Page 1


EUROPEJSKA TOŻSAMOŚĆ- TOLERANCJA, WZAJEMNE ZROZUMIENIE, RÓŻNORODNOŚĆ

PRZEWODNIK PO ¨EUROPA W LUSTRZE¨ Warsztaty na temat tożsamości europejskiej

¨LEARNING PASS¨

Die Vervielfältigung des Inhalts dieser Veröffentlichung ist nur für nicht-kommerzielle Zwecke und mit Quellenangabe zugelassen. Quelltexte (z.B. Zitate) wurden zum besseren Verständnis entsprechend ins Deutsche übersetzt. Das Projekt wurde mit Unterstützung der Europäischen Kommission finanziert (Programm Europa für Bürger). Dieses Projekt wurde mit Unterstützung der Europäischen Kommission finanziert. Die Verantwortung für den Inhalt dieser Veröffentlichung trägt allein der Verfasser; die Kommission haftet nicht für die weitere Verwendung der darin enthaltenen Angaben. Jahr der Veröffentlichung: 2011


3

INHALTE

STRONA

WSTĘP

4

KONTEKST

5

WARSZTATY

6

MODUŁ 1: HISZPANIA: SZTUKA W CZASIE WOJNY DOMOWEJ

6

MODUŁ 2: HISZPANIA: SZTUKA W CZASIE TRANSFORMACJI USTROJOWEJ

10

MODUŁ 3: NIEMCY: ROZDARTY KRAJ

14

MODUŁ 4: NIEMCY: MUR MUSI RUNAC! MODUŁ 5: POLSKA: W STRONĘ WOLNOŚCI JEDNOSTKI I PODMIOTOWOŚCI SPOŁECZEŃSTWA

17

20

MODUŁ 6: POLAND: FRIDMAN WYPARŁ MARKSA

25

SPIS AUTORÓW

29


WSTĘP Zapraszamy do naszego przewodnika „Learning Pass”, opracowanego w ramach projektu MIROPE (Europa w Lustrze), którego głównym celem jest poznanie historii Europy w odzwierciedleniu obecnej Europy. Co oznacza Learning Pass (LP)? LP oznacza pozwolenie na zrobienie czegoś. W tym sensie niniejszy przewodnik może być naszym paszportem do nauki, a w tym konkretnym przypadku, do uczenia się o historii wieku XX w Europie. Innymi słowy, może on być traktowany, jako narzędzie, które pozwala nam udać sie w podróż w celu budowania nowej Europy poprzez zrozumie jej niedawnej historii. W związku z tym LP stara się ułatwić nauczycielom, profesjonalistom pracującym z młodzieżą i dorosłymi przekazywanie wiedzy, idei i wartości. Aby osiągnąć ten cel, wybraliśmy sześć istotnych wydarzeń z historii Europy wieku XX, które mogą inspirować i stać się punktem wyjścia do stworzenia twórczych warsztatów za pomocą artystycznej ekspresji. Jeśli czytasz ten przewodnik, to prawdopodobnie, dlatego, że jesteś zainteresowany tematem kształcenia młodzieży i dorosłych i szukasz nowych pomysłów i dodatkowych materiałów, które mogą pomóc ci wzbogacić twoją wiedzę i zdobyć nowe doświadczenia.

Ten przewodnik jest wynikiem pracy i wysiłku wszystkich partnerów projektu MIROPE, podczas którego każdy z partnerów opracował dwa tematy związane z historią jego kraju: Sztuka podczas hiszpańskiej wojny domowej i okresie transformacji ustrojowej-Fundacja INTRAS (Valladolid, Hiszpania); Budowanie i upadek muru berlińskiego - CJD (Frechen, Niemcy) oraz komunizm i przejście z Bloku Wschodniego napisany przez TEATR GRODZKI (Bielsko-Biała, Polska). Jeżeli są Państwo zainteresowani uzyskaniem informacji (w języku angielskim, hiszpańskim, niemieckim i polskim) na temat działań opracowanych w ramach projektu (rozpowszechnianie materiałów, działania, narzędzia, informacje o partnerach, dane kontaktowe, itp.), prosimy odwiedzić naszą stronę WWW: http://mirope.intras.es.


5

KONTEKST Koncepcja europejskiej tożsamości wykracza poza geograficzne i prawne znaczenie tego pojęcia. Zamiast tego, jest to pojęcie abstrakcyjne poza krajowymi i kontynentalnymi granicami i obejmuje życzenia i aspiracje obywateli. Te pragnienia i aspiracje przyczyniają sie do budowania nowej Europy. Wyzwaniem jest włączenie tej koncepcji do codzienności osób zagrożonych wykluczeniem społecznym, dając im szansę na odgrywanie wiodącej roli w tej zmianie. W tym znaczeniu projekt MIROPE odgrywa bardzo ważną rolę. MIROPE koncentruje się na wyrażeniu sensu bycia Europejczykiem poprzez nowe metody ekspresji dla osób zagrożonych wykluczeniem społecznym. Przy użyciu sztuki wizualnej, MIROPE dostarcza wiedze i zachęca do wyrażania swoich opinii w kontekście europejskiej tożsamości. Jednym z celów projektu jest rozwój refleksji, krytycznego myślenia i dialogu za pomocą sztuki wizualnej i technik twórczych. W ramach tego projektu, zostanie opracowanych 6 modułów, które dadzą uczestnikom możliwość wyrażenia opinii na temat każdego z tematów poprzez różnego rodzaju techniki artystyczne (możesz odwiedzić http://mirope.intras. es aby uzyskać więcej informacji o tych warsztatach).

Skupiając się na historii wieku XX w Europie, przewodnik LP obejmuje 6 tematów, które dotyczą historii Hiszpanii, Niemiec i Polski: Tematy te mają wspólną strukturę: 1. Kontekst historyczny 2. Przydatne zasoby: wypowiedzi osób doświadczonych historycznymi zdarzeniami, materiały audiowizualne Każdy moduł rozpoczyna się krótkim opisem historycznego okresu, a kończy przydatnymi informacjami, aby pomóc nam lepiej zrozumieć idee, działania i ludzi żyjących w danym okresie. Z jednej strony, można znaleźć wypowiedzi i fragmenty artykułów, pieśni, powieści i wierszy. Z drugiej strony: dzieła sztuki, filmy, programy dokumentalne, itp. z tamtych czasów. Na końcu każdego modułu znajduje sie kilka pytań, które mogą sprzyjać refleksji i pozwolą na lepsze zrozumienie tamtych czasów. Mamy nadzieję, że przewodnik LP bedzie inspiracją do zrozumienia historii Europy, w tym; europejskiej tożsamości, tolerancji, wzajemnego zrozumienia i różnorodności a także inspiracją dla uczestników do wyrażenia opinii, refleksji i tworzenia sztuki na temat europejskiej tożsamości. . Szczęśliwej podróży po naszym przewodniku!


WARSZTATY

MODUŁ1: HISZPANIA: SZTUKA W CZASIE WOJNY DOMOWEJ

Kontekst historyczny

Hiszpańska wojna domowa to – pod względem artystycznej ekspresji jeden z najważniejszych okresów w historii XX wieku. Literatura, poezja, teatr, kino i sztuka mówiły o konsekwencjach wojny: o artystachuchodźcach, cenzurze i prawu, które nakazywało ekspresję artystyczną według oficjalnych zasad. Hiszpańska wojna domowa to lata 1936-39, ale jej właściwy początek to październik 1934 – rewolucja społeczna przeciw wprowadzeniu systemu komunistycznego (zobacz Orwell „Hołd dla Katalonii”), powstanie zbrojne i strajk generalny doprowadziły do podziału na dwie Hiszpanie (zobacz wiersz Machado „Pieśni i przysłowia”): rewolucjoniści i konserwatyści, antyklerykałowie i katolicy, rewolucyjna lewica i prawicowi faszyści. Konflikt miał charakter społeczny, polityczny i militarny i stanowił zapowiedź II wojny światowej – te same ideologie. 17 lipca 1936 miał miejsce zamach stanu skierowany przeciw rządzącemu reżimowi. Rozpętała się wojna między frakcją narodową i republikańską, bez udziału demokratów. Wkrótce konflikt rozprzestrzenił się na cały kraj i trwał aż trzy lata. Stoczono wiele bitew we wszystkich miastach Hiszpanii - aż po upadek Barcelony w styczniu i Madrytu w marcu 1939. Po upadku Madrytu rząd republikański stracił ostatnie miasta i wojna zakończyła się w kwietniu. Zginęło 500 tysięcy osób, nie licząc ofiar niedożywienia i chorób


7 spowodowanych wojną. Innym jej efektem była emigracja i usunięcie republikańskiej ideologii. Wiele miast zostało zdewastowanych (zobacz Guernica), ponad 20 tysięcy kościołów zburzono i spalono. Hiszpańska gospodarka potrzebowała wielu lat, by się odbudować, a emocjonalne reperkusje wojny są żywe do dziś. Na polu literatury znaleźli się wybitni twórcy po obu stronach konfliktu: Miguel Angel, Antonio Buero Vallejo, Camilo José Cela, Miguel Delibes, etc. Pisarze, którzy żyli, jako uchodźcy: Rafael Alberti, Ramón J. Sender, Juan Ramón Jiménez i pisarze z innych krajów, którzy byli zaangażowani w ten konflikt. Bronią stały się plakaty. Narodowcy stworzyli estetykę Falangi - Sáenz de Tejada, Teodoro and Alvaro Delgadoz tekstami J. L. Luca de Tena. Republikanie określili plakat, jako „okrzyk bólu przypięty na ścianie”: Martín Vas, Miró i Dalí – jako uchodźcy. “El Guernica” Picassa jest kolejnym dziełem sztuki powstałym podczas tej wojny. Kino i TV to Luis Buñuel – republikanin oraz NODO (http://en.wikipedia.org/wiki/ No-Do) – narodowiec.

Literatura: wypowiedzi, proza, poezja, artykuły, opinie George Orwell, “Hołd dla Katalonii”: (zobacz tekst oryginalny w hiszpańskim LP) (1934) Liczne motywacje cywilizacyjne przestały istnieć: ostentacja, chęć zysku, strach przed pracodawcą. Podziały klasowe i społeczne zniknęły, co wydaje się niewiarygodne w komercyjnej Anglii, byli tylko Wieśnicy i my. Nikt nie wydawał nikomu rozkazów. Nikt nikim nie rządził. Fragment wypowiedzi Ojca Alberta de Onaindia, który był świadkiem zbombardowania Guerniki 26.04.1937. Udzielił wywiadu Robertowi Payne, autorowi książki „Wojna domowa w Hiszpanii” (1962). http://www.museoreinasofia.es/ coleccion/coleccion-1/sala-206_ en.html” “Późnym popołudniem 26 kwietnia jechałem samochodem, żeby uratować moją matkę i siostrę, które mieszkały w mieście Marquina. Był to jeden z tych pięknych bezchmurnych dni, błękitne niebo. Dotarliśmy do przedmieść Guerniki przed 17.00. Ulicy były ruchliwe, był to dzień targowy. Nagle usłyszeliśmy syreny i zadrżeliśmy. Ludzie biegali we wszystkie strony, porzucając wszystko, co mieli; niektórzy uciekali do schronów, inni na wzgórza. Wkrótce pojawił się samolot wroga. Przechodził wieśniak: „To nic, to tylko jeden z tych ‘białych’. Zrzuci parę bomb i odleci”. Biały samolot zrobił rekonesans miasta, a kiedy był nad centrum zrzucił trzy bomby. Zaraz potem


pojawił się dywizjon siedmiu samolotów, za nim leciało sześć, a potem jeszcze jeden dywizjon pięciu samolotów. Były to Junkersy. Guernika ogarnięta była paniką. Kobiety, dzieci i starcy upadali na stosy, jak muchy, wszędzie były jeziora krwi. Zobaczyłem starego wieśniaka – stał samotnie na polu. Zginął od kuli karabinu maszynowego. Przez ponad godzinę osiemnaście samolotów, które latały tylko kilkaset metrów nad ziemią, zrzucały bombę za bombą na Guernikę. Hałas wybuchów i zwalających się domów jest trudny do wyobrażenia. http://www.museoreinasofia.es/ coleccion/coleccion-1/sala-206_ en.html” Camilo José Cela, “W ulu”(zobacz tekst oryginalny w hiszpańskim LP) – Powieść, której akcja rozgrywa się w Madrycie po wojnie domowej i pokazuje, bardzo realistycznie, obraz powojennego społeczeństwa. Camilo José Cela wprowadził ponad 300 postaci klasy średniej i pracującej, w niestabilnych czasach i z niepewną przyszłością. Jak powiedział: „ich spojrzenia nigdy nie odkryją nowych horyzontów, a ich życie to poranek powtarzany w nieskończoność”. Ernest Hemingway, “Dla kogo bije dzwon”. (zobacz tekst oryginalny w hiszpańskim LP) Hemingway opowiada historię o młodym amerykańskim mężczyźnie, którzy walczy po stronie republikanów, jako specjalista od materiałów wybuchowych. Jego misją jest wysadzenie mostu, aby uniknąć kontrofensywy sił narodowców. Jest w niej wszystko jak w opowieści wojennej – miłość i beznadziejna sytuacja.

Miguel Hernandez, poeta i bojownik republikański opisuje ludzi w tamtych dniach następującymi słowami: (zobacz tekst orginalny w hiszpańskim LP) Miguel Hernandez, poeta i republikański kombatant, tak mówił o społeczeństwie w tamtych czasach: „Jeździłem po całej Hiszpanii. Co widzę? Oprócz smutnych ludzi, zniszczonych pracą i głodem, widzę dzieci rolników, kowali, górników, murarzy zarażone wyglądem rodziców: dzieci o starej twarzy i wyglądzie nieszczęśnika” Antonio Machado, “Piosenki i przysłowia”-fragment (zobacz tekst oryginalny w hiszpańskim LP) Jest teraz Hiszpan, który chce żyć I życie rozpoczyna. Pomiędzy Hiszpanią, która umiera I drugą, która ziewa. Mały Hiszpanie przychodzący na świat, Niech Cię Bóg ma w swojej opiece. Jedna z tych dwóch Hiszpanii Zamrozi Twoje serce.

Artystyczne świadectwa: filmy, dokumenty telewizyjne, ilustracje, wywiady FOTOGRAFIE WOJENNE: “Portret przed Aragon”,”Front Kordoby “&” Uchodźcy na stacji metra w Sevilla, Madryt “http://www.museoreinasofia.es/coleccion/coleccion-1/sala-2063_en.html Robert Capa: “Upadajacy Zolnierze “http://en.wikipedia.org/wiki/Robert_ Capa FILMOGRAFIA: “Żołnierze Salamanki”, fragment: http://www.youtube.com/ watch?v=IHnjjpD3MXM “Podróż Karola” fragment: http://www. youtube.com/watch?v=DI5F8LocyBo “Dziewczyna twoich oczu”. Fernando Trueba “Ziemia i Wolność” Ken Loach: http:// video.google.com/videoplay?doc id=-5904180592045722602# “Hiszpańska Ziemia” Joris Ivens: h t t p : / / w w w.y o u t u b e . c o m / watch?v=yIZOQyP8usA “Smutna ballada na trąbce”, Alex de la Iglesia. (2010) http://www.obsessedwithfilm.com/reviews/venice2010-review-balada-triste-de-trompeta-a-sad-trumpet-ballad.php WOJENNE PLAKATY PROPAGANDOWE: http://llibresipapersantics.com/eng/ cartells/index-cartells.php?selCat=2&s elSubcat=7&Titol=&Autor=&Poblacio= &selPais=&Any_Desde=&Any_Hasta= Plakat republikański: http://orpheus. ucsd.edu/speccoll/visfront/vizindex. html


9 Siwe: Ziemia jest twoja. http://www. fundanin.org /Carteles%20del%20 POUM.htm Carlos Saenz De Tejada: http:// c o m m o n s .w i k i m e d i a . o r g / w i k i / Carlos_S%C3%A1enz_de_Tejada Ignacio Zuloaga: http://pintoresfamosos.juegofanatico.cl/pintores/hispanos/zuloaga-zabaleta.jpg Renau: http://orpheus.ucsd.edu/speccoll/visfront/victoria.html MALARSTWO: Salvador Dalí: “Przeczucie wojny domowej”, 1936: http://www.xtimeline. com/evt/view.aspx?id=27477 http://en.wikipedia.org/wiki/Soft_ Construction_with_Boiled_Beans_ (Premonition_of_Civil_War) Juan Miró: “Martwa natura ze starym butem” “Pomóżcie Hiszpanii” http://en.wikipedia.org/wiki/Joan_ Mir%C3%B3 http://www.museoreinasofia.es/coleccion/autores-obras. html?id=42

Pytania inspirujące refleksję i krytyczne myślenie

Co ta opowieść znaczy dla ciebie? I dla Twojej rodziny? I znanego Ci świata? Dlaczego świat powinien być lepszy?


MODUŁ 2: HISZPANIA: SZTUKA W CZASIE TRANSFORMACJI USTROJOWEJ

Kontekst historyczny

Okres przejściowy to historyczny okres, w którym Hiszpania kończy z dyktaturą i rozpoczyna rządy zgodne z Konstytucją, tworząc państwo społeczne i demokratyczne. Rozpoczyna się on w 1975 roku, kiedy zmarł Francisco Franco (aczkolwiek niektórzy historycy podają rok 1966, kiedy zatwierdzono zasadę otwarcia Hiszpanii i prawa państwowego. Koniec przypada na rok 1986, kiedy Hiszpania wkracza do Unii Europejskiej. Okres przejściowy w Hiszpanii zbiega się z Goździkową Rewolucją w Portugalii – końcem dyktatury i polityka lewicową. Europa tak wyrażała swoje obawy „Im bardziej lewicowa będzie Portugalia, tym bardziej prawicowa stanie się Hiszpania”. Doprowadziło to w Hiszpanii do powstania niewielkiej opozycji, która zaczęła przygotowania do okresu przejściowego po śmierci Franco: Platforma Demokratyczna i Komitet Demokratyczny, które w 1976 roku utworzyły Demokratyczną Koordynację (?). Podczas ostatnich lat dyktatury doszło do zamordowania Carrero Blanco (potencjalnego następny Franco) przez ETA (organizację terrorystyczną) i egzekucji dwóch członków ETA i trzech z FRAP ( Rewolucyjny i Antyfaszystowski Front Patriotyczny) przez dyktaturę. 20 listopada 1975 r., po śmierci Francisco Franco, Juan Carlos I de Borbón został królem Hiszpanii, jego misją było stworzenie demokracji w Hiszpanii. Juan Carlos miał szerokie wsparcie zarówno wewnątrz jak i poza grani-


11 cami kraju, nawet od ludzi dyktatury, choć musiał przejść przez najtrudniejszy etap okresu przejściowego: stres i niepokoje spowodowane przez radykalne grupy lewicowe i prawicowych faszystów oraz wojsko. Adolfo Suarez odegrał ważną rolę, jako Prezydent: ustanowienie demokracji, jako wspólnego celu liderów różnych partii politycznych, w tym ze strony reżimu Franco. Rosło napięcie: w 1976 r. około 6000 pracowników rozpoczęło strajk w Vitorii, które zakończyło się strajkiem generalnym dwa miesiące później. Policja rozproszyła spotkanie pracowników: 5 osób zginęło, a ponad 60 zostało rannych. Rozeszła się o tym wieść poza granicami kraju, ukazując najbardziej barbarzyńską twarz Hiszpanii w trakcie kampanii dyplomatycznej na rzecz demokracji przeprowadzanej przez monarchię. Odpowiedzią były represje polityczne, strajki i demonstracje w całej Hiszpanii i działania grup terrorystycznych, takich jak Grapo, ETA i skrajnej prawicy, które doprowadziły do wzrostu przemocy w Hiszpanii. 1977 to ważny rok dla demokracji: ustanowienie prawa reform politycznych, które usunęło przeszkody ze strony reżimu Franco. Partie polityczne zostały zalegalizowane, nawet partia komunistyczna, która została zalegalizowana w czasie Wielkanocy, ponieważ armia odpoczywała przez święta. W tym samym czasie, “Ruch”, partia dyktatury, została rozwiązana; przygotowane zostały wybory. Były to pierwsze demokratyczne wybory od 1936 roku. Nowy parlament rozpoczął pracę nad nową Konstytucją, która została zgłoszona do referendum w 1979 roku. Różnorodność pomysłów politycznych było oczywista. W czasie rozwiązania

problemów, które wymagały ogólnej zgody Adolfo Suarez w 1981 roku zrezygnował z mandatu w parlamencie z powodu nieporozumień z Juanem Carlosem I, królem Hiszpanii i z jego partią. Podczas gdy członkowie Parlamentu głosowali nad nowym następcą Adolfa Suarez, nastąpiła nieudana próba wojskowego zamachu stanu (23-F), przeprowadzona przez armię. Ten incydent był dowodem na realne zagrożenie ze strony armii. Ustanowienie i normalizacja demokracji nastąpiło w czasie historycznych wyborów w 1982 roku, gdy Partia Socjalistyczna (PSOE) osiągnęła absolutną większość i rządziła aż do 1989 roku.


Literatura: wypowiedzi, proza, poezja, artykuły, opinie POEZJA: Miguel Hernandez, Juan Manuel Serrat: “Dla Wolności” http://www.youtube.com/watch?v=grdTe5IZqkY (zobacz tekst oryginalny w hiszpańskim LP) Krwawię wolnością, walką i żyję. Dla wolności, oczy i ręce, •jako cielesne drzewo, hojne i uwięzione Daję chirurgom. Dla wolności czuję bardziej serce niż piasek w piersi. Dajcie mi piany moje żyły, przyjdę do szpitala zawinąć się w bandaże jak w lilie. Bo, gdzie będę dziury, znajdą się dwa kamienie na przyszłość. Nowe ręce i nogi wyrosną w wyciętym mięsie Będą kiełkować, skrzydlate, relikwie mojego ciało w każdej ranie. Jestem jak drzewo ścięte, które będzie kiełkować. Mam życie. “Wolność bez Złości” by Jarcha (1974): http://www.youtube.com/ watch?v=NrROdpJb4Ek (zobacz tekst oryginalny w hiszpańskim LP) Starzy ludzie mówią, że w tym kraju była wojna i są dwie Hiszpanie, które wciąż mają urazy z powodu nieuregulowanych rachunków. Starzy ludzie mówią, że w tym kraju potrzebujemy kija i twardej ręki, aby uniknąć najgorszego. Ale ja tylko widziałem ludzi cierpiących

na ból w ciszy i strach ludzi, którzy chcą tylko jedzenia, swoich kobiet i życia w pokoju. (Chór) Wolność, wolność, bez gniewu powstrzymaj twój strach i gniew, bo mamy wolność, bez gniewu i jeśli nie mamy jej jeszcze, z pewnością ją zdobędziemy. Starzy ludzie mówią, że robimy tak jak nam się podoba i dlatego nie jest możliwe, aby rząd utrzymał kraj pod kontrolą. Starzy ludzie mówią, że nie możemy żyć bez ograniczeń, bo tu wszyscy są skłonni do przemocy. Ale ja tylko widzę bardzo posłuszne osoby, nawet w łóżku. Ludzi, którzy tylko domagają się życia w pokoju i bez kłamstw. Alaska i Dinarama (1984) fragment piosenki “Kogo to obchodzi? ”http://www. youtube.com/watch?v=0rp84CHlhEk (zobacz tekst oryginalny w hiszpańskim LP) Ludzi cienia Wskazują na mnie palcami Oni szepczą za moimi plecami I mnie to nie obchodzi Ile to daje Jeśli jestem inny od nich Jestem nie z nich I nie mam właściciela Wiem, że krytykują mnie Składa się do mnie, że mnie nienawidzą Ich niszczy zazdrość [ich] Moje życie uciska [ich] Jestem taki, i taki będę dalej Nigdy sie to nie zmieni Dlaczego to [jest] Mam winić Moje okoliczności obrażają ich Ja wybrałem Moj los To, co wybrałem dla siebie Dla kogo to ma znaczenie to, co robię Dla kogo to ma znaczenie to, co mówię

Jestem taki, i taki będę dalej Nigdy sie to nie zmieni Dla kogo to ma znaczenie to, co robię Dla kogo to ma znaczenie to, co mówię Jestem taki, i taki będę dalej Nigdy sie to nie zmieni To był Moj błąd Nie przestrzegałem norm Jest juz za późno na zmianę teraz Ja wierze w moje przekonania Umacniają mnie Moje przeznaczenie jest takie, jak zdecydowałem To, co wybrałem dla siebie Dla kogo to ma znaczenie to, co robię Dla kogo to ma znaczenie to, co mówię Jestem taki, i taki będę dalej Nigdy sie to nie zmieni Dla kogo to ma znaczenie to, co robię Dla kogo to ma znaczenie to, co mówię


13 Artystyczne świadectwa: filmy, dokumenty telewizyjne, ilustracje, wywiady SZTUKA WIZUALNA: Antonio Saura. http://www. antoniosaura.org/ EN/DE/SP/FR José María Yturralde. http://www. yturralde.org/n-obra-es.html SP/EN Josep Renau. http://www.uv.es/ cultura/c/docs/expjoseprenaucast. htm Rafael Alberti. http://www. rafaelalberti.es/ SP/FR/DE/EN/POR/ PY FILMOGRAFIA: Madryckie ruszenie: “Pepi, Luci, Bom i Inne Dziewczyny na Stercie” Pedro Almodovar. (1980.) http://en.wikipedia.org/wiki/Pepi,_ Luci,_Bom http://www.imdb.com/ title/tt0081323/ “Opera Prima” Fernando Trueba. (1980) http://movies.nytimes.com/ movie/review?res=9C00E0DB103BF93 5A35752C0A964948260 Transformacja polityczna: “Narodowa broń”, (1978) http://www. mediaclick.ro/la-escopeta-nacional/ “Wilk”, Miguel Cortois (2004) http:// en.wikipedia.org /wiki/The_Wolf_ (film) Zycie i rodzina w czasie okresu transformacji: “Duza rodzina”, Fernando Palacios. (1963) http://en.wikipedia. org/wiki/La_gran_familia FOTOGRAFIE:

Śmierć Franco: http://www.fotoforum. net/expone/memoria/1975_1.htm Rezygnacja Adolfo Suarez: http:// w w w. f o t o f o r u m . n e t / e x p o n e / memoria/1981_1.htm Grupa terrorystyczna ETA: http:// w w w. f o t o f o r u m . n e t / e x p o n e / memoria/1982_1.htm Madryckie ruszenie: http:// w w w. f o t o f o r u m . n e t / e x p o n e / memoria/1983_1.htm Demonstracja społeczności studenckiej: http://www.fotoforum. net/expone/memoria/1987_1.htm Demonstracja na rzecz wolności seksualnej: http://www.fotoforum. net/expone/memoria/1989_1.htm Przywłaszczenia w Madrycie: http:// w w w. f o t o f o r u m . n e t / e x p o n e / memoria/1990_1.htm

Pytania inspirujące refleksje i krytyczne myślenie

Co ta opowieść znaczy dla ciebie? I dla Twojej rodziny? I znanego Ci świata? Dlaczego świat powinien być lepszy


MODUŁ 3: NIEMCY – ROZDARTY KRAJ

Kontekst historyczny

9 listopada 1989 roku to ważna data w umysłach milionów Niemców: dzień upadku muru berlińskiego. Niezapomniane są zdjęcia obcych ludzi, padających sobie w ramiona i płaczących z radości. Po ponad 28 latach Niemiecka Republika Demokratyczna (NRD) otwiera granicę w Berlinie i umożliwia swobodne przejście graniczne ze Wschodu na Zachód. Cały kraj jest w ekstazie. Niespełna rok później, 3 października w 1990 roku, Niemcy obchodzą zjednoczenie wschodnich i zachodnich Niemiec. Ale jak to się stało, że Niemcy zostały podzielone na Wschodnie i Zachodnie na ponad 40 lat? Jak to się stało, że rodziny i przyjaciele zostali zmuszeni do życia w różnych krajach tak długo? Od początku 20 wieku istniał konflikt między dwoma obozami: krajów zachodnich pod przywództwem USA i krajów bloku wschodniego pod przewodnictwem byłego Związku Radzieckiego. Największą różnicą między Wschodem a Zachodem były polityczne struktury: w Związku Radzieckim socjalizm, a krajach zachodnich kapitalizm. Dwie zupełnie różne, przeciwstawne ideologie W tym czasie Wschód i Zachód odnosił się do siebie z dużą niechęcią. Ale podczas II wojny światowej musiał walczyć razem, aby pokonać Niemcy. Po wojnie, zwycięskie mocarstwa to ZSRR na Wschodzie i USA, Francja i Wielka Brytanii na Zachodzie.Te cztery kraje rozdzieliły między sobą Niemcy.


15 Były cztery strefy okupacyjne: trzy należące do krajów zachodnich i jedna do ZSRR. Berlin, stolica Niemiec znajdował się w samym sercu wschodniej strefy. Został on podzielony na Wschodni i Zachodni. Ale w Niemczech toczył się dalej konflikt między Wschodem i Zachodem (uznany później za “zimną wojnę”) i nie można było rządzić Niemcami, jako jednym krajem. W rezultacie po czterech latach od zakończenia II wojny światowej powstały dwa różne państwa na niemieckich ziemiach. - Na Zachodzie - Republika Federalna Niemiec (RFN). - Na Wschodzie - Niemiecka Republika Demokratyczna (NRD). Związek Radziecki zmusił wschodnie Niemcy do budowy państwa socjalistycznego. Socjalistyczna Partia Jedności Niemiec przekształciła się w partię państwową i rządziła coraz bardziej autorytarnie i centralistycznie - na Wschodzie powstała dyktatura. USA, Francja i Wielka Brytania doprowadziły do odbudowy zachodnich Niemiec, jako wolnego i demokratycznego kraju. Ludzie we wschodnich Niemczech cierpieli z powodu surowego reżimu i zaczęli demonstrować. System powstrzymywał takie demonstracje - czasami bardzo gwałtownie. Co najmniej 55 osób zginęło podczas jednej demonstracji w dniu 17 czerwca 1953 roku. Coraz więcej ludzi opuszczało wschodnie Niemcy i przenosiło się na zachód. W latach 1949-1961 ponad 2 miliony ludzi uciekły do Niemiec Zachodnich. Aby zatrzymać ten strumień uchodźców, NRD rozpoczęło budowę muru w sierpniu 1961 roku. Zachodnia część

Berlina została całkowicie otoczona przez mur. Berliński mur stał się symbolem konfliktu między wschodem a zachodem.

Literatura: wypowiedzi, proza, poezja, artykuły, opinie “Sonderzug nach Pankow” (zobacz tekst oryginalny w niemieckim LP) Piosenka ta opowiada o rozpaczy piosenkarza z Berlina Zachodniego, który chce zagrać w dzielnicy Pankow we wschodnim Berlinie. Dostaje jednak odmowę wjazdu – przekroczenia granicy. htt p : / / w w w. my v i d e o . d e / watch/2262008/Udo_Lindenberg_ Sonderzug_nach_Pankow_Clip Przepraszam, to jest specjalny pociąg do Pankow? Muszę pojechać do Berlina Wschodniego. Mam coś do załatwienia z Indiańskim Szefem. Jestem utalentowanym śpiewakiem i chcę zagrać z zespołem. Przyniosłem butelkę koniaku, bardzo smacznego. Wypiję ją łatwo z Erichem Honeckerem. Mówię: “Ej kochany, zaśpiewam za małe pieniądze w Pałacu Republiki, jeśli mi pozwolisz. “ Wszyscy głupcy, którzy śpiewają piosenki pop mają pozwolenie do śpiewania tam właśnie! Mogą przedstawić swoje śmieci.

Tylko mały Udo, nie ma pozwolenia na wjazd, nie rozumiemy tego! Wiem na pewno, mam wielu przyjaciół w NRD, •z każdą godziną więcej. Oh Erich, czy naprawdę jesteś takim upartym demonem leśnym?


Dlaczego nie pozwolisz mi śpiewać dla robotników i rolników? Czy jest to specjalny pociąg do Pankow? Myślę, że tak naprawdę, kochany, jesteś w porządku. Czuję, głęboko w sercu, że sam też jesteś rockmenem. Potajemnie wkładasz skórzaną kurtkę. I zamykasz się w ubikacji, żeby posłuchać radia zachodnioniemieckiego. Halo Erich, słyszysz mnie? “Wiatr zmiany”Scorpians (zobacz tekst oryginalny w niemieckim LP) http://www.youtube.com/watch?v=e v1BISBD4HA&feature=related

Artystyczne świadectwa: filmy, dokumenty telewizyjne, ilustracje, wywiady Impuls: Kawałki muru są ozdabiane i sprzedawane przez artystów: http://www.berliner-mauer-teile.de/ index-eng.htm Więcej informacji na temat historii muru znajdziesz na: http://www.dailysoft.com/berlinwall/ index.html htt p : / / w w w. m a u e r m u s e u m . d e / english/frame-index-mauer.html

Pytania inspirujące refleksje i krytyczne myślenie

Jakie kwestie są najważniejsze w tej opowieści? Co ta opowieść znaczy dla ciebie? I dla twojej rodziny? I świata, który znasz? Dlaczego ludzie chcieli ulepszyć rzeczywistość? Czego możemy się nauczyć poprzez te wydarzenia dla siebie i przyszłości Europy? Etc. Polecamy rundę dyskusyjną, gdzie każdy podzieli się opiniami.


17 MODUŁ 4: NIEMCY: MUR MUSI UPAŚĆ!

Kontekst historyczny

Więcej niż 28 lat muru o wysokości 4 m przechodziło przez Berlin i dzieliło miasto na wschód i zachód. Tylko w szczególnych okolicznościach mieszkańcy Berlina Wschodniego mogli odwiedzić swoje rodziny na Zachodzie. Wielu ludzi zginęło, gdy próbowali przekroczyć mur lub byli łapani przez policję i szli do więzienia. Niemniej jednak ponad 5000 ludzi uciekło z NRD. Mieszkańcy Niemiec Zachodnich starali się pomóc swoim rodakom. Sposoby, w jaki ludzie starali się przekroczyć Mur pokazują, jak musieli być zdesperowani. Wiele osób kopało tunele długości nawet 145 metrów albo przelatywali zrobionymi przez siebie samolotami nad murem. Ponieważ wschodni rząd określił opuszczenie kraju, jako przestępstwo wobec reżimu, strażnicy graniczni zostali zobowiązani do użycia broni w przypadku dostrzeżenia uciekinierów. Ponad 100 osób zginęło, gdy próbowali opuścić Wschodni Berlin. Ludzie, którzy zostali złapani poszli do więzienia, byli przesłuchiwani, a nawet torturowani. Napięcie rosło z każdym dniem, tym bardziej, że ludzie w Niemczech Wschodnich byli świadomi faktu, że ich rodacy na Zachodzie mogli żyć w wolnym kraju. W 1989 roku wiele osób z NRD opuściło kraj przez Węgry i Austrię lub szukali azylu w ambasadach Republiki Federalnej Niemiec, szczególnie we wschodniej części Europy. W tym samym czasie doszło do tzw. Montagsdemonstrationen


“(demonstracji, które odbywały się w poniedziałki). Sto tysięcy osób wzięło w nich udział, protestując przeciwko sytuacji politycznej w NRD. Te pokojowe demonstracje zmusiły rząd do otwarcia po raz pierwszy granicy w dniu 9 listopada 1989 roku. Niespełna rok później, 3 października w 1990 roku, doszło do zjednoczenia Niemiec i oficjalnych obchodów.

Literatura: wypowiedzi, proza, poezja, artykuły, opinie „NRD istnieje 40 lat. Nie okłamujcie młodych ludzi. Nie ma szans na zjednoczenie Niemiec”. Gerhard Schröder, 12. 6.1989 “Zjednoczenie to kłamstwo” (Hannoversche Allgemeine Zeitung, 12.3.1987) “Wszystko jest możliwe – Berlin jest wolny!” Bill Clinton, Berlin, 03.10.2002 “Niemcy są dziś najszczęśliwszymi ludźmi na ziemi.” Walter Momper, prezydent Berlina, 09.11.1989. “Brama historii się otwarła i weszliśmy.” Helmut Kohl o zjednoczeniu


19 Artystyczne świadectwa: filmy, dokumenty telewizyjne, ilustracje, wywiady Piosenka “Wolność” Marius Müller Westernhagen. (1987) (Zobacz tekst oryginalny w niemieckim LP) Historia idealnego kraju. Brakuje tylko wolności. Piosenka sprzed upadku muru. h t t p : / / w w w.y o u t u b e . c o m / watch?v=fmxdyoK2I2s http://www.youtube.com/watch?v=G EhZ8nzb1ic&feature=related Nowa wersja piosenki z obrazami z upadku muru i zjednoczenia.

Pytania inspirujące refleksje i krytyczne myślenie

Jakie kwestie są najważniejsze w tej opowieści? Co ta opowieść znaczy dla ciebie? I dla twojej rodziny? I świata, który znasz? Dlaczego ludzie chcieli ulepszyć rzeczywistość? Czego możemy się nauczyć poprzez te wydarzenia dla siebie i przyszłości Europy? Etc. Polecamy rundę dyskusyjna, gdzie każdy podzieli się opiniami.


MODUŁ 5: POLSKA: W STRONĘ WOLNOŚCI JEDNOSTKI I PODMIOTOWOŚCI SPOŁECZEŃSTWA

Kontekst historyczny

Komunizm został narzucony Polsce siłą. Przyniosła go na lufach czołgów i bagnetach karabinów Armia Czerwona. Gdyby nie tysiące ofiar i cierpienie milionów ludzi, system ten można by nazwać koszmarnym snem pijanego, złośliwego i bezdusznego idioty. Przeciw temu systemowi walczono, także zbrojnie. W okresie 1944-1956 liczebność wszystkich oddziałów ocenia się ostrożnie na 20 000ludzi. W 1956 zaprzestają działań ostatni partyzanci. W czerwcu tego samego roku w Poznaniu wybuchł strajk generalny. Demonstracje uliczne po zdobyciu broni przeradzają się w walkę zbrojną. Rewolta zostaje krwawo stłumiona przez siły bezpieczeństwa – wojsko i milicję. Jednak doprowadza ona do zmiany na stanowisku rzeczywistego władcy Polski I sekretarza KC PZPR. Marzec 1968 przynosi protest studentów, uczniów szkół średnich, środowisk inteligenckich i młodych robotników. Władza rozpoczyna antysemicką nagonkę, zostało zatrzymanych około 2700 osób. Grudzień 1970 to rewolta robotnicza w Gdyni, Gdańsku, Szczecinie i Elblągu. Na strajki, wiece i demonstracje władza odpowiedziała salwami karabinów. W Gdyni strzelano z karabinów maszynowych czołgów. Ginie ponad 40 osób, ponad 1000 jest rannych. Wydarzenia doprowadziły do zmian na szczytach władzy. I sekretarzem KC PZPR zostaje Edward Gierek, Wiesław Gomołka odchodzi na niesławną emeryturę. 23 Września1976


21 roku Komitet Obrony Robotników organizacja opozycjonistów wystosowała “Apel do społeczeństwa władz PRL”. W apelu tym ogłoszono powstanie Komitetu Obrony Robotników - ofiar represji w związku z wydarzeniami 25 czerwca1976. Sierpień 1980 strajki ogarniają całą Polskę. Nikt z protestujących nie wychodzi poza zakłady i miejsca pracy. Strajk ma charakter okupacyjny. Tworzy się Międzyzakładowy Komitet Strajkowy w Stoczni Gdańskiej koordynujący działania w całej Polsce. Władza podpisuje Porozumienia Sierpniowe, najważniejsze jest stworzenie NSZZ Solidarność, to jest pierwszej społecznej organizacji całkowicie niezależnej od władzy. W chwili podpisania porozumień władza przygotowuje plany zdławienia Solidarności. W jej szeregi wstępuje 10 000 000 ludzi. I sekretarz KC PZPR generał Wojciech Jaruzelski wprowadza w nocy z 12 na 13 grudnia 1981 stan wojenny. Aresztowano tysiące ludzi, po ulicach miast jeżdżą czołgi, wojskowe patrole z bronią i ostrą amunicją pilnują dróg, wjazdów do miast. Dekret o stanie wojennym odbiera resztkę wolności obywatelskich, zaostrza kary, zabrania strajków. W odpowiedzi na stan wojenny ludzie udają się do swoich zakładów pracy i podejmują strajk okupacyjny. Wojsko i milicja pacyfikują strajkujące zakłady. W kopalni „Wujek” policja otwiera ogień z karabinów maszynowych, ginie 9 górników a 21 jest rannych. Wobec tragicznej sytuacji ekonomicznej, utraty siły ZSRR i wciąż tlącego się oporu i akcji strajkowych władza siada do rozmów z opozycją w lutym 1989 roku. W tym roku

odbywają się częściowo (35% miejsc w sejmie i 100% miejsc w senacie) wolne wybory. W 1990 roku Polacy wybierają prezydenta a w 1991 odbywają się wolne wybory do sejmu i senatu. Społeczeństwo staje się podmiotem decydującym o swoim losie, realizuje idee demokracji przedstawicielskiej. Ta historia każe postawić pytanie, co powodowało ludźmi, protestującymi i buntującymi się przeciw władzy?

Literatura: wypowiedzi, proza, poezja, artykuły, opinie „ Tezy, fakty (materiały pomocnicze, źródłowe) Władza komunistyczna nie oddała niczego z własnej woli. Ulegała jedynie społecznej presji. Powstanie KOR-u inicjuje rozwój różnorodnych form organizacji społeczeństwa. Powstanie Solidarności w istocie jest początkiem końca komunizmu w Polsce. Nie zaradził temu Stan wojenny, chodź przeprowadzony sprawnie i bezwzględnie, spowodował jedynie śmierć ludzi, emigrację i katastrofę ekonomiczną kraju. Opór wobec władzy przejawiał się w wielu dziedzinach począwszy od dowcipów poprzez literaturę i naukę, po zorganizowaną działalność opozycyjną. Ludzi, którzy nie mogli znieść kłamstwa i bestialstwa komunizmu a pragnęli wolności i podmiotowości było wystarczająco wielu, by doprowadzić do demokratyzacji kraju. Nie jest znana dokładna liczba ofiar komunizmu w Polsce. Znana jest jednak wysoka cena wolności. Dowcipy Różnica między demokracją a demokracją komunistyczną jest taka sama jak różnica między krzesłem a krzesłem elektrycznym, Kto to jest komunista? Ten, kto przeczytał wszystkie dzieła Marksa i Lenina. A kto to jest antykomunista? Ten, kto je zrozumiał. Konstytucja Polski i konstytucja Francji gwarantują obywatelom wolność wypowiedzi, ale Polska konstytucja nie gwarantuje wolności po wypowiedzi. Literatura Potęga smaku - Zbigniew Herbert Pani Profesor Izydorze Dąmbskiej


To wcale nie wymagało wielkiego charakteru Nasza odmowa niezgoda i upór Mieliśmy odrobinę koniecznej odwagi Lecz w gruncie rzeczy była to sprawa smaku Tak smaku W którym są włókna duszy i chrząstki sumienia Kto wie gdyby nas lepiej i piękniej kuszono? Słano kobiety różowe płaskie jak opłatek Lub fantastyczne twory z obrazów Hieronima Boscha Lecz piekło w tym czasie było, jakie Mokry dół zaułek morderców barak Nazwany pałacem sprawiedliwości Samogony Mefisto w leninowskiej kurtce Posyłał w teren wnuczęta Aurory Chłopców o twarzach ziemniaczanych Bardzo brzydkie dziewczyny o czerwonych rękach Zaiste ich retoryka była aż nazbyt parciana (Marek Tulliusz obracał się w grobie) łańcuchy tautologii parę pojęć jak cepy dialektyka oprawców żadnej dystynkcji w rozumowaniu Składnia pozbawiona urody koniunktiwu Tak, więc estetyka może być pomocna w życiu nie należy zaniedbywać nauki o pięknie Zanim zgłosimy akces trzeba pilnie badać kształt architektury rytm bębnów i piszczałek Kolory oficjalne nikczemny rytuał pogrzebów Nasze oczy i uszy odmówiły posłuchu Książęta naszych zmysłów wybrały dumne wygnanie To wcale nie wymagało wielkiego charakteru Mieliśmy odrobinę niezbędnej odwagi Lecz w gruncie rzeczy była to sprawa

smaku Tak smaku Który każe wyjść skrzywić się wycedzić szyderstwo? Choćby za to miał spaść bezcenny kapitel ciała Głowa Przemówienie generała Jaruzelskiego o wprowadzeniu stanu wojennego 13.12.1981 “Obywatelki i obywatele! żołnierz polski wiernie służył i służy ojczyźnie. Zawsze na pierwszej linii, w każdej społecznej potrzebie. Również dziś z honorem spełni swój obowiązek. Nasz Żołnierz ma czyste ręce, nie zna prywaty, lecz twardą służbę. Nie ma innego celu niż dobro narodu. [...] Polki i Polacy! Bracia i siostry! Zwracam się do Was wszystkich, jako Żołnierz, który pamięta dobrze okrucieństwo wojny. Niechaj w ‘ tym umęczonym kraju, który zaznał już tyle klęsk, tyle cierpień, nie popłynie ani jedna kropla polskiej krwi. Powstrzymajmy wspólnym wysiłkiem widmo wojny domowej. Nie wznośmy barykad tam, gdzie jest potrzebny most. [...]” 16 grudnia 1981 „Siedzimy w Narzędziowni FSC (Fabryka Samochodów Ciężarowych w Lublinie). Trwa strajk. Słyszymy chrzęst gąsienic, to chyba czołgi. Wiemy, że spacyfikowano WSK (Wytwórnia Sprzętu Komunikacyjnego) Świdnik. Rano wysyłają nas tam. Mamy się dowiedzieć, co się tam stało. Jak przebiegała pacyfikacja. Dostajemy trzy adresy ludzi z Solidarności z zakładu w Świdniku. Idziemy bocznymi drogami, to kilka kilometrów. Na rogatkach Świdnika stoi patrol wojska. Bez przepustek nie można się poruszać, a my ich nie mamy. Jednak oni wypatrują samochodów. Udajemy jeszcze lekko pijanych wracających z

imprezy. Nie zatrzymują nas. Trafiamy pod pierwszy wskazany adres. W mieszkaniu nie ma nikogo. Drzwi otwiera sąsiad. Mówi: Chodźcie do mnie. Jego zwinęli. Siedzi. Krotko opowiada o pacyfikacji. Rozwalenie płotu, samochody pancerne, ludzie trzymając się za ręce odpierają ataki policji, jednak siła i pałki robią swoje, selekcja ludzi, wyciąganie działaczy spośród ludzi opuszczających zakład. Znamy technikę akcji i to, że działaczy zatrzymują, wiemy, kogo zwinęli. Wracamy tą samą drogą. Patrol wojska daje nam spokój. Zdajemy relacje w FSC. Siedzimy i czekamy w Narzędziowni. Wiemy, że tej nocy przyjdą do nas. Rozwalają bramę i mur. Wpadają oddziały policji i wojska. Jest podobnie jak w Świdniku, bierny opór musi przegrać, ale atakującym wciąż stwarza problem. Oficer wojska kierujący akcją daje słowo honoru, że będziemy mogli wyjść bez pałowania i nikt nie zostanie aresztowany. To skłania ludzi do wyjścia z zakładu. Trzymamy się za ręce w szeregach i w zwartych grupach wychodzimy za bramę. Pierwszym szeregom dają spokój, kolejne mają mniej szczęścia. Zaczyna się wyszarpywanie ludzi z szeregów, bicie, wyzwiska, a koniec jest regularnie pałowany. Tyle jest warte słowo honoru oficera.” P.K. W kopalni Wujek zastrzelono 9 górników, 21 rannych. Popłynęło znacznie więcej, niż jedna kropla krwi. W maju 1983 roku w Lublinie mają miejsce demonstracje. Polegają one na spacerowaniu po Placu Litewskim w godzinach, w których emitowany jest Dziennik telewizyjny. To propagandowa tuba PZPR, pełna kłamstw i oszczerstw. ZOMO bijące serce Partii najpierw rozprasza demonstrantów przy pomocy pałek i gazu, a potem aresztuje. Pełne suki


23 dowożą ludzi na Komisariat przy ulicy Północnej. Następnego dnia hurtowo odbywają się rozprawy Kolegium. Na jedną rozprawę zabierają po 5 osób. Byłem wśród nich. Sędzia pyta o nazwiska. Potem przekazuje głos oskarżycielowi. Jest nim milicjant. Wskazuje na nas palcem i stwierdza, że na Placu Litewskim zachowywaliśmy się agresywnie, spowodowaliśmy duże straty materialne i stanowiliśmy zagrożenie dla milicjantów oraz porządku publicznego. Sędzia pyta mnie, co mam do powiedzenia. - Czy mogę o coś zapytać Pana milicjanta? Sędzia pozwala. - Czy Pan nas zna? -Nie. -Czy kiedykolwiek widział Pan któregokolwiek z nas? -Nie. -To, dlaczego twierdzi Pan, że zachowywaliśmy się agresywnie? Milicjant milczy. Za to Sędzia stwierdza: - To nie są pytania. Wykreślić je z protokołu. Skazuje nas wszystkich na 30 dni aresztu lub 5000 grzywny. Nie spodziewałem się wtedy, że wolność przyjdzie tak szybko, w 1989 roku. Po czerwcowych wyborach 1989 często słychać było pieśń Solidarności, która uznawana była za nieoficjalny hymn związku już w 1980 roku. Radość łączyła się z zadumą. Mury Jacek Kaczmarski On natchniony i młody był, ich nie policzyłby nikt On im dodawał pieśnią sił, śpiewał, że blisko już świt. Świec tysiące palili mu, znad głów podnosił się dym, Śpiewał, że czas by runął mur… Wyrwij murom zęby krat! Zerwij kajdany, połam bat! A mury runą, runą, runą I pogrzebią stary świat! (x2)

Wkrótce na pamięć znali pieśń i sama melodia bez słów Niosła ze sobą starą treść, dreszcze na wskroś serc i głów. Śpiewali, więc, klaskali w rytm, jak wystrzał poklask ich brzmiał, I ciążył łańcuch, zwlekał świt On wciąż śpiewał i grał: Wyrwij murom zęby krat! Zerwij kajdany, połam bat! A mury runą, runą, runą I pogrzebią stary świat! (x2) Aż zobaczyli ilu ich, poczuli siłę i czas, I z pieśnią, że już blisko świt szli ulicami miast; Zwalali pomniki i rwali bruk - Ten z nami! Ten przeciw nam! Kto sam ten nasz najgorszy wróg! A śpiewak także był sam. Patrzył na równy tłumów marsz, Milczał wsłuchany w kroków huk, A mury rosły, rosły, rosły Łańcuch kołysał się u nóg… Patrzy na równy tłumów marsz, Milczy wsłuchany w kroków huk, A mury rosną, rosną, rosną Łańcuch kołysze się u nóg... Mury śpiew Jacek Kaczmarski, (tłumaczenie na angielski na planszach) h t t p : / / w w w.y o u t u b e . c o m / watch?v=rZFfqSxv51I

Artystyczne świadectwa: filmy, dokumenty telewizyjne, ilustracje, wywiady Przesłuchanie Ryszard Bugajski h t t p : / / w w w.y o u t u b e . c o m / watch?v=ZCYTz2LZ2cE Fragment po angielsku h t t p : / / w w w.y o u t u b e . c o m / watch?v=M74ovHZIJmU Opis Przesłuchanie, Ryszard Bugajski, 1982. http://www.culture.pl/en/culture/ artykuly/dz_przesluchanie_bugajski Czesław Miłosz, Zniewolony umysł http://en.wikipedia.org/wiki/The_ Captive_Mind Teresa Torańska, Oni ¨Polskie marionetki Stalina¨ http://en.wikipedia.org/wiki/Teresa_ Tora%C5%84ska Man of Marble 1977 1/17 A. Wajda h t t p : / / w w w.y o u t u b e . c o m / watch?v=22LYox7MITk Man Of Iron 1/12 A. Wajda http://www.youtube.com/watch?v=h XERzGaeJt8&feature=related Mezo Owal - Czerwiec 1956 h t t p : / / w w w.y o u t u b e . c o m / watch?v=chYdJSLAFfI NZS – tak się zaczęło - film dokumentalny http://www.tvp.pl/filmoteka/filmdokumentalny/historia/nzs-tak-siezaczelo/wideo/nzs-taksiezaczelo-film-dokumentalny/81849 Raport z oblężonego miasta, Z. Herbert


http://www.poemhunter.com/poem/ report-from-thebesieged-city/ Poznańskie powstanie 1956 http://www.tvp.pl/historia/rocznicei-wydarzenia/szlakipamieci/wideo/ poznanskie-powstanie-1956/919406 Taka jest historia h t t p : / / w w w. t v p . p l / k a t o w i c e / spoleczne-ireportaze/reportaze-ifilmy-dokumentalne-tvpkatowice/ wideo/taka-jest-historia/3284760 Wywiad: Jaruzelski zaprzecza poszukiwania sowieckiej interwencji przeciwko Solidarności h t t p : / / w w w. r fe r l . o r g /c o n t e n t / Interview_Polands_Jaruzelski_Again_ Denies_Seeking_Soviet_Intervention_ Against_Solidarity/1902431.html Wywiad z członkiem Solidarności (en) http://breakingdownstereotypes. com/memories_from_our_people/ interview_with_a_solidarity_member. html Chris Niedenthal ,zdjęcie stanu wojennego (pl) http://fototapeta.art.pl/2010/cnd.php Election 1989 – High Noon , Plakat Solidarności http://www.forth.fi/The%2010%20 best%20posters.htm Polska piosenka patriotyczna: Chłopcy z Placu Broni - Kocham wolność h t t p : / / w w w.y o u t u b e . c o m / watch?v=35SdHFj2LxA Walka o wolność–Historia rocka i walka o wolność w Polsce: http://www.youtube.com/ watch?v=xsFAv5Nvn2c Pomarańczowa alternatywa h t t p : / / w w w. p o m a r a n c z o w a alternatywa.org/index-eng.html

Marek Jan Chodakiewicz, Dialektyka bólu http://www.projectinposterum.org/ docs/Torture.pdf

Pytania inspirujące refleksję i krytyczne myślenie Pytania inspirujące krytyczne myślenie, np. Co ta historia oznacza dla ciebie? Dla twojej rodziny? Dla świata, który znasz? Czy opisane zdarzenia przyczyniły się jakoś do tego, że świat jest dziś lepszy? Czego mogę się nauczyć z tego wydarzenia dla swojej przyszłości i przyszłości Europy? Ile warto zapłacić za wolność. Co zyskali ci, którzy stawiali opór, ale nie doczekali 1989 roku? Czy opisane wydarzenia zmieniły cokolwiek. Czego o władzy, świecie i człowieku można się nauczyć z tych wydarzeń?


25 MODUŁ 6: FRIDMAN WYPARL MARKSA

Kontekst historyczny

Polska rozpoczęła proces zmian i budowy społeczeństwa obywatelskiego po czerwcowych wyborach 1989 roku. Znajdujemy się w tym okresie po dzień dzisiejszy. Każdy czas potrzebuje symbolu, skrótu pokazującego sedno rzeczy. W Polsce czymś takim może być historia pewnego budynku. Oddano go do użytku 1 maja 1952 roku, a 16 listopada 2009 roku wpisano na listę zabytków. Od tej pierwszej daty był siedzibą Komitetu Centralnego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. W tym miejscu odbywały się narady najważniejszych ludzi państwa i zapadały strategiczne i drobne, choć ważne dla ludzi decyzje. Tu rozpatrywano i regulowano życie obywateli. Regulowano według objawionej w pismach Marksa, Engelsa i Lenina (Stalina jedynie do 1956 r.) prawdy. W modernistycznych wnętrzach budynku uwijali się funkcjonariusze Partii, obowiązkowo noszący czerwone krawaty. Wejście do budynku było ściśle reglamentowane, obowiązywały przepustki, nikt z ulicy nie mógł tam wejść. Od 1991 do 2000 mieściła się tam instytucja, o której powołaniu nie pomyślałby żaden I Sekretarz KC PZPR, Giełda Papierów Wartościowych. Czerwone krawaty zastąpiły czerwone szelki maklerów, centralne planowanie gospodarka rynkowa. Poza giełdą Dom Partii mieścił i mieści przede wszystkim instytucje finansowe. Marksizm zastąpił rachunek ekonomiczny. Obecnie wejść do „Białego domu” może każdy, każdy też może wynająć w nim pomieszczenia, trzeba jedynie zapłacić. Może też prowadzić w nim działalność gospodarczą. Nastąpiła


ekonomizacja polityki. Pieniądz stał się bardzo ważny, czasami być może zbyt ważny. Jednak ta przemiana otworzyła także drogę wolności i odpowiedzialności za nasze decyzje. Podwalinami tych zmian były decyzje podjęte przez rząd Tadeusza Mazowieckiego, pierwszego nie komunistycznego premiera Polski. Początki reform były bardzo trudne. Społeczne konsekwencje Planu Balcerowicza, dławiącego inflację, wprowadzającego prywatyzację i czyniącego ze złotówki prawdziwy pieniądz, widać do dzisiaj. Polska gospodarka jest na 18 pozycji w świecie. “Polska jest największą i najszybciej rosnącą gospodarką w Europie Centralnej i Wschodniej, twierdzi Jan van Eck, szef Van Eck Global. Gospodarka Polski ostatnio przegoniła Belgię i Szwecję, i jest jedyną gospodarką w Europejskim Obszarze Gospodarczym, która wykazała wzrost PKB w tym roku, co pozwala przejść okres recesji relatywnie bez większych problemów gospodarczych. Polska ma jeden z najniższych CIT (podatek od przedsiębiorstw) w Europie i młodą wykwalifikowaną kadrę pracowników, co czyni ten kraj miejscem doskonałej lokalizacji dla korporacji międzynarodowych szukających miejsca ekspansji w Europie.” Ludzie podejmują wyzwania, zakładają firmy, pracują i inwestują. Od ponad 20 lat mamy możliwość kształtowania swojego losu. Niestety nie wszystkim udało się wykorzystać szansę. Gorzki los dotknął wielkoprzemysłową klasę robotników. Ostoja siły Solidarności umożliwiła obalenie komunizmu i ustrojowe zmiany, … na których straciła. Plan Balcerowicza był bardzo bolesną operacją przeprowadzoną szybko i z żelazną konsekwencją. Polska, jako pierwsza przechodziła z komunistycznej gospodarki do

kapitalizmu. Nie było wzorców do naśladowania. Była natomiast wiedza, wyobraźnia polityków i determinacja społeczeństwa. To zapewniło zrealizowanie planu. Dzisiaj żyjemy w kraju prawdziwego pieniądza, prawdziwej pracy, prawdziwych możliwości rozwoju i prawdziwej troski o pracę oraz powodzenie naszych wysiłków.

Literatura: wypowiedzi, proza, poezja, artykuły, opinie Kiedy będzie lepiej? Lepiej już było. Dowcip opowiadany w czasach realizacji Planu Balcerowicza. Plan przyniósł urealnienie cen, które bardzo wzrosły. Przedsiębiorstwa musiały zacząć produkować rzeczy, na które jest zbyt, musiały też nauczyć się konkurować na rynku. Stąd powodzenie tego dowcipu. Dzisiaj podobnie jak 1989 roku dominuje aktywność i mimo kryzysu optymizm. Szymon Gutkowski dyrektor jednej z największych agencji reklamy w Polsce i aktywny uczestnik wielu akcji społecznych, ostatnio Inicjatywy Razem89, do której przyłączyło się ponad sto organizacji z całej Polski. “Za to biznes to była ziemia obiecana, tym bardziej, że pojawiła się bardzo ciekawa możliwość stworzenia od podstaw firmy razem z Marcinem Mroszczakiem i Pawłem Kastory – moimi obecnymi wspólnikami. Czego się wtedy nie zaczęło, wiadomo było, że będzie się jednym z pierwszych, a więc po jakimś czasie jednym z największych w danej branży. Czy to była arogancja? Oczywiście, to była skrajna arogancja młodego człowieka. [...] Ale zdaję sobie sprawę, że zawdzięczam to, co mam, nie tylko pracy swojej i moich współpracowników, ale w dużej mierze temu, że w 1989 roku miałem lat 19, a nie 50 ani też nie 10. Wiem, że moje pokolenie zablokowało bardzo wiele stanowisk w biznesie dla ludzi niewiele młodszych od siebie – właśnie tych, którzy w 1989 roku mieli 9 lat. Dlatego my, ludzie mojego pokolenia, mamy potężny dług wdzięczności. Dostaliśmy


27 prezent od historii, musimy, więc pamiętać o czymś więcej niż tylko nasz własny interes, nasze własne wakacje, nasza własna firma i szkoła naszych dzieci.” Polscy przedsiębiorcy z optymizmem patrzą w przyszłość Badanie wykonane na zlecenie Grant Thornton International - „ W Nowy Rok polscy przedsiębiorcy wchodzą z optymizmem, którego wskaźnik kształtuje się na poziomie 44%. Polska lokuje się w połowie rankingu optymizmu [ objęto nim 36 państw świata], ale jeśli chodzi o kraje europejskie to jest w tym regionie liderem. Średni poziom wskaźnika optymizmu dla krajów Unii Europejskiej wynosi 7%.” Ponad cztery piąte Polaków (82 proc.) jest przekonanych, że warto było podjąć wyzwanie, jakim była zmiana ustroju politycznego; tylko nieliczni (8 proc.) wyrażają niezadowolenie wynika z raportu CBOS. Problemem, który w istotny sposób hamuje rozwój państwa jest korupcja. Niestety w Polsce zjawisko to występuje. Polityka sięgnęła bruku „Jeden z najpotężniejszych ludzi w polskim biznesie filmowym [Lew Rywin], człowiek będący gwiazdą salonów towarzyskich i politycznych III Rzeczypospolitej, w biały dzień przychodzi do redaktora największej polskiej gazety i proponuje: “Kup pan ustawę”. Próbuje negocjować warunki, wyznacza cenę, podaje konto. Mówi, że przychodzi w imieniu “grupy trzymającej władzę”. Wybucha skandal. […] Elity polityczne, które w założeniu miały reprezentować wyborców i podlegać społecznej kontroli, wyemancypowały się i zaczęły

pasożytować na organizmie RP.” Wojciech Maziarski, Michał Karnowski, Polityka sięgnęła bruku w Newsweek POLSKA - numer 02/2003 W 2006 roku powołano CBA. Centralne Biuro Antykorupcyjne to służba specjalna do spraw zwalczania korupcji w życiu publicznym i gospodarczym, w szczególności w instytucjach państwowych i samorządowych, a także do zwalczania działalności godzącej w interesy ekonomiczne państwa. Korupcja zmniejsza się. Mimo trudności ludzie tworzą własny los i społeczeństwo obywatelskie.

Artystyczne świadectwa: filmy, dokumenty telewizyjne, ilustracje, wywiady Uwarunkowania korupcji w Polsce Działania antykorupcyjne w Polsce Pierwsze lata transformacji ustrojowej po 1989 r. również stwarzały sprzyjające warunki dla rozwoju rożnych postaci i form korupcji. Całkowitej przebudowie systemu gospodarczego i prawnego kraju nie towarzyszyła wystarczająca dbałość o jednoczesne wprowadzenie prewencyjnych rozwiązań antykorupcyjnych i systemów kontroli. Szybkie wdrażanie zasad gospodarki rynkowej, prywatyzacja, transfery ogromnych środków państwowych do sektora prywatnego przy częstych zmianach rządów, cyklicznych wymianach kadry urzędniczej, reformach administracyjnych i niestabilnym systemie prawnym tworzyły wielce przyjazny klimat dla zjawisk korupcyjnych. {To pozostaje po polsku, proszę nie tłumaczyć} Tekst powstał w ramach Projektu koordynowanego przez MSWiA Polityka dla początkujących Dla Janusza Kowalskiego, 26 – letniego radnego z Opola, ostatnie tygodnie były pełne emocji nie tylko z tego powodu. Do prokuratury doprowadzono w kajdankach byłego prezydenta miasta Piotra Synowca z SLD, podejrzanego o branie łapówek. To efekt akcji Kowalskiego, który tropiąc korupcję na Opolszczyźnie, doprowadził już do aresztu wojewodę, przewodniczącego rady miasta i panią marszałek województwa. Scenariusz jak z amerykańskiego filmu.


Newsweek, numer 22/04 Serial Ekstradycja h t t p : / / w w w.y o u t u b e . c o m / watch?v=b4yMh7lSak4 Wnętrza, historia KC PZPR wersja angielska http://www.cbf.com.pl/index.php/en/ Polska http://en.wikipedia.org/wiki/Poland Trzecia Rzeczpospolita Polska http://encyclopedia.farlex.com/ Third+Polish+Republic Barbara Fedyszak-Radziejowska http://www.ruf.rice. edu/~sarmatia/410/302fedysz.pdf 20 lat Rzeczpospolitej Polskiej: Panujace rozgoryczenie http://merkuriusz.eu/poland/6320-years-of-polands-third-republicbitterness-prevails.html Anna Kubiak GLOS OPINII PUBLICZNEJ I LUDZI BIZNESU W SPRAWIE KORUPCJI http://www.batory.org.pl/ftp/english/ pub/public_and_business_on_corruption.pdf Strona o korupcji Ocena korupcji w Polsce Polska na tle międzynarodowym http://www.transparency.pl/ti/badania/assess_corruption_in_poland

Pytania inspirujące refleksję i krytyczne myślenie Jak wpływa wolność gospodarcza na życie człowieka i społeczeństw? Jaka jest cena przezwyciężenia komunizmu, jakie niebezpieczeństwa i trudności trzeba pokonać? Czy zmiany doprowadziły do lepszego życia ludzi? Czy wydarzenia w 1989 roku I następnych lat zmieniły coś w Europie? Czym powinni się kierować i jak postępować: politycy, biznesmeni, obywatele?


29

SPIS AUTORÓW Trzy organizacje z Niemiec (CJD), Polski (TEATR GRODZKY) i Hiszpanii (INTRAS), działające w zakresie współpracy z osobami niepełnosprawnymi, uczestniczą w tej inicjatywie.


INTRAS jest hiszpańską organizacją nonprofit, zajmującą się wysokiej jakości badaniami i leczeniem w zakresie zdrowia psychicznego. Jej główną grupę docelową stanowią osoby cierpiące na zaburzenia psychiczne, organizacja prowadzi również działalność i świadczy usługi dla osób niepełnosprawnych, osób starszych i osób zagrożonych wykluczeniem społecznym. INTRAS obecnie składa się z 8 ośrodków w 3 różnych prowincjach Hiszpanii gdzie pracuje ponad 80 psychiatrów, psychologów i specjalistów w dziedzinach społecznych i edukacyjnych odpowiedzialnych za szkolenia i kształcenie. INTRAS jest odpowiedzialna za koordynację projektu MIROPE. Więcej informacji: www.intras.es MIROPE lider: Rodrigo Villar Sagredo, pedagog pracujący z osobami dorosłymi z problemami zdrowia psychicznego w zakresie kształcenia w dziedzinie stolarstwa, ślusarstwa, sztuki i kreatywności. Obecnie pracujący w przedsiębiorstwie społecznym należącym do fundacji Intras w Coreses (Zamora). Ukończył historię sztuki na Uniwersytecie w Salamance (Hiszpania) w 2003 r. Ekspert w dziedzinie rzeźby, muzyki i teatru, prowadził warsztaty teatralne dla dzieci w Zamorze przez 4 lata. Rodrigo jest również nauczycielem perkusji w Szkole Muzycznej i prezesem Stowarzyszenia Kulturalnego “Utricularis”, w Zamora.

CJD jest duża, ogólnonarodowa instytucja edukacyjna, koordynuje około 150 ośrodków w całych Niemczech, zatrudnia 8.000 Pracowników i rocznie szkoli około 150.000 młodzieży i dorosłych, które w większości stanowią osoby niepełnosprawne. CJD zajmuje sie przede wszystkim kształceniem, badaniami, rehabilitacja i wsparciem na rynku pracy, ściśle współpracując z Narodową Agencją pracy oraz lokalnymi i regionalnymi służbami, uniwersytetami i szkołami w województwie, psychologami, szpitalami oraz innymi podmiotami działającymi w dziedzinie zdrowia publicznego. Więcej informacji: www.cjd-bbw-frechen.de MIROPE lider: Claudia Feth, pedagog, ukończyła studia w 2007 roku i obecnie pracuje w obszarze kształcenia zawodowego, blisko Kolonii. Claudia pracuje głównie z młodymi niepełnosprawnymi osobami ucząc ich umiejętności społecznych, jak i wspólnej pracy w zespole. Jako koordynator projektu MIROPE znalazła świetny sposób na naukę nie tylko historii, ale również kreatywności umożliwiając uczestnikom rozwój osobisty.


31

Bielskie Stowarzyszenie Artystyczne Teatr Grodzki powstało w 1999 roku. Skupia artystów, pedagogów i animatorów kultury działających na rzecz grup zagrożonych społecznym wykluczeniem, z ograniczonym dostępem do świata kultury i sztuki. Prowadzi programy edukacyjne i artystyczne w Polsce dla osób niepełnosprawnych, młodzieży w trudnej sytuacji życiowej i osób bezrobotnych, rozwijając ich możliwości edukacyjne i zawodowe. Specjalizuje się w użyciu psychodramy w edukacji dorosłych, sztuki i technik teatralnych, jako narzędzia w edukacji. Teatr Grodzki Bedzie odpowiedzialny za prawdziwie innowacyjny wymiar projektu, inwestując narzędzia nauczania i wiedze w celu zwiększenia szans zawodowych osób z zaburzeniami zdrowia psychicznego. Więcej informacji: www.teatrgrodzki.pl MIROPE lider: Piotr Kostuchowski ukończył nauki filozoficzne na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim, od tamtej pory pracuje w dziedzinie edukacji formalnej i nieformalnej, jako dyrektor szkoły publicznej i pedagog dorosłych. Piotra w czasie swoich kursów wykorzystuje twórcze podejście, szeroką wiedze z zakresu kwestii kulturowych i edukacyjne metody działania. Ostatnio był zaangażowany, jako trener w dwóch programach Grundtvig (CVE i projekt POTENS) realizowanych przez Teatr Grodzki. Piotr zajmował sie również koordynacją projektu EFS, w którym uczestniczą szkoły “Paszport do edukacji”.


Mirope learning pass  

Mirope handbook - polish

Mirope learning pass  

Mirope handbook - polish