door te geven.

Rotterdam. Maar al snel raakte het eiland

in Heinenoord.

betrokken bij de oorlog. Op 10 mei 1940

Volgende generaties

trokken Nederlandse troepen via de

Wederopbouw en nieuwe uitdagingen

80 jaar na de oorlog is de Hoeksche Waard

Hoeksche Waard naar de Barendrechtse

Na de bevrijding begon de wederopbouw.

een bloeiende regio, maar de lessen uit

Brug in een poging Rotterdam te

Maar de vreugde over de vrijheid werd

het verleden blijven actueel. De gemeente

beschermen.

in 1953 opnieuw verstoord. De Waters-

nodigt jong en oud uit stil te staan bij

noodramp trof ook de Hoeksche Waard

het verleden en na te denken over de

Helden en tragedie

hard. Net toen het eiland herstelde van

toekomst. Want alleen door samen het

Vanaf 1944 veranderde alles. De Hoeksche

de oorlog, werden huizen en landerijen

verleden te herdenken, kunnen we de

Waard kwam aan de rand van de frontlinie

opnieuw verwoest. Toch gaven de mensen

vrijheid behouden en doorgeven aan

te liggen, als grens tussen bezet en bevrijd

niet op. De samenwerking en veerkracht

volgende generaties.

Nederland. Dijken werden doorgestoken,

die tijdens de oorlog een grote rol

dorpen overstroomden en mensen

speelden, hielpen de gemeenschap om

De documentaire is vanaf eind april te zien

moesten evacueren. Verzetsgroepen

ook deze ramp te overwinnen.

op www.gemeentehw.nl/80jaarvrijheid.

hielpen onderduikers en saboteerden

80 jaar vrijheid

in de Hoeksche Waard

Canadese bevrijder bezocht 50 jaar na de oorlog Nieuw-Beijerland, Goudswaard en Piershil De Canadezen speelden een grote rol in de bevrijding van Nederland.

Zo’n 175.000 Canadese militairen waren betrokken bij de bevrijding van Nederland, van wie er 7.600 sneuvelden in de strijd. De bevrijders maakten deel uit van het Eerste Canadese Leger. Eén van deze militairen was John Cannon. Vijftig jaar na de oorlog bezocht hij opnieuw de Hoeksche Waard. “De blijdschap straalde van hun gezichten af,” zegt hij in het Engels in 1995 in een interview in het Kompas over zijn herinneringen aan de bevrijding van ’s-Gravendeel, Nieuw-Beijerland, Piershil en

John Cannon in 1995

Goudswaard. “Dat vergeet je nooit meer.”

John maakte in die hectische dagen als

tank naar Nieuw Beijerland, Goudswaard

Vloeipapiertje

20-jarige soldaat deel uit van de Eerste

en Piershil. “Wat je dan als 20-jarige

De taak van John Cannon was om in de

Canadese Divisie. Als verbindingsman

soldaat meemaakt, is onvoorstelbaar.

Goudswaardse school, die in 1989 is

voerde hij zijn werk uit voor de Thirth

De inwoners kijken eerst en denken

afgebroken, een onderzoek in te stellen

Field-Artillerie. In die functie verzorgde hij

aanvankelijk dat ze Duitse soldaten zien.

naar zo’n vijftig collaborateurs, die daar

de communicatie tussen de verschillende

Plotseling zien ze dat ze te maken hebben

waren opgesloten. “Dan loop je daar

eenheden. “Zo gaf ik bijvoorbeeld de

met Canadezen. Dan gebeuren er gekke

als soldaat over dat plein…”, zegt John

opdracht cease-fire, staakt-het-vuren,

dingen. Mensen springen op, ramen gaan

Cannon, terwijl hij opspringt van zijn

door aan de eenheden.”

open. Iedereen kijkt: geweldig. Maar wat

stoel en in trots marstempo een rondje

denk je, als je vijf jaar in onderdrukking

loopt. “En iedereen kijken: Dat zijn nou

Demobiliseren

hebt geleefd? De blijdschap straalde van

de bevrijders.” Ondanks het schrijnende

Vanuit Italië was John Cannon in april 1945

hun gezichten af.”

tekort aan levensmiddelen, kreeg John

met de ‘First Division’ naar Nederland

Cannon in Piershil grote pullen bier van

gekomen. “Onze opdracht was om met 700 man 10.000 Duitse soldaten te demobiliseren. Al hun wapens moesten naar Den Helder worden gebracht.

De soldaten bestonden uit oude mannen en uit jongeren van de ‘Hitlerjugend’.

They’re cocky,” vertelt John Cannon.

Vanaf 1943 diende hij het Canadese leger.

Het vloeipapiertje van Bakker Uit den Boogaard heeft John Cannon altijd bewaard

De oorlog maakte een einde aan zijn schooltijd. Al snel vertrok hij naar Italië om vervolgens met ‘the army of occupation’ in Nederland terecht te komen.

Blijdschap Belangrijk is de datum van 10 mei 1945.

Vanuit ‘s-Gravendeel vertrok John met een aantal anderen Canadese militairen in een

80 jaar vrijheid

in de Hoeksche Waard

hij nooit spijt gehad. “Natuurlijk wist ik wat me te wachten kon staan tijdens de oorlog.

Je stelt je leven in de waagschaal. Dat stond wel in de kranten. Dat weerhield ons er niet van om ons werk te doen. Als ik in dezelfde omstandigheden zou zijn, zou ik weer hetzelfde doen”, zegt John ‘Cannon beslist. “Als ik zie wat Nederland heeft opgebouwd, heb ik nog geen moment

Canadese soldaten zitten in de nadagen van de Tweede Wereldoorlog voor een Chevrolet 3-tonner in Puttershoek

spijt gehad van wat ik toen heb gedaan.”

Zijn waardering voor Nederland stak hij

de bevolking. Van een bakker uit Oud-

Achting voor Nederland

niet onder stoelen of banken. “In Canada

Beijerland kreeg hij een afgescheurd

John Cannon genoot in 1995 met volle

hebben wij achting voor Nederlanders.

vloeipapiertje. “Omdat ik je geen brood

teugen van zijn bezoek aan Nederland.

Wij vinden dat zij hard gevochten hebben

kan geven, krijg je dit papiertje omdat daar

Alle goede herinneringen kwamen weer

in de oorlog. Wat mensen in het verzet

brood in zit”, zei bakker Uit den Boogaard

boven. De slechte was hij vergeten. “Ik heb

hebben gedaan, is gevaarlijker dan het

tegen de jonge Canadese bevrijder.

veel Duitse vrienden. Het waren de nazi’s

werk van een soldaat”.

John heeft het papiertje altijd zorgvuldig

die de oorlog voerden.” Van zijn beslissing

bewaard.

om mee te vechten voor de vrijheid heeft

Tekst: Henk van Dijk

80 jaar vrijheid

in de Hoeksche Waard

Fototentoonstelling geeft indruk van wederopbouw en ontwikkeling Een tentoonstelling met 80 historische foto’s uit de Hoeksche Waard laat

Op deze pagina's een aantal foto’s die te

zien hoe het eiland zich in 80 jaar heeft ontwikkeld. De foto’s zijn de komende

zien zijn op de tentoonstelling. Kijk voor de

maanden te zien op tal van locaties in de Hoeksche Waard. De tentoonstelling

bezoekadressen en de openingstijden op

is tot stand gekomen met medewerking van de historische verenigingen,

www.gemeentehw.nl/80jaarvrijheid.

de Oranje- en dorpsverenigingen en Rein van der Waal van Museum Hoeksche Waard.

Zuid-Beijerland Met de komst van steeds meer auto’s verschijnt ook een bezinepomp op de Molendijk in ZuidBeijerland.

Mijnsheerenland Het oude zwembad De Oostmolen met glijbaan. Dit bad heeft tot 1971 dienstgedaan waarna een nieuw bad op het recreatieterrein Binnenmaas in gebruik genomen is.

80 jaar vrijheid

in de Hoeksche Waard

Heinenoord Open Dag in de Heinenoordtunnel in 1969.

Nieuw-Beijerland Het veer in Nieuw-Beijerland bestaat dit jaar honderd jaar.

Na de oorlog was er een scheepswerf aan de voet van het veer.

’s-Gravendeel Na de oorlog was er een grote bloeiperiode voor het ’s-Gravendeelse vlas.

Puttershoek De kerkklok die in de oorlog door de Duitsers is geroofd, wordt in 1947 na terugkomst herplaatst.

Oud-Beijerland Het bevolkingsregister staat op 15 mei 1945 klaar in een aanhanger om weer te worden overgedragen aan burgemeester Diepenhorst. Eerst was het bevolkingsregister in één van de kerken ondergebracht en later goed verpakt in een koolzaadveld verborgen.

80 jaar vrijheid

in de Hoeksche Waard

De poppenspeler van Warschau

Het verhaal van een Joodse tiener in het getto van Warschau Valt er ooit iets te leren van een

essentieel belang dat we blijven stilstaan

oorlog? En hoe blijf je overeind als

bij de gruwelijkheden, zodat toekomstige

je er middenin zit? Trio Wilde Eend

generaties zich bewust blijven van de

speelt vrijdagavond 9 mei 2025 in

lessen uit het verleden. Vele mensen

het kerkgebouw van de Protestantse

hebben gestreden voor onze vrijheid, en

Gemeente De Open Hof in Oud-

velen hebben deze strijd met hun leven

Beijerland het verhaal van de Joodse

moeten bekopen. In dankbaarheid willen

tiener Mika Hernsteyn. Hij probeert

wij hen herdenken.”

tijdens de Tweede Wereldoorlog in het getto van Warschau te overleven.

Mensen raken “Met ons christelijk geloof, geworteld in de

In alle ellende weet Mika het verschil te

Joodse traditie, geloven wij dat ieder mens

maken. Want met zijn poppenspel brengt

kostbaar is in Gods ogen, ongeacht wie je

de waarde van vrijheid en saamhorigheid

hij mensen wat vrolijkheid én biedt hij

bent of wat je gelooft”, vervolgt Cobi.

blijven koesteren.”

hoop. De levens van vriend en vijand in het

“Dit geldt ook voor de Joodse gemeen-

getto verweven zich. We zien de oorlog en

schap, die een onmisbaar onderdeel

Honderden voorstellingen

de nasleep daarvan door hun beider ogen.

vormt van onze veelkleurige samenleving.

Trio Wilde Eend is opgericht in 1998 en

Het verhaal dat grotendeels waargebeurd

Helaas ervaren zij nog steeds, en steeds

heeft sindsdien honderden voorstellingen

is, krijgt nog meer kleur door ontroerende

vaker, gevoelens van bedreiging en

gespeeld in theaters, kerken, buurthuizen,

Oost-Europese klezmermuziek en

onveiligheid. Daarom is het cruciaal dat

scholen en andere locaties. De voorstelling

sfeervolle improvisaties.

we op en rondom 4 en 5 mei de verhalen

in de Open Hof aan de Willem van Vliet-

blijven vertellen en de herinneringen

straat 2a in Oud-Beijerland op vrijdag-

Bewust blijven

levend houden. Met de voorstelling de

avond 9 mei 2025 begint om 20.00 uur.

Scriba Cobi Crucq van de Protestantse

Poppenspeler van Warschau hopen we

Inloop is vanaf 19.30 uur. De toegang

Gemeente De Open Hof: “Wij hechten

mensen te raken en een inkijkje te geven

is gratis.

grote waarde aan het doorgeven van

in de werkelijkheid van toen. Laten we

de verhalen over de oorlog. Het is van

samen de verhalen blijven delen, zodat we

Tekst: Henk van Dijk

Holocaust Joden werden in de Tweede Wereldoorlog massaal vermoord vanwege hun afkomst en religie. De vervolgingen gingen ook de Hoeksche Waard niet voorbij. Tijdens de Holocaust vonden 49 Hoeksche Waardse Joden de dood in concentratiekampen. De jongste was een baby’tje van pas een jaar oud, het oudste slachtoffer een Joodse vrouw van 80. Onder meer het monument Am j’Israel Chai in Oud-Beijerland en gedenkstenen in de straat, de zogenoemde Stolpersteine, in Numansdorp en Strijen herinneren aan de joodse medeburgers die tijdens de Tweede Wereldoorlog door de bezetter zijn weggevoerd en vermoord.

80 jaar vrijheid

in de Hoeksche Waard

Hoeksche Waard herdenkt Zoals gebruikelijk vinden ook dit jaar op 4 mei in de verschillende dorpen de lokale herdenkingen plaats. Kijk voor de exacte plaatsen en de tijdstippen in

Programma:

het programma achterin dit magazine.

Daarnaast wordt in de Hoeksche

13.30 uur

Ontvangst genodigden in de Dorpskerk

Waard een gezamenlijke herdenking

13.45 uur

Ingetogen inleidend orgelspel door organist L. Kievit

georganiseerd voor genodigden. Deze

13.50 uur Welkom door ceremoniemeester luitenant-kolonel

herdenking vindt plaats vanaf 13.45 uur

J. Kleinkramer, stafofficier Inspecteur-Generaal der

in de Dorpskerk en bij het monument

Krijgsmacht

Moeder in Heinenoord en is te volgen via

13.55 uur

Toespraak ds. E. Agterhuis

een livestream.

14.05 uur

Muzikaal intermezzo

14.10 uur Toespraak mevrouw G.H. Jongerius: Mijn vader en De gezamenlijke herdenking is in

moeder zwegen

de middag, zodat deze niet tegelijk

14.20 uur

plaatsvindt met de lokale herdenkingen in

14.25 uur Gedicht door Liesbeth Goedbloed, Dichter van de

de avonduren. Bij het monument Moeder

Muzikaal intermezzo Hoeksche Waard

legt burgemeester F.D. van Heijningen

14.30 uur

Ingetogen uitluidend orgelspel

na 2 minuten stilte om 15.02 uur namens

14.30 uur Stille tocht naar monument Moeder aan de provinciale weg N217

de gemeente Hoeksche Waard een krans. Ook de veteranen leggen een

14.50 uur Aankomst monument, eerbetoon door

krans. Muziekvereniging De Bazuin uit

muziekvereniging De Bazuin

Oud-Beijerland verleent haar muzikale

14.55 uur

Taptoe / Wilhelmus

medewerking aan de herdenking.

15.00 uur

2 minuten stilte

15.02 uur

Kransleggingen

15.05 uur

Toespraak burgemeester F.D. van Heijningen

15.10 uur

Passeren monument

15.10 uur

Stille tocht naar kerk

15.30 uur

Einde ceremonie

Deze herdenking is te volgen via een livestream.

Kijk voor de link op www.gemeentehw.nl/80jaarvrijheid.

Monument Een van de meest aangrijpende gebeurtenissen tijdens de Tweede Wereldoorlog in de Hoeksche Waard vond plaats op 18 februari 1945.

Als represaille voor de moord op de burgemeester van Nieuw-Beijerland executeerden de Duitsers 10 mannen langs de huidige N217.

Hun lichamen moesten de hele dag blijven liggen als afschrikwekkend voorbeeld. Het monument Moeder is opgericht ter nagedachtenis aan de slachtoffers van deze gruwelijk daad en staat symbool voor alle slachtoffers die in de Tweede Wereldoorlog in de Hoeksche Waard zijn gevallen.

80 jaar vrijheid

in de Hoeksche Waard

Dorpsvlaggen en 80 voertuigen op 5 mei in grote optocht door Hoeksche Waard

Een grote optocht met de dorpsvlaggen en maar liefst 80, veelal historische voertuigen rijdt op maandag 5 mei 2025 door de 14 dorpen in de Hoeksche Waard. De voertuigen in deze feestelijke optocht brengen de wederopbouw en de ontwikkeling van de Hoeksche Waard in de afgelopen 80 jaar in beeld.

Op de kaart op pagina 75 in dit magazine ziet u de route van de optocht en de

10 jaar na de bevrijding rijdt een grote optocht door de Hoeksche Waard. Daarbij werd onder meer op tientallen voertuigen de geschiedenis van de dorpen en de oorlogsjaren uitgebeeld.

Op www.gemeentehw.nl/80jaarvrijheid staan filmbeelden van deze optocht in 1955.

doorkomsttijden per dorp.

Jongeren lopen in de jaren ’50 met de dorpsvlag vanuit Heinenoord richting Puttershoek.

De optocht vertrekt maandagochtend

van de middag keert de optocht terug

uit Heinenoord naar Puttershoek brengen.

5 mei 2025 om 10.00 uur vanaf het

op het recreatieoord. Daarmee volgt de

Na een koud glas limonade moesten zij

Recreatieoord Binnenmaas. De optocht

optocht in grote lijnen de route die de

dan het hele stuk ook weer teruglopen.

gaat eerst richting Puttershoek om

Canadese bevrijders hebben gevolgd toen

achtereenvolgens naar ’s-Gravendeel,

zij 80 jaar geleden de Hoeksche Waard

Veteranen

Maasdam, Strijen, Numansdorp, Zuid-

binnentrokken.

Na de dorpsvlaggen volgt in de

Beijerland, Goudswaard, Piershil,

optocht muziek van verschillende

Nieuw-Beijerland, Oud-Beijerland,

Dorpsvlaggen

muziekverenigingen uit de Hoeksche

Klaaswaal, Westmaas, Mijnsheerenland

De optocht opent met het zogenoemde

Waard en brengen legervoertuigen van

en Heinenoord te rijden. De programma’s

vlaggenproject van Cultuureducatie met

Keep them Rolling en de Koninklijke

van de Oranje- en dorpsverenigingen

Kwaliteit. Jongeren lopen op de kop van

Landmacht de Tweede Wereldoorlog in

sluiten aan op het tijdschema van deze

de stoet om de dorpsvlaggen van dorp

beeld. Veteranen uit de Hoeksche Waard

grote optocht.

naar dorp te brengen. Deze traditie is kort

die gediend hebben tijdens vredesmissies

na de oorlog gestart en wordt met het

rijden daarin mee. Dan volgen oude

Canadese bevrijders

vlaggenproject nieuw leven ingeblazen.

politie- en brandweervoertuigen en een

In de dorpen wordt stapvoets gereden.

Ouderen weten zich nog te herinneren

lange optocht van voertuigen van onder

Alleen in Strijen, Piershil en Mijnsheeren-

dat zij ooit op Bevrijdingsdag met een

meer de 14 Oranje- en dorpsverenigingen,

land wordt korte tijd stilgestaan voor

dorpsvlag hebben gelopen. Zo ziet u op de

een gele streekbus en prachtige auto’s

een koffie- of lunchpauze. Aan het einde

bijgaande foto jongeren die de dorpsvlag

van stichting Oldtimers Hoeksche Waard,

80 jaar vrijheid

in de Hoeksche Waard

Carel Wüst Classics uit Oud-Beijerland en

en takelde deze uit de torens. 12 klokken

Ford Granada uit 1972, een Renault 12 uit

Autobedrijf Kleinsmit uit Nieuw-Beijerland.

werden omgesmolten in Hamburg,

1974 en een Morris Minor 1000 uit 1961

Een Brilkever van Autobedrijf Van der Veer

15 klokken keerden terug.

deel uitmaken van de optocht. En wie

uit Puttershoek gaat aan kop.

weet nog wat een motor met zijspan is?

Paarden

Ook die is te zien. En als klap op de vuurpijl

Wederopbouw en ontwikkeling

De Menners rijden in de optocht mee met

rijdt de Mercedes Benz 300 SEL (Baureihe

Een groot aantal organisaties, instellingen

een of meer paarden. Deze dieren hebben

W126) die ooit eigendom was van koningin

en verenigingen die een rol hebben

tijdens de wederopbouw een belangrijke

Juliana in de optocht mee. Wie wil dat nou

gespeeld tijdens de wederopbouw en

rol gespeeld. En om het geheel een

niet zien?

de ontwikkeling van de Hoeksche Waard

feestelijk tintje te geven, ontbreekt ook

rijden ook mee met een al dan niet

een draaiorgel niet. De voertuigen worden

20 motoren

historisch voertuig. Zo maken voertuigen

in de stoet zoveel als mogelijk op jaartal

De optocht wordt begeleid door

van het Rode Kruis, Bibliotheek Hoeksche

ingedeeld. Dat betekent dat de voertuigen

20 motoren en verkeersregelaars van

Waard, Natuurlijk bij de Boer, Waterschap

(of de betekenis van deze voertuigen voor

Verkeersregelaar Hoeksche Waard (VHW).

Hollandse Delta, gemeente Hoeksche

de wederopbouw en ontwikkeling van de

Op www.gemeentehw.nl/80 jaarvrijheid

Waard, de Regionale Afvalstoffendienst,

Hoeksche Waard) bij het langsrijden in de

vindt u in aanloop naar de historische

Hoeksche Waard Duurzaam en de

stoet steeds ‘jonger’ worden.

optocht meer informatie over de defini-

Wegenwacht (ANWB) deel uit van de

tieve samenstelling daarvan.

optocht. Ook rijdt een carillon mee om

Koningin Juliana

de klokkenroof in herinnering te roepen.

Het is niet mogelijk alle voertuigen

U staat toch ook langs de route op

De Duitse bezetter vorderde in de

op te sommen die meerijden. Voor de

maandag 5 mei 2025?

Hoeksche Waard vanaf december 1942

autokenners kunnen we wel melden dat

tot en met juli 1943 maar liefst 27 klokken

de militaire DAF 4442 meerijdt en dat een

Tekst: Henk van Dijk

80 jaar vrijheid

in de Hoeksche Waard

Maandag 5 mei 2025

Bevrijdingsoptocht door gemeente Hoeksche Waard 1

12.20 uur

Goudswaard

(Foto: Valérie van der Hoek)

start

10.00 uur

finish

15.30 uur

1

Molens 1 Korenmolen Windlust Molendijk 63, Goudswaard

Route

2 Korenmolen 't Vliegend Hert Molendijk 37, 's-Gravendeel

Centrale herdenking 4 mei 2025

3 Korenmolen Molencomplex Goidschalxoord Goischalxoordsedijk 55, Heinenoord

8 Korenmolen De Swaen Spuidijk 29, Nieuw-Beijerland 9 Korenmolen Simonia Molendijk 39, Piershil 10 Korenmolen De Lelie Molendijk 2, Puttershoek

Gatsedijk 4a, Maasdam

11 Korenmolen Windlust

Polderdijk 25, Maasdam 6 Korenmolen De Goede Hoop Molenweg 17, Mijnsheerenland

in de Hoeksche Waard

Provincialeweg 9, Mijnsheerenland

4 Korenmolen De Hoop 5 De Poldersche of Anthonymolen

80 jaar vrijheid

7 Poldermolen Oostmolen

Van Koetsveldlaan 2d, Westmaas 12 Korenmolen Landzigt Molendijk 19, Zuid-Beijerland

E

II

8

Nieuw-Beijerland

9

13.25 uur

H H

Mijnsheerenland

13.45 uur

10.10 uur

15.30 uur

D

10

5

Maasdam

11

Westmaas

Puttershoek

10.00 uur

finish

6

14.25 uur

C

7

14.45 uur

R

Piershil

start

F

Oud-Beijerland G G

12.40 uur

Heinenoord

15.15 uur

3

S

2 4

Zuid-Beijerland

12

14.05 uur

Klaaswaal

10.20 uur

10.50 uur

P

's-Gravendeel

Strijen

12.00 uur A

A

B

Numansdorp

J

K

L O

B

Tiengemeten

N

M

11.10 uur

11.40 uur

A

Monumenten A Indië-monument Hallinxweg, Numansdorp B Anne Frankboom Hallinxweg, Numansdorp C Herdenkingsmonument Voorstraat, Piershil D Indië-monument Sportlaan, Puttershoek E Monument voor Jack Dawson Green Boonsweg 100, Heinenoord F Moeder Provinciale weg N217, Heinenoord G Indië-monument Mariniersweg 26, Oud-Beijerland H Vrij Laningpark, Oud-Beijerland

Q

I Am j'Israel Chai

Q Monument 1940-145

Bierkade, Oud-Beijerland J Oorlogsmonument

Kerkstraat 9, 's-Gravendeel R Gedenkteken ‘De Vijf van Greup’

Kerkstraat 48, Strijen

Hoek Stougjesdijk/1e Kruisweg, Westmaas

K Joods monument

S Oorlogsmonument ‘De Traan’

Kerkstraat 78a, Strijen

Breestraat (naast Dorpskerk), Westmaas

L Indië-monument Kerkstraat, plantsoen, Strijen M Oorlogsmonument

B

Kerkstraat 48, Strijen

Stolpersteine

N Nederlandse oorloggraven Begraafplaats, Strijen

A Strijen (15)

O Oorloggraven

B Numansdorp (3)

Begraafplaats, Strijen P Oorlogsmonument Oranjeplein, Klaaswaal

80 jaar vrijheid

in de Hoeksche Waard

Programma Vrijdag 11 april 2025

April – mei 2025

Voorstelling ‘De Keuze’ Multimediale voorstelling van het Nederlands

Fototentoonstelling met 80 historische foto’s

Veteranen Instituut met muzikale begeleiding van de

Fototentoonstelling met 80 historische foto’s

Regimentsfanfare Garde Grenadiers en Jagers en met

over de wederopbouw en ontwikkeling van

medewerking van Veteranen uit de Hoeksche Waard.

de Hoeksche Waard in de afgelopen 80 jaar.

Speciaal voor scholieren uit de Hoeksche Waard.

Kijk voor de locaties en openingstijden op

Locatie: De Poort, Oud-Beijerland. Tijd: 11.00 uur

www.gemeentehw.nl/80jaarvrijheid.

en 13.00 uur.

Zaterdag 12 april 2025

Vrijdag 2 t/m zaterdag 10 mei

Opening tentoonstelling ‘Hoeksche Waard: '40 - '45’

Mini-expositie ‘Vrijheid Verbeeld’

Museum Hoeksche Waard opent een expositie over

Expositie in De Open Hof, Oud-Beijerland. Te bezoeken

de oorlogsjaren en wederopbouw. Ook wordt de

van 2 tot en met 10 mei tijdens openingstijden van de

website ‘Oorlogsslachtoffers van de Hoeksche Waard’

Huiskamer: maandag tot en met vrijdag van 10.00 tot

gelanceerd. Presentatie van 10 digitale lesbrieven en

12.00 uur en op woensdag tot 17.00 uur.

het magazine 80 jaar Vrijheid.

Zondag 13 april t/m zondag 2 november

Zaterdag 3 mei 2025 Filmvertoning ‘10 jaar Bevrijding in Oud-Beijerland’ Unieke filmopnames uit 1955 met

Tentoonstelling ‘Hoeksche Waard: '40 - '45

historische optochten en herdenkingen.

Tentoonstelling ‘Hoeksche Waard: '40 - '45, van

Raadhuis , Oud-Beijerland

mobilisatie naar wederopbouw’ in Museum Hoeksche

van 10.00 tot 16.00 uur.

Waard in Heinenoord. Kijk voor de openingstijden en

Toegang gratis.

Doorlopende vertoning in het Oude

meer informatie op de website van Museum Hoeksche Waard: www.museumhw.nl

Dinsdag 15 april 2025 Herdenkingsbijeenkomst oorlogsmonument ‘De Traan’ Scholieren uit Westmaas herdenken om 11.30 uur de oorlogsslachtoffers bij het monument. Kim Cevaal, directeur van IKC De Vlashoek, geeft een toelichting.

80 jaar vrijheid

in de Hoeksche Waard

Oorlogsmonument 'De Traan', Westmaas

Zondag 4 mei 2025 Herdenk met ons mee Gezamenlijke herdenking Gezamenlijke herdenking bij het monument Moeder in Heinenoord. De herdenking start met een herdenkingsbijeenkomst in de Dorpskerk, gevolgd door een stille tocht,2 minuten stilte en kransleggingen. Deze herdenking is via een livestream te volgen. Zie voor het programma pagina 71 van dit magazine of op www.gemeentehw.nl/80jaarvrijheid.

Dorpsherdenkingen In de avond vinden de herdenkingen plaats in diverse dorpen met toespraken en kransleggingen door burgemeester, wethouders en raadsleden. Kijk voor de details op de website van uw eigen Oranjeof dorpsvereniging.

• Piershil: 10.00 uur

• ’s-Gravendeel: 19.00 uur

Bij het herdenkingsmonument aan de

Bij het monument 1940-1945 aan de

Voorstraat met wethouder P. Boogaard.

Kerkstraat 9 met wethouder A.D. van der Wulp.

• Heinenoord: 12.00 uur Bij het monument voor Jack Dawson

• Heinenoord: 19.00 uur

Green aan de Boonsweg met

Bij het monument Moeder aan de

burgemeester F.D. van Heijningen en

Provinciale weg N217 met wethouder

kinderburgemeester Seppe Rijnberk.

H. van Waveren.

• Heinenoord: 13.45 uur

• Klaaswaal: 19.00 uur

Herdenkingsbijeenkomst in de Dorps-

Bij het oorlogsmonument aan het

kerk vanaf 13.45 uur en om 15.00 uur

Oranjeplein met een raadslid.

2 minuten stilte bij het monument Moeder aan de Provinciale weg N217

• Maasdam: 19.00 uur

met college van B&W. Herdenking is te

Herdenking in de Dorpskerk.

volgen via een livestream op www.gemeentehw.nl/80jaarvrijheid.

• Numansdorp: 19.00 uur Bij het monument aan de Hallinxweg

• Piershil: 18.30 uur

met wethouder M. den Tuinder.

Bij het herdenkingsmonument aan de Voorstraat met wethouder P. Boogaard.

• Strijen: 19.00 uur Bij het oorlogsmonument aan de

• Oud-Beijerland:

Kerkstraat met wethouder W.P.H.J.

18.50 tot 19.25 uur: Herdenkings-

Peters.

bijeenkomst, kranslegging en boomplanting bij het Joods Monument.

• Westmaas: 19.00 uur

19.25 tot 19.55 uur: Stille tocht.

Bij het oorlogsmonument op het

19.55 tot 20.20 uur: Herdenkings-

Kerkplein met burgemeester F.D. van

bijeenkomst, bloem- en kranslegging

Heijningen en kinderburgemeester

bij monument VRIJ met wethouder

Seppe Rijnberk.

H.E. Steen.

80 jaar vrijheid

in de Hoeksche Waard

Maandag 5 mei 2025

Vier met ons mee

Historische optocht Een Grote Optocht met 80 voertuigen en muziek volgt de route van de bevrijding van de Hoeksche Waard in 1945. Roparun-team 225 brengt in de nacht van 4 op 5 mei het bevrijdingsvuur vanaf het 5 Mei-plein in Wageningen naar het Recreatieoord Binnenmaas en kondigt daarmee de start van de optocht aan.

Onderdeel is het ‘vlaggenproject’, waarbij jongeren dorpsvlaggen doorgeven. De optocht start om 10.00 uur op het recreatieoord Binnenmaas. Zie voor de details de kaart op pagina 75 in dit magazine.

Dorpsactiviteiten De Oranje- en dorpsverenigingen hebben voor maandag 5 mei tal van activiteiten georganiseerd rondom de doorkomst van de historische optocht met 80 voertuigen.

• Puttershoek

• Strijen

• Nieuw-Beijerland

10.05 tot 10.15 uur Grote Optocht.

10.30 uur Vlag hijsen met medewerking

12.00 uur Vrijheidslunch en vlaggenactie

van scouting Strijen, verschillende

in versierde straten. Vanaf 12.00 uur

• 's-Gravendeel

activiteiten door scouting, puzzeltocht in

(inloop vanaf 11.45 uur) kunnen 80

10.15 tot 10.25 uur Passeren Grote

samenwerking met de Oudheidkundige

inwoners van Nieuw-Beijerland in de

Optocht, 11.00 uur Opening op de Heul,

Vereniging Het Land van Strijen door het

bibliotheek aan Achterstraat 24 terecht

11.15 tot 16.00 uur Kinderactiviteiten,

centrum van Strijen, 11.15 tot 11.30 uur

voor een vrijheidslunch, die tot ongeveer

12.00 tot 13.00 uur Vrijheidslunch, 14.00

Grote Optocht, met een pauze van

13.15 uur duurt. Daarna kan gezwaaid

tot 17.00 uur Tentoonstelling 80 jaar

15 minuten in dorp Strijen.

worden naar de Optocht. 13.20 tot 13.30 uur Grote Optocht

vrijheid en dorpstour met Historische Vereniging, 16.00 tot 19.00 uur Muziek,

• Numansdorp

eten en drinken in en om de kerk.

11.40 tot 11.50 uur Grote Optocht

• Oud-Beijerland

12.00 uur tot 18.00 uur Bevrijdingslunch

13.35 tot 13.55 uur Grote Optocht,

• Maasdam

waarbij ouderen uit zorgcentrum

12.00 tot 13.00 uur Proef de vrijheid.

10.35 tot 10.45 uur Grote Optocht,

Alerimus, locatie Buitensluis, worden

Oranjevereniging Prinses Juliana

11.00 uur Start na passage optocht

betrokken. Aansluitend een concert

serveert een gratis vrijheidsmaaltijd.

gemeente, 16.00 uur Einde programma.

van een samengesteld orkest van

Iedereen is welkom om een kom soep te

Het programma bestaat uit een film-

Muziekvereniging Wilhelmina e.a. en

komen eten en samen stil te staan bij de

en fotopresentatie over Maasdam

andere activiteiten.

waarde van vrijheid. 13.00 tot 18.00 uur

na 1945. Voor kinderen knutselen

Vier de vrijheid. Op Bevrijdingsdag is het

van een bevrijdingsarmband, het

• Zuid-Beijerland

feest op de Havendam in Oud-Beijerland!

versieren van cupcakes en het spelen

11.55 tot 12.10 uur Grote Optocht,

80 jaar vrijheid is genieten van een dag

van Oudhollandse spelletjes. Er wordt

12.00 uur Vrijheidslunch in het

vol livemuziek, gezelligheid en samenzijn.

gratis vrijheidssoep uitgedeeld. Koffie,

winkelcentrum, gezamenlijk wordt daar

thee en fris tegen betaling. 19.00 uur

gekeken naar de Optocht in het teken

• Klaaswaal

Bevrijdingsconcert van het Christelijk

van 80 jaar vrijheid.

13.00 tot 17.00 uur Verzamelen

Hoeksche Waards Mannenkoor. Toegang

parkeerplaats Eetse, koffie met

gratis. Alle activiteiten vinden plaats op

• Goudswaard

zoetigheid, 2 springkussens voor de

het Kerkplein, het ontmoetingscentrum

12.10 tot 12.25 uur Grote Optocht.

kids, poffertjeskraam, mini foodtruck

en in de kerk aan de Raadhuisstraat 37 in Maasdam.

festival, muzikale omlijsting diverse • Piershil

artiesten, grabbelton aangeboden door

12.30 tot 13.15 uur Grote Optocht, met

Oranjevereniging Klaaswaal, biertent

een half uur lunchpauze.

door Klaaswaalse ondernemers, 13.55 tot 14.10 uur Grote Optocht.

80 jaar vrijheid

in de Hoeksche Waard

Vrijdag 9 mei 2025 Muzikale vertelvoorstelling ‘De poppenspeler van Warschau’ Trio Wilde Eend brengt het verhaal van de Joodse tiener Mika Hernsteyn uit de gelijknamige roman tot leven. Locatie: De Open Hof, Oud-Beijerland.

Tijd: 20.00 uur (inloop vanaf 19.30 uur).

Toegang gratis.

Zaterdag 17 mei 2025 Herdenkingswandeling Mijnsheerenland Start 10.30 uur op de algemene begraafplaats aan de Raadhuislaan 42 in Mijnsheerenland. Einde wandeling ongeveer 12.30 uur. Afstand: ongeveer 1 kilometer binnen het dorp.

• Westmaas

U kunt zich aanmelden voor deze wandeling via het mailadres

14.15 tot 14.30 uur Grote Optocht,

wandeling17mei@gmail.com. Lees ook het artikel over de

Op het kerkplein staat ’s middags een

herdenkingswandeling op pagina 11.

kraam van de Oranjevereniging met muziek, een hapje en een drankje.

• Mijnsheerenland

En verder...

13.00 uur Start DJ, verkoop eten

Fietsroutes

en drinken, 13.30 uur Gratis

In aanloop naar 4 en 5 mei komen 2 fietsroutes in de Hoeksche

vrijheidsmaaltijd, 14.30 uur Einde

Waard beschikbaar die te maken hebben met de Tweede

maaltijd, 14.45 uur Doorkomst

Wereldoorlog. Ook is een documentaire 80 jaar vrijheid in de

bevrijdingsoptocht gemeente,

Hoeksche Waard te zien. Kijk voor meer informatie op pagina 61

15.15 uur Vertrek bevrijdingsoptocht,

in dit magazine en op www.gemeentehw.nl/80jaarvrijheid.

start bevrijdingsborrel met hapje, 17.00 uur Einde bevrijdingsborrel.

• Heinenoord 15.05 tot 15.20 uur Grote Optocht, 14.00 tot 17.00 uur Aan De Tienvoet genieten van lekkernijen van de Heinenoordse worstenbakkers onder het genot van een drankje en dans mee op gezellige muziek.

80 jaar vrijheid

in de Hoeksche Waard