Issuu on Google+

*+ vrijdag 14 september 2012

biĂŤnnale Geld derland Tentoons T stelling 14 sept. t/m 28 okt. Festival 14 t/m 16 6 en 21 t/m 23 3 sept.

Museum voorr Mod derne Kunstt Arnhem


anya janssen the shapeshifter

er win olaf

22 september t/m 2 december 2012 www.mmkarnhem.nl

27 oktober t/m 27 januari 2013 www.mmkarnhem.nl

Het festival komt tot stand dankzij: AMP www.arnhemsmuziekplatform.nl nl ArtEZ www.artez.nl Architectuurcentrum CASA SA www.casa-arnhem.nl Kunst- en cultuurcentrum ntrum BOSCH www.boscharnhem.nl www.bosc Dziga, film- en videowerkplaats www.dziga.nl Extrapool www.extrapool.nl ww.extrapool.nl Focus Filmtheater theater www.focusarnhem.nl G.A.N.G. www.stichtinggang.org www.sticht Het Gelders ders Orkest www.hetgeldersorkest.nl KCG www.kcg.nl ww.kcg.nl Literair Productiehuis W Wintertuin www.wintertuin.nl wintertuin.n MMKA www.mmkarnhem.n www.mmkarnhem.nl Nachtkerk erk www.stichtingnachtkerk.com Ontwerp Platform Arnhem www.o-p-a.n www.o-p-a.nl Plaatsmaken www.plaatsmaken.n www.plaatsmaken.nl en.nl Productiehuis Generale Oost www www.generaleoost.nl Toneelgroep Oostpool pool www.ton www.toneelgroepoostpool.nl

in de schaduw van morgen neorealisme in nederl and 18 november t/m 17 februari 2013 www.mmkarnhem.nl

BON Met deze ze bon krijgt de 2e persoon perso een gratis dagkaart tijdens de festivaldagen van land. de BiĂŤnnale Gelderland. In te leveren bij de kassa van het Museum voor ne Moderne Kunst Arnhem m Utrechtseweg eweg 87 6812 AA Arnhem nhem


vrijdag 14 september 2012 De Gelderlander

extra | 3

BIËNNALE GELDERLAND Arnhem de locatie voor expositie en cross-over festival

Wie, wat, waar Biënnale Gelderland 2012 Tentoonstelling: 14 sept./28 okt. Deelnemende kunstenaars: Catalogtree, Ronald de Ceuster, Brieke Drost, Anneke van der Eerden, G.A.N.G. (Rob Groot Zevert en Hans Jungerius), Marjolein de Groen, May Heek, Mariës Hendriks, Peter Jordaan, Jissel Kerkstra, Gerard Koek, Theo Konijnenburg, Marcel Kronenburg, Mirjam Kuitenbrouwer, Heidi Linck, Oscar Lourens, Erik Odijk, Geertjan van Oostende, René Roeten, Roland Schimmel, Suze May Sho, Rob Sweere, Simon van Til, Juliette Warmenhoven.

To see a World in a Grain of Sand And a Heaven in a Wild Flower Hold Infinity in the palm of your hand And Eternity in an hour.

Festival: 14 t/m 16 en 21 t/m 23 sept.

(William Blake (1757-1827), Auguries of Innocence, 1802)

Deelnemende instellingen: AMP, ArtEZ, CASA, Cultuurhuis Bosch, Dziga, Extrapool, Focus Filmtheater, G.A.N.G., Het Gelders Orkest, KCG, Literair Productiehuis Wintertuin, Nachtkerk, OPA, Plaatsmaken, Productiehuis Generale Oost en Toneelgroep Oostpool.

Locaties: Flos Wildschut in de tuin van het Museum voor Moderne Kunst Arnhem, een van de festivallocaties.

foto Hans Broekhuizen/De Gelderlander MMKA, Utrechtseweg 87, ArtEZ Concertzaal, Utrechtseweg 85, Sonsbeek Villa, Tellegenlaan 3, alle in Arnhem.

Op zoek naar de wereld in een korrel zand Het scheppen van een nieuwe werkelijkheid in ingedikte vorm. Die tendens signaleert curator Flos Wildschut in de hedendaagse beeldende kunst.Legio voorbeelden zijn te zien in Arnhem. door Dorine Steenbergen

L

ange tijd was ze er door geïntrigeerd: Over de noodzaak van het tuinieren, de Huizinga-lezing die wijlen Gerrit Komrij in 1990 hield. Daarin voert de schrijver de tuin op als metafoor voor de samenleving. Dat herinnerde de kunsthistorica Flos Wildschut zich toen ze eerder dit jaar werd gevraagd als curator voor de Biënnale Gelderland die vandaag in Arnhem begint. „Ik heb in Nijmegen gewoond en gestudeerd en in Arnhem gewerkt, maar ben inmiddels al zestien jaar Rotterdammer. Zoekend naar een thema voor de biënnale vroeg ik me af wat typisch is voor Gelderland. Heel cliché is dat de natuur, met name de vele parken. Ze steken in Arnhem als vingers in de stad. Vooral Park Sonsbeek, dat je

als een gecondenseerd Veluwelandschap in de stad kunt beschouwen.” Toen ze bij Komrij ook nog een dichtregel geciteerd zag van de 18e-eeuwse Engelse dichter en schilder William Blake – To see a World in a Grain of Sand – viel alles op z’n plaats en had ze het thema voor de biënnale. „Condensed Reality, oftewel ‘de wereld in een korrel zand’.” Al langer signaleert zij een tendens in de hedendaagse kunst. „Dat beeldend kunstenaars de werkelijkheid niet enkel reproduceren, maar ook een nieuwe realiteit scheppen, in een ingedikte vorm. Als een manier om de wereld te doorgronden.”Als voorbeeld noemt ze de Argentijnse kunstenaar Tomás Saraceno van wie ze vorig jaar de expositie ‘Cloud Ci-

ties’ zag in Berlijn. „Een installatie van transparante bollen waarin plantjes groeien. Microkosmossen, werelden in het klein.” Met vergelijkbaar werk was Saraceno aanwezig op de laatste Sonsbeektentoonstelling in 2008: een grote ballonachtige constructie waar de bezoeker in kon. Wederom: een gecondenseerde wereld. Die tendens vaststellen was één ding. „Het was de vraag of ik dit ook in Gelderland zou aantreffen. Ik ben in de provincie op zoek gegaan naar kunstenaars die bij het thema passen. Die grip proberen te krijgen op de werkelijkheid door juist in het kleine, het minuscule, de complexiteit van de wereld te verkennen. Of door de complexe werkelijkheid op zo’n manier te verkleinen, te condenseren,

Flos Wildschut 䢇 Flos Wildschut (Heerlen, 1960) stu-

deerde van 1980-1989 kunstgeschiedenis aan de Katholieke Universiteit Nijmegen. 䢇 Ze werkte de afgelopen vijftien jaar als curator bij het Nederlands Foto Instituut (nu Nederlands Foto Museum) in Rotterdam en was voorzitter stimuleringssubsidies bij het Fonds BKVB (nu Mondriaan Fonds).

COLOFON Redactionele leiding: Dorine Steenbergen Vormgeving: Rudi Gerrits Aan dit nummer werkten mee: Martin Hermens, Anne Nijtmans, Hans Walraven Cover: logo van Biënnale Gelderland van Jaap Kroneman

䢇 Sinds drie jaar werkt zij als onafhan-

kelijk curator. 䢇 Voor het Museum voor Moderne

Kunst Arnhem maakte zij, samen met Krien Clevis, in 2009 de expositie Ophelia, Sehnsucht, melancholie en doodsverlangen. 䢇 De tentoonstelling Proeftuin, eind 2011 voor Stichting G.A.N.G. in Showroom Arnhem, was eveneens van haar hand.

dg.nl/bijlagen Op deze site kunt u deze special vinden als pdf. Alle vorige specials treft u ook aan op onze site.

dat de essentie zichtbaar wordt. Anders gezegd: de een kijkt door een loep, de ander door een telescoop. De uitkomst is eender: het begrijpen van de werkelijkheid.” Tot haar verrassing bleek het in Gelderland te wemelen van zulke kunstenaars. Zo probeert Oscar Lourens de wereld te doorgronden door haar consequent op te meten. May Heek laat de toeschouwer als het ware door een microscoop kijken. In haar fotoserie Colombidae dringt ze zo diep door in het verenkleed van duiven dat het begrip ‘grijze duif’ een heel nieuwe, veelkleurige dimensie krijgt. Tijd kan eveneens worden gecondenseerd, zoals ook de dichter Blake al vaststelde: Hold Infinity in the palm of your hand, And Eternity in an hour. Marcel Kronenburg weet in zijn film Vijf minuten vertraging alle opnames die hij gedurende een jaar in de trein van Tiel naar Arnhem maakte, samen te persen in één uur. Aldus reis je in een uur tijd door alle seizoenen. Flos Wildschut zocht alle 28 aan de biënnale deelnemende kunstenaars op in hun atelier, sommigen werkend als duo of als trio, en selecteerde met hen de te exposeren werken. „Als de werken je aanzetten tot filosoferen en je het begrip Condensed Reality op jezelf gaat betrekken, dan is dat het mooiste wat ik als curator kan bereiken.”

Deze Extra is een redactionele bijlage van:

Toegangsprijzen MMKA tijdens de festivaldagen: dagkaart zonder korting €12,50, MJK €7,50, kortingsgroepen €7,50, kinderen tot 13 jaar gratis. Weekendkaart (vrij. t/m zon.) zonder korting €15,00, MJK €12,50, kortingsgroepen € 10,00, kinderen tot 13 jaar gratis. Passe-partout zonder korting €17,50, MJK €17,50, kortingsgroepen €15,00, kinderen tot 13 jaar gratis.

Extra activiteiten: Jissel Kerkstra (max. 15 kinderen, 2 uur) € 7,50, excursie FRONT van G.A.N.G. (1,5 uur) € 7,50, excursie/performance ‘Walking Trees’ van Rob Sweere (2,5 uur) €25,00, Picknick Dynamic Food (alles biologisch) € 12,50, workshop Klei van Peter Krynen (twee zondagen, elk 3 uur) €25,00, groepsrondleidingen per uur, excl. entreeprijzen: €75,00.

Projectteam directeur: Hedwig Saam, curator: Flos Wildschut, projectleiding: Caro Delsing, marketing: July Ligtenberg. Biënnale Gelderland kwam tot stand dankzij Provincie Gelderland, Gemeente Arnhem, SNS Reaalfonds, Prins Bernhard Cultuurfonds, Museum voor Moderne Kunst Arnhem. Met dank aan: Bert de Jong (Eusebiuskerk), Berna Lohman, SLAK, Bart Weber, Linda Schregardus, Richard Derks, Rikkenprint. In 2014 vindt de Biënnale Gelderland plaats in Museum Het Valkhof in Nijmegen. www.biennalegelderland2012.nl

*+

Wilt u adverteren in een van onze specials neem dan contact op: in de regio Nijmegen: advertenties.nijmegen@gelderlander.nl, 024-3650646, in de regio Arnhem/Doetinchem: advertenties.doetinchem@gelderlander.nl , 0314-372123


De Gelderlander vrijdag 14 september 2012

vrijdag 14 september 2012 De Gelderlander

|5

4 | Expositie Flos Wildschut over Juliette Warmenhoven

‘Z

Flos Wildschut over Mirjam Kuitenbrouwer

‘D

ij heeft in de tentoonstelling een laboratorium gebouwd, waarin ze haar verwondering voor het kleine en onooglijke in de natuur met ons wil delen. Warmenhoven is geïnteresseerd in groeiprocessen. Een aardappel is voor haar niet slechts een consumptiemiddel, ze gebruikt de knol voor haar experimenten om kiemprocessen te onderzoeken. In haar atelier liggen op de vreemdste plekken ontkiemende aardappels in allerlei vormen, maten en kleuren. Het zijn kleine bijzondere sculpturen geworden. Warmenhoven ontwerpt voor deze aardappels prachtige Music Boxes, waarin de energie die bij het groeiproces vrijkomt, kan worden omgezet in muziek. Ze zoekt de schoonheid van de natuur in het onspectaculaire. Dat wordt in deze installatie manifest. Ze dwingt ons in haar microkosmos te focussen op het kleine. Dat werkt aanstekelijk. Eenmaal thuis willen wij ook experimenteren met aardappels, kleine glanzende kevertjes onder de loep bestuderen en bloemen gaan plukken om ze te drogen te leggen voor een herbarium.”

e werkelijkheid is een verwarde kluwen die zij in een haast filosofisch proces probeert te ontwarren. Door afstand te creëren, krijgt ze er grip op. Maar er bestaat geen afstand tot de werkelijkheid. Daarom zoekt ze naar middelen om barrières op te werpen tussen zichzelf en de wereld. Niet om de wereld geheel te blokkeren, maar om de blik erop om te leiden. Alleen zo ontstaat volgens haar een reflectief inzicht in de wereld en kun je de werkelijkheid doorgronden. Die barrière kan een camera, een lens of een raam zijn. Samen met een archief van aantekeningen, citaten, teksten en boeken, vormen ze de bouwstenen van haar oeuvre. In de Recursiekamer komt alles samen. Op te vatten als een kluizenaarscel of de studeerplek van een kamergeleerde. De kamer heeft weliswaar een balkon en een raam, maar het is voor de bewoner niet mogelijk naar buiten te kijken. Het contact met de buitenwereld komt alleen op een indirecte manier tot stand, door middel van de attributen die in de kamer te vinden zijn.”

Juliette Warmenhoven (31 jaar, lid van Gelders expositiecollectief) zegt zelf:

Mirjam Kuitenbrouwer (45 jaar, woont/werkt in Arnhem) zegt zelf:

‘I

k heb een laboratorium gemaakt voor mijn aardappels, zeg maar een huisje. Dat heb ik ter plekke opgebouwd in het museum. De bekleding bestaat uit een collage van semi-transparant papier in diverse kleurtinten. Eén baan bestaat uit behang van gedroogde bloemen. Ik ben sterk gefocust op wat er met een aardappel gebeurt op het moment dat wij die als consument in feite hebben afgeschreven. We zeggen dat ’ie rot is en gooien ’m weg. Ik ben er op een nieuwe manier naar gaan kijken, heb dat rotte uit het concept gewipt en ontdek in de spruiten die eruit komen een grote schoonheid. Er is alleen maar licht en rust voor nodig om kiemprocessen op gang te brengen. Er ontstaan allerlei vertakkingen waar soms ook weer heel kleine aardappeltjes aan groeien. Zo breng ik aan de oppervlakte wat anders ongezien blijft. Mint is de overheersende kleur. Die staat voor zowel groei en leven maar is ook onnatuurlijk en giftig.” De kleur mint speelt een dominante rol in de installatie van Juliette Warmenhoven.

‘I

k probeer de werkelijkheid uit te pakken als een Russisch poppetje. Binnen en buiten, schaal en maat, spelen daarin een rol. Almaar kleiner komt de essentie in beeld. Hetzelfde gebeurt als ik vanuit een vliegtuig omlaag kijk naar die mierenhoop en me afvraag: waar maken we ons toch zo druk om? Afstand zorgt voor minder emoties. Gemodelleerd naar de behuizing van een oude super-8 viewer heb ik een kamer gemaakt met een deur en een raam waar de bewoner echter niet door naar buiten kan kijken. Het contact met de buitenwereld komt indirect tot stand door spullen in de kamer. Zo gaan de boeken die voor het raam staan en het zicht blokkeren allemaal over hoe je naar buiten kunt kijken naar de wereld in de wereld in de wereld. Al kan de beschouwer er een totaal ander verhaal bij maken. Bij een solo-expositie in Museum Jan Cunen in Oss hoorde ik toevallig hoe een gids tijdens een rondleiding mijn werk verklaarde. Grappig, dat klonk helemaal nieuw voor mij.” Zonder haar rolmaat is Mirjam Kuitenbrouwer onthand.

Flos Wildschut over Mariës Hendriks

Flos Wildschut over Ronald de Ceuster

‘Z

e toont in haar schilderijen haar fascinatie voor tijd en licht. Door een immense raampartij valt in haar atelier zonlicht naar binnen dat, al naar gelang de dag vordert, een steeds veranderend patroon van licht en schaduw tovert op de vloer en de voorwerpen. Hendriks condenseert het verglijden van de tijd in één schilderij. Ze neemt gedurende een lange periode foto’s van het licht- en schaduwspel. Die reeksen foto’s vormen de basis voor haar schilderijen. Ze maakt geen keuze voor het ultieme licht- en donkermoment, maar laat een hele periode in één beeld samenvallen. De schilderijen staan in de traditie van de Renaissance clair-obscur techniek, waarbij licht- en donkercontrasten sterk worden uitvergroot en de lichtbron altijd buiten beeld blijft. Het dramatische effect laat Hendriks echter achterwege ten gunste van het zoeken naar een pure vorm. Het levert geabstraheerde beelden op, die door subtiele kleurtoetsen lijken te zinderen. Je ziet de schaduw als het ware trillen en langzaam in beweging komen.”

‘J

e zou kunnen zeggen dat hij de wereld ‘overtrekt’, zoals we dat vroeger als kind deden: met een stift en calqueerpapier trokken we de contouren van een afbeelding over, waardoor een vereenvoudigde versie van het origineel ontstond. De Ceuster doet dit in het groot. Hij ‘betekent’ de ruimte. Met purschuim accentueert hij ruimtelijke structuren en constructies, zoals vloeren, muren en plafonds. Hij benadrukt de dingen waar we meestal niet al te veel aandacht aan schenken en laat ons de ruimte op een andere manier ervaren. Het is letterlijk tekenen, maar ook betekenis geven aan iets, aan het onopvallende. De ruimte bepaalt de vorm en is tegelijk ook drager van de driedimensionale tekening. De tekening probeert zich in het werk van De Ceuster echter steeds meer los te wrikken van de drager. Het lijkt wel alsof deze een eigen leven wil leiden. Het getekende ontworstelt zich aan het plafond en neemt bezit van de ruimte. De zaken zijn omgedraaid. De ruimte bepaalt niet langer de tekening; de tekening bepaalt de ruimte.”

Mariës Hendriks (56 jaar, woont en werkt in Nijmegen) zegt zelf:

Ronald de Ceuster (52 jaar, woont in Zutphen, werkt in Deventer) zegt zelf:

‘D

e inval van het licht is zo dichtbij, zo gewoon, we zitten er vaak met onze neus bovenop en toch stappen we er overheen. Het verschuiven van zonlicht in mijn atelier verwondert mij. Wat gebeurt er allemaal wel niet op dat kleine stukje niks op de vloer? Ik duik in dat beeld, zoem er op in en ga ermee aan de slag. Ik zie kleuren en nuances op plaatsen die er niet toe doen en die anderen misschien niet zien. Het draait allemaal om concentratie. En om verbazing. En wat ik daaruit schep, zegt natuurlijk weer iets over mij. Zoals een kind het mos wegkrabt tussen stoeptegels. En als ik het dan af heb, is mijn werk een heel eigen ding geworden: het schilderij heeft gewonnen, ik heb verloren. Ik wil graag dat mensen dwalen in mijn werk, erin vertoeven. Iets voelen van de verwondering die ik ook heb gevoeld. Al weet ik dat tien mensen die er naar kijken, met tien verschillende interpretaties kunnen komen. Dat mag allemaal.”

‘J

Voor strakke lijnen heeft Mariës Hendriks afplakband nodig. foto’s Do Visser/De Gelderlander

Voor het overtrekken gebruikt Ronald de Ceuster een purpistool.

a, ik trek bestaande ruimten en structuren over. Als kind deed ik dat al fanatiek en die drang is altijd gebleven. Raak ik verzeild in een kamer met een bewerkelijk behang, dan beginnen mijn handen te jeuken. Dan wil ik overtrekken. Scheuren in vloeren, patronen in bakstenen, allemaal heeft het direct mijn aandacht. Het ‘nu’ is voor mij belangrijk: ik ga uit van de situatie zoals ik die aantref, geef alleen weer wat ik zie. Overtrekken is not done. Een soort na-apen van de werkelijkheid. Dat stoort mij niet. Voor de expositie heb ik ter plekke in het museum een ruimtelijke tekening gemaakt. Een bovenlicht, een glazen plafond, heb ik overgetrokken met purschuim. Daar blijft het niet bij. Ik trek de overtrek los, zodat die gaat hangen. Daarbij maak ik gebruik van de eigenschappen van het materiaal. In het componeren van het beeld spelen toeval en intuïtie een belangrijke rol maar ik zal nooit de regie uit handen geven.”


De Gelderlander vrijdag 14 september 2012

vrijdag 14 september 2012 De Gelderlander

|5

4 | Expositie Flos Wildschut over Juliette Warmenhoven

‘Z

Flos Wildschut over Mirjam Kuitenbrouwer

‘D

ij heeft in de tentoonstelling een laboratorium gebouwd, waarin ze haar verwondering voor het kleine en onooglijke in de natuur met ons wil delen. Warmenhoven is geïnteresseerd in groeiprocessen. Een aardappel is voor haar niet slechts een consumptiemiddel, ze gebruikt de knol voor haar experimenten om kiemprocessen te onderzoeken. In haar atelier liggen op de vreemdste plekken ontkiemende aardappels in allerlei vormen, maten en kleuren. Het zijn kleine bijzondere sculpturen geworden. Warmenhoven ontwerpt voor deze aardappels prachtige Music Boxes, waarin de energie die bij het groeiproces vrijkomt, kan worden omgezet in muziek. Ze zoekt de schoonheid van de natuur in het onspectaculaire. Dat wordt in deze installatie manifest. Ze dwingt ons in haar microkosmos te focussen op het kleine. Dat werkt aanstekelijk. Eenmaal thuis willen wij ook experimenteren met aardappels, kleine glanzende kevertjes onder de loep bestuderen en bloemen gaan plukken om ze te drogen te leggen voor een herbarium.”

e werkelijkheid is een verwarde kluwen die zij in een haast filosofisch proces probeert te ontwarren. Door afstand te creëren, krijgt ze er grip op. Maar er bestaat geen afstand tot de werkelijkheid. Daarom zoekt ze naar middelen om barrières op te werpen tussen zichzelf en de wereld. Niet om de wereld geheel te blokkeren, maar om de blik erop om te leiden. Alleen zo ontstaat volgens haar een reflectief inzicht in de wereld en kun je de werkelijkheid doorgronden. Die barrière kan een camera, een lens of een raam zijn. Samen met een archief van aantekeningen, citaten, teksten en boeken, vormen ze de bouwstenen van haar oeuvre. In de Recursiekamer komt alles samen. Op te vatten als een kluizenaarscel of de studeerplek van een kamergeleerde. De kamer heeft weliswaar een balkon en een raam, maar het is voor de bewoner niet mogelijk naar buiten te kijken. Het contact met de buitenwereld komt alleen op een indirecte manier tot stand, door middel van de attributen die in de kamer te vinden zijn.”

Juliette Warmenhoven (31 jaar, lid van Gelders expositiecollectief) zegt zelf:

Mirjam Kuitenbrouwer (45 jaar, woont/werkt in Arnhem) zegt zelf:

‘I

k heb een laboratorium gemaakt voor mijn aardappels, zeg maar een huisje. Dat heb ik ter plekke opgebouwd in het museum. De bekleding bestaat uit een collage van semi-transparant papier in diverse kleurtinten. Eén baan bestaat uit behang van gedroogde bloemen. Ik ben sterk gefocust op wat er met een aardappel gebeurt op het moment dat wij die als consument in feite hebben afgeschreven. We zeggen dat ’ie rot is en gooien ’m weg. Ik ben er op een nieuwe manier naar gaan kijken, heb dat rotte uit het concept gewipt en ontdek in de spruiten die eruit komen een grote schoonheid. Er is alleen maar licht en rust voor nodig om kiemprocessen op gang te brengen. Er ontstaan allerlei vertakkingen waar soms ook weer heel kleine aardappeltjes aan groeien. Zo breng ik aan de oppervlakte wat anders ongezien blijft. Mint is de overheersende kleur. Die staat voor zowel groei en leven maar is ook onnatuurlijk en giftig.” De kleur mint speelt een dominante rol in de installatie van Juliette Warmenhoven.

‘I

k probeer de werkelijkheid uit te pakken als een Russisch poppetje. Binnen en buiten, schaal en maat, spelen daarin een rol. Almaar kleiner komt de essentie in beeld. Hetzelfde gebeurt als ik vanuit een vliegtuig omlaag kijk naar die mierenhoop en me afvraag: waar maken we ons toch zo druk om? Afstand zorgt voor minder emoties. Gemodelleerd naar de behuizing van een oude super-8 viewer heb ik een kamer gemaakt met een deur en een raam waar de bewoner echter niet door naar buiten kan kijken. Het contact met de buitenwereld komt indirect tot stand door spullen in de kamer. Zo gaan de boeken die voor het raam staan en het zicht blokkeren allemaal over hoe je naar buiten kunt kijken naar de wereld in de wereld in de wereld. Al kan de beschouwer er een totaal ander verhaal bij maken. Bij een solo-expositie in Museum Jan Cunen in Oss hoorde ik toevallig hoe een gids tijdens een rondleiding mijn werk verklaarde. Grappig, dat klonk helemaal nieuw voor mij.” Zonder haar rolmaat is Mirjam Kuitenbrouwer onthand.

Flos Wildschut over Mariës Hendriks

Flos Wildschut over Ronald de Ceuster

‘Z

e toont in haar schilderijen haar fascinatie voor tijd en licht. Door een immense raampartij valt in haar atelier zonlicht naar binnen dat, al naar gelang de dag vordert, een steeds veranderend patroon van licht en schaduw tovert op de vloer en de voorwerpen. Hendriks condenseert het verglijden van de tijd in één schilderij. Ze neemt gedurende een lange periode foto’s van het licht- en schaduwspel. Die reeksen foto’s vormen de basis voor haar schilderijen. Ze maakt geen keuze voor het ultieme licht- en donkermoment, maar laat een hele periode in één beeld samenvallen. De schilderijen staan in de traditie van de Renaissance clair-obscur techniek, waarbij licht- en donkercontrasten sterk worden uitvergroot en de lichtbron altijd buiten beeld blijft. Het dramatische effect laat Hendriks echter achterwege ten gunste van het zoeken naar een pure vorm. Het levert geabstraheerde beelden op, die door subtiele kleurtoetsen lijken te zinderen. Je ziet de schaduw als het ware trillen en langzaam in beweging komen.”

‘J

e zou kunnen zeggen dat hij de wereld ‘overtrekt’, zoals we dat vroeger als kind deden: met een stift en calqueerpapier trokken we de contouren van een afbeelding over, waardoor een vereenvoudigde versie van het origineel ontstond. De Ceuster doet dit in het groot. Hij ‘betekent’ de ruimte. Met purschuim accentueert hij ruimtelijke structuren en constructies, zoals vloeren, muren en plafonds. Hij benadrukt de dingen waar we meestal niet al te veel aandacht aan schenken en laat ons de ruimte op een andere manier ervaren. Het is letterlijk tekenen, maar ook betekenis geven aan iets, aan het onopvallende. De ruimte bepaalt de vorm en is tegelijk ook drager van de driedimensionale tekening. De tekening probeert zich in het werk van De Ceuster echter steeds meer los te wrikken van de drager. Het lijkt wel alsof deze een eigen leven wil leiden. Het getekende ontworstelt zich aan het plafond en neemt bezit van de ruimte. De zaken zijn omgedraaid. De ruimte bepaalt niet langer de tekening; de tekening bepaalt de ruimte.”

Mariës Hendriks (56 jaar, woont en werkt in Nijmegen) zegt zelf:

Ronald de Ceuster (52 jaar, woont in Zutphen, werkt in Deventer) zegt zelf:

‘D

e inval van het licht is zo dichtbij, zo gewoon, we zitten er vaak met onze neus bovenop en toch stappen we er overheen. Het verschuiven van zonlicht in mijn atelier verwondert mij. Wat gebeurt er allemaal wel niet op dat kleine stukje niks op de vloer? Ik duik in dat beeld, zoem er op in en ga ermee aan de slag. Ik zie kleuren en nuances op plaatsen die er niet toe doen en die anderen misschien niet zien. Het draait allemaal om concentratie. En om verbazing. En wat ik daaruit schep, zegt natuurlijk weer iets over mij. Zoals een kind het mos wegkrabt tussen stoeptegels. En als ik het dan af heb, is mijn werk een heel eigen ding geworden: het schilderij heeft gewonnen, ik heb verloren. Ik wil graag dat mensen dwalen in mijn werk, erin vertoeven. Iets voelen van de verwondering die ik ook heb gevoeld. Al weet ik dat tien mensen die er naar kijken, met tien verschillende interpretaties kunnen komen. Dat mag allemaal.”

‘J

Voor strakke lijnen heeft Mariës Hendriks afplakband nodig. foto’s Do Visser/De Gelderlander

Voor het overtrekken gebruikt Ronald de Ceuster een purpistool.

a, ik trek bestaande ruimten en structuren over. Als kind deed ik dat al fanatiek en die drang is altijd gebleven. Raak ik verzeild in een kamer met een bewerkelijk behang, dan beginnen mijn handen te jeuken. Dan wil ik overtrekken. Scheuren in vloeren, patronen in bakstenen, allemaal heeft het direct mijn aandacht. Het ‘nu’ is voor mij belangrijk: ik ga uit van de situatie zoals ik die aantref, geef alleen weer wat ik zie. Overtrekken is not done. Een soort na-apen van de werkelijkheid. Dat stoort mij niet. Voor de expositie heb ik ter plekke in het museum een ruimtelijke tekening gemaakt. Een bovenlicht, een glazen plafond, heb ik overgetrokken met purschuim. Daar blijft het niet bij. Ik trek de overtrek los, zodat die gaat hangen. Daarbij maak ik gebruik van de eigenschappen van het materiaal. In het componeren van het beeld spelen toeval en intuïtie een belangrijke rol maar ik zal nooit de regie uit handen geven.”


De Gelderlander vrijdag 14 september 2012

6 | festival

Nachtkerk: ‘Niet te lang nadenken, condens, dat zijn waterdruppels’ De happenings van de Arnhemse multidisciplinaire Nachtkerk een ‘feestje’ noemen, doet de werkelijkheid wel erg tekort. De negende editie die op de Biënnale Gelderland plaatsvindt moet alle voorgaande overtreffen, zegt organisator Pim Schrier. „Dit wordt de grootste ooit, qua budget en aantal bezoekers.” door Hans Walraven

Nachtkerk was in zijn vijfjarig bestaan al op diverse plaatsen in Arnhem actief: in Willemeen, Luxor en een fabriekshal. Maar de komende editie gaat zich afspelen in de chique ambiance van de Witte Villa in Sonsbeek, boven de stad met een panoramisch zicht erop. Alle ruimtes in het rustieke horecapand, zo zegt Pim Schrier van Nachtkerk, worden compleet getransformeerd. „Gordijnen, schilderijen, banken, tafels, alles gaat eruit. We vervangen dat door onze eigen inrichting. Zelfs de ramen worden afgeplakt. Je zal het niet meer herkennen.”

‘De Witte Villa wordt ons grootste evenement ooit, qua budget en publiek’ Onder de noemer Nachtkerk wordt jonge creatieve ondernemers in dans, theater, mode, videobewerking, design, vj’s en dj’s een Arnhems podium geboden. Het is een multidisciplinair evenement, dat de deelnemende kunstenaars een duwtje in de rug moet geven. „Doel is om hun talent een spotlight te geven en dan te kijken hoe het publiek op het werk reageert”, legt Schrier uit. „Want Nachtkerk is vóór alles interactief. Midden op de dansvloer wordt bijvoorbeeld opeens een stukje theater van twee, drie minuten opgevoerd zodat de mensen denken: hé, wat gebeurt daar? Maar dan is het al

weer voorbij.” Hij verwijst graag naar een festival als Lowlands, waarbij de bezoeker allang niet meer komt voor uitsluitend de bandjes, maar vooral een kaartje koopt om iets te beleven. Dat kan muziek zijn, maar ook iets heel anders. „Niet alleen het oor moet worden geprikkeld, maar ook het oog. En de bezoeker wil onderdeel van het geheel worden.” Toen Biënnale Gelderland Nachtkerk benaderde, was de eerste gedachte om poppodium Luxor te gebruiken. Maar toen bleek de Witte Villa geïnteresseerd. Ook toen ze hoorden dat er een complete ‘verbouwing’ zou plaatsvinden? Ja, zegt Schrier, dat was geen enkel probleem. „En het wordt ons grootste evenement ooit; qua budget en aantal bezoekers.” Het thema van de biënnale – Condensed Reality – wordt door Nachtkerk letterlijk uitgelegd. „Wij wilden de bezoeker geen concept voorzetten waar je lang over na moet denken. Dus hebben wij het begrip ‘condens’ genomen en tegen de vormgevers gezegd: ga daar mee aan de slag. Condens zijn waterdruppels, probeer daar de wereld in te vatten. Er is een videofilm waarin allerlei grote problemen worden omgevormd tot waterdruppels. De hele villa wordt aan de buitenkant zo uitgelicht dat het lijkt alsof het pand is beslagen, overdekt is met condens. Bij het binnenkomen moeten de bezoekers door een transparante tunnel die met water wordt besproeid. Dichters dragen gedichten voor over zweet, water en vocht. Er komt een modeshow met regenkleding. En wie goed kijkt, ziet dat ook de poster van de happening in het teken staat van condens.” Zo hebben Pim Schrier en zijn kompanen nog veel meer ideeën voor die zaterdagnacht. Maar een aantal wil hij graag nog voor zichzelf houden. „Want de bezoeker moet verrast worden. Dat is immers het kenmerk van Nachtkerk.”

OOSTPOOL Bij de toneelvoorstelling in de buitenlucht moet de acteur extra

‘Beckett wil enkel Ook andere discipilines dan beeldende kunst haken aan bij de biënnale. Theatergroep Oostpool condenseert taal: „Niet ik is speciaal gemaakt voor het festival.” door Martin Hermens

E

xcentriek. Anders kun je het niet noemen. Toneelschrijver Samuel Beckett wil bij de uitvoering van Niet ik alleen de mond van de acteur zien. Filmpjes op YouTube tonen dat het kan. Maar tijdens de Biënnale Gelderland ligt dat toch wat anders. Daar ziet het publiek gewoon een acteur aan het werk. Regisseur Marcus Azzini van Toneelgroep Oostpool snapt de in zijn ogen grappige regie-aanwijzing van Beckett (1906-1989) wel. „Alsof hij niet wil dat de tekst aan een mens wordt gekoppeld”, legt hij uit. „In Niet ik is het ook meer het onderbewuste dat praat.” Zie je een acteur of actrice voor je, dan geeft zijn of haar uiterlijk meteen kleur aan wat je hoort. „Je laat ongelofelijk veel zien door er alleen al te gaan staan”, aldus Azzini. „Het uiterlijk van de speler bepaalt of je medelijden of compassie voelt.” Met zijn versie van de monoloog uit 1972 gaat de regisseur dus niet zo ver als Beckett graag zou zien. Al doet hij er alles aan om de kern van diens betoog overeind te houden. „Hij wil dat de speler zich in dit stuk concentreert op de taal. Dat doen wij ook, maar niet zo extreem.” Acteur Bram van der Heijden is voor hem de ideale partner. „Bram is heel taalgevoelig. Hij beheerst de techniek om snel het juiste tempo van spreken te vinden. Daar kan hij als speler de juiste emotie aan toevoegen. Niet alle acteurs hebben beide kwaliteiten zo sterk in zich.”

Met zijn uiterlijk moet Bram van der Heijden (links) van regisseur Marcus Azzini (rechts) medelijden of compassie oproepen. foto Marina Popova Hoe zijn aanpak er straks uit gaat zien, kan Azzini niet zeggen. „We zijn nog volop aan het repeteren. Het komt straks allemaal op Bram aan. Hij staat alleen op het podium, zonder decor of licht. En omdat hij in de openlucht speelt,

moet hij extra zijn best doen. Mensen zijn daar sneller afgeleid dan in een theater.” Lastig? „Het hoort erbij”, vindt Azzini. „Het versterkt het festivalgevoel. We kiezen er bewust voor om mee te doen aan dit evenement. We maken Niet ik spe-

Bartóks microkosmos en Cage’s speelgoedpiano Het Arnhems Muziek Platform was blij met het thema van de Biënnale Gelderland. Voor het cross-over festival dienden zich tal van muzikale condensed reality’s aan. door Hans Walraven

De grenzen opzoeken en zo nu en dan overschrijden. Dat is volgens Philipp Rüttgers het uitgangspunt van het Arnhems Muziek Platform. AMP is een groep gepassioneerde musici, gevestigd én jong, die zich op het snijvlak van jazz en gecomponeerde muziek beweegt, samenwerking zoekt met beeldende kunst en choreografie en haar podium soms vindt op minder voor de hand liggende plaatsen. Dus was het thema van de biënnale, Condensed Reality, een schot in de roos. „Zo’n rode draad past bij AMP. De oude filosofen vonden al dat muziek een weerspiegeling is van de wereld en

daar zijn we het helemaal mee eens”, zegt Mirjam Zegers, die samen met Rüttgers het programma samenstelde. Het eerste dat beiden te binnen schoot was Bartóks stuk Mikrokosmos; de titel zegt het al. Uit die compositie zijn fragmenten gekozen waarop musici gaan improviseren. Een tweede ingeving voor het programma was Wagner’s Ring, een film van Frank Scheffer die de zestien uur durende Ring des Nibelungen door middel van versnelling en stop-motion indikte tot zo’n drie minuten en vijftig seconden. En wie ‘De Ring’ vertoont kan net zo goed ook die andere film van Scheffer laten zien: Stopera’s I/II, waarin hij John Cage’s opera’s Europera’s in een paar minuten samenvat. Een soort muzikaal Droste-effect, omdat Europera’s van Cage zelf al een samengebald overzicht is van de Europese operageschiedenis.

Mirjam Zegers en Philipp Rüttgers bij haar speelgoedpiano. foto Gerard Burgers

Verder komt Philipp Rüttgers met een nieuw speciaal voor het thema gecomponeerd stuk en geeft Johan Luijmes, stadorganist van Arnhem, twee concerten met werk

van Sweelinck, Pachelbel en Mozart op het pijporgel van het museum. En Mark van Platen speelt Suite for Toy Piano (Suite voor speelgoedpiano) van John Cage.

Maar AMP wil ook de confrontatie met de beeldende kunst aangaan. In Condensed Improvisations laten drummer Yonga Sun, gitarist Tim Coehoorn, cellist Veit Steinmann en violiste Tessa Zoutendijk hun muzikale fantasie los op werken uit de expositie van de biënnale, die via een beamer worden getoond. Aan grote namen is ook gedacht. Pianist Reinbert de Leeuw geeft de aftrap van Satie’s marathonstuk Vexations. „Dat duurt zelf minder dan twee minuten, maar Satie suggereert 840 herhalingen. Dat duurt al gauw twintig uur. Het stuk zelf bestaat weer uit vier keer ongeveer dezelfde regel. Wij kiezen voor 840 keer die regel en zijn met ‘slechts’ vijf uur klaar. Zeg maar, een gecondenseerde versie”, lacht Mirjam. Na Reinbert de Leeuw nemen pianisten van ArtEZ Conservatorium het over. En voert De Leeuw ook nog 4’33” van John Cage uit.


vrijdag 14 september 2012 De Gelderlander

festival | 7

zijn best doen

een mond zien’

Een greep uit het programma van het cross-over festival van Biënnale Gelderland.

HGO in de tuin In een opmerkelijke combinatie van slagwerk, fagot, harmonium en tuba spelen vier musici van Het Gelders Orkest in de tuin van het Museum Moderne Kunst Arnhem bijzondere werken van HGO-gastcomponist Martijn Padding. Data 15/9 22.15u, 16/9 14u, 23/9 13.30u.

GO presenteert Dans Het Arnhemse productiehuis Generale Oost presenteert tijdens de biënnale jong talent. Kom kijken in de museumtuin naar The Fifteen Project van Arno Schuitemaker en Retraction van aanstormend talent Jasper van Luijk. Het gaat om dansvoorstellingen. Data Schuitemaker 15/9 21.15u, 22/9 21.30u. Van Luijk 21/9 22.45u, 23/9 15.30u.

schreeuw om hulp om de zin van het leven te begrijpen.” Juist in die tekst van Beckett schuilt volgens Azzini de link met de thematiek van de biënnale: Condensed Reality. „Ik kwam met deze tekst in aanraking tijdens mijn opleiding. Sommige dingen vergeet je nooit en komen ineens weer bovendrijven. Dat was bij mij het geval met Niet

ik toen ik met curator Flos Wildschut sprak over de biënnale.” Voorwaarde was wel dat er een goede vertaling zou komen. Jacoba van Velde leverde die. „Het stuk draait om taal. Speel je het in het Engels, dan horen Nederlanders alleen maar de klanken en nauwelijks de inhoud. Ik wil graag dat ze met de woorden bezig zijn.”

foto Archief De Gelderlander

meegse literair productiehuis Wintertuin speciaal werk schreven bij kunst uit de tentoonstelling. Met bijvoorbeeld de meester van het korte verhaal A.L. Snijders in de museumtuin. 22/9 om 14.00u.

AMP en Reinbert

Lezingen OPA en Casa

Niemand minder dan de vermaarde pianist Reinbert de Leeuw opent het programma van het Arnhems Muziek Platform. Op 15 september om 13.00 uur speelt hij in de Koepel van het MMKA Vexations (Pesterijen) van Erik Satie. Aansluitend wordt de pianist in de Conservatoriumzaal geïnterviewd waarna het programma start van AMP: tot laat in de avond zijn er concerten hedendaagse en klassieke muziek in de Conservatoriumzaal ArtEZ.

22/9 vanaf 13.30u, auditorium MMKA.

Schaduw op de muur

ciaal voor de Biënnale Gelderland. Zo’n voorstelling kun je later niet zo maar ergens anders spelen.” De abstracte tekst schotelt geen helder verhaal voor. „Voor mij gaat het om een kortsluiting van gedachten. Een roep om de tijd even stop te zetten zodat gedachten in het onderbewuste naar boven kunnen komen. Als een

A. L. Snijders

Dziga, film- en videowerkplaats uit Nijmegen, presenteert Why Wonder – There are shadows in the wood van Anneke Ingwersen. Op een buitenmuur van het museum dwaalt de camera door een kunstmatig, bosachtig gebied dat bestaat uit schaduwen, reflecties en lichtprojecties. 14 t/m 23 september, museumtuin MMKA.

Poëzie van Wintertuin Laat je verrassen door dichters en schrijvers die namens het Nij-

Hoe herkennen ontwerpers en kunstenaars het thema Condensed Reality in hun werk? Ontwerp Platform Arnhem en architectuurcentrum CASA laten drie ontwerpers en een beeldend kunstenaar aan het woord.

Singer-songwriters Gelderse singer-songwriters treden alle festivaldagen op in de museumtuin. Met pakkende songs die gaan over zowel grote thema’s als de liefde, als over kleine onderwerpen als koekjes. Met jong talent als Rogier Pelgrim, Julian Hertz, Roel Smeets en Choirboy Invisible. KCG, Gelders kenniscentrum voor kunst en cultuur, gaf advies over de invulling van het programma.

Pop-up store Het Arnhemse productiehuis Plaatsmaken tovert tijdens de biënnale de museumwinkel van het MMKA om tot galerie. Hier kan werk van de exposerende kunstenaars worden gekocht. Het betreft unica en werk in oplage.

Films die het leven verkleinen of uitvergroten door Anne Nijtmans

In een film worden gebeurtenissen soms versneld of vertraagd afgespeeld, er kan ingezoomd worden op details of iets wordt juist van een afstand of vanuit een ongebruikelijk perspectief gefilmd. Condensed Reality is een natuurlijk onderdeel van het medium. Henk Bitter, directeur van het Arnhemse filmtheater Focus, ging over de filmkeuze voor de biënnale en selecteerde films waarin Condensed Reality ook het thema is. Neem Marwencol. Deze documentaire gaat over de Amerikaan Marc Hogancamp die zwaar hersenletsel heeft opgelopen. Met poppen en speelgoed bouwt hij een fictief Belgisch dorp in de Tweede Wereldoorlog na. „Zo creëert hij een wereld die hij kan overzien en waarin hij zijn trauma’s verwerkt als een soort autotherapie”, aldus Henk Bitter. De foto’s die Hogancamp

Marc Hogancamp in zijn fictieve wereld Marwencol. maakt van zijn fantasiedorp worden ontdekt door kunstkenners en zo wordt die verkleinde wereld vergroot tot kunst in de New Yorkse galerieën. Bitter: „Dat contrast

foto PR

maakt het interessant. Marwencol is in Nederland niet uitgebracht. Ik ben blij dat we de film nu kunnen vertonen.” Van een heel ander kaliber is

Small Roads van James Benning. „Zijn werk is te bestempelen als beeldpoëzie”, zegt Bitter. Benning heeft hier het Amerikaanse genre roadmovie uitgekleed en focust zich op ‘de weg’ zelf. Je ziet alleen beelden van wegen als landschapsschilderijen. In het begin denk je: ‘er gebeurt niets’ maar dan gaan die wegen toch fascineren.” Sudoeste is een parabelachtige vertelling die zich afspeelt in een Braziliaans dorp. Het leven van hoofdpersoon Clarice speelt zich af in één dag (ze wordt geboren, groeit op, takelt af en sterft) terwijl om haar heen het leven zich in een loom tempo voltrekt. Synecdoche New York is een gecompliceerde film van Charlie Kaufman over een theaterregisseur die een groots stuk wil produceren dat het leven zelf moet weergeven. Na zeventien jaar is het stuk nog niet af en zijn het leven van de regisseur en het theaterstuk met el-

kaar versmolten. „Geen condensed maar exploded reality”, is het commentaar van Bitter. „De hoofdpersoon vergroot de werkelijkheid om er greep op te krijgen.” The Sound of Insects, Record of a mummy tot slot is gebaseerd op een Japanse novelle die weer geïnspireerd is op een waargebeurd verhaal. Een jager vindt in het bos het gemummificeerde lichaam van een man. Uit zijn dagboekaantekeningen blijkt dat hij zich heeft doodgehongerd. De kijker ziet de omringende natuur terwijl een voice-over vertelt over de aftakeling van het lichaam en het naderende einde. Aldus is de realiteit teruggebracht tot de binnenwereld van de stervende dagboekschrijver. Henk Bitter: „Tijdens de biënnale komen verschillende filmgenres voorbij maar allemaal vergroten of verkleinen ze de werkelijkheid en geven op die manier een ander perspectief.”


biënnale Gelderland 2012 festival programma vrijdag 14, zaterdag 15, zondag 16, woensdag 19, vrijdag 21, zaterdag 22 en zondag 23 september van - tot vrijdag 14 september 19.30 -19.50 Poëziecurator Maartje Smits en Jan Glas L op zaal in MMKA POP op zaal in MMKA 19.30 -20.30 Claustrofonie 19.30 -20.30 Rob Sweere ‘Silent Conversation with you’ P rijnzaal MMKA op zaal in MMKA 20.00 -20.20 Poëziesuppoost Matthijs IJgosse L/T K koepel MMKA 20.30 -20.40 Suite voor Toy Piano 20.30 -23.30 Why wonder -there are shadows in the wood BK muurprojectie in tuin 20.45 -21.45 Dez Mona POP groot podium tuin 21.45 -23.00 DJ Jos Lenkens POP groot podium tuin 23.30 -05.00 Nachtkerk Afterparty POP villa Sonsbeek van - tot zaterdag 15 september 13.00 -18.00 Vexations/ Pesterijen K koepel MMKA K conservatoriumzaal Artez 13.00 -22.30 AMP@MMKA 13.00 -16.00 Rob Sweere, Walking Trees P melden bij kassa 13.00 -13.10 Opening Vexations, Reinbert de Leeuw K koepel MMKA 13.15 -13.30 Interview met Reinbert de leeuw LEC/K conservatoriumzaal Artez 13.30 -13.45 Reinbert de Leeuw speelt John Cage 4’33’’ K conservatoriumzaal Artez 13.45 -14.15 Metamorphosis K conservatoriumzaal Artez 14.00 -14.40 Rogier Pelgrim POP groot podium tuin L/T op zaal in MMKA 14.00 -15.00 Wintertuin Poëziesuppoost 14.00 -15.43 Focus, ‘Small roads’ F auditorium MMKA F conservatoriumzaal Artez 14.15 -14.20 Wagner’s Ring/ Stopera’s I & II 14.30 -15.45 Het Mikrokosmos-project K conservatoriumzaal Artez 14.30 -16.00 G.A.N.G. ‘FRONT’, excursie P melden bij kassa 14.45 -15.10 Wintertuin Poëtracks, Roy Santiago L klein podium tuin T groot podium tuin 15.15 -15.35 Oostpool, ‘Niet Ik’ 15.15 -15.30 Improvisaties AMP K op zaal in MMKA 15.45 -16.10 Wintertuin Poëziecurator, Marije Langelaar en Elske van Lonkhuyzen L klein podium tuin 16.00 -18.08 Focus, ‘Sudoeste’ F auditorium MMKA K op zaal in MMKA 16.15 -16.30 Improvisaties AMP 16.15 -16.30 ‘Rrrrr....’ K conservatoriumzaal Artez L/POP klein podium tuin 16.25 -16.55 Wintertuin Poëtracks, Lea 16.30 -16.35 Wagner’s Ring/ Stopera’s I & II F conservatoriumzaal Artez K conservatoriumzaal Artez 16.45 -17.15 Tegenwoordigheid van geest 17.00 -17.30 Bosch Classique, Slagwerktrio Framoja K groot podium tuin 17.00 -17.15 Improvisaties AMP K op zaal in MMKA F conservatoriumzaal Artez 17.15 -17.20 Wagner’s Ring/ Stopera’s I & II POP klein podium tuin 17.30 -18.30 Wintertuin DJ Jos Lenkens K conservatoriumzaal Artez 17.30 -18.00 Condensed Improvisations F conservatoriumzaal Artez 18.00 -18.05 Wagner’s Ring/ Stopera’s I & II K conservatoriumzaal Artez 18.15 -18.45 Asceten F auditorium MMKA 19.30 -21.37 Focus, ‘Synecdoche, New York’ K conservatoriumzaal Artez 20.00 -20.30 Tegenwoordigheid van geest 20.15 -20.35 Oostpool, ‘Niet Ik’ T groot podium tuin POP op zaal in MMKA 20.30 -21.00 Claustrofonie 20.30 -20.35 Wagner’s Ring/ Stopera’s I & II F conservatoriumzaal Artez 20.30 -23.30 Why wonder -there are shadows in the wood BK muurprojectie in tuin 20.40 -21.10 KOSCHKA POP klein podium tuin K conservatoriumzaal Artez 20.45 -21.15 Asceten 21.00 -21.30 Wintertuin poëziesuppoost L op zaal in MMKA 21.15 -21.40 GO, ‘The Fifteen Project/ Duet’ D groot podium tuin F conservatoriumzaal Artez 21.15 -21.20 Wagner’s Ring/ Stopera’s I & II 21.30 -22.00 Metamorphosis K conservatoriumzaal Artez P klein podium tuin 21.45 -22.10 Protuberansen K conservatoriumzaal Artez 22.00 -22.30 Condensed Improvisations 22.15 -22.50 HGO, ‘De gecondenseerde realiteit van Martijn Padding’ K groot podium buiten 23.15 -23.40 Jaap Blonk, ‘De Veluwezoom Te Buiten’ P groot podium tuin van - tot zondag 16 september 12.00 -13.28 Focus, ‘The sounds of Insects - Record of a Mummy’ F auditorium MMKA 13.00 -13.30 Wintertuin Poëziesuppoost L/T op zaal in MMKA W/BK melden bij kassa 13.00 -15.30 Workshop klei, Peter Krynen 13.30 -13.55 Wintertuin Poëtracks, Awkward I L/POP klein podium tuin 14.00 -14.35 HGO, ‘De gecondenseerde realiteit van Martijn Padding’ K groot podium buiten 14.00 -14.50 Van Rossum en Nijburg, ‘Epiphany II’ P/BK koepel MMKA 14.00 -16.07 Focus, ‘Synecdoche, New York’ F auditorium MMKA 14.30 -16.00 G.A.N.G. ‘FRONT’, excursie P melden bij kassa POP klein podium tuin 14.45 -15.20 Julian Hertz 15.00 -15.20 Wintertuin Poëziecurator, D. Gaens en E. van Lonkhuyzen L op zaal in MMKA 15.30 -15.50 Oostpool, ‘Niet Ik’ T groot podium tuin

van - tot vervolg zondag 16 september 16.00 -16.45 Jaap Kroneman ‘17 remarks for piano’ K koepel MMKA POP klein podium tuin 16.00 -16.45 Indasol van - tot woensdag 19 september 14.00 -16.00 Kinderworkshop met Jissel Kerkstra W/BK auditorium MMKA van - tot vrijdag 21 september 20.00 -21.30 Bosch Kunstgesprekken met Kuitenbrouwer, Van Til en Wildschut LEC/BK auditorium MMKA 20.15 -20.55 Pien Feith POP groot podium tuin 20.30 -23.30 Why wonder -there are shadows in the wood BK muurprojectie in tuin 20.30 -22.00 Condensed Reality Piano K conservatoriumzaal Artez 21.00 -21.30 Poëziesuppoost L/T op zaal in MMKA T klein podium tuin 21.00 -21.25 GO, ‘Zin in Woord’ 21.30 -21.50 Oostpool, ‘Niet Ik’ T groot podium tuin 22.00 -22.40 Mineral Beings POP klein podium tuin D groot podium tuin 22.45 -23.10 GO, ‘Retraction’ 23.15 -23.45 DJ Pierre Estourgie POP klein podium tuin van - tot zaterdag 22 september 12.00 -12.45 Pijporgelconcert Johan Luijmes K koepel MMKA W melden bij kassa 12.00 -13.00 Picknick Dynamic Food 13.30 -13.55 Roel Smeets POP groot podium tuin 13.30 -14.00 Poëziesuppoost Matthijs IJgosse L/T op zaal in MMKA 13.30 -14.30 Casa, ‘Proef de stad’ LEC auditorium MMKA 14.00 -14.20 Poëziecurator, A.L. Snijders en Jan Glas L klein podium tuin 14.30 -14.45 ‘Rrrrr....’ K groot podium tuin 14.30 -15.30 OPA, ‘Ontwerpcafé’ LEC auditorium MMKA P melden bij kassa 14.30 -16.00 G.A.N.G. ‘FRONT’, excursie 15.00 -15.20 Condensed Theater T klein podium tuin 15.30 -16.00 Bosch nieuwe muziek, J. Molijn en D. Bolt K groot podium tuin 15.30 -15.50 Wintertuin Poëziecurator, A.L. Snijders en Jan Glas L op zaal in MMKA 16.05 -16.45 Choirboy Invisible POP klein podium tuin 16.00 -16.45 Wintertuingesprek: A.L. Snijders, J. Glas, F. Tazelaar en curator F. Wildschut LEC auditorium MMKA 18.00 -18.20 Condensed Theater T buitentuin aan weg 19.30 -20.53 Focus, ‘Marwencol’ F auditorium MMKA L/T op zaal in MMKA 20.00 -20.30 Wintertuin Poëziesuppoost 20.00 -20.20 Condensed Theater T klein podium tuin T groot podium tuin 20.30 -20.50 Oostpool, ‘Niet Ik’ 20.30 -23.30 Why wonder -there are shadows in the wood BK muurprojectie in tuin 21.00 -21.25 NEW/Hoan POP klein podium tuin T buitentuin aan weg 21.00 -21.20 Condensed Theater D groot podium tuin 21.30 -21.55 GO, ‘The Fifteen Project / Duet’ POP klein podium tuin 22.00 -22.25 NEW/Detaché 22.30 -23.10 Bosch Club, The Netherlands POP groot podium tuin POP klein podium tuin 23.15 -23.45 NEW/Vincent Leijen van - tot zondag 23 september 11.30 -12.15 Pijporgelconcert Johan Luijmes K koepel MMKA 12.30 -13.58 Focus, ‘The sounds of Insects - Record of a Mummy’ F auditorium MMKA W/BK melden bij kassa 13.00 -15.30 Workshop klei, Peter Krynen 13.30 -14.05 HGO, ‘De gecondenseerde realiteit van Martijn Padding’ K groot podium buiten T buitentuin 14.00 -14.20 Condensed Theater 14.00 -14.30 Wintertuin Poëziesuppoost L/T op zaal in MMKA 14.10 -14.25 Poëziecurator, M. Smits en D.Gaens L klein podium tuin P melden bij kassa 14.30 -16.00 G.A.N.G. ‘FRONT’, excursie T groot podium tuin 14.30 -14.50 Oostpool, ‘Niet Ik’ 15.00 -15.20 Condensed Theater T klein podium tuin P rijnzaal MMKA 14.30 -15.30 Silent Conversation with you 15.15 -16.37 Focus, ‘Marwencol’ F auditorium MMKA 15.30 -15.55 GO, ‘Retraction’ D groot podium tuin POP klein podium tuin 16.00 -16.45 Machinefabriek T buitentuin aan weg 16.15 -16.35 Condensed Theater

b BK beeldende kunst D dans F film K klassieke / hedendaagse muziek L literatuur LEC lezing / gesprek P performance POP pop T theater W workshop

www.biennalegelderland2012.nl


Biënnale Gelderland