Page 1

18 mei 2013 | 6e jaargang | nr. 5| de Ondernemer is een uitgave van Uitgeversmaatschappij

* de Gelderlander

KvK inside

Arnhem

Nijmegen

Achterhoek

Marinus Schieven wilde zijn varkenshouderij in Voorst uitbreiden. Een bezwaarschrift zette een streep door zijn rekening. Schieven en zijn gezin gingen niet bij de pakken neerzitten. Inmiddels beschikt ‘t Lohr over groepsaccommodaties en een pitch&putt golfbaan.

Geen varkens, maar golf

In de Stoel: Vincent Verheij houdt zich bezig met bedrijfsopvolging

Pagina 5

VDM Doetinchem verwacht revolutie door nieuwe generatie 3D printers

Pagina 10

4

Achterhoek haalt met CIVON buit binnen voor scholing en innovatie

Pagina 11

www.deOndernemer.nl


Kennispartners Wordt U ook KENNISPARTNER? Het dagblad en het internet behoren tot de top van de media, via welke, ondernemers / zakelijke beslissers, uw doelgroep, kennis vergaren. Hoogwaardige content in en het confrontatiemoment met deze mediakanalen worden alom gewaardeerd. Dagblad de Gelderlander / de Ondernemer, onderdeel van Wegener, zoekt nog enkele kennispartners op het gebied van zakelijke dienstverlening met als specialisatie o.a.: - werving en selectie - verzekeringen - accountancy - bedrijfshuisvesting - ICT / automatisering - veiligheid/milieu /preventie - communicatie/websites - incasso - bedrijfstrainingen / opleidingen Door ons geselecteerde kennispartners bieden wij een geweldig platform (128.000 lezers) om hun vakkennis te delen, potentiële klanten onderscheidend te bereiken en de mogelijkheid nieuwe, goed renderende, langdurige klantrelaties te krijgen. Wordt U die geselecteerde kennispartner van dagblad de Gelderlander / de Ondernemer? Maak nu een afspraak met Rudy Diemont, sales executive van de Gelderlander / de Ondernemer. Tel. 06-517 88 478 of r.diemont@wegenermedia.nl In 30 minuten bent u wijzer. ONDERNEMERS WETEN MEER... MET DAGBLAD DE GELDERLANDER / DE ONDERNEMER EN U.....ALS KENNISPARTNER!

“Estate Planning”, wat is dat? Erfbelasting besparen! Bij Van Weeghel Doppenberg Kamps Notarissen uit Doetinchem krijgen wij vaak de vraag: “Doen jullie ook aan Estate Planning en wat is dat eigenlijk? ”. Het klinkt erg duur, maar het is juist een manier om erfbelasting te besparen. Erfbelasting is de belasting die erfgenamen betalen over een nalatenschap. Mag dat zo maar en vindt de fiscus dat goed? Ja dat mag en de fiscus vindt dat goed! Erfbelasting betalen erfgenamen over wat ze van u erven. Het is logisch dat als ze minder erven, zij minder belasting betalen. Er zijn grofweg drie manieren om te zorgen dat er minder erfbelasting betaald wordt. 1. Testamenten Met testamenten kunt u erfbelasting besparen. U kunt uw testament zo flexibel inrichten dat het bijna altijd leidt tot besparing van erfbelasting. Niemand betaalt graag te veel belasting. Ook zijn er veel mensen waarbij het vermogen vastzit in de eigen woning. Als u komt te overlijden en er is geen contant geld om de erfbelasting te betalen, hebben uw erfgenamen een probleem. Hiervoor zijn oplossingen mogelijk. En wellicht wilt u gebruik maken van de vrijstelling die kleinkinderen hebben. Het loont in elk geval om eens met uw oude testament naar de notaris te gaan om te kijken of het voor u momenteel op de meest gunstige wijze is geregeld. Als u nog nooit een testament heeft gemaakt, is het voor u zeker verstandig eens een afspraak te maken. 2. Schenken Door bij leven te schenken, vermindert uw vermogen. U kunt natuurlijk in contanten schenken, bijvoorbeeld door geld over te maken. Bedenk daarbij wel dat als degene die het geld ontvangt in gemeenschap van goederen gehuwd is, de schenking bij een echtscheiding gedeeld moet worden! Dat kunt u anders regelen. Daarnaast kan het zijn dat uw vermogen “vast zit”, bijvoorbeeld in uw huis. U kunt tóch schenken. We noemen dat schenken op papier. 3. Huwelijkse voorwaarden Veel mensen hebben huwelijkse voorwaarden gemaakt, bijvoorbeeld omdat ze misschien ooit een eigen zaak wilden beginnen. Het vermogen zit dan vaak nu bij één van de echtelieden. Het aanpassen of opheffen van de huwelijkse voorwaarden levert bijna altijd een voordeel op. Tenslotte Mocht u zich afvragen of u zelf alles goed geregeld heeft, neem contact op met een van de juristen van Van Weeghel Doppenberg Kamps Notarissen.

RUDY DIEMONT SALES EXECUTIVE

M: 06 - 51788478 r.diemont@wegenermedia.nl

MARIANNE VAN RULER/CEES DOPPENBERG/ELINE KOERS

Actuele kennis direct beschikbaar Goed ondernemerschap vraagt om continu inspelen op veranderingen in de markt. Kennis van actuele economische ontwikkelingen, weten wat er in de branche gebeurt en weten wat uw concurrenten doen is daarbij onmisbaar. Maar waar vindt u snel actuele informatie over uw sector die u helpt bij uw bedrijfsvoering en het maken van de juiste strategische keuzes? Heel eenvoudig, via de nieuwe Rabo Kennis App. Weten wat er speelt in uw sector De nieuwe Rabo Kennis App bundelt onze sectorkennis met actuele informatie uit de markt. Informatie die continu en automatisch wordt geactualiseerd. Ziet u kansen voor uw bedrijf in het buitenland? De App bevat analyses van de economische en politieke ontwikkelingen in de eurozone, maar ook van opkomende landen zoals China, Brazilië en India. Of het nu gaat om ontwikkelingen in een bepaalde sector of om macro-economische vooruitzichten. Kennis delen, laat kennis groeien We stellen onze kennis op meerdere manieren beschikbaar. Tijdens klantgesprekken delen we informatie over een sector en bespreken we de financiële gevolgen voor u en uw bedrijf. We organiseren seminars en workshops en publiceren jaarlijks de sectorprognoses via www. rabobank.nl/kennis. U kunt ook zelf kennis delen door in de App via LinkedIn en Twitter te reageren op onze visie en deze aan te vullen met uw kennis en ervaring. Of door u aan te sluiten bij één van de Rabobank sectornetwerkgroepen op LinkedIn. Kansen creëren Ik word weleens gevraagd waarom de Rabobank zoveel energie steekt in het delen van kennis. Dat doen we omdat we geloven dat je samen meer bereikt dan alleen. Door het delen van onze kennis met ondernemers creeren we kansen. Vooral nu het economisch wat minder gaat, zien we dat ondernemers zich herbezinnen op hun strategie. Onze kennis kan leiden tot nieuwe inzichten en nieuwe kansen. De Rabo Kennis App is gratis beschikbaar voor iPad en Android en binnenkort ook voor de overige iOS. U kunt de App downloaden in de Appstore of Google Play.

.

BERRY HUIZING SARIEN SHKOLNIK MANAGER ZAKELIJKE RELATIES

www.vwdknotarissen.nl www.rabobankgraafschapmidden.nl


zaterdag 18 mei 2013 De Gelderlander

nieuws | 3

ACT zet in op 3D en ideeën Het Achterhoeks Centrum voor Technologie zet de komende jaren in op twee doorlopende speerpunten. Het 3D printen is daar een van. Ook wil het ACT stimuleren om creatieve ideeën van burgers door professionals om te laten zetten in innovaties voor de maakindustrie.

Door Stef Rietbergen

Terzake

Winnen

door Jacob Schreuder

N

et als Peter van der Meulen van VDM Kunststoftechniek (pagina 10) verwacht Martin Stor van het ACT dat het 3D printen ongekende wijzigingen in de maakindustrie zal brengen. Hij wil ondernemers en technisch onderwijs stimuleren zich snel en intensief in de mogelijkheden van 3D printen te verdiepen. Bij 3D printen worden onderdelen of kant-en-klare producten laagje voor laagje geprint. Vaak met grote snelheid. Dat betekent onder meer dat deze producten veel sneller en goedkoper kunnen worden gemaakt en minder werk hoeft te worden uitbesteed aan lage lonen landen. Nog dit jaar wil het ACT een grote bijeenkomst wijden aan 3D printen. „Om de scepsis weg te nemen en te wijzen op de ongekende mogelijkheden van het 3D printen”, zegt Martin Stor. Om zijn enthousiasme over 3D printen te onderstrepen laat hij een zelfgemaakte film zien, waarin vooral jonge mensen hun engagement met het 3D printen met veel euforie onderstrepen. „Het is geen onzin wat die jongeren zeggen. Binnen vijf jaar zullen veel mensen een eigen 3D printer in huis hebben. Daarop kun je met behulp van een 3D tekening je eigen producten maken, vrij van patenten. Dat houdt wel in dat er steeds minder winkels zullen komen zoals we die nu kennen. De winkel van straks zal meer een belevingszaak worden.” Martin Stor voorziet ook dat mede door de mogelijkheden van het 3D printen er kleine woonwerkge-

COLOFON de Ondernemer is een uitgave van dagblad De Gelderlander die zich richt op ondernemers, beleidsmakers en beslissers.

Directeur-uitgever Stef Rietbergen Hoofdredacteur Ad van Heiningen (wnd) Eindredacteur Thed Maas 06-53645103 Redactie André Sonneville (Nijmegen) Frank Thooft (Arnhem) Jacob Schreuder (Achterhoek) Accountmanagers Rudy Diemont 06-51788478 Cees van Doornik (Arnhem) 06-55854966 Foto’s Edwin Stoffer, Mariska Hofman, Jacques Kok, Theo Kock

Martin Stor: „3D printen biedt kansen aan de leefbaarheid op het platteland.” meenschappen zullen ontstaan, net als vóór de industriële revolutie. „3D printen kan gewoon in dorpen op het platteland. En dat biedt nieuwe kansen voor de leefbaarheid van een krimpregio als de Achterhoek.” Martin Stor voorziet ook heel andere businessmodellen door het gebruik van 3D printers. „Bedrijven moeten goed nadenken over hoe ze een nieuw logistiek verhaal hebben. In de aanvoer van materiaal om te printen liggen nieuwe kansen.”

gens door professionals uitgevoerd. Het is een nieuwe manier van innoveren en past goed bij de Achterhoek.” Martin Stor verwijst naar het project ‘in en uit de kleren.’ Samen met patiënten, zorgverleners en professionals wordt een kort pro-

„3D printen biedt ook nieuwe kansen voor het platteland”

Ideeën van burgers

Het tweede speerpunt is om innovaties aan te jagen met behulp van creatieve ideeën uit de Achterhoekse bevolking. „Bijvoorbeeld in de zorg zijn veel innovaties nodig. We vragen mensen om met creatieve ideeën te komen. Wanneer ze haalbaar zijn worden ze vervol-

gramma gemaakt voor TV Gelderland om oplossingen te vinden bij het aan- en uitkleden. Mensen die beperkt zijn in het gebruik van hun handen kunnen het lastig hebben met bijvoorbeeld ritssluitingen. Het programma leverde een inspirerende reeks mogelijke oplos-

foto Theo Kock

singen op. Martin Stor: „Het gaat om de manier waarop we in bijvoorbeeld de zorg gaan innoveren. Dat doen we niet meer alleen, maar samen met klant, toeleveranciers, patiënten en burgers. Bij klant en bevolking zit een enorme potentie aan creatieve ideeën. Die werden nog wel eens over het hoofd gezien. Maar wat de moeite waard is om te onderzoeken moet ook gebeuren. Daar hebben we sinds vorig jaar ook het fieldlab voor innovaties in de zorg voor.” Om te onderstrepen dat er creatieve ideeën leven onder burgers verwijst Martin Stor naar de Sitco. Een loopfiets, ontwikkeld door een tachtigplusser. „Er gebeurt veel”, zegt Martin Stor. „Met de opzet van het Centrum voor Innovatief Vakmanschap Oost-Nederland (CIVON, pag. 11) hopen we de innovatieve kracht van de regio verder te versterken.”

Ook CvJ voor gemeente Berkelland

W

anneer de gemeenteraad ermee instemt wordt de gemeente Berkelland de tweede Achterhoekse gemeente met een Centrum voor Jong Ondernemerschap (CvJO). Het CvJO is in 2009 van start gegaan naar een idee van Rolf Winter. Hij bedacht een plan om jong talent in de regio vast te houden. Veel (startende) ondernemers zien de Achterhoek nog onvoldoende als vestigingsplaats. De kansen liggen volgens hen vooral in het westen. Daarom trekken veel ambitieuze jongeren weg. Het Centrum voor Jong Ondernemerschap wil de creativiteit in de Achterhoek los maken, omdat er ideale kansen liggen. Na een korte aanlooptijd is in 2010 het eerste CvJO in Doetinchem geopend.

Het KennisBoek zorgt dat u het weet. Dirkzwager heeft een nieuwe juridische KennisApp. Benieuwd naar de mogelijkheden? Download dan nu gratis het KennisBoek in de App store of kijk op www.kennisboek.nl

Deelnemen is belangrijker dan winnen’. Ik denk dat veel mensen dit motto van Pierre de Coubertin, de oprichter van de moderne Olympische Spelen in 1896, wel kennen. De oorsprong van deze gedachte kwam voort uit de wens dat mensen, als ze elkaar maar beter leren kennen en begrijpen, geen oorlog meer met elkaar gaan voeren. Ruim een eeuw later is er van deze gedachte niet veel overgebleven. Het enige wat telt in de sport is de overwinning. Hoe kom ik hier nu op en wat heeft dat met ondernemen te maken? Dat zal ik u uitleggen. Mijn oudste zoon, die binnenkort hoopt af te studeren in de richting grafische vormgeving heeft zich namelijk verdiept in deze materie. Hij probeert in zijn afstudeerproject te visualiseren dat deelnemen zeker zo belangrijk is als winnen. En in de praktijk is dat natuurlijk ook zo. Immers, er kan er altijd maar eentje winnen. Dat zou betekenen dat alle anderen met een onbevredigend gevoel huiswaarts keren na het behalen van een tweede of nog erger de laatste plaats. Tijdens de filosofische beschouwingen met mijn zoon over dit onderwerp kwam herhaaldelijk de vraag naar voren of winnaars in de sport ook winnaars zijn in het bedrijfsleven. En dat hoeft echt niet altijd op het niveau van Olympische Spelen of Werel d k a m p i o e n s c h a p p e n zijn. Het gaat in dat geval veel meer om een winnaarsmentaliteit. Ga eens na hoe dat bij u zelf en uw medewerkers zit. Zijn of waren ze actief en succesvol in bepaalde sporten en hebben ze ook echt een winnaarsmentaliteit? Wellicht komt u tot verrassende inzichten. En als u tot de conclusie komt dat er te weinig winnaarsmentaliteit in uw organisatie zit, moet u er zeker een paar echte winnaars tussen zetten. „Voetbal is oorlog”, zei Rinus Michels al lang geleden. Nou, ondernemen volgens mij ook. Dus alle goede bedoelingen van de Coubertin ten spijt: ook in het bedrijfsleven geldt: „Winnen is belangrijker dan deelnemen”. Mijn zoon gaat ondertussen rustig door met zijn afstudeerproject. En ik hoop natuurlijk dat hij zijn examen winnend afsluit. Stef Rietbergen, Uitgever De Gelderlander s.rietbergen@gelderlander.nl twitter: @riethills


De Gelderlander zaterdag 18 mei 2013

4 | nieuws

‘Kennis en kunde is kassa’ Ingenieursbureau Mecon uit Doetinchem heeft zich sinds 1989 ontwikkeld tot technologisch kenniscentrum. Die kennis wordt regiobreed ingezet. Niet alleen om elektronische hulpmiddelen voor de zorg te ontwikkelen, maar ook om aardse toepassingen te vinden voor innovaties die door de ruimtevaart zijn gedaan. door Jacob Schreuder

E

en hulp bij het traplopen, die goedkoper is dan een traplift en waarmee de mensen zelf nog in beweging kunnen blijven. Of een fietsbalanstrainer als therapie voor mensen met niet aangeboren hersenletsel. Maar ook een virusscanner, die meerdere types MRSA in een ziekenhuis snel en goedkoop kan detecteren. En een robot assist voor kwetsbare ouderen en mensen met een lichamelijke beperking... Het is een greep uit zaken waar de Mecon Groep uit Doetinchem zich mee bezig houdt. Niet als maakbedrijf, maar via ontwikkeling en research door ervaren engineers. Voor het produceren worden partners gezocht. In de Achterhoek is al een fieldlab opgezet voor innovatie in de zorg. Daarnaast komen er clusters voor de toepassingen van ruimtevaarttechnologie en medische technologie. Doel van die technologische innovatieclusters is nieuwe producten te ontwikkelen en die waar mogelijk te laten maken bij ondernemingen in de Achterhoek, die van oudsher een gevarieerde maakindustrie heeft. Dat alles sluit aan bij de door onderwijs, ondernemers en overheid in het leven geroepen Agenda 2020. Een van de speerpunten is het koppelen van maak-

Harry Ankoné: „Nieuwe technologie moet beter worden geimplementeerd in de zorg.” bedrijven aan het vinden van nieuwe producten. „Ik noem het kookboekdenken”, zegt directeur Harry Ankoné van de Mecon Groep. „Je stelt een diagnose, zoekt het bijpassende recept en dan volgt een behandelplan. Technologisch kan er zo veel meer. Met techneuten en specialisten zoek je passende oplossingen. Er is sprake van de bouw van een nieuw ziekenhuis in Doetinchem. Nu al kijken we samen met mensen uit het ziekenhuis wat dat kan betekenen voor de medische zorg in de Achterhoek. Als het er ooit komt liggen er al ideeën over hoe de zorgprocessen (van ziekenhuis tot huiskamer) kunnen worden ingericht, hoe de OK van de toekomst eruit kan zien en hoe duurzaam met energie kan worden om-

gegaan. Hier liggen kansen voor de Achterhoek.” De Mecon Groep ontwikkelt sinds de oprichting in 1989 mechatronische producten en systemen. Technische oplossingen voor industrie en wetenschap. De focus ligt op machinebouw, precisietechnologie en medische engineering. De groep heeft drie onderdelen. Naast Mecon zijn dat Limez en Domedica. Limez helpt bij innovaties in de zorg en Domedica doet research en development voor de afdeling Medical Devices van Mecon. De groep wordt geleid door Harry Ankoné en Henk Stoltenberg. De eerste houdt zich vooral bezig met de medische sector en Stoltenberg richt zich op aardse toepassingen van ontdekkingen in de ruimte. Zo wordt gewerkt aan een nieuwe

foto Theo Kock

generatie zonnepanelen, die een hoger rendement hebben. Ook hier werkt Mecon samen met diverse partners, waaronder de Radboud Universiteit Nijmegen. Limez is met Harry Ankoné pr0jectleider van het fieldlab voor de zorg. Dat is formeel gestart in april vorig jaar. Ankoné: „Tot nu toe zijn zeven projecten aangepakt. We hopen tot en met 2015 op zijn minst een twintigtal te ontwikkelen. De eerste was de sta-op stoel, in productie genomen door Bannink Meubelen.” Limez doet het gebruikersonderzoek van nieuwe vindingen, voert testen uit en geeft aanbevelingen over de toepassingsmogelijkheden. „De zorgprocessen moeten ingrijpend veranderen”, zegt Ankoné. „Dat gebeurt nog onvoldoende.

Wanneer je de technische mogelijkheden die er al zijn verantwoord implementeert in de zorg is er flink te besparen op kosten.” Ziekenhuizen zijn volgens Ankoné verder dan zorginstellingen bij het gebruik van technologische applicaties. „Maar er kan inmiddels zó veel dat ook daar mogelijkheden nog onbenut blijven. Vaak worden de kosten aangevoerd. Maar wij kunnen aantonen in welk tijdsbestek de investeringen kunnen worden terugverdiend.” Domedica houdt zich samen met onder anderen specialisten van het Radboud Ziekenhuis Nijmegen ook bezig met bloedvatchirurgie. Zoals het ontwikkelen van een wegwerpbioreactor, die weefsel kweekt om bloedvaten te repareren. Samen met onder andere het Achterhoeks Centrum voor Technologie werkt de Mecon Groep aan het vormen van ketens van Achterhoekse producenten. „Als je die keten goed organiseert en je hebt de zorgvraag goed in beeld dan wordt de kans op een mislukking minder. Nu lukt het in een op de tien gevallen om tot een succesvol product te komen. Dat kan een op de vijf worden”, zegt Ankoné. „We moeten met z’n allen de schouders zetten onder nieuwe economische bedrijvigheid. Kennis en kunde is kassa.” www.mecon.nl

Teambuilding met golf op ‘t Lohr in Voorst

E

en partijtje golf op de pitch&putt golfbaan en vervolgens een werkbespreking. Het is een andere manier voor werkgevers om aan teambuilding te werken. Van die mogelijkheid wordt regelmatig gebruik gemaakt op de recreatie- en golfclub ‘t Lohr in Voorst bij Gendringen. ‘t Lohr ligt in het fraaie landelijke gebied rond Engbergen. Vanaf 2005 zijn er groepsaccommodaties voor recreanten. Drie jaar later kwam daar de ‘korte golf’-baan bij. Pitch&putt is een volwaardige golfsport, maar de 18 holes zijn korter en er is geen golfvaardigheidsbewijs nodig. Marinus Schieven was zelfstandige in de bouw en hield daarnaast varkens. Hij wilde zijn varkenshouderij uitbreiden, maar toen er op het laatste moment een bezwaar werd ingediend besloot hij de productierechten te verkopen. Zijn hinderwet werd deels ingetrokken, zodat hij de vele bedrijfsgebouwen op zijn grond geen agrarische bestemming meer kon geven. De gemeente voelde wel wat voor een recreatieve bestemming, om-

aan een zwembad of camping, maar iemand anders bracht ons op het idee van een pitch&putt golfbaan. We waren direct enthousiast. De gemeente ook.” Dochter Nienke, die met haar man Danny Piepers ook actief is in het bedrijf, vult aan: „Er kwam veel extra werk en een grote investering op ons af. Mijn ouders wilden dat alleen doen wanneer ze de zekerheid hadden dat wij het bedrijf zouden voortzetten.” ‘Genoeg uitdaging’

Marinus Schieven aan slag op de pitch&puttbaan ‘t Lohr. Rechts zittend foto Theo Kock Danny Piepers en Nienke Piepers-Schieven. dat ‘t Lohr mooi aansluit bij Engbergen, het Duitse bosgebied de Hardenberg en restaurant Van Hal. „Ik was snel rond met de gemeente en in 2005 zijn we begonnen met de groepsaccommodaties. We hebben drie gebouwen met in totaal 103 slaapplaatsen. We kunnen flinke groepen ontvangen. Vaak zijn het scholen. Ook komen veel

groepen uit Duitsland. Twee van de drie accommodaties kunnen als het nodig is geschakeld worden, zodat we grotere groepen kunnen herbergen.” Maar bij het bedrijf lag nog vijf hectare grond. Die wilden Marinus en Netty Schieven wel kopen, maar eerst moest een bestemming gevonden worden. „We dachten

Inmiddels is de korte golfbaan zeer in trek. Omdat de holes korter zijn kan de golfbaan in twee uurtjes worden gelopen. Vooral ‘de grijze golf’ is vaak te vinden op de baan. En ‘echte’ golfers kunnen er oefenen op de korte slag. Nienke: „Er zijn veel glooiingen, bunkers en water. De golfers vinden er genoeg uitdaging.” Beginnende golfers krijgen instructies. Wanneer ze zich verder in de sport willen bekwamen kunnen ze les krijgen van een pro. Sinds kort heeft ‘t Lohr ook een ei-

gen golfshop. Kleding, clubs, tassen, schoenen, ballen, het is er allemaal te koop. Groepen golfers werken met een jaarabonnement, waarmee ze onbeperkt de baan op kunnen. Er worden ook wedstrijden gehouden. Verder beschikt ‘t Lohr over een golfcafé. Waar ondernemers golfen en netwerken kunnen combineren. Behalve de groepsaccommodaties heeft ‘t Lohr ook een vakantiehuisje voor vier tot zes personen. En op het terrein staan vier Finse Kota’s. Houten hutjes, waarin een vuurtje gemaakt kan worden voor een barbecue. Recreatiebedrijf ‘t Lohr kan complete arrangementen aanbieden. Inclusief buffetten of een andere maaltijd. Danny Piepers: „Restaurant Van Hal ligt hier vlakbij. Wij werken prima samen.” ‘t Lohr heeft dan wel geen groot zwembad gekregen, maar een kleintje is er wel. Overdekt en al. ‘t Lohr is van maart tot december elke dag open van 10.00 uur tot zonsondergang. www.hetlohr.nl www.golfinvoorst.nl


zaterdag 18 mei 2013 De Gelderlander

de stoel | 5

Door Ronald Migo

Terzijde

Trial & error

Vincent Verheij: „We maken niet alleen een plan voor de overnemende ondernemer, maar ook voor de stopper.”

‘Goed plan baat overname’ De komende tien jaar veranderen zo’n 15.000 bedrijven per jaar van eigenaar. Dat kan een overname binnen de familie zijn of verkoop aan een andere marktpartij. In de Achterhoek zijn heel veel familiebedrijven waar dit fenomeen speelt. Het CvB is gespecialiseerd in advisering.

Hoe bent u bij het CvB terecht gekomen?

Na mijn werk in het bedrijfsleven ben ik een tijdje solitair adviseur geweest. Daarna heb ik me als partner aangesloten bij het CvB. Dat is veel plezieriger. We werken met veertien onafhankelijke adviseurs. We leren van elkaar. Wat doet het CvB precies? We begeleiden de bedrijfsopvolging binnen families, de verkoop aan intern of extern management of een totale overname van het bedrijf. Waar moet vooral op gelet worden bij bedrijfsopvolging? Een goede voorbereiding. Wanneer een ondernemer niet goed is voorbereid op overname of verkoop van het bedrijf krijg je vaak

KIPGROOTHANDEL

BBQ • BUFFET • GROOTHANDEL • HALAL KIP

EXTRA VOORDEEL BIJ > 250 KG

SLIMME ONDERNEMERS ZIJN ER ALS DE KIPPEN BIJ!

WWW.PANNEKLAAR.NL

Centrum Bedrijfsopvolging ook in regio 䢇 Naam: Vincent Verheij 䢇 Woonplaats: Gaanderen 䢇 Bedrijf: Centrum voor Bedrijfsop-

onafhankelijke partners 䢇 Functie: Het CvB is ontstaan in

volging met kantoren in Maartensdijk en Zwolle 䢇 Personeel: Het CvB werkt in Nederland met veertien zelfstandige,

Maartensdijk. Onlangs is een vestiging voor Oost- en Noord Nederland geopend. Vincent Verheij werkt in Achterhoek en Twente 䢇 Foto: Theo Kock 䢇 Tekst: Jacob Schreuder

problemen. Een voorbeeld: we zijn tussentijds in een overname gestapt waarvan de liquiditeit en prognoses niet goed waren vastgelegd. De overnamekandidaat was daar niet blij mee. Wat adviseert u in dergelijke gevallen? In veel familiebedrijven ligt de kennis van de bedrijfsvoering bij de eigenaar. Soms moet je bij het plannen van een overname adviseren de technische en commerciële functies uit elkaar te trekken. Specialistische kennis verdelen hoort bij het verkoopklaar maken van het bedrijf. Zijn er ondernemers die de verkoop zelf willen regelen? Dat komt voor. Toch heb je specialistische kennis nodig voor dit proces dat tijd nodig heeft. Een gemiddelde overname duurt twee tot drie jaar. Een huis kun je ook zelf verkopen, maar het is beter een makelaar in te schakelen. Bedrijfsovername is nog veel ingewikkelder. Je krijgt te maken met tal van juridische, fiscale en organisatorische aspecten. En emotionele? Ook. Een zoon is bijvoorbeeld voorbestemd het bedrijf over te nemen. Maar kan of wil hij dat ook? En wat als vader zich er te veel mee blijft bemoeien, waardoor zijn opvolgers niet de kans krijgen zich te ontwikkelen? Dat levert veel emoties op, vaak in de hele familie. Emoties leiden er ook vaak toe dat ze te laat aan het overnameproces beginnen of andere beslissingen nemen die voor de toe-

komst van het bedrijf schadelijk zijn. Wat kunt u doen in emotioneel beladen overnames? Door gesprekken te voeren en ook goede begeleiding te geven aan de stoppende ondernemer. Wat gaat hij doen als hij gestopt is? Ook voor deze stopper maken we een bedrijfsplan. In een specifiek geval hebben we de vader geadviseerd zich vooral bezig te houden met research en development. Toen had hij zijn eigen afdeling en ging de samenwerking met de zoon ook veel beter. Heeft de ondernemer zelf nog wel een rol in een overnameproces? De ondernemer is altijd de baas in dat proces. Wanneer wij ingeschakeld worden stelt hij ook de adviseurs aan waarmee hij al jaren werkt en waarin hij vertrouwen heeft. Als geen ander ziet de ondernemer het maatschappelijk belang in van behoud van het bedrijf en dus van de werkgelegenheid. Gemiddeld genomen zorgt een succesvolle overname voor behoud van 2,5 maal zoveel arbeidsplaatsen als door een startend bedrijf wordt geleverd. Hoe komt het CvB aan overnamekandidaten voor bedrijven? We hebben een groot netwerk en komen met veel werkgevers in contact. Voor de drie grote banken houden we presentaties. Met die banken hebben we ook tijdens overnames veel contact. Hoe zit het met vraag en aanbod in deze crisistijd? In crisistijd krijgen wij minder te

maken met verkoopopdrachten. Normaal is de verhouding: 70 procent verkoop en 30 procent aankoop. Nu ligt dat andersom: 70 procent aankoop en 30 procent verkoop. Door afnemende winsten is ook de waarde van bedrijven lager. En doordat de aankoop van een bedrijf goedkoper is zie je het aantal belangstellenden toenemen. Niet alleen uit Nederland, ook uit Duitsland. Overnames kosten geld en banken zijn niet scheutig met kredieten. Daarom is een goed voorbereidingsplan zo belangrijk. Niet alleen om banken te overtuigen, maar ook om private investeerders te interesseren. Zij zijn een belangrijke financieringspartij geworden. Maar ze willen de risico’s beperken. Negen van de tien aanbiedingen worden door hen afgewezen. Maar als ze het wel zien zitten zijn banken ook eerder bereid er in te stappen. Zo worden de risico’s gedeeld. Leidt de crisis ook tot uitstel? Ook dat zie je gebeuren, maar de crisis duurt lang en het is niet te voorspellen welke waarde het bedrijf over een paar jaar nog heeft. Ik ken een ondernemer die 68 is en verkoop steeds heeft uitgesteld. Maar er komt een moment dat afstel schadelijk kan zijn. Stel dat er met de ondernemer iets gebeurt en er is niets voorbereid..., welke gevolgen heeft dat dan voor het bedrijf en de werknemers? www.cvbinfo.nl

Uw kleding is onze zorg! medisch, horeca, representatief en industrie Nieuwgraaf 52a, 6921 RK Duiven Tel. 026 - 767 65 75 Molenstraat 150, 6511 HN Nijmegen Tel. 024 - 329 67 44

www.janeandbarnie.nl

Bouwen aan Vertrouwen’ is al een paar maanden het adagium van de Kamer van Koophandel. Sommigen vinden ons daarom naïef. En ons uitgangspunt dat economie een kwestie is van emotie, van - inderdaad - vertrouwen, mag rekenen op een ‘ja, dat weten we nu wel’. Ik begrijp die scepsis want de recessie duurt veel en veel te lang. Maar anderzijds: als we ons verliezen in sarcasme en cynisme weten we zeker dat het niet meer goed komt. Dat het bedrijfsleven in onze regio hunkert naar wat positivisme, werd me heel duidelijk tijdens de drie ‘Bouwen aan Vertrouwen-bijeenkomsten’ die de KvK begin april organiseerde in Duiven, Berg en Dal en Ede. Honderden ondernemers kwamen erop af en als ik het sentiment in één zin mag samenvatten, dan luidt dat: ‘Hou op met het gejammer, denk na, gebruik je creativiteit en ga aan de slag.’ Ik hoop dat de sociale akkoorden die onlangs gesloten werden, wat je er ook van mag vinden, de nodige rust zullen brengen. Samen met de constatering van het Centraal Plan Bureau (CPB) dat het consumentenvertrouwen aanzienlijk gestegen is, kan ons dat weer de nodige adrenaline geven. Het grote aantal aanmeldingen voor de inspiratiesessies tijdens de Week van de Ondernemer, eergisteren op Papendal, is daarvoor misschien ook wel een goed voorteken! Ik las laatst een column op Sprout.nl, geschreven namens Ecofont. Dat bedrijf won de Sprout Challenger Award 2012 met een softwarepakket dat je printer minder inkt laat gebruiken. De schrijver legde een vinger op één van onze zwakke plekken: knnappe koppen genoeg in ons land, maar innovatie brengt te weinig rendement op. Simpelweg omdat we niet durven. In onze keurig aangeharkte samenleving staan we onszelf niet meer toe fouten te maken. De auteur trok de vergelijking met opkomende economieën als Turkije, India en Brazilië. Daar werd, vanuit een positie waarin weinig te verliezen was, het principe van trial & error omarmd. Goed, dat levert misschien vier keer een zeperd op, maar die vijfde keer... Bingo! Ronald Migo, algemeen directeur KvK Centraal Gelderland Reageren? Stuur een mail naar communicatie-gelderland@kvk.nl


KvK NIEUWS NIEUWS KvK-Overnamedag op 28 mei in Apeldoorn Je bent eigenaar van een (familie)bedrijf dat je vele jaren lang met hart en ziel hebt opgebouwd. Maar er staat geen opvolger klaar om het bedrijf voort te zetten en er rest niets anders dan verkoop. Dan is het moeilijk om afstand te doen van je onderneming. Emoties spelen een grote rol, nog los van de vraag hoe je de waarde van je bedrijf moet bepalen of hoe je potentiele kopers vindt. Anderen willen juist een bedrijf overnemen, als startend ondernemer of als groeier. Wie kiest voor overname van een bestaand bedrijf, profiteert van naamsbekendheid en een klantenbestand. Of u nu koper of verkoper bent, tijdens de gratis toegankelijke Overnamedag van de KvK op 28 mei in Apeldoorn helpen diverse experts en adviseurs accountants, notarissen, advocaten en vertegenwoordigers van adviesbureaus en financiële instellingen - u graag op weg. Er zijn praktijkgerichte presentaties over het proces van de bedrijfsovername, fiscale zaken (zowel voor bv-ondernemers als voor eenmanszaken en v.o.f.’s), juridische aspecten, de emoties rond een overname, de financiën, waardebepaling en zoeken en vinden van kopers en verkopers. Daarnaast kunnen de bezoekers van de Overnamedag zich uitgebreid oriënteren op een informatiemarkt. Natuurlijk kan er uitgebreid genetwerkt worden. Er is overigens ook nog een matchmakingprogramma. Wie een advertentie plaatst op het contactbord, wordt in contact gebracht met kopers of verkopende partijen. Een broodjesbuffet maakt het programma van de Overnamedag compleet. De KvK-Overnamedag vindt plaats op dinsdag 28 mei van 16.00 tot 21.00 uur in Hotel de Cantharel Apeldoorn, Van Golsteinlaan 20, 7339 GT Apeldoorn. Voor een uitgebreid programma en aanmelden zie: www.kvk.nl/overnamedag

r: op Tw itte K v K e d Volg n traalGld e C _ K v K @

Nieuwe businesscases ontwikkelen met resten uit afvalwater

Waterschap Rijn en IJssel daagt innovatieve ondernemers uit “Wie we zoeken? Slimme, innovatieve ondernemers die interessante businesscases kunnen ontwikkelen. Het winnen en verwaarden van reststoffen uit gezuiverd rioolwater overstijgt sectoren: van agrofood tot industrie en glastuinbouw. Nederland realiseert zich nu: zuiveringsinstallaties zijn niet alleen leveranciers van schoon water, maar ook van grondstoffen en energie.” Dat zegt bioloog, bedrijfskundige én innovator Jack Crielaard, al wandelend over het terrein van de rioolzuiveringsinstallatie van Waterschap Rijn en IJssel op bedrijventerrein InnoFase in Duiven. Met zijn Social Innovation Foundation is hij door het Waterschap gevraagd als kwartiermaker de weg te bereiden voor nieuwe businesscases in aanvulling op het zuiveringsproces. “Het reinigen van het rioolwater is inmiddels heel geavanceerd maar technisch gezien is er nog veel meer mogelijk. We kunnen straks bijvoorbeeld drinkwater overhouden dat terug kan naar het waterleidingbedrijf.” Herbestemming Maar het zijn de reststoffen uit het slib, dat nu vaak in gedroogde vorm als ‘bijstook’ verbrand wordt in energiecentrales, die een mooie herbestemming kunnen krijgen. Jack Crielaard: “Met dat slib verbranden we in Nederland elk jaar voor 10 miljoen euro aan koper en voor 133 miljoen aan platinum! Het is de uitdaging zodanige volumes te halen dat herbestemming lonend wordt. Maar het Waterschap is geen bedrijfsleven. Wel beschikken we over de kennis en de ruimte om nieuwe businesscases te ondersteunen en te faciliteren. Onze contacten met de universiteiten van Wageningen, Delft en Enschede worden daarbij ook ingezet. Binnenkort gaan we werkateliers organiseren waar we slimme ondernemers willen uitdagen zulke businesscases te ontwikkelen.” Vergisting Tijdens die ateliers zal Arjan Prinsen van de partij zijn. Hij werkt bij Groot Zevert Vergisting in Beltrum. “We zijn agrarisch dienstverlener tussen veeteelt en akkerbouw in. We verzamelen drijfmest van veehouderijen,

Arjen Prinsen (links) en Jack Crielaard gelóven in het verwaarden van restanten uit afvalwater. (Foto: APA-foto)

vergisten het in onze installatie tot hoogwaardige mestkorrels met beter opneembare voedingsstoffen, en leveren die dan aan akkerbouwers. Daarnaast produceren we biogas waarmee we 1000 huishoudens van stroom kunnen voorzien.” Eendenkroos Prinsen heeft grote belangstelling voor de verwaarding van reststoffen uit rioolwater. “Dan denk ik vooral aan de mineralenketen. Als we die beter kunnen verwaarden, kunnen we veel meer mest vergisten en een grotere bijdrage leveren aan het produceren van duurzame energie. We zijn ook bezig met een eendenkroosproject. Eendenkroos is een verzamelnaam van zeer snel groeiende waterplanten met een hoog eiwitgehalte. Het kan als sojavervanger gebruikt worden in de veevoederindustrie, straks ook voor menselijke consumptie. We doen onderzoek naar de optimale kweekmethode. Eendenkroos gedijt goed op een medium van vergiste meststoffen, zo blijkt. Ook daarvoor kan afvalwater een mooie bron zijn.” Nanotechnologie Volgens Jack Crielaard biedt afvalwater vooral ook kansen voor ondernemers die actief zijn

in nanotechnologie of die zich bezighouden met membranen of bioraffinage. “Hierbij spelen ook maatschappelijke belangen een rol. Zo is het belangrijk dat de resten van medicijnen, die zich nu nog te veel ophopen in het afvalwater, eruit gehaald kunnen worden, bijvoorbeeld via ‘Lab on Chip-systemen’ Hoge concentraties medicijnresten veroorzaken namelijk een toenemende resistentie van virussen tegen bijvoorbeeld antibiotica Je ziet: we kunnen veel actiever omgaan met afvalwater.” Ateliers voor innovatieve ondernemers Het Waterschap Rijn en IJssel organiseert binnenkort ateliers waar innovatieve ondernemers, die zich willen oriënteren op het hergebruik van reststoffen uit afvalwater, in gesprek kunnen met deskundigen van het Waterschap en van kennisinstellingen. En wie weet leggen ze ook onderling contacten die kunnen leiden tot mooie businesscases. Voor meer informatie: Jack Crielaard, The Social Innovation Foundation, tel. (06) 51281969, e-mail: jackcrielaard@tsif.eu, of Coert Petri, Waterschap Rijn en IJssel, tel. (0314) 369 369, e-mail: c.petri@wrij.nl.

KvK-SHOP De succesvolle ondernemende vrouw Dit seminar richt zich op de ondernemende vrouw, werkend als zelfstandig ondernemer, als partner in een onderneming of als leidinggevende in een grotere organisatie. Tijdens dit seminar wordt aandacht besteed aan persoonlijk leiderschap, aan zelfvertrouwen en relatie- en organisatievertrouwen. Ook nut en gebruik van social media komt aan bod, evenals het vergroten van de acquisitiecapaciteit. Het seminar wordt gehouden op donderdag 23 mei in Arnhem van 13.30 tot 17.00 uur. Deelname kost € 35,-. Meer weten? Zie www.kvk.nl/succesvrouwgelderland Zo start u een eigen bedrijf Bent u startend ondernemer? Dan wilt u goed voorbereid het pad naar een succesvol bedrijf op gaan. Dit seminar biedt u een eerste indruk van de stappen die u moet zetten, bijvoorbeeld over vestigingseisen, wetten en regels, marktmogelijkheden en -informatie, en het begroten van omzet, kosten en winst. Het vindt plaats op donderdag 30 mei in Arnhem, maandag 3 juni in Wageningen en op donderdag 13 juni in Doetinchem, steeds van 19.00 tot 22.00 uur. Deelname

kost € 35,-. Meer informatie: www.kvk.nl/seminarstart Koude acquisitie Vindt u het als ondernemer lastig om nieuwe klanten te benaderen, zelfs in economisch moeilijke tijden? Stelt u koude acquisitie telkens maar weer uit terwijl uw orderportefeuille toch echt om actie vraagt? Dit seminar helpt u op weg en geeft u het duwtje in de rug dat u nodig heeft. Het biedt inzichten in de knelpunten van koude acquisitie en presenteert tips en trucs. Zo kunt u met zelfvertrouwen én - ja, echt- plezier aquisitie plegen. Het seminar vindt plaats in Arnhem op maandag 10 juni in Arnhem, van 13.30 tot 17.00 uur. Deelname kost € 100,-. Voor informatie en aanmeldingen: www.kvk.nl/seminaracquisitie.

Kamer van Koophandel in de regio Jaarverslag 2012 Onlangs heeft KvK Centraal Gelderland het Jaarverslag 2012 gepubliceerd. Uiteraard neemt het Jaarverslag ‘de temperatuur op’ van het regionale ondernemingsklimaat in 2012. Maar het bevat ook vele kengetallen over het functioneren van de Kamer, zoals het aantal mutaties in het Handelsregister, bezoekersaantallen, klantcontacten of het aantal mensen dat kwam voor een adviesgesprek. Het Jaarverslag biedt ook een kijkje achter de schermen. Vooral de veranderingen in de organisatie - ter voorbereiding op het grote veranderingsjaar 2014, de regionale Kamers gaan dan samen met Syntens op in één nieuwe Kamer van Koophandel bieden de geïnteresseerde lezer een blik op de toekomst van de ondersteuning van het bedrijfsleven. Het Jaarverslag 2012 is te downloaden via: www.kvk.nl/jaarverslaggelderland Arbeidsmarktconferentie de Liemers Het Platform Onderwijs en Arbeidsmarkt (POA) de Liemers houdt op dinsdag 28

mei een Arbeidsmarktconferentie. Die is bedoeld voor werkgevers uit de Liemers en HRM-professionals, werkzaam vanuit onderwijs en overheid. Sprekers zijn Symbion-directeur Lia van den Hatert en Jan Ummenthum, voorzitter POA de Liemers. Tijdens de conferentie wordt het formele startsein gegeven voor het Liemerse Werkgeversarrangement. Werkgevers die zich daarbij aansluiten gaan een extra stap zetten om kansen te bieden aan mensen die nu langs de kant staan. Groot voordeel is dat deze werkgevers slechts te maken krijgen met één contactpersoon namens Regionale Sociale Dienst de Liemers (RSD), UWV WERK bedrijf en SW Presikhaaf Bedrijven. Verder zijn er op 28 mei vier workshops: over de meerwaarde van werkgeversnetwerken, sociale innovatie, quota ten aanzien van gedeeltelijk arbeidsgeschikten, en over actualiteiten in het arbeidsrecht. De conferentie vindt plaats in Praktijkschool Symbion in Didam van 14.45 tot 18.15 uur. Voor meer informatie en aanmeldingen: www.poadeliemers.nl


zaterdag 18 mei 2013 De Gelderlander

nieuws | 7

Toeleveren uit overtuiging Verheij Metaal uit Ulft maakt geen eigen producten. Het bedrijf is toeleverancier uit overtuiging. Die onderdelen worden grotendeels geleverd aan bedrijven uit de Achterhoek. Maar ook een multinational als Philips is klant. Het Ulftse bedrijf werd door Philips een paar keer uitgeroepen tot ‘supplier of the year.’

door Jacob Schreuder

H

et bedrijf is gevestigd aan de Oerseweg. Dit deel van Ulft heet van oudsher Oer, omdat er de grondstof werd gewonnen die uiteindelijk een bloeiende ijzerindustrie langs de Oude IJssel tot gevolg had. „Bedrijven als Becking en Bongers DRU en ATAG, die ooit voor veel werkgelegenheid zorgden, zijn verdwenen, maar tal van metaalbedrijven in Ulft en omgeving hebben hun wortels daar liggen”, zegt Harry Verheij, eigenaar en directeur van Verheij Metaal. Zijn bedrijf is een breed georiënteerde toeleverancier, gespecialiseerd in plaatwerkproducten. Zowel halffabrikaten als complete producten. Ook maakt Verheij behuizingen en omkastingen voor verschillende markten, maar ook magazijninrichtingen en verlichtingsarmaturen. En dat alles begon in een varkensschuur, in 1970. Harry Verheij: „Mijn vader werkte bij de DRU en Becking en Bongers, maar begon op een gegeven moment voor zichzelf. Hij maakte fietsonderdelen voor een ander bedrijf. Kettingkastbeugels, kettingkastbeschermers enz. Ik weet nog dat hij altijd aan het werk was. Hij had al snel tien man personeel. Ik werkte al mee

Harry Verheij (links) met een medewerker in de productieruimte van Verheij Metaal. toen ik twaalf was. Kreeg 75 cent (guldens toen nog) per uur om te sparen voor een bromfiets.” Vanaf 1980 kwam Harry Verheij in het bedrijf. „Maar daar ging een heel traject aan vooraf. Fietsonderdelen werden inmiddels gemaakt in China. Het was een uitgemolken markt. Ik wilde uitbreiden als toeleveringsbedrijf voor de industrie, die hier in de regio volop aanwezig is en bovendien op korte afstand. Dat omturnen van het bedrijf tot een brede toeleverancier was een lange en complexe weg. Het voordeel was dat de structuur er al lag, maar er moesten veel machines bij komen.” Ondertussen volgde Harry Verheij in de avonduren de mts. In 1990

werd hij directeur/eigenaar van Verheij Metaal. De varkensschuur was toen al lang verlaten. „De vloer was te zwak om de machines te dragen en de PGEM wilde er niet zware elektrische leidingen aanleggen. In totaal zijn we vier keer verhuisd. Achttien jaar geleden zijn we naar de Oerseweg gegaan.” Zelfproducerende cellen

Bij het bedrijf werken tussen de 25 en 28 mensen. Dat aantal is al jaren constant. Verheij: „Ik zou best kunnen verdubbelen, maar daar voel ik niet veel voor. Groeien in omzet wel, maar niet in personeel. Ik wil het overzichtelijk houden.

foto Theo Kock

We hebben erg veel geïnvesteerd in machines en daar gaan we mee door. We hebben een aantal onbemande productie-eenheden. Zelfproducerende cellen die ‘s nachts doordraaien. Meestal zes dagen lang zestien uur, maar als het voor een opdracht nodig is kunnen we 24/7 doorgaan.” De levertijden door zijn bedrijf zijn heilig voor Harry Verheij. „Betrouwbaar zijn, je (prijs)afspraken nakomen en op tijd leveren. Dat is de meerwaarde van onze leveranties. Kwaliteit ook natuurlijk, maar kwaliteit kan iedereen maken. Zeker als je dergelijke robots in huis hebt.” Verheij Metaal levert plaatwerk voor de regionale industrie. Win-

kelmagazijnen, stalinrichtingen, onderdelen voor roldeuren, maar ook kachelonderdelen die door DRU in Duiven worden geassembleerd. Harry Verheij: „Ook maken we behuizingen voor elektra en elektronica en verlichtingsarmaturen voor plafondsystemen. Dat zijn geavanceerde armaturen, waarin naast licht ook warmte en microfoons kunnen worden ingebouwd. We proberen alles wat de klant wil te leveren. Gepoedercoat kan ook, daar zoeken we dan een partner bij.” Voor twee groepen klanten doet Verheij Metaal de engineering. Kachelbouwers leveren hun eigen tekeningen, maar wanneer een klant specifieke wensen heeft wordt de engineering door mensen van Verheij gedaan. „Wat we merken van de crisis is dat de levertijden korter zijn geworden. Daar moet je wel je hele organisatie op afstemmen. We hebben studies gedaan hoe je je bedrijfsproces het beste kunt aansturen. Daar zijn verschillende methodes voor. Wij zijn boerenslim en hebben een eigen mix gemaakt met de beste delen uit verschillende methodes.” De meest recente investering van Verheij Metaal is een verbouwing van het kantoor aan de Oerseweg. Verheij: „Met name de ruimte voor de werkvoorbereiders werd te klein. Inpandig hadden we de mogelijkheid het kantoor met veertig procent te vergroten zonder dat dit ten koste is gegaan van de productie. In september is de verbouwing klaar.” Op dit moment wordt door vier studenten van Hogeschool Fontys uit Eindhoven onderzocht of Verheij Metaal een groter marktaandeel kan verwerven in de Duitse deelstaat Nordrhein Westfalen. „Nu is dat tien procent. Dat kan meer worden”, zegt Harry Verheij. www.verheijmetaal.nl

Ondernemers actief in Caribisch zomerfeest

A

ls carnavalsprins van De Umdraeyers kreeg ondernemer Eric Ticheloven een paar keer de vraag of in de zomer geen carnaval opgezet kon worden. „Tijdens het haringhappen begonnen ze er vorig jaar weer over. Dick Til was mijn adjudant en na een korte ruggespraak met hem pakte ik de microfoon en zei: Dat zomercarnaval gaat er komen”, vertelt Eric Ticheloven. En het kwam er. Vorige zomer in een feesttent op het terrein van hoveniersbedrijf GreenM2 van Eric Ticheloven aan de Turfweg in Doetinchem. Een traditioneel carnaval werd het niet. Meer een Caribisch feest met verklede mensen, muziek, hapjes en drankjes. Er kwamen 450 bezoekers. Dat deed Dick Til en Eric Ticheloven besluiten dit jaar - zaterdagavond 6 juli weer een zomercarnaval op te zetten. Nog groter dan vorig jaar. Kitty Heusschen van KHSupport (talentmanagement) werd bij de organisatie betrokken. Die daardoor geheel uit ondernemers bestaat. Eric is ‘in hart en nieren’ ondernemer. Mede-eigenaar van GreenM2 en samen met Dick Til van TNT Vuur-

opvallende: geen mannelijke prins maar een zomerprinses. Zij wordt op 15 juni verkozen bij café Hattrick en heeft ook twee vrouwen als adjudant. Voor dit jaar gokken de organiserende ondernemers op minimaal 700 bezoekers. Minstens vijf procent daarvan is volgens Eric ondernemer. „Door onze netwerkcontacten hebben we veel relaties in de bedrijfswereld. Die mensen vinden het leuk om ook eens uit hun dak te gaan. Even de zinnen verzetten.” Vrijwilligers

Eric, Kitty en Dick in Caribische outfit. werk. „Het zomercarnaval is qua organisatie ook een hele onderneming”, zegt Eric Ticheloven. Dick: „Toen we het Zomercarnaval vorig jaar op ons namen wisten we amper waar we aan begonnen.

foto Theo Kock

Maar binnen een week hadden we een vergunning en dat stimuleerde wel.” Het zomercarnaval wijkt af van het gewone carnaval: Geen pronkzitting, geen optocht en het meest

De feesttent op het terrein van GreenM2 is groter dan vorig jaar. Parkeerruimte is er meer dan genoeg. Op het terrein komen palmbomen om de Caribische sferen te benadrukken. Kitty: „Mensen kunnen zich verkleden als Mexicaan of Braziliaan, maar dat hoeft niet. Dans en muziek zijn in stijl: Salsa en een Braziliaanse brassband die de mensen binnen een paar minuten aan het swingen krijgt.” Er is zowel een binnen- als buitenruimte, zodat het feest bij alle

weersomstandigheden door kan gaan. Bij het zomercarnaval zijn tientallen vrijwilligers actief, zoals parkeerwachten. Een aantal verenigingen is gevraagd kaarten te verkopen. Van elk verkocht kaartje (11 euro in de voorverkoop) mogen ze 3 euro in de verenigingskas stoppen. Eric: „Zo’n vijf verenigingen doen mee. Ze vinden het leuk op deze manier geld voor hun club binnen te halen. Voor ons is het een vorm van maatschappelijk betrokken ondernemen.” Om de kosten van het zomercarnaval te dekken zijn diverse sponsorpakketten vanaf 100 euro samengesteld. Via Twitter en Facebook is al veel aandacht aan het evenement besteed. De koningin van het Caribisch feest Rotterdam, dat al heel lang bestaat en landelijk bekend is, komt ook naar Doetinchem. Het zomercarnaval wordt zaterdagavond 6 juli gehouden van 19.00 tot 00.30 uur aan de Turfweg 4 in Doetinchem. Kaarten: 11 euro in de voorverkoop, 13.50 euro aan de poort. www.zomercarnavaldoetinchem.nl


De Gelderlander zaterdag 18 mei 2013

zaterdag 18 mei 2013 De Gelderlander

8 | thema Lichte afname bankroeten

Vorige maand zijn er in Nederland 682 bedrijven en instellingenfailliet verklaard, 28 minder dan in maart. Dat heeft het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) bekendgemaakt. De meeste bedrijven gingen over de kop in de bouw en in de handel. „Het aantal was in beide branches wel kleiner dan in maart, vooral in de bouw. Desalniettemin was het aantal faillissementen in beide branches ook in april zeer hoog”, aldus het CBS. Het statistiekbureau heeft eenmanszaken niet meegerekend in zijn cijfers.

Hoger loon in Duitse metaal De 3,7 miljoen werknemers in de Duitse metaal- en elektro-industrie kunnen vanaf juli 3,4 procent meer loon krijgen en mogen vanaf 1 mei 2014 op nog eens 2,2 procent extra salaris rekenen. Dat is de uitkomst van een akkoord tussen werkgevers en de vakbond IG Metall bij het cao-overleg in Beieren. Het akkoord in Beieren wordt waarschijnlijk als blauwdruk gebruikt voor de rest van Duitsland. De nieuwe cao heeft een looptijd van 20 maanden. IG Metall en de werkgeversorganisatie Gesamtmetall lieten weten tevreden te zijn met het akkoord.

Omzet detailhandel gedaald De Nederlandse detailhandel heeft de omzet in maart van dit jaar met 5,3 procent zien teruglopen vergeleken met dezelfde maand vorig jaar. De hoeveelheid verkochte spullen daalde met 7,8 procent, de prijzen waren 2,6 procent hoger. Dat blijkt uit cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). De omzetdaling werd vooral veroorzaakt bij de non-foodwinkels (min 12 procent). De grootste klappen kregen de doe-het-zelfwinkels, kledingwinkels en textielsupermarkten.

thema | 9

Contour naar man-arm produceren Het klinkt tegenstrijdig. Contour Covering Technologie uit Winterswijk gaat steeds meer richting man-arm produceren. Maar directeur Rolf van de Putte zegt ook: „De mensen zijn onze belangrijkste tools.” Het een sluit het ander niet uit, vindt hij. „We ontslaan geen mensen, maar zetten ze anders in. En omzetgroei komt ook die mensen ten goede.”

door Jacob Schreuder

H

et hoogwaardige plaatwerk van Contour gaat de hele wereld over. Niet als eindproduct, maar als onderdelen en subassembly. Op luchthavens, in ziekenhuizen, laboratoria, winkels, schakelkasten, in producten van Philips en andere multinationals zijn omkastingen van Contour te vinden. Zo is plaatwerk van het Winterswijkse bedrijf aangebracht in vitro diagnose apparatuur, in X-ray scanners, besturingskasten voor kantbanken, digitale printers en er is een productielijn voor desinfectie, drogen en conditioneren van flexibele endoscopen. Naast inchecksystemen voor luchthavens wordt ook plaatwerk gemaakt voor professionele camera’s en audiovisuele data-systemen. In Varsseveld heeft Contour een dochterbedrijf, Contour Advanced Systems (CAS). Daar wordt de elektronica in de door Contour gemaakte schakelkasten ingebouwd en getest. Bij Contour, eigendom van Vado (de familie Van Doorne, bekend van DAF), werken in Winterswijk ruim honderd mensen en in Varsseveld veertig. In Duitsland heeft de Contour Group een verkoopkantoor.

Plaatwerkcentrum

Contour is ontstaan uit de Sorba Sheet Metal BV, in 1945 opgericht

Directeur operations Rolf van de Putte van Contour Covering Technologie: „Management met oog voor de mens achter de prestatie.” in Gouda en in 1955 verhuisd naar Winterswijk. Tussen 2007 en 2009 werd het personeelsbestand ingekrompen en ging men van drie naar één productiebedrijf. Door automatisering slaagde het bedrijf er de afgelopen jaren in de omzet weer te laten groeien. Die weg wordt nog steeds gevolgd. Volgende stap is de inrichting van een nieuw plaatwerkcentrum. Met de meest moderne automatiseringssystemen kan met een minimale

inzet van mensen maximaal productie ‘gedraaid’ worden. „Op dit moment wordt intern ingrijpend verbouwd en worden rond augustus de nieuwe productielijnen geplaatst. Eind dit jaar hopen we alles operationeel te hebben”, zegt Rolf van de Putte. Hij is directeur operations/QA en Willem Zwiers is algemeen directeur. Met het plaatwerkcentrum hoopt Contour de slagkracht, de proceszekerheid, de productiviteit en de

flexibiliteit te verhogen. De continue investeringen in met name automatisering baseert Van de Putte op drie speerpunten van het bedrijf: vakkennis, managementstijl en de visie van het bedrijf. De vakkennis krijgt door de automatisering een impuls, vindt hij. „Je kunt automatiseren zo veel je wilt, je hebt altijd vakmensen nodig die aan de knoppen zitten en de kwaliteit beoordelen. We doen veel aan scholing van mensen in

foto Theo Kock

het eigen bedrijf. Waar nodig schakelen we het onderwijs in, zoals de Bedrijfstakschool Anton Tijdink voor het opleiden van jonge mensen. We hebben hier veel jongeren in een BBL-traject.” Mens achter de prestatie

Bij Contour zijn op alle niveaus vakmanschap mensen vertegenwoordigd: van vmbo tot mbo en hbo. „Je hoort veel bedrijven kla-

gen over een tekort aan vakmensen in de toekomst. Wij mopperen niet, maar proberen creatief te zijn. Als we geen vakmensen vinden leiden we ze zelf op.” Wat managementstijl betreft gaat de directie er van uit dat mensen de belangrijkste gereedschappen in een bedrijf zijn. Van de Putte: „Natuurlijk willen we winst maken en continuiteit in de processen en organisatie behouden, maar de vraag is de manier waarop. Ons zakelijk management is ingericht met het oog voor de mens achter de prestatie. We zijn een performancetraject ingegaan dat drie kernwaarden heeft: samenwerking, kwaliteitsbewustzijn en verantwoordelijkheid. Dit is een proces dat nog wel even gaat duren.” Situationeel leiding geven noemt Van de Putte de managementstijl in zijn bedrijf. „Niet een star beleid, maar aanpassen aan de situatie van dat moment”, zegt hij. De visie van het bedrijf tenslotte kent ook een paar trefwoorden: Eerste keus partner zijn in ontwikkeling, engineering, productie en levering van hoogwaardig plaatwerk en samenstellingen (plaatwerk met elektro en modulebouw). Contour werkt samen met een aantal multinationals, zoals Philips, die breed op de export zijn georiënteerd. Van de Putte: „Engineers van deze en andere klanten zijn in een vroegtijdig stadium bij de voorbereiding en uiteindelijke productie betrokken. ‘Early supplier envolvement’ heet het systeem waarin we intensief met onze klanten samenwerken.” Ook Contour heeft last van de crisis, maar de apparatuur waarin plaatwerk wordt verwerkt blijft nodig. Wel heeft het bedrijf vandaag de dag te maken met de vraag naar steeds kortere levertijden. Van de Putte: „Voorheen hadden bedrijven meer producten op voorraad. Dat willen ze niet meer. Wij houden nu de voorraden van een aantal klanten bij. Overigens hebben wij geen klachten over een slechte betalingsmoraal. Wij zitten in een betrouwbare markt.” www.contour.eu

Ubbink uit Doesburg maakt zonnepanelen in en voor Kenia Ubbink uit Doesburg, sinds 1896 al actief en nu specialist op het gebied van energie-efficiëncy en binnenklimaat, produceert sinds twee jaar in Kenia zonnepanelen voor de Oost-Afrikaanse markt. Ubbink is de enige producent in Oost-Afrika die een dergelijke onderneming runt. door Frank Thooft

Het avontuur begon in 2010 met de nodige voorbereidingen. Haijo Kuper, Managing Director van de Keniase plant, heeft met zijn mensen ongeveer een jaar gewerkt aan de opstart van de zonnepanelenfabriek voordat het sein ‘go’ gegeven kon worden. Kuper, die hiervoor bij Unilever in Bahrein werkte, kent het klappen van de zweep als het gaat om pionieren in het buitenland. Hoe veel zonnepanelen worden er nu geproduceerd, en hoeveel waren dat er in het eerste jaar? „We maakten in het eerste jaar 5.000 zonnepanelen. Het tweede jaar was dat al gegroeid tot 25.000; en voor dit jaar verwachten we dat we tussen de 45.000 en de 50.000 zonnepanelen kunnen produceren.’’ Produceert Ubbink East Africa alleen voor de Afrikaanse markt, of wordt er ook geëxporteerd? „Het vervoer van de zonnepanelen is erg duur, omdat er relatief weinig containers van hieruit naar het buitenland worden verscheept. Daardoor hebben we een lage kostprijs, en zetten we de zonnepanelen alleen hier in Oost-Afrika af.’’ Het lijkt op ontwikkelingswerk, als je voor de lokale mensen stroomvoorziening regelt. Is dat ook zo? „Nee, het valt weliswaar onder de maatschappelijk verantwoord ondernemen-visie die Ubbink heeft, maar de bedrijfsmatige component is zeker aanwezig. We zijn wat dat betreft een zakelijke en commerciële unit van Ubbink, waarvan de producten inderdaad een maatschappelijke rol spelen.

Gelderland en kiEMT gaan elkaar versterken in GreenTechAlliances

Ubbink maakt zonnepanelen in Kenia. Het wordt snel donker hier, bijvoorbeeld. Als je verlichting hebt kun je langer lezen, leren, werken. Elektriciteit betekent dat je de samenleving een enorme boost geeft. In die zin heeft het werk een ontwikkelingsaspect, inderdaad.’’ Hoe veel mensen werken er nu bij Ubbink East Africa? „We zijn nu met 60 mensen, inclusief mezelf. Dat is hard gegaan.’’ Wat betekent dat voor het personeelsbeleid? „Dat betekent dat je veel nadruk moet leggen op het inwerken. Maar Kenianen zijn hardwerkende en zeer gemotiveerde mensen, die ook nog eens goede vooropleidingen hebben. Daardoor kun je grote stappen maken.’’ Is er contact met andere Nederlandse bedrijven? „Ja, dat gaat via de Nederlandse ambassade. Die is erg actief, en brengt elk kwartaal bedrijven bij elkaar zodat ze zaken kunnen doen, van elkaars ervaringen kunnen leren, enzovoorts. Dat is erg positief. De ambassade lobbyt ook

Ambities GTA 䢇 van 200 naar 300 aangesloten be-

De provincie Gelderland en kiEMT, het netwerk voor Energie- en MilieuTechnologie in Oost-Nederland, versterken elkaar de komende drie jaar in het project GreenTechAlliances. Gelderland investeert circa vier miljoen euro in het uitbouwen van de EMT-sector en de biobased economy tot topsector die 900 extra banen moet opleveren. door Francien van Zetten

G

elderland investeert in het nieuwe samenwerkingsverband GreenTechAlliances om de komende drie jaar innovatie en daarmee de werkgelegenheid in de energie- en milieutechnology en de biobased economy te stimuleren. Samenwerking, kennisuitwisseling en zakelijke onder-

steuning zijn daarbij sleutelbegrippen. Ideeën voor nieuwe groene producten en diensten kunnen via deze ‘van kennis en kunde naar kassa-aanpak’ uitgroeien tot levensvatbare bedrijven. „Naast de Food Valley en de Health Valley hebben we nu ook de EMT Valley”, zegt Harry Webers, voorzitter van het bestuur van GreenTechAlliances. Webers (1958) was de afgelopen tien jaar algemeen directeur van raadgevend ingenieursbureau Witteveen + Bos in Deventer en is daar nu als sectorhoofd Stedelijke Ontwikkeling en senior-adviseur Energie en Industrie werkzaam. Hij studeerde Milieuhygiëne aan de LH Wageningen en specialiseerde zich in waterzuivering. „Mijn achtergrond past heel goed bij kiEMT en in Deventer zitten we op de grens van Gelderland en Overijssel, waardoor we goede contacten hebben met de ondernemers- en kennisnetwerken rich-

ting Zwolle en Universiteit Twente.” Gelderland heeft eind jaren negentig de focus gelegd op Food, om de samenwerking tussen de Universiteit in Wageningen en bedrijven in de voedingsmiddelensector te versterken en op Health vanwege de innovatieve ontwikkelingen rond de Radboud Universiteit in Nijmegen en de medische branche. Na de provinciale verkiezingen in 2011 is de provincie Gelderland ook gaan kijken naar energie- en milieutechnologie en biobased economy, zoals de productie van energie uit plantaardige materialen en technologische ontwikkelingen in de glastuinbouw. „Dat komt nu allemaal samen in GreenTechAlliances”, legt Harry de Vries uit. Hij is oud-voorzitter van de stichting kiEMT en de nieuwe directeur van het programmabureau van GreenTechAlliances. „Het gaat er om hoe je met de kennis die in ons netwerk aanwezig is een goed

Harry de Vries (r) en Harry Weber foto Jacques Kok

idee kunt ontwikkelen tot een levensvatbaar product of dienst. Oftewel: hoe maak je van een idee een BV”, zegt De Vries, oud-directeur van chemiereus BASF in Nederland. De stichting kiEMT, het netwerk voor Energie- en MilieuTechnologie in Oost-Nederland, houdt zich sinds 2005 bezig met het scouten en screenen van ideeën voor vernieuwende, groene producten en diensten. Het gaat om energietransitie, het overschakelen van fossiele brandstoffen op alternatieven als waterstof, zonne-energie, windenergie en geothermie en slimme toepassingen van technologie, waardoor huishoudens en bedrijven energie kunnen besparen. Contacten met de provincie Overijssel en de Universiteit Twente zorgden er voor dat kiEMT sinds 2010 actief is in Oost-Nederland. Door kennisoverdracht te stimuleren en zakelijke ondersteuning te bieden (advies

en financiële steun) stond kiEMT aan de wieg van opmerkelijke successen, zoals de ontwikkeling van het waterstofcompressor door het Arnhemse bedrijf HyET, de energiezuinige terrasverwarmers van Sit & Heat uit Nijmegen en de ESa-

Op naar 900 extra banen in groene industrie ver, een stroomaggregaat dat met behulp van zonnecellen energie opwekt van Bredenoord in Apeldoorn. „Terugkijkend, zie je dat er de afgelopen jaren zo’n 85 nieuwe bedrijven in de EMT-sector in Gelderland en Overijssel bij zijn gekomen. Dat leverde 1250 nieuwe banen op”, constateert De Vries. „KiEMT fungeert als een innova-

tie-makelaar van kennis op het gebied van energie- en milieutechnologie, dat gaan we met GreenTechAlliances uitbreiden naar de biobased economy”, doet Webers uit de doeken. Achter de start van dit samenwerkingsverband gaan grote economische ambities schuil. Zo wil GreenTechAlliances niet alleen groeien van 225 deelnemende bedrijven en instellingen naar zeker driehonderd, maar is het ook de bedoeling dat er in de EMT-sector in Oost-Nederland negenhonderd banen bij komen. „We richten ons tevens op de internationale markt om investeringen en netwerkpartners aan te trekken”, legt Webers uit. „We kijken in eerste instantie naar belangrijke handelspartners van Nederland, zoals de Duitse grensregio Nordrhein Westfalen. Het is fascinerend om te zien hoe in het Ruhrgebied de transitie van kolenindustrie naar high tech, cultuur en toerisme is aangepakt.”

drijven en kennisinstellingen

voor ons als Nederlands bedrijf. We werken ook steeds meer als adviseur voor andere bedrijven, bijvoorbeeld voor kassenbedrijven die advies over energiebesparing willen. Zij hebben erg dure koelsystemen, waar Ubbink met zijn kennis weer een rol in kan spelen.” Werken Kenianen eigenlijk meer of minder dan Nederlanders? „Kenianen werken 45 uur per week, dus in die zin is het meer dan gemiddeld in Nederland. Maar er zijn meer aspecten die je zou moeten meten, en de vergelijking gaat niet altijd op. Maar Kenianen zijn, zoals ik zei, wel erg gemotiveerd en ambitieus. En dat werkt erg prettig!’’ De Ubbink Groep is onderdeel van het beursgenoteerde Centrotec Sustainable AG en heeft bedrijven in Nederland, België, Duitsland, Engeland, Frankrijk, Italië en de Verenigde Staten. Via strategische partners worden de producten en systemen ook in veel andere landen verkocht. http://www.ubbink.co.ke/

Subsidie voor innovatieve export

䢇 scouting en screening van 250 in-

novatiekansen 䢇 (bedrijfs)ondersteuning bieden aan

45 nieuwe bedrijven (start-ups) of nieuwe bedrijvigheid (samenwerkingen tussen bestaande bedrijven) 䢇 900 nieuwe banen in de energieen milieutechnologie en de biobased economy, te weten 300 directe arbeidsplaatsen en 600 arbeidsplaatsen bij toeleverenaciers endienstverleners 䢇 5 innovatie labs 䢇 vestiging van 4 energie- en milieutechnologie of biobased bedrijven van buiten Nederland in Gelderland of Overijssel 䢇 aantrekken van investeringen netwerkpartners uit het buitenland, met name Nordrhein-Westfalen 䢇 in het netwerk aanwezige kennis onwikkelen tot een product of dienst

Voor Nederlandse bedrijven die exporteren en zich oriënteren op opkomende markten, heeft de overheid twee nieuwe instrumenten opgezet om dit te stimuleren. Deze instrumenten bieden ondersteuning op het gebied van financiering in een groot aantal opkomende markten. Het ministerie van Buitenlandse Zaken biedt via de regeling Internationaal Excelleren ondersteuning aan. Per 1 april 2013 is deze subsidieregeling Internationaal Excelleren uitgebreid naar 13 opkomende markten. Dit zijn Bangladesh, Brazilië, China, Egypte, Ethiopië, Ghana, India, Indonesië, Kenia, Maleisië, Nigeria, Oekraïne en Turkije. Meer informatie staat op de website: www.agentschapnl.nl. Ook is er informatie bij Inge Horstmeier, telefoon 088 602 80 60.


De Gelderlander zaterdag 18 mei 2013

zaterdag 18 mei 2013 De Gelderlander

8 | thema Lichte afname bankroeten

Vorige maand zijn er in Nederland 682 bedrijven en instellingenfailliet verklaard, 28 minder dan in maart. Dat heeft het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) bekendgemaakt. De meeste bedrijven gingen over de kop in de bouw en in de handel. „Het aantal was in beide branches wel kleiner dan in maart, vooral in de bouw. Desalniettemin was het aantal faillissementen in beide branches ook in april zeer hoog”, aldus het CBS. Het statistiekbureau heeft eenmanszaken niet meegerekend in zijn cijfers.

Hoger loon in Duitse metaal De 3,7 miljoen werknemers in de Duitse metaal- en elektro-industrie kunnen vanaf juli 3,4 procent meer loon krijgen en mogen vanaf 1 mei 2014 op nog eens 2,2 procent extra salaris rekenen. Dat is de uitkomst van een akkoord tussen werkgevers en de vakbond IG Metall bij het cao-overleg in Beieren. Het akkoord in Beieren wordt waarschijnlijk als blauwdruk gebruikt voor de rest van Duitsland. De nieuwe cao heeft een looptijd van 20 maanden. IG Metall en de werkgeversorganisatie Gesamtmetall lieten weten tevreden te zijn met het akkoord.

Omzet detailhandel gedaald De Nederlandse detailhandel heeft de omzet in maart van dit jaar met 5,3 procent zien teruglopen vergeleken met dezelfde maand vorig jaar. De hoeveelheid verkochte spullen daalde met 7,8 procent, de prijzen waren 2,6 procent hoger. Dat blijkt uit cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). De omzetdaling werd vooral veroorzaakt bij de non-foodwinkels (min 12 procent). De grootste klappen kregen de doe-het-zelfwinkels, kledingwinkels en textielsupermarkten.

thema | 9

Contour naar man-arm produceren Het klinkt tegenstrijdig. Contour Covering Technologie uit Winterswijk gaat steeds meer richting man-arm produceren. Maar directeur Rolf van de Putte zegt ook: „De mensen zijn onze belangrijkste tools.” Het een sluit het ander niet uit, vindt hij. „We ontslaan geen mensen, maar zetten ze anders in. En omzetgroei komt ook die mensen ten goede.”

door Jacob Schreuder

H

et hoogwaardige plaatwerk van Contour gaat de hele wereld over. Niet als eindproduct, maar als onderdelen en subassembly. Op luchthavens, in ziekenhuizen, laboratoria, winkels, schakelkasten, in producten van Philips en andere multinationals zijn omkastingen van Contour te vinden. Zo is plaatwerk van het Winterswijkse bedrijf aangebracht in vitro diagnose apparatuur, in X-ray scanners, besturingskasten voor kantbanken, digitale printers en er is een productielijn voor desinfectie, drogen en conditioneren van flexibele endoscopen. Naast inchecksystemen voor luchthavens wordt ook plaatwerk gemaakt voor professionele camera’s en audiovisuele data-systemen. In Varsseveld heeft Contour een dochterbedrijf, Contour Advanced Systems (CAS). Daar wordt de elektronica in de door Contour gemaakte schakelkasten ingebouwd en getest. Bij Contour, eigendom van Vado (de familie Van Doorne, bekend van DAF), werken in Winterswijk ruim honderd mensen en in Varsseveld veertig. In Duitsland heeft de Contour Group een verkoopkantoor.

Plaatwerkcentrum

Contour is ontstaan uit de Sorba Sheet Metal BV, in 1945 opgericht

Directeur operations Rolf van de Putte van Contour Covering Technologie: „Management met oog voor de mens achter de prestatie.” in Gouda en in 1955 verhuisd naar Winterswijk. Tussen 2007 en 2009 werd het personeelsbestand ingekrompen en ging men van drie naar één productiebedrijf. Door automatisering slaagde het bedrijf er de afgelopen jaren in de omzet weer te laten groeien. Die weg wordt nog steeds gevolgd. Volgende stap is de inrichting van een nieuw plaatwerkcentrum. Met de meest moderne automatiseringssystemen kan met een minimale

inzet van mensen maximaal productie ‘gedraaid’ worden. „Op dit moment wordt intern ingrijpend verbouwd en worden rond augustus de nieuwe productielijnen geplaatst. Eind dit jaar hopen we alles operationeel te hebben”, zegt Rolf van de Putte. Hij is directeur operations/QA en Willem Zwiers is algemeen directeur. Met het plaatwerkcentrum hoopt Contour de slagkracht, de proceszekerheid, de productiviteit en de

flexibiliteit te verhogen. De continue investeringen in met name automatisering baseert Van de Putte op drie speerpunten van het bedrijf: vakkennis, managementstijl en de visie van het bedrijf. De vakkennis krijgt door de automatisering een impuls, vindt hij. „Je kunt automatiseren zo veel je wilt, je hebt altijd vakmensen nodig die aan de knoppen zitten en de kwaliteit beoordelen. We doen veel aan scholing van mensen in

foto Theo Kock

het eigen bedrijf. Waar nodig schakelen we het onderwijs in, zoals de Bedrijfstakschool Anton Tijdink voor het opleiden van jonge mensen. We hebben hier veel jongeren in een BBL-traject.” Mens achter de prestatie

Bij Contour zijn op alle niveaus vakmanschap mensen vertegenwoordigd: van vmbo tot mbo en hbo. „Je hoort veel bedrijven kla-

gen over een tekort aan vakmensen in de toekomst. Wij mopperen niet, maar proberen creatief te zijn. Als we geen vakmensen vinden leiden we ze zelf op.” Wat managementstijl betreft gaat de directie er van uit dat mensen de belangrijkste gereedschappen in een bedrijf zijn. Van de Putte: „Natuurlijk willen we winst maken en continuiteit in de processen en organisatie behouden, maar de vraag is de manier waarop. Ons zakelijk management is ingericht met het oog voor de mens achter de prestatie. We zijn een performancetraject ingegaan dat drie kernwaarden heeft: samenwerking, kwaliteitsbewustzijn en verantwoordelijkheid. Dit is een proces dat nog wel even gaat duren.” Situationeel leiding geven noemt Van de Putte de managementstijl in zijn bedrijf. „Niet een star beleid, maar aanpassen aan de situatie van dat moment”, zegt hij. De visie van het bedrijf tenslotte kent ook een paar trefwoorden: Eerste keus partner zijn in ontwikkeling, engineering, productie en levering van hoogwaardig plaatwerk en samenstellingen (plaatwerk met elektro en modulebouw). Contour werkt samen met een aantal multinationals, zoals Philips, die breed op de export zijn georiënteerd. Van de Putte: „Engineers van deze en andere klanten zijn in een vroegtijdig stadium bij de voorbereiding en uiteindelijke productie betrokken. ‘Early supplier envolvement’ heet het systeem waarin we intensief met onze klanten samenwerken.” Ook Contour heeft last van de crisis, maar de apparatuur waarin plaatwerk wordt verwerkt blijft nodig. Wel heeft het bedrijf vandaag de dag te maken met de vraag naar steeds kortere levertijden. Van de Putte: „Voorheen hadden bedrijven meer producten op voorraad. Dat willen ze niet meer. Wij houden nu de voorraden van een aantal klanten bij. Overigens hebben wij geen klachten over een slechte betalingsmoraal. Wij zitten in een betrouwbare markt.” www.contour.eu

Ubbink uit Doesburg maakt zonnepanelen in en voor Kenia Ubbink uit Doesburg, sinds 1896 al actief en nu specialist op het gebied van energie-efficiëncy en binnenklimaat, produceert sinds twee jaar in Kenia zonnepanelen voor de Oost-Afrikaanse markt. Ubbink is de enige producent in Oost-Afrika die een dergelijke onderneming runt. door Frank Thooft

Het avontuur begon in 2010 met de nodige voorbereidingen. Haijo Kuper, Managing Director van de Keniase plant, heeft met zijn mensen ongeveer een jaar gewerkt aan de opstart van de zonnepanelenfabriek voordat het sein ‘go’ gegeven kon worden. Kuper, die hiervoor bij Unilever in Bahrein werkte, kent het klappen van de zweep als het gaat om pionieren in het buitenland. Hoe veel zonnepanelen worden er nu geproduceerd, en hoeveel waren dat er in het eerste jaar? „We maakten in het eerste jaar 5.000 zonnepanelen. Het tweede jaar was dat al gegroeid tot 25.000; en voor dit jaar verwachten we dat we tussen de 45.000 en de 50.000 zonnepanelen kunnen produceren.’’ Produceert Ubbink East Africa alleen voor de Afrikaanse markt, of wordt er ook geëxporteerd? „Het vervoer van de zonnepanelen is erg duur, omdat er relatief weinig containers van hieruit naar het buitenland worden verscheept. Daardoor hebben we een lage kostprijs, en zetten we de zonnepanelen alleen hier in Oost-Afrika af.’’ Het lijkt op ontwikkelingswerk, als je voor de lokale mensen stroomvoorziening regelt. Is dat ook zo? „Nee, het valt weliswaar onder de maatschappelijk verantwoord ondernemen-visie die Ubbink heeft, maar de bedrijfsmatige component is zeker aanwezig. We zijn wat dat betreft een zakelijke en commerciële unit van Ubbink, waarvan de producten inderdaad een maatschappelijke rol spelen.

Gelderland en kiEMT gaan elkaar versterken in GreenTechAlliances

Ubbink maakt zonnepanelen in Kenia. Het wordt snel donker hier, bijvoorbeeld. Als je verlichting hebt kun je langer lezen, leren, werken. Elektriciteit betekent dat je de samenleving een enorme boost geeft. In die zin heeft het werk een ontwikkelingsaspect, inderdaad.’’ Hoe veel mensen werken er nu bij Ubbink East Africa? „We zijn nu met 60 mensen, inclusief mezelf. Dat is hard gegaan.’’ Wat betekent dat voor het personeelsbeleid? „Dat betekent dat je veel nadruk moet leggen op het inwerken. Maar Kenianen zijn hardwerkende en zeer gemotiveerde mensen, die ook nog eens goede vooropleidingen hebben. Daardoor kun je grote stappen maken.’’ Is er contact met andere Nederlandse bedrijven? „Ja, dat gaat via de Nederlandse ambassade. Die is erg actief, en brengt elk kwartaal bedrijven bij elkaar zodat ze zaken kunnen doen, van elkaars ervaringen kunnen leren, enzovoorts. Dat is erg positief. De ambassade lobbyt ook

Ambities GTA 䢇 van 200 naar 300 aangesloten be-

De provincie Gelderland en kiEMT, het netwerk voor Energie- en MilieuTechnologie in Oost-Nederland, versterken elkaar de komende drie jaar in het project GreenTechAlliances. Gelderland investeert circa vier miljoen euro in het uitbouwen van de EMT-sector en de biobased economy tot topsector die 900 extra banen moet opleveren. door Francien van Zetten

G

elderland investeert in het nieuwe samenwerkingsverband GreenTechAlliances om de komende drie jaar innovatie en daarmee de werkgelegenheid in de energie- en milieutechnology en de biobased economy te stimuleren. Samenwerking, kennisuitwisseling en zakelijke onder-

steuning zijn daarbij sleutelbegrippen. Ideeën voor nieuwe groene producten en diensten kunnen via deze ‘van kennis en kunde naar kassa-aanpak’ uitgroeien tot levensvatbare bedrijven. „Naast de Food Valley en de Health Valley hebben we nu ook de EMT Valley”, zegt Harry Webers, voorzitter van het bestuur van GreenTechAlliances. Webers (1958) was de afgelopen tien jaar algemeen directeur van raadgevend ingenieursbureau Witteveen + Bos in Deventer en is daar nu als sectorhoofd Stedelijke Ontwikkeling en senior-adviseur Energie en Industrie werkzaam. Hij studeerde Milieuhygiëne aan de LH Wageningen en specialiseerde zich in waterzuivering. „Mijn achtergrond past heel goed bij kiEMT en in Deventer zitten we op de grens van Gelderland en Overijssel, waardoor we goede contacten hebben met de ondernemers- en kennisnetwerken rich-

ting Zwolle en Universiteit Twente.” Gelderland heeft eind jaren negentig de focus gelegd op Food, om de samenwerking tussen de Universiteit in Wageningen en bedrijven in de voedingsmiddelensector te versterken en op Health vanwege de innovatieve ontwikkelingen rond de Radboud Universiteit in Nijmegen en de medische branche. Na de provinciale verkiezingen in 2011 is de provincie Gelderland ook gaan kijken naar energie- en milieutechnologie en biobased economy, zoals de productie van energie uit plantaardige materialen en technologische ontwikkelingen in de glastuinbouw. „Dat komt nu allemaal samen in GreenTechAlliances”, legt Harry de Vries uit. Hij is oud-voorzitter van de stichting kiEMT en de nieuwe directeur van het programmabureau van GreenTechAlliances. „Het gaat er om hoe je met de kennis die in ons netwerk aanwezig is een goed

Harry de Vries (r) en Harry Weber foto Jacques Kok

idee kunt ontwikkelen tot een levensvatbaar product of dienst. Oftewel: hoe maak je van een idee een BV”, zegt De Vries, oud-directeur van chemiereus BASF in Nederland. De stichting kiEMT, het netwerk voor Energie- en MilieuTechnologie in Oost-Nederland, houdt zich sinds 2005 bezig met het scouten en screenen van ideeën voor vernieuwende, groene producten en diensten. Het gaat om energietransitie, het overschakelen van fossiele brandstoffen op alternatieven als waterstof, zonne-energie, windenergie en geothermie en slimme toepassingen van technologie, waardoor huishoudens en bedrijven energie kunnen besparen. Contacten met de provincie Overijssel en de Universiteit Twente zorgden er voor dat kiEMT sinds 2010 actief is in Oost-Nederland. Door kennisoverdracht te stimuleren en zakelijke ondersteuning te bieden (advies

en financiële steun) stond kiEMT aan de wieg van opmerkelijke successen, zoals de ontwikkeling van het waterstofcompressor door het Arnhemse bedrijf HyET, de energiezuinige terrasverwarmers van Sit & Heat uit Nijmegen en de ESa-

Op naar 900 extra banen in groene industrie ver, een stroomaggregaat dat met behulp van zonnecellen energie opwekt van Bredenoord in Apeldoorn. „Terugkijkend, zie je dat er de afgelopen jaren zo’n 85 nieuwe bedrijven in de EMT-sector in Gelderland en Overijssel bij zijn gekomen. Dat leverde 1250 nieuwe banen op”, constateert De Vries. „KiEMT fungeert als een innova-

tie-makelaar van kennis op het gebied van energie- en milieutechnologie, dat gaan we met GreenTechAlliances uitbreiden naar de biobased economy”, doet Webers uit de doeken. Achter de start van dit samenwerkingsverband gaan grote economische ambities schuil. Zo wil GreenTechAlliances niet alleen groeien van 225 deelnemende bedrijven en instellingen naar zeker driehonderd, maar is het ook de bedoeling dat er in de EMT-sector in Oost-Nederland negenhonderd banen bij komen. „We richten ons tevens op de internationale markt om investeringen en netwerkpartners aan te trekken”, legt Webers uit. „We kijken in eerste instantie naar belangrijke handelspartners van Nederland, zoals de Duitse grensregio Nordrhein Westfalen. Het is fascinerend om te zien hoe in het Ruhrgebied de transitie van kolenindustrie naar high tech, cultuur en toerisme is aangepakt.”

drijven en kennisinstellingen

voor ons als Nederlands bedrijf. We werken ook steeds meer als adviseur voor andere bedrijven, bijvoorbeeld voor kassenbedrijven die advies over energiebesparing willen. Zij hebben erg dure koelsystemen, waar Ubbink met zijn kennis weer een rol in kan spelen.” Werken Kenianen eigenlijk meer of minder dan Nederlanders? „Kenianen werken 45 uur per week, dus in die zin is het meer dan gemiddeld in Nederland. Maar er zijn meer aspecten die je zou moeten meten, en de vergelijking gaat niet altijd op. Maar Kenianen zijn, zoals ik zei, wel erg gemotiveerd en ambitieus. En dat werkt erg prettig!’’ De Ubbink Groep is onderdeel van het beursgenoteerde Centrotec Sustainable AG en heeft bedrijven in Nederland, België, Duitsland, Engeland, Frankrijk, Italië en de Verenigde Staten. Via strategische partners worden de producten en systemen ook in veel andere landen verkocht. http://www.ubbink.co.ke/

Subsidie voor innovatieve export

䢇 scouting en screening van 250 in-

novatiekansen 䢇 (bedrijfs)ondersteuning bieden aan

45 nieuwe bedrijven (start-ups) of nieuwe bedrijvigheid (samenwerkingen tussen bestaande bedrijven) 䢇 900 nieuwe banen in de energieen milieutechnologie en de biobased economy, te weten 300 directe arbeidsplaatsen en 600 arbeidsplaatsen bij toeleverenaciers endienstverleners 䢇 5 innovatie labs 䢇 vestiging van 4 energie- en milieutechnologie of biobased bedrijven van buiten Nederland in Gelderland of Overijssel 䢇 aantrekken van investeringen netwerkpartners uit het buitenland, met name Nordrhein-Westfalen 䢇 in het netwerk aanwezige kennis onwikkelen tot een product of dienst

Voor Nederlandse bedrijven die exporteren en zich oriënteren op opkomende markten, heeft de overheid twee nieuwe instrumenten opgezet om dit te stimuleren. Deze instrumenten bieden ondersteuning op het gebied van financiering in een groot aantal opkomende markten. Het ministerie van Buitenlandse Zaken biedt via de regeling Internationaal Excelleren ondersteuning aan. Per 1 april 2013 is deze subsidieregeling Internationaal Excelleren uitgebreid naar 13 opkomende markten. Dit zijn Bangladesh, Brazilië, China, Egypte, Ethiopië, Ghana, India, Indonesië, Kenia, Maleisië, Nigeria, Oekraïne en Turkije. Meer informatie staat op de website: www.agentschapnl.nl. Ook is er informatie bij Inge Horstmeier, telefoon 088 602 80 60.


De Gelderlander zaterdag 18 mei 2013

10 | nieuws

Kunstgebit uit de 3D printer Een heel kunstgebit of plaatje met tanden of kiezen. Niet uit het tandtechnisch lab, maar uit een 3D printer. Fantasie of werkelijkheid? Peter van der Meulen van VDM Kunststoftechniek wijst voor het antwoord naar de tafel. Daar ligt een kunstgebit. In de 3D printer opgebouwd uit dunne laagjes kunststof.

D

e ontwikkelingen in het 3D printen gaan sneller dan het tempo waarin wij geleerd hebben te denken”, zegt directeur Peter van der Meulen van VDM Kunststoftechniek uit Doetinchem. Hij richt zich met een hartenkreet aan ondernemers en onderwijs: „Jongens wordt wakker. De wereld gaat er snel heel anders uitzien.” Preken voor eigen parochie? „Nee”, zegt Van der Meulen. „Ik heb geen concurrenten, alleen maar collega’s. Ik maak me wel zorgen. Ondernemers zijn sceptisch en laten kansen liggen. In het onderwijs wordt amper gekeken naar opleidingen in 3D printen. Waar dat wel gebeurt gaat het te traag door bureaucratische en financiële perikelen. Maar zo mis je de boot wel. Op alle niveaus van de technische opleidingen moet in 3D print worden onderwezen. Daar had gisteren al mee begonnen moeten worden.” Van der Meulen noemt 3D printen na de uitvinding van het wiel en van de stoom „de derde industriële revolutie.” In zijn eentje heeft hij in ruim een jaar 50.000 onderdelen van kunststof geprint op de meest innovatieve 3D printer die op dat gebied is ontwikkeld: de Envisiontec Perfactory P4. De verrichtingen van VDM Kunststoftechniek zijn niet onopgemerkt gebleven. Het bedrijf

Peter van der Meulen: Austin Healy met 3D printonderdelen. foto Theo Kock Enkele producten uit de 3D printer van VDM. werd op basis van technologische precisie en kwaliteit van het 3D printmateriaal genoemd in Amerikaanse vakbladen. Ook zal Peter van der Meulen niet lang meer alleen zijn. Hij heeft in het pas betrokken bedrijfspand aan de Vlijtstraat vier bureaus ingericht. Hij zoekt 3D tekenaars en bijvoorbeeld tandtechnici voor de afwerking van de kunststofmaterialen. Kunststof uit een printer. Producten die laagje voor laagje uit de printer rollen, zoals thuis papieren velletjes bij de gewone printer. Peter van der Meulen: „Als grondstof gebruik ik vloeibare acryl met fotopolymeer. Door middel van belichting krijgt de vloeistof een vaste vorm. Als ik een 3D tekening heb kan ik alles printen.” In vitrinekasten en op tafel liggen

tal van 3D producten. Zowel proefmodellen als kant en klare producten. Kunstgebitten, hoortoestellen, brillen, omhulsels van mobiele telefoons en diverse mallen die dienen om andere materialen in te gieten. Kunstheup

Peter van der Meulen schetst een gouden toekomst voor de 3D printer. „Denk ook aan de medische zorg. Nu zijn er nog maar een paar modellen van een kunstknie en kunstheup. Met een scan kunnen we elke gewenste maat knie of heup printen. Daarin kan vervolgens het best passende kunstgewricht worden gegoten.” In zijn showroom heeft Van der Meulen een Austin Healy staan.

Het probleem van het onderhoud van oldtimers is doorgaans een gebrek aan originele onderdelen. „Met een authentiek onderdeel of een tekening daarvan kan het onderdeel worden geprint en vervolgens gegoten. Tot en met een hele versnellingsbak.” Peter van der Meulen was al werkzaam in de kunststofbranche (met name profielen) toen hij vanuit zijn garage ging experimenteren met 3D printen. „De eerste machines waren te grof en onnauwkeurig. Ik zocht het meer in de tandtechnische hoek, omdat dat uiterst precies werk is. Zo kocht ik in 2010 de Envisiontec Ultra. Daarmee kon ik al heel precies werk afleveren. Omdat ik hem thuis had staan heb ik er ontzettend veel mee geëxperimenteerd. Maar ik

foto Theo Kock

was nog niet helemaal tevreden. In 2011 heb ik op een beurs in Duitsland de P4 gekocht. Ik was de eerste en heb als serienummer 001. De printer heeft een groot bouwvolume, een zeer hoge precisie, is te gebruiken voor vrijwel alle materialen en heeft een hoge en precieze resolutie.” Behalve kunststof kan ook was in de P4 worden geprint. VDM kan desgewenst één print maken, maar ook een serie van 3000 stuks. Het zijn vooral gietvormen en onderdelen die geprint worden. Ondertussen kijkt Van der Meulen al weer uit naar een nog weer nieuwe generatie printers. „Zodra er een leverancier is die een printer aanbiedt die aan mijn normen voldoet, dan is-ie van mij.” www.vdm-kunststoftechniek.nl

‘Solarmarkt Achterhoek zal enorm groeien’

N

ederland heeft een achterstand in te halen als het om zonne-energie gaat. Ook in de Achterhoek zal de solarmarkt de komende jaren enorm groeien, omdat het om schone energie gaat. Dat zei bedrijfsleider Geno Mijnen van de Kremer Bedrijven uit ‘s-Heerenberg op 23 april tijdens een bedrijfsbezoek van leden van de Doetinchemse ondernemersvereniging IG&D. Zonne-energie is niet nieuw. De eerste panelen zijn al in 1839 (!) uitgevonden. In de ruimtevaart is veel ervaring opgedaan met energie uit solarpanelen. „Wanneer we alle energie zouden gebruiken die de zon levert kunnen we over tienduizend maal meer energie beschikken dan nodig is om aan de behoefte van alle zeven miljard aardbewoners te voldoen”, zei Geno Mijnen.

Minder weerstand

Nu andere energiebronnen uitgeput lijken te raken wordt vol ingezet op zonne-energie, omdat die

Leden van de IG&D tonen belangstelling voor de zonnepanelen tijdens het foto Theo Kock bedrijfsbezoek aan de Kremer Bedrijven. installaties stil zijn en minder maatschappelijke weerstand oproepen dan windmolens. De solarmarkt in Nederland is de afgelopen twee jaar met tweehonderd procent gegroeid. Toch wordt in ons land nog maar 0,3 procent van de energie uit solar gewonnen. In Duitsland is dat veel meer: vijf procent van de totale behoefte

aan energie. In Nederland staan momenteel honderdduizend installaties, in Duitsland 1,2 miljoen. „Nederland volgt maar langzaam, maar dat zal veranderen nu het opwekken van duurzame energie hot is”, zei Mijnen. Hij gaf aan dat er drie marktsegmenten zijn: 1. Particulieren leggen zonnepanelen op de daken van hun woning.

Volgens Mijnen is er wel groot verschil in kwaliteit. Kremer levert geen pakketten panelen, maar complete installaties. Er zijn nog steeds subsidies te vergeven tot 15 procent van de kosten met een maximum van 650 euro. De terugverdientijd ligt volgens Mijnen tussen de zeven en negen jaar. 2. Ook bedrijven die overgaan op gebruik van zonne-energie kunnen gebruik maken van subsidieregelingen. Voor een gemiddeld bedrijf ligt de terugverdientijd volgens Mijnen op acht tot dertien jaar. Het gebruik van duurzame energie is volgens hem ook goed voor het imago van het bedrijf. 3. In de agrarische sector wordt al veel zonne-energie gebruikt. Boeren hebben vaak hoge energie-rekeningen en daarom loont solar voor die bedrijfstak volgens Geno Mijnen al eerder. Bedreigingen

Kremer verkoopt solarinstallaties, geeft persoonlijk advies en levert de engineering en installatie van de benodigde apparatuur. Omdat

mensen willen weten hoe hun installatie presteert kunnen ze dat tegenwoordig vrij makkelijk monitoren. Mijnen: „Door in te loggen met i-pad of smartphone kun je dagelijks het gebruik van de PV-installatie (photo voltage, red.) in de gaten houden.” Hij stipte ook aan dat er momenteel onrust in de solarmarkt is ontstaan door zelfontbrandende panelen. Dat kan nog een incident worden genoemd, maar veel ernstiger voor de branche zijn de importheffingen waartoe de Europese Unie heeft besloten. Op in China geproduceerde zonnepanelen (85 procent van de markt in Europa) wordt een forse importheffing ingevoerd. Daardoor worden de investeringen in solar beduidend hoger, wordt de terugverdientijd langer en dat kan de groei van de markt stagneren. De importheffing hangt als een donkere wolk boven de branche. Nederland is tegen de protectionistische maatregel, maar of dat iets aan het EU-besluit doet veranderen is twijfelachtig.


zaterdag 18 mei 2013 De Gelderlander

nieuws | 11

Regio ‘beloond’ met CIVON De Achterhoek wil zich nog wel eens in een Calimerorol aanmeten wanneer het om rijksbeleid gaat. ‘De groten krijgen alles en wij als kleine niets.’ Maar de regio heeft wél het Centrum voor Innovatief Vakmanschap Oost-Nederland (CIVON) in huis gehaald. Als één van de twee regio’s gekozen uit twintig aanmeldingen. door Jacob Schreuder

D

e Achterhoek heeft het CIVON overigens zelf verdiend. Het is de beloning voor een krachtige lobby en voor het ROC Graafschap College, dat op technisch gebied de beste mbo-opleiding is in Nederland. „Als we niet de nummer 1 waren geweest was het CIVON onze neus voorbij gegaan”, weet opleidingsmanager Kees Nieuwenhuijse van het Graafschap College zeker. „Er waren zo veel kandidaatregio’s met goede papieren. Dan hadden we naar het CIVON kunnen fluiten.” Om te weten hoe erg dat voor het Achterhoekse bedrijfsleven zou zijn geweest een korte uitleg over het Centrum voor Innovatief Vakmanschap Oost-Nederland, waarvan Kees Nieuwenhuijse directeur wordt en waarvan het hoofdkantoor wordt gevestigd in de historische villa De Houtkamp op het terrein van het ROC.

Maakindustrie versterken

Het CIVON is bedoeld om de maakindustrie, sterk vertegenwoordigd in de Achterhoek, te versterken. Daaronder valt het bevorderen van innovaties en het ontwikkelen van talent en kennis op het gebied van high tech systemen en materialen. De bedrijven zelf kun-

Kees Nieuwenhuijse voor de historische villa De Houtkamp. Straks hoofdkantoor van het CIVON. nen met hun vragen voor innovatieve oplossingen terecht bij het CIVON. Daar komen ze in contact met studenten die het onderzoek voor die ondernemingen gaan doen. Het CIVON steunt de bedrijven niet alleen op allerlei praktische manieren, ze worden ook in contact gebracht met andere bedrijven en kennisinstellingen. Het centrum wil de vrije en open innovatie bevorderen. In dat proces speelt ook het Achterhoeks Centrum voor Technologie een stevige rol. Het ACT is een van de instellingen die zich heeft ingespannen het CIVON naar de Achterhoek te halen. Voor de mbo-studenten kan het CIVON ook veel betekenen. Zij die zoeken naar een bèta-oplei-

ding met passie en beleving krijgen hoogwaardige bol- en bbl-opleidingen voor de niveaus 3, 4 en 4plus aangeboden. Niet alleen studeren, maar ook uitdagende ervaringen opdoen in de praktijk bij de top van het nationale en internationale bedrijfsleven. Het CIVON heeft docenten die de bedrijfspraktijk kennen. Hun ondersteuning wordt primair in het bedrijf zelf gegeven, maar als dat niet kan in de bedrijfsruimtes van een aantal founders. Founders

Die founders zijn onderwijsinstellingen op vmbo-niveau, de Bedrijfstakschool Anton Tijdink, de Hogeschool Arnhem Nijmegen en

foto Theo Kock

Saxion en de Initiatiefgroep Innovatiecentrum Afbramerij van het DRU-industriepark in Ulft. Als de afbramerij over ongeveer een jaar klaar is als innovatiecentrum, komen daar machines en een lab te staan en zal een deel van de praktijkopleiding er plaats vinden. De oprichting van het CIVON is een uitvoering van het landelijk topsegmentenbeleid, waar het ministerie van Economische Zaken en de provincie Gelderland fondsen voor beschikbaar hebben gesteld. „Er waren twintig aanvragen in Nederland. Daar bleven vier van over. Twee moesten er nog afvallen, omdat slechts twee voor de overheidsfinanciering in aanmerking komen”, zegt Nieuwenhuijse.

Uiteindelijk bleven Eindhoven en Doetinchem over. Twente, ook in de race, viste achter het net. „Maar we gaan wel samenwerken met Twente. Daar is een universiteit en de kennis die daar is zullen we waar mogelijk benutten. Bovendien zitten de hogescholen HAN en Saxion in het foundersoverleg.” Het CIVON heeft een aantal kernwaarden: experimenteren en ontwikkelen, opleiden en een leven lang leren en kennis delen. Ook heeft het CIVON een aantal doelen geformuleerd. Een daarvan is toename van het aantal afstudeerders met een certificaat ondernemersvaardigheden met vijftig procent ten opzichte van vorig jaar. Nieuwenhuijse: „Een ander doel is dat meer jongeren instromen in de techniek. Als de markt weer aantrekt wordt een groot tekort aan vaklieden voor de maakindustrie verwacht. Zo gaan we bouwmensen omscholen voor de maakindustrie. Daar ligt een grote uitdaging voor een krimpregio als de Achterhoek.” Kees Nieuwenhuijse moest wel even nadenken voordat hij het aanbod om directeur van het CIVON te worden accepteerde. „Ik heb het prima naar de zin op het ROC. Ik ben een onderwijsman, maar kom uit een ondernemersgezin. En zulke uitdagingen kom je niet vaak in je leven tegen. Ik wil het CIVON graag een stap verder brengen.” Het CIVON krijgt vijf jaar de tijd zich te ontwikkelen. De subsidies van rijk en provincie zijn toegewezen aan het ROC, maar dat wil niet zeggen dat het onderwijs de dienst uitmaakt bij het CIVON. „In het foundersoverleg zitten ondernemers. Zij beslissen over wat er gaat gebeuren. Het ROC doet alleen het ‘onderhoud.’ Donderdag kregen leden van VNO-NCW Achterhoek tijdens een bijeenkomst bij Van Raam in Varsseveld uitleg over het CIVON.

Astrid Vredegoor: ‘De kunst ligt op z’n kont´ door Jacob Schreuder

A

strid Vredegoor uit Lichtenvoorde verdient haar brood als zelfstandig ondernemer in de kunst. De verkoop van haar schilderijen, etsen en houtdrukken levert nauwelijks iets op. „De kunst ligt helemaal op z’n kont”, zegt ze. Daarom geeft ze cursussen, workshops in het onderwijs en creatieve teambuilding aan werknemers van bedrijven en instellingen. Het Atelier the M.A.D. house voor grafische en beeldende kunst staat achterin de tuin van haar woning aan de Middachtenstraat in Lichtenvoorde. Er komen wekelijks vijftig tot zestig cursisten uit de hele Achterhoek. Een van haar cursisten won al eens de Gelderlander Kunstprijs, waar Astrid dit jaar deel uitmaakte van de jury. Een andere cursist boekte onlangs succes in New York. Astrid: „Ze werd uitgenodigd vijf tekeningen te exposeren in de Agora Gallery. Ik ben er in maart wezen kijken en het werk misstond er absoluut niet. Sterker nog, het

Astrid Vredegoor: ‘Kunstenaar moet knetterhard werken’. foto Theo Kock

behoorde tot de besten. Zeker in technisch opzicht.” Aardigheid heeft Astrid Vredegoor ook in de workshops op scholen. „Gek genoeg heeft de jeugd een beeld van kunstenaars dat niet klopt met de werkelijkheid. Kunstenaars worden al gauw gezien als alternatievelingen. Ik zeg dan dat ik knetterhard moet werken - vaak

van 07.00 uur tot diep in de avond - en dat ik net als zij ook naar de WC moet.” Geen zwever

Dat vooroordeel kreeg ze zelf ook mee toen ze naar de kunstacademie wilde. Haar ouders zagen dat niet zitten. „Maar ik was inmid-

dels oud genoeg en heb toch de opleiding gedaan bij Artez in Arnhem. Ik ben geen zwever. Juist niet. Ik ben nuchter en werk keihard. Tegen een dip ben ik nooit aangelopen. Ik kan het aan.” De projecten op scholen doet Astrid Vennegoor met het Kunsthuisje. Daar is een aantal collega-kunstenaars bij betrokken. Astrid: „Het Kunsthuisje ontwikkelt lesmaterialen die aan scholen worden verkocht.” In haar atelier geeft Astrid ook cursussen naaktmodellen schilderen aan vrijgezellen. Groepen mannen of vrouwen komen op hun vrijgezellenfeest een dagdeel schilderen. Veel plezier beleeft Astrid aan de creatieve teambuildingscursussen. „Dat kan hier in het atelier, maar ook op lokatie. Ik heb met diverse teams gewerkt, ook uit een ziekenhuis. Door samen creatief te zijn kun je zien hoe de onderlinge communicatie verloopt. Sommigen nemen het voortouw. Het leiderschap kun je er dan zo uit halen. Ook zie je waar het wrikt in de onderlinge communicatie. Ik heb wel eens mensen van een afdeling

communicatie gehad die helemaal niet met elkaar konden communiceren.” Mede door de crisis verkopen kunstenaars weinig werk. Hoewel haar atelier hele dagen open is zal er niet snel een klant naar binnen lopen. „Ja, soms verkoop ik een prentje. Maar ik maak ook bepaald geen Ikea-kunst. Het is af en toe best confronterend.” Voor haar cursisten is Astrid, zegt ze zelf, ook niet altijd meegaand. „Ik ben een pietlut, het werk moet goed zijn. Maar ik benader de cursisten individueel en laat ze in hun waarde. Ze kunnen hier vrijwel alles, van schilderen tot passepartout snijden.” Zelf houdt Astrid zich ook bezig met uiteenlopende technieken. „Verf maken doe ik zelf. Schilderen, etsen, houtsneden en als hobby maak ik keramiek. Ik doe bijna alles, alleen geen aquarellen.” Vier schilderijen en elf grafieken van Astrid Vredegoor zijn tot 1 augustus te zien in Openluchtmuseum Erve Kots in Lievelde. www.astridvredegoor.nl


De Gelderlander zaterdag 18 mei 2013

12 | nieuws

André Kuipers op congres

De horeca, catering en verblijfsrecreatie houden flink last van de economische crisis. Het aantal vacatures in de sector is sinds het begin van de crisis sterk gedaald, het aantal werkloosheidsuitkeringen is verdubbeld en het aantal faillissementen nam sterk toe. Dat blijkt uit de sectorbeschrijving van het UWV. De sector verwacht dit jaar nog geen herstel. Voor de jaren erna is het beeld evenmin rooskleurig. Uitgaven in de horeca zijn een luxeartikel, waarop relatief snel wordt bezuinigd als de koopkracht minder wordt, aldus het rapport.

Op 7 juni zullen astronaut André Kuipers en wetenschapper Ivo van Vulpen (deeltjesversneller) spreken op een (gratis) innovatiecongres dat door 5 Gelderse Regionale Centra voor Technologie (RCT’s) wordt georganiseerd in het congrescentrum van Burgers’ Zoo, van 12.00 - 17.00 uur. door Frank Thooft

D

eze RCT’s ondersteunen ondernemers in het midden- en kleinbedrijf met het oplossen van innovatieve vraagstukken. Ze doen dat met de inzet van innovatiemakelaars die dagelijks bezig zijn om creatieve verbindingen te leggen tussen innovatieve bedrijven. Ze zijn blij met de toezegging van de sprekers. Jan van de Weerd, innovatiemakelaar in Arnhem en de Liemers: „Het congres heeft als titel ‘Ruimte voor Innovatie’, en daarmee willen we het belang van innovatie voor het bedrijfsleven benadrukken. We kunnen met deze twee sprekers een reis naar binnen én een reis naar buiten symboliseren en hopen daarmee de deelnemers aan het congres te inspireren. Bovendien worden er drie innovatieve ondernemers geïnterviewd zodat je van dichtbij ook de verhalen van idee tot implementatie kunt horen.’’ Dagvoorzitter is weerman Reinier van den Berg, die de bijeenkomst zal leiden. Van den Berg is bekend als weerman en spreker op congressen. Dr. Ivo van Vulpen is deeltjesdeskundige bij het Amsterdamse Nikhef, en is nauw verbonden met de deeltjesversneller die in Geneve staat (CERN). Hij zal tijdens de lezing een boekje open doen over het belang van het onderzoek naar het zogenaamde Higgs-deeltje en de waarde van dit onderzoek voor innovaties. Ook zal hij ingaan op het belang van wetenschappelijk onderzoek, zoals hij zelf vooraf aangaf: „We zouden geen computers hebben gehad als we geen onderzoek naar het atoom hadden uitgevoerd. En internet was nooit ontstaan als er vanuit CERN geen eerste aanzet

Horeca houdt last van crisis

Mooie order HaskoningDHV Adviesen ingenieursbureau Royal HaskoningDHV heeft een opdracht ontvangen ter waarde van 7,5 miljoen dollar (5,8 miljoen euro) voor de uitbreiding van de belangrijkste haven in Indonesië. De uitbreiding van de haven van Jakarta is volgens HaskoningDHV een van de grootste havenontwikkelingsprojecten ter wereld. Het gefuseerde Nederlandse bedrijf gaat toezicht houden op de bouwwerkzaamheden, waaronder een landaanwinning, de aanleg van golfbrekers, kadeconstructies en de bouw van een containeroverslagterrein. Het project moet in 2023 zijn afgerond.

Andé Kuipers spreekt op 7 juni in Burgers Zoo. was gegeven. En zo zijn er nog talloze voorbeelden.’’ Intrigerend

Joost Bouman is de innovatiemakelaar voor Nijmegen en omgeving. Hij verwacht zo’n driehonderd ondernemers voor deze bijeenkomst. Bouman: „Het verhaal van André Kuipers is natuurlijk ook heel intrigerend. Hij heeft twee maal een ruimtereis gemaakt, en schreef er zelfs een spannend sciencefictionverhaal over. Hij zal tijdens zijn speech, die we als klapstuk voor het eind hebben bewaard, ingaan op het belang van innovatie voor de ruimtevluchten. Ook zal hij nader ingaan op hoe te overleven in

foto ANP/Ed Oudenaarden

de ruimte, hoe je voorbereidt op een ruimtereis, enzovoorts. Voor hem geldt, net als voor Ivo van Vulpen, dat je altijd naar avontuur moet blijven streven. Om het anders te zeggen: nieuwsgierigheid wordt beloond met mooie vindingen; innovatie wordt beloond met successen.’’ De drie innovatieve ondernemers die tijdens de presentatie geïnterviewd worden zullen met name ingaan op hun ideeën en de manier waarop ze die te gelde hebben kunnen maken. Het is voor het eerst dat de vijf Regionale Centra voor Technologie samen een bijeenkomst organiseren. Al eerder was er, eveneens in Burgers’ Zoo, een bijeenkomst over Biomimicry georganiseerd door de

innovatiemakelaars van Arnhem en Nijmegen. Nu wordt de scope uitgebreid en over heel Gelderland gelegd. Het congres wordt besloten met een uitgebreide netwerkborrel. De middag wordt georganiseerd dankzij de samenwerking van de vijf regionale Centra voor Technologie: het VCT, het PCT, het RNCT, RCT de Vallei en RCT Rivierenland. De Regionale Centra voor Technologie zijn stichtingen die bestuurd worden door Gelderse ondernemers en gefinancierd worden door de Provincie Gelderland en de Europese Unie via het EFRO fonds. Op de website www.pctmg.nl is meer informatie over het evenement te vinden.

B

AM heeft een seizoensgebonden zwak eerste kwartaal achter de rug, maar verwacht een verbetering in de rest van dit jaar. De omstandigheden in de thuismarkten blijven moeilijk. Het is voor BAM nog te vroeg om een verwachting uit te spreken voor het hele jaar, maar het bedrijf zegt geen reden te hebben om aan te nemen dat 2013 significant zal verschillen van de operationele prestatie in 2012. De winst voor belastingen steeg van 3,5 miljoen euro tot 5,2 miljoen euro.

?

1 juli 2014 CE markering verplicht Donderdag 20 juni a.s. vindt hierover een bijeenkomst plaats bij Bedrijfstakschool Anton Tijdink. Tijdens deze bijeenkomst wordt u geïnformeerd over deze gestelde eisen en welke stappen u dient te nemen om hieraan te kunnen voldoen. Locatie: Bedrijfstakschool Anton Tijdink, Varsseveldseweg 12, 7061 GA Terborg Datum: 20 juni 2013 Inloop: 19.00 uur. Aanvang: 19.30 uur Aanmelden: vóór 13 juni 2013 via contactinfo@atschool.nl of 0315 - 39 55 60

BAM verwacht verbetering

Bedrijfstakschool Anton Tijdink Varsseveldseweg 12 7061 GA Terborg www.atschool.nl

Plakhorstweg 11 Doetinchem Tel. 0314 - 345649 WWW.WAGENDORP.NL

WWW.JAMESAUTOSERVICE.NL


zaterdag 18 mei 2013 De Gelderlander

de kwestie | 13 Seminars

D Oscar Klein

Erik Prange

Mark Limbeek

Toon van Eck

‘We zijn lang niet meer de beste’

I

n Nederland denken we al honderd jaar dat we internationaal een van de beste producenten zijn. Dat is al lang niet meer zo. Die slag hebben we verloren. Qua innovatie zijn werelddelen als Azië snel in opkomst. Er moet in Nederland een innovatieve inhaalslag gemaakt worden voordat ze ons weer nodig hebben.” Dat zei directeur Erik Prange van metaalbedrijf Prange precisie assemblage oplossingen uit Winterswijk/Meddo op 7 mei tijdens de maandelijkse ontbijtbijeenkomst van de Ondernemer. Prange kreeg bijval van directeur Toon van Eck van Van Eck Metaaltechniek Nederland uit Wijchen, „De concurrentiepositie van Nederland in de wereld is slechter geworden. We kunnen die achterstand alleen ongedaan maken door innovatie en zeer hoge kwaliteit te leveren.” De stelling tijdens de discussie was: „Willen metaal en elektro overleven, dan moeten ze hun innovaties vooral afzetten in exportlanden.” Aan tafel zaten geen ondernemers die kant en klare producten in het buitenland afzetten, maar wel toeleveranciers. Die overigens indirect - via levering van onderdelen aan hun klanten - wel hun bijdragen de hele wereld over zien gaan. Toon van Eck heeft een bedrijf dat onder meer plaatwerk maakt voor besturingskasten die tijdens de afbouwfase worden geplaatst in grote jachten en fregattten. „Die sche-

De

Kwestie

Willen metaal en elektro overleven dan moeten ze hun innovaties vooral wegzetten in exportlanden. Zo luidde de stelling tijdens het maandelijkse ondernemersontbijt. Tekst: Jacob Schreuder Foto’s: Edwin Stoffer

pen komen uit de hele wereld. Zestig procent van onze producten gaat dan ook naar het buitenland. Het bedrijf Kleinmechaniek uit Westervoort ontwikkelt producten voor derden. „Ook voor exportbedrijven, maar ik ben er niet echt naar op zoek”, zegt directeur Oscar Klein. Hoewel het niet alleen over de stelling ging bleef er genoeg over om te praten over wat ondernemers uit de metaal en elektro bezig houdt. Uit het gesprek bleek dat

bedrijven in die sector elkaar steeds vaker opzoeken om samen aan de vraag van een klant te kunnen voldoen. Ze vormen ketens van meestal kleine ondernemingen, die ook nog bij elkaar in de buurt liggen. „Door dingen met elkaar goed te doen pak je ook samen de klanten mee”, zegt Oscar Klein. Zijn bedrijf houdt zich ook bezig met 3D printen. „Daar zit zeker toekomst in, maar nu zijn er nog veel nadelen. Wij maken kleinere series en kunnen met spuit-

gieten vaak goedkoper en beter werken dan met 3D. Maar er komt een nieuwe generatie printers aan, dus zijn we er wel alert op.” Erik Prange: „Mijn bedrijf overleeft door specialisme. Ik kan de lage lonenlanden voor blijven door te investeren in automatisering.” Hij is niet tegen open innovaties, maar ziet er ook de schaduwkant van in. „Ik ben wat terughoudend in het overal poneren van mijn eigen ideeën.” Oscar Klein daarentegen: „Door het toenemende specialisme van bedrijven kun je het niet meer alleen. Je bent afhankelijk van elkaar. Ik werk in zeer specialistische machinebouw samen met een groep vaste bedrijven. Het worden gezamenlijke projecten.” Uiteraard kwam ook de arbeidsmarkt ter sprake. Juist in de metaal en elektro wordt na de crisis een groot tekort aan vakmensen verwacht. De vraag is zo groot dat Janssen Interim Services uit Doetinchem, gespecialiseerd uitzendbureau voor technisch personeel, zelfs een vestiging in de Stedendriehoek Deventer-Apeldoorn-Zutphen heeft geopend. Commercieel manager Mark Limbeek zegt: „Onze klanten willen flexibel zijn. Ze kijken naar wat de mensen kunnen, niet naar waar ze vandaan komen. We krijgen zelfs aanvragen uit Antwerpen. Wij werken overigens ook samen. Als wij de gevraagde vakman niet kunnen leveren vragen we een collega-uitzendbureau.”

Dag van de Ondernemer focust op innovatie, export en toekomst

H

Hans Biesheuvel in een volle zaal. foto Jacques Kok

ans Biesheuvel, voorzitter van MKB Nederland, opende eergisteren een zeer druk bezochte Dag van de Ondernemer op Papendal. Met 1600 inschrijvingen was de zaal meer dan vol. Biesheuvel benadrukte het belang van durf, innovatie en export als aanjager van de economie, niet alleen voor het grootbedrijf, maar zeker ook voor kleine(re) bedrijven. „Eind vorig jaar was ik nog in Brazilië met 25 kleine creatieve bedrijven die daar ook concrete opdrachten hebben gescoord, en vorige maand was ik op Aruba met een handelsmissie waar ook kleinere bedrijven bij waren, zoals een elektrotechnisch bedrijf. Het zijn zeker niet alleen de grote bedrijven die aan de handelsmissies kunnen meedoen. Benader ons gerust zodat we kunnen bekijken wat we voor je kunnen doen.’’ Biesheuvel riep voorts op

tot innovatief denken, onder meer op het gebied van financiering, bijvoorbeeld door crowdfunding en factoring. Mede-organisator van de dag, INGbank, liet bij monde van regiodirecteur Marcel Beckers weten veel aandacht aan kredietverlening te zullen besteden, en ook om het vertrouwen in banken weer te herstellen. Biesheuvel noemde de speerpunten waar het midden- en kleinbedrijf zich op zou moeten richten: durf, flexibiliteit, wendbaarheid, creativiteit, innovatie, op de toekomst én op export gericht. Beckers: „Streef naar samenwerkingen: slechts 20% van de Gelderse bedrijven exporteert, terwijl een prachtige handelspartner als Duitsland letterlijk om de hoek ligt.’’ Beckers riep de (rijke) provincie Gelderland ook op tot (meer) investeringen in het bedrijfsleven. Biesheuvel: „Maak van ondernemen je passie!’’

e Kamer van Koophandel Centraal Gelderland verzorgt, in samenwerking met diverse organisaties, tal van seminars. Hieronder vindt u het programma voor de komende tijd. Tenzij anders vermeld, vinden de bijeenkomsten plaats in het gebouw van de Kamer van Koophandel aan de Kronenburgsingel 525 in Arnhem. De vermelde prijzen zijn per persoon. Aanmelden vooraf is noodzakelijk en kan via www.kvk.nl/ seminarsgelderland

Zo start u een eigen bedrijf Het is van belang dat u zich als startende ondernemer goed voorbereidt zodat uw bedrijf ook een succesvolle onderneming wordt. Dit seminar gaat over vestigingseisen, wetten en regels, marktmogelijkheden en - informatie, begroten van omzet, kosten en winst. Data: Donderdag 30 mei in Arnhem, maandag 3 juni in Wageningen en donderdag 13 juni in Doetinchem. kvk.nl/seminarstart (19.00 tot 22.00 uur, kosten € 35,-) Zo start u als freelancer of zzp’er Eigen baas of toch niet? Vaak is het voor een freelancer of zelfstandig ondernemer zonder personeel onduidelijk of hij/zij nu wel of niet als zelfstandig ondernemer wordt gezien. De Belastingdienst hanteert namelijk een ander criterium voor deze beoordeling dan bijvoorbeeld uitvoeringsinstellingen voor sociale zekerheid en de Kamer van Koophandel. Ddoel van deze avond u uitleg te geven over de positie van de zelfstandige zonder personeel en u te informeren over de valkuilen bij het opstarten van de onderneming. Kosten € 35,- donderdag 27 juni in Arnhem. kvk.nl/seminarzzp (19.00 – 22.00 uur) De ondernemende vrouw Bent u een ondernemende vrouw die als zelfstandig ondernemer, partner in een onderneming of ondernemend in een grotere organisatie te werk gaat? Dan is onderstaand seminar echt iets voor u! Tijdens dit seminar komen 4 belangrijke thema’s aan de orde. We zoomen onder meer in op het nut van de Social Media voor uw organisatie. www.kvk.nl/succesvrouwgelderla nd.nl/succesvrouwgelderland Datum: donderdag 23 mei in Arnhem, 13.30-17.00 uur, kosten € 35,Starten met social media Netwerken is belangrijker dan ooit en door de explosieve groei van Social Media zijn er vele manieren bijgekomen om contacten aan te gaan en te onderhouden. Maar wat is social media nu precies en hoe kunt u deze netwerken slim inzetten? Behandeld worden: Gebruik social media: LinkedIn, Twitter en Facebook, hoe het zit met de toepasbaarheid in uw bedrijf, voor welke doelgroep het nuttig is en voor wie niet. www.kvk.nl/ ondernemensocialmedia Datum: woensdag 19 juni van 19.30 tot 22.00 uur in Arnhem. Kosten € 35,Netwerken voor starters Netwerken is een uitstekend middel om klanten en opdrachten voor uw onderneming te werven. Velen onderstrepen daarom het belang ervan. In de praktijk blijkt resultaatgericht netwerken echter makkelijker gezegd dan gedaan. Datum: maandag 10 juni in Arnhem. (13.30 tot 17.00 uur, kosten €100,-) Aanmelden via www.kvk.nl/seminaracquisitie


De Gelderlander zaterdag 18 mei 2013

14 | de barometer

Annemarie Henk van den Berg Berg

Jan Jonker

Guido Dierick

Hein van de Pasch

Henk Dekker

Bart van Meer

Jacob Fontijne

Roy Tillman

Eline Koers

Ed Velthuis

Hanno Littink

Jan Blokland

EstherRonald Mirjam Sent Migo

Theo Lemmen

NXP boort goudader aan Het consumentenvertrouwen neemt toe en er zijn weer meer startende ondernemers. Het Barometerpanel durft het bijna niet te geloven, maar hebben we het ergste gehad? NXP wel: de Nijmeegse chipsgigant presenteerde flonkerende cijfers en neemt weer mensen aan. Guido Dierick: witte raaf Als ik terugkijk op het afgelopen kwartaal dan constateer ik dat veel bedrijven het nog steeds moeilijk hebben en de werkloosheid oploopt. NXP lijkt met de publicatie van relatief goede kwartaalcijfers op 23 april jl. haast een witte raaf te midden van sombere economische berichten. En ja de cijfers over het eerste kwartaal van dit jaar lagen met een omzet uit kernactiviteiten van $ 1.055 miljoen aan de bovenkant van de verwachting die we eind 2012 uitspraken. Bovendien verwacht NXP in het tweede kwartaal een omzetgroei van tussen de 6 en 12 procent. Maar dat NXP het nu vele kwartalen op rij beter doet dan onze concurrenten is het gevolg van de jaren eerder ingezette noodzakelijke hervormingen en concentratie op kernactiviteiten. Al in 2008 heeft NXP besloten zich alleen nog op die markten te concentreren waarin het marktleider is of kan worden. En die strategie begint nu zijn vruchten af te werpen. Zo hebben we met onze Identificatie Business – het gaat dan om chips voor bijvoorbeeld mobiel betalen, paspoorten, toegangskaarten en OV-chipkaarten – een echte goudader aangeboord. Maar ook over onze Automotive Business ben ik positief. De trend is immers dat nieuwe auto’s steeds meer chips bevatten waarvan grofweg een derde uit on-

Barometer

ze fabriek in Nijmegen komt. Onze ICN8 fabriek in Nijmegen neemt zelfs weer mensen aan om de productie verder op te kunnen voeren. Hanno Littink: voorbode Het lijkt hier en daar wat beter te gaan. De huizenmarkt in de VS trekt aan, wellicht een voorbode voor verbetering in de Nederlandse bouw. Dit alles wordt natuurlijk bevorderd door al die geweldige stimulerende maatregelen voor innovatie en duurzaamheid. Duurzaam is hip! Ondernemers kunnen aanzienlijke voordelen realiseren door innovatief en duurzaam bezig te zijn en dat stimuleert wel. Roy Tilmann: grondprijs lager Volgens het onlangs door Cobouw gehouden onderzoek heeft de verlaging van de btw voor verbouw en renovatie geen extra werk voor de bouwsector opgeleverd. Een alternatief zou een verlaging van BTW voor nieuwbouw zijn. Het huidige bouwvolume is echter nog dermate groot dat de daarmee verlaagde belastinginkomsten de staat meer zou kosten dan de huidige kosten ten gevolge van de crisis in de bouw. Een alternatieve mogelijkheid zou een verlaging van de grondprijs door de gemeentes kunnen zijn. Hein van der Pasch: kostenpost Impulsen voor meer groei komen uit stijging van koopkracht in binnen- en buitenland. Voor Nederland zijn internationale handel en open grenzen onmisbaar om uit de crisis te geraken. Een kwestie van welbegrepen eigenbelang. Supermarkten weten wel dat hun omzetcijfers bepaald worden door de lonen en het vertrouwen van consumenten. Wereldwijd wordt arbeid vooral gezien als kostenpost. Dit leidt tot schrijnende situaties, met onlangs nog meer dan 1000 doden bij illegale textielbedrijven in Bangladesh. Industrie

6,2-6,3

Naam Bedrijf Roy Tillman Chemische bouwstoffen Henk Berg OSG Ronald Migo KvK Annemarie vd Berg Rabobank Theo Lemmen Ondernemerscafe Jan Blokland Cold Stores Jacob Fontijne KEMA Hein van der Pasch Mercator Incubator Jan Jonker Health Valley Ed Velthuis VNO-NCW Hanno Littink Bax Advocaten Esther-Mirjam Sent Radboud Universiteit Henk Dekker Lindus Eline Koers Weeghel Doppenberg Kamps Bart van Meer Dirkzwager Guido Dierick NXP

6,9-7,0 6,3-6,3 6,7-6,8 5,5-5,5 6,4-6,6 5,5-5,5 6,3-6,3 6,5-6,5 6,5-6,5 6,0-6,5 6,0-6,4 5,5-5,5 5,4-5,6 7,0-7,0 6,0-6,0 6,5-6,5

Hein van der Pasch: ‘Arbeid wordt gezien als kostenpost’. en handel profiteren meer dan arbeiders van globalisering. Ed Velthuis: vertrouwen Democratie is gestoeld op wederkerig vertrouwen. Vertrouwen van burgers in hun overheid. Maar ook vertrouwen van de overheid in haar burgers. Alle publieke ambtsdragers, of ze nu gekozen zijn, benoemd of aangewezen, hebben aan dat vertrouwen hun bijdrage te leveren. De drang om onze grenzen te verkennen en liefst te verleggen heeft ons ver gebracht. Zo maar wat zinsneden uit de toespraak van onze nieuwe koning waarin duidelijk wordt waar in onze Nederlandse economie de schoen wringt: Vertrouwen. Daaraan voeg ik inmiddels direct het woord Zindelijkheid toe: Het vermogen om primitieve behoeften te beheersen. En dat is ver te zoeken in bijvoorbeeld de nieuwsbombardementen van de media, onze reacties via internet, in de krachttaal van volksvertegenwoordigers. Henk Berg: stageplekken Studenten MBO en HBO blijven langer studeren vanwege het onzekere economisch tij. En … er is een drastische afname van het aantal stageplekken in Nederland. Deze twee constateringen zijn de basis van een probleem voor onze toekomstige arbeidsmarkt terwijl er zo’n mooie kans onder ligt. Stagieres zijn niet alleen goedkope ar-

beidskrachten, in veel gevallen brengen ze ook nieuwe ideeën en nieuwe energie mee. En het zet de zittende medewerkers nog eens op scherp omdat ze de stagieres volgens de regels van het vak (ongeacht of het nou om een lasser, een boekhouder of een verpleegster gaat) het vak gaan leren. Jan Jonker: toename markt zorg De markt voor gezondheidsproducten is enorm en zal de komende jaren alleen maar toenemen. Niet alleen door het stijgend aantal chronisch zieken en de vergrijzing van de samenleving. Maar ook doordat we als mens/consument in het dagelijks leven steeds meer gebruik maken van producten om onze gezondheid te ondersteunen. Om deze producten te kunnen maken zal een enorm beroep worden gedaan op bedrijven uit de maakindustrie, de metaal en de elektronica. Esther-Mirjam Sent: werkloosheid Het kabinet moet oppassen dat het de economie niet kapot bezuinigt door te veel vast te houden aan het halen van de Europese begrotingsnorm van 3 procent. Dat vindt een meerderheid van het economenpanel Me Judice. Een meerderheid vindt bovendien dat ook in de eurozone soepeler moet worden omgegaan met het terugdringen van de tekorten. Voor de stabiliteit in Europa is het

vooral van belang dat er iets wordt gedaan aan de werkloosheid. Het is veel belangrijker dat daar targets op worden gezet dan dat we vast houden aan een arbitrair cijfer van 3 procent. Annemarie van den Berg: export De exportgroei houdt aan, maar biedt nog onvoldoende tegenwicht aan de dalende binnenlandse bestedingen. De ongewoon lange en koude winter zorgde wel voor verhoogde productie en consumptie van aardgas, maar dit effect verdwijnt in het volgende kwartaal. Uiteindelijk zal de export Nederland langzaam maar zeker uit de recessie moeten trekken. Tegenvallende groeicijfers uit Duitsland, China en de VS duiden echter op een mogelijke vertraging van de groei van de wereldeconomie, waardoor het herstel in Nederland wellicht ook langer op zich laat wachten. Het risico bestaat dat de werkloosheid verder oploopt dan verwacht en begrotingsdoelstellingen niet worden gehaald. Ronald Migo: meer starters Ondanks veel opheffingen, faillissementen en een stijgende werkloosheid zijn er gelukkig ook positieve geluiden en lijken we uit de winterdip te komen. Er is een groei aan starters is er voor het eerst sinds lange tijd een stijging van het consumentenvertrouwen. Uit de bijeenkomsten die de kvk hield in het kader van ‘Bouwen aan vertrouwen’ gaven de ruim 600 ondernemers ook aan dat ze het ‘doemdenken’ beu zijn. Op 16 mei bleek dat ook bij het MKB congres in Papendal Theo Lemmen: welvarend Afgelopen week werd bekend, dat Nederland nog steeds een van de welvarendste landen in Europa is. En hoewel de recessie nog voortduurt, gloort er weer hoop op het herstel van vertrouwen. En dat vertrouwen kan pas volledig herstellen, als banken en overheid dat vertrouwen ook uitstralen. Helaas ontbreekt het daaraan. De banken zijn nog steeds niet op aarde om geld te bewaren en uit te lenen, maar vooral om bonussen uit te keren over de geweldige winsten die gemaakt worden. Ook de verzekeraars laten zich niet onbetuigd. Henk Dekker: maakindustrie Een land kan niet bestaan bij dienstverlening alleen. Daarom moeten we maakindustrie houden, patenten verwerven en de export stimuleren. Er is een tekort aan technisch personeel en die tekorten lopen snel op. Bij de Business 2 Business (B2B) beurs in hotel Duiven in oktober 2012 gaven de bedrijven al aan: Wat we aan maakindustrie hebben willen we behouden en versterken. Lindus is dan ook blij met het techniekpact Gelderland dat inzet op kiezen, leren en werken in techniek en zal het techniekpact dan ook zeker ondertekenen!


zaterdag 18 mei 2013 De Gelderlander

geknipt | 15

Door Jacob Schreuder

geknipt en geschoren Tips of informatie? deondernemer@gelderlander.nl

Duovoorzitters POA

Tien miljoen euro

Gerrit Theeuwes heeft na drie jaar afscheid genomen als voorzitter van het Platform Onderwijs Arbeidsmarkt in de Achterhoek. Hij wordt opgevolgd door een duo: Henkjan Kok en Anne Wassink. Kok is commercieel manager bij de IJsselgroep en heeft veel ervaring op het terrein van onderwijs en arbeidsmarkt. Hij wordt voorzitter van het POA. Vice-voorzitter wordt Anne Wassink. Zij is financieel directeur en eigenaar van Wassink Installatie, met vestigingen in Winterswijk en Doetinchem. Anne Wassink zet zich al geruime tijd in voor opleidingen in de installatiebranche.

In de Achterhoek wordt met de Human Capital Agenda gefocust op de maakindustrie, die in de regio sterk vertegenwoordigd is. Andere sectoren die extra aandacht krijgen zijn agro-food, zorgtechnologie en energieen milieutechnologie. De provincie Gelderland stelt tien miljoen euro beschikbaar voor het project, waar het POA zijn tanden in kan zetten. De duovoorzitters kunnen aan de bak.

Uitdaging voor POA Het POA heeft een krachtig bestuur nodig, want de organisatie staat voor een cruciale klus: een Human Capital Agenda maken voor de Achterhoek. Nu de Achterhoek na de regio Eindhoven de meest innovatieve regio van Nederland is (zie ook artikel CIVON op pag.11) is het cruciaal dat ondernemers kunnen beschikken over goed opgeleid personeel. Het POA is gevraagd samen met regionale partijen een Human Capital Agenda te ontwikkelen. Kern daarvan is dat de regio met voorstellen komt om te zorgen voor adequaat geschoold personeel. Nu en in de toekomst.

Knelpunten oplossen Uitgangspunt van de Human Capital Agenda is dat ondernemers zelf aangeven waar knelpunten in de Achterhoekse economie zitten en hoe deze samen met onderwijs en overheid kunnen worden opgelost. Onderwerpen waarop projecten zich onder meer kunnen richten zijn: Het stimuleren van jongeren om te kiezen voor techniek, scholing van zittend personeel, zichtbaarheid van de innovatieve maakindustrie vergroten, zorgen voor hoogwaardige opleidingen op de niveaus MBO 3, 4 en 4plus en het vergroten van de toestroom van hbo- en wo-studenten naar de Achterhoek.

De leden van Zoost worden rondgeleid over een deel van het militair complex en er is gelegenheid om te netwerken. Er kunnen maximaal dertig bezoekers deelnemen.

www.zoost.nl

Hulp aan starters Janssen Interim Services heeft in het bedrijfspand aan de Koopmanslaan in Doetinchem kantoorruimte vrij en wil die beschikbaar stellen om startende ondernemers een kans te geven. Theo Janssen: „Ik wil op deze manier meer dynamiek in ons pand brengen en daarnaast vind ik het leuk om startende ondernemers te helpen.”

Uitdaging in Winterswijk In de vorige Ondernemer meldden we al dat Winterswijk op het punt stond deel te nemen aan De Uitdaging. Inmiddels is de kogel door de kerk. De gemeente Winterswijk doet mee. De Uitdaging is een project, geleid door Gerda Geurtsen, om bedrijfsleven en maatschappelijke organisaties met elkaar te verbinden. Verenigingen en organisaties vragen soms om hulp. Die wordt via de Uitdaging gegeven. Niet alleen met geld, maar vooral met diensten en materialen. Elke De Uitdaging heeft een lokale manager. In Winterswijk is dat Inge Klein Gunnewiek, die zelf een belastingadviesbureau heeft.

En nog meer... De Uitdaging is bezig aan een opmars in de Achterhoek. Na Doetinchem en Winterswijk zijn er ook in Oost Gelre plannen voor een Uitdaging. Lokale manager wordt mogelijk Linda Commandeur. De gemeente Oude IJsselstreek is afgehaakt. Deze gemeente wil niet meebetalen aan het initiatief.

Kunst in bedrijven (2) In de vorige Ondernemer stond een oproep aan bedrijven om bijzondere kunst die ze in huis hebben te melden. Daar willen we een verhaal over maken voor een speciale uitgave, die later dit jaar verschijnt. Inmiddels hebben we al wat reacties binnen, maar nog niet genoeg. Daarom nogmaals een oproep aan ondernemers de kunstvoorwerpen in hun bedrijf te melden.

Workshop starters

Anne Wassink, vice-voorzitter van het POA. Het hoeft niet alleen om professionele kunst te gaan. Dat van amateurs is net zo goed. En als er een mooi verhaal aan verbonden is, is dat helemaal meegenomen. Meldingen graag naar:

Ch. Nusselein v/h hodn Bella Bambini te Velp, curator mr. C.L.P.J. Crombag, Velp. Sareco bv te Nijmegen, curator mr. J.A. Mulder, Nijmegen. Romijnders Project Management bv te Arnhem en Romijnders bv te Horssen, curator mr. C.G. Klomp, Tiel. Van Groenestijn Service & Onderhoud bv te Horssen, hodn Van Groenestijn Installaties, Van Groenestijn Verwarming Holding bv te Horssen hodn Van Groenestijn Installatietechniek, curator mr. C.G. Klomp, Tiel. Center bv te Druten, curator mr. C.G. Klomp, Tiel. Maessen en Hendriks Technische Installaties bv te Oosterbeek, Maessen en Hendriks Beheer bv, M&H Beveiliging bv, curator mr. S.J.B. Drijber, Velp. Timmerfabriek H.J. Slotboom bv te Winterswijk, curator mr. Th.R.M. Welling, Doetinchem. Iskall Bedrijfskoeling bv te Ede, cu-

landmacht en ondernemer houdt een presentatie over zijn ervaringen bij de landmacht en zijn onderneming in het coachen van managers en leidinggevenden.

j.schreuder@gelderlander.nl

Informatie IkStartSmart Eind vorige maand hield de gemeente Montferland een bijeenkomst voor belangstellenden voor het project IkStartSmart. Een kleine veertig deelnemers kwamen zich informeren wat het project kan betekenen voor de ontwikkeling van jonge bedrijven. IkStartSmart steunt starters met een bedrijf dat jonger is dan vijf jaar. Ze krijgen hulp van een coach, een pakket aan trainingen en een aantal netwerkmomenten. Montferland was een van de eerste gemeenten die het project actief steunde.

In Persoon Staatssecretaris Teeven heeft per 25 april 2013 de aanwijzing van Ineke Meuwese als toegevoegd notaris bij Dirkzwager advocaten & notarissen goedgekeurd. Ineke Meuwese is daarmee de allereerste toegevoegd notaris van Nederland. Zij is sinds 2001 kandidaat-notaris bij Dirkzwager advocaten & notarissen. Ineke Meuwese is gespecialiseerd in familierecht en estate planning. Zij is werkzaam op de Arnhemse vestiging van Dirkzwager advocaten & notarissen. Een toegevoegd notaris is, in tegenstelling tot een notaris, in dienst bij het kantoor en is toegevoegd aan de notaris die zelfstandig ondernemer is.

Zoost naar kazerne Platform Zoost gaat donderdagavond 13 juni naar de kazerne kamp Holterhoek. Thomas Schroër, parttime medewerker (reservist) van de koninklijke

Inge Klein Gunnewiek

AGENDA

Faillissementen Faillissementen Machinefabriek De Oude Rijn Pannerden bv te Pannerden, hodn Gerritse Systems Pannerden – GSP, curator mr. S.J.B. Drijber, Velp. A. Gerritsen hodn Aannemersbedrijf Gerritsen te Doetinchem, curator mr. V.L.M. Verweijen, Doetinchem. Westermeijer’s Industry Company bv te Arnhem, curator mr. C.W. Houtman, Nijmegen. Hunzebergen Horeca Exploitatie bv te Arnhem, curator mr. C.W. Houtman, Nijmegen. Baankreis Beheer bv te Westervoort, curator mr. A.E. Mulder, Arnhem. Gemelli Services bv te Westervoort, curator mr. A.E. Mulder, Arnhem. A. Temmink hodn DecoCom te Ruurlo, curator mr. M. Meffert, Doetinchem. Gelderse Wegenbouw bv te Meteren, curator mr. TH.P.A.M van Emstede, Zaltbommel.

foto Theo Kock

Belastingconsulente Inge Klein Gunnewiek (alweer) gaat bij het Centrum voor Jong Ondernemerschap in Doetinchem een workshop geven voor startende ondernemers. Speciaal voor zelfstandige ondernemers die zelf (grotendeels) hun boekhouding willen doen. Tijdens de workshop komen onder meer aan bod de belastingvoordelen die er zijn te behalen. Inge wil de startend ondernemers meer bagage meegeven om hun boekhouder of accountant deskundige vragen te kunnen stellen. De workshop is dinsdag 4 juni van 9.30 tot 17.00 uur bij het CvJO in het gebouw van de Rabobank in Doetinchem.

Lindus rator mr. P.M. Gunning, Velp. Vebri-Havera vof te Doetinchem, curator mr. R.W.J.M. Schuurman, Doetinchem. Aannemingsbedrijf Neijenhuis bv te Arnhem, curator mr. J.H. Steverink, Arnhem. H.R. Juch Holding bv te Bennekom, curator mr. M.W. Riezebosch, Ede. Acces4it bv te Duiven, hodn Acces Computer Services; Acces Bedrijfsautomatisering; Acces4it; Acces Kantoorautomatisering; Acces Computer Centre, curator mr. A.O.C.A. van Schravendijk, Arnhem. Van Liempd-Blom Beheer bv te Ravenswaaij, curator mr. C.W. Houtman, Nijmegen. Transportbedrijf B.L.M. Steentjes bv te Duiven, curator mr. R.J. Borghans, Arnhem. Vereenvoudigd afgewikkeld faillissement: Kinzo Trading bv te Ede. Reymers Van Wezel bv te Gendt.

Dinsdag 21 mei, Rotra Forwarding, Verhuellweg 5, Doesburg, vanaf 17.00 uur. Happy Hour en bedrijfsbezoek met Harm en Machiel Roelofsen. Informatie en aanmelden: www.lindus.nl

Jong MKB KAN Vrijdag 24 mei, Pétanque vereniging Le Chateau, Veenseweg 17, Wijchen, aanvang 14.00 uur. De JongMKB Arnhem-Nijmegen Open 2013 Jeu de Boules toernooi. Informatie en aanmelden: www.jongmkbkan.nl.

Arbeidsmarkt

Dinsdag 28 mei, Praktijkschool Symbion, Hoge Witteveld 2, 6942 RD Didam, van 14.45 tot 18.15 uur. Arbeidsmarktconferentie

voor Liemerse ondernemers en andere professionals op het terrein van HRM vanuit onderwijs en overheid. Informatie: 06 – 423 00 640 of e-mail: sam.vin@hetnet.nl.

Outdoor

Donderdag 30 mei, trainingscomplex Vitesse op Papendal, vanaf 16.30 uur. Outdoor Gelderland Business Event voor leden van Lindus, Sociëteit Gelre, Arnhem leden vaNAmbassadeurs, Business Club Vitesse, Ondernemers Kontakt Arnhem (OKA), Commerciële Club Arnhem, Bizznet, Stichting Ondernemers-Sociëteit Kan, Ondernemers Contact Overbetuwe (OCO), Vice Versa, Arnhem Business

en Bedrijven Kontakt Dagen Arnhem. Informatie: www.outdoorgelderland.nl.

Ondernemers KAN

Maandag 10 juni, Airport Weeze, vanaf 17.00 uur Themabijeenkomst ter gelegenheid van het tienjarig bestaan van Airport Weeze en het twintigjarig bestaan van de Ondernemerssociëteit KAN. Deze keer op locatie op Airport Weeze (Dld). De avond met borrel, presentatie en diner zal gaan over de economische betekenis van het vliegveld voor deze Euregio. Spreker is onder meer de heer Ludger van Bebber, directeur van Airport Weeze.


Breng de advertentie in de Ondernemer ‘tot leven’ met de gratis Gelderlander Augmented Reality App!

Innovatie door creativiteit Het Graafschap College wil de innovatie in de regio stimuleren door toekomstige vakmensen de kans te geven om hun talenten optimaal te ontplooien. Daarom investeert het roc in het Centrum voor Innovatief vakmanschap (CIVON) dat de maakindustrie in Oost-Nederland wil versterken. Dit centrum wil innovatieve oplossingen bieden voor vragen vanuit de markt. De zoekende ondernemer komt zo in contact met de onderzoekende student.

Met behulp van de dG-AR app brengt een nieuwe techniek de echte wereld en de virtuele wereld bij elkaar. Afbeeldingen en advertenties worden ‘tot leven gewekt’ door ze in te scannen met de camera van een smartphone of tablet. Vanaf nu ziet u dit regelmatig in uw krant. Hoe werkt het?

Download de DG-AR app op uw tablet of smartphone en bekijk het filmpje hieronder.

Met de camera van uw smartphone of tablet scant u de afbeelding met het volgende icoon om de digitale laag te starten.

1

Meer weten over het onderwijs bij het Graafschap College: kijk op www.graafschapcollege.nl

3

Slingelaan 1, 7001 EA Doetinchem

Download de gratis dG-AR app in de App-store of Google Play en open de app na installatie.

De afbeelding komt tot leven met een video of animatie.

Je weet het, je kunt het !

Zaakjes voor elkaar Prikbordadvertenties van .... en voor Ondernemers Ook 500.000 lezers bereiken? Geef eenvoudig uw prikbord advertentie (€ 100,- excl. btw) op via onderstaande mailadressen.

wilt u een webshop laten bouwen?

sectore pro doloXimet hitatibus rectota tion tus dereceatur bea Qui r? ntu rem possita veru iciatur and alitatem estiis reperum fugi fugitatur, eum d spe qua od imi, am harcien et vende pe ntem dole simusam quiberrovita it, conest, aud odi qui it land t site tias volupta res eumenimagni autemporitas sapedit dolo vent eatibus blanda de quaecus int as et em adicabo ripor itae apid ctem endis si dole 65 woorden. zijn Dit ea. assit eatus ditisto ex

automatiseringsproblemen ?

De app herkent het beeld en de afbeelding komt tot leven. De extra informatie die verschijnt, kan bestaan uit video’s, animaties, audio of websites.

2

4

Richt de telefoon of tablet op de afbeelding met dit kenmerk:

Tik twee keer op het scherm om de video of animatie op volledige grootte te bekijken, één keer voor meer informatie.

50 mtr. stelling te koop Ximet hitatibus rectota tion sectore pro dolorem possita veruntur? Quibeatus dereceatur alitatem estiis reperu m fugiand iciatur am harcienimi, od quasped eum fugitatur, simusam quiberrovita dole ntempe et vende volupta tiassitet landit qui odi audit, conest, autemporitas sapedit dolo res eumenimagni blanda de quaecus int as et vent eatibus endis si dolectem apiditae porem adicabo riassit eatus ditisto ex ea. Dit zijn 65 woorden.

aanmelding cursisten

600 m2 Ximet hitatibus rectota tion sectore pro dolovoor salestraining rem possita veruntur? Quibea ur tus dereceatur slagruimte tectohu Ximet hitatibus rectota tionsectore pro doloOp doloalitatem estiis reperum fugi pro : re er m nse tio r Onderne et hitatibus rectota and iciatur dereceatu rem possita veruntur? Quibeatus Xim id in de am harcienimi, od quasped ijkhe el s dereceatur og atu m ibe tie Qu ? en tur eum fugitatur, iciatur rt un fugiand reperum ver ve estiis rem possita simusam quiberrovita dole15 juni een nieuwe adalitatem m fugiand iciatur terdag ntempe et vende am harcienimi, od quasped eum fugitatur, f za natias alitatem estiis reperu Vapta , volu sitet landit qui odi audit, con asped eum fugitatur qu od i, quiberrovita dolentempe et vende im simusam en est, am harci autemporitas sapedit dolo et vende pe tem len do res eumenimagni conest, vita audit, odi rro qui volupta tiassitet landit simusam quibe blanda de quaecus int as et i odi audit, conest, vent eatibus autemporitas sapedit dolores eumenimagni ta tiassitet landit qu upw vol endis si dolectem apiditae bt eumenimagni porem adicabo riet vent int as ec blanda de quaecusor 100 EURO excl. autemporitas sapedit doloresven htseatibus sl assit eatus ditisto ex ea. Dit vo t eatibus n) et de as el int rizijn 65 woorden. tie (zie voorbe endis si dolectem apiditae porem adicabo blanda de quaecus en rt ve adicabo riad rem rd po iditae ditisto en.ex ea. Dit zijn 65 woorden. assit Met een prikbo 0 og endis si dolectem ap 00eatus 0. 00 1. woorden. a 65 jn zijn bi Dit r . ea de ex on assit eatus ditisto boodschap

KAAR! L E R O O V S JE K A A Z komt uw

2e handse kantoorartikelen Ximet hitatibus rectota tionsectore pro dolorem possita veruntur? Quibeatus dereceatur alitatem estiis reperum fugiand iciatur am harcienimi, od quasped eum fugitatur, simusam quiberrovita dolentempe et vende volupta tiassitet landit qui odi audit, conest, autemporitas sapedit dolores eumenimagni blanda de quaecus int as et vent eatibus endis si dolectem apiditae porem adicabo riassit eatus ditisto ex ea. Dit zijn 65 woorden.

s tot happen van zzp-er sc od bo e ël ci er m vacatures). krachtige com Ideaal voor korte, ’s, afbeeldingen of go lo en ge s du t, en teks multinationals (Alle 5 juni as. aan: ) per mail uiterlijk ns op ke te ko 0 te 40 g ax lin wilt u een webshop 50 mtr. stel advertentie-tekst (m automatiseringsproblemen Lever uw prikbord ? n? rmail.nl dolo-

laten bouwe a tionsectore pro oor@wegene a.versch mail: tionsector Ximet hitatibus rectot r - rectota e pro dolotur oo Ximet hitatibus rectota tion ea ch rec hitatibus rs Ximet de s Ve atu k ie ibe m Qu ? sectore pro dolone tur l.nl An un ver ta ssi i: tur rem po wegene r rmai Vaianlle dereceatu rem possita veruntur? Quibea nik@ Quibeatus dm/fug veruntur? or an rem possita do nl icia d c.v re l: vie ai Ri m keru tus dereceatur gio ni rep Re alitatem estiis or Do l n l.n va ai es rm iciatur Ce , alitatem estiis reperum fugi alitatem estiis reperum fugiand nni@wegene va asped eum fugitatur and qu gio iciatur .d od i, m : im l: en ai em rci m nh ha – am Ar anni i, od quasped eum fugitatur, am harcienimi, od quasped Regio Giov harcienim dolentempe et vende Mariana Di am eum fugitatur, ail.nl rm quiberrovita ne ge simusam we , vende t@ et e est sim : dolentemp on ta usa m quiberrovita dolentempe simusam Nijmegen dit qui odi audit, con ail: r.diem Regio t – mquiberrovi et vende on volupta tiassitet lan volupta tiassitet landit qui s:nimagni Rudy Diem volupta tiassitet landit qui odi audit, conest, erme loresmeu Lie / do odi audit, conest, it ek ed ho sap s er rita ht po Ac autem gni Regio eumenima aute dolores us mpo sapedit itas tib rita autempor ea s sapedit dolores eumenim int as et vent agni blanda de quaecus riblanda de quaecus int as et blanda de quaecus int as et vent eatibus iditae porem adicabo vent eatibus ap tem lec do si dis en . riadicabo en end porem ord apiditae is si wo dolectem si dole endis 65 ctem apiditae porem adicabo riea. Dit zijn assit eatus ditisto ex assit eatus ditisto ex ea. Dit assit eatus ditisto ex ea. Dit zijn 65 woorden. zijn 65 woorden.

de Ondernemer Doetinchem mei  

de Ondernemer Doetinchem mei

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you