Page 1

vpro gids bijlage

bij VPRO Gids 36 van 3 september t/m 9 september 2011

GAUDEAMUS MUZIEKWEEK UTRECHT 4-11 SEPTEMBER 2011


GAUDEAMUS MUZIEKWEEK

Colofon HOOFDREDACTIE

4-11 SEPTEMBER 2011 Internationaal festival voor jonge componisten en nieuwe muziek

Hugo Blom, Arne Leffring (adj.) SAMENSTELLING

Marianne Broeder

4 Platform voor jonge componisten Directeur Henk Heuvelmans over de Gaudeamus Muziekweek

TEKST

Marianne Broeder, Floris Don, Anthony Fiumara, Jacquline Oskamp, Jochem Valkenburg, Mark van de Voort, Frits van der Waa

7 Eeuwige jeugd Zestig jaar toekomstmuziek

BEELDREDACTIE

Carla van Thijn, Rachel Corner EINDREDACTIE

8 Van magnetofoon tot Surround Sound De onstuitbare opmars van elektronische muziek

Marianne Broeder, Fred Hermsen VORMGEVING

Frederik Vorderhake BLADCOÖRDINATIE

Gabrielle Hagedorn

12 Klank, beeld & ruimte Een zinneprikkelende ervaring

ADVERTENTIE-ACQUISITIE

AdNovus B.V. LITHOGRAFIE

Sarah Tames DRUKWERK

Roularta, Rouselare (B)

15 Traag voortstappende muziek Anthony Fiumara’s I know a Man

vpro gids bijlage

16 Strijden om de Gaudeamus Prijs Een blik achter de schermen

bij VPRO Gids 36 van 3 september t/m 9 september 2011

GAUDEAMUS MUZIEKWEEK UTRECHT 4-11 SEPTEMBER 2011

18 Nederlandse ensembles op de bres voor nieuwe muziek De avantgarde aan het woord 20 Götterfunken Multimedia performance over Europa 22-23 Servicepagina’s

OMSLAGILLUSTRATIE

Joost Bakker

Gaudeamus Muziekweek Loevenhoutsedijk 301 3552 XE Utrecht t 030 820 01 11 info@muziekweek.nl www.muziekweek.nl Servicepagina’s: Ingrid Beer en Jonatan Brand

GAUDEAMUS MUZIEKWEEK

3


Eindeloze mogelijkheden

In zijn nieuwe thuishaven Utrecht maakt de Gaudeamus Muziekweek, internationaal festival voor nieuwe muziek, een kersverse start. Directeur Henk Heuvelmans: ’ Die jonge componisten vormen een bron van eeuwige jeugd.’ DOOR FLORIS DON

V

| FOTO ROEL SIEBRAND

honderden muziekstukken heeft hij in zijn dertig Gaudeamusjaren al gehoord. Maar wanneer directeur Henk Heuvelmans over de nieuwste editie van de Gaudeamus Muziekweek spreekt, is het met het enthousiasme van iemand die net aan een nieuwe baan begint. ‘In zeker opzicht voelt het ook als een nieuwe start,’ vertelt Heuvelmans in een café in Utrecht, de stad die dit jaar de nieuwe thuishaven van Gaudeamus is geworden. ‘Mensen vragen wel eens, jullie komen toch ooit weer terug naar Amsterdam? Het is een goed teken dat we daar gemist worden. Maar

4

ELE

GAUDEAMUS MUZIEKWEEK


Utrecht biedt prachtige mogelijkheden voor onze Muziekweek. Museum Speelklok wordt het festivalhart. De meeste locaties zijn in het centrum. Dat versterkt het festivalgevoel, we zijn goed zichtbaar. De zalen zijn relatief klein, waardoor we verschillende soorten muziek op uiteenlopende wijze kunnen presenteren. Terwijl we in het Muziekgebouw aan ’t IJ in Amsterdam de neiging hadden avondvullende programma’s samen te stellen, klinken er nu meer korte maar krachtige concerten. De luisteraar hoeft niet op zijn horloge te kijken, maar kan naar huis gaan met het gevoel: wat een mooie avond, ik had best nog méér willen horen.’

Culturele hoofdstad De Stichting Gaudeamus werd vlak na de Tweede Wereldoorlog in Bilthoven opgericht als platform voor de nieuwste gecomponeerde muziek. In 1981 raakte Heuvelmans, nog tijdens zijn studie Muziekwetenschappen, betrokken bij de organisatie die kort daarna naar Amsterdam verhuisde. Een grote verandering vond in 2008 plaats, toen Gaudeamus op initiatief van de overheid opging in het sectorinstituut Muziek Centrum Nederland. ‘Die fusie bleek onhandig, omdat Gaudeamus een soort faciliterende instantie werd en niet langer in het veld zelf initiatieven kon ontplooien, zoals het jaarlijkse festival. Het duurde even om onder die constructie uit te komen. In 2009 zochten we naar mogelijkheden voor verzelfstandiging, maar daarvoor zijn wel partijen nodig die financieel kunnen bijspringen.’ De gemeente Utrecht toonde zich onmiddellijk enthousiast, het ijzer werd op het heetst gesmeed. Heuvelmans: ‘Toen Utrecht als locatie bekend werd, betoogde Het Parool dat de verhuizing van Gaudeamus het slechtste is dat de stad Amsterdam kon overkomen!’ Steun kwam ook uit onverwachte hoek. ‘Dertig jaar lang volgde fotograaf Wim Jansen de Muziekweek. Ondertussen zag hij zijn eigen familie langzaam uitsterven,’ vertelt Heuvelmans. ‘Hij voelde zich zo thuis bij ons dat hij ons na zijn overlijden vorig jaar zijn hele nalatenschap heeft geschon-

ken. Ook dat gaf een steun in de rug.’ Utrecht heeft de ambitie in 2018 culturele hoofdstad van Europa te worden. Dan komt een bij uitstek internationaal festival als de Gaudeamus Muziekweek goed van pas. ‘Gaudeamus is in het buitenland bekender dan in Nederland. Elk jaar krijgen we vanuit de hele wereld honderden composities ingestuurd voor de competitie, we hoeven in dat opzicht nauwelijks aan pr te doen. Wel moeten we een deels nieuw en hopelijk breder publiek opbouwen. De website is vernieuwd, met veel filmpjes waarop componisten hun eigen werk toelichten. In plaats van een dik programmaboek met biografieën krijg je zo een persoonlijker indruk. Zo zit één componist in net pak in zijn

Men reageert in het buitenland zeer verbaasd. Dat er in Italië weer 25 procent van het cultuurbudget afgaat, leidt tot minder verwondering dan de bezuinigingen die een voorbeeldland als Nederland treffen. We moeten nog zien welke effecten de maatregelen veroorzaken. Tegen politici zou ik

studio voor de camera, en springt de ander juist dwars door het beeld.’

tot hun recht kunnen komen.’

Voorbeeldland Die jonge componisten vormen een bron van eeuwige jeugd. Negentig procent van de programmering bestaat uit werk van jonge, meestal nog onbekende maar zeer getalenteerde kunstenaars. Het maakt Gaudeamus uniek in de wereld; festivals voor moderne muziek bloeien overal, maar meestal wordt de sandwichformule toegepast waarbij onbekende makers het podium delen met de eminente grootheden. ‘Natuurlijk is het goed om als jonkie op de schouders van reuzen te staan. Maar wij bieden een jonge Italiaan de gelegenheid om met vooraanstaande ensembles, zoals bijvoorbeeld VocaalLab of het Nieuw Ensemble samen te werken, en laten hem terugkomen als hij genoeg talent heeft. We organiseren ook masterclasses. Zo kweek je een band en steun je componisten structureel. Brian Ferneyhough is mede dankzij Gaudeamus in de jaren zestig bekend geworden.’ Nu waren de omstandigheden in Nederland de afgelopen decennia ook wel bijzonder gunstig. ‘De ensemblecultuur bloeide op, er was veel geld voor opdrachten, partituren werden meteen bij Donemus uitgegeven en een keten van podia en ensembles zorgde voor grotere bekendheid. Daar wordt nu helaas het mes in gezet.

‘De luisteraar hoeft niet op zijn horloge te kijken, maar kan naar huis gaan met het gevoel: wat een mooie avond, ik had best nog méér willen horen.’ willen zeggen: besef hoe belangrijk Gaudeamus voor zowel binnen- als buitenlandse componisten is, er is geen land ter wereld waar ze zo goed

Verrassende programmering De Muziekweek biedt veel meer dan alleen jong talent. ‘De programmering wordt steeds breder,’ vertelt Heuvelmans. ‘The Night of the Unexpected biedt verrassende korte acts waarbij driftig geëxperimenteerd kan worden. Die avond wordt gepresenteerd in Tivoli maar ook in Paradiso Amsterdam en in Eindhoven. Men kan een muziektheatrale wandeling maken. Het Orkest van de 21ste eeuw, bestaande uit vier moderne muziekensembles uit Nederland, Frankrijk en België, zal van zich laten horen. En met het Utrechts Conservatorium onder meer de afdeling KMT (Kunst, Media & Technologie) werken we nauw samen aan bijzondere nieuwe projecten.’ De breedte klinkt ook binnen de muziek. Het imago van ‘elitair en moeilijk’ is achterhaald, als het ooit al van toepassing was. Heuvelmans: ‘Sommigen componeren nog in de modernistische stijl van Darmstadt en dat levert vaak prachtige stukken op. Maar in de loop van mijn carrière heb ik ook altijd een tegenbeweging mogelijk willen maken, met muziek die sterker leunt op invloeden van bijvoorbeeld popmuziek. De muzikale mogelijkheden zijn eindeloos. Dat maakt mijn vak ook zo mooi, je luistert steeds naar toekomstmuziek. Zo houd ik het nog prima tien jaar vol.’

GAUDEAMUS MUZIEKWEEK

5


Zestig jaar ontluikend talent In 1945 opgericht als eenvoudig muziekfeest, groeide de Gaudeamus Muziekweek uit tot een festival met internationale reputatie. Een korte geschiedenis. DOOR FRITS VAN DER WAA

‘V

nisatie, vanaf 1945 actief en in 1950 officieel opgericht als de Stichting Gaudeamus (‘laten we blij zijn’), ontplooide nog vele andere initiatieven op het gebied van nieuwe muziek. Daaronder ook het Gaudeamus vertolkersconcours, dat nog steeds elke twee jaar gehouden wordt. Maas was een kei op het gebied van internationale contacten, waardoor de stichting decennialang, samen met muziekuitgeverij Donemus, de belangrijkste speler in het veld van de eigentijdse Nederlandse muziekcultuur was. Tot in de jaren tachtig, toen het kantoor naar Amsterdam werd verplaatst, was de villa in Bilthoven het zenuwcentrum van al die activiteiten.

Ondankbaar De formule van de Muziekweek is in wezen steeds dezelfde gebleven. Jonge componisten van over de hele wereld sturen hun partituren in, een jury (van oudere componisten) maakt daaruit een selectie, en die werken worden uitgevoerd, aangevuld met een randprogrammering die in de loop der jaren op diverse manieren

SPAARNESTAD FOTOARCHIEF

STICHTING GAUDEAMUS

op bezoek geweest bij meneer Maas in Bilthoven,’ schreef de componist Jaap Geraedts in 1947 in zijn dagboek. ‘Rare man in een raar huis dat Gaudeamus heet. Vroeger woonde hier Julius Röntgen. Meneer Maas, die eigenlijk pensionhouder is, wil hier een muziekfeest organiseren ter ere van jonge componisten.’ Walter Maas was een gedrevene, op het excentrieke af inderdaad. Als ondergedoken Duitse Jood had hij in Nederland de oorlog overleefd en wilde als dank daarvoor iets ‘terug doen’. Hij koos voor de muziek, op grond van het verleden van zijn villa, ooit gebouwd door componist Julius Röntgen. Dat was het begin van de Gaudeamus Muziekweken, die al snel uitgroeiden tot een festival met een internationale reputatie. De orgaANDAAG

Het nieuwe gebouw in Utrecht en Huize Gaudeamus in Bilthoven, ca. 1965

werd ingevuld. Vanaf 1957 werden er tijdens de Muziekweek een of meer compositieprijzen toegekend. Het aantal inzendingen liep in topjaren op tot bijna 400. Het spreekt vanzelf dat die concerten, waarbij veelal ook orkesten betrokken waren, steeds vaker buiten Bilthoven plaatsvonden. ‘De taak die de stichting zich stelt is ondankbaar,’ schreef bestuurslid Ton de Leeuw al in 1960. ‘Zij zoekt van de moderne muziek het meest moeilijke, het meest onzekere aspect: het ontluikende creatieve talent.’ Daarbij hoort ook dat sommige bekroonde

‘De Stichting Gaudeamus zoekt van de moderne muziek het meest moeilijke, het meest onzekere aspect: het ontluikende creatieve talent.’ Ton de Leeuw, 1960 componisten eendagsvliegen bleken, terwijl andere deelnemers die buiten de prijzen vielen, Louis Andriessen en Richard Rijnvos bijvoorbeeld, later juist internationale faam verwierven. Ook grote componisten hebben ooit een eerste opstapje nodig, en dat biedt Gaudeamus.

Zelfstandig In 1983 vond Gaudeamus onderdak in Amsterdam, nabij Muziekcentrum De IJsbreker. Toen dat in 2005 overging in het Muziekgebouw aan ’t IJ, verhuisde Gaudeamus vanzelfsprekend mee. Onder druk van de overheid ging de organisatie drie jaar later later op in Muziek Centrum Nederland, waar ze met haar internationale oriëntatie en diversiteit aan projecten weldra niet in het juiste hokje bleek te passen. Als gevolg daarvan is de Gaudeamus Muziekweek met ingang van 2011 een zelfstandige organisatie geworden, die nieuw onderdak heeft gevonden in de stad Utrecht, die in 2018 culturele hoofdstad van Europa wil worden. Henk Heuvelmans, de derde Gaudeamusdirecteur na de in 1992 overleden Water Maas, ziet de nabije toekomst dan ook met vertrouwen tegemoet: ‘Toen Gaudeamus vijftig jaar bestond verscheen er een boek met de titel Eeuwige jeugd. Zo voelt het op dit moment nog steeds.’

GAUDEAMUS MUZIEKWEEK

7


De onstuitbare opmars van

Elektronische muziek Elektrische instrumenten, interactieve klankinstallaties en Surround Sound: de nieuwste vondsten in de elektronische muziek slingeren als een rode draad door de Gaudeamus Muziekweek. Korte schets van een spectaculaire ontwikkeling. DOOR JACQUELINE OSKAMP

Z

ELFS verstokte Bach- en Brahmsliefhebbers kan het niet ontgaan zijn: elektronica is niet meer weg te denken uit de concertzaal. Het hoeft niet te verbazen dat ook de Gaudeamus Muziekweek deze ontwikkeling ten volle weerspiegelt: niet alleen de jonge deelnemers, maar ook de juryleden zijn vertegenwoordigd met composities waarin akoestische instrumenten zijn verweven met elektronica. Daarnaast zijn er interactieve klankinstallaties te zien, waarin elektronica een relatie aangaat met beeldende elementen. En ten slotte worden twee ruimtelijke weergavesystemen gepresenteerd, die de luisteraar onderdompelen in een surround klankervaring. Hoe vanzelfsprekend de toepassing van techniek in de muziek ook lijkt, deze mogelijkheden zijn van recente datum. Dankzij het spectaculair toegenomen geheugen van de huidige computer, de snelheid van de processoren en de compactheid van de apparatuur, zijn pas sinds een jaar of tien veel muzikale ideeën daadwerkelijk uitvoerbaar op het podium.

Knip en plak In de begindagen van de elektronische muziek – eind jaren vijftig – was dat wel anders. Het vervaardigen

8

GAUDEAMUS MUZIEKWEEK

van een elektronisch werk was een uiterst arbeidsintensief en tijdrovend werk, dat bestond uit een omslachtig proces van klankbewerking, gevolgd

In de begindagen zat het publiek een avond lang naar een leeg podium te kijken, dat hoogstens was opgesierd met een bloemstuk, geflankeerd door twee luidsprekers door het letterlijk knippen en plakken van stukjes geluidsband. Daarom duurde het vaak wel weken, zo niet maanden, voor zo’n elektronische

compositie klaar was. De componist kwam uit de studio te voorschijn met een geluidsband die in het bijzijn van het publiek op een bandrecorder werd afgespeeld. Dat bleek tevens de achilleshiel van de elektronische muziekpraktijk, want het publiek zat een avondlang naar een leeg podium te kijken, dat hoogstens was opgesierd met een bloemstuk (zoals bij de eerste concerten usance was) geflankeerd door twee luidsprekers. Componist Ton Bruynèl, een van Nederlands pioniers op dit gebied, verzuchtte: ‘En dan zit je dus twee uur naar je schoenveters te staren.’

Wave Field Synthesis Het WFS-systeem is gebaseerd op natuurkundige principes zoals die in de zeventiende eeuw door Christiaan Huygens zijn geformuleerd. Eind jaren tachtig van de vorige eeuw werd het systeem voor het eerst gebouwd door een groep studenten en promovendi (onder leiding van de akoesticus Diemer de Vries) aan de TU in Delft. Dit idee sloeg ook in internationale kringen aan. Een van de studenten, Marije Baalman, was vervolgens betrokken bij de realisatie van een extreem grote versie in Berlijn, bestaande uit 2704 luidsprekers verdeeld over 832 onafhankelijke kanalen. Het essentiële verschil met stereo-, quadro- en octofonie is dat de beweging van geluid niet langer wordt gesuggereerd, maar dankzij het natuurkundige principe van een voortbewegend bolvormig golffront (wave field) daadwerkelijk plaatsvindt. Er is dus sprake van een natuurkundig beginsel in plaats van een psycho-akoestisch fenomeen. De 192 luidsprekers waaruit het hier gepresenteerde WFS-systeem bestaat, nodigen uit tot uiterst complexe composities, want de gelaagdheid kan variëren van 32 tot honderd stemmen, een vooruitzicht dat de meeste componisten het zweet doet uitbreken. In de praktijk telt de gemiddelde compositie dan ook slechts tien ‘bronnen’. Dankzij gebruiksvriendelijke software die componist Wouter Snoei voor het WFS-systeem heeft ontwikkeld, kan iedere componist zijn muzikale idee over die bijna 200 speakers opsplitsen. MUZIEKHUIS UTRECHT, 9 sept, 12.30 uur


RENE MESMAN

WAVE FIELD SYNTHESIS,

gemaakt door de Stichting Game of Life. Van dit mobiele systeem bestaan er maar één in de wereld

Al in de jaren zestig nam Bruynèl daarom een radicaal besluit: hij haalde de muzikant terug op het podium. Bijna al zijn composities zijn geschreven voor de combinatie van een akoestisch instrument met geluidsband – ‘klanksporen’ in de terminologie van Bruynèl. De performance was daarmee terug op het toneel en daarmee ook de interactie tussen uitvoerder en publiek.

Spookpiano In het spectrum van elektronische toepassingen is deze combinatie van levende musici en elektronische klanken uiterst vruchtbaar gebleken. Vandaag de dag is het volkomen vanzelfsprekend dat een componist zijn kleurpalet uitbreidt met elektronische tinten of een extra elektronische laag toevoegt aan een instrumentale compositie. Het verschil met vroeger is dat de geluidsband is vervangen door de computer, die veel meer kan dan een elektronische partij afspelen. Zo kan de muzikant op het podium geluiden (van hemzelf, van medemuzikanten of desnoods van het publiek) opnemen en ter plekke met de computer bewerken. Soms ligt in de computer de structuur van de compositie opgeslagen en leidt deze de muzikant

door het stuk heen. En natuurlijk kunnen in de computer samples worden opgeslagen, geluidsfragmentjes van ‘buiten’, die met een druk op de knop tot leven komen. Al deze speelwijzen komen tijdens de Muziekweek aan bod in de concerten van Barbara Lüneburg, een violiste met een grote staat van dienst op het gebied van live elektronische muziek. Een opmerkelijke variant op deze combinatie van de traditionele instrumentale klankwereld en het elektronische spectrum is het Disklavier (zie kader), waaraan twee concerten met nieuwe opdrachtwerken gewijd zijn. Het Disklavier kan beschouwd worden als de digitale opvolger van de pianola. Deze spookpiano voert op het podium een computergestuurde partituur uit, maar brengt wel vertrouwde pianoklanken voort. Dat er veel meer mogelijk is met het Disklavier bewijzen de nieuwe composities van onder anderen Danny de Graan, Robert van Heumen en Daniel Schorno, waar ook laptops, joysticks, kraakdozen en iPods aan te pas komen.

Speeldoosjes De geschiedenis van de elektronische muziek toont een aantal rode

draden. Om te beginnen natuurlijk de technologische vernieuwingen, die de uitvoeringspraktijk flexibeler en mobieler hebben gemaakt. Zo is de uitvinding van Midi begin jaren

De gelaagdheid van het hier gepresenteerde WFS-systeem kan variëren van 32 tot honderd stemmen, een vooruitzicht dat de meeste componisten het zweet doet uitbreken tachtig een belangrijke stap, omdat dankzij dit ‘protocol’ verschillende elektronische systemen met elkaar kunnen communiceren. De introductie van de digitale techniek veroorzaakte zelfs een ware revolutie. En zoals het bij een echte revolutie hoort, kwam daar ook weer een tegenreactie op: een nostalgisch verlangen naar het ouderwetse analoge geluid, dat volgens de liefhebbers warmer, voller en echter is – vergelijkbaar met de al dan niet vermeende tegenstelling tussen vinyl en cd. Ironisch genoeg was het opnieuw de digitale techniek die aan dit verlangen tegemoet komt in de vorm van digitale plug-ins die de onvolkomenheden van het analoge geluid (tikjes, kraakjes, zwevende noten) simuleerden.

GAUDEAMUS MUZIEKWEEK

9


Een tweede rode draad is de eerder genoemde zoektocht naar een aantrekkelijker presentatie van elektronische muziek dan het rechttoe rechtaan tapeconcert. Een van de ‘oplossingen’ is de klankinstallatie (in een galerie of in de openbare ruimte), waardoor het geluid onderdeel is van de omgeving waarin het wordt gepresenteerd of één geheel vormt met de visuele vormgeving van het object. Tijdens de Muziekweek staan een aantal klankinstallaties opgesteld, waaronder Yesterday van Dyane Donck en Evelien van den Broek die bestaat uit een veld van 21 speeldoosjes (zie p. 12). Een derde rode draad is het onderzoek naar de ruimtelijkheid van elektronische muziek. In hoeverre kan klank gecontroleerd door de ruimte bewegen? Alle grote componisten, van Pierre Boulez tot Karlheinz Stockhausen hebben zich over deze kwestie gebogen en composities gemaakt (met vier, acht of meer luidsprekers) om hun bevindingen te illustreren. In Nederland beschikken we sinds 2006 over het Wave Field Synthesis-systeem (WFS, zie kader) dat bestaat uit 192 kleine speakers die in rekken om het publiek heen staan. Voor componisten is dit een ideaal instrument om het gedrag van geluid in de ruimte te onderzoeken.

Totaalervaring Tegelijkertijd sluit dit systeem perfect aan op een trend binnen de podiumkunsten die wel aangeduid wordt met ‘immersion’. Het publiek wordt ondergedompeld in een beleving of bevindt zich in het centrum van de artistieke actie. Van exclusieve muzikale experimenten, zoals het WFS, waarin zo’n zeventig luisteraars plaats kunnen nemen, tot een mega-musical als Soldaat van Oranje waarbij een duizendkoppig publiek zich omringd ziet door een audio-visueel spektakel – het publiek is niet langer toeschouwer maar gaat kopje onder in een totaalervaring. In wezen bewerkstelligen Robert van Heumen en Simone de Jong hetzelfde in de geluidswandeling Like Harry. Door de bezoekers een koptelefoon op te laten zetten, geven ze direct

Midi-interface

Disklavier Al sinds de negentiende eeuw bestaan er automatisch spelende piano’s, gebaseerd op pneumatische techniek en verwisselbare papierrollen met gaatjes. Een van de meest opvallende verschijningen was een Duitse vinding, de zogeheten Vorsetzer. Dit apparaat werd voor de piano gerold en drukte de pianotoetsen in met metalen staafjes. Ook de pianola stamt uit die tijd. Bij dit instrument werden de pianotoetsen van binnenuit bewogen; er hoefde geen apparaat meer voor de piano gezet te worden. De komst omstreeks 1990 van elektronisch gestuurde pianola’s (waarvan de Yamaha Disklavier een van de beste is) heeft het mogelijk gemaakt om akoestische piano’s te bespelen vanaf een computer, via de Midi in- en uitgangen. Het Yamaha Disklavier wordt al vele jaren gebruikt als solo-instrument door componisten van hedendaagse muziek, vaak door Midi-files af te spelen of via een computer met Midi-interface. Ook wordt het Disklavier vaak ingezet in combinatie met live elektronica en/of andere akoestische instrumenten (al dan niet Midi-gestuurd). MUSEUM SPEELKLOK, 8 sept, 12.30 en 17.00 uur

toegang tot de binnenwereld van het fictieve personage Harry – vanuit het idee dat, als het mogelijk zou zijn één dag in het hoofd van een ander te kruipen, je meer dan ooit van je medemens zou begrijpen. Van twee statische speakers op het podium tot twee mobiele speakertjes op het hoofd – in vijftig jaar tijd heeft de elektronische muziek een spectaculaire ontwikkeling doorgemaakt.

tussen: 11.00-12.00, 13.30-14.30, 16.00-17.00 uur Zaterdag 10 september, vertrek tussen: 11.00-12.00, 13.30-14.30, 16.00-17.00 uur Zondag 11 september, vertrek tussen: 11.00-12.00, 13.30-14.30 uur Een overzicht van de Gaudeamus Muziekweek klankinstallaties staat op pagina 23.

VAN SCHIJNDELHUIS BARBARA LÜNEBURG, werken voor viool,

elektronica & video: 7 sept, 12.30, 20.00 en 22.45 uur MUSEUM SPEELKLOK LIKE HARRY, geluidswandeling met

mp3 speler van Simone de Jong en Robert van Heumen. Woensdag 7 september, vertrek

Jacqueline Oskamp is auteur van Onder stroom – Geschiedenis van de elektronische muziek in Nederland (Ambo, 2011)

GAUDEAMUS MUZIEKWEEK

11


Wandelen door een klanklandschap Tijdens de Gaudeamus Muziekweek zijn op verschillende plaatsen klankinstallaties te beleven. In deze kunstvorm werken ruimte, beeld en geluid samen om de luisteraar te verleiden. DOOR JOCHEM VALKENBURG

E

witte kamer. Op de grond en aan de muren liggen en hangen allemaal muziekdoosjes, van die kleine metalen met een zwengeltje. De zwengeltjes zijn echter vervangen door een motortje, en die motortjes zijn weer via lange snoeren verbonden met een soort elektronisch zenuwcentrum midden in de ruimte. Hoe één zo’n muziekdoosje klinkt, weten we allemaal wel: wie speelde als kind niet eindeloos Für Elise of Het Zwanenmeer door aan zo’n zwengeltje te draaien? Maar een heel orkest van geautomatiseerde speeldoosjes, als kleine beestjes verspreid door de ruimte? Wie dat wil horen, moet naar EN

Museum Speelklok. Daar is Yesterday te zien, zoals deze installatie van Dyane Donck en Evelien van den Broek heet. Hij was vorig jaar voor het eerst te bewonderen op November Music in Den Bosch. Het duo gebruikte 21 speeldoosjes met de gelijknamige Beatles-klassieker. Soms is daar inderdaad een flard van te horen. Vaker klinken echter drukke klankwolken, plotselinge stiltes, of ongrijpbare veelstemmigheid. Yesterday is een klankinstallatie in optima forma: de luisteraar kan in- en uitlopen in een ‘klankruimte’ waar alle zintuigen worden geprikkeld. Het geluid is ontegenzeglijk muzikaal, maar kent geen begin of eind zoals een conventioneel muziekstuk. ‘Een installatie geeft inderdaad een ander soort beleving,’ zegt Dyane Donck. ‘En hoe je iets beleeft, daarmee houd ik me bezig. Als je mensen in een concertzaal zet, heb je ze daar “vast” en kun je ze meenemen. Als

componist ben je de baas: “Nu ga je dit meemaken’. Je speelt met oorzaak, gevolg, verwachtingen. Bij installaties doe je dat op een heel andere manier.’

Houten dozen Dat komt onder meer doordat er veel aan het publiek wordt overgelaten. In vergelijking met een ‘gesloten’ concertervaring is de installatie ‘open’: de bezoeker moet letterlijk en figuurlijk zijn eigen positie bepalen, en zelf zoeken naar samenhang. En het kan nog een stapje verder, in installaties waar de bezoeker ook een actieve rol heeft in de ‘muziek’. Een voorbeeld is Dadoc van het duo Jeroen Strijbos en Rob van Rijswijk (blijkbaar werk je aan een installatie makkelijker met zijn tweeën). Dadoc, ook te zien tijdens de Gaudeamus Muziekweek, bestaat uit een aantal grote, stijlvol vormgegeven houten dozen met luidsprekertjes erin. Daaruit klinkt elektronische

FOTOS STRIJBOS & VAN RIJSWIJK

WHISPERS, Jeroen Strijbos & Rob van Rijswijk

12

GAUDEAMUS MUZIEKWEEK


muziek, in elke doos iets anders. Het publiek mag de dozen open en dicht doen, en beïnvloedt zo zelf wat er te horen is. Jeroen Strijbos legt uit waarom ze zo te werk gaan: ‘Je kunt elektronische muziek ook in een concertsetting beluisteren, maar dat is eigenlijk niet zo interessant, en het publiek dat daar vrijwillig naartoe gaat, is ook vrij klein. Wij zijn altijd op zoek naar andere, aantrekkelijkere manieren van luisteren. Dadoc mag je aanraken. Je kunt als toeschouwer zelf filteren en geluidslagen toevoegen of weghalen.’ De lagen bestaan uit in de buitenwereld opgenomen, musique concrèteachtige geluiden, melodische lijnen en stemklanken, legt Strijbos’ collega Rob van Rijswijk uit. ‘Wij vinden het interessant om die gelaagdheid te laten zien. De verschillende lagen beïnvloeden elkaar, en we zoeken het liefst klanken bij elkaar die je normaalgesproken niet samen hoort. Dat kan bijvoorbeeld het geluid van een krekel zijn, dat “botst” met het geluid van een zoemende bij en een elektronisch knettergeluid. Dan denk je: wat heeft dát met elkaar te maken?’ zegt Strijbos, ‘maar als je ze alle drie open-

zet, blijkt er een heel mooi tonaal verband te ontstaan. Of onverwachte ritmische verbanden, bijvoorbeeld tussen het geluid van een hartslag en een elektronische puls.’

Mysterieus gesis Opvallend is dat zowel Strijbos en Van Rijswijk als Donck en Van den Broek gebruik maken van bekende of zelfs ‘alledaagse’ elementen: speeldoosjes, natuurgeluiden, kasten met deurtjes. Donck ging in dat opzicht nog verder met haar installatie Trek, die een aantal jaren geleden in Antwerpen te zien was. Achter de glazen deurtjes van een automatiek lagen geen kroketten of frikadellen, maar waren gefluisterde fragmenten van erotisch getinte fantasieën te horen. Ze legt uit: ‘Ik ben wel een tijd bezig geweest met het toegankelijk maken van mijn werk. Dingen die alle mensen kennen, dienen als een poort naar wat ze nog niet kennen. Eigenlijk werkt het ook wel zo in Yesterday, met de speeldoosjes, of in Johnny Space Cowboy, een compositie met opnames van Johnny Cash. Dat gebied waar bekend en onbekend samenkomen vind ik leuk.’ Voor hun installatie Whispers, die DADOC, Jeroen Strijbos & Rob van Rijswijk

straks in Vredenburg Leeuwenbergh te zien is, lieten Strijbos en Van Rijswijk vijf reusachtige keramieken trompetvormige toeters maken – ook weer een herkenbare vorm. Het zijn luidsprekers voor een juist tamelijk abstracte elektronische soundtrack vol mysterieus gesis en gefluister, met een repetitief, door sommige luiste-

Achter de glazen deurtjes van een automatiek lagen geen kroketten of frikadellen, maar waren gefluisterde fragmenten van erotisch getinte fantasieën te horen. raars ook wel als ‘meditatief’ ervaren karakter. Omdat de vijf ‘trompetten’ verschillende kanten opwijzen, is er vanuit elke hoek iets anders te horen. Net als in Dadoc wordt het publiek dus uitgenodigd om zich te bewegen, en zo actief te ‘spelen’ met de verschillende geluidslagen die gelijktijdig worden aangeboden. Een belangrijke rol is weggelegd voor fluisterende stemmen, vaak op de grens van verstaanbaarheid. Strijbos legt uit dat de stem in Whispers vooral wordt gebruikt als op zichzelf staande klank, al krijg je soms wel flarden van zinnen of herkenbare woorden mee. ‘Het gaat naast de betekenis van een woord ook over de manier waarop het wordt uitgesproken, door een man of een vrouw, om de relatie met andere klanken, enzovoorts. Er is geen doorlopende tekst met een verhaallijn, maar losse klanken en woorden, die de luisteraar in zijn hoofd eventueel tot een verhaal kan completeren.’

Geluidsdouche Van Rijswijk vult hem aan: ‘We zijn erg geïnteresseerd in ‘micromodaliteit’. We kijken in het kleinste detail naar klank, en hoe die klank zich voortbeweegt en ontwikkelt. Daarin zit de muzikale spanning.’ Daarom heeft het duo ook veel affiniteit met wereldmuziek, legt hij uit. Micromodaliteit speelt daar vaak een prominentere rol dan in de Westerse (kunst)muziek. Een goed voorbeeld is de Japanse shakuhachi. In het spel op deze traditionele bamboefluit gaat het vooral om de details in timbre,

GAUDEAMUS MUZIEKWEEK

13


EVELIEN VAN DEN BROEK

dynamiek en beweging. ‘Die drie noten die je speelt zijn daar niet zo belangrijk,’ zegt Van Rijswijk. ‘Het gaat vooral om hoe je ze aanblaast en van de ene naar de andere klank gaat.’ Vanwege hun oor voor detail vinden Strijbos en Van Rijswijk het van het grootste belang dat hun installaties zijn ‘afgemixt’ op de locatie waar ze te zien zullen zijn. Niet alleen Whispers en Dadoc, maar ook andere creaties zoals de Soundspots, een soort lampenkappen waaronder de bezoeker een elektronische geluidsdouche ondergaat, kunnen op elke gewenste locatie worden geïnstalleerd, maar niet zonder een uitgebreid proces van afstemming op de plaatselijke akoestiek en sfeer. Ook tijdens het componeren denken ze al na over de klankeigenschappen van de plek waar de muziek uiteindelijk te horen zal zijn. Die kunnen soms heel extreem zijn, maar ze weigeren dat als een hindernis te beschouwen, vertelt Strijbos: ‘Het is de uitdaging om op elke plek te kijken wat je cadeau krijgt.’ Zo maakten ze ooit een installatie in een ronde betonnen put van dertig meter doorsnee op een oud rioolverwerkingsterrein. ‘In het begin denk je: wat een keihard geluid, alles reflecteert, wat een tegenwerking,’ zegt Strijbos. ‘Maar we zijn er juist méé gaan werken, door in onze

Jeroen Strijbos: ‘Wij zijn altijd op zoek naar andere, aantrekkelijkere manieren van luisteren. Dadoc mag je aanraken. Je kunt als toeschouwer zelf filteren en geluidslagen toevoegen of weghalen.’ compositie gebruik te maken van die reflecties. De ronding van die put doet ook iets met het geluid. Zulke dingen zijn we gaan opzoeken. We streven altijd naar een installatie die de locatie optimaal benut.’

Naar de garderobe Een nieuwe installatie die tijdens de Gaudeamus Muziekweek zeker door veel mensen gezien zal worden, is Tuning In van de Sloveen Tao G. Vrhovec Sambolec. Ook Sambolec

14

GAUDEAMUS MUZIEKWEEK

YESTERDAY, Evelien van den Broek & Dyane Donck

gebruikt nadrukkelijk de ruimte. Hij zal namelijk een ‘geluidstunnel’ maken die het publiek in Vredenburg Leeuwenbergh van de ingang naar de garderobe leidt. Daar klinkt vanuit acht luidsprekers het geluid van mensen die een klank of akkoord aanslaan op een muziekinstrument, alsof ze allemaal hun instrument proberen te stemmen. De samples haalde Sambolec allemaal van internet. ‘Ik wilde refereren aan de specifieke ruimte en context waarin Tuning in gepresenteerd wordt, namelijk bij een concert tijdens een festival voor eigentijdse muziek,’ schrijft Sambolec in een email. Het stemmen van de instrumenten verwijst naar het haast rituele begin van elk concert. Door de klanken van internet te plukken, en zo musici bij elkaar te brengen die eigenlijk gescheiden van tijd en plaats hun instrument bespeelden, wilde Sambolec echter ook een bredere vraag aan de orde stellen. ‘Wat betekenen een concertzaal en de begrensde duur van een concert nog in onze global network society?’ schrijft hij. ‘Voor een concert is het van cruciaal belang dat er op één locatie gelijktijdige ac-

tie plaatsvindt om de muziek te laten ontstaan. Mijn installatie verwijst naar muziek die zich op zo’n grote en versnipperde schaal afspeelt dat het menselijk oor haar normaal gesproken niet kan horen.’ Zo onderschrijft ook Sambolec het doel dat uiteindelijk alle bouwers van klankinstallaties lijken na te streven: het publiek op een onbevangen manier, buiten de reguliere concertpraktijk om, iets nieuws laten horen, en misschien ook nog wel aan het denken te zetten. MUSEUM SPEELKLOK YESTERDAY, Dyane Donck / Evelien van

den Broek DADOC, Rob van Rijswijk / Jeroen

Strijbos VREDENBURG LEEUWENBERGH TUNING IN, Tao G. Vrhovec Sambolec,

tijdens en rondom de concerten WHISPERS, Rob van Rijswijk / Jeroen

Strijbos, tijdens en rondom de concerten Op pagina 23 een overzicht van alle Gaudeamus Muziekweek klankinstallaties


Een kalm ritme met witjes De Nederlandse componist Anthony Fiumara behoort tot de gelukkigen van wie een nieuw werk in première gaat tijdens de Gaudeamus Muziekweek. Hoe kwam zijn song I Know a Man tot stand? DOOR ANTHONY FIUMARA

mijn nieuwe stuk. Naar aanleiding van zijn foto’s van een Chinese fabriekshal bekeek ik een filmdocumentaire

‘Snelle, doorgedraaide machientjesmuziek lag voor de hand. Maar uiteindelijk heb ik traag voortstappende muziek gemaakt’ gebaseerd op hetzelfde materiaal. We zien arbeiders in eindeloze rijen consumptiegoederen assembleren of gereed maken. Aan het begin van die film rijdt een camera langs die werkbanken, in een stevige looppas.

EDWARD BURTYNSKY, COURTESY TORCH GALLER Y, AMSTERDAM & NICHOLAS METIVIER GALLERY, TORONTO

T

Ned McGowan, artistiek leider van Hexnut, me vroeg een nieuw stuk te maken voor zijn ensemble zei ik meteen heel hard ja. Ten eerste omdat ik Hexnut zo’n goed ensemble vind: ze zijn niet in een hokje te plaatsen, ze kunnen evengoed improviseren als noten lezen, ze spelen zo strak als een huis en ze rocken. Daarbij is de bezetting volkomen maf: zang, blokfluit, dwarsfluit, trompet en toetsen. Hoe je voor die eigenzinnige verzameling instrumenten plus een stapel elektronica prachtige muziek kunt schrijven, heeft McGowan meermaals bewezen. Bijvoorbeeld in zijn aforistische cyclus Tools – daar kun je niet naar luisteren zonder in dansen uit te barsten. De tweede reden waarom ik heel hard ja zei, was omdat de nieuw geschreven muziek verlucht zou worden met foto’s van Edward Burtynsky, een Canadese fotograaf die op een adembenemende manier industriële landschappen fotografeert. Op zijn foto’s van dagmijnen, scheepssloperijen, olievelden en fabrieken is elk detail messcherp – je kunt tot diep in het perspectief de kleinste dingen onderscheiden, terwijl het vaak gaat om enorme oppervlaktes of werkruimtes. Burtynsky maakte zijn foto’s met een groot gevoel voor schoonheid, ook al zijn het in werkelijkheid vaak lelijke landschappen, aangetast door de mens. Hoewel Burtynsky je achterlaat met het gevoel dat we de wereld naar de hel aan het helpen zijn, blijven zijn foto’s het oog trekken. Zoals veel mensen móeten kijken naar een ernstig verkeersongeluk. McGowan liet me een aantal Burtynsky-catalogi zien, waaruit ik een thema mocht kiezen als uitgangspunt voor OEN

zinsafbrekingen van de Amerikaan Robert Creeley. Het heet I Know a Man en het gaat zo: As I sd to my friend, because I am always talking, — John, I sd, which was not his name, the darkness surrounds us, what / can we do against it, or else, shall we & why not, buy a goddamn big car, drive, he sd, for christ’s sake, look out where yr going. Creeley raakt in al zijn alledaagsheid iets existentieels, zoals diepzinnigheid wel vaker van gewone dingen komt. Creeley’s gedicht en Burtynsky’s fabriekshal gaan wat mij betreft over ons bestaan. Zijn woorden zouden zelfs het motto bij Burtynsky’s foto’s kunnen zijn. Immers de Chinese arbeiders produceren de consumptiegoederen die ons schijnzekerheid bieden. Creeley’s hoofdpersoon is als een passagier, die zich in een neerstortend vliegtuig wanhopig vastklampt aan het opklaptafeltje. I Know a Man nodigde uit tot het maken van een eenvoudige, langzame song. Op

Edward Burtynsky, China Men Na een minuut of tien heeft hij het einde van de hal nog niet bereikt. Ik was verkocht: Chinese Manufacturing zou mijn onderwerp worden. Snelle, doorgedraaide machientjesmuziek lag voor de hand. Maar uiteindelijk heb ik traag voortstappende muziek gemaakt op het korte, proza-achtige gedicht met mooie

internet kun je horen hoe Creeley het gedicht zelf voorleest: inderdaad met geheimzinnige korte pauzes middenin de zinnen. Dat kalme ritme met zijn witjes is de basis geworden voor mijn liedje. VREDENBURG LEEUWENBERG WRENCH, Hexnut, 7 sept, 21.00 uur

GAUDEAMUS MUZIEKWEEK

15


Talent, inspiratie en een beetje geluk Jaarlijks dingen honderden jonge componisten van over de hele wereld mee naar de Gaudeamus Prijs. Dertien worden uitverkoren. Wat gebeurt er achter de schermen? Jurylid Rozalie Hirs en genomineerden vertellen. DOOR FLORIS DON

H

kabbelende geluid van golven en de adem van een sopraan: dat waren de inspiratiebronnen voor composities van respectievelijk Yu Oda en Thierry Tidrow, twee van de dertien genomineerden voor de Gaudeamus Prijs. De Japanner Oda (1983), die momenteel in Amsterdam studeert, was gefascineerd door een zogenaamd ‘zeeorgel’ aan de kust van Kroatië. Orgelbuizen worden daar aangestuurd door het vervormende en repeterende geluid van de golven – hetgeen Oda in The Scheme ET

Yu Oda

16

GAUDEAMUS MUZIEKWEEK

Haar stem fungeert als instrument: ze ademt zacht, maar dit geluid wordt versterkt, waardoor het een zelfde volume krijgt als bijvoorbeeld de saxofoon en trombone. Ze lijkt heel dichtbij maar is ook onderdeel van het grotere geheel. Halverwege speel ik een spel met de drie strijkers: je ziet ze druk bewegen maar hoort ze nauwelijks. Het totaaleffect is mysterieus en een beetje eng. Net als God, misschien.’

Inspiratie of the Sea Organ vertaalde naar zijn eigen Amsterdam Collage Ensemble. ‘De samenstelling is uniek: drie blokfluitisten, een basklarinettist en twee slagwerkers,’ vertelt hij. ‘De blokfluiten zijn in dit geval enorme instrumenten, een soort orgelpijpen, die goed combineren met onder meer een Thaise gong. Er ontstaat zo een nieuwe klankwereld. Het concept is simpel: het repeterende geluid van de golven lijkt een statisch effect te creëren, maar de innerlijke ontwikkeling is groot.’ It had something to do with the telling of time… is de raadselachtige titel van het genomineerde werk van Thierry Tidrow (1986). De Canadees wilde spelen met de verwachtingen van het publiek. ‘Het stuk is geschreven voor instrumentaal ensemble en sopraan,’ vertelt hij. ‘Maar zij heeft nu eens geen expressieve, solistische rol.

Inspiratie en creativiteit genoeg bij de nieuwste generatie componisten. Dat maakte een selectie uit de honderden inzendingen voor de Gaudeamus Prijs niet eenvoudig. Mede verantwoordelijk hiervoor is de Nederlandse Rozalie Hirs, jurylid en componist. ‘De Gaudeamus Muziekweek is een heel leuk en belangrijk festival voor nieuwe mu-

Yu Oda: ‘De blokfluiten zijn in dit geval enorme instrumenten, een soort orgelpijpen, die goed combineren met onder meer een Thaise gong.’ ziek,’ vertelt ze. ‘Jonge componisten krijgen de kans hun composities te laten uitvoeren door topensembles. Ze ontmoeten collega’s, wisselen ervaringen uit en doen inspiratie op bij elkaar. Daarom is niet de prijs het belangrijkst, maar de week zelf.’ Hirs heeft zelf nooit aan de competitie meegedaan. ‘Ik ben een echte laatbloeier. Toen ik het eerste stuk schreef dat ik goed genoeg vond om in te sturen, was ik de dertig helaas al gepasseerd.’ Veel van haar vrienden werden genomineerd en wonnen ook. ‘Het is een bepaald soort gedreven mensen dat aan de Muziekweek meedoet.’ Heeft de jury stijlvoorkeuren? Hirs: ‘Niet echt. Het gaat veelal wel om westerse kunstmuziek, maar dat begrip kun je breed opvatten. De belangrijkste kenmerken: het zijn meestal als partituur genoteerde stukken, waarin harmonie, melodie, ritme, articulatie, frasering en vorm een grote rol spelen. Improvisatie komt bij de inzendingen nog niet zo vaak voor, het muziekstuk moet


in ieder geval door niet-ingewijde musici op een herkenbare manier uitvoerbaar zijn.’

Kanshebbers De jury is, net als het deelnemersveld, internationaal. Hirs discussieerde drie lange dagen met Tadeusz Wielecki (Polen) en Miguel Azguime (Portugal). ‘Het was leuk om te doen, gedurende die dagen raak je bevriend met elkaar. We kozen voor stukken die duidelijk iets communiceren. Wát ze communiceren verschilt per compositie. Een goed basisidee is belangrijk, maar we keken er ook naar hoe de componist zijn idee verder uitwerkt en of de verschijning ervan helder is. Veel componisten sturen naast de partituur een opname mee. Het is nog steeds een beetje een taboe, maar: dat helpt echt. Sommige vakgenoten beweren dat je aan de bladmuziek genoeg hebt, maar ik denk dat een goede opname altijd een beter beeld geeft en de inzender meer kans geeft om genomineerd te worden.’ ‘Als je 400 stukken toegestuurd krijgt, zit er altijd wel iets goeds tussen, elk jaar weer. We hadden stapels stukken die we allemaal wel of juist niet goed vonden. En dan is er nog een stapel twijfelgevallen, composities waar één jurylid moeite mee heeft. Dan krijg je heel interessante discussies met inhoudelijke argumenten. Wat overigens niet wil zeggen dat een stuk aan Thierry Tidrow

Juryberaad. vlnr Rozalie Hirs, Tadeusz Wielecki en Miguel Azguime bepaalde vooropgezette stijlkenmerken zou moeten voldoen. Elk genomineerd stuk is heel gedreven gecomponeerd, dat voel je, maar qua vorm en inhoud hebben we met opzet een brede keuze gemaakt. Ook belangrijk: je probeert je als jurylid bewust te zijn van je eigen vooroordelen. Elk jurylid heeft daar wel eens last van, ook al zijn de inzendingen anoniem. Het zou uiteindelijk niet mogen uitmaken of de componist Amerikaan, Duitser, man of vrouw is.’ En dan gaat de eigenlijke competitie tijdens de Muziekweek nog beginnen. ‘Maar elk jurylid heeft zijn favoriete top vijf meestal al in het achterhoofd, al mag je dat officieel niet zeggen. Ik heb al een vermoeden over de grootste kanshebbers. Verrassingen zijn niettemin goed mogelijk. De kwaliteit van de uitvoeringen is belangrijk, maar de meeste stukken bezitten toch al een sterke eigen boodschap. Als je een stuk tegen komt dat je echt goed of mooi vindt, een stuk dat je raakt, dan geeft dat een kick, het verrijkt je.’

Geluncht Hoe denken de genomineerden over de Muziekweek? ‘Ik had al eerder vergeefs naar een nominatie gedongen,’ vertelt Thierry Tidrow. ‘Ditmaal heb ik twee werken ingestuurd. Een is geselecteerd. Ik ben hier natuurlijk erg blij mee, maar geluk zal ook een rol hebben gespeeld. Wellicht had de jury net geluncht toen ze mijn stuk te

bekeken.’ Yu Oda had geen verwachtingen. ‘Het zal vaak afhangen van de smaak van de juryleden,’ denkt hij. Beide jonge componisten bevestigen het – vooralsnog – gunstige muziekklimaat in Nederland, en het belang van de Gaudeamus Muziekweek. Oda: ‘Ik heb ook in Los Angeles gestudeerd, maar daar is het publiek minder geïnteresseerd in contemporaine muziek.’ Tidrow voltooide net een Masteropleiding aan het Conservatorium in Amsterdam. ‘In Canada wordt keihard bezuinigd op de kunstsector die daar toch al klein is. Toen ik in 2009 naar Nederland kwam, was ik verrukt door het aanbod en zat ik twee maal per week in het Muziekgebouw aan ’t IJ. Onder meer Gaudeamus geeft me

Rozalie Hirs: ‘Veel componisten sturen naast de partituur een opname mee. Het is nog steeds een beetje een taboe, maar: dat helpt echt.’ de kans met prachtige ensembles te werken. De Gaudeamus Prijs wordt internationaal gezien als een prestigieuze erkenning. Laten we hopen dat die unieke situatie behouden blijft.’ VREDENBURG LEEUWENBERGH IT HAD SOMETHING TO DO WITH THE TELLING OF TIME…, Thierry Tidrow, 5 september, 20.15 uur

GEERTEKERK THE SCHEME OF THE SEA ORGAN,

Yu Oda,

6 september, 20.15 uur

GAUDEAMUS MUZIEKWEEK

17


Ensembles op klankenspeurtocht De crème de la crème van de Nederlandse nieuwemuziekensembles treedt aan tijdens de Gaudeamus Muziekweek met muziek waarvan de inkt maar net droog is. Een introductie.

vol vervreemdende klanken, met een prachtig diffuus geluid. Het gerenommeerde Arditti Quartet heeft het werk eerder ingespeeld. Dan maak je wel indruk als jonge componiste.’

Als het beklimmen van de gevreesde berg K2: voor veel jonge componisten is het schrijven van een strijkkwartet

spelen we veel twintigste-eeuws werk dat het verdient vaker gehoord te worden. We creëren zo een hedendaags strijkkwartetrepertoire dat veel sneller rouleert.’ Het DoelenKwartet is ontstaan uit moederschip het DoelenEnsemble. Hedendaagse muziek naar een groter publiek brengen is altijd het devies geweest. ‘Vanaf volgend jaar wordt het DoelenKwartet een eigen stichting. We hebben nu al kwartetseries uitgezet in Rotterdam, Den

een absolute vuurproef. In de twintigste eeuw is een duizelingwekkend repertoire voor strijkkwartet ontstaan, en ook nu worden er jaarlijks tientallen kwartetten afgeleverd.

Haag en Breda,’ vertelt Woudenberg. Op het Duitse label Cybele brengt het DoelenKwartet cd’s uit met kwartetten van Karl Amadeus Hartmann maar ook bijvoorbeeld de onbekende Hans

geheimen prijsgegeven. Dat vindt ook het in 2002 opgerichte VocaalLAB Nederland, dat als geen ander Nederlands ensemble de reikwijdte van de zangstem verkent. Werken van meesters als Luigi Nono en Georges Aperghis tot de recente kameropera The Cricket Recovers van Richard Ayres. VocaalLAB fungeert daarbij als een open platform of collectief bestaande uit een poule van vijftien vocalisten waaruit voor iedere productie geput kan worden. ‘Zie ons als een atelier voor de zangstem,’ vertelt artistiek leider Romain Bischoff. ‘Soms initiëren we zelf een muziekevenement, een andere keer worden we door derden benaderd voor een muziektheaterwerk of speciaal concert. Per productie worden de vocalisten gecast, waarbij goed gelet wordt op stemtype en karakter. Audities zijn te allen tijde mogelijk.’ Het scala aan multidisciplinaire producties waar VocaalLAB in participeert is zeer breed. ‘Strikte pop of musical moet je van ons niet verwachten. Maar we werken wel samen met breakdancespecialisten ISH waarmee we Monteverdi in een hiphopjasje hebben gestoken.’ Tijdens de Gaudeamus Muziekweek is VocaalLAB vaste gast. ‘Naast de werken die de jury heeft geselecteerd, bieden we ook andere jonge componisten een springplank,’ geeft Bischoff aan. Zo is er een voorproefje te horen uit VocaalLAB’s nieuwe muziektheaterproductie De

DOOR MARK VAN DE VOORT

LOUIS HAAGMAN

DoelenKwartet

Doelenkwartet Het Rotterdamse DoelenKwartet is gespecialiseerd in de hedendaagse strijkkwartetmuziek. Tijdens hun recitals worden premières en moderne kwartetten die repertoire houden afgewogen gecombineerd. ‘De Haydns en Schuberts kom je niet zo snel tegen op onze programma’s. We vinden dat het nieuwe kwartetrepertoire meer verdieping moet krijgen,’ vertelt cellist Hans Woudenberg. ‘Dus

18

GAUDEAMUS MUZIEKWEEK

Erich Apostel. ‘Binnenkort nemen we kwartetwerk van Sándor Veress op.’ Bij de Gaudeamus Muziekweek zijn ze al vijf jaar vaste gast. ‘Als er een kwartet geprogrammeerd staat, worden we opgeroepen,’ weet Woudenberg. Dit jaar klinkt er een nieuw kwartet van Diana Soh uit Singapore, een van de voor de Gaudeamus Prijs genomineerde componisten, getiteld [Ro] ob[ta]ject[tions]. ‘Een virtuoos stuk

GEERTEKERK, 6 september, 20.15 uur

VocaalLAB Nederland De wonderbaarlijke menselijke stem heeft nog lang niet al haar


DEEN VAN MEER

blinden van Daan Janssens. ‘ Daarnaast spelen we werk van het Franse enfant terrible Raphaël Cendo. Een jonge componist uit de Ircam-school van Boulez die alles overboord gooit. In zijn werk wordt werkelijk geen enkele normale noot meer gezongen, hij is compleet los van alle conventies.’ NICOLAIKERK, 9 september, 21.45 uur, 10 september, 20.15 uur

Orkest de ereprijs Een bezige bij onder de ensembles. Al ruim dertig jaar zet het Orkest de ereprijs zich in voor actuele muziek. Met als standplaats Apeldoorn bestrijkt de ereprijs het hele land. Met ongewone optredens die de grenzen tussen muziektheater en totaalconcert bewandelen. ‘We bevinden ons op de rand van de officiële concertpraktijk,’ vertelt artistiek leider en dirigent Wim Boerman. ‘Met vers gecomponeerde muziek voor een uitzonderlijke orkest van houtblazers, koperblazers, slagwerk, gitaren en piano. We hebben een geheel eigen kleur, van eigentijds klassiek tot jazz en rock, het ligt allemaal binnen ons bereik.’ Concerten van de ereprijs verlopen ook nooit volgens het gangbare patroon. ‘Eerder willen we één grote spanningsboog beschrijven, zonder pauzes en changementen,’ legt Boerman uit. Een mooi voorbeeld is het Orkest van de 21ste eeuw (European Contemporary Orchestra), een samenwerkingsverband van de ereprijs met ensembles Musiques Nouvelles (België) en Ensemble Télémaque (Frankrijk), in de woorden van Boerman ‘een nieuw orkest waarmee we in de toekomst ongewone concertvormen en producties kunnen realiseren..’ De officiële première van het orkest is in 2013 in Marseille, maar tijdens de Muziekweek is al een voorproefje te horen. de ereprijs is ook de drijvende kracht achter de jaarlijkse Young Composers Meeting. Zestien geselecteerde componisten komen bijeen in Apeldoorn en hun werk wordt beoordeeld door een componistenpanel onder aanvoering van Louis Andriessen. ‘Tijdens de Muziekweek spelen we de beste wer-

Orkest de ereprijs ken van de laatste twee Meetings. Zo kijk ik uit naar Hussy van Trevor Grahl, een heerlijk eclectisch, cartoonesk stuk waarin allerlei muziekgenres in ijltempo voorbijflitsen.’ DE NEUDE ORKEST DE EREPRIJS

4 sept, 12.30 uur CONSERVATORIUM UTRECHT ORKEST DE EREPRIJS

6 september, 12.30 uur SONNEBORGH ORKEST VAN DE 21STE EEUW

10 september, 12.30 uur

Insomnio De musici van Insomnio timmeren keihard aan de weg. Een drukbezochte concertserie, een eigen muziekgebouw en een bewierookte debuut-cd. Insomnio pakt de zaken serieus aan in thuisstad Utrecht. Een muziekensemble dat het eigentijdse muziekrepertoire weer helemaal onbevooroordeeld onder de loep neemt. Van de klassiekers van Pierre Boulez, György Ligeti en Jonathan Harvey tot talloze premières zoals die tijdens de Muziekweek gaan klinken. ‘Zie ons maar als allesvreters,’ glimlacht artistiek leider en dirigent Ulrich Pöhl. ‘De ensemble-generaties voor ons gingen heel hard voor één ding.

Pure specialisten zoals het Asko of Xenakis Ensemble. Wij proberen een zo breed mogelijk perspectief op de moderne muziek te bieden. Onze musici hebben geen enkele moeite met genrehopping. Wij leggen onze ziel erin en het publiek pikt dat op.’ Onlangs repeteerde Insomnio in nauw overleg met de 86-jarige maestro Pierre Boulez diens Le marteau sans maître. Daarvoor werd een klein Parijs theatertje afgehuurd. ’Heel bijzonder,’ memoreert Pöhl, ‘we zijn dat stuk nu opnieuw aan het instuderen voor een cd- en dvd-opname.’ Insomnio heeft een hechte band met de Gaudeamus Muziek week. Sterker nog, de organisatie van Gaudeamus huist tegenwoordig in het muziekgebouw waar ook Insomnio onderdak vindt. Tijdens het festival moet Insomnio flink aan de bak. ‘Veel componisten sturen ons op een ware klankenspeurtocht,’ merkt Pöhl op. Vijf werken staan op het programma. Van een van de vorige prijswinnaars, de Armeen Artur Akshelyan, spelen ze een nieuw pianoconcert. ‘Een volwaardige orkestcomponist die in klankmassa’s en grootse gebaren durft te denken.’ VREDENBURG LEEUWENBERGH

5 september, 20.15 uur GEERTEKERK, 6 september, 20.15 uur

GAUDEAMUS MUZIEKWEEK

19


Gรถtterfunken: de toestand in Europa 20

GAUDEAMUS MUZIEKWEEK


9000 kilometer fietsten Wilbert Bulsink en Geert Glas door Europa, onderweg geluidsopnamen en tekeningen makend. Het werd basismateriaal voor multimediaspektakel Götterfunken, slotconcert van de Muziekweek. DOOR MARIANNE BROEDERFOTO ROEL SIEBRAND

E

juni, een Amsterdams terras. ‘Als ik dit interview niet had afgesproken, zou ik vandaag weer op het Malieveld staan,’ zegt componist Wilbert Bulsink. ’s Anderdaags liep hij mee in de Mars der Beschaving, het grootscheepse protest tegen de bezuinigingen op de kunst. ‘Vandaag keren we ons tegen de bezuinigingen in de psychiatrie,’ vult hij aan met strijdlustige blik. ‘Blijven protesteren en zelf gewoon doorgaan, dat is het enige wat we kunnen doen onder deze regering.’ De dikke bos rood haar, de peinzende blik, het bewegelijk lichaam, de linkerhand bij het oor: wie hem destijds zag, herkent hem meteen. Wilbert Bulsink was elf jaar toen hij in 1994 de hoofdprijs won van de eerste compositiewedstrijd voor kinderen van het Nederlands Blazers Ensemble. Bijna twee decennia en een veelbelovende carrièrestart later moeten we letterlijk en figuurlijk naar hem opkijken. Even terug naar dat prille begin. ‘Mijn vader leerde me noten lezen toen ik heel jong was,’ vertelt hij. ‘Op de piano wees hij aan welke toetsen daarbij hoorden. Ik vond dat fascinerend, ik ging noten tekenen, improviseren en componeren. Elk vrij moment was ik ermee bezig. De prijs van het Nederlands Blazers Ensemble was natuurlijk een geweldige opsteker. IND

Na mijn eindexamen ging ik naar het Conservatorium van Amsterdam. Al mijn tijd aan muziek wijden, het leek me geweldig.’

Gestopt ‘Maar het viel tegen: mijn hobby werd mijn werk. Mogen componeren werd moeten componeren. Mensen in mijn omgeving waren laaiend enthousiast over me. Men vond mij een heel goede, jonge componist. Zelf vond ik dat niet. Ik had het gevoel dat ik dat moest bewijzen en werd veel te kritisch. Na twee jaar liep ik vast. Toen ben ik een poosje gestopt. In die tijd kreeg ik de Jan van Vlijmenprijs, een aanmoedigingsprijs voor beginnende componisten. Dat haalde me over de streep.’ Bulsink bleef na zijn eindexamen niet onopgemerkt. Hij kreeg opdrachten van onder meer het Nieuw Ensemble, ensemble Ziggurat, het Rosa Ensemble & November Music en werd beloond met verschillende prijzen. Heeft hij wel eens meegedongen naar de Gaudeamus Prijs? ‘Nooit, ik vergeet het elk jaar weer,’ zegt hij lachend, ‘maar ik vind het wel een fantastische organisatie. Laatst was ik in het Gaudeamushuis in Bilthoven en realiseerde me dat Stockhausen, Ligeti en Ferneyhough daar allemaal geweest zijn. Wauw! Echt te gek!’

Fietstocht Ook zonder zijn eigen initiatief wist Gaudeamus Bulsink te vinden. Dit jaar werd hij uitgenodigd om een stuk te schrijven voor het slotconcert van de Muziekweek. Het werd Götterfunken (goddelijke vonk/inspiratie), een multimediaspektakel over nationale identiteit, vreemdelingenhaat en internationale eenheid, gebaseerd op ervaringen tijdens een fietstocht door Europa.

Bulsink, apetrots: ‘Samen met Geert Glas, een oude schoolvriend, heb ik een fietstocht gemaakt van 9000 km, via Scandinavië naar Litouwen, Oekraine, Roemenië, Turkije, Griekenland en Macedonië. Onderweg maakte ik dagelijks audioopnames van vijftien seconden: natuurgeluiden, pratende mensen, scheepstoeters, alles wat te horen was. Geert maakte tekeningen. Met dat materiaal zijn we naar het Rosa

‘Götterfunken is, net als de reis, een sprong in het duister. Voor het publiek, maar zeker ook voor ons.’ Ensemble gestapt, een fascinerende club, bestaande uit een toetsenist, elektrische gitarist, bassist, slagwerker en twee zangeressen. Heel ludiek, alle leden kunnen ook improviseren en componeren. Götterfunken, ontleend aan het Europese ‘volkslied’ (‘Alle Menschen werden Brüder’), wordt een stuk over de toestand in Europa op dit moment. ‘De sociaal-politieke omstandigheden in de landen die we bezochten schemeren door in klank en beeld. De samples en de gecomponeerde muziek geven samen met de liveprojecties van Geerts tekeningen een indruk van verschillende vormen van nationale trots, soms resulterend in discriminatie, maar ook van de hoop “erbij te horen”, één te zijn met het rijke Westen zonder de eigen identiteit op te geven. Götterfunken is, net als de reis, een sprong in het duister. Voor het publiek, maar zeker ook voor ons.’ MUSEUM SPEELKLOK GÖTTERFUNKEN, Rosa ensemble, Wilbert

Bulsink, Jeroen Kimman en Geert Glas, 11 sept, 17.00 uur

GAUDEAMUS MUZIEKWEEK

21


Gaudeamus Muziekweek 2011 - Programma zondag 4 september UITFEEST, Orkest de ereprijs, Rosa En-

semble met werken van Trevor Grahl, Michiel Mensingh DE NEUDE, 12.30 uur (gratis)

maandag 5 september INSOMNIO, Maciej Straburzynski, Laura

Sandee met werken van Vladimir Gorlinski, Wei-Chieh Lin, Thierry Tidrow, Artur Akshelyan, Sergey Khismatov VREDENBURG LEEUWENBERGH, 20.15 uur

VREDENBURG LEEUWENBERGH, 21.00 uur

In aanvulling op dit programma start om 20.00 en 22.45 uur in het Van Schijndelhuis vioolconcerten met Elisabeth Smalt en Vincent Hepp en Barbara Lüneburg. BARBARA LÜNEBURG met werken van

Marko Ciciliani, Yannis Kyriakides

MUSEUM SPEELKLOK, vertrek tussen 11.0012.00, 13.30-14.30, 16.00-17.00 uur

OPEN MONUMENTENDAG

Orkest van de 21ste Eeuw, VocaalLAB met werken van Ezequiel Menalled, Christiaan Richter, Ted Hearne, David Dramm, Pete Harden, Lionel Ginoux SONNENBORGH, 12.30 uur PERCUSSION TRIO met werken van

Jean-Luc Fafchamps, Iannis Xenakis en Frank Zappa HET UTRECHTS ARCHIEF, 12.30 uur

VAN SCHIJNDELHUIS, 22.45 uur CELLO QUARTET met werken van Christi-

donderdag 8 september DISKLAVIER PLUS

aan Richter, Lionel Ginoux en Claude Ledoux HUIZE MILENAAR, 13.30 uur

MUSEUM SPEELKLOK, 12.30 uur, Sarah

Ryan Latimer, Peter McNamarra, Thierry Tidrow, Benjamin Scheuer, Trevor Grahl, Tadeusz Wielecki, Michael Smetanin UTRECHTS CONSERVATORIUM - Fentener van Vlissingenzaal , 12:30 uur

Nocolls met werken van Wouter Snoei, Chad Langford, Gert-Jan Prins, Hugo Morales MUSEUM SPEELKLOK, 17.00 uur Stephanie Pan met werken van Daniel Schorno, Robert van Heumen, Danny de Graan en Julian Scordato winnaar van de International Conlon Music Prize for Disklavier Plus 2011.

DOELENKWARTET, Ensemble MAE,

THE NIGHT OF THE UNEXPECTED, Sarah Ni-

Amsterdam Collage Ensemble, Brian Archinal en Reinier van Houdt met werken van Miguel Azguime, Ezequiel Menalled, Diana Soh, Yu Oda, Chiu-Yu Chou, Luiz Henrique Yudo, Nick Deyoe GEERTEKERK, 20.15 uur

colls, Lean Left, Hauschka, Slagwerk Den Haag, Erik Bosgraaf, Thundercat met werken van Jorrit Tamminga, Rozalie Hirs, Jacob van Eyck, Michel van der Aa TIVOLI OUDEGRACHT, 20.30 uur

dinsdag 6 september ORKEST DE EREPRIJS met werken van

MIX-UP met werken van Ezequiel Menalled, Pete Harden, David Dramm en Ted Hearne SONNENBORGH, 14.30 uur VOCAALLAB, preview op het Avondcon-

cert NICOLAÏKERK, 15.30 uur VOCAALLAB met werken van Anna

woensdag 7 september LIKE HARRY, geluidswandeling van Si-

mone de Jong en Robert van Heumen MUSEUM SPEELKLOK, vertrek tussen

11.00-12.00, 13.30-14.30, 16.00-17.00 uur BARBARA LÜNEBURG met werken van

Arturo Fuentes, Lou Mallozzi, Malle Maltis, Henry Vega, John Croft VAN SCHIJNDELHUIS, 12.30 uur VINCENT HEPP EN ELISABETH SMALT met

werk van Andrew McIntosh VAN SCHIJNDELHUIS, 20.00 uur WRENCH, Hexnut met werken van Jan Bas

Bollen, David Dramm, Anthony Fiumara, Mayke Nas, Seung-Ah Oh, Ned McGowan

22

GAUDEAMUS MUZIEKWEEK

vrijdag 9 september WAVE FIELD SYNTHESIS, Ryoko Imai met

werken van Ji Youn Kang, Yota Morimoto, Funckarma MUZIEKHUIS UTRECHT, 12.30 uur

Korsun, Raphael Cendo, Roderik de Man, Daan Janssens, Luc Brewaeys NICOLAÏKERK, 20.15 uur gekoppeld aan: SEATLLE CHAMBER PLAYERES, Tomoko Mukaiyama met werken van Yannis Kyriakides, Michael Mensingh VREDENBURG LEEUWENBERGH, 21.30 uur

zondag 11 september LIKE HARRY, geluidswandeling van Si-

mone de Jong en Robert van Heumen MUSEUM SPEELKLOK, vertrek tussen

NIEUW ENSEMBLE met werken van Abel

Paúl, Yoshiaki Onishi, Noriko Koide, Emre Kaleli VREDENBURG LEEUWENBERGH, 20.15 uur gekoppeld aan: VOCAALLAB, Dirk Luijmes met werken van Raffaele Grimaldi, Jacob Adler, Giuliano Bracci NICOLAÏKERK, 21.45 uur

zaterdag 10 september LIKE HARRY, geluidswandeling van Si-

mone de Jong en Robert van Heumen

11.00-12.00, 13.30-14.30 uur ENSEMBLE KLANG met werken van Sean

Friar, Kate Moore, Ted Hearne, Roi Nachshon VREDENBURG LEEUWENBERGH, 12.30 uur GÖTTERFUNKEN, Rosa Ensemble, een multimediaperformance van Wilbert Bulsink, Jeroen Kimman en Gert Glas, animatie Aansluitend: uitreiking Gaudeamus Prijs 2011 MUSEUM SPEELKLOK, 17.00 uur


Festivalhart Museum Speelklok De centrale festivalkassa en infomatiebalie is geopend van 4 t/m 11 september tussen 10.00 en 17.00 uur. Steenweg 6, www.museumspeelklok.nl

Kaartverkoop Online kaartverkoop vanaf juni via www.muziekweek.nl. Tijdens het festival bij de centrale festivalkassa en vanaf een uur voor aanvang op de (meeste) festivallocaties. Reserveren kan tijdens het festival via t 030-8200111 tussen 10.00 en 17.00 uur. Avondconcert: € 17.50, met korting € 12.50. Lunchconcert: € 5.00. Festival Passe-partout (online te bestellen): € 75.00, met korting € 50.00. Korting voor studenten, CJP en U-pas houders.

Locaties MUSEUM SPEELKLOK

(Festivalcentrum) Steenweg 6 3511 JP Utrecht UTRECHTS CONSERVATORIUM

Fentener van Vlissingenzaal Mariaplaats 28 3511 LL Utrecht DE NEUDE

De Neude Utrecht

Webradio Mediapartner de VPRO neemt dagelijks het complete festivalprogramma op gepaard aan randprogrammering van Aad van Nieuwkerk. Streaming ‘s avonds via www.radio4.nl/eigentijds.

Radio 4 Avondconcert, Hoogtepunten uit de Gaudeamus Muziekweek, 15 september, 20.00-23.00 uur .

GEERTEKERK

Geertekerkhof 23 3511 XC Utrecht MUZIEKHUIS UTRECHT

Loevenhoutsedijk 301 3552 XE Utrecht

Klankinstallaties NICOLAÏKERK MUSEUM SPEELKLOK

VREDENBURG LEEUWENBERGH

KLANKINSTALLATIEROUTE 7, 10 en 11

TUNING IN, Tao G. Vrhovec Sambolec

Nicolaaskerkhof 8 3511 XC Utrecht

sept, 12.00-17.00 uur

(tijdens en rondom de concerten)

LIKE HARRY, wandeling met mp3 speler

WHISPERS, Rob van Rijswijk / Jeroen

SONNENBORGH

van Robert van Heumen en Simone de Jong, een muziekstuk dat de wandelaar door de stad voert, 7, 10 en 11 sept.

Strijbos (tijdens en rondom de concerten)

Zonnenburg 2 3512 NL Utrecht

THEATER KIKKER

TIVOLI OUDEGRACHT

DROPPER 01,

Arno Fabre

Oudegracht 245 3511 NL Utrecht

N20; MULTIVERSUM I + II, Dyane Donck /

DE NEUDE

Jake de Vos

KNIKTIKS, Hans van Koolwijk (onder

VAN SCHIJNDELHUIS

YESTERDAY EN CIRCLECTRIC, Dyane Donck

voorbehoud)

Pieterskerkhof 8 3512 JR Utrecht

MUSEUM SPEELKLOK

/ Evelien van den Broek SPEELDOOSJES UIT TIERKREIS, Karlheinz

MUZIEKHUIS UTRECHT

Stockhausen DADOC, Rob van Rijswijk / Jeroen Strijbos HUMMING BIRDS, Joost van Balkom

WAVE FIELD SYNTHESIS,

The Game of Life

VREDENBURG LEEUWENBERGH

Servaasbolwerk 1A 3512 NK Utrecht THEATER KIKKER

Voornaamste subsidiënten en (media)partners

Ganzenmarkt 14 3512 GD Utrecht HUIZE MOLENAAR

Korte Nieuwstraat 6 3512 NM Utrecht HET UTRECHTS ARCHIEF

Hamburgerstraat 28 3512 NS Utrecht

GAUDEAMUS MUZIEKWEEK

23


Gaudeamus Muziekweek 2011 Bijlage VPRO  

VPRO bijlage Gaudeamus Muziekweek 2011

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you