Page 1

* de Gelderlander

VRIJDAG 30 AUGUSTUS 2013

4 De Liberation Route bestaat uit luisterkeien waar je het verhaal kunt horen dat zich op die plek heeft afgespeeld.

Slag om Arnhem Een museum, monumenten en speciale routes herinneren aan de legendarische Slag om Arnhem in 1944. PAGINA 3

Historische grond


Market Garden Slag om Arnhem Wat leren we uit de geschiedenis? Hoe gaan we vandaag om met vrede en vrijheid? Belangrijke vragen om regelmatig bij stil te staan. Het vfonds steunt daarom van harte de Stichting Liberation Route Europe om via hun activiteiten de herinnering aan de gevolgen van oorlog levend te houden. Op deze manier willen we het debat over vrede en veiligheid op gang brengen en houden.

“Investeren in vrede; belangrijk voor iedereen� Ton Heerts, directeur vfonds

www.vfonds.nl Bijdragen van de Nationale postcode Loterij, de BankGiro Ba B Loterij en de Lotto Lot maken het et werk van het vfonds d mede mogelijk.


EXTRA 3

DE GELDERLANDER VRIJDAG 30 AUGUSTUS 2013

Op verkenning in historisch gebied Op 17 september is het 69 jaar geleden dat de geallieerden met operatie Market Garden probeerden de Duitsers een genadeslag toe te dienen. Om het zover te laten komen, moest er eerst een aantal bruggen veroverd worden. De Maasbrug bij Grave, de Waalbrug bij Nijmegen en de Arnhemse Rijnbrug waren onmisbare schakels in de bliksemroute die de geallieerden Duitsland in moest leiden. Het liep anders dan gepland. In Nijmegen is dagenlang hevig gevochten en de Britse para’s stuitten bij Arnhem op een hevige onverwachte Duitse tegenstand. De weg vanaf de landingsvelden bij Ede, Renkum en Wolfheze naar de Arnhemse brug was een te lange weg. Beide kanten leden grote verliezen. Een deel van de in de tang genomen geallieerde soldaten wist uiteindelijk bij Driel over de Rijn naar bevrijd gebied te vluchten. Het gebied waar zich de strijd rond en om de Arn-

hemse brug afspeelde biedt, voor wie er oog voor heeft, tal van mogelijkheden om zich een beter beeld te vormen van de oorlogshandelingen tijdens die dagen in september 1944.Centraal in deze regio is het Airbornemuseum in Oosterbeek, gevestigd in wat destijds het hoofdkwartier van de geallieerden was. In Groesbeek is er het Nationaal Bevrijdingsmuseum 1944-1945 dat veel informatie verstrekt over de gebeurtenissen in de regio Nijmegen. De stad en omliggende dorpen waren weliswaar bevrijd maar ze lagen wel in de frontlinie. Dat betekende maandenlang beschietingen. Behalve de musea zijn er tal van wandel- fiets- en autoroutes die voeren langs plaatsen die een belangrijke rol speelden in het roerige laatste oorlogsjaar. Reageren? r.peters@gelderlander.nl

䡵 Duitse soldaten na een aanval op de brug. foto Airborne Museum

‘Het verhaal levend houden’ De Zuid-Veluwe is in historisch opzicht in een unieke omgeving. Hier woedde de grootste veldslag tijdens WO2.

DE SLAG OM ARNHEM

door Ronald Peters

W

ie dezer dagen over de Ginkelse Heide bij Ede fietst of wandelt, beseft dat je voor rust, ruimte en een prachtige natuur de grens niet over hoeft. Hoe onvoorstelbaar anders ging het er hier 69 jaar geleden, op zondag 17 september 1944, aan toe. Waar nu het geblaat van een verre schaapskudde, fluitende vogels en de ruisende wind de stilte onderbreken, begon toen een van de sleutelgebeurtenissen van de Tweede Wereldoorlog: de Slag om Arnhem. Op de Ginkelse Heide, maar ook bij Renkum en Wolfheze landden duizenden Britse soldaten met met slechts één doel: het veroveren van de brug bij Arnhem. De gevechten waren, mede door de onverwachte slagkracht van de Duitse troepen, onvoorstelbaar hevig en de verliezen groot. Na het geallieerde verlies bleef een getekende en deels verwoeste regio achter. Een regio waar bij wijze van spreken elke straathoek een paragraaf over de slag om die brug die te ver bleek, in zich bergt. „En al die verhalen, al die gebeurtenissen die deze streek tekenen, moeten we niet alleen bewaren, maar ook uitdragen. Daarbij gaat het niet alleen over het militaire, maar ook en misschien vooral

䢇 䢇 䢇

䢇 䢇 䢇 䡵 De herdenking van de landing op de Ginkelse Heide trekt altijd veel bekijks. archieffoto GPD

over de burgers. Vergeet niet dat in Oosterbeek en Arnhem de strijd van straat tot straat, van huis tot huis woedde. Iedere meter werd bevochten.” Paul Tirion is voorzitter van de stichting Airborne Feelings, en penningmeester van het Airbornemuseum in Oosterbeek. Dat is gevestigd in het voormalige hotel Hartenstein, destijds het hoofdkwartier van de Engelse generaal Urquhart. In het museum krijgt de bezoeker aan de hand van beeld, geluid en tentoongestelde materialen een indringend beeld van die oorlogsdagen in september. Maar ook is er de Airborne Experience, waarbij je als bezoeker bijna let-

COLOFON Deze bijlage kwam tot stand in samenwerking met Stichting Airborne Feelings Redactionele leiding: Ronald Peters Vormgeving: Carmen Dwarkasing Infografieken: Marcel Kuster, Mariska Hofman Aan dit nummer werkten mee: Anne Nijtmans

terlijk van landing tot ontsnapping over de Rijn de route van de Britse soldaten volgt. Deels lopend door een nagebouwd stukje verwoest Arnhem. De stichting Airborne Feelings wil een koepel zijn boven activiteiten in de regio die de slag om Arnhem als onderwerp hebben. Oorlogstoerisme dus. In de vorm van evenementen, herdenkingen wandelingen, fietstochten, auto-

Ook jonge mensen dat belangrijke stuk geschiedenis doorgeven Paul Tirion, Airborne Feelings

dg.nl/bijlagen Op deze site kunt u deze special vinden als pdf. Alle vorige specials treft u ook aan op onze site.

ritten, bezoeken aan historische plaatsen. Tirion: „Maar we willen het verhaal ook levend houden voor de bevolking. Er zijn jaarlijks herdenkingen en het is belangrijk dat iedereen het verhaal erachter kent. De Slag om Arnhem is de grootste slag die tijdens de oorlog in Nederland woedde. Een slag die, omdat de oorlog niet zoals gepland kerst 1944 eindigde, grote gevolgen had. Neem de hongerwinter in Nederland. Maar ook het naoorlogse Europa zag er heel anders uit dan wanneer de slag gewonnen zou zijn. „Wat we willen is ook jonge mensen dat belangrijke stuk geschiedenis doorgeven. Duidelijk ma-

Deze Extra is een redactionele bijlage van:

De slag om Arnhem begint op 17 september 1944 en eindigt op 26 september 1944. Bij Arnhem landen meer dan 10.000 militairen. Dat is bijna een derde deel van alle luchtlandingstroepen die bij de operatie Market Garden zijn ingezet. Bij de slag om Arnhem sneuvelen 1.800 Britse en Poolse militairen. Aan Duitse kant komen ongeveer 1.800 militairen om. Ongeveer duizend burgers komen bij de gevechten om het leven. Van de 10.000 para’ s bereiken er maar 2.300 veilig gebied. De landingsplaatsen van de geallieerden liggen zo ver van de Rijnbrug, dat het verrassingseffect weg is. Boodschappen van het verzet dat Duitsers onder meer zware tanks in de omgeving hebben, worden door de geallieerden niet geloofd. Tijdens de gevechten werken Britse radio’s niet. Voorraden worden buiten bereik van de troepen gedropt. Het landleger komt niet op tijd in Arnhem aan.

ken wat oorlog betekent. Voor soldaten, maar ook voor de gewone mensen die tussen twee vuren komen te zitten. „Dat zegt iets over toen, maar laat je ook beter invoelen wat oorlogen elders voor de mensen die er onder te lijden hebben, betekenen. Zo stap je vanuit de herinnering ook de actualiteit in. „Daar hebben we bij het verbouwen van het museum ook rekening mee gehouden. Natuurlijk, het museum blijft de geschiedenis vertellen. Maar voor de verbouwing hing het hier vooral vol wapens. Daar is nu een selectie van over. De burgers, de gewone mensen, daar gaat het steeds meer om.”

*+

Wilt u adverteren in een van onze specials neem dan contact op: in de regio Nijmegen: advertenties.nijmegen@gelderlander.nl, 024-3650646, in de regio Arnhem/Doetinchem: advertenties.doetinchem@gelderlander.nl , 0314-372123


KOM NAAR HET AIRBORNE MUSEUM IN OOSTERBEEK

KOM, KIJK, LUISTER EN ERVAAR! Beleef de Slag om Arnhem met je hele familie in de Airborne Experience. Op deze historische plek komen verhalen tot leven van zowel militairen als burgers. Er is een grote collectie met authentieke documenten, films, foto’s en objecten. En in de Airborne Experience waan je je letterlijk midden in de strijd.

Airborne Museum ‘Hartenstein’ Utrechtseweg 232, 6862 AZ Oosterbeek + 31 (0) 26 333 77 10 info@airbornemuseum.nl www.airbornemuseum.nl

• Het hele jaar open • Voor jong en oud • Gratis met museumkaart

Eigen import Door eigen import biedt Reijmer Sierbestrating het natuursteen tegen zeer aantrekkelijke prijzen te koop aan. Maar ook voor stapelblokken, bloembakken, beton elementen, tuingrind/split en tuinverlichting kunt u bij Reijmer Sierbestrating terecht. Kom eens kijken in de showroom of in de inspiratietuin.

DE GROOTSTE EN GOEDKOOPSTE COLLECTIE KLEURECHTE TEGELS VAN NEDERLAND

Reijmer Sierbestrating WESTERVOORT - Wie op zoek is naar kleur echte tegels, moet echt eens een bezoek brengen aan Reijmer Sierbestrating uit Westervoort. Een reden dus om bij het Westervoorts bedrijf even binnen te komen. Er is een collectie aanwezig van ruim 1000 soorten.

“Als je kiest voor kwaliteit, dan koop je MBI tegels”, geeft eigenaar Jan Reijmer aan. “Ook hebben wij Duitse gecoate tegels met een garantie van 10 jaar. Tevens heb je geen groen aanslag op deze tegels, iets wat bij normale bestrating vaak wel het geval is.” “Wij bieden een uniek as-

sortiment terrastegels en bestrating voor uw oprit. Ook voor schuttingen, blokhutten en keramische tegels voor binnen en buiten zijn de mensen bij ons aan het juiste adres”, vertelt Jan Reijmer. Reijmer Sierbestrating levert ruim 300 soorten natuursteen zoals chinees hardsteen, natuursteen voor buiten en binnen, marmer, keramische tegels, (on)getrommelde stenen, beton (sier)tegels, gebakken stenen, deklaagstenen en veel meer.

Reijmer Sierbestrating IJsseldijk 26 6931 AB Westervoort Telefoon: 026 - 311 6908 Email: info@reijmer-sierbestrating.nl Site: www.reijmersierbestrating.nl

De basis voor comfortabel lopen

ALLEEN IN ARNHEM: MEPHISTO SHOP In het gezellige stegenkwartier in de oude binnenstad van Arnhem (achterkant van de Bijenkorf) is de enige Nederlandse concept store van Mephisto schoenen gevestigd. Naast de bekende wandel- en outdoorschoenen, biedt Mephisto Shop Arnhem een modieuse no nonsense collectie. Het leren Mephisto voetbed is vervangbaar door een persoonlijke steun- of inlegzool. OPENINGSTIJDEN: Dinsdag tot en met vrijdag van 10:00 tot 17:30 Zaterdag van 10:00 tot 17:00

Mephisto Shop Kerkstraat 4 6811 DL Arnhem

www.mephisto-shop-arnhem.nl info@mephisto-shop-arnhem.nl (026) 442 1121


EXTRA 5

DE GELDERLANDER VRIJDAG 30 AUGUSTUS 2013

Acht maanden oorlog in Gelderland Een grote veldslag met hevige gevechten, vervolgens maandenlang frontlinie terwijl vanuit Nijmegen een vervolgoffensief wordt voorbereid. Gelderland - en dan vooral de regio Arnhem en Nijmegen - is in september 1944 een belangrijk draaipunt in de krijgshandelingen. Met grote gevolgen voor de bevolking. In Arnhem, Oosterbeek en Renkum zijn in september hevige gevechten. De bevolking zit er middenin. De mensen zoeken

dekking of slaan op de vlucht. Als de Britten definitief hun posities hebben verloren, wordt de bevolking gesommeerd te vertrekken. Bijna 100.000 mensen moeten hun huis verlaten. Ze zoeken hun toevlucht bij familieleden of kennissen of zijn overgeleverd aan de welwillendheid van de bevolking ten noorden of oosten van Arnhem. Sommigen komen bij aardige mensen terecht en hebben een prettig onderkomen. Anderen hebben het zwaarder, leven in schuurtjes en

䡵 Oorlog aan de Klarenbeekseweg in Arnhem. foto Airborne Museum

moeten hun kostje maar bij elkaar scharrelen. Als ze in de zomer van 1945 kunnen terugkeren, treffen ze vernielde en geplunderde huizen aan. Bo-

vendien liggen er nog veel explosieven. In die periode vallen nog de nodige slachtoffers door landmijnen en granaten. Ook de bewoners van de Betuwe

moeten vluchten. Tussen Rijn en Waal verandert in het najaar van 1944 het front voortdurend. In december zetten de Duitsers het gebied onder water. De geallieerden brengen de laatste bewoners in veiligheid. Nijmegen wordt in september na hevige gevechten bevrijd. Maar de stad en omliggende dorpen liggen in de laatste oorlogswinter wel in de frontlinie. Het gebied wordt beschoten en veel mensen leven in schuilkelders. Als na de bevrijding de balans wordt opgemaakt, blijkt Gelderland de zwaarst getroffen provincie. Zo’n 300.000 mensen hebben door de oorlog have en goed verloren. In Nijmegen zijn 2.200 burgers om het leven gekomen, in Arnhem 2.000.

‘Ik heb soldaten zien sterven’ Wat betekende de Slag om Arnhem voor de bewoners? Hun verhalen zijn opgetekend en te lezen op de website Airborne Memories. door Anne Nijtmans

I

neens zaten de burgers van Arnhem en de gemeente Renkum midden in een oorlogsgebied, soms letterlijk tussen de strijdende partijen. Voor bewoners van het gebied rond de Slag om Arnhem waren het laatste oorlogsjaar en de periode erna een moeilijke en ingrijpende tijd. Wat zij meemaakten en hoe ze het beleefden is recentelijk opgetekend in het kader van Airborne Memories, een samenwerkingsverband tussen het Airborne Museum, gemeente Renkum en Solidez Welzijn in Uitvoering. De verhalen staan op een website. 䡵 Met

Het begin van operatie Market Garden maakte natuurlijk grote indruk. Mevrouw Roelofsen-van Viegen uit Renkum herinnert zich vooral het donderend lawaai. Vliegtuigen met lange kabels en daarachter grote vliegtuigen. Onze bevrijders, dat begrepen we wel. Er was niemand op straat, de angst voor de moffen zat er goed in. Overal hingen vlaggen uit maar toch was het riskant, er waren nog Duitsers en deze waren uiterst gevaarlijk en tot de tanden bewapend. Pa ging naar de hei. Wat hij zag was geweldig; de tanks, jeeps en soldaten rolden uit die grote vliegtuigen. Kornelis Hulstein woonde in het centrum van Arnhem. Zijn familie hield zich op 17 september

Er zaten Duitsers achter ons huis en Engelsen op de weg voor ons huis H. Roelofsen-van Viegen

zo veel mogelijk bezittingen vertrekken de burgers uit Arnhem. foto NIOD De burgers sloegen op de vlucht of werden gesommeerd te vertrekken. Hans Engels: Na de luchtlanding hingen overal formulieren dat Arnhem verlaten moest worden. De 26ste zijn we weggegaan. Opa en mijn vader reden een fiets en moeder achter de kinderwagen. Het konijn voor de Kerst stond in een doos op de kinderwagen.

schuil onder de trap. Langzamerhand begrepen we waar het om ging: om de brug natuurlijk. Mijn moeder vond dat doodeng. Ik, als 17-jarige jongen, vond het wel spannend, vandaar dat ik veel door de brievenbus gekeken heb. We konden niet naar buiten en ook niet meer naar boven. Er werd hevig geschoten. Het Eusebiusplein was wel zes keer afwisselend Duits of Engels. De Duitsers waren boven op de toren van de grote kerk geklommen, van ons huis konden we dat precies zien, en zij schoten op alles wat Engels was. Kaja de Koomen-Jongsma, dochter van de Oosterbeekse huisarts Jongsma hielp als 14-jarige in Hotel Schoonoord dat door de Britten was ingericht als militair noodhospitaal. We zijn er tot woensdag blijven helpen. Met water en eten geven aan de gewonden, ik heb er ook soldaten zien sterven. Ik moest iemand voeren die geen armen meer had, weet je het was een Duitser. Hij lag tus-

䡵 Vluchten uit een gehavend Arnhem. foto NIOD

sen de Engelsen. Het waren drie moeilijke dagen. Het werd gevaarlijk voor burgers. Mevrouw Roelofsen-van Viegen kwam in Renkum tussen de strijdende partijen. Onze zoon Adrie was acht maan-

den, ik spoelde de luiers in de Renkumse beek, ineens achter mij geschreeuw. Ik keek achterom en zag in een afgraving Duitse soldaten liggen met het geweer in aanslag. We zaten dus midden in de oorlog: Duitsers achter ons huis en Engelsen in de wei en op de weg voor ons huis.

Ook de evacuatie zelf was gevaarlijk. Chris van Roekel vertelt: Mijn taak was voorop te lopen met de hond aan een touw en een witte badhanddoek voorgeknoopt. We wilden snel Oosterbeek verlaten en liepen richting Arnhem over de Utrechtseweg, die was bezaaid met neergevallen tramleidingen en allerlei schroot. Overal grijnsde de dood ons aan, van onder allerlei zeiltjes en lakens, schoenen en laarzen, stille getuigen van de gevechten.

airbornememories.nl


6 EXTRA

Eerherstel Polen

Verslagen para’s weten Rijn over te komen

In 1961 onthulde voormalig generaal Stanislaw Sosabowski in Driel het Polenmonument. Ter herdenking, maar ook als eerherstel voor de Poolse parachutisten die in september 1944 onder grote verliezen de Rijn vanuit Driel overstaken. Sosabowski kreeg de zwarte piet toegespeeld; het Arnhemse debacle zou zijn schuld zijn. Een volkomen onterecht verwijt.

De strijd tussen de gelande para’s en de Duitse soldaten was ongemeen hevig. Met hun relatief lichte wapens konden de geallieerden het namelijk niet bolwerken tegen onder meer de zware Duitse tanks. Aan beide zijden vielen veel slachtoffers. Ook werden veel militairen krijgsgevangen gemaakt. Uiteindelijk werden zo’n 2.100 manschappen van de 1e Britse Airbornedivie vanuit Oosterbeek richting Driel over de Rijn geëvacueerd.

Zie ook luisterkei 19.

䡵 Britse para’s terug in Nijmegen. zw foto’s deze pagina: Liberation Route Europe

Arnhemse evacuees vinden in museum een dak boven hun hoofd

Het werd een hachelijke onderneming waarbij niet iedereen de overkant bereikte. De gewonden, medisch personeel en de geestelijken bleven achter en werden gevangen genomen. Sommigen probeerden zwemmend de overkant te bereiken maar velen verdronken door uitputting. De terugtocht van de Britse Airborne divisie werd een zwarte bladzijde in de bevrijding van Nederland.

Zie ook luisterkei 21.

Na de landing ontbrandde in september 1944 in en rond Arnhem een felle strijd. Die strijd verliep voor de Britse para’s dramatisch. De Slag om Arnhem werd verloren en de brug bleef in handen van de Duitsers. Omdat de Duitsers een tweede aanvalsgolf in Arnhem verwachtten, besloten zij de Arnhemse binnenstad te evacueren. Op 5 november moesten ook de bewoners van de wijk Alteveer hun woningen uit. Het nabij gelegen Openluchtmuseum leek een ge-

䡵 ‘Dagelijks leven’ in het Openluchtmuseum.

schikte verblijfplaats. Er zou voor tweehonderd evacuees plaats zijn, maar er kwamen er zeshonderd. De mensen vonden onderdak in de huisjes, de boerderijen en de tentoonstellingsgebouwen. Voedsel kwam uit het verlaten Arnhem. Gekookt werd in een centrale keuken of door de bewoners zelf. In het Marker vissershuisje was een winkel ingericht. Er was een bakkerij in de bierbouwerij. Water kwam uit een welput. Overdag hielden de vrouwen zich bezig met het

LUISTERKEIEN, GETUIGENISSEN OP LOCATIE

Hét verhaal op dé plek verteld

huishouden, de mannen gingen naar hun werk en moesten water halen, hout hakken of aardappels rooien. Intussen stelden de museummedewerkers de kostbare museumvoorwerpen veilig. Op 3 november moesten de evacuees het terrein verlaten. Uiteindelijk konden tachtig mensen blijven. Spoedig meldden zich weer nieuwe evacuees. Op 19 december werd het museum op last van de bezetter ontruimd.

Zie ook luisterkei 28.

luisterkei 22: Een brug te ver

M Harskamp Ha Harskam arrs ar rsk ka kam

luisterkei 53: Bombardement op Ede

luisterkei 36: Operatie Veritable

luisterkei 46: Geallieerden steken de IJssel over.

56 Otterlo 76 76

De Liberation Route is allang geen Nederlandse activiteit meer. Het project groeit de Europese grenzen over.

B Baa Baak

29 2

M

Dieren 24 4

Deelen Dee 54 53 5 Ede

Hengelo Heng nge n ng gelo l 55

23

Ginkelse i k l Heide

Ellecom

25 5

38

ze Wolfheze

De Liberation Route volgt het spoor dat onze bevrijders aflegden in 1944 en 1945 in Noord-Brabant, rond Arnhem en Nijmegen en op de Veluwe. Op tientallen locaties liggen enorme veldkeien, de zogenoemde luisterplekken. Bij elke kei is een indrukwekkend hoorspel te beluisteren over de oorlogsperiode. Bel daartoe 0900 5423728 of download de hoorspelen op de website: www.liberationroute.nl

E

igenlijk is het idee afkomstig van een stagiair. Die zag dat er in de regio nog veel plaatsen waren met niet vertelde verhalen over de oorlog. Bovendien hingen de verhalen die er wél waren als los zand aan elkaar. Er ontbrak een eenduidig beeld van alles wat zich tijdens de oorlogsjaren tussen en rond de rivieren heeft afgespeeld. De rest is geschiedenis: in 2008 werden rond Arnhem en Nijmegen 23 luisterkeien geplaatst. Keien waar - je hebt wel een smartphone nodig - verhalen werden verteld. Verhalen over gewone mensen, over soldaten, over kleine gebeurtenissen, over grote drama’s. Vandaag de dag telt de Liberation Route in Nederland rond de tachtig luisterkeien en is het inmiddels Liberation Route Europe (LRE) geworden. Plannen en activiteiten houden allang niet meer op bij onze landsgrenzen. LRE-directeur Victoria van Krieken: „Het oorpronkelijke idee van die luisterplekken is natuurlijk de eenvoud zelf: je staat waar ‘het’ gebeurd is en hoort ter plekke een verhaal. Verteld, of als hoorspel. Maar juist op die plek zijn, geeft zo’n enorme dimensie aan wat je hoort. Dat mag je best uniek noemen. Ik was bijvoorbeeld samen met mijn moeder, zij is Poolse, bij de luisterkei in Driel. Zij hoorde daar wat voor een zware strijd de Poolse para’s er in 1944 leverden. Ze had de tranen in haar ogen staan.” Van Krieken heeft onderdak gevonden in het kantoor van het regionaal bureau voor toerisme

x luisterkei er eii

䡵 Vicoria van Krieken bij de luisterkei in Bemmmel. „Op de plek zijn waar

iets gebeurd is, voegt zoveel toe aan een verhaal.” foto Erik van ’t Hullenaar RBT KAN. Vandaaruit werd het luisterkeienplan, samen met de oorlogsmusea in Oosterbeek, Overloon en Groesbeek ontwikkeld en uitgevoerd. De luisterkeien zijn inmiddels te vinden op de Veluwe, in Brabant, Rivierenland en de Achterhoek. En nu heeft LRE dus zijn vleugels uitgeslagen. Met hulp van een aantal flinke subsidies en gedragen door EU-parlementsvoorzitter Martin Schulz, wordt gewerkt aan dat ene grote verhaal: de bevrijdingsroute die de geallieerden door heel Europa aflegden. Van de kusten van Zuid-Engeland - daar stak de geallieerde armada van wal voor de invasie in

Liberation Route wil de bevrijding van heel Europa volgen Victoria van Krieken

Normandië, tot Parijs, de Ardennen, Brabant, Arnhem-Nijmegen en Berlijn. Van Krieken wijst op een grote kaart die haar bureau bedekt. „Dit is de bevrijdingsroute. Daarop vind je talloze lokale, regionale en nationale initiatieven, activiteiten, musea, monumenten, noem maar op. Dat willen wij via internet onder de noemer van de Liberation Route Europe tot één geheel samensmeden.” Geen keien dus, maar een virtueel platform waarop meer dan zestig Europese regio’s, musea, toerismebureaus en instanties een plaats vinden. Begin volgend jaar wordt in het kader van die Europese route een grote reizende tentoonstelling geopend door EU-voorzitter Schulz. Hij doet dat in Brussel, het hart van de Europese democratie. Daarna gaat de tentoonstelling door Europa op reis, om in september 2014 de regio Arnhem-Nijmegen aan te doen.

monument

M museum museu eum um um

(oorlogs-) oorlogs-) -) begraafplaats

1 Wijchen, Kasteellaan: Komst eerste zwarte Amerikaanse militairen. 2 Nederasselt-Overasselt, Schoonenburgseweg: Vrijheid valt uit de lucht (luchtlandingen). 3 Overasselt, Hoogstraat 15: Josephine Baker treedt op voor geallieerde troepen. 4 Mook, Groesbeekseweg: Het verdwenen graf. 5 Mookerheide, Jachtslot: Duits vergaderkantoor. 6 Gennep, loswal aan de Maas: De bruggenbouwers. 7 Gennep, brug over de Niers: Verovering van Gennep. 8 Milsbeek, Zwarteweg 58: Door regen en modder naar de overwinning. 9 Groesbeek, Klein Amerika: Bevrijders als sterren uit de hemel. 10 Groesbeek, Dorpsstraat: Duitse trein ontsnapt door bevrijd gebied 11 Kranenburg, Bahnhofstrasse 15: Amerikaanse parachutisten landen op Duits grondgebied. 12 Beek, kruising Verbindingsweg - Rijksstraatweg: Het dagboek van Rose Jakobs. 13 Weurt, Dijk: Amerikanen vorderen burgerbootjes. 14 Nijmegen, Kronenburgerpark-Ivensplein: Verzetsheld Jan van Hoof: ”Eenmaal in je leven iets goeds doen. . .” 15 Nijmegen, Raadhuishof: Het Amerikaanse vergissingsbombardement 16 Nijmegen, Waalkade: Duitse kikvorsmannen belagen de bruggen 17 Nijmegen, Valkhof: Geallieerde Waaloversteek 18 Bemmel, Heuvelsedijk 14: Betuwe in de frontlinie 19 Driel, Kerkstraat: De Polen van Driel 20 Renkum, Telefoonweg (rand bebouwde kom): Landingen parachutisten en zweefvliegtuigen 21 Oosterbeek, Westerbouwing: Terugtocht 1e Britse luchtlandingsdivisie 22 Arnhem, Rijnkade 155: Een brug te ver 23 Ellecom, Zutphensestraatweg 2: De hel van Ellecom 24 Dieren, sluis Apeldoorns Kanaal: Brug naar de vrijheid 25 Wolfheze, Wolfhezerweg (Glidermonument): Luchtlandingen infographic Marcel Kuster DG | foto Do Visser historische foto’s Liberation Route Europe

20 Heelsum

Wageningen ngen en n

M RRh Rhenen henen een n

51

1 40 21 52 2

M OosterO oste te beee b beek

19 9

M

30 Randwijk

46 Westervoort

Driel

Heteren He ette ter ere rren en

Rhed dee d Rheden

Rozendaal

41

M 50

Zevenaar

Huissen 42

31

44

Elst

18 Bemmel mme m mee 43

M

Doornenburg

Winssen Wi Win W iin nss ssse sse sen en

Lent

Beuningen niin nin ni nggeen n

Wijchen

33

32

13 Weurt 14

Millingen

16 7 15 17

Nijmegen N B Berg en Dal 45

1

12 1 Beek

36

124 Ravenstein

11 Kranenburg

10 10 9

Nederasselt

123 Grave Reek 122

2

35

O Overasselt Heumen 3

5

Groesbeek Gr G rro oesb o sb b

39

4 Mook

8 Milsbeek

Zeeland 125

M

6

7

Gennep neep ep

M

26 Arnhem, hoek Utrechtseweg - Zwarteweg: Generaal Urquhart dood gewaand. 27 Arnhem, Willemsplein: Een ravage 28 Arnhem, Openluchtmuseum: Een dak boven je hoofd 29 Deelen, hoek Deelenseweg - Hooiweg: Vliegveld Deelen en Diogenes 30 Randwijk, Rijndijk bij de bankjes: De Britten overrompeld 31 Elst, Dorpsstraat: De sleutel tot succes 32 Lent, hoek Laauwikstraat - Lentseveld: Manneneiland 33 Millingen a/d Rijn, Rijndijk bij fietsveer: Uittocht 34 Tolkamer, Bijlandseweg bij kerkhof: Pauke pauke 35 Heumen, Kapitein Postmalaan: Brug nummer 7 36 Groesbeek, hoek Wylerbaan - Lagewald: Operatie Veritable 37 Gennep, Torenstraat: Sinterklaas op Mariaoord 38 Rozendaal, Kerklaan - Beekhuizenseweg: Vliegende bommen op Rozendaal 39 Groesbeek, Wylerbaan Boerderij in Niemandsland 40 Oosterbeek, Utrechtsweg 232 De Vriendschapsband 34 4 41 Oosterbeek, Graaf van Rechterenweg 12 Tolkamer The White House 42 Huissen gehuld in vlammen en rook 43 Doornenburg, Kasteel Doornenburg: Verwoesting en verdriet 44 Zevenaar, Panovenweg 18: Geen stenen voor de vijand 45 Berg en Dal, Molenbosweg 17: Hotel Erica 46 Westervoort: Troepenopbouw 50 Rhenen, pleintje bij museum Kerkstraat: Dierenpark ontruimd 51 Wageningen, hoek Nude - Costersweg: Voedseltransporten 52 Wageningen, Bowlespark: Capitulatie 53 Ede, plantsoen Parkweg: Bombardement op Ede 54 Ede, zijweg N224 bij Ginkelse Heide: The Incredible Patrol 55 Ede, N224 bij schaapskooi: Slag om de Ginkelse Heide 56 Otterlo, Dorpsstraat: Slag om Otterlo 76 Baak, naast Restaurant Herfkens: Granaatinslag na de bevrijding 122 Reek, rotonde Corridorweg: De Kleine Elft 123 Grave, begin Mars en Wijthdijk: De John S.Thompsonbrug 124 Ravenstein, kruising Maasdijk: Het vergeten vliegveld 125 Zeeland, Kerkstraat: Dear mrs. Webb Nummering komt overeen met de officiële Liberationroute. Ontbrekende nummers op de lijst vallen buiten deze kaart of zijn nog niet toegekend.


6 EXTRA

Eerherstel Polen

Verslagen para’s weten Rijn over te komen

In 1961 onthulde voormalig generaal Stanislaw Sosabowski in Driel het Polenmonument. Ter herdenking, maar ook als eerherstel voor de Poolse parachutisten die in september 1944 onder grote verliezen de Rijn vanuit Driel overstaken. Sosabowski kreeg de zwarte piet toegespeeld; het Arnhemse debacle zou zijn schuld zijn. Een volkomen onterecht verwijt.

De strijd tussen de gelande para’s en de Duitse soldaten was ongemeen hevig. Met hun relatief lichte wapens konden de geallieerden het namelijk niet bolwerken tegen onder meer de zware Duitse tanks. Aan beide zijden vielen veel slachtoffers. Ook werden veel militairen krijgsgevangen gemaakt. Uiteindelijk werden zo’n 2.100 manschappen van de 1e Britse Airbornedivie vanuit Oosterbeek richting Driel over de Rijn geëvacueerd.

Zie ook luisterkei 19.

䡵 Britse para’s terug in Nijmegen. zw foto’s deze pagina: Liberation Route Europe

Arnhemse evacuees vinden in museum een dak boven hun hoofd

Het werd een hachelijke onderneming waarbij niet iedereen de overkant bereikte. De gewonden, medisch personeel en de geestelijken bleven achter en werden gevangen genomen. Sommigen probeerden zwemmend de overkant te bereiken maar velen verdronken door uitputting. De terugtocht van de Britse Airborne divisie werd een zwarte bladzijde in de bevrijding van Nederland.

Zie ook luisterkei 21.

Na de landing ontbrandde in september 1944 in en rond Arnhem een felle strijd. Die strijd verliep voor de Britse para’s dramatisch. De Slag om Arnhem werd verloren en de brug bleef in handen van de Duitsers. Omdat de Duitsers een tweede aanvalsgolf in Arnhem verwachtten, besloten zij de Arnhemse binnenstad te evacueren. Op 5 november moesten ook de bewoners van de wijk Alteveer hun woningen uit. Het nabij gelegen Openluchtmuseum leek een ge-

䡵 ‘Dagelijks leven’ in het Openluchtmuseum.

schikte verblijfplaats. Er zou voor tweehonderd evacuees plaats zijn, maar er kwamen er zeshonderd. De mensen vonden onderdak in de huisjes, de boerderijen en de tentoonstellingsgebouwen. Voedsel kwam uit het verlaten Arnhem. Gekookt werd in een centrale keuken of door de bewoners zelf. In het Marker vissershuisje was een winkel ingericht. Er was een bakkerij in de bierbouwerij. Water kwam uit een welput. Overdag hielden de vrouwen zich bezig met het

LUISTERKEIEN, GETUIGENISSEN OP LOCATIE

Hét verhaal op dé plek verteld

huishouden, de mannen gingen naar hun werk en moesten water halen, hout hakken of aardappels rooien. Intussen stelden de museummedewerkers de kostbare museumvoorwerpen veilig. Op 3 november moesten de evacuees het terrein verlaten. Uiteindelijk konden tachtig mensen blijven. Spoedig meldden zich weer nieuwe evacuees. Op 19 december werd het museum op last van de bezetter ontruimd.

Zie ook luisterkei 28.

luisterkei 22: Een brug te ver

M Harskamp Ha Harskam arrs ar rsk ka kam

luisterkei 53: Bombardement op Ede

luisterkei 36: Operatie Veritable

luisterkei 46: Geallieerden steken de IJssel over.

56 Otterlo 76 76

De Liberation Route is allang geen Nederlandse activiteit meer. Het project groeit de Europese grenzen over.

B Baa Baak

29 2

M

Dieren 24 4

Deelen Dee 54 53 5 Ede

Hengelo Heng nge n ng gelo l 55

23

Ginkelse i k l Heide

Ellecom

25 5

38

ze Wolfheze

De Liberation Route volgt het spoor dat onze bevrijders aflegden in 1944 en 1945 in Noord-Brabant, rond Arnhem en Nijmegen en op de Veluwe. Op tientallen locaties liggen enorme veldkeien, de zogenoemde luisterplekken. Bij elke kei is een indrukwekkend hoorspel te beluisteren over de oorlogsperiode. Bel daartoe 0900 5423728 of download de hoorspelen op de website: www.liberationroute.nl

E

igenlijk is het idee afkomstig van een stagiair. Die zag dat er in de regio nog veel plaatsen waren met niet vertelde verhalen over de oorlog. Bovendien hingen de verhalen die er wél waren als los zand aan elkaar. Er ontbrak een eenduidig beeld van alles wat zich tijdens de oorlogsjaren tussen en rond de rivieren heeft afgespeeld. De rest is geschiedenis: in 2008 werden rond Arnhem en Nijmegen 23 luisterkeien geplaatst. Keien waar - je hebt wel een smartphone nodig - verhalen werden verteld. Verhalen over gewone mensen, over soldaten, over kleine gebeurtenissen, over grote drama’s. Vandaag de dag telt de Liberation Route in Nederland rond de tachtig luisterkeien en is het inmiddels Liberation Route Europe (LRE) geworden. Plannen en activiteiten houden allang niet meer op bij onze landsgrenzen. LRE-directeur Victoria van Krieken: „Het oorpronkelijke idee van die luisterplekken is natuurlijk de eenvoud zelf: je staat waar ‘het’ gebeurd is en hoort ter plekke een verhaal. Verteld, of als hoorspel. Maar juist op die plek zijn, geeft zo’n enorme dimensie aan wat je hoort. Dat mag je best uniek noemen. Ik was bijvoorbeeld samen met mijn moeder, zij is Poolse, bij de luisterkei in Driel. Zij hoorde daar wat voor een zware strijd de Poolse para’s er in 1944 leverden. Ze had de tranen in haar ogen staan.” Van Krieken heeft onderdak gevonden in het kantoor van het regionaal bureau voor toerisme

x luisterkei er eii

䡵 Vicoria van Krieken bij de luisterkei in Bemmmel. „Op de plek zijn waar

iets gebeurd is, voegt zoveel toe aan een verhaal.” foto Erik van ’t Hullenaar RBT KAN. Vandaaruit werd het luisterkeienplan, samen met de oorlogsmusea in Oosterbeek, Overloon en Groesbeek ontwikkeld en uitgevoerd. De luisterkeien zijn inmiddels te vinden op de Veluwe, in Brabant, Rivierenland en de Achterhoek. En nu heeft LRE dus zijn vleugels uitgeslagen. Met hulp van een aantal flinke subsidies en gedragen door EU-parlementsvoorzitter Martin Schulz, wordt gewerkt aan dat ene grote verhaal: de bevrijdingsroute die de geallieerden door heel Europa aflegden. Van de kusten van Zuid-Engeland - daar stak de geallieerde armada van wal voor de invasie in

Liberation Route wil de bevrijding van heel Europa volgen Victoria van Krieken

Normandië, tot Parijs, de Ardennen, Brabant, Arnhem-Nijmegen en Berlijn. Van Krieken wijst op een grote kaart die haar bureau bedekt. „Dit is de bevrijdingsroute. Daarop vind je talloze lokale, regionale en nationale initiatieven, activiteiten, musea, monumenten, noem maar op. Dat willen wij via internet onder de noemer van de Liberation Route Europe tot één geheel samensmeden.” Geen keien dus, maar een virtueel platform waarop meer dan zestig Europese regio’s, musea, toerismebureaus en instanties een plaats vinden. Begin volgend jaar wordt in het kader van die Europese route een grote reizende tentoonstelling geopend door EU-voorzitter Schulz. Hij doet dat in Brussel, het hart van de Europese democratie. Daarna gaat de tentoonstelling door Europa op reis, om in september 2014 de regio Arnhem-Nijmegen aan te doen.

monument

M museum museu eum um um

(oorlogs-) oorlogs-) -) begraafplaats

1 Wijchen, Kasteellaan: Komst eerste zwarte Amerikaanse militairen. 2 Nederasselt-Overasselt, Schoonenburgseweg: Vrijheid valt uit de lucht (luchtlandingen). 3 Overasselt, Hoogstraat 15: Josephine Baker treedt op voor geallieerde troepen. 4 Mook, Groesbeekseweg: Het verdwenen graf. 5 Mookerheide, Jachtslot: Duits vergaderkantoor. 6 Gennep, loswal aan de Maas: De bruggenbouwers. 7 Gennep, brug over de Niers: Verovering van Gennep. 8 Milsbeek, Zwarteweg 58: Door regen en modder naar de overwinning. 9 Groesbeek, Klein Amerika: Bevrijders als sterren uit de hemel. 10 Groesbeek, Dorpsstraat: Duitse trein ontsnapt door bevrijd gebied 11 Kranenburg, Bahnhofstrasse 15: Amerikaanse parachutisten landen op Duits grondgebied. 12 Beek, kruising Verbindingsweg - Rijksstraatweg: Het dagboek van Rose Jakobs. 13 Weurt, Dijk: Amerikanen vorderen burgerbootjes. 14 Nijmegen, Kronenburgerpark-Ivensplein: Verzetsheld Jan van Hoof: ”Eenmaal in je leven iets goeds doen. . .” 15 Nijmegen, Raadhuishof: Het Amerikaanse vergissingsbombardement 16 Nijmegen, Waalkade: Duitse kikvorsmannen belagen de bruggen 17 Nijmegen, Valkhof: Geallieerde Waaloversteek 18 Bemmel, Heuvelsedijk 14: Betuwe in de frontlinie 19 Driel, Kerkstraat: De Polen van Driel 20 Renkum, Telefoonweg (rand bebouwde kom): Landingen parachutisten en zweefvliegtuigen 21 Oosterbeek, Westerbouwing: Terugtocht 1e Britse luchtlandingsdivisie 22 Arnhem, Rijnkade 155: Een brug te ver 23 Ellecom, Zutphensestraatweg 2: De hel van Ellecom 24 Dieren, sluis Apeldoorns Kanaal: Brug naar de vrijheid 25 Wolfheze, Wolfhezerweg (Glidermonument): Luchtlandingen infographic Marcel Kuster DG | foto Do Visser historische foto’s Liberation Route Europe

20 Heelsum

Wageningen ngen en n

M RRh Rhenen henen een n

51

1 40 21 52 2

M OosterO oste te beee b beek

19 9

M

30 Randwijk

46 Westervoort

Driel

Heteren He ette ter ere rren en

Rhed dee d Rheden

Rozendaal

41

M 50

Zevenaar

Huissen 42

31

44

Elst

18 Bemmel mme m mee 43

M

Doornenburg

Winssen Wi Win W iin nss ssse sse sen en

Lent

Beuningen niin nin ni nggeen n

Wijchen

33

32

13 Weurt 14

Millingen

16 7 15 17

Nijmegen N B Berg en Dal 45

1

12 1 Beek

36

124 Ravenstein

11 Kranenburg

10 10 9

Nederasselt

123 Grave Reek 122

2

35

O Overasselt Heumen 3

5

Groesbeek Gr G rro oesb o sb b

39

4 Mook

8 Milsbeek

Zeeland 125

M

6

7

Gennep neep ep

M

26 Arnhem, hoek Utrechtseweg - Zwarteweg: Generaal Urquhart dood gewaand. 27 Arnhem, Willemsplein: Een ravage 28 Arnhem, Openluchtmuseum: Een dak boven je hoofd 29 Deelen, hoek Deelenseweg - Hooiweg: Vliegveld Deelen en Diogenes 30 Randwijk, Rijndijk bij de bankjes: De Britten overrompeld 31 Elst, Dorpsstraat: De sleutel tot succes 32 Lent, hoek Laauwikstraat - Lentseveld: Manneneiland 33 Millingen a/d Rijn, Rijndijk bij fietsveer: Uittocht 34 Tolkamer, Bijlandseweg bij kerkhof: Pauke pauke 35 Heumen, Kapitein Postmalaan: Brug nummer 7 36 Groesbeek, hoek Wylerbaan - Lagewald: Operatie Veritable 37 Gennep, Torenstraat: Sinterklaas op Mariaoord 38 Rozendaal, Kerklaan - Beekhuizenseweg: Vliegende bommen op Rozendaal 39 Groesbeek, Wylerbaan Boerderij in Niemandsland 40 Oosterbeek, Utrechtsweg 232 De Vriendschapsband 34 4 41 Oosterbeek, Graaf van Rechterenweg 12 Tolkamer The White House 42 Huissen gehuld in vlammen en rook 43 Doornenburg, Kasteel Doornenburg: Verwoesting en verdriet 44 Zevenaar, Panovenweg 18: Geen stenen voor de vijand 45 Berg en Dal, Molenbosweg 17: Hotel Erica 46 Westervoort: Troepenopbouw 50 Rhenen, pleintje bij museum Kerkstraat: Dierenpark ontruimd 51 Wageningen, hoek Nude - Costersweg: Voedseltransporten 52 Wageningen, Bowlespark: Capitulatie 53 Ede, plantsoen Parkweg: Bombardement op Ede 54 Ede, zijweg N224 bij Ginkelse Heide: The Incredible Patrol 55 Ede, N224 bij schaapskooi: Slag om de Ginkelse Heide 56 Otterlo, Dorpsstraat: Slag om Otterlo 76 Baak, naast Restaurant Herfkens: Granaatinslag na de bevrijding 122 Reek, rotonde Corridorweg: De Kleine Elft 123 Grave, begin Mars en Wijthdijk: De John S.Thompsonbrug 124 Ravenstein, kruising Maasdijk: Het vergeten vliegveld 125 Zeeland, Kerkstraat: Dear mrs. Webb Nummering komt overeen met de officiële Liberationroute. Ontbrekende nummers op de lijst vallen buiten deze kaart of zijn nog niet toegekend.


Gratis toegang

Kom naar de

WOONBEURS 11- uur 15 uur

Adres: De Westerbouwing, Westerbouwing 1 te Oosterbeek

Gemeente Renkum www.zestintengroen.nl

wonen & leven

29 sept

Voor meer informatie over de Slag om Arnhem

www.airbornefeelings.nl

Post Mortem NoĂŤl Coward

regie Joeri Vos 18 t/m 29 sep 2013 Oude Steenfabriek Arnhem

D e a t h i s nothing at all

TONEELGROEPOOSTPOOL.NL


EXTRA 9

DE GELDERLANDER VRIJDAG 30 AUGUSTUS 2013

een eerbetoon aan Bill en de zijnen die hier, op deze plek, bijna zeventig jaar geleden omkwamen door Duits vuur. Namens De Gelderlander ben ik drukdoende om van deze 48 paratroopers jongemannen van vlees en bloed te maken. In de vorm van een levensverhaal, opgetekend uit de mond van hun familie, en met heel veel foto’s. Het resultaat van die omvangrijke zoektocht waarvoor ik twee maal naar Amerika ben gereisd, wordt straks gebundeld in een boek.

Amerikaanse para’s van vlees en bloed door Dorine Steenbergen

‘In het najaar van 1944 kwam ik op een dag uit school toen mijn vader bij de ploeg op het land stond te wenken en te roepen. Hij vertelde me dat Bill, mijn grote broer, was omgekomen in de oorlog’. Arnie Kero (1935), van wie dit citaat afkomstig is, was nog maar een kereltje van zeven jaar toen hij zijn grote broer Bill voor het laatst zag. Bill Kero (1921) was een van de 48

paratroopers die in september 1944 sneuvelden tijdens de oversteek van de Waal – onderdeel van operatie Market Garden – en daarmee zijn leven gaf voor de bevrijding van Nijmegen. Vrijdag 9 augustus was ik in Amerika op bezoek bij Arnie en zijn speciaal voor dit doel uit Arizona overgekomen zus Helen (1924) op hun ouderlijke boerderij in Saxon, Wisconsin. Niet alleen om hen een videoboodschap te tonen van Nijmeegs burgemeester Hubert Bruls, maar vooral om herinnerin-

䡵 Arnie Kero toont foto’s van broer Bill. foto Ralph Ansami/The Daily Globe

gen op te halen aan Bill en kennis te nemen van oude familiefoto’s en vergeelde krantenartikelen. De Oversteek, de nieuwe Nijmeegse stadsbrug in aanbouw die

de naam draagt van deze oorlogshandeling, wordt straks een levend monument. Elke avond rond zonsondergang springen van zuid naar noord 48 paar lampen aan als

Mijn zoektocht naar de 48 para’s kan ook nu al op de voet worden gevolgd op internet. Op dg.nl/crossing (ook in het Engels en binnnenkort in het Duits) en via Facebook: The Crossing.

Toen ging toch de spoorbrug Na operatie Market Garden bleven de Duiters pogingen ondernemen om de Nijmeegse bruggen op te blazen. Dat lukte met de spoorbrug. door d Ronald Peters en Rense Havinga

B

evrijd zijn was voor Nijmegenaren na de verovering van de beide bruggen op 20 september wel een heel betrekkelijk begrip. Weliswaar in geallieerde handen, was Nijmegen vanaf dat moment frontstad en liep harde klappen op. Eerder al bij het Amerikaanse bombardement in februari 1944, daarna bij de strijd om de verkeersbrug. Daar staken de Duitsers de nog niet verwoeste huizen in brand om een beter schootsveld te krijgen. En na die 20ste september raakte de stad nog meer beschadigd bij de vele beschietingen. Daarbij vielen begin oktober bijvoorbeeld honderd doden, toen een bom op de kapokfabriek in de wijk Bottendaal terecht kwam. Uiteindelijk eiste de oorlog in Nijmegen 2.200 burgerslachtoffers. Ook na afloop van de verloren operatie Market Garden bleven de Duitsers proberen de Waalbrug te vernietigen. Verkeersbrug en spoorbrug bleven immers, samen met die in Arnhem, een potentiële route in de richting van het hart van Duitsland. De ene poging nog wonderlijker dan de andere. Naast het ‘gewone werk’ met vliegtuigen en beschietingen, werden ook miniduikboten, een munitievlot en zelfs Olympiadezwemmers ingezet. De eerste aanvallen waren duik-

䊳 Duikbootjes, speedboten, kikvorsmannen, een vlot, vanalles werd ingezet tegen de bruggen

䡵 De beschadigde spoorbrug met op de voorgrond Britse amfibievoertuigen. foto Bevrijdingsmuseum Groesbeek

bommenwerpers die de bruggen belaagden. Volgens sommige historici zijn er daarna speedboten ingezet die probeerden met explosieven de bruggen te bereiken. Voor ze bij hun doelwit aankwamen sprong de bestuurder er uit. Hierop volgde een bijzondere operatie in de nacht van 28 op 29 september 1944, waarbij twaalf kikvorsmannen werden ingezet. Getraind in Venetië en onder hen Olympische zwemmers. Met torpedo’s zwommen zij in twee groepen richting Nijmegen. Eén groep zou torpedo’s met een tijdontsteking plaatsen bij de spoorbrug, de andere groep zou hetzelfde doen bij de verkeersbrug. De groep bij de verkeersbrug werd betrapt toen één van de torpedo’s hard tegen de pier stootte. Machinegeweervuur van de oever volgde meteen. De duikers lieten de torpedo’s losjes bevestigd onder de brug achter en verdwenen in de snelle stroming. Eén torpedo ontplofte maar richtte weinig schade aan. De andere

䡵 Nijmegen na het bombardement in februari 1944.

werd onschadelijk gemaakt. De groep die de spoorbrug als doel had was wél succesvol. Even leek het er op dat deze missie mislukte, toen bleek dat Britse soldaten voorbij de verkeersbrug bezig waren een baileybrug aan te leggen. De zwemmers wisten

echter in het donker vlak langs de Britten te zwemmen. Rond zes uur ’s ochtends op 29 september klonk een harde knal en stortte één kant van de middelste boog van de spoorbrug in het water. Het succes werd in de Duitse pers breed uitgemeten, maar de

geallieerden hadden in een mum van tijd een werkende baileybrug en een veerdienst. Ook namen zij extra maatregelen: zoeklichten op de bruggen, antitankgeschut op de oevers, patrouilles van amfibievoertuigen en een lang stalen net dat vóór de bruggen in de Waal gespannen werd. Na de kikvorsmannen zette de Duitse marine nog kleine eenmansonderzeeërs in om de brug te belagen en in december 1944 volgde zelfs een 12,5 meter hoog munitievlot dat richting de bruggen moest drijven. Het mocht niet baten: de onderzeeërs en hun torpedo’s werden tegengehouden door de netten in de Waal. Het munitievlot werd opgemerkt en van een afstand beschoten zodat het ver voor de bruggen werd opgeblazen.

Rense Havinga is conservator van het Nationaal Bevrijdingsmuseum 1944-1945


K U N S T K W A L I T E I T K L A S S I E K E R O P R U I M I N G A R T- E D I T I O N S T I J LV O L L E O L U X E R G O N O M I S C H K A R P E T I N S P I R E R E N D DESIGN KIKKO MARSMAN NIEUW MODERN KLEURRIJK Kunstenaar Jean-Paul Marsman (1962) ontwierp zijn visie op de Kikko. De Kikko Marsman laat een kleurrijke kijk op de wereld zien. Tegelijk verraadt de Kikko Marsman de veelzijdigheid van de Leolux collectie die elke uitvoering, zelfs de meest kunstzinnige, mogelijk maakt. Kleurenmix Voor het multifunctionele zitmeubel Kikko van Leolux kiest u zelf de bekleding, kleuren en opties. Dit geldt ook voor andere modellen van Leolux. Zo ontstaat een hoogst individueel meubel, dat perfect aansluit bij uw persoonlijke smaak en beleving. Speciale aanbieding Bij aankoop van de Kikko Marsman krijgt u naar keuze het bijpassend karpet ‘Eye Love Life’ óf de bijzetter Liliom Marsman met art-print cadeau!

Daar leef je naar toe... Pascalweg 4 | 6662 NX Elst | T (0481) 350 850 | www.hoefsloot.nl


EXTRA 11

DE GELDERLANDER VRIJDAG 30 AUGUSTUS 2013

woedende monologen en mooie filosofische verhandelingen. Scherpe dialogen worden afgewisseld met onderbroekenlol en slappe kletspraat. Hij vond het stuk zelf niet helemaal geslaagd, en dat klopt ook; het voelt rauw, onaf, dus als een uitnodiging om er nog iets mee te doen. Maar vergis je niet, ik ga het niet ‘af’ maken. Waarschijnlijk wordt het alleen nog maar rauwer. Dat is het leven, dat is oorlog. Wie een mooi rond verhaaltje wil, kan naar een Disneyfilm’.

Voorstelling op locatie door Oostpool Aangrijpend drama, scherpe komedie en een aanklacht tegen de oorlog. Gespeeld door jonge Arnhemse acteurs die de leeftijd van soldaten hebben; het kanonnenvlees. Rondom de herdenking van Operatie Market Garden brengt Toneelgroep Oostpool Post Mortem van Noël Coward. Het stuk wordt gespeeld in de oude steenfabriek Meinerswijk in Arnhem. De regie is in handen van Joeri Vos die sinds dit jaar deel uit-

OOSTERBEEK Boekbespreking ‘Poolse tranen Zondag 1 september 14.00 - 15.30 uur Airbornemuseum reguliere entreeprijs, aanmelden niet nodig 䊳 25e Airborne Music Night Vrijdagavond 6 september ☞ 20.30 02.00 uur Concertzaal Ooosterbeek, bij Oude Kerkje Benedendorpseweg Benefit festival van de Lionsclub Renkum Ostrabeke ☎06-53720456 www.airbornemusicnight.nl 䊳 67e Airborne wandeltocht Zaterdag 7 september ☞ vanaf 07.30 uur Afstanden: 10, 15, 25 en 40 km Start: Sportpark Hartenstein in Oosterbeek ☎ 026-3337960 www.airbornewandeltocht.nl 䊳 Belevenistour Oosterbeek: slag om Arnhem vanuit Duits perspectief Zondag 8 september, zondag 6 oktober, zondag 10 novmber ☞ 11.00-17.00 uur Verzamelplek: Concertzaal Oosterbeek, Rozensteeg 3 € 45,00 incl. (aanmelden verplicht) ☎06-53515716 info@betweendutchdeutsch.nl www.betweendutchdeutsch.nl 䊳 Battlefieldtour ‘Sporen van de Slag om Arnhem’ Zaterdag 14 september, ☞ vertrek 09.30 uur Vertrekpunt: naast restaurant Hartenstein (Talsmalaan Oosterbeek) € 45 (€ 40 voor leden Vrienden Van Airborne Museum) , incl. lunch en gids 䊳 Klassiek Airborne Orgelconcert Zondag 15 september, ☞ 15.30 uur Bernulphuskerk, Utrechtseweg 129, Oosterbeek Orgelconcert door Frank Delnoij met verbindende teksten Toegang: vrijwillige bijdrage 䊳

Onthulling Recce monument Donderdag 19 september, ☞ 11.00 uur Bij monument ‘de Naald’ in Oosterbeek 䊳 Ooggetuigenvertelling Inloopcafé met ooggetuige vertellingen van de Slag om Arnhem door mevr. Sophie Lambrechtse Donderdag 19 september, vanaf ☞ 16.00 uur Restaurant Hartenstein € 22,50 inclusief onbeperkt barbecue Aansluitend (21.30 uur) Laurie Inn met veteranen www.restauranthartenstein.nl 䊳 Bloemlegging Monument provincie Gelderland Vrijdag 20 september, ☞ 09.30 uur Airborne Museum ☎026-3513100 www.airborne-herdenkingen.nl 䊳 Concert Pools Militair Muziekkorps Vrijdag 20 september, ☞ 10.00 uur Airborne Museum

maakt van het artistieke team van Oostpool. De Britse toneel- en scenarioschrijver Noël Coward schreef Post Mortem in 1930. Hij schetst een niet al te rooskleurig beeld van zijn tijd: de politiek lijkt de weg kwijt, de economie is een chaos, de verschrikkingen van de Eerste Wereldoorlog zijn vergeten en met heldenverhalen wordt een nieuwe generatie warm gemaakt voor een volgende oorlog. Het stuk werd voor het eerst opgevoerd in 1944 door Britse krijgsgevangenen in een Duits kamp.

In Post Mortem wordt de Engelse soldaat John Cavan al in de eerste scène dodelijk gewond een loopgraaf ingedragen tijdens de Eerste Wereldoorlog en hij sterft. Der-

Kranslegging Airborne Monument Oosterbeek Dinsdag 17 september, ☞ 09.00 uur ☎026-3348111 www.airborne-herdenkingen.nl 䊳 Lezingen op de Dag van de Vrede zaterdag 21 september ☞ 10.00 – 12.00 uur: Lezing Slag om Arnhem vanuit Duits perspectief ☞ 12.00 – 13.00 uur: Lunch ☞ 13.15 – 15.00 uur: Lezing Schuldig geboren…wat nu? Prijs 1e lezing: € 12,50 Prijs Lunch: € 10,00 Prijs 2e lezing: € 12,50 Prijs all-in: € 30,00 Concertzaal Oosterbeek, Rozensteeg 3 ☎06-53515716 info@betweendutchdeutsch.nl www.betweendutchdeutsch.nl 䊳 Ceremonie bij Aircrew Monument Zaterdag 21 september, ☞ 14.00 uur Tegenover ingang Airborne Museum 䊳 39e Taptoe Oosterbeek Zaterdag 21 september, ☞ 20.00 uur Raadhuisplein, Oosterbeek ☎0317-313702 www.taptoe-oosterbeek.nl 䊳 Vier de bevrijding met de veteranen Zaterdag 21 september, ☞ vanaf 21.30 uur

Restaurant Hartenstein Muziek van ‘Lang en Breed’ www.restauranthartenstein.nl 䊳 Herdenkingsdienst Zondag 22 september, ☞ 11.00 uur Bloemlegging kinderen Airborne Begraafplaats Oosterbeek ☎026-3513100 www.airborne-herdenkingen.nl 䊳 Kranslegging Air Despatch Monument Zondag 22 september, ☞ 16.00 uur Van Limburg Stirumweg, Oosterbeek ☎026-4437642 www.airborne-herdenkingen.nl 䊳 Virtuele belevenistour Oosterbeek: slag om Arnhem vanuit Duits perspectief Zondag 29 september ☞ Duur: 13.00-17.00 uur € 22,50 incl. (aanmelden verplicht) Concertzaal Oosterbeek ☎06-53515716 info@betweendutchdeutsch.nl www.betweendutchdeutsch.nl 䊳 Belevenistour Oosterbeek: slag om Arnhem vanuit Duits perspectief Zondag 6 oktober ☞ Duur: 11.00-17.00 uur Verzamelplek: Concertzaal Oosterbeek, Rozensteeg 3 € 45,00 incl. (aanmelden verplicht)☎06-53515716 info@betweendutchdeutsch.nl

䡵 Scène in Post Mortem tijdens de openbare repetitie. foto Marina Popova

Oosterbeek

Ook de jeugd herdenkt September is, zeker op de Zuid-Veluwe, de maand waarin uitgebreid wordt stilgestaan bij de Slag om Arnhem. Niet alleen door ouderen en door veteranen, maar ook door de jeugd. Die wordt daar steeds meer bij betrokken. Om de herinnering levend te houden en om de jongeren na te laten denken over de wereld waarin zij leven. foto Hans Broekhuizen

tien jaar later keert hij terug als geest en zoekt hij mensen op die belangrijk voor hem waren. Regisseur Joeri Vos schrijft over het stuk: ‘Coward schrijft prachtige

www.betweendutchdeutsch.nl

Arnhem 28e Rabo Bridge to bridgeloop Zondag 8 september ☞ 08.00 - 11.00 uur Hardloop- en wandelevenement Afstanden: 3, 6 en 10 Engelse Mijlen Start: Stadhuis Arnhem www.bridgetobridge.nl 䊳 Belevenistour Arnhem: slag om Arnhem vanuit Duits perspectief Zondag 15 september, ☞ 12.00-16.00 uur Verzamelplek: infocenter Slag om Arnhem, naast de brug € 22,00 incl. (aanmelden verplicht) ☎06-53515716 info@betweendutchdeutsch.nl www.betweendutchdeutsch.nl 䊳 Theatervoorstelling Post Mortem Van 18 t/m 29 september, ☞ 20.15 uur (22 en 29 september om ☞ 15.00 uur) Oude Steenfabriek Arnhem € 22,50, € 27,50 en € 17,50 (CJP) Post Mortem, geschreven door Noël Coward, vertelt het verhaal van de jonge Engelse soldaat John Cavan. www.toneelgroepoostpool.nl 䊳 Mars over de John Frost brug Vrijdag 20 september, ☞ 18.30 uur Pipes and Drums of the Royal British Legion ☎026-3774611 www.airborne-herdenkingen.nl 䊳 Airborne Herdenking Arnhem Vrijdag 20 september, ☞ 19.00 uur Kranslegging en toespraak burgemeester Arnhem Airborne Plein Arnhem ☎026-3774611 www.airborne-herdenkingen.nl 䊳 Race to the Bridge Zaterdag 21 september, start ☞ 14.00 uur Optocht van Militaire voertuigen WO2 Route: Heelsum - Arnhem - Airborne Museum ☎026-3810924 www.airbornebattlewheels.nl 䊳 Introdans ‘Oorlog en Vrede’ Zaterdag 21 en zondag 22 september 20.15 uur Schouwburg Arnhem www.introdans.nl 䊳 Zondagwandeling Slag om Arnhem Zondag 22 september, ☞ 14.00 uur Gilde Arnhem, duur van de wandeling 1,5 uur Start is naast het stadhuis (Duivelshuis aan de Walburgstraat) € 3,50 per persoon www.wandeleninarnhem.nl 䊳

Woensdag 18-9 try out, donderdag 19-9 première, speeldata 20, 21, 26,27,28,29 september. Oude Steenfabriek Arnhem. Prijs 22,50 normaal, 17,50 korting, aanvang 20.15 op zondag 15.00 uur.

40 km Start: zalencentrum ‘de Oldenhof’ in Driel ☎06-20851886 www.polentochtdriel.nl 䊳 Herdenking Poolse monument Zaterdag 21 september, ☞ 15.00 uur Polenplein Driel Na afloop ontmoeting in de Oldenburg ☎026-4742113 www.driel-polen.nl 䊳 Kranslegging Engineers Monument Zaterdag 21 september, ☞ 17.00 uur Drielse Rijndijk, Arnhem/Driel ☎0481-465069 www.airborne-herdenkingen.nl

Ede Herdenking Bombardement Ede-Zuid Vrijdag 20 september, ☞ 11.15 uur Schoolkinderen leggen bloemen bij monument Parkweg, Spindopplein www.platformmhe.nl 䊳 11e Airborne Taptoe Ede Vrijdag 20 september, ☞ 20.00 -22.15 uur Markt in Ede Kaartverkoop bij Cultura Ede www.airborne-taptoe-ede.nl 䊳 Luchtlandingen en herdenking Zaterdag 21 september, ☞ 09.30 15.00 uur Ginkelse Heide Ede Ca. 1000 parachutisten ☞ 11.15 uur Airborne herdenking ☎0318-680107 www.ede.nl Battlefieldtour Operatie Pegasus zaterdag 19 oktober, 13.00 - 22.00 uur er worden diverse locaties bezocht die deel uitmaakten van de Pegasus ontsnappingsroute waarlangs in 1944 tweemaal een grote groep Britse Airbornes naar de Rijn werd geloodst. Kosten 35 euro, inschrijvingen via de website van Platform Militaire Historie Ede 䊳 30e Pegasus Wandeltocht zaterdag 26 oktober 09.00 uur, afstanden 10, 20 en 30 km startlocatie ‘s Heeren Loo Otterlo , informatie 0318-614444 䊳

Heelsum Kranslegging Airborne Monument Heelsum Dinsdag 17 september, ☞ 19.00 uur ☎06-27450640

Renkum Renkum Airborne Vrijdag 20 september, ☞ 16.00-20.00 uur Dorpskern Kinderen van 5 t/m 8 jaar mogen meerijden). Op het dorpsplein (☞ 16.30 - 18.00 uur) speelt de fanfare van Renkum. www.renkumleeft.nl

Driel Battlefieldtoer ‘Slag bij Driel Zondag 8 september, 13.15 - 16.45 een wandeling van 7,5 kilometer, kosten 10 euro, aanmeelden via www,driel.info 䊳 Polentocht Driel (wandelen) Zaterdag 14 september 5, 10, 15, 25 en 䊳

Voor meer informatie over de Slag om Arnhem www.airbornefeelings.nl


Slag om arnhem