Anders gaan we natuur maken

Page 1

Ontwerpwedstrijd leembos Hooge Beek

Anders gaan we natuur maken juni 2021



Ontwerpwedstrijd leembos Hooge Beek - Anders gaan we natuur maken

Inhoud 1. Inleiding.................................................................................................................................. 1 2.

Strategie voor natuurontwikkeling in de regio.....................................................3

2.1 2.2 2.3

Geleidelijke overgang van landbouw naar natuur.................................................................3 Water reinigen bij de rand van het natuurgebied...................................................................4 Ontwikkel nieuwe natuur stroomafwaarts.....................................................................................5

3.

Ontwerp voor de toekomst met de omgeving......................................................7

3.1 3.2

Integrale Beplantingsmethode Ruyten als basis....................................................................7 Betrekken van de omgeving bij de bosontwikkeling......................................................... 9

4.

Stap voor stap naar een nieuw bos..........................................................................11

4.1 4.2 4.3 4.4

Stap 1: afgraven toplaag............................................................................................................................. 13 Stap 2: ophogen bodem beek en verplaatsen stuw......................................................... 15 Stap 3: omploegen van de grond.......................................................................................................17 Stap 4: aanplant houtwallen, inzaaien bloemrijk grasland, natuurvriendelijke oever, aanleg paden en picknickplaats............................................................................ 19 4.5 Stap 5: bebossen en verwilderen.......................................................................................................23 4.6 Stap 6: loslaten (eindbeeld voor nu)................................................................................................33 5. Beheerplan......................................................................................................................... 36

5.1 Zichtlijnen............................................................................................................................................................... 36 5.2 Picknickplaats..................................................................................................................................................... 36 5.3 Vistrap (vismigratievoorziening).......................................................................................................... 36 5.4 Beekloop................................................................................................................................................................. 36 5.5 Brug/vlonder...................................................................................................................................................... 36 5.6 Maaipad................................................................................................................................................................... 36 5.7 Houtwal.................................................................................................................................................................... 36 5.8 Verjonging van bomen/heesters.....................................................................................................37 5.9 Aanplant bosklomp........................................................................................................................................37 5.10 Bestaande bomen/heesters.................................................................................................................37 5.11 Bestaande bosklomp...................................................................................................................................37 5.12 Natuurvriendelijke oever...........................................................................................................................37 5.13 Bloemrijk grasland..........................................................................................................................................37 5.14 Ruigte..........................................................................................................................................................................37 6.

Bijlage 1 - sortimentlijst houtwallen...................................................................... 38

7.

Bijlage 2 - kansrijke soorten bomen en heesters voor het nieuwe bos. 39

8.

Bijlage 3 - zaadmengsel bloemrijk grasland...................................................... 42

9.

Bijlage 4 - lijst met bronnen en literatuur............................................................ 50

I


Ontwerpwedstrijd leembos Hooge Beek - Anders gaan we natuur maken

II


Ontwerpwedstrijd leembos Hooge Beek - Anders gaan we natuur maken

Elder Broek

De Geelders

Schijndel

p

rloo

h

ksc

Bee

ate eW

Boxtel

Do

mm

Afb. 1

el

Locatie van het projectgebied

1. Inleiding ARK Natuurontwikkeling heeft een prijsvraag uitgeschreven om een perceel in te richten als natuurgebied. Het perceel (Hooge Beek) heeft een zeer grote ecologische potentie en ligt midden tussen Schijndel en Boxtel aan de weg die deze twee plaatsen met elkaar verbindt. De locatie bevindt zich in de noordoosthoek van natuurgebied De Geelders. De Geelders is een complex van natte rabattenbossen, aan de randen afgewisseld met open velden. Langs de zuid- en de westzijde van het gebied loopt de Beeksche Waterloop. Gevraagde uitgangspunten voor het ontwerp zijn: (ARK, 2021a) 1. 2. 3.

Het onderhoud van de Beeksche Waterloop dat jaarlijks in opdracht van Waterschap De Dommel wordt uitgevoerd in relatie tot maximalisering van de biodiversiteit; Het oplossen van de ‘erfenis’ uit de landbouw. Hooge Beek is voormalige landbouwgrond waar bemesting heeft plaatsgevonden en waar in het verleden vermoedelijk ook bestrijdingsmiddelen zijn gebruikt; Hoe kan de betekenis van het gebied worden vergroot voor de omgeving? Denk aan de betekenis voor waterwinning, bronbescherming voor drinkwater, waterberging en -buffering, CO2-opslag en de betekenis voor bezoekers.

Het doel van de prijsvraag is om op het perceel Hooge Beek een leembos te creëren waarmee De Geelders als leembosbiotoop wordt versterkt.

1


Ontwerpwedstrijd leembos Hooge Beek - Anders gaan we natuur maken

Bee he

ksc

Elder Broek

op

rlo

te Wa De Geelders

Do

mm

Afb. 2

2

el

Mogelijke invulling voor nieuwe natuur om de Dommel, De Geelders en het Elder Broek te verbinden (wens ARK) en in de beekdalen (wens waterschap)


Ontwerpwedstrijd leembos Hooge Beek - Anders gaan we natuur maken

2. Strategie voor natuurontwikkeling in de regio Het perceel Hooge Beek ligt in de noordoosthoek van natuurgebied De Geelders. Dit is een boscomplex wat in de loop der eeuwen van productiebos (houtproductie voor bouw en klompenproductie) is verwilderd naar een nat natuurlijk bos. Sporen van de houtproductie zijn nog terug te vinden in de aanwezige soorten (eiken, beuken en populieren) en in de rabatten waarop het hout groeide en waarmee het waterpeil gecontroleerd kon worden. (Poelmans, 2013) - Het Nationaal Landschap Het Groene Woud, waar de Geelders onderdeel van uit maakt, wil rondom het centrale boscomplex een schil realiseren, zodat de belangrijkste bronbossen kunnen worden uitgebreid en versterkt. (Oetelaar, 2020) - ARK heeft als doelstelling een robuuste verbinding te maken tussen de Dommel, De Geelders en het Elder Broek. (ARK, 2021a) - Waterschap De Dommel heeft als doelstelling geformuleerd om beken te herstellen, zodat water in het gebied vast gehouden wordt. (Waterschap De Dommel, 2021) De kaart hiernaast geeft een indicatie van welke gebieden omgevormd zouden kunnen worden naar natuur om de doelstellingen te kunnen behalen. Hoe de verbindingen ook gerealiseerd worden, het betekent altijd dat landbouwgrond omgevormd moet worden tot natuur.

2.1 Geleidelijke overgang van landbouw naar natuur De landbouw in de omgeving van De Geelders is vooral intensieve landbouw. Dit heeft een aantal effecten op de bodem en de waterhuishouding: (Hunneman, 2007; Mullekom, 2016; Kadaster, 2021) - Het peil van het grondwater wordt laag gehouden; - De toplaag van de bodem is verrijkt met nutriënten door toegevoegde (kunst) meststoffen en pesticiden; - De bodem is verdicht door het gebruik van landbouwmachines; - Door ruilverkaveling zijn historische landschapselementen verloren gegaan. De transitie van landbouwgrond naar een goede bodem voor natuurontwikkeling vraagt daarom wat ingrepen om geschikt te worden. Hiervoor kan gedacht worden aan een geleidelijk proces waarbij landbouw wordt afgeschaald en natuurontwikkeling wordt vergroot over een langere periode van 5 tot 10 jaar. Wij zijn van mening dat de noodzakelijke transitie van landbouw naar natuur zo geleidelijk mogelijk zou moeten gaan. In een samenwerking tussen boer en natuurontwikkelaar/-beheerder wordt intensieve landbouw hierbij steeds extensiever en de invloed van natuur steeds groter. Bij een landbouwgebied wat naar natuur omgevormd moet worden bepaalt de natuurontwikkelaar/-beheerder samen met de boer een proces waarbij de landbouw steeds extensiever wordt over een periode van 5 tot 10 jaar. De boer die de landen bewerkt maakt voor de betreffende percelen geleidelijk de transitie via kringlooplandbouw naar zeer extensieve landbouw of natuurbeheer. Hierdoor ontstaat meer begrip voor beide partijen. De kans is hierdoor groot dat de boer makkelijker een extensiever beheer voor de overige percelen in zijn/haar bezit, die buiten de natuurontwikkeling vallen, zal overnemen. Hiermee draagt de natuurontwikkeling bij aan de landbouwtransitie. Afbeelding 3 toont schematisch dit proces van omvormen van landbouwgebied naar natuur. Voor het perceel Hooge Beek stellen wij voor in 5 jaar een extensief gebruik van het perceel te realiseren. Dit traject kan met de boer die het perceel op dit moment beheert (met intensieve landbouw) doorlopen worden of met een ander lanbouw3


Ontwerpwedstrijd leembos Hooge Beek - Anders gaan we natuur maken

Afb. 3

Nieuwe strategie voor natuurontwikkeling: geleidelijke overgang van landbouw naar natuur.

bedrijf of een nog op te zetten extensief biologisch landbouwbedrijf zoals de Herenboeren. Ons lijkt het laatste beter bij een organisatie als ARK, die aan natuurontwikkeling doet, passen. Het voordeel van het opzetten van een Herenboeren bedrijf in de nabijheid is dat hiermee voor gesorteerd kan worden op de grote hoeveelheid landbouwgrond die nog omgevormd moet gaan worden. Een Herenboer bedrijf is een coöperatie die de lokale omgeving bij de landbouw op het bedrijf betrekt en extensieve landbouw als uitgangspunt heeft. Het eerste Herenboeren bedrijf van Nederland is ten noorden van Boxtel gevestigd. Ondertussen zijn verspreid over het land al meerdere Herenboeren bedrijven te vinden. (Herenboeren, 2021)

2.2 Water reinigen bij de rand van het natuurgebied Het bosgebied van De Geelders reguleert het waterpeil zelf met gebiedseigen water. Dat kwelt op uit de grond of valt als neerslag uit de lucht. Het kwelwater en de neerslag zijn van zichzelf arm en vormen voldoende schoon water voor het grootste deel van De Geelders. (Hunneman, 2007; Schaap, 2020) Bij natuuruitbreiding is dit vaak anders. Langs het projectgebied Hooge Beek loopt de Beeksche Waterloop. Dit is een langzaam stromende beek, waar het hele jaar door water in staat. Het grootste deel van het jaar is dit gebiedseigen water, wat schoon genoeg is voor natuurontwikkeling. In droge perioden wordt het water in de beek aangevuld met Maaswater wat via het Wilhelminakanaal naar de Beeksche Waterloop wordt gebracht. (Jansen, 2011) Dit water stroomt door een groot gebied met intensieve landbouw. Hierdoor komen meststoffen en bestrijdingsmiddelen in het water terecht. Bij droger weer, wat door klimaatverandering in de toekomst vaker voor zal komen, komen die stoffen in het natuurgebied terecht. Dat heeft schadelijke effecten op de natuurontwikkeling. 4


Ontwerpwedstrijd leembos Hooge Beek - Anders gaan we natuur maken

Afb. 4

Reinig het water bij de rand van het natuurgebied en ontwikkel nieuwe natuur stroomafwaarts

Wij stellen voor om bij het begin van het natuurgebied het water te ontdoen van de meststoffen en bestrijdingsmiddelen door het realiseren van een natuurlijk filtergebied bij de rand van het natuurgebied. Met Brabantwater worden afspraken gemaakt dat het spoelwater via het oppervlaktewater van De Geelders wordt afgevoerd. Dit is een extra bron van bruikbaar water voor het natuurgebied.

2.3 Ontwikkel nieuwe natuur stroomafwaarts Vaak is het niet mogelijk om de bodem volledig te saneren van meststoffen en bestrijdingsmiddelen door extensivering van de landbouw. In deze gevallen moet de toplaag van de bodem verwijderd worden om de meeste van deze stoffen uit de bodem te verwijderen. Deze toplaag kan bij percelen die aan een beek liggen gebruikt worden om de bodem van de beek op te hogen, zodat de waterstand verhoogt en (eventueel) de stroomsnelheid omlaag gebracht wordt. Het stromende water spoelt de meststoffen en bestrijdingsmiddelen weg en beplanting kan nog een extra reinigende werking hebben. Het moet voorkomen worden dat meststoffen en bestrijdingsmiddelen in nieuwe natuurgebieden afgezet worden doordat die vrijkomen uit de opgehoogde beekbodem. Daarom adviseren wij om nieuwe natuur langs beken stroomafwaarts te realiseren.

5


Ontwerpwedstrijd leembos Hooge Beek - Anders gaan we natuur maken

Plantjaar

20 jaar na aanplant

40 jaar na aanplant Afb. 5 6

Voorbeelduitwerking van een beplantingsplan volgens de IBR. Legenda op de rechter pagina.


Ontwerpwedstrijd leembos Hooge Beek - Anders gaan we natuur maken

3. Ontwerp voor de toekomst met de omgeving De hiervoor beschreven strategie voor natuurontwikkeling is een basis voor het proces voor natuurontwikkeling op het perceel De Hooge Beek. Het beschreven traject kan voor toekomstige percelen parallel lopen met de inrichting van het perceel De Hooge Beek. De inrichting van het perceel zien wij als een proces van meerdere jaren, waarbij de omgeving betrokken wordt. Natuur heeft tijd nodig om zich goed te kunnen ontwikkelen. Mensen kunnen in die tijd het bos zien ontstaan.

3.1 Integrale Beplantingsmethode Ruyten als basis Als basis voor het ontwerp gebruiken wij de Integrale Beplantingsmethode Ruyten, in het kort IBR. In tegenstelling tot de klassieke methode, waarbij veel zeer jonge aanplant dicht naast elkaar geplant wordt waarna er uitdunning plaatsvindt, gaat deze methode uit van het te verwachten eindbeeld. Het kost zo meerdere jaren om een dicht bos te krijgen, maar er is minder aanplant nodig en de beheerkosten zijn uiteindelijk lager. (Ruyten, 2006) Op basis van de inventarisatie van autochtone bomen en struiken door Brabants Landschap (Maes, 2011) is een selectie gemaakt van kansrijke soorten die in het gebied toegepast kunnen worden. Zie bijlage 2. Binnen een aan te planten bosklomp worden deze soorten op ruimere afstand geplant. Bomen die zich over grotere afstand verspreiden hoeven minder dicht aangplant te worden. Door minder aan te planten kunnen er grotere exemplaren geplant worden. (Ruyten, 2006) Het te hanteren aanplantmateriaal is als volgt onder te verdelen: (Ruyteninstituut, 2021b) - Trage groeiers (bijv. eik en beuk) minimaal: 15-20 jaar oud, hoogte 8 meter, breedte 3 meter; - Struikvormen (heesters of heesterachtigen) minimaal: 6-8 jaar oud, hoogte 1,5 meter, breedte 1,5 meter; - Snelle groeiers (staken van bijvoorbeeld populier of wilg) minimaal: 3-5 jaar oud, hoogte 1,5-2 meter, breedte 1,5 meter. De ruim opgezette aanplant zorgt de eerste jaren voor een lege indruk. De snelle groeiers en heesters zullen na enkele jaren al volume geven. Het toepassen van een rijke mix van soorten geeft direct een impuls aan de biodiversiteit. Het planten van materiaal dat al op leeftijd is heeft als voordeel dat er zaad gedragen wordt. Dit levert in potentie direct resultaat op. Hierdoor zal eerder verjonging plaatsvinden, waardoor het bos kan verwilderen. (Ruyten, 2006; Ruyteninstituut, 2021a; Ruyteninstituut, 2021b) Het opzetten van een samenwerking met boeren in de omgeving om pas aangekochte landbouwpercelen te extensiveren is in de voorbereiding naar de realisatiefase een goed middel om de bodemgesteldheid van de percelen te verbeteren. Hierdoor kunnen boeren in de omgeving gestimuleerd worden om versneld de transitie naar duurzamere kringlooplandbouw te maken.

7


Ontwerpwedstrijd leembos Hooge Beek - Anders gaan we natuur maken

8


Ontwerpwedstrijd leembos Hooge Beek - Anders gaan we natuur maken

Afb. 6

Boomfeestdag (bron: mooiboxtel.nl)

3.2 Betrekken van de omgeving bij de bosontwikkeling Tijdens de realisatiefase is er een kans om bewoners van omliggende plaatsen te betrekken. Daarmee wordt natuurbewustzijn versterkt, wat zijn vruchten af kan werpen bij de verduurzaming van Nederland in de toekomst. Het bos moet aangeplant worden en boomfeestdag is een mooie aanleiding om kinderen en hun ouders te betrekken bij de vorming van natuur. Grote aanplant kunnen kinderen niet sjouwen en in de grond zetten, maar kleine aanplant zou geen probleem moeten zijn. Grote bomen zouden voor het boomplantfeest met machines geplant kunnen worden. Met iedere boomfeestdag groeit het bos van De Geelders een beetje.

9


Ontwerpwedstrijd leembos Hooge Beek - Anders gaan we natuur maken

Afb. 7

10

Meerjarenplanning bebossing Hooge Beek


Ontwerpwedstrijd leembos Hooge Beek - Anders gaan we natuur maken

Afb. 8

Schaatsenrijders in de Beeksche Waterloop; algengroei in het water duidt op nutirëntrijk water

4. Stap voor stap naar een nieuw bos Na de hiervoor beschreven voorbereiding kan begonnen worden met het ontwikkelen van het bos. Dit gebeurt niet in één keer, maar is een geleidelijk proces van enkele jaren, zodat het bos zich goed kan vormen. Dit proces wordt op de volgende bladzijden beschreven. Al met al kan een grove planning voor het groeien van het bos gemaakt worden. Hierbij overlappen sommige fasen elkaar, maar dat past bij de geleidelijke overgang van landbouw naar natuur. Afbeelding 7 laat de planning zoal wij die voor ogen hebben zien.

11


Ontwerpwedstrijd leembos Hooge Beek - Anders gaan we natuur maken

Afb. 9

12

Stap 1: afgraven toplaag


Ontwerpwedstrijd leembos Hooge Beek - Anders gaan we natuur maken

Afb. 10 Foto van de grondboring op het zuidoostelijke kavel binnen het perceel. Te zien is de diepte van de leemlaag. De toplaag zat binnen de eerste boorslag.

4.1 Stap 1: afgraven toplaag Als het perceel extensief beheerd is met biologische landbouw worden er geen (chemische) bestrijdingsmiddelen meer toegepast, maar vindt nog wel bemesting plaats. Een rijke bodem is een voedingsbron voor sterk woekerende plantensoorten, zoals braam of bandnetel. Die verhinderen de ontikkeling van de verfijnde vegetatie die op de bodem van een leembos groeit. Om de bodem geschikt voor natuurontwikkeling te maken is het noodzakelijk om de bodem te verarmen. Vooral het fosfaat moet uit de bodem verwijderd worden. De dikte van de nutriëntrijke toplaag is niet overal gelijk. We hebben een aantal grondboringen gedaan. Hieruit blijkt dat in het grasland direct langs de beek de toplaag ongeveer 50 cm dik is. In de akkers ten oosten van het grasland loopt de roplaag naar het oosten toe af naar een dikte van ongeveer 20 cm. Op het kavel in de zuidoosthoek van het projectgebied is de toplaag rond de 10 cm dik. De leemlaag ligt op het hele perceel ongeveer op een meter diepte. Hierdoor is het goed mogelijk de nutriëntrijke toplaag af te graven. Dit kost ongeveer €15.000-20.000 per hectare. (Mullekom, 2016) Doordat de nutriëntrijke toplaag op het kavel zo dun is hoeft dit niet afgegraven te worden. Voor de rest van het perceel stellen we voor de nutriëntrijke toplaag af te graven met een dikte variërend van 20 cm op de oostelijke kavels tot 50 cm langs de beek. Hiermee wordt het meeste fosfaat uit de bodem verwijderd. (Mullekom, 2016) Door het afgraven kan de flauwe natuurvriendelijke oever langs de beek voorbereid worden.

13


Ontwerpwedstrijd leembos Hooge Beek - Anders gaan we natuur maken

Afb. 11 Stap 2: ophogen bodem beek envervangen van de stuw door een vistrap

14


Ontwerpwedstrijd leembos Hooge Beek - Anders gaan we natuur maken

West Bestaande situatie

Oost

Aan te brengen wijzigingen

Nieuwe situatie

Afb. 12 Wijziging in het profiel van de beek

4.2 Stap 2: ophogen bodem beek en verplaatsen stuw Op dit moment zit halverwege de westzijde van de beek een stuw in de beek die de waterstand in het zuidelijke deel van de beek reguleert. De stuw is in hoogte verstelbaar en kan zo de afvoercapaciteit controleren. het verval van de stuw is ongeveer 20 cm. De stuw is niet passeerbaar voor vissen en andere waterdieren. De beek achter de stuw heeft een vrij sterk verval, waardoor die diep insnijdt in de bodem. De oevers langs de hele beek zijn stijl (tot 1:1) en zijn daardoor nog niet natuurvriendelijk (flauwer dan 1:3, bij voorkeur minimaal 1:5) ingericht. De nieuwe natuur die op het perceel gerealiseerd wordt heeft hoge waterstanden nodig. Hierdoor is het wenselijk overal langs het perceel de waterstand omhoog te brengen. Met het realiseren van een vistrap in de noordwesthoek van het perceel voor zowel de beek als de sloot langs de rijbaan van de Boxtelseweg kan het waterpeil in het gebied omhoog brengen. De vistrap kan uitgevoerd worden zoals de vistrap bij de monding van de Beeksche Waterloop in de Dommel en in een hoek, zodat het perceel ook gebruikt kan worden voor waterafvoer als dit nodig is. Door het afgraven van de toplaag van het kavel loopt het kavel sterker af in de richting van de beek dan het nu doet. Dit vormt de basis voor natuurvriendelijke oevers. De bodem van de beek kan worden opgehoogd met de afgegraven grond. Hiermee wordt de grondwaterstand in het gebied hoger en de zone langs de beek natter. Door de afgegraven grond komt de oever aan de westzijde van het peerceel lager te liggen dan de oever aan de overzijde van de beek. In combinatie met de vistrap kan hierdoor de benodigde piek afvoercapaciteit (de capaciteit van de duiker onder de Eekhoorn door) nog steeds gewaarborgd worden.

15


Ontwerpwedstrijd leembos Hooge Beek - Anders gaan we natuur maken

Afb. 13 Stap 3: omploegen van de grond

16


guur 6.2.1

e stortstenen

Ontwerpwedstrijd leembos Hooge Beek - Anders gaan we natuur maken

ekkenpassage in de

eeksche Waterloop.

3

Afb. 14 Voorbeeld van een vistrap in de Beeksche Waterloop (Jansen, 2011)

Doelsoorten

Het belangrijkste doel van de aanleg van de bekkenpassage in de Beeks verbeteren van de visstand in de Dommel. Het is voor deze locatie lastig om echt specifieke soorten te noemen als

van de Beeksche Waterloop waar de vispassage is aangelegd kan worde

onderdeel van het delta van de Dommel, en daardoor zijn er veel doelso

die bij verschillende (stromende) watertypes horen. Kopvoorn, winde, b

riviergrondel, rivierprik, beekprik en serpeling zijn doelsoorten voor str

Doordat het water bij de vispassage nog meer stagneert en niet hard me

ook andere soorten als grote modderkruiper, bittervoorn, zeelt en snoek doelsoorten (Scheepens, M. 2011). Afb. 15 Ondiep ploegen (bron: melkvee.nl)

MATERIAAL, METHODE EN VAN HET ONDERZOEK 4.3 Stap 3: omploegen van deVERLOOP grond Het gebruik van het perceel voor de landbouw heeft de bodem verdicht. Regenwormen

Materiaal enkunnen methode en beplanting de grond losser maken, maar toch is er nog een ingreep nodig om de grond gereed te maken voor het maken van natuur.

Voor het onderzoek naar de werking van de stortstenen bekkenpassage

Om de bodem goed los te gemaakt maken is hetvan nodigeen om de bodemtype van alle kavelsEen om testandaardf Waterloop is gebruik groter fuik. ploegen. Vanwege de niet erg diepe leemlaag kan niet dieper dan 30 cm geploegd worden. (Sukkel, waterdiepte en 2012) de breedte van de Beeksche Waterloop te klein

075603258Eindrapportage

17

zijn.


Ontwerpwedstrijd leembos Hooge Beek - Anders gaan we natuur maken

Afb. 16 Stap 4: aanplant houtwallen, inzaaien bloemrijk grasland, natuurvriendelijke oever, aanleg paden en picknickplaats 18


Ontwerpwedstrijd leembos Hooge Beek - Anders gaan we natuur maken

4.4 Stap 4: aanplant houtwallen, inzaaien bloemrijk grasland, natuurvriendelijke oever, aanleg paden en picknickplaats Voor het vergroten van opbrengsten van de landbouw zijn landschapselementen als heggen, houtwallen en bomenrijen bij de herverkavelingen in de jaren ‘70 verloren gegaan. In de jaren ‘80 zijn de productiebossen op het terrein van Brabantwater aangelegd. (Kadaster, 2021) Houtwallen hebben qua biodiversiteit een hoge waarde. Het zijn eigenlijk zeer compacte bosranden met bomen en heesters. Ze bieden voegareer-, schuil- en nestelplaatsen aan verschillende dier- en insectensoorten. (Hendriks, 2018) Met de herverkavelingen in de jaren ‘70 zijn de oude kavelgrenzen uitgewist en vervangen door nieuwe kavelgrenzen. (Kadaster, 2021) De oude kavelgrenzen passen niet meer in het nieuwe landschap wat is ontstaan. Door houtwallen aan te planten op de moderne kavelgrenzen kunnen toch deze cultuurhistorische elementen teruggebracht worden in het landschap. De houtwallen bevatten een breed sortiment aan boom- en heestersoorten. We hebben vooral gekozen voor soorten die traditioneel bij boerderijen terug te vinden zijn, opgenomen in bijlage 1. Hiermee wordt de relatie met het landbouwverleden versterkt. Ze vormen een voerageer-, schuil- en nestelplaats voor diverse dier- en insectensoorten en direct ook een zaadbank voor het nieuwe bos wat hier moet ontstaan. Het bodemleven moet weer op orde worden gebracht na jarenlange intensieve landbouw. Daarvoor is het ook nodig om bovengronds de biodiversiteit op orde te brengen. Het inzaaien van bloemrijk grasland (bijvoorbeeld Cruydthock mengsel B1, zie bijlage 3 of een op maat gemaakt mengsel) zorgt voor een biodivers bloemrijk grasland wat past op de grondsoort en bij de natte omstandigheden. Dit geeft direct een impuls aan de biodiversiteit. (Cruydthoeck, 2021) Ook wordt met een beheer van maaien en afvoeren (uitmijnen) het fosfaatgehalte van de bodem jaarlijks met zo’n 40 kg per hectare omlaag gebracht. (Mullekom, 2016) De natuurvriendelijk oever kan met die bloemrijke grasland meegezaaid worden. Hier zullen uiteindelijk vanzelf andere gebiedseigen soorten in gaan groeien. De helling die ontstaat door de afgegraven grond vormt de basis voor de helling van de zeer flauwe natuurvriendelijke oever. De natuurvriendelijke oever wordt aan de westrand van het perceel een zeer flauwe oever met hellingen vlakker dan 1:20. Langs de zuidrand van het perceel wordt de oever steeds stijler tot die de stijlte heeft van de bestaande oever langs de beek in het bos. In het zuidelijke deel van het perceel is al een stukje bos geplant. Dit is het begin van het leembos wat op de rest van het perceel moet gaan groeien. Rond dit stukje bos komt een ruigte. Een rand van 40-50 meter waar geen beheer plaatsvindt. In eerste instantie wordt dit meegezaaid met het bloemrijke grasland. In deze strook kan verjonging plaatsvinden Veel mansen genieten in de vrije uren van de bossen van De Geelders. Men kan er heerlijk struinen door de bossen met zo nu en dan open plekken. Er zijn weinig voorzieningen, waardoor er niet teveel bezoekers komen. Vanwege de kwetsbaarheid van de natuur is het niet wenselijk dat er teveel mensen aangetrokken worden. Daarom is het beter geen faciliteiten, zoals parkeerterreinen, aan het gebied toe te voegen. Wie wil wandelen in het bos parkeert de auto of de fiets aan de rand langs de weg en gaat te voet verder.

19


Ontwerpwedstrijd leembos Hooge Beek - Anders gaan we natuur maken

Afb. 17 Profiel van een houtwal

Afb. 18 Schets van de picknickplaats

20


Ontwerpwedstrijd leembos Hooge Beek - Anders gaan we natuur maken

Afb. 19 Paddestoelen en mossenbibliotheek

Om het gebied wel toegankelijk te maken voor bezoekers komen er maaipaden in het gebied zonder verdere bodemversteviging. Waar de grond te nat is worden van lokaal hout (bijvoorbeeld van Peppelhout) vlonders gemaakt om over de natte delen te kunnen komen. Langs de paden komen aan de zijde van de de grote open weide lage muurtjes van dunne boomstammen of dikke takken die door het beheer vrijkomen uit het bos. Het muurtje zal niet ineens gerealiseerd worden, maar door de jaren heen groeien. De balkjes worden niet bewerkt en zullen daardoor uiteindelijk wegrotten. Ze vormen een barrière voor bezoekers om de weide op te gaan. Ook is dit een verblijfsplaats voor insecten en amfibieën. Diverse mossen zullen het muurtje uiteindelijk begroeien. Hierdoor vormt het een mossen en paddestoelenbibliotheek. In de Geelders zijn veel verschillende soorten mossen en paddestoelen aanwezig. (Hendriks, 2018) Er zijn een paar plekken waar bezoekers van buiten het gebied zicht hebben op het perceel. Dit is vanaf de Eekhoorn bij de te bouwen vistrap in het noordwesten van het perceel en bij de duikerbrug in de Boxtelseweg (noord-zuid) in het zuidwesten van het perceel. Hier ontstaan zichtlijnen waarbij men over het perceel heen kan kijken. De toegevoegde houtwallen zorgen voor de ervaring van diepte in deze zichtlijnen. Aan het einde van de zichtlijn die vanaf de duikerbrug in het zuidwesten naar het noordoosten loopt komt een picknickplaats met één of meerdere picknicktafels die ommuurd is met eenzelfde laag muurtje als wat langs de paden komt. Dit muurtje wordt wel ineens gerealiseerd. Zo is er een focuspunt voor de zichtlijn en ontstaat direct een rustpunt voor bezoekers.

21


Ontwerpwedstrijd leembos Hooge Beek - Anders gaan we natuur maken

Afb. 20 Stap 5: bebossen en verwilderen - eerste bosaanplant

22


Ontwerpwedstrijd leembos Hooge Beek - Anders gaan we natuur maken

Afb. 21 Traditionele wijze van bebossen

4.5 Stap 5: bebossen en verwilderen Zodra de houtwallen en het bloemrijk grasland goed aangeslagen zijn kan het proces van bebossing beginnen. Zoals eerder aangegeven willen we boomfeestdag benutten om het bos te laten groeien. Zo wordt de omgeving bij de groei van De Geelders betrokken. Het bos zal gefaseerd gerealiseerd worden, zodat de aanplant en aanschaf van bomen en heesters over meerdere jaren gespreid kan worden. Hierdoor kan ook financieel de ruimte ontstaan om grotere bomen en heesters aan te schaffen voor aanplant. Ieder jaar komt er een nieuw stuk bos bij. Om ieder bos komt een ruigte, waarin verjonging plaats kan vinden. Doordat de aanplant ouder is, is die sneller vruchtbaar en zal verjonging sneller plaats vinden. We verwachten dat bij de nieuwe aanplant na vier jaar verjonging plaats zal gaan vinden. Als er jong opschot is van heesters of bomen in de ruigte wordt een straal van 10 meter hier omheen gemeden van beheer. Hierdoor groeit de ruigte gestaag en daarmee het bos. De zichtlijnen zijn in de beginfase van het bos een onderdeel van het ontwerp. Na mate het bos groeit en verwildert, zullen de zichtlijnen langzamerhand gaan verdwijnen. De picknickplaats wordt opgenomen in het bos. De zichtlijnen in het westelijke deel kunnen open worden gehouden.

23


Ontwerpwedstrijd leembos Hooge Beek - Anders gaan we natuur maken

Afb. 22 Stap 5: bebossen en verwilderen - tweede bosaanplant

24


Ontwerpwedstrijd leembos Hooge Beek - Anders gaan we natuur maken

Afb. 23 Stap 5: bebossen en verwilderen - derde bosaanplant

25


Ontwerpwedstrijd leembos Hooge Beek - Anders gaan we natuur maken

Afb. 24 Stap 5: bebossen en verwilderen - vierde bosaanplant, begin verjonging bestaand bos

26


Ontwerpwedstrijd leembos Hooge Beek - Anders gaan we natuur maken

Afb. 25 Stap 5: bebossen en verwilderen - vijfde bosaanplant, begin verjonging nieuw bos

27


Ontwerpwedstrijd leembos Hooge Beek - Anders gaan we natuur maken

Afb. 26 Stap 5: bebossen en verwilderen - zesde bosaanplant

28


Ontwerpwedstrijd leembos Hooge Beek - Anders gaan we natuur maken

Afb. 27 Stap 5: bebossen en verwilderen - zevende bosaanplant

29


Ontwerpwedstrijd leembos Hooge Beek - Anders gaan we natuur maken

Afb. 28 Stap 5: bebossen en verwilderen - achtste bosaanplant

30


Ontwerpwedstrijd leembos Hooge Beek - Anders gaan we natuur maken

Afb. 29 Stap 5: bebossen en verwilderen - negende bosaanplant

31


Ontwerpwedstrijd leembos Hooge Beek - Anders gaan we natuur maken

Afb. 30 Stap 6: loslaten (eindbeeld)

32


Ontwerpwedstrijd leembos Hooge Beek - Anders gaan we natuur maken

Afb. 31 Uiteindelijk zal het bos los gelaten worden met minimaal beheer.

4.6 Stap 6: loslaten (eindbeeld voor nu) Als alle bos is aangeplant en de verwindering goed op gang is gekomen, kan het bos los gelaten worden om verder te verwilderen. Moeder natuur weet goed wat ze waar neer wil zetten. Alleen de paden, vlonders en het bloemrijk grasland wordt nog beheerd om het beekdal open te houden. De aangeplantte bosklompen en houtwallen bevatten de zadenbank die voor de verdere verwildering van het bos van belang is. Als er in het natte deel van het beekdal wat bomen opkomen is dit geen probleem. Alleen de zichtlijnen kunnen vrij gehouden worden om vanuit de noordwest- en zuidwesthoek een perspectief op het beekdal te geven. Het gaat hier om een eindbeeld voor nu, omdat we niet weten hoe het bos zich uiteindelijk zal gaan ontwikkelen op het perceel van de Hooge Beek.

Afb. 32 (volgende bladzijden) impressie van een toekomstbeeld van hoe het leembos op het perceel Hooge Beek eruit kan gaan zien. 33


Ontwerpwedstrijd leembos Hooge Beek - Anders gaan we natuur maken

34


Ontwerpwedstrijd leembos Hooge Beek - Anders gaan we natuur maken

35


Ontwerpwedstrijd leembos Hooge Beek - Anders gaan we natuur maken

5. Beheerplan 5.1 Zichtlijnen De zichtlijnen die op het oostelijke deel van het perceel gericht zijn zullen opgenomen worden door het bos. Het beheer hiervoor is afhankelijk van de ontwikkeling van het bos. De zichtlijnen in het beekdal worden vrij gehouden van opgaande beplanting. Opschot van bomen en heesters wordt verwijderd. Hierop wordt één keer per drie jaar gecontroleerd.

5.2 Picknickplaats De picknickplaats volgt qua maairegime het bloemrijk grasland. Opschot wordt in de eerste jaren verwijderd. Hierop wordt één keer per drie jaar gecontroleerd. In een later stadium, als de ruigte aan de picknickplaats grenst, wordt opschot van bomen niet verwijderd. Overig opschot wordt wel verwijderd. Hierop wordt bij het maaien gecontroleerd. Als er een afvalbak geplaatst wordt, wordt die twee wekelijks gecontroleerd en indien nodig geleegd. Zwerfafval wordt dan ook verwijderd. Jaarlijks wordt gekeken naar de status van de picknickbanken. Indien nodig wordt herstel uitgevoerd.

5.3 Vistrap (vismigratievoorziening) De vistrap gaat mee in het regulier onderhoud van Waterschap De Dommel. Vier maal per jaar wordt de vistrap gecontroleerd op drijfvuil.

5.4 Beekloop De beekloop wordt beheerd door het Waterschap De Dommel. De beek zelf ondergaat het reguliere beheer van het waterschap voor A waterlopen. De oevers worden extensief beheerd.

5.5 Brug/vlonder Het houtwerk van de brug en vlonder in het gebied wordt jaarlijks gecontroleerd op schade. Indien nodig wordt reparatiewerk uitgevoerd. Als de vlonder van polulierenhout (peppelhout) wordt gemaakt, wat een zachte houtsoort is, vraagt dit om regelmatiger vervanging dan bij hardere (eiken/beuken) houtsoorten.

5.6 Maaipad De maaipaden worden extensief gebruikt door bezoekers om op te wandelen. Ook kan de bosbeheerder deze paden gebruiken om in het achterliggende bos te komen. De paden zijn onverhard en worden 6x per jaar gemaaid. Het maaisel wordt afgevoerd. Eén keer per drie jaar wordt gecontroleerd op overhangende takken en opschot die de doorgang verhinderen door een boomverzorger. Hinderlijke takken en opschot worden dan verwijderd.

5.7 Houtwal Na aanplant van de houtwal wordt hierop geen beheer uitgevoerd. De bomen en heesters kunnen vrij uitgroeien. Verjonging binnen de houtwal is wenselijk.

36


Ontwerpwedstrijd leembos Hooge Beek - Anders gaan we natuur maken

5.8 Verjonging van bomen/heesters Verjonging van bomen en heesters wordt in de eerste 5 jaar na aanplant van nieuwe bomen en heesters niet verwacht. Zolang verjonging zich binnen het bos of de ruigte plaatsvindt, krijgt die de ruimte. Opschot door verjonging wordt niet verwijderd uit deze gebieden. Bij de natuurvriendelijke oever en het bloemrijk grasland is dat wel het geval.

5.9 Aanplant bosklomp Na aanplant van het bos vindt daar vrijwel geen beheer plaats. Verjonging binnen de aangeplante bosklompen is wenselijk voor de uiteindelijke verjonging en ontwikkeling van het bos. Het aantal aan te planten bomen per soort wordt bepaald op basis van de afstand waarop een boom of heester zich verspreid. Van een soort die zicht over grote afstand verspreid worden minder exemplaren per hectare aangeplant dan van soorten die zich alleen nabij de bron verspreiden.

5.10 Bestaande bomen/heesters Bomen en heesters die binnen de ruigte spontaan opgekomen zijn worden behouden. Zij vormen de verjonging en uitbreiding van het bos.

5.11 Bestaande bosklomp Bestaande bosklompen worden niet beheerd. Bomen die gevaarlijk zijn voor bezoekers op paden of de picknickplaats worden verwijderd. Hierop wordt één keer per drie jaar gecontroleerd.

5.12 Natuurvriendelijke oever De natuurvriendelijke oever wordt in eerste instantie meegezaaid met het bloemrijk grasland. Het beheer van de oever valt deels binnen de verantwoordelijkheid van het Waterschap De Dommel en deels binnen de verantwoordelijkheid van de toekomstige beheerder van het perceel. Qua maairegime krijgt de natuurvriendelijke oever hetzelfde maairegime als het bloemrijk grasland. Doordat de oever zeer flauw oploopt is er ruim voldoende capaciteit voor de benodigde waterafvoer. Door de grote breedte zal de stroomsnelheid lager zijn. In de droge perioden is de waterstroom smal. Dan kan door het waterschap beheer uitgevoerd worden aan de overliggende oever, indien dit noodzakelijk is.

5.13 Bloemrijk grasland Het bloemrijk grasland wordt extensief beheerd. Eén keer per jaar, in februari/maart, wordt gemaaid en afgevoerd. Een derde wordt jaarlijks oppervlakkig doorgewoeld. Hierdoor heeft de bloemenweide steeds verschillende stadia en daarmee meer biodiversiteit. Voor het maaien wordt opschot van bomen en heesters en meerjarig onkruid en grassen verwijderd. Een nadere toelichting over het bloemrijk grasland is in de bijlagen te vinden. Maaien en afvoeren op nattere gronden kost ongeveer €650-900 per hectare per jaar. (Mullekom, 2016)

5.14 Ruigte In de ruigte vindt geen beheer plaats, net als in de bosklompen. Dit is de ruimte die bedoelt is voor verjonging en verwildering van het bos.

37


Ontwerpwedstrijd leembos Hooge Beek - Anders gaan we natuur maken

6. Bijlage 1 - sortimentlijst houtwallen Wetenschappelijke naam

Nederlandse naam

Acer campestre

Spaanse aak

Alnus glutinosa

Zwarte els

Betla pendula

Ruwe berk

Betula Pubescens

Zachte berk

Corylus avellana

Hazelaar

Crataegus monogyna

Eenstijlige meidoorn

Crataegus x media

Bastaardmeidoorn

Fraxinus excelsior

Es

Prunus padus

Gewone vogelkers

Prunus spinosa

Sleedoorn

Quercus robur

Zomereik

Ribes nigrum

Zwarte bes

Ribes rubrum var. rubrum

Bosaalbes

Ribes uva-crispa

Kruisbes

Salix alba

Schietwilg

Salix caprea

Boswilg

Salix cinerea sl.

Grauwe wilg sl.

Salix cinerea subsp. cinerea

Grauwe wilg

Salix fragilis

Kraakwilg

Salix fragilis var. fragilis

Kraakwilg

Sambucus nigra

Gewone vlier

Deze soorten zijn ook opgenomen in de lijst van bijlage 2. Daar zijn de soorten uitgebreider beschreven en geanalyseerd.

38


Ontwerpwedstrijd leembos Hooge Beek - Anders gaan we natuur maken

7. Bijlage 2 - kansrijke soorten bomen en heesters voor het nieuwe bos Zie volgende bladzijden.

39


Ontwerpwedstrijd leembos Hooge Beek - Anders gaan we natuur maken

Kansrijke soorten beplanting voor de Hooge Beek - De Geelders Volwassen Orde B jr10 B jr20 B jr30 B jr40 B jr50 B jr60 B jr70 B jr80 breedte

Boom of heester

Kroonvorm

Volgroeide leeftijd

Max. leeftijd

Volwassen hoogte (m)

Spaanse aak

Boom

C

175

100-250

8-12

12

2

4

8

8

8

8

9

9

9

dicht

all a

Alnus glutinosa

Zwarte els

Boom

G

100

80-120

10-15

10

2

1

2

3

4

5

6

7

8

halfopen

Vo

Betula pendula

Ruwe berk

Boom

L

85

70-100

15-20

15

2

2

4

6

8

10

12

14

15

halfopen

bod v

Betula pubescens

Zachte berk

Boom

G

85

70-100

15-20

15

2

2

4

6

8

10

12

14

15

halfopen

Carpinus betulus

Haagbeuk

Boom

C

200

150-250

12-18

12

2

2

4

6

8

10

12

14

15

dicht

Cornus sanguinea

Rode kornoelje

Heester

20

3

5

2

5

Corylus avellana

Hazelaar

Heester

60

6

6

2

3

4

5

5

6

Crataegus monogyna

Eenstijlige meidoorn

Boom

C

100

80-120

5-7

7

3

1

2

3

4

5

6

7

7

halfopen

Crataegus x media

Bastaardmeidoorn

Boom

C

100

80-120

5-7

7

3

1

2

3

4

5

6

7

7

halfopen

Fraxinus excelsior

Es

Boom

C

250

200-300

20-25

20

1

3

6

8

10

10

10

10

11

halfopen

Naam wetenschappelijk

Naam NL

Acer campestre

Geschikt?

Kroondichtheid

g vo

w le

voe

m

b

b

r

v Ilex aquifolium

Hulst

Heester

300

10

Populus tremula

Ratelpopulier

Boom

B

55

50-60

10-18

10

2

2

4

Prunus padus

Gewone vogelkers

Boom

C

45

30-60

8-12

12

3

3

6

Prunus spinosa

Sleedoorn

Heester

3

5

2

3

Quercus robur

Zomereik

Boom

3

Ribes nigrum

Zwarte bes

Ribes rubrum var. rubrum

40

B/C

8

2

1

4

5

6

6

6

6

6

6

8

10

halfopen

9

12

halfopen

4

5

4

6

7

9

10

11

12

ka

halfopen

b

200

100-300

20-30

20

Heester

60

40-74

0,6-1,5

1

1

1

1

1

1

1

Bosaalbes

Heester

60

0,9-1,5

1

1

1

1

1

1

1

Ribes uva-crispa

Kruisbes

Heester

60

0,6-1,2

1

1

1

1

1

1

1

Rosa canina

Hondsroos

Heester

10

1-3

3

3

vo gro

Rosa corymbiferia

Heggenroos

Heester

10

1-3

3

3

vo gro

Rubus idaeus

Framboos

Heester

20

0,6-1,5

1

1

1

Salix alba

Schietwilg

Boom

G/B

110

80-140

15-25

15

1

3

5

7

8

9

10

11

12

halfopen

vo

Salix caprea

Boswilg

Boom

H

110

80-140

6-10

10

3

1

2

3

4

5

6

7

8

halfopen

w

Salix cinerea sl

Grauwe wilg sl

Boom

C

110

80-140

3-6

6

3

1

2

3

3

4

4

5

5

dicht

Salix cinerea subsp. cinerea

Grauwe wilg

Boom

C

110

80-140

3-6

6

3

1

2

3

3

4

4

5

5

dicht

Salix fragilis

Kraakwilg

Boom

C

110

80-140

10-15

15

2

3

5

7

8

9

10

11

12

halfopen

Salix fragilis var. fragilis

Kraakwilg

Boom

C

110

80-140

10-15

15

2

3

5

7

8

9

10

11

12

halfopen

loo

m lo

v

voe op

wei

wei

wei

wei

vo Sambucus nigra

Gewone vlier

Heester

25

6

5

2

5

h ✝

dr

Sorbus aucuparia

Wilde lijsterbes

Heester

70

9

5

1

2

3

4

4

5

5

Viburnum opulus

Gelderse roos

Heester

40

3

3

2

2

3

3

40

vri vrij

n


heid

Ontwerpwedstrijd leembos Hooge Beek - Anders gaan we natuur maken

Boomkleur Boomkleur Boomkleur Naslag voorjaar zomer najaar

Bodem/standplaats

Voorkomen

Bloeikleur

alle bodems, maar niet op zeer arme droge en natte bodems

algemeen

V-VI

https://www.floravannederland.nl/planten/spaanse_aak

n

Vochtige tot natte, niet te arme bodems

zeer algemeen

I-III

https://www.floravannederland.nl/planten/zwarte_els

n

bodemvaag; eist weinig vocht en voedingsstoffen; wenst losse, open bodem

zeer algemeen

III-V

https://www.floravannederland.nl/planten/ruwe_berk

n

geringe bodemeisen; hogere vochtbehoefte dan B. pendula

zeer algemeen

IV-V

https://www.floravannederland.nl/planten/zachte_berk

weinig eisend; voorkeur voor lemige bodem; verdraagt geen hoge grondwaterstand

algemeen

IV-V

https://www.floravannederland.nl/planten/haagbeuk

vochtige, min of meer voedselrijke grond in loofbossen en heggen

vrij zeldzaam

V-VI & IX-X

matig voedselrijke, vochtige, vaak kalkhoudende rond in loofbossen en hakhout

algemeen

I-III

https://www.floravannederland.nl/planten/hazelaar

n

bodemvaag; niet voor arme, droge bodems

zeer algemeen

V-VI

https://www.floravannederland.nl/planten/ eenstijlige_meidoorn

n

bodemvaag; niet voor arme, droge bodems

vrij zeldzaam

NB https://www.floravannederland.nl/planten/es

https://www.floravannederland.nl/planten/rode_kornoelje

Bronnen www.ecologischadviesbureaumaes.nl/314.pdf

rijke vochtige open bodems

zeer algemeen

III-IV

vochtige, matig voedselrijke zand- en leemgrond in loofbossen en op oude houtwallen

zeldzaam

V-VI

https://www.floravannederland.nl/planten/hulst

n

bodemvaag

algemeen

III-IV

https://www.floravannederland.nl/planten/ratelpopulier

n

geringe bodemeisen

vrij algemeen

IV-V

https://www.floravannederland.nl/planten/gewone_vogelkers

nl.wikipedia.org/wiki

vochtige, voedselrijke, vaak kalkhoudende grond in heggen, aan bosranden en op lichte plekken in loofbossen

vrij algemeen

III-IV

https://www.floravannederland.nl/planten/sleedoorn

http://www.heggen.nu/heggen/_sitefiles/file/ heggen_catalogus_2014-2015_digitaal_LR.pdf

bruikbaar op alle voldoende luchtige bodems

algemeen

NVT

https://www.floravannederland.nl/planten/zomereik

natte, voedselrijke grond in loofbossen, vooral in moerasbos; ook in knotwilgen

vrij algemeen

IV-V

https://nl.wikipedia.org/wiki/Zwarte_bes

vochtige tot natte, meer of minder voedselrijke grond in loofbossen en heggen, ook in duinen en knotwilgen

zeer zeldzaam

IV-V

https://www.floravannederland.nl/planten/aalbes

vochtige, matig voedselrijke, kalkhoudende grond op kapvlakten, op omgewerkte plaatsen in bossen, ook in knotwilgen

zeldzaam

IV

vochtige tot droge, voedselrijke grond in heggen, struikgewas en loofbossen

vrij algemeen

VI-VII

vochtige tot droge, voedselrijke grond in heggen, struikgewas en loofbossen

vrij zeldzaam

VI

vochtige, meer of minder voedselrijke grond op kapvlakten, op open plekken in loofbossen, tussen struikgewas

vrij algemeen

V-VII

https://www.floravannederland.nl/planten/framboos

n

voedselhoudende, vochtige en natte gronden

algemeen

IV-V

https://www.floravannederland.nl/planten/schietwilg

n

weinig eisend, verdraagt veel vocht

zeer algemeen

III-IV

https://www.floravannederland.nl/planten/boswilg

weinig eisend, verdraagt natte tot moerassige bodem

algemeen

III-IV

https://www.floravannederland.nl/planten/ grauwe_en_rossige_wilg

weinig eisend, verdraagt natte tot moerassige bodem

algemeen

III-IV

https://www.floravannederland.nl/planten/ grauwe_en_rossige_wilg

n

weinig eisend, verdraagt natte tot moerassige bodem

vrij algemeen

IV-V

https://www.floravannederland.nl/planten/kraakwilg

n

weinig eisend, verdraagt natte tot moerassige bodem

zeer zeldzaam

IV-V

https://www.floravannederland.nl/planten/kraakwilg

vochtige tot droge, stikstofrijke, vaak omgewerkte grond in heggen en lichte bossen, op kapvlakten, in aanspoelselgordels, op drooggevallen platen en achter de zeereep

zeer algemeen

VI-VII

vrij droge tot vrij natte, zure tot vrij voedselrijke grond in bossen en houtwallen

zeer algemeen

V-VI

natte tot vochtige voedselrijke grond in loofbossen en struikgewas

vrij algemeen

NB

n

n

www.ruyteninstituut.nl www.ipcgroen.nl/boeken/1685/stadsbomenvademecum-4-boomsoorten-en-gebruikswaarde www.floravannederland.nl www.verspreidingsatlas.nl

www.directplant.nl

https://nl.wikipedia.org/wiki/Kruisbes

https://www.floravannederland.nl/planten/hondsroos

https://nl.wikipedia.org/wiki/Heggenroos

https://www.floravannederland.nl/planten/gewone_vlier

https://www.floravannederland.nl/planten/wilde_lijsterbes

https://www.floravannederland.nl/planten/gelderse_roos

41


Ontwerpwedstrijd leembos Hooge Beek - Anders gaan we natuur maken

8. Bijlage 3 - zaadmengsel bloemrijk grasland Zie volgende bladzijden.

42


Ontwerpwedstrijd leembos Hooge Beek - Anders gaan we natuur maken

B1 KLEURRIJK MENGSEL RUDERALE SOORTEN

Zéér kleurrijk en uitbundig bloemenmengsel van éénjarige akkerbloemen, tweejarige en vaste soorten voor alle niet te zware of te natte gronden in het bewoonde gebied. Dit mengsel heeft een bloemrijk resultaat vanaf het eerste jaar. Jaarlijks maaien en afvoeren en de vaste onkruiden en grassen verwijderen. Na enkele jaren de grond licht verstoren. Niet combineren met grassen.

• • • •

2 - 3 jaar veel bloei en kleur gemengd laag en hoog ca. 30-200 cm zonnige plek geschikt voor alle lichte grond-

• • • •

soorten tijdelijke natuur 1 x per 3 jaar opnieuw inzaaien maaien en afvoeren in het voorjaar voor bijen, vlinders en vogels

MENGSEL B1 BEVAT DE VOLGEN DE SOORTEN Anchusa officinalis

- Gewone ossentong

Anthemis arvensis

- Valse kamille

Anthemis tinctoria

- Gele kamille

Berteroa incana

- Grijskruid

Carum carvi

- Karwij

Cichorium intybus

- Wilde cichorei

Daucus carota

- Peen

Dipsacus fullonum

- Grote kaardebol

Echium vulgare

- Slangenkruid

Erodium cicutarium

- Gewone reigersbek

Fumaria officinalis

- Gewone duivenkervel

Geranium dissectum

- Slipbladige ooievaarsbek

Glebionis segetum

- Gele ganzenbloem

Isatis tinctoria

- Wede

ZAAIDICHTHEID

Leucanthemum vulgare

- Gewone margriet

Gemiddeld 1 gram per m2. Maximaal 1,5 - 2 gram per m2 voor een bloemrijk resultaat / publieksfunctie.

Lotus corniculatus

- Gewone rolklaver

Malva moschata

- Muskuskaasjeskruid

Malva sylvestris

- Groot kaasjeskruid

ZAAI-INSTRUCTIE

Matricaria chamomilla

- Echte kamille

Zaaien: Jaarrond, maar bij grote voorkeur in de nazomer en vroege herfst of in het vroege voorjaar tot half mei voor een bloemrijk resultaat. Minimum aantal geleverde soorten: 30

Melilotus albus

- Witte honingklaver

Melilotus officinalis

- Citroengele honiklaver

Oenothera biennis

- Middelste teunibloem

Oenothera glazioviana

- Grote teunisbloem

Onopordum acanthium

- Wegdistel

Papaver dubium

- Bleke klaproos

Papaver rhoeas

- Grote klaproos

Raphanus raphanistrum

- Knopherik

Reseda lutea

- Wilde reseda

Reseda luteola

- Wouw

Securigera varia

- Bont kroonkruid

Sinapis alba

- Witte mosterd

Sinapis arvensis

- Herik

Tripleurospermum maritimum

- Reukeloze kamille

Verbascum densiflorum

- Stalkaars

Verbascum phlomoides

- Keizerskaars

Vicia sativa subsp. nigra

- Smalle wikke

Vicia sativa subsp. sativa

- Voederwikke

Vicia villosa

- Bonte wikke

Niet meezaaien met de G-mengsels en niet combineren met grassen. Voor extra kleur kan het mengsel A6 akkerbloemen worden mee gezaaid. B1 is geschikt voor alle niet te zware of te natte gronden, een zonnige standplaats en bevat éénjarige, tweejarige en vaste soorten. Aangezien het natuurlijk verspreidingsgebied van deze soorten beperkt is, is dit mengsel uitsluitend bedoeld voor gebruik in tuinen, parken en binnen de bebouwde kom. Herik en Witte mosterd zijn hele snelle kiemers en zitten in dit bloemenmengsel, zodat er in zeer korte tijd bloemen beschikbaar zijn voor bijen en vlinders. Jaarlijks maaien en afvoeren in februari-maart en de vaste onkruiden zoals Ridderzuring en grassen verwijderen. Na enkele jaren de grond licht verstoren.

Abbendijk 6

telefoon 0516 – 44 11 44

8422 DL Nijeberkoop

e-mail

Nederland

43 website www.cruydthoeck.nl

zaden@cruydthoeck.nl


Ontwerpwedstrijd leembos Hooge Beek - Anders gaan we natuur maken

(9 februari 2018)

BESTEKTEKSTEN

Voor de aanleg en het beheer van bloemenweides Met deze bestekteksten helpen wij met het creëren van succesvolle bloemenweides. De door Cruydt-Hoeck opgestelde gestelde bestekteksten kunnen vrij gebruikt worden. MEER BESTEKTEKSTEN Alle overige bestekteksten voor aanleg en beheer van bloemenweides zijn te vinden op www.cruydthoeck.nl/bestektekst of bij de producten op www.cruydthoeck.nl VERSCHILLENDE FORMATEN Alle bestekteksten zijn verkrijgbaar in PDF, BST en RSX – formaat FEEDBACK Wij leren graag van uw ervaring Wij hebben de bestekteksten met zorg samengesteld, maar wij zijn benieuwd naar uw ervaring in de praktijk. Heeft u tips, aanvullingen of correcties, dan horen wij dit graag. Stuur dan een mail naar: zaden@cruydthoeck.nl of bel met 0516 441144. MEER ADVIES NODIG? Heeft u aanvullend advies nodig? Wij helpen u graag. Bel met 0516 441144 of email naar zaden@cruydthoeck.nl. VOORWAARDEN Op de afname of het gebruik van producten, diensten of adviezen van Cruydt-Hoeck zijn de algemene voorwaarden van toepassing. Deze zijn te vinden op www.cruydthoeck.nl/voorwaarden Met vriendelijke groet, Team Cruydt-Hoeck

44


Bladnr. 1

RAW1095-106184 BESTEKS POSTNUMMER

Ontwerpwedstrijd leembos Hooge Beek - Anders gaan we natuur maken 17-12-2017

CATALOGUSNUMMER HOOFDDEFICODE CODE 1 2 3 4 5 6

OMSCHRIJVING

EENHEID

HOEVEELHEID RESULTAATS VERPLICHTING

1

ONDERHOUD RUDERALE BLOEMWENWEIDE B1 EN N2

101010 512504

Maaien kruidachtigen. Betreft het maaien van ruderale vegetaties Tijdstip: oktober-maart Volgens tekeningnr.: ............................ Maaien met messenbalk of cyclomaaier. Hoogte maaien: 50 mm Grootte per perceel: tot ca. 2000 m2 Horizontaal of met een talud tot 1 : 3 Gerekend is met{1}maaibeurt(en)

are

10,00 V

101020 512599

Verwerken maaisel vrijgekomen bij maaien bloemenweide Betreft de gemaaide vegetatie bij bestekspost 101010 Volgens tekeningnr.: ................................. Vegetatietype: kruidachtigen ruderale vegetaties Grootte per perceel: tot ca. 2000 m2 Horizontaal of met een talud tot 1 : 3 Gerekend is met 1 beurt(en). Maaisel verzamelen en vervoeren naar een inrichting met een door het bevoegd gezag verleende omgevingsvergunning. Transport en acceptatiekosten voor rekening van de aannemer.

are

10,00 V

101030 222111

Eggen. Betreft het ondiep bewerken van de bloemenweide ter behoud van de een-, twee en kortlevende vaste planten. Bewerkingspercentage: 70 % van de totale oppervlakte Te bewerken opp.: 10 are Periode: na het derde groeiseizoen direct na bestekspost 101020 Volgens tekeningnr.: ............... Grootte per perceel: ca. 1000 m2 tot ca. 5000 m2 Horizontaal of met een talud flauwer dan 1 : 3 9 Met een rotorkopeg en verkruimelrol 9 Bewerkingsdiepte: maximaal 0,10 m

9 1

2

1

1

1

HOEVEELHEID TER INLICHTING

45


Bladnr. 2 17-12-2017

RAW1095-106184

Ontwerpwedstrijd leembos Hooge Beek - Anders gaan we natuur maken

BESTEKS POSTNUMMER

CATALOGUSNUMMER HOOFDDEFICODE CODE 1 2 3 4 5 6

OMSCHRIJVING

9

STAARTPOSTEN

91

EENMALIGE KOSTEN

46

EENHEID

HOEVEELHEID RESULTAATS VERPLICHTING

HOEVEELHEID TER INLICHTING


RAW1095-106184

Bladnr. 3

Ontwerpwedstrijd leembos Hooge Beek - Anders gaan we natuur maken 17-12-2017

3. BEPALINGEN

47


RAW1095-106184

Ontwerpwedstrijd leembos Hooge Beek - Anders gaan we natuur maken

Bladnr. 4 17-12-2017

HFD PAR ART LID

01 01

ALGEMENE BEPALINGEN

01 01 01

VAN TOEPASSING ZIJNDE BEPALINGEN 01

Op dit werk zijn van toepassing de Standaard RAW Bepalingen 2015, zoals laatstelijk vastgesteld in januari 2015, hierna te noemen 'de Standaard', uitgegeven door de Stichting CROW.de Standaard behoort mede, als ware zij er letterlijk in opgenomen, de door de Stichting CROW uitgegeven Errata op de Standaard, zoals deze op de dag van aanbesteding luidt.

02

De Standaard is tegen betaling verkrijgbaar bij de Stichting CROW. Bestellingen uitsluitend via de CROWwebsite (www.crow.nl).Errata op de Standaard is gratis als pdf-bestand te downloaden vanaf de RAW-website: www.crow.nl/raw.

01 08

BIJDRAGEN

01 08 01

BIJDRAGE RAW-SYSTEMATIEK 01

01 08 02

Een 'bijdrage RAW-systematiek', als bedoeld in artikel 01.08.01 van de Standaard, wordt verlangd. BIJDRAGE FONDS COLLECTIEVE KENNIS-CT

01

Een 'bijdrage Fonds Collectieve Kennis-CT', als bedoeld in artikel 01.08.02 van de Standaard, wordt verlangd.

01 18

BESCHERMING TE HANDHAVEN VEGETATIE

01 18 05

SCHADEVERGOEDING I.V.M. BESCHADIGING TE HANDHAVEN VEGETATIE 01

In aanvulling op het bepaalde in paragraaf 01.18 van de Standaard bedraagt de schadevergoeding voor beschadiging toegebracht aan struiken, vaste planten of grassen en kruiden: tweehonderdvijftig euro (EUR 250,00) per struik; honderdvijftig euro (EUR 150,00) per m2 gras of kruidenvegetatie.

02

In aanvulling op het bepaalde in paragraaf 01.18 van de Standaard bedraagt de schadevergoeding voor beschadiging toegebracht aan bomen, onverlet het bepaalde in artikel 01.18.05 van de Standaard: vijfhonderd euro (EUR 500,00) per boom;

03

Op dit bestek zijn tevens van toepassing de bepalingen zoals vermeld op de folder Werken rondom bomen, uitgegeven door het Norminstituut Bomen. Deze is te bestellen bij het secretariaat, telefoonnummer 0104588531 .

22

GRONDWERKEN

22 34

RISICOVERDELING EN GARANTIES

22 34 01

ALGEMEEN

48

01

Indien de aannemer, zijn personeel of zijn onderaannemers(s), het d.m.v. natuurtechnisch grondwerk bewerkte gebied betreedt (betreden), berijdt (berijden) of anderszins de blijvende grondslag roeren, zal per voorkomend geval een korting van ...... euro worden toegepast. Deze korting wordt verbeurd zonder dat een ingebrekestelling nodig is.

02

Indien de aannemer, zijn personeel of zijn onderaannemer(s), ter plaatse van het d.m.v. natuurtechnisch grondwerk te ontwikkelen of ontwikkelde gebied onderhoud, brandstofvulling en/of andere (reparatie-) werkzaamheden aan ingezet en/of in te zetten materieel pleegt (plegen), zal per voorkomend geval een korting van ........ euro worden toegepast. Deze korting wordt verbeurd zonder dat een ingebrekestelling nodig is.

03

Indien in het bestek terreindelen zijn aangegeven die bij de uitvoering van het natuurtechnisch grondwerk volledig moeten worden ontzien en de aannemer, zijn personeel of zijn onderaannemer(s) dit gebied op enigerlei wijze betreedt (betreden) dan zal per voorkomend geval een korting van ........ euro worden toegepast. Deze korting wordt verbeurd zonder dat een ingebrekestelling nodig is.


RAW1095-106184

Bladnr. 5

Ontwerpwedstrijd leembos Hooge Beek - Anders gaan we natuur maken 17-12-2017

HFD PAR ART LID

22 34 02

STRUCTUURBEDERF 01

Aannemer is te allen tijde verplicht alle grondwerken uit te voeren onder droge weersomstandigheden. Indien twijfel aanwezig is neemt aannemer contact op met de opdrachtnemer.

02

De insporingsdiepte van materieel ten behoeve van werkzaamheden mag ten hoogste 30 mm bedragen.

03

Toepassing van brede banden is verplicht.

51

GROENVOORZIENINGEN

51 02

EISEN EN UITVOERING GROENVOORZIENINGEN

51 02 01

INSPORINGSDIEPTE VAN MATERIEEL 01

De insporingsdiepte van materieel ten behoeve van werkzaamheden mag ten hoogste 30 mm bedragen.

02

Aannemer is te allen tijde verplicht alle maaiwerken uit te voeren onder droge weersomstandigheden. Indien twijfel aanwezig is neemt aannemer contact op met de opdrachtnemer.

51 02 03

MAAIEN 01

51 02 04

Het gebruik van een klepelmaaier is niet toegestaan. VERZAMELEN MAAISEL

01

Het verzamelen van het afgemaaide gras mag pas gestart worden als de zaden voldoende tijd hebben gehad om uit te vallen. Doorgaans is dit na ca. 5 dagen.

51 04

RISICOVERDELING EN GARANTIES

51 04 01

STORT- OF VERBRANDINGSKOSTEN 01

Stort- of verbrandingskosten van de ingevolge het bestek naar een stortplaats of verbrandingsoven af te voeren materialen zijn voor rekening van de opdrachtgever en worden rechtstreeks door hem betaald.

49


Ontwerpwedstrijd leembos Hooge Beek - Anders gaan we natuur maken

9. Bijlage 4 - lijst met bronnen en literatuur Websites ARK (2021a) www.ark.eu/gebieden/het-groene-woud/hooge-beek/ontwerpwedstrijdleembos-hooge-beek ARK (2021b) www.ark.eu/gebieden/hooge-beek Cruydthoeck (2021) www.cruydthoeck.nl Ecopedia (2021) www.ecopedia.be Herenboeren (2021) www.herenboeren.nl Kadaster (2021) topotijdreis.nl Peppelhout (2021) www.peppelhout.nl Ruyteninstituut (2021a) www.ruyteninstituut.nl/ibr#.YK5vSS-Qlcc Ruyteninstituut (2021b) www.ruyteninstituut.nl/ibr-natuur#.YK5vdS-Qlcc Documenten Al, E., Borkent, I., Kremers, J. (2020) “Bosbodemontwikkeling en beheer op droge zandgronden”, Vakblad natuur bos en landschap Bartelds, G. (1997) “Algemene informatie van het bosreservaat 35. Boxtel “De Geelders”, Werkdocument IKC Natuurbeheer nr W-122”, Informatie- en KennisCentrum Natuurbeheer, Ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij, Wageningen Bureau Heggen (2014) “Bomen en struiken van hier”, Bureau Heggen, Randwijk Hunneman, H., Jalink, M.H. (2007) “Ecohydrologische quick-scan natte natuurparels Geelders en het Elderbroek”, Kiwa Water Research, Nieuwegein Hendriks, J., Janse, J, Jongh, I. de, Oetelaar, G. van den, Quinten, K., Voets, K. (2018) “Verborgen Middeleeuwen in Het Groene Woud, Historische, landschappelijke en ecologische rijkdom van de grenswallen”, Pictures Publishers, Woudrichem Jagers op Akkerhuis, G.A.J.M., Wijdeven, S.M.J., Moraal, L.G., Veerkamp, M.T., Bijlsma R.J. (2005) “Dood hout en biodiversiteit”, Alterra, Wageningen Jansen, M. (2011) “Monitoring en evaluatie van vismigratievoorzieningen”, Arcadis Nederland BV, Apeldoorn Janssen, J.J.C. (2006) “Stadsbomen Vademecum 4: Boomsoorten en gebruikswaarde”, IPC Groene Ruimte, Arnhem Keersemaeker, L. de, (2019) “Advies over de ontwikkeling van ecologisch waardevolle bossen op landbouwgronden”, Bosgroep Zuid-Limburg, Hasselt Maes, N.C.M., Loon, R. van (2011) “Oude boskernen in de terreinen van Brabants Landschap, inventarisatie van autochtone bomen en struiken”, Ecologisch adviesbureau Maes, Utrecht Mekkink, P., 1997. De bodemgesteldheid van bosreservaten in Nederland; deel 28, bosreservaat De Geelders. Wageningen, DLO-Staring Centrum. Rapport 98.28. 46 blz.; 4 fig.; 5 tab.; 2 aanh.; 1 kaart. Mullekom, M. van, Smolders, F., Timmermans, B. (2016) “Van landbouw naar natuur”, Onderzoekscentrum B-WARE en het Louis Bolk Instituut, Nijmegen en Driebergen Oetelaar, G. van den, Koning, N. de (2020) “Landschapsvisie De Geelders. Onderbouwing van de inrichtingsplannen en de NNB-herbegrenzing in Het Groene Woud”, ARK Natuurontwikkeling, Nijmegen 50


Ontwerpwedstrijd leembos Hooge Beek - Anders gaan we natuur maken

Poelmans, W., Straaten, J. van der, Veling, K. (2013) “Leembossen in het Groene Woud, schatkamer van biodiversiteit”, Pictures Publishers, Woudrichem Ruyten, F. (2006) “De integrale beplantingsmethode, naar een dynamische benadering voor het ontwerpen van beplantingen”, Wageningen University, Wageningen Schaap, J. (2020) “Hydrologisch onderzoek en inrichtingsplan voor natuurpotentie Savendonk”, Badus Bodem & Water, Bennekom Sukkel, W., Timmermans, S. (2012) “Ondiep ploegen, een inventarisatie; de huidige kennis en enkele praktijkervaringen”, Wageningen UR, Wageningen. VBV (2008) “Bosverjonging”, VBV, Gontrode Waterschap De Dommel (2021) “Water als basis voor een toekomstbestendige leefomgeving, Ontwerp - Waterbeheerprogramma 2022-2027”, Waterschap De Dommel, Boxtel

51