Page 1

ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΕΣ ΔΙΑΔΡΟΜΕΣ ΣΤΟ ΝΟΜΟ ΛΑΣΙΘΙΟΥ

ΝΟΜΑΡΧΙΑΚΗ ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗ ΛΑΣΙΘΙΟΥ Τ.Ε.Ι. ΚΡΗΤΗΣ ΑΓΙΟΣ ΝΙΚΟΛΑΟΣ 2010

i


ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΕΣ ΔΙΑΔΡΟΜΕΣ ΣΤΟ ΝΟΜΟ ΛΑΣΙΘΙΟΥ

ΝΟΜΑΡΧΙΑΚΗ ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗ ΛΑΣΙΘΙΟΥ ΤΕΙ ΚΡΗΤΗΣ ΑΓΙΟΣ ΝΙΚΟΛΑΟΣ 2010


Επιμέλεια έκδοσης: Δρ. Γιάννης Αικατερινίδης, Δρ. Μανώλης Σησαμάκης Μετάφραση αγγλικών: Δρ. Μανώλης Σησαμάκης Μετάφραση ρωσικών: Στέλιος Κουλουμπός, Iρίνα Ουσόβα Ηλεκτρονική Σελιδοποίηση: Γιώργος Στ. Αρακαδάκης Φιλολογική επιμέλεια: Αναστασία Λασθιωτάκη Κείμενα: π. Κύριλλος Διαμαντάκης, Γιάννης Αικατερινίδης, Γιώργος Αφορδακός, Μαριάννα Κατηφόρη, Λεωνίδας Κουδουμογιαννάκης, Μανώλης Σησαμάκης, Γιώργος Φουστέρης. Φωτογραφικό υλικό: Fourninet Association - Σύλλογος επικοινωνίας Φουρνής Λασιθίου, Εφημερίδα "Ανατολή", Γιώργος Αφορδακός, Μαριάννα Κατηφόρη, Λεωνίδας Κλώντζας, Νίκος Κοϊνάκης, Λεωνίδας Κουδουμογιαννάκης, Γιώργος Μαμάκης, Μανώλης Σησαμάκης, Νίκος Σησαμάκης, π. Αμβρόσιος Σκαρβέλης, Γιώργος Τζώρτζης, Γιώργος Φουστέρης.

Απαγορεύεται η αναδημοσίευση, η αναπαραγωγή, ολική, μερική ή περιληπτική ή κατά παράφραση του περιεχομένου του παρόντος με οποιονδήποτε τρόπο χωρίς προηγούμενη γραπτή άδεια του δημιουργού σύμφωνα με το Ν.2121/1993 και τους κανόνες Διεθνούς Δικαίου που ισχύουν στην Ελλάδα. COPYRIGHT © 2010 RELIGIOUS TOURISM LASITHI. ALL RIGHTS RESERVED ISBN

ii


ΠΡΟΛΟΓΟΣ Το βιβλίο αυτό βασίζεται στην ιστοσελίδα που αναπτύχθηκε από το Παράρτημα Αγίου Νικολάου του ΤΕΙ Κρήτης, ως τμήμα του Ερευνητικού Προγράμματος για την Ανάπτυξη του Θρησκευτικού, Αθλητικού και Άλλων Μορφών Εναλλακτικού Τουρισμού στο Νομό Λασιθίου, το οποίο διενεργήθηκε για λογαριασμό της Νομαρχιακής Αυτοδιοίκησης Λασιθίου. Το υλικό που βρίσκεται εδώ προσπαθήσαμε να είναι κατά το δυνατόν πλούσιο και ενδεικτικό του μεγάλου πλούτου της θρησκευτικής παράδοσης του Νομού. Ελπίζουμε έτσι να μπορέσουμε να σας μεταδώσουμε το δέος που αισθανθήκαμε και εμείς οι ίδιοι κατά τη διάρκεια των επισκέψεών μας στα μνημεία πίστης που περιλαμβάνονται εδώ. Μείναμε έκθαμβοι μπροστά στην ποικιλία και την ομορφιά του θρησκευτικού συναισθήματος που εκφράστηκε στο νομό μας ανά τους αιώνες με τα πολυάριθμα μοναστήρια, εκκλησίες, ασκηταριά και αντικείμενα απαράμιλλης θρησκευτικής τέχνης (όπως βυζαντινές εικόνες, αγιογραφίες, ξυλόγλυπτα τέμπλα, λιθόγλυπτα, άμφια, κ.α.), που περιέχονται και στον παρόντα οδηγό, συνθέτοντας ένα μωσαϊκό σπάνιας ομορφιάς. Αυτή η ομορφιά τονίζεται ακόμα περισσότερο από το γεμάτο εναλλαγές και εκπλήξεις φυσικό τοπίο του νομού μας που την περιβάλλει. Το υλικό που περιλαμβάνεται εδώ έχει συναχθεί με τη βοήθεια των δύο Μητροπόλεων του Νομού, της 13ης Εφορείας Βυζαντινών αρχαιοτήτων, και πολλών εθελοντών οι οποίοι μας παραχώρησαν τη χρήση του αρχειακού τους υλικού, και είναι δομημένο έτσι ώστε να παρέχεται ο μέγιστος βαθμός ευκολίας στη χρήση του. Η ιστοσελίδα βρίσκεται στη διεύθυνση: http://lasithitour.bpis.teicrete.gr/religious Η Ερευνητική Ομάδα Επιστημονικοί Υπεύθυνοι Δρ Βούλγαρη-Ψιμάρνη Φωτεινή Καθηγήτρια ΤΕΙ Κρήτης, Οικονομολόγος με ειδίκευση στα Χρηματοοικονομικά Δρ Δημοτίκαλης Ιωάννης Επίκουρος Καθηγητής ΤΕΙ Κρήτης, με εξειδίκευση στις Ποσοτικές Μεθόδους στη Διοίκηση και Οικονομία Δρ Σησαμάκης Εμμανουήλ Γλωσσολόγος, Μεταφραστής Αγγλικών, με δεύτερη εξειδίκευση στα οικονομικά στατιστικά Λοιποί Ερευνητές Αφορδακός Γεώργιος Φυσιοδίφης, Γυμναστής Δρ Αικατερινίδης Ιωάννης Μηχανικός υπολογιστών, ειδικός σε εφαρμογές διαδικτύου. Δρ Ανδριώτης Κωνσταντίνος Αναπληρωτής Καθηγητής Τεχνολογικού Πανεπιστημίου Κύπρου, με ειδίκευση στην τουριστική ανάπτυξη και σχεδιασμό Κατηφόρη Μαριάννα Αρχαιολόγος με εξειδίκευση στη βυζαντινή τέχνη και ιστορία Κλώνος Νικόλαος ΒSc στο τουριστικό Μάνατζμεντ Κλώντζας Λεωνίδας Δημοσιογράφος Κουλουμπός Στέλιος Μεταφραστής Ρώσικων iii


Λασθιωτάκη Αναστασία Φιλόλογος, με εξειδίκευση στη Βυζαντινολογία Δρ Μαμάκης Γεώργιος Παιδαγωγός, Συγγραφέας Ματαλλιωτάκης Γεώργιος Οικονομολόγος, ειδικός σε έρευνα πεδίου Πεδιαδίτη Νικόλ Φοιτήτρια του τμήματος Χρηματοοικονομικής και Ασφαλιστικής Τζώρτζης Γεώργιος Γυμναστής Ιρίνα Ουσόβα Μεταφράστρια Ρωσικών Δρ Φουστέρης Γεώργιος Αρχαιολόγος με εξειδίκευση στη βυζαντινή τέχνη και ιστορία Χαλκιαδάκης Μιχάλης Οικονομολόγος, με εξειδίκευση στα διεθνή οικονομικά Χναρογιαννάκη Ελένη Φοιτήτρια του τμήματος Χρηματοοικονομικής και Ασφαλιστικής Χρυσαφοπούλου Ελένη Μηχανικός Περιβάλλοντος, MEng.

ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΕΣ Θα θέλαμε να ευχαριστήσουμε θερμά για τη βοήθειά τους κατά τη διάρκεια της ερευνητικού μας προγράμματος όλους όσους με προθυμία μας βοήθησαν μόλις τους το ζητήσαμε, πιστεύοντας σε αυτό που προσπαθούσαμε. Όσον αφορά στην Νομαρχιακή Αυτοδιοίκηση Λασιθίου, ιδιαίτερες ευχαριστίες απευθύνουμε στο Νομάρχη Λασιθίου κ. Σήφη Αναστασάκη, στον κ. Μανώλη Ζαχαρενάκη, στην κ. Ελένη Κατρίνη, στον κ. Γιάννη Λυράκη και στην κ. Ελένη Πρατσίνη, για την ουσιαστική αρωγή τους. Από την Εκκλησία της Κρήτης, ευχαριστούμε θερμά τους δυο Μητροπολίτες που επάξια ποιμαίνουν το νομό Λασιθίου, το Μητροπολίτη Πέτρας και Χερρονήσου κ.κ. Νεκτάριο, και το Μητροπολίτη Ιεραπύτνης και Σητείας κ.κ. Ευγένιο, καθώς και τον Πρωτοσύγκελλο της Ιεράς Μητροπόλεως Ιεραπύτνης και Σητείας, π. Κύριλλο Διαμαντάκη, και τον Ιεροκήρυκα της Ιεράς Μητροπόλεως Πέτρας και Χερρονήσου, π. Τίτο Ταμπακάκη, οι οποίοι παρείχαν ακούραστα βοήθεια στη συλλογή υλικού των δύο Μητροπόλεων. Επίσης, τον π. Κωνσταντίνο Χαλκιαδάκη, τον κ. Μιχάλη Πρινιωτάκη, και τους αφανείς ήρωες του προγράμματος, ιερείς, μοναχούς και πιστούς, οι οποίοι μας υποδέχθηκαν εγκάρδια και μας φίλεψαν απλόχερα με χαμόγελα, με ψυχοφελείς κουβέντες και με κεράσματα, κατά τη διάρκεια συλλογής του πρωτογενούς μας υλικού. Ευχαριστούμε επίσης για τη δωρεάν προσφορά αρχειακού υλικού τους: κ. Δαφνη Χρονάκη και κ. Γωγώ Μοσχόβη από την 13η ΕΒΑ, κ. Μανώλη Φαρσάρη, συγγραφέα, και τους Δήμους του Νομού. Επίσης ευχαριστούμε για τη βοήθεια που μας έδωσαν τους: κ. Ελπίδα Πατεράκη, εικαστικό, π. Μιχάλη Πατεράκη, Σύνδεσμο Επαγγελματιών Ξεναγών Κρήτης και Θήρας, κ. Μαρία Λουκαράκη από την ΤΥΔΚΥ Λασιθίου, κ. Αριστείδη Μηλάκη, κ. Όλγα Παπαδάκη και κ. Σοφία Κουλούρη από τον ΕΛΚΕ του ΤΕΙΚ, κ. Αναστασία Λασθιωτάκη, φιλόλογο. Το φωτογραφικό υλικό το οποίο πλαισιώνει αυτήν την προσπάθεια προσφέρθηκε αφιλοκερδώς από τους παρακάτω, τους οποίους και ευχαριστούμε θερμά: Fourninet Association-Πολιτιστικός οργανισμός Φουρνής, Εφημερίδα ‘Ανατολή’, Γιώργος Αφορδακός, Μαριάννα Κατηφόρη, Λεωνίδας Κλώντζας, Νίκος Κοϊνάκης, Λεωνίδας Κουδουμογιαννάκης, Γιώργος Μαμάκης, Μανώλης Σησαμάκης, Νίκος Σησαμάκης, π. Αμβρόσιος Σκαρβέλης, Γιώργος Τζώρτζης, Γιώργος Φουστέρης. iv


ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Χαιρετισμός του Νομάρχη Λασιθίου, κ. Σήφη Αναστασάκη............................................................. x Χαιρετισμός Σεβασμιωτάτου Μητροπολίτου Πέτρας και Χερρονήσου, κ.κ. Νεκταρίου........................ xi Χαιρετισμός Σεβασμιωτάτου Μητροπολίτου Ιεραπύτνης και Σητείας, κ.κ. Ευγενίου...................... xii

Διαδρομές Θρησκευτικού ενδιαφέροντος......................................................................... 1 Διαδρομή 1

[Βρεφοτρόφος (Άγιος Νικόλαος) - Άγιος Νικόλαος Στον Όρμο (Άγιος Νικόλαος) - Παλαιοχριστιανική Βασιλική (Ελούντα) - Προφήτης Ηλίας (Σκινιάς) - Άγιος Γεώργιος (Σκινιάς) - Μονή Αρετίου (Μονή Αρετίου) - Μονή Καρδαμούτσας (Καρύδι) - Άγιος Κωνσταντίνος (Δωριές) - Άγιος Αντώνιος (Σύρμεσο) - Αγία Βαρβάρα (Σύρμεσο) - Αγία Άννα (Φουρνή) - Μονή Μεταμορφώσεως του Σωτήρος Κεράμου (Μονή Μεταμορφώσεως του Σωτήρος Κεράμου) Παναγία Κουμπελίδικη (Χουμεριάκος) - Άγιος Ιωάννης Θεολόγος (Λίμνες)].................................................. 2

Διαδρομή 2

[Άγιος Γεώργιος (Σεληνάρι) - Άγιος Γεώργιος Βραχασώτης - Μεταμόρφωση (Νήσπιτας) - Μονή Κουφής

Διαδρομή 3

[Μονή Φραρώ – Αγ. Αντώνιος (Νεάπολη) - Βιγλί (Βουλισμένη) - Κεραγωνιώτισσα (Λατσίδα) - Άγιος

Πέτρας - Μονή Κρεμαστών - Παναγία Κουμπελίδικη (Χουμεριάκος)]............................................................ 18

Ονούφριος (Λατσίδα) - Μεταμόρφωση (Νεάπολη)].................................................................................. 24

Διαδρομή 4

[Κερά (Κριτσά) - Άγιος Ιωάννης Πρόδρομος (Κριτσά) - Οδηγήτρια (Κριτσά) - Άγιος Γεώργιος Καβουσώτης (Κριτσά) - Άγιος Ιωάννης Θεολογος (Κριτσά) - Κάτω Άη Γιώργης (Κρούστας) - Άη Γιάννης Στους Λάκκους (Κρούστας) - Μεταμόρφωση (Πρίνα) - Άγιος Γεώργιος (Πρίνα) - Πρινιάτικος Πύργος (Ίστρον)]...................................... 30

Διαδρομή 5

[Μιχαήλ Αρχάγγελος (Λακώνια) - Λατώ - Κερά (Κριτσά)]................................................... 42

Διαδρομή 6

[Πρινιάτικος Πύργος (Ίστρον) - Άγιος Φανούριος (Ίστρον) - Μονή Φανερωμένης].................... 46

Διαδρομή 7

[Κερά (Κριτσά) - Αφέντης Χριστός (Κριτσά) - Άγιος Ιωάννης Χρυσόστομος (Κριτσά) - Άγιος Γεώργιος

Καβουσώτης (Κριτσά) - Οδηγήτρια (Κριτσά) - Άγιος Ιωάννης Πρόδρομος (Κριτσά)]......................................... 50

Διαδρομή 8

[Άγιος Γεώργιος (Σεληνάρι) - Μονή Παναγίας Καρδιώτισσας (Κράσι - Κερά) - Μονή Κρουσταλένιας (Οροπέδιο Λασιθίου) - Δικταίο Άνδρο (Ψυχρό) - Μονή Βιδιανής, Μουσείο (Οροπέδιο Λασιθίου) - Παναγία (Μέσα Ποτάμοι) - Παρακαλούρη (Άγιος Κωνσταντίνος) - Μιχαήλ Αρχάγγελος (Λακώνια)].......................................... 56

Διαδρομή 9

[Μονή Βιδιανής, Μουσείο (Οροπέδιο Λασιθίου) - Δικταίο Άνδρο (Ψυχρό) - Μονή Κρουσταλένιας

(Οροπέδιο Λασιθίου)]....................................................................................................................... 70

Διαδρομή 10

[Μονή Κρουσταλένιας (Οροπέδιο Λασιθίου) - Άγιοι Ανάργυροι (Μέσα Λασυθάκι) - Μονή

Κρουσταλένιας (Οροπέδιο Λασιθίου)].................................................................................................. 76

Διαδρομή 11 [Αφέντης Χριστός Κάτω Μεράς (Ιεράπετρα) - Άγιος Νικόλαος Κάτω Μεράς (Ιεράπετρα) Μητροπολιτικός Ναός Αγίου Γεωργίου (Ιεράπετρα) - Άγιος Γεώργιος - Άγιος Χαράλαμπος (Επισκοπή Ιεράπετρας) Γουρνιά - Μονή Φανερωμένης - Μονή Άσσαρης - Κεραγραμμένη (Σταυρός) - Μονή Παναγίας Βρυωμένης - Αγία Μαρίνα (Μεσελέροι) - Άγιος Γεώργιος (Μεσελέροι) - Κάτω Άη Γιώργης (Σταυρός) - Μονή Παναγίας Γουρνί (Μονή Παναγίας Γουρνί) - Άγιος Μάμας (Σταυρός)]....................................................................................................... 82

Διαδρομή 12

[Αφέντης Χριστός Κάτω Μεράς (Ιεράπετρα) - Άγιος Νικόλαος Κάτω Μεράς (Ιεράπετρα) Μητροπολιτικός Ναός Αγίου Γεωργίου (Ιεράπετρα) - Παναγία – Άγιος Νικόλαος (Ανατολή) - Παναγία Βαγιονέα (Ανατολή - Κάτω Καρκάσα) - Μονή Σωτήρος (Ανατολή - Πάνω Καρκάσα ) - Μονή Αγίων Αποστόλων (Ανατολή - Κάτω Καρκάσα) - Μονή Εξακουστής - Παναγία Μεσοχωρίτισσα (Μάλλες) - Άγιος Νικόλαος (Μάλλες) - Άγιος Γεώργιος (Λούτρα Μαλλών (κάτω Μάλλες)) - Φούρνου Κορφή (Μύρτος) - Άγιος Αντώνιος και Λαογραφικό Μουσείο (Μύρτος) - Άγιος Βασίλειος (Μύρτος)]..................................................................................................................................... 94

v


Διαδρομή 13

[Παναγία – Άγιος Νικόλαος (Ανατολή) - Μονή Σωτήρος (Ανατολή - Πάνω Καρκάσα ) - Μονή Αγίων

Διαδρομή 14

[Άγιος Αντώνιος και Λαογραφικό Μουσείο (Μύρτος) - Άγιος Βασίλειος (Μύρτος) - Ευαγγελισμός Της

Αποστόλων (Ανατολή - Κάτω Καρκάσα)]............................................................................................. 102

Θεοτόκου (Γδόχια) - Άγιος Γεώργιος (Πάνω Σύμη) - Μονή Παναγίας Καρυδιανής - Φούρνου Κορφή (Μύρτος)]..... 106

Διαδρομή 15 [Αφέντης Χριστός Κάτω Μεράς (Ιεράπετρα) - Άγιος Νικόλαος Κάτω Μεράς (Ιεράπετρα) Μητροπολιτικός Ναός Αγίου Γεωργίου (Ιεράπετρα) - Άγιος Αντώνιος (Κουτσουράς) - Μονή Καψά - Παναγία (Λιθίνες) Άγιος Αθανάσιος (Λιθίνες) - Άγιοι Απόστολοι (Λιθίνες-Ανδρόμυλοι)].......................................................... 112

Διαδρομή 16

[Άγιοι Απόστολοι (Κάτω Επισκοπή) - Άγιος Γεώργιος (Πισκοκέφαλο) - Βασιλική Γενεσίου της Θεοτόκου, Αγίου Ι. Προδρόμου και Αγίου Γεωργίου (Πάνω Επισκοπή) - Άγιος Βασίλειος (Πάνω Επισκοπή) - Παναγία Ελεούσα (Παπαγιαννάδες) - Άγιος Γεώργιος (Αρμένοι) - Παναγία (Αρμένοι) - Μονή Αγίας Σοφίας (Αρμένοι) - Βόιλα Άγιος Γεώργιος (Χανδράς) - Τίμιος Πρόδρομος (Σίτανος) - Αρχαία Ιτανος (Παλαίκαστρο) - Μονή Τοπλού]........... 116

Διαδρομή 17

[Μονή Αγίας Σοφίας (Αρμένοι) - Άγιος Γεώργιος (Αρμένοι) - Παναγία (Αρμένοι) - Μεταμόρφωση

(Χανδράς - Παντέλι) - Βόιλα - Άγιος Γεώργιος (Χανδράς)]....................................................................... 126

Διαδρομή 18

[Παναγία Ζωοδόχος Πηγή (Καβούσι) - Άγιοι Απόστολοι (Καβούσι) - Άγιος Γεώργιος (Καβούσι) - Κοίμηση της Θεοτόκου και Άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος (Καβούσι) - Αζοριάς (Καβούσι) - Αγία Ειρήνη (Καβούσι Αύγος)]...................................................................................................................................... 134

Διαδρομή 19

[Άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος (Μέσα Μουλιανά) - Μεταμόρφωση, Άγιος Παντελεήμων (Έξω Μουλιανά)

- Πύργος Κορνάρου, Άγιος Αντώνιος (Μυρσίνη) - Μόχλος - Παναγία, Αγία Τριάδα (Σφάκα)]............................. 144

Σημαντικά Θρησκευτικά Μνημεία................................................................................... 153 Αγία Άννα (Φουρνή)............................................................................................................ 154 Αγία Βαρβάρα (Σύρμεσο).................................................................................................... 156 Αγία Ειρήνη (Καβούσι - Αύγος)......................................................................................... 158 Αγία Μαρίνα (Μεσελέροι).................................................................................................. 160 Άγιοι Ανάργυροι (Μέσα Λασυθάκι)................................................................................... 162 Άγιοι Απόστολοι (Καβούσι)................................................................................................ 164 Άγιοι Απόστολοι (Κάτω Επισκοπή)................................................................................... 166 Άγιοι Απόστολοι (Λιθίνες-Ανδρόμυλοι)........................................................................... 168 Άγιος Αθανάσιος (Λιθίνες)................................................................................................. 170 Άγιος Αντώνιος (Κουτσουράς)........................................................................................... 172 Άγιος Αντώνιος (Σύρμεσο)................................................................................................. 174 Άγιος Αντώνιος και Λαογραφικό Μουσείο (Μύρτος)..................................................... 176 Άγιος Βασίλειος (Μύρτος).................................................................................................. 178 Άγιος Βασίλειος (Πάνω Επισκοπή).................................................................................... 180 Άγιος Γεώργιος - Άγιος Χαράλαμπος (Επισκοπή Ιεράπετρας)...................................... 182 Άγιος Γεώργιος (Αρμένοι)................................................................................................... 184 Άγιος Γεώργιος (Καβούσι).................................................................................................. 186 Άγιος Γεώργιος (Λούτρα Μαλλών (κάτω Μάλλες))....................................................... 188 Άγιος Γεώργιος (Μεσελέροι).............................................................................................. 192 Άγιος Γεώργιος (Πάνω Σύμη)............................................................................................. 194 Άγιος Γεώργιος (Πισκοκέφαλο)......................................................................................... 196 vi


Άγιος Γεώργιος (Πρίνα)....................................................................................................... 198 Άγιος Γεώργιος (Σεληνάρι)................................................................................................. 200 Άγιος Γεώργιος (Σκινιάς)..................................................................................................... 204 Άγιος Γεώργιος Βραχασώτης.............................................................................................. 206 Άγιος Γεώργιος Καβουσώτης (Κριτσά)............................................................................. 208 Άγιος Ιωάννης Θεολόγος (Κριτσά)................................................................................... 210 Άγιος Ιωάννης Θεολόγος (Λίμνες).................................................................................... 212 Άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος (Μέσα Μουλιανά)............................................................... 214 Άγιος Ιωάννης Πρόδρομος (Κριτσά)................................................................................. 216 Άγιος Ιωάννης Χρυσόστομος (Κριτσά)............................................................................. 218 Άγιος Κωνσταντίνος (Δωριές)........................................................................................... 220 Άγιος Μάμας (Σταυρός)...................................................................................................... 222 Άγιος Νικόλαος (Μάλλες).................................................................................................. 224 Άγιος Νικόλαος Κάτω Μεράς (Ιεράπετρα)....................................................................... 226 Άγιος Νικόλαος Στον Όρμο (Άγιος Νικόλαος)................................................................ 228 Άγιος Ονούφριος (Λατσίδα)............................................................................................... 230 Άγιος Φανούριος (Ίστρον).................................................................................................. 232 Αζοριάς (Καβούσι)............................................................................................................... 234 Άη Γιάννης Στους Λάκκους (Κρούστας)........................................................................... 236 Αρχαία Ίτανος (Παλαίκαστρο)........................................................................................... 238 Αφέντης Χριστός (Κριτσά)................................................................................................. 242 Αφέντης Χριστός Κάτω Μεράς (Ιεράπετρα).................................................................... 244 Βασιλική Γενεσίου της Θεοτόκου, Αγίου Ιωάννου Προδρόμου, Αγίου Γεωργίου (Πάνω Επισκοπή)................................................................................................................. 246 Βιγλί (Βουλισμένη)............................................................................................................... 248 Βόιλα - Άγιος Γεώργιος (Χανδράς).................................................................................... 250 Βρεφοτρόφος (Άγιος Νικόλαος)........................................................................................ 252 Γουρνιά................................................................................................................................... 254 Δικταίο Άνδρο (Ψυχρό)....................................................................................................... 256 Ευαγγελισμός Της Θεοτόκου (Γδόχια).............................................................................. 260 Κάτω Άη Γιώργης (Κρούστας)............................................................................................ 262 Κάτω Άη Γιώργης (Σταυρός)............................................................................................... 264 Κερά (Κριτσά)....................................................................................................................... 266 Κεραγραμμένη (Σταυρός)................................................................................................... 270 Κεραγωνιώτισσα (Λατσίδα)................................................................................................ 272 Κοίμηση της Θεοτόκου και Άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος (Καβούσι)............................. 274 Λατώ....................................................................................................................................... 278 Μεταμόρφωση (Νεάπολη).................................................................................................. 282 Μεταμόρφωση (Νήσπιτας)................................................................................................. 284 Μεταμόρφωση (Πρίνα)....................................................................................................... 286 Μεταμόρφωση (Χανδράς - Παντέλι)................................................................................ 288 Μεταμόρφωση, Άγιος Παντελεήμων (Έξω Μουλιανά).................................................. 294 Μητροπολιτικός Ναός Αγίου Γεωργίου (Ιεράπετρα)....................................................... 296 Μιχαήλ Αρχάγγελος (Λακώνια)......................................................................................... 300 Μονή Αγίας Σοφίας (Αρμένοι)........................................................................................... 302 Μονή Αγίων Αποστόλων (Ανατολή - Κάτω Καρκάσα).................................................. 304 vii


Μονή Αρετίου....................................................................................................................... 306 Μονή Άσσαρης..................................................................................................................... 310 Μονή Βιδιανής, Μουσείο (Οροπέδιο Λασιθίου).............................................................. 312 Μονή Εξακουστής................................................................................................................ 314 Μονή Καρδαμούτσας (Καρύδι).......................................................................................... 316 Μονή Καψά........................................................................................................................... 318 Μονή Κουφής Πέτρας......................................................................................................... 322 Μονή Κρεμαστών................................................................................................................. 324 Μονή Κρουσταλένιας (Οροπέδιο Λασιθίου)................................................................... 328 Μονή Μεταμορφώσεως του Σωτήρος Κεράμου............................................................. 330 Μονή Παναγίας Βρυωμένης............................................................................................... 332 Μονή Παναγίας Γουρνί (Μονή Παναγίας Γουρνί)........................................................... 334 Μονή Παναγίας Καρδιώτισσας (Κράσι - Κερά)............................................................... 336 Μονή Παναγίας Καρυδιανής.............................................................................................. 340 Μονή Σωτήρος (Ανατολή - Πάνω Καρκάσα)................................................................... 341 Μονή Τοπλού........................................................................................................................ 342 Μονή Φανερωμένης............................................................................................................. 348 Μονή Φραρώ – Αγ. Αντώνιος (Νεάπολη)......................................................................... 352 Μόχλος.................................................................................................................................. 354 Οδηγήτρια (Κριτσά)............................................................................................................. 356 Παλαιοχριστιανική Βασιλική (Ελούντα).......................................................................... 358 Παναγία – Άγιος Νικόλαος (Ανατολή).............................................................................. 360 Παναγία (Αρμένοι)............................................................................................................... 362 Παναγία (Λιθίνες)................................................................................................................ 364 Παναγία (Μέσα Ποτάμοι)................................................................................................... 366 Παναγία Βαγιονέα (Ανατολή - Κάτω Καρκάσα).............................................................. 368 Παναγία Ελεούσα (Παπαγιαννάδες)................................................................................. 370 Παναγία Ζωοδόχος Πηγή (Καβούσι)................................................................................ 372 Παναγία Κουμπελίδικη (Χουμεριάκος)............................................................................. 374 Παναγία Μεσοχωρίτισσα (Μάλλες).................................................................................. 376 Παναγία, Αγία Τριάδα (Σφάκα).......................................................................................... 378 Παρακαλούρη (Άγιος Κωνσταντίνος)............................................................................... 380 Πρινιάτικος Πύργος (Ίστρον)............................................................................................. 382 Προφήτης Ηλίας (Σκινιάς).................................................................................................. 384 Πύργος Κορνάρου, Άγιος Αντώνιος (Μυρσίνη).............................................................. 386 Τίμιος Πρόδρομος (Σίτανος).............................................................................................. 390 Φούρνου Κορφή (Μύρτος)................................................................................................. 392 Συνοπτική παρουσίαση ιστοσελίδας............................................................................... 395

viii


ix


Χαιρετισμός του Νομάρχη Λασιθίου, κ. Σήφη Αναστασάκη Η καταγραφή των θρησκευτικών μνημείων του τόπου μας αποτελεί μια σημαντική συμβολή στη διαδικασία της ίδιας της αυτογνωσίας μας και της εμπέδωσης της ιστορικής μας μνήμης. Πράγματι, έτσι αναδεικνύονται οι ορθόδοξες αναφορές του λαού μας, αποκαθιστώντας παράλληλα την ενότητα του ιστορικού χρόνου, την άμεση σύνδεση παρόντος και παρελθόντος. Βέβαια, όπως συμβαίνει με κάθε ιστορική ή πολιτισμική καταγραφή, έτσι και η συγκεκριμένη οργανωμένη καταγραφή δίνει και τη δυνατότητα εμπέδωσης μιας άλλης σχέσης με τα μνημεία θρησκευτικής λατρείας, ειδικά για όσους δεν έχουν την εμπειρία της ορθόδοξης παράδοσης. Αυτή η διαφορετική σχέση διαμορφώνει και όρους μιας διαφορετικής επανοικείωσης, στο συμβολικό επίπεδο, με την έννοια ότι τα θρησκευτικά μνημεία μπορούν να ιδωθούν όχι μόνον ως ιερά αντικείμενα λατρείας, αλλά και ως πολιτισμικά μνημεία, τα οποία εγγράφονται στα δίκτυα πληροφορίας ως τμήματα αναπόσπαστα μιας ευρύτερης ιστορικής παράδοσης. Αυτός ο διττός χαρακτήρας πρόσληψης των θρησκευτικών μας μνημείων εγγυάται και την επισκεψιμότητά τους στο πλαίσιο του θρησκευτικού τουρισμού. Είναι, επομένως, σημαντική η ανάδειξη των θρησκευτικών μας μνημείων, τόσο ως εστίες ιερές της ορθοδοξίας μας, όσο και ως σεπτοί χώροι πολιτισμού, έτοιμοι να δεξιωθούν επισκέπτες με διαφορετικές κουλτούρες, ανοίγοντας, έτσι, έναν γόνιμο διάλογο μαζί τους, στα πλαίσια της παγκοσμιότητας και της πολλαπλότητας των ιδιαίτερων πολιτισμικών αναφορών και ταυτοτήτων». Θα ήθελα να ευχαριστήσω ειλικρινά όλους τους συντελεστές αυτής της επίμοχθης προσπάθειας ανάδειξης των θρησκευτικών μνημείων του τόπου μας, αυτών των γηγενών λίκνων πολιτισμού. Σήφης Αναστασάκης Νομάρχης Λασιθίου

x


Χαιρετισμός Σεβασμιωτάτου Μητροπολίτου Πέτρας και Χερρονήσου, κκ. Νεκταρίου Τα τελευταία χρόνια παρατηρείται και στο Νομό μας μια αύξηση του ενδιαφέροντος των επισκεπτών, ημεδαπών και αλλοδαπών, ομοδόξων και ετεροδόξων, να γνωρίσουν τα εκκλησιαστικά μνημεία του τόπου μας. Σε πολλές περιπτώσεις οι επισκέπτες δεν είναι απλοί περιηγητές που ενδιαφέρονται απλώς και μόνον για την ιστορία και τον πολιτισμό του τόπου αλλά διακατέχονται από θεμελιώδη φιλοσοφικά, θρησκευτικά και υπαρξιακά ερωτήματα, ή ακόμη επισκέπτονται τα εκκλησιαστικά μνημεία ως αληθινοί προσκυνητές «ἐν πνεύματι καί ἀληθείᾳ». Μέσα σε αυτό το πλαίσιο της βαθύτερης αναζήτησης των επισκεπτών έχουμε χρέος από κοινού Εκκλησία και Πολιτεία να αναδείξουμε την πνευματική και την ιστορική μας κληρονομιά. Οφείλουμε να δώσουμε ανόθευτη τη μαρτυρία της Ορθόδοξης Πίστης, όπως ανόθευτα μας παραδόθηκε ως ιερά παρακαταθήκη από τους προγόνους μας. Οι καλλιτέχνες και μάστορες της εκκλησιαστικής τέχνης, διαμέσου των αιώνων, κινούμενοι από τα εκκλησιαστικά τους βιώματα, χρησιμοποίησαν με μεράκι την τέχνη και το ταλέντο τους για να προσφέρουν ό,τι καλύτερο, ό,τι ωραιότερο στο Θεό και Άρχοντα της συμπαντικής δημιουργίας και για να εκφράσουν το βίωμά τους, την εν Χριστώ ζωή τους. Κατ’ αυτόν τον τρόπο δημιουργήθηκε και πορεύτηκε η εκκλησιαστική τέχνη στηριζόμενη στην ανεπιτήδευτη ευλάβεια και ευσέβεια των ανθρώπων. Αυτό το δημιουργικό πνεύμα αναπτύχθηκε ακόμη και σε δίσεκτους για το Γένος μας χρόνους και αποτέλεσε έκφραση του ελεύθερου πνεύματος και φρονήματος του κρητικού λαού μέσα στην καταπίεση της πικρής δουλείας. Η απλότητα της αρχιτεκτονικής, ο αγιογραφικός διάκοσμος, μυρωμένα από το λιβανωτό και την ιερότητα της μυστικής λατρείας είναι εμπνευσμένα από τη δογματική διδασκαλία της Εκκλησίας. Αποκαλύπτουν την έμπονη αγωνία των πατέρων και μητέρων μας να διαφυλάξουν την Ορθόδοξη πίστη, την πνευματική και πολιτιστική κληρονομιά. Ακόμη, να μορφοποιήσουν τα υλικά της φθαρτής γης και να τους προδώσουν διαστάσεις πνευματικές, να τα καταστήσουν αγωγούς της Θείας Χάριτος. Ως εκ τούτου τα μνημεία και οι μνήμες των ιστορικών εμπειριών της Κρήτης δεν αποτελούν μουσειακά στοιχεία μίας ιδιότυπης συγκυρίας του παρελθόντος και οι διακονούντες σε αυτά δεν πρέπει να θεωρούνται μουσειοφύλακες. Μνημεία και μνήμες αποτελούν μία ιδιοφυή αντιμετώπιση των προκλήσεων των καιρών, αποτελούν ζωντανά στοιχεία στην πολιτιστική παράδοση και είναι εμπνευστές της ζωής μας μέχρι σήμερα. Σήμερα, όσο ποτέ άλλοτε, ὁ κόσμος έχει ανάγκη της μαρτυρίας της ορθοδόξου πίστεως, της μυστικής θεωρίας και πράξεως. Γι’ αυτό το λόγο τα μνημεία της πίστεώς μας πρέπει να παραμένουν ανοικτά, να εκκλησιάζουν τη ζωή, τα προβλήματα, τις αγωνίες, και τα οράματα του κόσμου. Η Νομαρχιακή Αυτοδιοίκηση Λασιθίου με τη συνεργασία των Ιερών Μητροπόλεων του Νομού και του τμήματος Χρηματοοικονομικής και Ασφαλιστικής Αγίου Νικολάου, της Σχολής Διοίκησης και Οικονομίας του ΑΤΕΙ Κρήτης, με αυτήν την έντυπη και ηλεκτρονική έκδοση, καταγράφοντας θρησκευτικά μνημεία του Νομού μας και προτείνοντας θρησκευτικές διαδρομές στον ευλογημένο τόπο μας, συμβάλλουν τα μέγιστα στην ανάδειξη και την προβολή της τόσο πλούσιας τοπικής εκκλησιαστικής παράδοσης. Παράλληλα η ολοκλήρωση του προγράμματος αυτού (ο οδηγός αυτός) διευκολύνει σε μεγάλο βαθμό την επίσκεψη και το προσκύνημα των επισκεπτών. Έτσι είναι πλέον ευχερέστερος ο εντοπισμός των εκκλησιαστικών μνημείων στο χάρτη και προσφορότερη η διαδρομή προς αυτά. Με πολύ χαρά χαιρετίζουμε την πρωτοβουλία της Νομαρχιακής Αυτοδιοίκησης Λασιθίου για την ανάδειξη και προβολή των εκκλησιαστικών μνημείων του Νομού. Συγχαίρουμε όλους τους συντελεστές του έργου αυτού και ευχόμαστε πλούσια τη χάρη του Θεού στη ζωή και τα έργα τους. Εκφράζουμε την ευαρέσκεια της τοπικής Εκκλησίας προς όλους τους συντελεστές του έργου αυτού. Ευχόμαστε να αποτελέσει αφορμή γνωριμίας και επαφής των επισκεπτών με τα εκκλησιαστικά μνημεία του Νομού μας, τα σεμνεία του Γένους μας. Στους δε επισκέπτες και προσκυνητές αυτών ευχόμαστε να ακούσουν την εύλαλη σιωπή τους. Νεάπολη, 27 Αυγούστου 2010 Ο Μητροπολίτης Πέτρας και Χερρονήσου ΝΕΚΤΑΡΙΟΣ xi


Χαιρετισμός Σεβασμιωτάτου Μητροπολίτου Ιεραπύτνης και Σητείας, κκ. Ευγενίου Ο ηλεκτρονικός και έντυπος οδηγός καταγραφής των εκκλησιαστικών μνημείων και των θρησκευτικών διαδρομών του Νομού Λασιθίου στα πλαίσια του εναλλακτικού τουρισμού αποτελεί μια εξαιρετική ευκαιρία ανάδειξης και προβολής της αξιόλογης ιστορίας του ευλογημένου τόπου μας. Αποτελεί ένα σύντομο αλλά πλήρη εκκλησιαστικό χάρτη των προσκυνηματικών προορισμών, όπου καταγράφονται επιστημονικά και ευσύνοπτα όλα τα εκκλησιαστικά μνημεία παράλληλα με τα υπόλοιπα αξιοθέατα ιστορικού, πολιτιστικού και φυσιολατρικού ενδιαφέροντος. Ο εκκλησιαστικός τουρισμός προσφέρει ψυχική ανάταση και ανάπαυση, γνώση και επίγνωση προσλαμβανόμενη με επιμέλεια. Αν και αποκαλείται «Θρησκευτικός Τουρισμός», ως μια μορφή του εναλλακτικού τουρισμού, επειδή σχετίζεται με την «αναψυχή» και την περιήγηση, ο επισκέπτης πολλές φορές γίνεται προσκυνητής και αναζητητής του βαθύτερου νοήματος της ζωής και του υψηλού προορισμού της ανθρώπινης ύπαρξης. Γι᾽ αυτό είναι χρήσιμος ο νέος οδηγός για όλους τους πολυάριθμους επισκέπτες και περιηγητές που επιθυμούν να εκδράμουν στα μνημεία της λασιθιώτικης υπαίθρου. Τα ιστορικά μοναστήρια, οι βυζαντινές εκκλησίες και τα άλλα εξωκκλήσια και προσκυνήματα αποτελούν ζωντανά μνημεία της πίστεώς μας, τα οποία αποπνέουν το άρωμα της αγιότητας των προγόνων μας και αποτελούν αδιάψευστο τεκμήριο της ιστορικής παρουσίας της ελληνορθόδοξης παράδοσής μας. Δεν είναι μόνο μουσειακά μνημεία, αλλά και ζωντανοί χώροι προσευχής, λατρείας, πνευματικής μελέτης και άσκησης, που παραπέμπουν στο ορθόδοξο βίωμα, στην ακραιφνή πίστη και στη δημιουργική πορεία των προγόνων μας, της έμπρακτης πατροπαράδοτης ευσέβειας του λαού μας μέχρι και σήμερα. Η πρωτοβουλία της Νομαρχιακής Αυτοδιοίκησης Λασιθίου για την καταγραφή και ανάδειξη των θρησκευτικών μνημείων και διαδρομών του τόπου μας είναι καρπός της συνεργασίας της Νομαρχιακής Αυτοδιοίκησης Λασιθίου, των δύο Ιερών Μητροπόλεων που εδρεύουν στον Νομό Λασιθίου, και του Τμήματος Χρηματοοικονομικής και Ασφαλιστικής Αγίου Νικολάου της Σχολής Διοίκησης και Οικονομίας του Α.Τ.Ε.Ι. Κρήτης. Έτσι επιτυγχάνεται και μέσω του διαδικτύου η κατάλληλη προβολή της μακραίωνης ιστορικής και πολιτιστικής κληρονομιάς μας, τόσο στους ημεδαπούς, όσο και στους αλλοδαπούς επισκέπτες. Γι᾽ αυτό είναι άξιοι πολλών συγχαρητηρίων όλοι οι συντελεστές κατάρτισης του πρωτοποριακού τουριστικού αυτού οδηγού πρόσβασης στα μνημεία και στα αξιοθέατα του τόπου μας. Ευχόμαστε από καρδίας η παρούσα προσπάθεια να αποτελέσει για όλους τους επισκέπτες μας αφορμή γνωριμίας και γνώσης των διάσπαρτων και ανεκτίμητης αξίας εκκλησιαστικών μνημείων της Μητροπολιτικής περιφέρειας Ιεραπύτνης και Σητείας. Αυτά συνδέουν το παρελθόν με το παρόν της ιστορίας του τόπου μας και εξασφαλίζουν το μέλλον. Εξ άλλου, η γνώση της τοπικής και γενικότερης ιστορίας είναι η καλύτερη εγγύηση για την ιστορική συνέχεια του Γένους μας. Ακόμα, ας αποτελέσουν αφορμή περισυλλογής, πνευματικής αναζήτησης και αναβάπτισης όσων διψούν για την ανακάλυψη και ανάδειξη των εγκαταλελειμμένων πολλές φορές αυτών μυστικών θησαυρών, που όμως δεν έχασαν ποτέ την αξία τους και μπορούν, ιδιαιτέρως σήμερα, να γίνουν τα μονοπάτια που θα οδηγήσουν τις ψυχές μας στην εύρεση μιας εναλλακτικής πρότασης ζωής. Ιεράπετρα, 25 Αυγούστου 2010 Ο Μητροπολίτης Ιεραπύτνης & Σητείας ΕΥΓΕΝΙΟΣ

xii


xiii


ΔΙΑΔΡΟΜΕΣ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΟΥ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΟΣ


q Τύπος Διαδρομής: Με αυτοκίνητο (Άσφαλτος) Διάρκεια: 4 ώρες Δυσκολία : 1/10 Απόσταση: 87 χλμ Βρεφοτρόφος (Άγιος Νικόλαος) - Άγιος Νικόλαος Στον Όρμο (Άγιος Νικόλαος) - Παλαιοχριστιανική Βασιλική (Ελούντα) - Προφήτης Ηλίας (Σκινιάς) - Άγιος Γεώργιος (Σκινιάς) - Μονή Αρετίου (Μονή Αρετίου) - Μονή Καρδαμούτσας (Καρύδι) - Άγιος Κωνσταντίνος (Δωριές) - Άγιος Αντώνιος (Σύρμεσο) - Αγία Βαρβάρα (Σύρμεσο) - Αγία Άννα (Φουρνή) - Μονή Μεταμορφώσεως του Σωτήρος Κεράμου (Μονή Μεταμορφώσεως του Σωτήρος Κεράμου) - Παναγία Κουμπελίδικη (Χουμεριάκος) - Άγιος Ιωάννης Θεολόγος (Λίμνες) Η διαδρομή αποτελείται από τα παρακάτω μνημεία και σημεία ενδιαφέροντος 1. Βρεφοτρόφος (Άγιος Νικόλαος) 2. Λίμνη Βουλισμένη 3. Λαογραφικό Μουσείο Αγίου Νικολάου 4. Αρχαιολογικό Μουσείο Αγίου Νικολάου 5. Άγιος Νικόλαος Στον Όρμο (Άγιος Νικόλαος) 6. Αλυκές (Ελούντα) 7. Παλαιοχριστιανική Βασιλική (Ελούντα) 8. Παλαιοχριστιανική Βασιλική (Κολοκύθα) 9. Άγιος Λουκάς 10. Άγιος Φωκάς 11. Τσιφλίκι 12. Σπιναλόγκα 13. Βρουχάς 14. Φάμπρικα (Σέλλες) 15. Άγιος Ιωάννης Ξενικού, Παναγία, Ανεμόμυλοι, Μιχαήλ Αρχάγγελος (Λούμα) 16. Προφήτης Ηλίας (Σκινιάς)

2 2

17. Άγιος Γεώργιος (Σκινιάς) 18. Βλυχάδια (παραλία) 19. Άγιος Ανδρέας 20. Παναγία (Αγαλιανό) 21. Μονή Αρετίου 22. Μονή Καρδαμούτσας (Καρύδι) 23. Άγιος Κωνσταντίνος (Δωριές) 24. Άγιος Αντώνιος (Σύρμεσο) 25. Αγία Βαρβάρα (Σύρμεσο) 26. Αγία Άννα (Φουρνή) 27. Μονή Μεταμορφώσεως του Σωτήρος Κεράμου 28. Δρήρος (Αρχαία πόλη) 29. Παναγία Κουμπελίδικη (Χουμεριάκος) 30. Άγιος Ιωάννης Θεολόγος (Λίμνες)


επιφανών και διάσημων επισκεπτών που επιλέγουν την περιοχή για τις διακοπές τους.

Άγιος Νικόλαος. Βορειοδυτική άποψη

Όπως στην αρχαία Ελλάδα, στην Αθήνα του Περικλή και του χρυσού αιώνα, όλοι μιλούσαν για το θαυμάσιο κλίμα και τον καθάριο ουρανό της Αττικής, το ίδιο ακριβώς συμβαίνει στην εποχή μας για το εξαιρετικό και υγιεινό κλίμα του Αγίου Νικολάου. Για θεραπευτικούς λόγους και για την απόλαυση της φυσικής ζεστασιάς του τόπου και των ανθρώπων του πρωτοξεκίνησε το 1960 στην Κρήτη ο οργανωμένος τουρισμός στη σύγχρονή του μορφή. Για τη φυσική ομορφιά και τη διάφανη θάλασσα δεν χρειάζεται να πούμε πολλά, πέραν του ότι η θέση που είναι σήμερα τα περίφημα ξενοδοχεία της Ελούντας λεγόταν από παλιά ‘παράδεισος’, όπως επιβεβαιώνει και το πλήθος των

Από τη ‘Βενετιά της Κρήτης’ λοιπόν, τον Άγιο Νικόλαο με τη γραφική Λίμνη, ξεκινήστε την περιήγηση σας για μια άλλη ματιά στα θρησκευτικά μνημεία, το τοπίο, το λαϊκό πολιτισμό, την αυθεντικότητα τις ψυχής των απλών Κρητικών. Το αρχαιολογικό μουσείο, η εκκλησία του Αγίου Νικολάου, η Παναγία Βρεφοτρόφος και το αλάνθαστο ένστικτό σας θα πλάσει τη μαγική εικόνα του τόπου των διακοπών σας που έχουν όλες τις προϋποθέσεις να γίνουν ονειρικές. Ξεκινήστε θαυμάζοντας τις τοιχογραφίες της Παναγίας Βρεφοτρόφου, η οποία βρίσκεται σε ελάχιστη απόσταση από το κέντρο της πόλης. Συνεχίστε παραλιακά προς Ελούντα και παρατηρήστε το ξενοδοχείο από όπου ξεκίνησε ο οργανωμένος τουρισμός στην Κρήτη. Το

Παλαιοχριστιανική Βασιλική.Δυτική άποψη

Minos Beach είναι το καύχημα του σεβασμού στο φυσικό τοπίο. Λίγο μετά και δεξιά σε μικρή απόσταση, στον όρμο Καθολικού, βρίσκεται ο Ναός του Αγίου Νικολάου του 7ου-9ου αιώνα, ο οποίος είναι από τα μοναδικά μνημεία της εικονομαχίας στην Κρήτη. Συνεχίζοντας τον ίδιο δρόμο, ανάμεσα σε σύγχρονα ξενοδοχεία, δίπλα στη θάλασσα ανηφορίζετε το δρόμο απολαμβάνοντας τη θέα της γαλάζιας θάλασσας και της πόλης που αφήσατε πίσω σας. Μετά τα Λενικά στο ψηλότερο σημείο, βορειοανατολικά μας, εμφανίζεται ο τουριστικός παράδεισος της Ελούντας, το απέραντο γαλάζιο και οι γραφικές νησίδες (νησί Ελούντας, Γλαρονήσι, Σπιναλόγκα). Τα πολλών αστέρων ξενοδοχεία φαίνονται από μακριά βουτηγμένα κυριολεκτικά στη θάλασσα. Μέσα στο Σκίσμα η διακλάδωση δεξιά, σας οδηγεί στις αλυκές και μετά Παναγία Βρεφοτρόφος στον Άγιο Νικόλαο. Δυτική άποψη

3 3


Αγ.Γεώργιος Σκινιά. Νοτιοδυτική άποψη

τη γέφυρα της λιμνοθάλασσας στην παλαιοχριστιανική Βασιλική με το θαυμάσιο μωσαϊκό των δελφινιών. Επιστρέφοντας για Ελούντα και συνεχίζοντας δεξιά λίγο πριν την Πλάκα βλέπετε απέναντι ακριβώς να αρμενίζει το πέτρινο σκαρί της Σπιναλόγκας, αγέρωχο καθ’ όλη τη διάρκεια της πολυτάραχης Κρητικής ιστορίας. Η Σπιναλόγκα είναι ένα κομμάτι της ιστορικής πορείας του τόπου και της Κρήτης ολόκληρης. Ισχυρός προμαχώνας τούτη η νησίδα στη Βενετοκρατούμενη Κρήτη, παρέμεινε το τελευταίο προπύργιο της στα ανατολικά της Μεσογείου και έπεσε μόλις το 1715 στα χέρια των Τούρκων. Στο νησί αυτό εξελίχθηκε το δράμα των απομονωμένων χανσενικών (λεπρών) από το 1903 ως το 1957. Σήμερα είναι από τους πιο επισκέψιμους τουριστικούς προορισμούς - μνημεία της Κρήτης. Εκεί διαδραματίζεται και το μυθιστόρημα ‘Το Νησί’ της Βικτόρια Χίσλοπ. Στο δρόμο για Βρουχά εξακολουθείτε να απολαμβάνετε δεξιά τη γαλήνη και αριστερά σας την άγρια ομορφιά των στολισμένων την άνοιξη βράχων. Η μοναδική petromarula piñata (κρητικό ενδημικό μονογεννικό είδος) και το προερχόμενο από την Ασία ranunculus asiaticus (σε κίτριΠροφήτης Ηλίας Σκινιά. Δυτική άποψη συγκροτήματος

4

Μονή Αρετίου.Βορειοδυτική άποψη καθολικού

νο, άσπρο, κόκκινο) δεν θα σας αφήσουν αδιάφορους. Ο γυπαετός που πιθανόν να πετά πάνω από το κεφάλι σας φωλιάζει ψηλά στους γκρεμούς. Η νυχτόβια κουκουβάγια, η ‘ζάρα’ (Tito Alba) κρύβεται λίγο πάνω από το δρόμο στη σπηλιά – κατοικία κάποτε κάποιου ξωμάχου βοσκού. Ψηλότερα στο ίσιωμα φτάνετε στον Άγιο Γεώργιο, ανάμεσα σε ανεμομύλους που δείχνουν τις ανάγκες μιας άλλης εποχής. Στην πλατεία του Βρουχά υπάρχουν γραφικά καφενεία και μεσαιωνικές εκκλησιές (Άγιος Ιωάννης, Μεταμόρφωση, κ. λ. π.). Πατάτε το ‘Άγιο όρος της Κρήτης’, σταθείτε ευλαβικά μπροστά στο μεγαλείο της βυζαντινής τέχνης, στα θαυμαστά έργα εικονογραφίας της Κρητικής σχολής και το όψιμο πάντρεμά της με τη βενετοκρητική τεχνοτροπία. Έχετε την τύχη να θαυμάζετε δεκάδες εκκλησίες που δείχνουν το διαχρονικό μεγαλείο της ορθόδοξης χριστιανικής τέχνης (τοιχογραφίες, εικόνες, ξυλόγλυπτα τέμπλα, εκκλησιαστικά σκεύη), κειμήλια ανεκτίμητης αξίας. Μετά το Βρουχά, δεξιά συναντάμε το χωριό Σέλλες με την ανακαινισμένη φάμπρικα (παραδοσιακό ελαιοτριβείο) και συνεχίζοντας για Κάτω και Πάνω Λούμα ανεμόμυλους, παλιά λιοτρίβια, και στέρνες για το άλλοτε


Αγ.Κωνσταντίνος στις Δωριές. Βορειοανατολική άποψη

αναγκαίο βρόχινο νερό. Εδώ ο Άη Γιάννης ο Ξενικός, η Μεταμόρφωση, η Παναγία, και ο Mιχαήλ Αρχάγγελος ξεχωρίζουν από κάθε άποψη. Στην πορεία σας για το Σκινιά η εκκλησία στην Αγριλιά με τους ‘πολυκαίρηδες’ στρογγυλούς ανεμόμυλους δίπλα στη διαδρομή μας συνθέτουν όμορφο σκηνικό καδραρισμένου ζωγραφικού πίνακα . Κοντά στην είσοδο του χωριού μνημειακά ελαιόδεντρα δείχνουν την μακραίωνη ιστορία του πολιτισμού του λιόλαδου και τη συμβολή του στην υγιεινή διαβίωση των αιωνόβιων Κρητικών. Στο δρόμο που διασχίζει (προς δύση) το Σκινιά βρίσκεται ο Άγιος Δημήτριος. Βορειοανατολικά προς Βλυχάδια ο Άγιος Γεώργιος στον ομώνυμο οικισμό, και ο Προφήτης Ηλίας βορειότερα με την καλοδιατηρημένη μεσαιωνική ακτοφρουρά (πύργο) πάνω σε μινωικές αρχαιότητες. Η θέα του Κρητικού πελάγους και της ακτογραμμής Βλυχάδια-Γυαλός-Αφορεσμένος από εδώ είναι ξεχωριστά όμορφη. Μην αγνοήσετε την απόλαυση του φαγητού στο Σκινιά, στα Βλυχάδια ή στο Γυαλό παρέα με τους ντόπιους, ή το αναφιλητό των κυμάτων στη βοτσαλωτή παραλία… Μετά το Βάρτο ανηφορίζουμε αριστερά προς τη Μονή Αρετίου, σπουδαίο μοναστήρι με πολλά εξαρτήματα και καλλιεργήσιμες εκτάσεις. Κοντά στο Καρύδι βρίσκονται το επίσης αξιόλογο μοναστικό καταφύγιο του Tίμιου Σταυρού της Καρδαμούτσας και ο Άγιος Αντώνιος. Αγ. Ιωάννης Βρουχά 5


Στις Δωριές ξεχωρίζει ο ναός των Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης, με σπουδαία έργα θρησκευτικής και καλλιτεχνικής αξίας (μοναστήρι υπό την προστασία του δούκα στη Βενετοκρατία). Κοντά στο Σύρμεσο οι εξαρτημένες Μονές Αγίου Αντωνίου και Αγίας Βαρβάρας. Μόλις αντικρύσετε πανοραμικά τη Φουρνή – στη στροφή δεξιά κάτω από το δρόμο – 15 περίπου ανεμόμυλοι στέκουν αγέρωχοι να φανερώνουν πως το μυλοτόπι αυτό άφηνε σημαντικό εισόδημα στους ιδιοκτήτες τους ‘Μυλωνικά, φουρνιάτικα του μυλωνά ‘ναι η πίτα’. Ανέγγιχτη η παραδοσιακή αρχιτεκτονική στο μεσαιωνικό αρχοντοχώρι της Φουρνής και του Καστελίου της, περιοχή με σημαντικά φέουδα αρχοντικών οικογενειών στη Βενετοκρατία. Οι αρχειακές μαρτυρίες για το ιστορικό των εκκλησιαστικών μνημείων γύρω από το γόνιμο κάμπο δείχνουν τον πλούτο και την κοινωνική ζωή περασμένων εποχών. Η περιδιάβαση από την Αγία Άννα, την Κεραπολίτισσα, τη Μονή Κεράμου, το λαογραφικό μουσείο και η μετά προσοχής παρατήρηση της τοπικής αρχιτεκτονικής επιβάλλονται. Μην αγνοήσετε την επαφή με τους ντόπιους στις καφενοταβέρνες. Δυτικά από το Καστέλι Φουρνής και το βαθύ λεκανοπέδιο του Τριβαξώνα, γύρω από τον κωνικό λόφο και το διάσελο απλώνονται τα ερείπια της αρχαίας Δρήρου (12ος πΧ αιώνας). Από τον Νικηθιανό, στρίβετε αριστερά και μετά τις Λίμνες ακολουθείτε το δρόμο κάτω από την Εθνική oδό, για τον Άγιο Ιωάννη το Θεολόγο. Επιστρέφοντας, σας περιμένουν οι ταβέρνες στις Λίμνες και η όμορφη πόλη του Αγ. Νικολάου, γεμάτους ικανοποίηση και σοφία από όσα ζήσατε και είδατε. Στιγμιότυπο από το πανηγύρι των Αγίων Πάντων, Κόλπος Μεραμπέλλου

66

Μονή Φραρώ. Βορειοανατολική άποψη

Άγιος Λουκάς στο Νησί


Το πανηγύρι του Αγίου Παντελεήμονα στη Σπιναλόνγκα

Αγ. Γεώργιος στη Σπιναλόγκα Παναγία στο Βιγλί. Νοτιοανατολική άποψη

Αντλητικός ανεμόμυλος στις Λίμνες Μονή Καρδαμούτσας. Καθολικό ναού και είσοδος μονής

77


Παναγία στο Χουμεριάκο

Βουκολική Σκηνή

88

Αγ. Ιωάννης Ξενικός στο Λούμα

Κάτω Λούμα, ναός Παναγίας. Ανεκαινίσθη 1/8/1888

Ανεμόμυλοι στις Πινές


Λιθογραφία του νησιού των Αγίων Πάντων και του Κόλπου Μεραμπέλλου

Εκβολές Αλμυρού ποταμού

Ανεμόμυλος στο Λούμα

Αγ. Γεώργιος στο Σκινιά. Αποκαθήλωση Κρητικός έβενος

9 9


Σκινιάς. Ο πύργος του προφήτη Ηλία

Σπιναλόνγκα. Ατενίζοντας την Πλάκα

Πανόραμα Κόλπου Μεραμπέλλου

10 10

Παλιά ακόνια. Επάνω Ελούντα

Βορόσκιο στο Λούμα


Θολωτή δεξαμενή. Πάνω Μεραμπέλλο

Ελούντα

Οξά.Δεξαμενή ελληνιστικής περιόδου

Ι.Μ. Καλογράδων Φουρνής

Κανάλι Ελούντας

Λιθανάγλυφο αγιοθύρι. Φουρνή

11 11


Φάρος Αφορεσμένου Ακτογραμμή Βλυχάδια Γυαλός Αφορεσμένος

12

Σπιναλόγκα. Ημισέληνος Μοτσενίγκα και επίνειο


Ελούντα

Σπιναλόγκα. Εξωτερική όψη κεντρικής πύλης Οξά.Ελληνιστική θολωτή δεξαμενή

13 13


Πόρος Ελούντας

Μες στο βράχο φυτρωμένο Σπιναλόγκα. Γενική άποψη

14

Ιερά Μονή Μεταμορφώσεως Κέραμος


Ιερός ναός Αφέντη Χριστού Δωριές

Πέτρινο κωδωνοστάσιο Αγ.Τριάδος Φουρνή

Παναγία Βρεφοτρόφος

Αλυκές Ελούντας

Παναγία Κάτω Λούμα

Παλιό Επισκοπείο Φουρνή

Αμυγδαλόψυχα, Μεραμπέλλο

15


16

Δεξαμενή ελληνιστικής περιόδου στην Οξά


Φάρος Αγ. Ιωάννη Αφορεσμένου

17 17


w

Τύπος Διαδρομής: Με αυτοκίνητο (Χωματόδρομος) Διάρκεια: 4 ώρες Δυσκολία : 6/10 Απόσταση: 17 χλμ Άγιος Γεώργιος (Σεληνάρι) Άγιος Γεώργιος Βραχασώτης Μεταμόρφωση (Νήσπιτας) Μονή Κουφής Πέτρας Μονή Κρεμαστών Παναγία Κουμπελίδικη (Χουμεριάκος) Η διαδρομή αποτελείται από τα παρακάτω μνημεία και σημεία ενδιαφέροντος

1. Άγιος Γεώργιος (Σεληνάρι) 2. Νερόμυλος (Βραχάσι) 3. Άγιος Γεώργιος Βραχασώτης 4. Άγιος Κωνσταντίνος 5. Μεταμόρφωση (Νήσπιτας) 6. Μονή Κουφής Πέτρας 7. Μονή Κρεμαστών 8. Μεταμόρφωση (Βρύσες) 9. Παναγία Κουμπελίδικη (Χουμεριάκος)

Βρύσες. Λεπτομέρεια τέμπλου ι.ν. Αγ. Νικολάου και Αγ. Σάββα.

18

Αγ. Κωνσταντίνος Βουλισμένης


Από τα πασίγνωστα και σημαντικότερα προσκυνήματα στην Κρήτη αποτελεί αυτό του Άη Γιώργη στο Σεληνάρι. Τοπίο ιδιαίτερου φυσικού κάλλους με επιβλητικούς γκριζοκόκκινους γκρεμούς όπου φωλιάζουν ολόκληρη αποικία γυπαετών (Gypus Fulvus) και διατηρούνται είδη από τη σπάνια Κρητική χλωρίδα. Υποχρεωτική στάση επιβάλλει η φημισμένη θαυματουργός δύναμη της φήμης του ‘Άη Γιώργη’. Αφού ανάψετε το καθιερωμένο κερί στην χάρη του και εφοδιαστείτε νερό από την πηγή έξω από την κεντρική είσοδο του μοναστηριού που έδωσε το όνομα στο επιβλητικό φυσικό πέρασμα (Σεληνάρι = τόπος με νερό) ακολουθείστε πορεία προς Άγιο Νικόλαο (μέσω εθνικής οδού) και στρίψτε δεξιά αμέσως στον πρώτο χωματόδρομο που συναντάτε. Κινείστε σχεδόν παράλληλα με το γεμάτο πυκνή βλάστηση ρέμα. Ο δρόμος σας φέρνει στον κρυμμένο στους πρόποδες της Σελένας Άη Γιώργη Βραχασώτη (14ος-15ος αιώνας), δραστήριο μοναστήρι από παλιά. Μπορείτε να δείτε εν μέσω ερειπωμένων κελλιών το παλιό λιοτρίβι. Το μνημειακό καμπαναριό τραβά την προσοχή, ενώ τα κειμήλια και το ξυλόγλυπτο τέμπλο δείχνουν την ακμή του στον καιρό της δόξας του. Συνεχίζετε αριστερά και σταδιακά ανηφορικά τον δρόμο προς τη ράχη που βρίσκεται μπροστά σας προς τα ανατολικά. Κατηφορίζοντας νοτιοανατολικά είναι δεξιά σας ο Άγιος

Καμπαναριό Αγ.Γεωργίου Βραχασώτη. Οικόσημο Πανόραμα Βρυσών

19 19


Κωνσταντίνος (1545). Προχωρώντας παράλληλα με την πλαγιά του βουνού της Καβαλαράς συναντάτε το άλλοτε μοναστήρι του Αφέντη Χριστού (1607) στο Νήσπιτα, με το θαυμάσιο λιθόγλυπτο αγιοθύριδο και τοιχογραφίες που διακρίνονται ακόμα. Στην πορεία σας σε κοντινή απόσταση οι γυναικείες μονές Κουφής Πέτρας (Αγίου Ιωάννου Προδρόμου) με εργαστήριο αγιογραφίας σήμερα και της Μονής Κρεμαστών που είναι αφιερωμένη στη χάρη του Μιχαήλ Αρχαγγέλου. Τα όμορφα άνθη, η πρόσχαρη υποδοχή, το αναψυκτικό από ροδοπέταλα, το δροσερό νερό, η γαλήνη του τόπου χορταίνουν το θρησκευτικό συναίσθημα και ικανοποιούν με το παραπάνω τις απαιτήσεις της στιγμής. Η θαυμαστή τέχνη και η λιτή αρχιτεκτονική, στοιχεία διακριτικά έως σήμερα στα ‘Δυο Περιβόλια του Θεού’. Η υπεραιωνόβια φιλύρα στέκει ακόμα δίπλα στη στέρνα του περβολιού από την εποχή του Κωστάκη Αδοσίδη Πασά, που κατοικούσε εδώ στα 1870. Αμέσως μετά επισκεφτείτε στο χωριό Βρύσες την εκκλησιά της Μεταμόρφωσης, η οποία είναι μια κιβωτός της ορθόδοξης τέχνης, υπό την ευλαβική φροντίδα του δραστήριου εφημέριου. Κατηφορίστε για το Χουμεριάκο για την Παναγία την Κουμπελίδικη του11ου αιώνα (σε αντιπαραβολή προς την Παναγία Κουμπελίνα της Καστοριάς), μια από τις λιγοστές στην Κρήτη Βασιλικές μετά Τρούλου εκείνης της εποχής. Μην διαφύγουν της προσοχής

Πηγαίνοντας για το περιβόλι

σας οι τοιχογραφίες του τρούλου. Κλείνοντας την πόρτα της εκκλησίας, κλείστε και τις μοναδικές εντυπώσεις της διαδρομής στη σκέψη σας. Μακάρι να αισθανθείτε τότε απόλυτα ικανοποιημένοι και να εύχεστε να σας αξιώνει ο Θεός να βιώνετε τακτικά τέτοιες πορείες στη ζωή σας.

Αη Γιώργης Βραχασώτης. Θύρωμα

Αη Γιώργης Βραχασώτης. Γενική άποψη

20

Αη Γιώργης Βραχασώτης. Γενική άποψη


Βρύσες, ι.ν. Αγ. Νικολάου και Αγ. Σάββα. Λεπτομέρεια εικόνας

Αφέντης Χριστός Νίσπιτα. Κρεβατίνα

Ιερά Μονή Ταξιαρχών Κρεμαστά

Καμαρωτή βρύση, Βρύσες Μεραμπέλλου

O πλάτανος στο Δράσι

Προφήτης Ηλίας. Βρύσες Μεραμπέλλου

21


Βρύσες Μεραμβέλλου

Αγ.Πάντες Χουμεριάκο. Θύρωμα-Λεπτομέρεια

22

Παναγία Κουμπελίνα, Χουμεριάκο. Βόρεια όψη

Βρύσες. Αγιοθύρι

Αφέντης Χριστός Βρυσών. Ξυλόγλυπτο εξαπτέρυγο

Άγ. Νικόλαος και Άγ. Σάββας, Βρύσες Μεραμπέλλου. Άγρυπνοι φρουροί


Αη Γιώργης Βραχασώτης. Ανώφλι με αψίδα και οικόσημο

Αη Γιώργης Βραχασώτης. Κτητορική επιγραφή.

Μετά τη λειτουργία

Βρύσες Μεραμπέλλου. Ξυλόγλυπτο τέμπλο. Λεπτομέρεια

Ναός Μεταμόρφωσης, Βρύσες Μεραμπέλλου. Φορητή εικόνα

Άγιοι Πάντες, Χουμεριάκο. Θύρωμα

23


e

Τύπος Διαδρομής: Πεζοπορία Διάρκεια: 5 ώρες Δυσκολία : 5/10 Απόσταση: 11 χλμ Μονή Φραρώ Αγ. Αντώνιος (Νεάπολη) Βιγλί (Βουλισμένη) Κεραγωνιώτισσα (Λατσίδα) Άγιος Ονούφριος (Λατσίδα) Μεταμόρφωση (Νεάπολη) Η διαδρομή αποτελείται από τα παρακάτω μνημεία και σημεία ενδιαφέροντος 1. Μεγάλη Παναγία (Νεάπολη) 2. Άγιος Γεώργιος (Νεάπολη) 3. Μονή Φραρώ – Αγ. Αντώνιος (Νεάπολη) 4. Νερόμυλοι - Πασχαλίγο 5. Βιγλί (Βουλισμένη) 6. Κεραγωνιώτισσα - (Λατσίδα) 7. Άγιος Ονούφριος - (Λατσίδα) 8. Μεταμόρφωση - (Νεάπολη) 9. Μεγάλη Παναγία (Νεάπολη)

24

Νεάπολη, γενική άποψη


Μητροπολιτικός ναός 'Μεγάλης Παναγίας', Νεάπολη

'Μεγάλη Παναγία' Νεάπολη. ΒΔ άποψη

Θαυμάστε την Μεγάλη Παναγία της Νεαπόλεως (αντίγραφο του ναού του Αγίου Γεωργίου της Βενετίας) και χαθείτε μέσα στο πρώιμο θαύμα της αρχιτεκτονικής και της ρυμοτομίας του χριστιανού Κωστή Αδοσίδη πάσα, του ανθρώπου που μετονόμασε τον τόπο από ‘Καινούριο χωριό’ σε Νεάπολη. Δεν θα σας ξεφύγει σίγουρα η νοικοκυροσύνη στα αναπαλαιωμένα αρχοντόσπιτα. Πολλά μνημεία, εκκλησιές, κρήνες, νερόμυλοι, ο καταματωμένος Άη Γιωργής στην παλιά γειτονιά στις παρυφές του Πασχαλίγο – όλα τούτα εδώ θα τα βρείτε. Μα μην παρασυρθείτε, η αρχή του προορισμού σας είναι το λατινικό φραγκισκανό μοναστήρι στων Φραρώ, ο Άγιος Αντώνιος. Είναι ο τόπος που μόνασε ο γεννημένος εδώ το 1340 Πέτρος Φίλαργος, (ή Φιλάρετος ή Φιλάργης), που εκλέχτηκε στις 26/6/1409 Πάπας με το όνομα Αλέξανδρος Ε! Σώζονται το ερειπωμένο καθολικό της Μονής και κάποια κτίσματα. Ανηφορίστε στη σταυρεπίστεγη Παναγία Βιγλιώτισσα με τις καλοσυντηρημένες τοιχογραφίες του 14ου αιώνα. Την πρώτη Κυριακή του Μάη έχει καθιερωθεί εδώ η γιορτή της Μάνας – μην διαφύγει της προσοχής σας το γλυπτό της (του τοπικού Λακωνιώτη γλύπτη Μανώλη Χαρούλη), το οποίο βρίσκεται πίσω από το ιερό της εκκλησίας. Η θέση του ναού εκπέμπει λες ενέργεια και γαλήνη ανοίγει την καρδιά. Στη συνέχεια, κατηφορίστε και περάστε μέσα από τη Βουλισμένη και κάτω από την εθνική οδό. Στο δρόμο προς τη Λατσίδα, η διακλάδωση αριστερά σας οδηγεί στην Παναγία Κεραγωνιώτισσα, έναν ναό με τοιχογραφίες υπό τη σκιά των μνημειακού μεγέθους φυλλοβόλων Δρυών, οι οποίες χαίρουν της προστασίας της Παναγίας. Ακολουθείστε το δρόμο που σας έφερε εδώ και πριν το γεφύρωμα της εθνικής οδού στρίβετε αριστερά και συναντάτε την παλιά διαδρομή Μιλάτου-Λατσίδας-Νεάπολης. Βαδίζοντας προς Νεάπολη, η διαδρομή αριστερά σας ανεβάζει στο λόφο του Αγίου Ονουφρίου του 13ου αιώνα που δεσπόζει βόρεια της πόλης. Διασώζεται ο ναός και ερειπωμένα κελλιά γύρω του, τα κεραμοπλαστικά μέρη του και τα τυφλά αψιδώματα, ενώ διασώζονται και τοιχογραφίες. Επόμενος και τελευταίος σταθμός θρησκευτικής περισυλλογής ο ναός του Σωτήρος στο νεκροταφείο Νεάπολης. Μεταξύ των τοιχογραφιών του 13ου αιώνα ξεχωρίζει η γαλακτοτρόφος Αγία Άννα να θηλάζει την Παναγία. Στο δυτικό τοίχο συναντάτε στεγανή στέρνα, μάλλον σύγχρονη του καθολικού. Συνεχίζοντας, ξεχωρίστε σημαντικά επιτύμβια επιγράμματα σε παλαιούς τάφους ιστορικών πρόσωπων της περιοχής. Αν μετακινείστε με αυτοκίνητο συνεχίστε την με θρησκευτικά ενδιαφέροντα πλουμισμένη περιήγησή σας. Ευκαιρία να δείτε από ψηλά την κοιλάδα του Μεραμπέλλου και τα

Ναός Τριών Ιεραρχών, Νεάπολη

25


μνημεία που επισκεφθήκατε σήμερα. Η Μονή Κρεμαστών και η Μονή Κουφής Πέτρας είναι τα καλύτερα σημεία για να απολαύσετε το εκπληκτικό πανόραμα και να απευθύνετε ευχαριστία στον Πλάστη για το αίσιο κλείσιμο της προσκυνηματικής σας εκδρομής.

Ανώφλι θυρώματος ναού Αγ. Σπυρίδωνος, Νεάπολη

Εικόνα από τον ναό Αφέντη Χριστού, Νεάπολη

Ανάγλυφο αέτωμα του θυρώματος Αγίου Γεωργίου Νεάπολης

Λεπτομέρεια απά εικόνα του Χριστού, Νεάπολη Στη Βιγλιώτισσα

26

Κατοικία Κωστή Αδοσίδη Πασά, είσοδος


Λιτανεία στη Νεάπολη

Άγ. Γεώργιος, Νεάπολη

Άγ. Σπυρίδων, Νεάπολη. Φουρούσι

Άγ. Δημήτριος, Νεάπολη

Παναγία Βιγλιώτισσα. Θύρωμα

Η μάνα. Γλυπτό Μανώλη Χαρούλη στο Βιγλί

Άγιος Στέφανος, Nεάπολη. Καμπαναριό

Aδριάντας Ελευθερίου Βενιζέλου, Νεάπολη

27


Παλιά βρύση και υδραγωγείο, Νεάπολη

Λαγουδάκι που λουφάζει

Αγία Παρασκευή, Λατσίδα. Λεπτομέρεια τοιχογραφικού διακόσμου

Βιγλί, Νεάπολη, Χώρες. Γενική άποψη

Μονή Ξερών Ξύλων 28

Άγιος Σίλας, Νεάπολη. Εξωτερική άποψη


Ερείπια μονής Αγίου Αντωνίου Φραρώ

Παναγία Βιγλιώτισσα. Δεξαμενή νερού με παραστάδες

Μονή Ξερών Ξύλων. Δεξαμενή νερού

Πασχαλίγο, Νερόμυλος

Κατοικία Κωστή Αδοσίδη Πασά 29


r

Τύπος Διαδρομής: Με αυτοκίνητο (Άσφαλτος) Διάρκεια: 3 ώρες Δυσκολία : 1/10 Απόσταση: 43 χλμ Κερά (Κριτσά) Άγιος Ιωάννης Πρόδρομος (Κριτσά) Οδηγήτρια (Κριτσά) Άγιος Γεώργιος Καβουσώτης (Κριτσά) Άγιος Ιωάννης Θεολογος (Κριτσά) Κάτω Άη Γιώργης (Κρούστας) Άη Γιάννης Στους Λάκκους(Κρούστας) Μεταμόρφωση (Πρίνα) Άγιος Γεώργιος (Πρίνα) Πρινιάτικος Πύργος (Ίστρον) Η διαδρομή αποτελείται από τα παρακάτω μνημεία και σημεία ενδιαφέροντος 1. Άγιος Νικόλαος 2. Κερά (Κριτσά) 3. Άγιος Ιωάννης Πρόδρομος (Κριτσά) 4. Συνεταιρισμός 5. Μουσείο Απολιθωμάτων 6. Οδηγήτρια (Κριτσά) 7. Αγ. Γεώργιος Πλατανιάς 8. Άγιος Γεώργιος Καβουσώτης (Κριτσά) 9. Άγιος Ιωάννης Θεολογος (Κριτσά) 10. Προφήτης Ηλίας 11. Κάτω Άη Γιώργης (Κρούστας) 12. Άη Γιάννης Στους Λάκκους (Κρούστας) 13. Ζωοδόχος Πηγή (Πρίνα) 14. Μεταμόρφωση (Πρίνα) 15. Άγιος Γεώργιος (Πρίνα) 16. Αη Γιώργης (Κάτω Πρίνα) 17. Άγιος Παντελεήμων 18. Πρινιάτικος Πύργος (Ίστρον) 19. Καραβοστάσι 20. Άγιος Σύλλας

30

Οροπέδιο Καθαρού


Αφήστε πίσω σας ‘τη Λατώ προς Καμάρα’, την πόλη του Αγίου Νικολάου, και σταθείτε ένα χιλιόμετρο πριν την Κριτσά στην Παναγία Κερά με τοιχογραφίες του 13ου και 14ου αιώνα. Η τρίκλιτη εκκλησία κτίστηκε σε τρείς διαδοχικές φάσεις με πρώτο το κεντρικό μετά τρούλου κλίτος. Σημαντικότατο βυζαντινό μνημείο η Κερά, σημείο αναφοράς για την Κρήτη, χτισμένο κοντά στο ακμαίο στη βενετοκρατία οικιστικό κέντρο της Κριτσάς (1620 κάτοικοι κατά την απογραφή του 1583) . Είναι το πιο αξιόλογο σε διάκοσμο από τους 22 παλιούς ναούς του χωριού. Η Κριτσά ήταν φέουδο των Κορνάρων, κατοικία των οποίων ήταν μάλλον ‘τα ψηλά αρχοντικά’ στο κέντρο του οικισμού. ‘Η θλίψη του Ιωσήφ επί τη εγκύω’, η Αγία Μαρία η Αιγύπτια, η θαυμαστή δέηση, ο Άγιος Φραγκίσκος, οι σκηνές της κολάσεως των διαφόρων αμαρτωλών (παραβλακιαστής, ζωοκλέφτης, παραφουκράστρα) η τσεμπεροφορούσα αδιάγνωστη Αγία (του βορείου κλίτους), είναι από τις ενδιαφέρουσες τοιχογραφίες της Κεράς. Βυζαντινά και μεσαιωνικά επώνυμα, ονόματα και παρώνυμα όπως Σγουρός, Παγκάλος, Βάρδας, Σκορδίλης, Κλώντζας, Νταβράδος, Τζώρτζης, Σκλίτζας, Αλέξης, Κοντογιάννης, και άλλα υπάρχουν ακόμα εδώ ή μαρτυρούνται, ακολουθώντας τις μεταπλάσεις της γλώσσας μας. Παλιά ήθη, έθιμα και αξιόλογα στοιχεία του λαϊκού πολιτισμού επιβιώνουν ως τις μέρες μας στο εύρωστο κεφαλοχώρι. Οι ακραίες καιρικές συνθήκες της ορεινής Δίκτης – του Οροπεδίου Καθαρού, το στέγνωμα του καυτού καλοκαιριού και το ψήσιμο της αλμύρας του γιαλού έχουν σμιλέψει ένα ιδιόμορφο και έντονα τραχύ χαρακτήρα στους ξωμάχους ορεσίβιους Κριτσώτες και τις αντρογυναίκες Κριτσώτισσες. Αφήνοντας την Κριτσά και κατευθυνόμενοι προς τον Κρούστα περνάτε μπροστά από τον Άγιο Ιωάννη το Θεολόγο του 13ου αιώνα, μετόχι της μονής Τοπλού. Οι εντυπωσιακοί πρίνοι που σκιάζουν το ιερό είναι προΆγ.Γεώργιος και Άγ. Ευστάθιος, Καθαρό

στατευόμενοι του Άη Γιάννη. Μετά τη μικρασιατική καταστροφή του 1922, αρκετές οικογένειες Μικρασιατών εγκαταστάθηκαν εδώ: μεταξύ αυτών οι Μπούσδογλου, Κυρατζή, Κάργατζη, Τσίγκου, Μάπα, Ανέστη. Θαυμάζοντας το ξυλόγλυπτο τέμπλο, την αρχιτεκτονική και τα κειμήλια, προσκυνείστε το θαυματουργό Άγιο και συνεχίστε. Πριν μπείτε στον Κρούστα, αν φυσά νοτιά, η μυρωδιά του φρέσκου φτάζυμου δεν θα σας αφήνει ν’ αντισταθείτε. Μια φέτα από το μοσκομυρισμένο ψωμί ισοδυναμεί με ένα γεύμα. Δοκιμάστε το, πριν θαυμάσετε τις εικόνες του Κάτω Άη Γιώργη του 13ου αιώνα. Πιο πέρα, στον Απάνω Άη Γιώργη είναι πανοραμική η θέα του Μεραμπελλιώτικου κόλπου έξω από το παλιό σχολειό, υπό τη σκιά του αιωνόβιου πεύκου. Περπατήστε στα όμορφα στενά δρομάκια για ένα καφέ ή παραδοσιακό κρητικό φαγητό. Στο δρόμο προς Πρίνα στρίψτε αριστερά για επίσκεψη στον Άη Γιάννη στους Λάκκους (1348) με το κτιστό αγιογραφημένο τέμπλο. Επιστρέφοντας στο δρόμο της Πρίνας και αφού χορτάσετε το άρωμα του πεύκου και του δίκταμου στον Κομμένο

Κριτσά. Ψηλά Αρχοντικά Σπαρτά, ταγή και κριθάρι στο Καθαρό

31


Δέτη, ταξιδέψτε άφοβα στο πράσινο πέλαγος του πευκοδάσους και στο βαθύ γαλάζιο του Ίστρου χαμηλότερα. Ο Άη Γιώργης, η Μεταμόρφωση και η Ζωοδόχος Πηγή ικανοποιούν το θρησκευτικό αίσθημα, ενώ φεγγοβολούν τα πρόσωπα Αγίων και πιστών ταυτόχρονα, καθώς ανάβει το μελισσοκέρι. Ρωτήστε για ντόπιο μέλι, το οποίο αποτελεί ανόθευτη και ατόφια θρεπτική επένδυση. Καιρός να αγναντέψετε το Καραβοστάσι των Κριτσωτών, τον Πρινιάτικο πύργο και τον Άγιο Παντελεήμονα των Καλοχωριανών. Το μακροβούτι στη γαλανή θάλασσα εξαγνίζει το σώμα και βοηθά τη μνήμη για να εκτιμήσετε καλύτερα την αξία της ιδιαίτερα μεστής και όμορφης διαδρομής.

Φαράγγι Κριτσάς

Απέναντι: Σπηλαιοβάραθρο Τάφος στον Κρούστα Μνημειακός πρίνος στο Καθαρό

Φαράγγι Κριτσάς

32 32


33 33


Οστά ιπποποτάμου στο Οροπέδιο Καθαρού Κριτσά. Γενική άποψη

34

Κριτσά, φαράγγι


35


Ανάγλυφος κορμός ελιάς, Κριτσά

Χοχλιός μπουμπουρίδα

36

Πηγή στον Άγ. Γεώργιο, Καθαρό

Αγιοθύρι Κάτω Αη Γιώργη, Κρούστας

Κάτω Αη Γιώργης Κρούστα


Κουρές προβάτων

Λαχανόκηπος Καθαρό

Του καλοκαιριού κεράσια

Αλώνι στο Καθαρό

Πάνω Αη Γιώργης Κρούστα

37


38

Ανεμόμυλος στο Καθαρό

Βραστό κρέας στο συγλί

Κουρές, ξεφαντώματα στο βοσκοτόπι

Κρητικά στιβάνια από βακέτα

Λαϊκή τέχνη, κεντημένη ποδιά

Υφαντή 'ξομπλιαστή' πετσέτα


Κρόκος της άνοιξης, Καθαρό

Κριτσώτικη 'κούδα' (τοπική ενδυμασία) Κρητικό κυπαρίσσι ή κυπαρίσσι του Μίνωα

Χορευτικό συγκρότημα Κρούστα

Πύργος Αμπέλας, Σόχωρα Κριτσάς

Βοσκός στο Καθαρό

39


Άποψη οροπεδίου Καθαρού τον Αύγουστο

Συν/σμός Γυναικών Κριτσάς. Σκιουφιχτά Μακαρόνια (Λαζάνια)

Λεπτομέρεια, ανώφλι Αφέντη Χριστού, Αβελιακό

40

Αγιοθύρι Αφέντη Χριστού, Καθαρό, Αβελιακό

Αφέντης Χριστός στο Αβελιακό. Λεπτομέρεια


Χιονισμένο τοπίο Παναγία Κερά χιονισμένη

41


t

Τύπος Διαδρομής: Ποδηλασία Διάρκεια: 2 ώρες Δυσκολία : 4/10 Απόσταση: 18 χλμ Μιχαήλ Αρχάγγελος (Λακώνια) Λατώ Κερά (Κριτσά) Η διαδρομή αποτελείται από τα παρακάτω μνημεία και σημεία ενδιαφέροντος 1. Άγιος Νικόλαος 2. Λαογραφικό Μουσείο Αγίου Νικολάου 3. Αρχαιολογικό Μουσείο Αγίου Νικολάου 4. Παναγιά (Έξω Λακώνια) 5. Φιορέτζηδες 6. Μιχαήλ Αρχάγγελος (Λακώνια) 7. Λατώ 8. Σταυρωμένος 9. Πύργος Αμπέλα 10. Κερά (Κριτσά)

42

Λακώνια. Υπαίθριο θέατρο στο γερμανικό νεκτροταφείο

Ψηλά Αρχοντικά, Κριτσά


Ερχόμενοι από το Ηράκλειο προς Άγιο Νικόλαο, δύο χιλιόμετρα πριν από τα φανάρια της εθνικής οδού στον Ξηρόκαμπο στρίψτε δεξιά προς Λακώνια. Το πρώτο χωριό μέσα στο δρόμο είναι η Παναγιά και ακολουθούν οι Φιορέτζηδες δεξιά και οι Μαρνέλληδες αριστερά. Αμέσως πριν το κτήριο των ΤΕΙ Αγίου Νικολάου, χωσμένη μεταξύ ελαιουργείου και ποδοσφαιρικού σταδίου η λιτή μονόχωρη Βασιλική του Μιχαήλ Αρχαγγέλου ίσως δεν φαντάζει σημαντική, όμως πρόκειται για σημαντικό θρησκευτικό μνημείο. Στις τοιχογραφίες του 1432, ενδιαφέρον παρουσιάζει μεταξύ των άλλων η ενδυματολογία των δωρητών, χαρακτηριστική της εποχής και της οικονομικής επιφάνειάς τους. Από τις σχολές προχωρήστε ευθεία και προς τα δεξιά, ακολουθώντας τις οδικές πινακίδες προς την αρχαία πόλη ΛΑΤΩ, στα ίχνη του μεσαιωνικού δρόμου. Στη θέση ‘κλησιδάκι’ ο δρόμος αρχίζει να ανηφορίζει. Στο ίσιωμα απέναντι ανατολικά συναντάτε τις ‘ανεγυρίδες’ (διαδοχικές στροφές) του φαρδύ λιθόστρωτου μεσαιωνικού δρόμου ενώ πιο χαμηλά, στο μικρό φαράγγι της Πλαγιάς, θαυμάζετε σπηλιές που χάσκουν, κατοικίες κάποτε βοσκών το χειμώνα. Ψηλότερα διακρίνεται ο ‘Γουλάς’, με το παπαδιαμάντειο ξωκκλήσι του Αγίου Αντωνίου.

ρίζει τις κορφές της Χορεύτρας και του Πύργου. Τούτη υπήρξε η πατρίδα του ναυάρχου του Μ. Αλεξάνδρου, του Νεάρχου, και τόπος λατρείας του Απόλλωνα και της Άρτεμης. Το πρυτανείο και τα χαρακτηριστικά κυκλώπεια κτίσματα εντυπωσιάζουν και θυμίζουν τη δύναμη της ακμής των Δωριέων. Ο ίσιος ασφαλτοστρωμένος δρόμος προσπερνά την Κουτάραντο, όπου έγινε το 1823 η μάχη της Κριτσάς και έπεσε ηρωικά μαχόμενη η θρυλική Κριτσωτοπούλα Ροδάνθη. Σε λίγο αντικρίζετε το λιόφυτο κάμπο και την Κριτσά νοτιοδυτικά, κατηφορίζετε και μετά την παλιά γέφυρα του ποταμού, στρίβετε στο χωματόδρομο για τη Βυζαντινή Παναγία Κερά. Η τρίκλιτη εκκλησία κτίστηκε σε τρείς διαδοχικές φάσεις. Σημαντικότατο βυζαντινό μνημείο η Κερά, σημείο αναφοράς για την Κρήτη, χτισμένο κοντά στο ακμαίο στη βενετοκρατία οικιστικό κέντρο της Κριτσάς. Το επιστέγασμα της ικανοποίησης έρχεται τη στιγμή που ανασηκώνοντας τα μάτια υπό τη σκεπή της Κεράς θα αντικρύσετε το μεγαλείο της Βυζαντινής τέχνης να στολίζει κάθε σπιθαμή του περίλαμπρου μνημείου με τοιχογραφίες του 13ου και 14ου αιώνα.

Η άλλοτε κραταιά ΛΑΤΩ δεσπόζει στο διάσελο που χω-

Μεσαιωνική σκοπιά στην Κριτσά

Παναγία Κερά, νότιο κλίτος, εσωτερικό - Τοιχογραφικός διάκοσμος

43


Έκθεση αρχαίων μουσικών οργάνων στη Λατώ

Φασκομηλιές

44

Μιχαήλ Αρχάγγελος Λακώνια. Τοιχογραφικός διάκοσμος - Αφιερωτές

Λιθόγλυπτη λεπτομέρεια εκκλησίας στην Κριτσά

Τίμιος Σταυρός, Κριτσά

Φυσιολατρική διαδρομή

Αρχαία Λατώ. Αγορά της πόλης


Βουκαμβίλιες μπροστά από το καφενείο, Λακώνια

Διεθνές βραβείο ελαιολάδου Κριτσάς

Μνημείο της ηρωίδας Ροδάνθης στην Κουτάραντο Κριτσάς

Παλιά κεραμικά, Κριτσά

Εικόνα της Κριτσάς πριν το 1900

45


y

Τύπος Διαδρομής: Πεζοπορία Διάρκεια: 4 ώρες Δυσκολία : 7/10 Απόσταση: 7 χλμ Πρινιάτικος Πύργος (Ίστρον) - Άγιος Φανούριος (Ίστρον) - Μονή Φανερωμένης Η διαδρομή αποτελείται από τα παρακάτω μνημεία και σημεία ενδιαφέροντος 1. Καραβοστάσι 2. Πρινιάτικος Πύργος (Ίστρον) 3. Άγιος Παντελεήμων 4. Στέρνα 5. Άγιος Φανούριος 6. Βρόκαστρο 7. Μονή Φανερωμένης

Τοποθεσία Μαρμάρω Καλού Χωριού. Θραύσματα

46

Τοποθεσία Μαρμάρω Καλού Χωριού. Μύλος


Πολλοί πιστοί κάθε Δεκαπενταύγουστο ανεβαίνουν με τα πόδια στην Παναγία Φανερωμένη. Η Μονή Φανερωμένης θεωρείται από τα παλιότερα μοναστικά κέντρα της ανατολικής Κρήτης, πιθανολογείται πως ιδρύθηκε στη νεοβυζαντινή περίοδο, πριν την κατάκτηση της Κρήτης από τους Βενετούς. Υπήρξε καταφύγιο των κυνηγημένων χριστιανών της περιοχής, τόπος αποφάσεων και ορμητήριο των επαναστατών σε όλες τις δύσκολες περιόδους της Κρητικής ιστορίας. Ιστορικά πρόσωπα έχουν δέσει το

όνομα τους με τον ιερό τούτο τόπο όπως ο Αλέξιος Καλλέργης (το 1282), η Κριτσώτισσα Ροδάνθη (το 1822), ο Εμμανουήλ Λακέρδας (περί το 1878).

Απ’ όπου και αν ξεκινήσετε ταμένοι να προσκυνήσετε τη χάρη της Παναγίας Φανερωμένης, ακολουθήσετε μετά το Ίστρο τη σημαδεμένη με ευκρινείς πινακίδες διαδρομή που περνά κοντά από τον Άγιο Φανούριο, καθώς έτσι θα διευκολυνθείτε αρκετά. Ερχόμενοι από Μεραμπέλλο, μετά την παραλία του Αγ. Παντελεήμονα, απ’ όπου περνάτε για ν’ αποφύγετε τα πολλά αυτοκίνητα, περπατήστε για λίγο την Εθνική οδό. Μετά το ξενοδοχείο Mιstral και ακριβώς πάνω από το Istron Bay ανηφορίστε δεξιά. Στη διαδρομή σε λίγο θα συναντήσετε μια κλειστή στέρνα, κοντά και δεξιά της οποίας βρίσκεται ο Άγιος Φανούριος. Ακολουθήστε τη σήμανση της διαδρομής (η ξεκούραση στο θαμνόκεδρο στον περίβολο της εκκλησίας είναι προαιρετική). Πιο δυτικά από τον Άγιο Φανούριο στην κορφή του Βρόκαστρου είναι μόνιμος βιγλάτορας από τη γεωμετρική εποχή ο ομώνυμος αρχαίος οικισμός (ανασκάφθηκε το 1901). Η πορεία μετά από κάποια απόσταση αρχίζει να κατηφορίζει ως το ρέμα του ποταμού που χύνεται στη θάλασσα κοντά στου Φρουζή το χάνι και στην ομώνυμη καμάρα. Στη συνέχεια ακολουθήστε το δικό σας ρυθμό για το επόμενο ανηφορικό κομμάτι. Ενδιάμεσα, το ίσιωμα δίνει ανάσα για το τελικό υπολογίσιμο ανηφόρισμα για το θαυματουργό μοναστήρι, ανάμεσα σε θαμνόκεδρους, θυμάρια και φασκομηλιές. Αφήστε καλύτερα να φανερωθεί ξαφνικά το ιερό προσκύνημα μπροστά σας και το τάμα σας θα γίνει σίγουρα χειροπιαστή πραγματικότητα με τη χάρη και τη βοήθεια της Παναγίας Φανερωμένης.

Τοποθεσία Μαρμάρω Καλού Χωριού. Θραύσματα του παρελθόντος

47


Αλώνι και μυλόπετρες παλιού ελαιοτριβείου

Ενοριακός ναός προφήτη Ηλία Αμμουδάρας Κριτσάς

Ερείπια Βρόκαστρου

Άγιος Φανούριος στο Ίστρο. Νοτιοδυτική άποψη

Βρόκαστρο. Θέα προς το Καλό Χωριό 48


Ιερά Μονή Φανερωμένης. Είσοδος σπηλαιώδους καθολικού

Βρόκαστρο. παραλία Βούλισμα από ψηλά

Πρινιάτικος Πύργος. ΒΔ τμήμα αρχαιολογικού χώρου

Άγιος Παντελεήμων, Ίστρον. Ο γαμπρός περιμένει...

Παραλία Αγ. Παντελεήμονα Καλού Χωριού. Αμμοθίνη με κρίνους της θάλασσας, pangratium maritima 49


u

Τύπος Διαδρομής: Πεζοπορία Διάρκεια: 3 ώρες Δυσκολία : 4/10 Απόσταση: 3 χλμ Κερά (Κριτσά) Αφέντης Χριστός (Κριτσά) Άγιος Ιωάννης Χρυσόστομος (Κριτσά) Άγιος Γεώργιος Καβουσώτης (Κριτσά) Οδηγήτρια (Κριτσά) Άγιος Ιωάννης Πρόδρομος (Κριτσά) Η διαδρομή αποτελείται από τα παρακάτω μνημεία και σημεία ενδιαφέροντος 1. Κερά (Κριτσά) 2. Πύργος Αμπέλα 3. Στου Λαδά 4. Άγιος Γεώργιος Χαρακίτης 5. Αφέντης Χριστός (Κριτσά) 6. Άγιος Ιωάννης Χρυσόστομος (Κριτσά) 7. Βρύση Χανιώτενας 8. Αγία Μαρίνα 9. Άγιος Γεώργιος Καβουσώτης (Κριτσά) 10. Αγ. Γεώργιος Πλατανιάς 11. Οδηγήτρια (Κριτσά) 12. Μουσείο Απολιθωμάτων 13. Συνεταιρισμός 14. Άγιος Ιωάννης Πρόδρομος (Κριτσά)

Μεσαιωνικός πύργος στην Αμπέλα Κριτσάς

50


Εύκολα μπορείτε να φθάσετε στην Παναγία Kερά του χωριού Κριτσά, με λεωφορείο ή δικό σας αυτοκίνητο. Η αρχική αρχιτεκτονική μορφή της Κεράς - μονόχωρη μετά τρούλου Βασιλική αφιερωμένη στην χάρη της Παναγίας –τοποθετείται στον 12ο αιώνα. Αργότερα, προστέθηκαν το βόρειο και νότιο κλίτος και αφιερώθηκαν στον Άγιο Αντώνιο και την Αγία Άννα αντίστοιχα, για να χωρέσουν τους προσκυνητές και το μεγαλείο της. Ξεναγηθείτε μόνοι σας, καθώς η ψαγμένη ματιά και το καλλιτεχνικό σας ένστικτο είναι αρκετά για να μάθετε αυτά που πρέπει. Η έκσταση και η υποβολή του χώρου φτάνουν για να γευτείτε την ουσία και την μεγαλοπρέπεια της Βυζαντινής καλλιτεχνικής έκφρασης, ενώ και η βαθειά θρησκευτικότητα και η πίστη των ανθρώπων της εποχής που αντιπροσωπεύει γίνεται άμεσα αντιληπτή. Σταυροκοπηθείτε στο μεγαλείο της χάρης της και ακολουθήστε το χωματόδρομο πίσω από τα ερειπωμένα μοναχικά κελλιά που σας οδηγεί στην Κριτσά. Χαλαρώστε τη ματιά σας στα περιβόλια και τα λιόφυτα. Αμυγδαλιές, πορτοκαλιές, μανταρινιές, και αιωνόβιες ελιές με ανάγλυφους κορμούς – έργα τέχνης – περιστοιχίζουν τη διαδρομή. Πριν φτάσετε στον ασφαλτοστρωμένο δρόμο, δεξιά στο γήλοφο παρατηρείστε το καμαροσκέπαστο κτίσμα το οποίο είναι μάλλον μεσαιωνικός πύργος,

Αποτελεί Βίγλα για την Αμπέλα και τα Σόχωρα με τη μεστή από παλιά σοδειά, μα και για τον έλεγχο των δρόμων προς το ανυπότακτο κεφαλοχώρι. Από την άσφαλτο κατηφορίστε ελαφρά, στον πρώτο χωματόδρομο αριστερά σας, και στα 100 μέτρα θα φθάσετε ‘στου Λαδά’. Τα κτίσματα που θα παρατηρήσετε εκεί έγιναν για τα γυρίσματα της ταινίας ‘Ο Χριστός ξανασταυρώνεται’ (1955) του Νίκου Καζαντζάκη. Έλαμψε κι εδώ το καλλιτεχνικό ταλέντο του Ντασέν και της ‘Κριτσώτισσας’ Μελίνας Μερκούρη, του Χατζιδάκι και του Γιάννη Τσαρούχη, σπουδαίων ηθοποιών μα και ντόπιων κομπάρσων που τόσο δέθηκαν με τούτο το γεγονός, το οποίο άλλαξε την μοίρα του χωριού και πλούτισε την πολιτιστική ιστορία του. Η περιοχή άλλαξε όνομα και λέγεται από τότε ‘στου Λαδά’, από τον ομώνυμο ‘γέρο Λαδά’ του ξακουστού πεζογραφήματος του μεγάλου κρητικού. Ακολουθείστε τη διακλάδωση για τη μεγάλη σταυροειδή με τρούλο εκκλησία που δεσπόζει πάνω στον κοκκινωπό γρανιτένιο βράχο, τον Άγιο Γεώργιο Χαρακίτη. Δίπλα από τη βρύση του Αγίου Γεωργίου, η παραδοσιακής αρχιτεκτονικής ευρύχωρη αναπαλαιωμένη κατοικία στεγάζει παλιό λιοτρίβι της ίδιας εποχής. Ο μεγαλοπρεπής ναός που έχετε μπροστά σας είναι κτισμένος πάνω σε πολύ παλιά ομώνυμη εκκλησία που βρισκόταν εδώ ως το 1970 Αρχαία Λατώ. ναός του Απόλλωνα

51


Η επιβλητική θέση έλκει πολλούς επισκέπτες, λες και κάποια αδιόρατη δύναμη τούς οδηγεί ως εδώ να προσκυνήσουν τον ‘Καβαλάρη’ Άη Γιώργη. Ανηφορίστε το γραφικό δρομάκι δίπλα από τη βρύση, και θα σας ανεβάσει μόνο του στον Αφέντη Χριστό (μάλλον του 13ου αιώνα), ο οποίος αποτελεί, όπως πιστεύεται, τον πυρήνα της Βυζαντινής Κριτσάς. Μαρτυρείται ανακαίνιση του ναού το 1614, όμως εξακολουθούν να εντυπωσιάζουν οι τοιχογραφίες του Άη Γιώργη και η ενδυματολογία του δωρητή στην Νοτιοδυτική γωνιά που στεγάζεται από σταυροθόλιο. Η απεριόριστη θέα χαρακτηρίζει τη θέση αυτή ‘μπαλκόνι της Κριτσάς’. Οι γόνοι των κτητόρων της εκκλησίας (Κοντογιάννης-1614) διατηρούν ακόμα τα πατρογονικά τους σπίτια στη συνοικία αυτή, όπως και στις συνοικίες του Χρυσοστόμου (1570) και της Παναγίας Νταβραδιανής (1627). Το τότε παρώνυμο των κτητόρων επικράτησε σαν επώνυμο πολυμελούς σήμερα οικογένειας (Αλέξιος Σκλίτζας -1568, Γ Κοντογιάννης- 1614, Αφορδακαλέξης -1620, Γεώργιος Σκλίτζας και λεγόμενος Αφορδακός -1621, παπα Εμμ Σκλίτζας-1627). Η χωροθέτηση των πατρογονικών κατοικιών των οικογενειών Αφορδακού, Αλέξη, Κλώντζα και Κοντογιάννη εστιάζεται μεταξύ των τριών αυτών εκκλησιών ακόμα και σήμερα. Ακολουθήστε μετά οριζόντια την οδό Κριτσωτοπούλας, τον παλιό εμπορικό δρόμο, όπου έβρισκες κάποτε όλα τα αναγκαία. Η Κριτσωτοπούλα Ροδάνθη, κόρη του πρωΑγία Παρασκευή στα Τελώνια, Κριτσά

52

τόπαπα που έπεσε μαχόμενη σαν πραγματική ηρωίδα το Φλεβάρη του 1823 μεταμφιεσμένη σε άνδρα, γεννήθηκε εδώ κοντά στον Αφέντη Χριστό. Πριν το τέρμα του στενού γραφικού δρόμου για το κέντρο του χωριού, ακολουθήστε αριστερά το στενάκι με τα σκαλοπάτια για τον Άγιο Ιωάννη το Χρυσόστομο (1570). Συνεχίζοντας ευθεία, στη διακλάδωση του πλακόστρωτου κεντρικού δρόμου, κατηφορίζοντας αριστερά είναι η βρύση της Χανιώταινας, δίπλα στην Αγία Παρασκευή. Μετά το μεγάλο πλάτανο, δεξιά σας είναι η Αγία Μαρίνα. Ο φαρδύς λιθόστρωτος κεντρικός δρόμος του χωριού, έχει εμπορικά και τουριστι-

Καθολική εκκλησία στο Μάμαλο, Κριτσά


κά καταστήματα και είδη λαϊκής τέχνης.Στην πρόσφατα ανακαινισμένη Παναγία Οδηγήτρια του 19ου αιώνα λειτουργεί έκθεση βυζαντινών εικόνων και στον Άγιο Ιωάννη τον Πρόδρομο στο νεκροταφείο μπορείτε να δείτε τοιχογραφίες του 1370, εφάμιλλες της Κεράς. Στην είσοδο του χωριού δοκιμάστε οπωσδήποτε τα παραδοσιακά γλύκα και ατόφια προϊόντα του Γυναικείου Συνεταιρισμού, των οποίων η γευστική εμπειρία είναι αξέχαστη. Οι ντόπιοι φούρνοι παρασκευάζουν τον ονομαστό ‘Κριτσώτικο ντάκο’- παραδοσιακό παξιμαδιασμένο ψωμί. Προτιμήστε ταβέρνες με ντόπια φαγητά μαγειρεμένα με το κορυφαίο,

εκλεκτό μυρωδάτο ελαιόλαδο του κόσμου το Kritsa 0.3 του γεωργικού συνεταιρισμού Κριτσάς, το οποίο κέρδισε το διεθνές βραβείο Mario Solinas, το άρωμά του οποίου ξεχωρίζει από οποιοδήποτε λιόλαδο. Κοντά στο Άγιο Ιωάννη Θεολόγο, στη θέση Σκαπετέματα, υπάρχει η αρχαιότερη ελιά της περιοχής με 10,5 μέτρα περίμετρο. Η παράδοση χιλιετιών συνεχίζεται, καθώς από την ίδια ποικιλία ελιάς παράγεται σήμερα το πολυβραβευμένο ελαιόλαδο Kritsa 0.3.

Ναός Αγίου Πνεύματος, Κριτσά Άγιος Κωνσταντίνος, Κριτσά

53


Ερειπωμένη εκκλησία στα περίχωρα της Κριτσάς

54

Παναγία Οδηγήτρια, Κριτσά. ΝΔ άποψη

Αγία Παρασκευή στα Τελώνια

Καθαρό, φιρίκια

Άγιος Σίλας, βορειοδυτική όψη


Υπέρθυρο Αγ. Σίλα

Αγ. Παρασκευή στα Τελώνια Πανηγύρι στον Άγιο Σίλα

55


i

Τύπος Διαδρομής: Με αυτοκίνητο (Άσφαλτος) Διάρκεια: 5 ώρες Δυσκολία : 1/10 Απόσταση: 96 χλμ Άγιος Γεώργιος (Σεληνάρι) Μονή Παναγίας Καρδιώτισσας (Κράσι - Κερά) - Μονή Κρουσταλένιας (Οροπέδιο Λασιθίου) - Δικταίο Άνδρο (Ψυχρό) - Μονή Βιδιανής, Μουσείο (Οροπέδιο Λασιθίου) - Παναγία (Μέσα Ποτάμοι) Παρακαλούρη (Άγιος Κωνσταντίνος) - Μιχαήλ Αρχάγγελος (Λακώνια) Η διαδρομή αποτελείται από τα παρακάτω μνημεία και σημεία ενδιαφέροντος 1. Μεγάλη Παναγία (Νεάπολη) 2. Άγιος Γεώργιος (Σεληνάρι) 3. Ανάκτωρο Μαλίων (Αρχαιολογικός χώρος) 4. Μάλια 5. Πλάτανος (Κράσι) 6. Μονή Παναγίας Καρδιώτισσας (Κράσι - Κερά) 7. Άμπελος-Οροπέδιο Λασιθίου 8. Αγία Τριάδα (Τζερμιάδων) 9. Μονή Κρουσταλένιας (Οροπέδιο Λασιθίου) 10. Αφέντης Χριστός (Άγιος Κωνσταντίνος - Ορ. Λασιθίου) 11. Άγιος Ιωάννης Πρόδρομος (Οροπέδιο Λασιθίου) 12. Άγιος Γεώργιος (Άγιος Γεώργιος - Οροπέδιο Λασιθίου) 13. Μουσεία (Λαογραφικό, Εικόνων, Ελ. Βενιζέλου) 14. Λάσυνθος 15. Άγιος Σπυρίδων (Μαγουλάς)

56

16. Πλάτανος (Ψυχρό) 17. Δικταίο Άνδρο (Ψυχρό) 18. Πλάτη (Οροπέδιο Λασιθίου) 19. Άγιος Σέργιος και Βάκχος 20. Άγιος Χαράλαμπος (μπαλκόνι Λασιθίου) 21. Αγία Αθανασία, Ευαγγελίστρια (Κάτω Μετόχι) 22. Άγιος Γεώργιος (Οροπέδιο Λασιθίου-Χώνος) 23. Μονή Βιδιανής, Μουσείο (Οροπέδιο Λασιθίου) 24. Παναγία (Μέσα Ποτάμοι) 25. Βρύση (Έξω Ποτάμοι) 26. Αργυρό Νερό 27. Ανεμόμυλοι (Κατακαλού) 28. Άγιος Ιωάννης (Ζένια) 29. Κάτω Αμυγδάλοι 30. Παρακαλούρη (Άγιος Κωνσταντίνος) 31. Μιχαήλ Αρχάγγελος (Λακώνια)


Ακολουθήστε την Εθνική οδό ως τα Μάλια και μέσω του Κρασίου με τα γάργαρα νερά και το μνημειακό πλάτανο της λογοτεχνικής συντροφιάς του Ν. Καζαντζάκη, προσκυνήστε την Κερά Καρδιώτισσα, ένα όμορφο ιστορικό μοναστήρι του 1300, σφηνωμένο μέσα στο πράσινο, το οποίο έχει ανακαινιστεί πρόσφατα. Πριν την Άμπελο με τους σειραδιαστούς στο διάσελο ανεμόμυλους ξεχωρίζει αριστερά μια βραχώδης προεξοχή, το Καρφί, όπου υπήρχε υστερομινωικός οικισμός. Στη θέα του Οροπεδίου Λασιθίου, ακολουθήστε αριστερή πορεία για Τζερμιάδων και επισκεφθείτε τον ενοριακό ναό της Αγίας Τριάδος και το μουσείο κειμηλίων ακριβώς δίπλα. Συνεχίζοντας την διαδρομή μετά το Τζερμιάδων, η Μονή Κρουσταλλένιας αποτελεί σημείο αναφοράς όσο αφορά τους θρησκευτικούς χώρους του Οροπεδίου. Υπήρξε ανέκαθεν τόπος επαναστατικών κινητοποιήσεων σε διάφορες ιστορικές περιόδους από το 1272 ως τα νεώτερα χρόνια, και έχει καταστραφεί επανειλημμένως από τους κατά καιρούς κατακτητές. Στέκει πάντα πάνω στο ριζιμιό βράχο με τους αιωνόβιους πρίνους να προστατεύει το γόνιμο τόπο από δύσκολους καιρούς. Ξέχωρος λατρευτικός χώρος και τόπος διαφύλαξης των Ιερών και των Οσίων της Ορθοδοξίας και της Χριστιανικής τέχνης.

Παρακαλούρη, Άγ. Κωνσταντίνος

Το χωριό Άγιος Κων/νος είναι πολύ κοντά και αποτελεί καθρέπτη της αυθεντικής εικόνας της δραστηριότητας και του αγώνα των ντόπιων κατοίκων που παλεύουν να ανταπεξέλθουν στη σύγχρονη πραγματικότητα. Η αισθητική της πλατείας και τα προαύλια των παλαιών εκκλησιών αφήνουν το μάτι του επισκέπτη να νιώσει το ευρύχωρο αρμονικό δέσιμο των οικιστικών ενοτήτων. Εδώ μαρτυρείται το νέο επιχειρηματικό πνεύμα με την εκμετάλλευση αγροτοτουριστικών μονάδων. Λιτότητα, σεβασμός και αρχοντιά χαρακτηρίζει τους ανθρώπους σε όλα τα χωριά του Οροπεδίου. Θέα από το χώρο του Δικταίου Άνδρου

57


Στο δρόμο για το χωριό Άγ. Γεώργιος, ο δίκλιτος ναός Αγίου Γεωργίου και Αγίου Ιωάννου Προδρόμου είναι οικοδομημένος από τα υλικά των Βενετσιάνικων αποθηκών όπου συγκεντρώνονταν τα σιτηρά μετά τη φορολόγηση της σοδειάς. Στο χωριό Άγιος Γεώργιος, τα τέμπλα, οι εικόνες και τα κειμήλια του παλιού Αγ. Γεωργίου διασώζονται στο ναό των Αγίων Γεωργίου και Δημητρίου. Το μουσείο του Ελευθερίου Βενιζέλου στο παλιό σχολείο και το Λαογραφικό μουσείο σε αυθεντικό παραδοσιακό καμαρόσπιτο, δημιουργούν ένα υποδειγματικό ευρύχωρο επισκέψιμο χώρο σε ιδανική θέση.

Δικταίο Άνδρο, όπου κατά το μύθο γεννήθηκε ο Δίας και τον βύζαινε η αίγα Αμάλθεια βρίσκεται λίγο πιο πάνω. Στο χωριό Άγ. Χαράλαμπος σώζονται λιγοστά αρχιτεκτονικά απομεινάρια του ναού των Αγίων Σεργίου και Βάκχου, πιθανόν του 1200. Ο νεώτερος ομώνυμος νεκροταφιακός ναός στην άλλη πλευρά του δρόμου ανέστησε το προγενέστερο μνημείο. Το χωριό αυτό έχει πολλές χάρες, αφού θεωρείται το ‘μπαλκόνι του Οροπεδίου Λασιθίου’. Έχετε μπροστά σας το καλύτερο πανόραμα (από δυτικά) του μεγαλύτερου οροπεδίου της Κρήτης. Στο Κάτω Μετόχι ξεχωρίζει η διμάρτυρη Ευαγγελίστρια και η Αγία Αθανασία. Ο Άη Γιώργης στο Χώνο βρίσκεται σε ‘Θεού τόπο’, χωσμένος στους πρίνους, και γειτνιάζοντας με τα άκακα πρόβατα περιφραγμένων βοσκότοπων. Η Μονή Βιδιανής, αφιέρωμα της οικογένειας των Βίδων (ή Βίδηδων) ανασυγκροτήθηκε από την ερήμωση που προκάλεσε η τουρκική εισβολή του 1866 στο Λασίθι. Ως ζωντανή μαρτυρία της τότε καταστροφής στέκουν τα ερειπωμένα κελλιά, για την αναστήλωση των οποίων καταβάλλεται μεγάλη προσπάθεια. Οι μικρότεροι οικισμοί ως το Τζερμιάδων δείχνουν πως η ζωή αντιστέκεται αποτελεσματικά στις αντίξοες σύγχρονες απαιτήσεις του σήμερα. Στο Τζερμιάδων, διοικητικό κέντρο του Οροπεδίου με τις αναγκαίες δημόσιες υπηρεσίες για την εξυπηρέτηση των καθημερινών απαιτήσεων (σχολεία, τράπεζες, κέντρα αναψυχής, καταστήματα ανεφοδιασμού), παρατηρείται μια πιο έντονη κινητικότητα (μουσεία κειμηλίων, αγροτοτουριστικά καταλύματα, αξιοποίηση φυσικών, ιστορικών και λατρευτικών χώρων).

Στο Μαγουλά ο Άγιος Σπυρίδωνας βρίσκεται πάνω στο χώρο κατεδάφισης δύο προηγούμενων ναών, καθώς ο αρχικός ναός ήταν ξυλόστεγος, στεγασμένος με δοκάρια και χώμα. Στο Ψυχρό η φοντάνα της καμαροσκέπαστης πηγής, ο πλάτανος, η εκκλησία, το αγροτοτουριστικό συγκρότημα και οι ταβέρνες ικανοποιούν κάθε αίσθημα. Το

Ανώφλιο Εκκλησίας Αγ. Σεργίου και Βάκχου 58

Ζεύλα

Ο αδριάντας του καπετάν Καζάνη (Ροβίθη) στο Μαρμακέτο δείχνει στις νεώτερες γενιές την απόδοση φόρου τιμής σ’ αυτούς που προσφέρουν διαχρονικά σε τούτο τον τόπο, και είναι η απόδειξη της αναγνώρισης του αγώνα του ήρωα της τουρκοκρατίας. Η επισημοποίηση της επετείου της μάχης του Λασιθίου τα τελευταία χρόνια αποδεικνύει πως ούτε οι ήρωες θα λείψουν, αλλά ούτε και η ιστορία θα πάψει ποτέ να επαναλαμβάνεται. Εποχιακές αγροτικές ασχολίες, εκτεταμένες καλλιέργειες

Άγ.Γεώργιος Λασιθίου. Από την έκθεση βυζαντινών καλλιτεχνημάτων


Ναός Αγ. Ιωάννου Προδρόμου στον Άγ. Κωνσταντίνο Λασιθίου χτισμένος από το δομικό υλικό των βενετσιάνικων σιταποθηκών

από κηπευτικά, αμυγδαλιές, μηλιές, δαμασκηνιές, αχλαδιές, καθώς και βουκολικές στιγμές συνθέτουν ολοχρονίς ένα μεστό σκηνικό από λαϊκές εκδηλώσεις. Όποια εκδήλωση (γάμος-βάπτιση-πανηγύρι-πολιτιστικό δρώμενο) βρεθεί στη διαδρομή σας, μην προσπαθήσετε να την προσπεράσετε και γίνετε τουλάχιστον θεατής της. Μετά τη Μονή Κρουσταλλένιας, το Μέσα Λασύθι, Μέσα Λασιθάκι και το Νικηφόριδω είναι οι τελευταίες πινελιές του ψηφιδωτού πίνακα που συνθέτει ακέραια την ομορφιά του ιστορικού οροπεδίου. Πριν ισιώσουμε στα Σελιά η διακλάδωση δεξιά οδηγεί στο

ξωκκλήσι των Αγίων Αποστόλων και στο ξακουστό Οροπέδιο του Καθαρού. Η κορυφογραμμή οριοθετεί τα όσα είδατε έως τώρα από τα όσα σας περιμένουν. Αριστερά το Μυλοτόπι στο Ζάρωμα, ο Άγιος Παντελεήμονας και η Σελένα, δεξιά η φαλακρή Τσίβη (Τσιβή=φαλακρή, γυμνή, δίχως βλάστηση) με τις κρυσταλλοπηγές του Χαλασά, μπροστά μας η κοιλάδα του ήμερου και του άγριου πράσινου των Ποτάμων. Στην Παναγία των Μέσα Ποτάμων μόνο όμορφα μπορείτε να αισθανθείτε. Η βρύση με το κρύο νερό, τα ντόπια προϊόντα στα τραπεζάκια, οι ταβέρνες, το ξαπόστεμα των ανθρώπων στον παχύ ασκιανό, ή και όλα αυτά μαζί θα σας σταματήσουν υποχρεωτικά. Βαθμιδωτές στα πρανή του δρόμου μικροκαλλιέργειες,

Κάτω Μετόχι, μετά τη βροχή Παλαιοανακτορικό συγκρότημα Μαλίων

59


κυρίως κηποπερίβολα με καρποφόρα δέντρα (καρυδιές, καστανιές, φουντουκιές, ροδακινιές, αμυγδαλιές) και κρασάμπελα για ιδία κατανάλωση. Το Ρουσακιανό είναι ο προθάλαμος για τους Έξω Ποτάμους, ενώ πίνοντας νερό από την πηγή στο Αρχαυλιανό το άρωμα της ροδοπέταλης παλιάς τριανταφυλλιάς θα αγκιλώσει σίγουρα την περιέργειά σας. Στση βρύσης το κρυγιό νερό καλή παρέα φτάνει, κι αν είναι κάψα ασκιανό ο πλάτανος να κάνει.Κατηφορίζοντας έχετε δεξιά σας την Παναγία στις Γούβες, τον Προφήτη Ηλία, το νερόμυλο και στο Αργυρό νερό τους καλοστεκούμενους ανεμόμυλους στου Κατακαλού να επιβεβαιώνουν το μόνιμο πέρασμα των αέρηδων. Η Ρουσαπιδιά στο φρύδι του γκρεμού δεξιά έχει ακόμα ζωή, ενώ στα χείλη του δρόμου σώζεται ακόμα (σε τομή) ο Γεωμετρικός τάφος πριν μπούμε στα Ζένια. Ο Μπροκομανώλης, 105 χρονών, δουλεύει ακόμα το σκαρπέλο και πελεκά κουτάλια και άλλα πολλά, κι ας έχουν λιγοστέψει τα ξόμπλια στα πελεκητά κουτάλια του ασφενταμόξυλου. Στον Άη Γιάννη (αριστερά) στην έξοδο του χωριού, δεν θα δείτε κρεμασμένη δίπλα στην εικόνα την πλεξούδα της Ροδάνθης από την Κριτσά, μα την ιστορία της μπορεί να σας τη διηγηθεί κάποιος. Μετά τη διακλάδωση του Αδριανού (με τον Αρκουδόσπηλιο και το επιβλητικό φαράγγι) και τους Αμυγδάλους, βρίσκεστε στο Δράσι με τα τρεχούμενα νερά. Η παλιά εκκλησία των Αγίων Κων/νου και Ελένης στο Παρακαλούρη αξίζει. Αξιόλογες τοιχογραφίες, λιτός ο ναός, αλλά ο οικισμός κατοικείται πλέον εποχιακά από φθινόπωρο ως τη άνοιξη. Ο λάκκος που λιμνάζει πίσω από το Μετόχι είναι εποχιακός υγρότοπος για τα αποδημητικά πουλιά και ένας παράδεισος για αμφίβια, ερπετά και όχι μόνο. Άγιος Ιωάννης Μεσοκαμπίτης

60 60

Αγ. Ιωάννης Μεσοκαμπίτης. Λεπτομέρεια τέμπλου

Παναγία Έξω Ποτάμων, γενική άποψη


Αγ. Ιωάννης Μεσοκαμπίτης. Λεπτομέρεια τέμπλου

Lilium candidum,κρίνος της Παναγίας

Άγ.Κωνσταντίνος Λασιθίου, ναός Αγ.Κωνσταντίνου και Ελένης

Αγ. Ιωάννης Μεσοκαμπίτης. Λεπτομέρεια τέμπλου Αγία Πελαγία, ναός Αγ. Κωνσταντίνου

61


Stachys spinosum

Παναγία Έξω Ποτάμων, εσωτερική άποψη Teucrium alpestre

62

Αγία Πελαγία, ναός Αγ. Κωνσταντίνου


Παναγία Έξω Ποτάμων, κτητορική επιγραφή

Άη Γιάννης, Ζένια

Αγία Πελαγία, ναός Αγ. Κωνσταντίνου, λεπτομέρεια

63


Χωριό Αγ. Γεώργιος Λασιθίου

Αφέντης Χριστός, Κάτω Αμυγδάλοι, εσωτερικό Δράσι και μαύρο δάσος

64

Άγ. Κωνσταντίνος Λασιθίου, ναός Αγ.Κωνσταντίνου και Ελένης

Εντοίχιση παλιάς βρύσης σε τοίχο ναού των Τζερμιάδων


Αγία Άννα, Τζερμιάδων

Άποψη Μέσα Ποτάμων

Μονή Αγίου Γεωργίου Σεληνάρι

65


Δείγμα από την τέχνη των νιταδώρων του Λασιθίου Λεπτομέρεια ξυλόγλυπτου τέμπλου Αγ. Ιωάννη Μεσοκαμπίτη

66

Δεξιά: Άγ. Γεώργιος λασιθίου. Τέμπλο Αγ. Γεωργίου στην έκθεση βυζαντινών καλλιτεχνημάτων


67


Κάτω Αμυγδάλοι, ξωμάχος

Ζωντάνεμα λουλουδιών Επιταφίου. Αγ.Ιωάννης Θεολόγος Οροπεδίου Λασιθίου

Άγιος Κωνσταντίνος Οροπεδίου Λασιθίου, σταυρός πάνω από το θύρωμα

Crocus turnefortii

Crocus laevigatus

Crepis 68

Αγία Άννα Τζερμιάδων


Άγιος Γεώργιος Λασιθίου, τέμπλο Αγίου Γεωργίου στην έκθεση βυζαντινών καλλιτεχνημάτων

Θύρωμα Μονής Βιδιανής

Πάντα να βοηθάς τον ξένο

69


o Τύπος Διαδρομής: Πεζοπορία Διάρκεια: 4 ώρες Δυσκολία : 4/10 Απόσταση: 19 χλμ Μονή Βιδιανής, Μουσείο (Οροπέδιο Λασιθίου) Δικταίο Άνδρο (Ψυχρό) Μονή Κρουσταλένιας (Οροπέδιο Λασιθίου) Η διαδρομή αποτελείται από τα παρακάτω μνημεία και σημεία ενδιαφέροντος 1. Μονή Βιδιανής, Μουσείο (Οροπέδιο Λασιθίου) 2. Άγιος Γεώργιος (Οροπέδιο Λασιθίου-Χώνος) 3. Χώνος 4. Αγία Αθανασία, Ευαγγελίστρια (Κάτω Μετόχι) 5. Άγιος Χαράλαμπος (μπαλκόνι Λασιθίου) 6. Άγιος Σέργιος και Βάκχος 7. Πλάτη (Οροπέδιο Λασιθίου) 8. Δικταίο Άνδρο (Ψυχρό) 9. Πλάτανος (Ψυχρό) 10. Άγιος Σπυρίδων (Μαγουλάς) 11. Λάσυνθος 12. Μουσεία (Λαογραφικό, Εικόνων, Ελ. Βενιζέλου) 13. Άγιος Γεώργιος (Άγιος Γεώργιος - Οροπέδιο Λασιθίου) 14. Άγιος Ιωάννης Πρόδρομος (Οροπέδιο Λασιθίου) 15. Αφέντης Χριστός (Άγιος Κωνσταντίνος - Ορ. Λασιθίου) 16. Μονή Κρουσταλένιας (Οροπέδιο Λασιθίου)

Ανακουφιστικό θύρωμα, Οροπέδιο Λασιθίου

Ενοριακός ναός Ψυχρού

70

Ranunculus


Αν επιλέξετε να ανέβετε στο Οροπέδιο Λασιθίου με το αυτοκίνητο σας από την Άμπελο ή το Μέσα Λασύθι, ξεκινήστε από νωρίς για να είστε πριν τις 11:00 στο χωριό Ψυχρό. Κι απ’ τις δύο μεριές η κυκλική διαδρομή για το Ψυχρό είναι σχεδόν η ίδια. Από δυτικά ίσως βολεύει καλύτερα να δείτε τα αξιοθέατα έχοντας τον ήλιο πίσω σας έως το χωριό του Δικταίου Άνδρου, όπου και η πεζοπορική διαδρομή για το σπήλαιο. Στρίβοντας δεξιά από την Άμπελο, η Μονή Βιδιανής είναι πάνω στο δρόμο σας για ένα σύντομο προσκύνημα. Ο χώνος που διοχετεύει υπόγεια τα πλεονάζοντα (από τις πλημμύρες του χειμώνα)

Άγιος Σέργιος και Βάκχος, λεπτομέρεια τέμπλου

νερά του οροπεδίου είναι αμέσως μετά στα δεξιά σας, καταπράσινος ως την αρχή του καλοκαιριού αν έχουν φύγει τα λιμνάζοντα νερά ή θολωμένη λίμνη αν αντέχει η πλημμύρα. Όπως κι αν έχει, είναι ένα σωτήριο φυσικό φαινόμενο για τον υδροφόρο ορίζοντα. Στα επόμενα χωριά Κάτω Μετόχι, Αγ. Χαράλαμπο και Πλάτη μη σας διαφύγει το πανόραμα από την εκκλησία του Αγ. Χαραλάμπους, από όπου θα έχετε όλο το οροπέδιο Λασιθίου στα πόδια σας. Στην έξοδο του χωριού, δεξιά του δρόμου, κάτω από αιωνόβιους πρίνους σώζεται ό, τι έχει απομείνει από το ναό των Αγίων Σεργίου και Βάκχου του 12ου αιώνα. Ο νεκροταφιακός ναός απέναντι είναι αφιερωμένος στη μνήμη τους. Οι σύγχρονες ανάγκες και οι συνθήκες μπορεί να κρατούν μακριά τους περισσότερους ανθρώπους αυτού του τόπου αλλά όταν τους χρειάζεται είναι παρόντες στον πόνο, στις χάρες, και στις γιορτές. Οι χαρακτηριστικοί τύποι των ξωμάχων που θα συναντήσετε είναι πάντα καταδεκτικοί στους επισκέπτες που κρατούν ζωντανό τον τόπο τους.

θα το χαρείτε ιδιαίτερα. Φτάνοντας στην πλατεία κάτω από τον επισκέψιμο χώρο του σπηλαίου, αν σκοπεύετε να ανεβείτε με γαϊδουράκι ακολουθείστε δεξιά το παλαιό μονοπάτι, όπου οι οδηγοί των ζώων περιμένουν να σας εξυπηρετήσουν. Αν προτιμάτε να μην διακόψετε το περπάτημά για να είστε πιο κοντά στο χώμα και τα φυσικά αρώματα, συνεχίστε στο πλακόστρωτο αριστερά και σε λίγο θα είστε στην είσοδο του ιδιαίτερα επιβλητικού και φροντισμένου λατρευτικού μνημείου. Δεν είναι δύσκολο να ακούσετε να αντηχούν από τα βάθη του σπηλαίου και των αιώνων τα τύμπανα που κρούουν οι Κουρήτες για να μην ακουστεί το κλάμα του νεογέννητου Θεού Δία – ο Κρόνος παραμονεύει να τον καταβροχθίσει. Μα αν δεν ακούσετε τίποτα απ’ αυτά, να είστε σίγουροι πως μέσα από την επιθυμία και την προσπάθεια να το βιώσετε θα το γεννήσει η ίδια σας η φαντασία, όπως η Ρέα γέννησε το Δία, τον πατέρα των Θεών. Εδώ οι μύθοι ήταν πάντα ελκυστικοί, και δε θα πάψουν ποτέ να φουντώνουν τη φαντασία μας, όπως και τα όνειρα μας να ομορφαίνουν τα ταξίδια της ζωής μας. Μετά το δέος που γεννά η φυσική ομορφιά, συνεχίστε την κυκλική πορεία. Το σκηνικό από τον πλάτανο του Ψυχρού θα σας εντυπωσιάσει. Μαγουλάς, Καμινάκι, Αβρακόντες, Κουδουμαλιά ακολουθούν. Ακόμα κι αν δεν σας συστήσουμε κάτι συγκεκριμένο, τα απρόοπτα είναι πάντα καλύτερα. Η επίσκεψη σε ένα οικοπάρκο ή σε ένα αθλητικό κέντρο θα σας ανανεώσουν, αν είναι στις επιλογές σας. Ο Αγ. Γεώργιος έχει να σας δείξει σημαντικά πράγματα. Τα μουσεία για τα εκκλησιαστικά κειμήλια, τον Ελευθέριο Βενιζέλο και το λαϊκό πολιτισμό πρέπει οπωσδήποτε να τα δείτε, στην πλατεία των μουσείων. Στη μεσοχωριά θα αντικρύσετε τη μεγάλη εκκλησία με το χαλκοσκέπαστο τρούλο, ο οποίος λόγω μεγέθους δεν χωρά στον οπτικό σας ορίζοντα, αν τον θαυμάσετε από την αυλή. Ο Άγιος Κωνσταντίνος δεν σας χαλά τις ως τώρα εντυπώσεις σας, καθώς η χωροταξία του επιτρέπει να βολευτούν και τα μνημεία και

Μετά την Πλάτη αφήστε το αυτοκίνητο κοντά στην διακλάδωση για Δικταίο Άνδρο για ένα ευχάριστο περπάτημα στη φύση. Υπό το βλέμμα του Κρηταγεννούς Δια, Μονή Βιδιανής

71


Καθολικό της μονής Κρουσταλλένιας

72

Η καμαροσκέπαστη βρύση Ψυχρού


οι απαιτήσεις των ανθρώπων σε μία αρμονική συνύπαρξη του φυσικού και του ανθρώπινου. Προσκύνημα στο Λασύθι χωρίς να μπείτε στην Μονή Κρουσταλλένιας δεν λογάται. Κρυμμένο το Μοναστήρι πίσω από την βλάστηση λες και φοβάται τους επιδρομείς που τόσες φορές το ερήμωσαν (1293, 1823, 1866). Για τον Αδελφωμένο αιωνόβιο πρίνο λένε πως τα παρακλάδια του κορμού του αντιστοιχούν στον αριθμό των χωριών του Οροπεδίου και πώς κάθε παρακλάδι που θα ξεραθεί είναι προμήνυμα για το χαμό ενός χωριού. Σοφίστηκε άραγε η λαϊκή φαντασία ένα αποτελεσματικό τρόπο να αποτρέψει την κοπή της συστάδας των πρίνων που τόση χάρη προσδίδει στην θαυματουργή φήμη της Παναγίας ή ταυτίζεται με το θαυμασμό που προκαλεί το φυσικό μνημείο. Μάλλον πρέπει να δεχτούμε και να σεβαστούμε πως ο θεός ομόρφυνε την φύση και πως η φύση απαιτεί κάτι από το σεβασμό που προσδίδουμε στο θείο. Αξίζει να επισκεφτείτε τους ναούς με τα θαυμαστά ξυλόγλυπτα τέμπλα, έργα πηγαίας λαϊκής τέχνης των νιταδώρων του Μέσα Λασιθίου, με ξεχωριστά φυσικά ανθοστολισμένα μοτίβα. Ίσως να είναι εμπνευσμένα από το λασιθιώτικο - σαν σκαλιστή ζωγραφιά- τοπίο, γιατί πολλά από αυτά είναι δημιούργημα συντεχνίας φημισμένων ντόπιων καλλιτεχνών από το Μέσα Λασύθι.

φυσικό λαϊκό πανεπιστήμιο, των ξακουστών νιταδώρων (ξυλογλυπτών) του Μέσα Λασιθίου. Το τέμπλο που σώζεται εδώ είναι του πρώτου νιταδώρου του Μέσα Λασιθίου, του Ιωάννη Χαλάτση. Αφήνοντας πίσω σας το Νικηφόριδων και αγναντεύοντας από τα Σελιά το Μεραμπελιώτικο κόλπο αισθάνεστε πως έκλεισε μεστά μια μέρα στην ορεινή Δίκτη- το όρος που γέννησε το Δια και που στέκει αντικρυστά και χαιρετά τον Ψηλορείτη που τον μεγάλωσε στο σπήλαιο της Νίδας. Μετά την επιστροφή από το μυθικό ταξίδι, καλή επάνοδο στην πραγματικότητα.

Επισκεφτείτε το ναό των Αγίων Αναργύρων στο Μέσα Λασιθάκι και όχι μόνο, δείτε με τα μάτια σας την απαράμιλλη τέχνη των ανθρώπων που φοίτησαν με μεράκι το

Δείγμα κρητικής ίριδας

Η καμαροσκέπαστη βρύση Ψυχρού, λεπτομέρεια

Λιτή αρχιτεκτονική ανακούφιση, Άγιος Γεώργιος Οροπεδίου Λασιθίου

73


74

Οροπέδιο Λασιθίου. Απελευθέρωση όρνιου


Ενοριακός ναός Ψυχρού, Οροπεδίου Λασιθίου. Αρτοκλασία

75


a

Τύπος Διαδρομής: Πεζοπορία Διάρκεια: 6 ώρες Δυσκολία : 7/10 Απόσταση: 11 χλμ Μονή Κρουσταλένιας (Οροπέδιο Λασιθίου) Άγιος Ανάργυροι (Μέσα Λασιθάκι) Μονή Κρουσταλένιας (Οροπέδιο Λασιθίου) Η διαδρομή αποτελείται από τα παρακάτω μνημεία και σημεία ενδιαφέροντος 1. Μονή Κρουσταλένιας (Οροπέδιο Λασιθίου) 2. Μέσα Λασίθι (Οροπέδιο Λασιθίου) 3. Μέσα Λασιθάκι (Οροπέδιο Λασιθίου) 4. Άγιος Ανάργυροι (Μέσα Λασιθάκι) 5. Χαυγάς 6. Τίμιος Σταυρός (Καθαρό) 7. Αγία Πελαγία 8. Άγιος Κωνσταντίνος (Οροπέδιο Λασιθίου) 9. Μονή Κρουσταλένιας (Οροπέδιο Λασιθίου)

76

Μονή Κρουσταλλένιας στον Άγ.Κωνσταντίνο. Νοτιοανατολική άποψη του καθολικού


Από το μοναστήρι της Κρουσταλλένιας που έχει ταυτίσει την ιστορία του στενά με τον τόπο που θεμελιώθηκε και ρίζωσε σας προτείνουμε να ασκηθείτε στο περπάτημα. Η πεζοπορία στην άκρη του δρόμου για Μέσα Λασύθι είναι ασφαλής. Στο καφενείο, μια ολιγόλεπτη ανάπαυλα για σουμάδα, καφέ, δίκταμο ή άλλο βραστάρι του βουνού θα σας ανανεώσει. Ίσως και να πάρετε λίγα φρούτα, ζεστό ψωμί ή ξερά σύκα, δαμάσκηνα, σταφίδες ή χουρμάδες για να σας συντροφεύουν στο περπάτημα. Το πρωί μέχρι τις 9.30 η ώρα το Μέσα Λασιθάκι κουβαλά στην πλάτη τη σκιά του ήλιου. Αν συναντήσετε κάποιον στην αυλή ή το σοκάκι ανταλλάξετε μια καλημέρα. Με προ-συνεννόηση με τον εφημέριο ανάψτε κερί στους Αγίους Αναργύρους και θαυμάστε άλλο ένα αξιόλογο τέμπλο, έργο τέχνης για το οποίο το Οροπέδιο διεκδικεί παράσημα. Περπατήστε όσο ζητά η όρεξη σας μέσα στο Χαυγά και αν πιστεύετε στο ‘ο τολμών νικά’, βάλτε πλώρη για την εκκλησία του Σταυρού που θα δείτε από την είσοδο πάνω από τον γκρεμό, δεξιά του φαραγγιού. Ο περίβολός του είναι διαμορφωμένος για καλή παρέα, ενώ πίσω από την εκκλησία είστε βιγλάτορες του φαραγγιού. Ανατολικά στο στένεμά του προς Καθαρό, προκαλεί δέος ο νεραϊδοκόλυμπος, και ρίγος η εικόνα που σχηματίζεται από την κατάπτωση του καταρράκτη από την πλευρά του Λαζά-

ρου την άνοιξη. Ο δρόμος της επιστροφής ακολουθεί την ίδια πορεία ως την λιμνοδεξαμενή. Σε μικρή απόσταση μέσα στον κατσοπρινιά που εξελίσσεται σε πρινιά βρίσκεται στα γαλανά φορεμένη η μονόκλιτη Βασιλική της Αγίας Πελαγίας, που κατά την παράδοση έχει άμεση ιστορική σύνδεση με την Κρουσταλλένια. Το μινωικό μονοπάτι διάβαινε από εδώ. Μέσα από τις αμυγδαλιές ελάτε στον Άγιο Κωνσταντίνο. Η κουβέντα με ένα γέρο στο χωριό ίσως σας πείσει πως ‘σοφία είναι το καταστάλαγμα μιας μεστής ζωής’. Η επαφή με τον κόσμο αλαφρώνει την καρδιά και σας προετοιμάζει για να εξομολογηθείτε στην Κρουσταλλένια Παναγία αυτά που είδατε. Όταν περνάτε στην γέφυρα της Κρουσταλλένιας ρίξτε μια ανθοδέσμη. Θα τη φέρει η ορμή του Μακελάρη ποταμού ο οποίος πηγάζει από το Οροπέδιο του Καθαρού στις εκβολές του Αποσελέμη ποταμού πέρα μακριά στο Κρητικό πέλαγος.

Μονή Κρουσταλλένιας. Μοναστηριακά άνθη

Colchicum Cupanii Cretense

Ναός Αγίων Αναργύρων, Μέσα Λασίθι. Τέμπλο Χαλάτσηδων.

77


Τοιχογραφικός διάκοσμος Αγίου Πνεύματος, Λιμνάκαρο Μονή Κρουσταλλένιας. Αγνάντι στη Δίκτη

78

Μονή Κρουσταλλένιας. Αιωνόβιοι πρίνοι

Δεξιά σελίδα:Ναός Αγίων Αναργύρων, Μέσα Λασίθι. Δεσποτική εικόνα Παναγίας


ς

79


80

Μονή Κρουσταλένιας. Λιθόστρωτη αυλή


Μέσα Λασίθι

Ναός Αγίων Αναργύρων, Μέσα Λασίθι. Τέμπλο Χαλάτσηδων, λεπτομέρεια

81


s

Τύπος Διαδρομής: Με αυτοκίνητο (Χωματόδρομος) Διάρκεια: 4 ώρες Δυσκολία : 6/10 Απόσταση: 75χλμ Αφέντης Χριστός Κάτω Μεράς (Ιεράπετρα) - Άγιος Νικόλαος Κάτω Μεράς (Ιεράπετρα) - Μητροπολιτικός Ναός Αγίου Γεωργίου (Ιεράπετρα) - Άγιος Γεώργιος - Άγιος Χαράλαμπος (Επισκοπή Ιεράπετρας) - Γουρνιά - Μονή Φανερωμένης - Μονή Άσσαρης Κεραγραμμένη (Σταυρός) - Μονή Παναγίας Βρυωμένης - Αγία Μαρίνα (Μεσελέροι) - Άγιος Γεώργιος (Μεσελέροι) - Κάτω Άη Γιώργης (Σταυρός) - Μονή Παναγίας Γουρνί (Μονή Παναγίας Γουρνί) - Άγιος Μάμας (Σταυρός) Η διαδρομή αποτελείται από τα παρακάτω μνημεία και σημεία ενδιαφέροντος 1. Ιεράπετρα 2. Αφέντης Χριστός Κάτω Μεράς (Ιεράπετρα) 3. Άγιος Νικόλαος Κάτω Μεράς (Ιεράπετρα) 4. Μητροπολιτικός Ναός Αγίου Γεωργίου (Ιεράπετρα) 5. Άγιος Γεώργιος - Άγιος Χαράλαμπος (Επισκοπή Ιεράπετρας) 6. Έπαυλη Βασιλικής 7. Άγιος Σπυρίδων (Βασιλική-Ιεράπετρας) 8. Γουρνιά 9. Μονή Φανερωμένης 10. Αχλάδα - μετόχι 11. Μονή Άσσαρης 12. Κεραγραμμένη (Σταυρός) 13. Μονή Παναγίας Βρυωμένης 14. Αγία Μαρίνα (Μεσελέροι) 15. Άγιος Γεώργιος (Μεσελέροι) 16. Βρύση (Μακρυλιά) 17. Απολιθωμένη Χλωρίδα και Πανίδα (Μακρυλιά) 18. Κάτω Άη Γιώργης (Σταυρός) 19. Μονή Παναγίας Γουρνί (Μονή Παναγίας Γουρνί) 20. Άγιος Μάμας (Σταυρός) 21. Κεντρί 22. Ιεράπετρα 82

Καταρράκτης στο φαράγγι του Χα


Από την ηλιόλουστη και θερμή Ιεράπετρα οδηγήστε το αυτοκίνητο σας στα βορινά με πρώτο χωριό του προορισμού σας την Επισκοπή (έδρα επισκόπου κάποτε) με την χαρακτηριστικής αρχιτεκτονικής εκκλησία του Αγ. Γεωργίου. Οι εύστοχες αναπαλαιώσεις των γύρω κατοικιών και η ευρύχωρη πλατεία με καφενοταβέρνες βοηθούν να αναδειχθεί το μνημείο και να ανασάνει από την πίεση του δρόμου. Από τη θέση του Προφήτη Ηλία στα νότια προέρχεται το αρχαιότερο ειδώλιο της νεολιθικής περιόδου στην Κρήτη, ενώ ανατολικά στο ύψωμα που δεσπόζει πάνω από τα Παπαδιανά φαίνεται ακόμα το ερειπωμένο κάστρο που διασφάλιζε το συντομότερο πέρασμα που ενώνει το Κρητικό με το Λιβυκό πέλαγος. Η ‘νύφη του Λιβυκού’ Ιεράπετρα και το Λιβυκό πέλαγος βρίσκονται νότια, η Παχειά Άμμος και το Κρητικό βορινά, και ανατολικά το όρος Θρυπτή στο ύψος των 1476μ. Δυτικά εντοπίζεται το σχετικά χαμηλού ύψους ορεινό συγκρότημα που το πλήθος και η ποιότητα των θρησκευτικών μνημείων κάλλιστα μπορούν να συγκροτήσουν μοναστική πολιτεία (Άη Γιώργης Επισκοπής, Μονή Άσαρης, Μονή Φανερωμένης, Παναγία στα Γουρνιά, Άγιος Φανούριος, Μονή Βρυωμένου ή Βυργιωμένου, Άγιος Μάμας, Παναγία στο Γουρνί, Κεραγραμμένη, Κάτω Άη Γιώργης στο Καπίστρι, Αγία Μαρίνα, Άγ. Γεώργιος Μεσελέρων).

Πρόκειται για ένα ενδιαφέροντα τόπο, νησίδα ξεχωριστή σε κάποια γεωλογική περίοδο της Κρήτης με το Κρητικό και Λυβικό πέλαγος συγκοινωνούντα δοχεία μέσω των διαύλων Ίστρου-Πρίνας-Στομίου και Παχειάς ΆμμουΕπισκοπής-Ιεράπετρας με το γκρίζο ασβεστολιθικό όγκο των κορφών να προεξέχει σαν τρικάταρτο καράβι. Το γεωλογικό και βιολογικό ενδιαφέρον της περιοχής παρά τα όσα έχουν γίνει δεν έχει εκτιμηθεί στο σύνολο του. Εδώ ο κατακερματισμός και η ανάδυση του γήινου φλοιού μας φανερώνει πολλά. Το Καπίστρι, τα Μπραμιανά, η Μακρυλιά, η Πρίνα, το Ίστρο, η Παχειά Αμμος, η Βασιλική και η Επισκοπή μπορούν να αναδειχθούν σε μια νησίδα υποδειγματικής διαχείρισης σε συνάρτηση με την ορεινή Δίκτη – το οροπέδιο Καθαρού και το Σελάκανο με τις γύρω κορυφές. Ένα σπάνιο οικοσύστημα, μια ενδιαφέρουσα γεωλογική και θρησκευτική ιστορία και αρχαιολογικά ενδιαφέροντα πρώτης γραμμής (έπαυλη Βασιλικής, Γουρνιά, Βρόκαστρο, Πρινιάτικος Πύργος, Ωλερος, Ιεράπυτνα). Εδώ έχουν βρεθεί πλήθος απολιθωμένων ειδών χερσαίας και θαλάσσιας χλωρίδας και πανίδας, σπάνια φυτά από τη Δίκτη και τη Θρυπτή καθώς και δασωμένοι θύλακες με μακία και δενδρώδη βλάστηση θαμνόκεδρων και πεύκων. Τα ρηχά σπήλαια και οι σπηλαιώδεις κοιλότητες με βραχώδη κρεμάσματα φιλοξενούν δικό τους βιολογικό κόσμο.

Κάστρο Ιεράπετρας, Εσωτερικό κεντρικής πύλης

Κάστρο Ιεράπετρας, Εσωτερική άποψη

83


Λίγο μετά την Επισκοπή μπορείτε να παρατηρήσετε πάνω σε γήλοφο τη ‘Μινωική έπαυλη της Βασιλικής’, που έδωσε το όνομά της στα αγγεία που φέρουν μια ιδιόρρυθμης τεχνοτροπίας βαφή ‘ρυθμού Βασιλικής’. Στη γύρω περιοχή υπάρχουν απολιθωμένα κοράλλια. Στρίψετε αριστερά στη διακλάδωση προς Βασιλική, όπου η κεντρική πλατειούλα με τη βρύση από τη φυσική πηγή, ο παλιός ναός του Αγίου Σπυρίδωνα, το καφενείο, το σχολειό και η μεγαλόπρεπη εκκλησία στην ψηλότερη γειτονιά του χωριού είναι τα σημεία αναφοράς. Στη διαδρομή προς Παχειά Άμμο οι σπηλιές από αριστερά και τα βραχοκρεμάσματα χάσκουν απέναντι στο μεγαλείο της χαράδρας του Χα, που αφήνει το νερό να κατρακυλά από ύψος 700 μέτρων σε ένα βαθμιδωτό καταρράκτη που ξεστρατίζει αρά και που και γίνεται κινητήρια δύναμη μέσα από τα ζουριά των νερόμυλων της διαδρομής του. Η Παχειά Άμμος, το κάποτε εμπορικό διαμετακομιστικό λιμάνι (τα χρόνια γύρω στο 1930), έπεσε στην παρακμή από τη μανία του βοριά, όμως οι ψαροταβέρνες παραμένουν σε ακμή. Σε απόσταση αναπνοής αντικριστά της εθνικής οδού προς Άγιο Νικόλαο συναντάτε το μινωικό οικισμό των Γουρνιών. Τα Γουρνιά είναι απέναντι σας σαν καθρεπτισμένη εικόνα, η κλίση του λοφίσκου που είναι

Φανερωμένη

84

κτισμένα είναι τέτοια που άνετα μπορείς να θαυμάσεις το τόσο πρώιμο θαύμα της ρυμοτομίας και της αρχιτεκτονικής. Ακολουθείστε λίγο μετά την από δεξιά διακλάδωση για τη Μονή Φανερωμένης. Στις ανεγυρίδες (διαδοχικές στροφές) της διαδρομής έχετε δεξιά σας όλο και καλύτερη τη θεά του Μεραμπελλιώτικου κόλπου. Άσπρες διασκορπισμένες πινελιές τα χωριά πάνω στον τοπογραφικό χάρτη. Πριν ανοίξετε την καγκελόπορτα του μοναστηριού, η κίτρινη πινακίδα για πεζοπόρους δείχνει την κατάληξη της διαδρομής των ταμένων στη Χάρη της το δεκαπενταύγουστο. Αν το Άγιο Όρος είναι το περιβόλι της Παναγίας, η Μονή Φανερωμένης είναι το μπαλκόνι της. Όταν βρεθείς εδώ ίσως είναι πιο εύκολο να επικοινωνήσεις με το Θεό, καθώς η γαλήνη και η ανάταση της ψυχής είναι απερίγραπτη. Ψυχανεμίζεσαι πως μια μυστηριώδης εξωτική ενέργεια πλημμυρίζει τον αγιασμένο χώρο. Η Μονή Φανερωμένης θεωρείται από τα παλιότερα μοναστικά κέντρα της ανατολικής Κρήτης. Πιθανολογείται πως ιδρύθηκε στη νεοβυζαντινή περίοδο, πριν την κατάκτηση της Κρήτης από τους Βενετούς. Υπήρξε καταφύγιο των κυνηγημένων χριστιανών της περιοχής, τόπος


αποφάσεων και ορμητήριο των επαναστατών σε όλες τις δύσκολες περιόδους της Κρητικής ιστορίας. Ιστορικά πρόσωπα έχουν δέσει το όνομα τους με τον ιερό τούτο τόπο όπως ο Αλέξιος Καλλέργης (το 1282), η Κριτσώτισσα Ροδάνθη (το 1822), ο Εμμανουήλ Λακέρδας (περί το 1878). Στην εγγύτερη περιοχή η Μονή είχε τα μετόχια της Αχλάδας, του Αγίου Γεωργίου της Άσαρης, της Μονής Βρυωμένου, της Παναγίας του Αρμού και της Παναγίας της Καρυδιανής. Εκατοντάδες προσκυνητές συρρέουν στη Μονή ελπίζοντας στη χάρη της Παναγίας. Η διαδρομή προς τα κοντινά μετόχια της Αχλάδας πρώτα και της Άσαρης στη συνέχεια δεν έχει ιδιαίτερες δυσκολίες. Οι πρώτες ανηφορικές στροφές μετά το μοναστήρι της Φανερωμένης είναι από τις πιο υποφερτές δυσκολίες ενώ μετά την Αχλάδα ο δρόμος κατηφορίζει αισθητά. Αν πάτε μετά από δυνατή νεροποντή, μπορεί να συναντήσετε θαλασσινά απολιθώματα, αλλά και δυσκολίες γιατί ο δρόμος γίνεται πιο δύσβατος. Η αποκατάσταση του ναού του Άη Γιώργη στην Άσαρη έχει αναδείξει το μεγαλείο του. Σαν κόσμημα φωτίζει η εξωτερική του επιφάνεια. Οι τοιχογραφίες στους κατάγραφους τοίχους δείχνουν την εξαιρετική δεξιοτεχνία του καλλιτέχνη αγιογράφου. Υψηλή αισθητική αξία φαίνεται ν’ αποπνέουν οι καβαλάρηδες Άη Γιώργης και Άη Δημήτρης.

λης κλίμακας για ξωκλήσι ναός της Παναγίας τιμά την κοιμήση της Θεοτόκου και προσελκύει το Δεκαπενταύγουστο πολλούς προσκυνητές. Κινούμενοι με το αυτοκίνητο ανατολικά της Κεραγραμμένης και αριστερά στην πρώτη διακλάδωση ακολουθώντας τη σήμανση της διαδρομής ανηφορίζουμε για το ψηλότερο σημείο, όπου συναντάμε αριστερά μας μια δεξαμενή νερού. Η κλίση του εδάφους είναι ήδη αρκετά κατηφορική και μας φέρνει χωρίς δυσκολία στο αναμορφωμένο τα τελευταία χρόνια, ονομαστό στην ακμή του μοναστικό κέντρο όπου έδρασε ο Ιωσήφ Βρυέννιος, τη Μονή Βρυωμένου (ή Βυργιωμένου). Το παλιότερο τμήμα του καθολικού του ναού είναι κατάγραφο, ενώ ο εξωτερικός λιθανάγλυφος διάκοσμος δείχνει δυτικές επιρροές. Η Μονή τιμά την Κοίμηση της Θεοτόκου και την περίοδο του 15αυγούστου συρρέει εδώ πλήθος κόσμου, πολλοί από τους οποίους δεκαπενταμερίζουν, δηλαδή μένουν στη Μονή επί δεκαπέντε μέρες για να προσευχηθούν και να συμμετέχουν στις ακολουθίες μέχρι τη γιορτή της Κοιμήσεως.

Ακολουθώντας τα σήματα δεξιά ανηφορικά ανάμεσα σε παλιές καλλιέργειες και μετά από μια κτηνοτροφική εγκατάσταση βρισκόμαστε έξω από τον αρχιτεκτονικά αξιόλογο ναό της Παναγίας Κεραγραμμένης. Το θύρωμα του ναού είναι επιμελημένο με λιθόγλυπτο διάκοσμο χαρακτηριστικό της εποχής κτίσης του μνημείου. Ο τοιχογραφικός διάκοσμος του εσωτερικού του ναού έχει να επιδείξει ξεχωριστές αγιογραφικές ενότητες. Η θέση του ναού είναι απάνεμη και ελκυστικά δεμένη με τη φυσική ομορφιά των βραχωδών σχηματισμών. Ο σχετικά μεγάΙεράπετρα, λιμάνι

Ο ιερός ναός της Αγίας Τριάδας Βασιλικής Θαλασσινά απολιθώματα, Ανάληψη

85


Αναχωρώντας, ο κατηφορικός τσιμεντοστρωμένος δρόμος μας οδηγεί στον κοιμητηριακό ναό της Αγίας Μαρίνας (Μεσελέρων), όπου είναι άξιες λεπτομερούς μελέτης πολλές από τις ιστορημένες αγιογραφικές παραστάσεις. Ο Άγιος Γεώργιος μέσα στο ίδιο χωριό παρουσιάζει παρόμοιο ενδιαφέρον. Αφήνουμε τους δρόμους του δραστήριου χωριού (το οποίο διαθέτει εκτός των άλλων και καλή παραδοσιακή κουζίνα) και μπαίνουμε αριστερά στο δρόμο για Ιεράπετρα. Ο επόμενος σταθμός μας, το χωριό Μακρυλιά, παρουσιάζει γεωλογικό ενδιαφέρον όσο αφορά στην απολιθωμένη χλωρίδα και θαλάσσια πανίδα. Στο χωριό Σταυρός ή Καπίστρι όπως λεγόταν παλιά, σημείο αναφοράς είναι ο κάτω Άη Γιωργής. Ο ανοιχτός χρωματισμός του τοιχογραφικού διακόσμου δημιουργεί ιδιαίτερη αίσθηση και φαίνεται έργο αξιόλογου αγιογράφου, ενώ ξεχωριστό ενδιαφέρον παρουσιάζει η αρχιτεκτονική του ναού. Βγαίνοντας έξω από το χωριό βορειοανατολικά ο χωματόδρομος θα σας φέρει στην Παναγία στο Γουρνί, καλοκαιρινή έδρα του Επισκόπου κάποτε, όπως υποστηρίζεται. Ο ναός έχει αποκατασταθεί πρόσφατα και διασώζονται τμηματικά ο αγιογραφικός του διάκοσμος και ερειπωμένα κτίσματα

Κατηφορίζοντας προς Μεσελέρους

86

περιτρίγυρα. Ακολουθώντας το δρόμο συναντάμε τον Άγιο Μάμα σε κοντινή απόσταση, δίπλα σε μικρή φυσική πηγή. Ο ναός είναι μονόχωρος και διασώζει σπαράγματα τοιχογραφιών. Η ρεματιά με νότιο προσανατολισμό είναι απάνεμη και ευχάριστη για υπαίθρια διαβίωση και αναψυχή. Η θέα από το Καπίστρι είναι εντυπωσιακή προς το βραχώδες άγριο τοπίο βορειοανατολικά και προς το λιόκαμπο νότια. Μέσω του ασφαλτοστρωμένου δρόμου κατευθυνόμαστε στο Κεντρί στα πρόθυρα της Ιεράπετρας, όπου καταλήγει η διαδρομή μας. Εδώ μπορεί κάποιος να θαυμάσει και να προσκυνήσει τη χάρη του Μητροπολιτικού Ναού του Αγίου Γεωργίου μέσα στην παλιά πόλη. Τέλος, αν έχετε διαθέσιμο χρόνο, αξίζουν τον κόπο μια επίσκεψη με καραβάκι στη Χρυσή (Γαϊδουρονήσι) για να θαυμάσει κανείς την ολόλευκη άμμο και τα πολυάριθμα κοχύλια. Στην περιήγησή σας στην Ιεράπετρα, μην αφήσετε εκτός του προγράμματός σας τον Άγιο Νικόλαο και τον Αφέντη Χριστό της κάτω Μεράς. Οι θαυμαστές φορητές εικόνες του Γεωργίου Καστροφύλακα είναι από τα ανεκτίμητα κειμήλια μεταξύ των όσων θα βιώσετε και θα δείτε!


Γουρνιά στην Παχειά Άμμο. Άποψη οικοδομικών καταλοίπων Θαλασσινές αποθέσεις, Μακρυλιά

87


Κάμπος Βασιλικής, το φαράγγι του Χα και η Θρυπτή Το καθολικό της Μονής Βρυωμένης

88


Ιεράρχες στη Μονή Βρυωμένης Βασιλική Ιεράπετρας

89


Αρχιερατικός εσπερινός στον ιερό ναό του Τιμίου Σταυρού στην κορυφή της Θρυπτής

Ο τοιχογραφημένος ναός της Αγ. Άννας στη Θρυπτή

Εικόνες που θυμίζουν ελβετικό τοπίο στη Θρυπτή

Ο οικισμός της Θρυπτής χιονισμένος 90

Χειμωνιάτικη εικόνα της Θρυπτής


Ο κόλπος της Παχείας Άμμου και τα σητειακά βουνά από την Θρυπτή

Ο κόλπος του Μεραμβέλλου όπως φαίνεται ανεβαίνοντας στη Θρυπτή 91


Μονή Βρυωμένης Παραλία στη Χρυσή

92

Παραλία στη Παραλία Χρυσήστη Χρυσή


Μονή Βρυωμένης Θαλασσινό απολίθωμα

93


d

Τύπος Διαδρομής: Με αυτοκίνητο (Άσφαλτος) Διάρκεια: 4 ώρες Δυσκολία : 1/10 Απόσταση: 53 χλμ Αφέντης Χριστός Κάτω Μεράς (Ιεράπετρα) - Άγιος Νικόλαος Κάτω Μεράς (Ιεράπετρα) - Μητροπολιτικός Ναός Αγίου Γεωργίου (Ιεράπετρα) Παναγία – Άγιος Νικόλαος (Ανατολή) - Παναγία Βαγιονέα (Ανατολή Κάτω Καρκάσα) - Μονή Σωτήρος (Ανατολή - Πάνω Καρκάσα ) - Μονή Αγίων Αποστόλων (Ανατολή - Κάτω Καρκάσα) - Μονή Εξακουστής Παναγία Μεσοχωρίτισσα (Μάλλες) Άγιος Νικόλαος (Μάλλες) - Άγιος Γεώργιος (Λούτρα Μαλλών (κάτω Μάλλες)) - Φούρνου Κορφή (Μύρτος) - Άγιος Αντώνιος και Λαογραφικό Μουσείο (Μύρτος) - Άγιος Βασίλειος (Μύρτος) Η διαδρομή αποτελείται από τα παρακάτω μνημεία και σημεία ενδιαφέροντος 1. Ιεράπετρα 2. Αφέντης Χριστός Κάτω Μεράς (Ιεράπετρα) 3. Άγιος Νικόλαος Κάτω Μεράς (Ιεράπετρα) 4. Μητροπολιτικός Ναός Αγίου Γεωργίου (Ιεράπετρα) 5. Φράγμα Μπραμιανών 6. Κάστελος (Καλαμαύκα) 7. Αναβάλουσα (Πηγή) 8. Τίμιος Σταυρός (Καλαμαύκα) 9. Παναγία Καλαφατιανή 10. Αη Γιώργης Καλαφατιανός 11. Δρυγιές 12. Πύργος (Ανατολή) 13. Παναγία – Άγιος Νικόλαος (Ανατολή) 14. Άγιοι Πάντες, Έκθεση Βυζαντινών Εικόνων 15. Παναγία Βαγιονέα (Ανατολή - Κάτω Καρκάσα) 16. Μονή Σωτήρος (Ανατολή - Πάνω Καρκάσα ) 17.Μονή Αγίων Αποστόλων (Ανατολή - Κάτω Καρκάσα) 18. Μονή Εξακουστής

19. Παναγία του Αρμού 20. Παναγία Μεσοχωρίτισσα (Μάλλες) 21. Άγιος Νικόλαος (Μάλλες) 22. Άγιος Γεώργιος (Λούτρα Μαλλών ,κάτω Μάλλες) 23. Φαράγγι Σαρακίνας 24. Τετράτοξη Γέφυρα (Ποταμός Μύρτους) 25. Φούρνου Κορφή (Μύρτος) 26.Άγιος Αντώνιος και Λαογραφικό Μουσείο (Μύρτος) 27. Άγιος Βασίλειος (Μύρτος)

Ο ναός του Τιμίου Σταυρού στο Αόρι της Καλαμαύκας 94


Ακολουθώντας μια όμορφη διαδρομή στον παραλιακό δρόμο, προς τα δυτικά της Ιεράπετρας, στρίψτε στη διακλάδωση προς Καλαμαύκα δεξιά. Όταν αρχίζει το ανηφόρισμα του δρόμου η θέα είναι πανοραμική, και οι θεόρατοι βράχοι εντυπωσιακοί, λες και περιμένουν κάποιο δυνατό ταρακούνημα για να χαμηλώσουν κατά τον κάμπο. Κεφαλοχώρι η Καλαμαύκα και ευνοημένη από την ‘Αναβάλουσα’, μια πηγή κοντά στο χωριό. Μεταξύ ελιών, καλαμιών, περβολιών και πεύκων δεν μπορείτε να αποφύγετε τα βουητά των μελισσών που ο τρύγος τους φουσκώνει τις τσέπες των μελισσοκόμων. Δουλευτάδες και νοικοκύρηδες είναι οι Καλαμαυκιανοί, τα γονικά (χωράφια) τους έχουν παχειά χώματα και αυγατίζουν. Τα λιάτικα αμπέλια τους, ανακατερά με κλίματα από μαλιώτικο άσπρο σταφύλι κάνουν ‘γλυκόσυρτο’(ημίγλυκο) ξανθωπό κρασί. Ο Σπηλαιώδης ναός του Σταυρού πάνω στο δυσθεόρατο βράχο του Κάστελου με τα πολλά σκαλιά, υποχρεώνει τους πιστούς σε μετάνοιες για να προσκυνήσουν τη χάρη του. Πολλοί νερόμυλοι της Βενετοκρατίας που σώζονται ακόμη μνημονεύονται από αγοραπωλησίες στα νοταριακά έγγραφα του Ιωάννη Ολόκαλου που είχε έδρα τις Δρυγιές. Περιηγηθείτε ξένοιαστα χωρίς πρόγραμμα στα εκκλησιαστικά μνημεία. Τον Άη Γιώργη τον Καλαφατιανό

και την ομώνυμη Παναγία. Πάνω στο βράχο, μέσα και αριστερά από το Χαυγά μπορείτε να δείτε τη μικρή εκκλησία του Τιμίου Σταυρού, απολαμβάνοντας ταυτόχρονα την όμορφη φύση και τις πανοραμικές εικόνες της διαδρομής. Φεύγοντας για Ανατολή ακολουθήστε δεξιά την πινακίδα με ένδειξη ‘Δρυγιές’. Εδώ μαζί με την φήμη του Ιωάννη Ολόκαλου θα βρείτε και την πέτρινη στρογγυλή γούρνα – αλώνι από παλαιοτάτου τύπου λιοτρίβι – μεταξύ των τραπεζοκαθισμάτων της ταβέρνας δίπλα στην εκκλησία. Δεξιά και αριστερά της διαδρομής που συνεχίζετε είναι πολλά μεσαιωνικά μοναστικά κέντρα όπου αναδείχθηκαν σπουδαίοι εγγράμματοι και φωτισμένοι υπερασπιστές του ορθοδόξου δόγματος. Σημαντικότερος όλων υπήρξε ο Νείλος Δαμιλάς για τη δύναμη της πίστης και του λόγου του οποίου ‘θα σου μιλήσουν και οι πέτρες’, αν μπεις στον κόπο να πας στα Πάνω και Κάτω Καρκάσα ή την Παναγία Βαγιονέα . Στην Ανατολή η Κάτω Παναγία και η όμορφη εικόνα του οικιστικού συνόλου του χωριού, σας κάνουν να παραδεχθείτε πως δίκαια εντάχθηκε στα ‘ομορφότερα χωριά’. Σώζεται ακόμα και ο μεσαιωνικός πύργος του χωριού. Η κεντρική εκκλησία των Αγίων Πάντων είναι και μουσείο εκκλησιαστικών κειμηλίων. Η εγκατάλειψη του έως το 1970 μεστού οικισμού για την καλλιέργεια πρώιμων κηΗλιοβασίλεμα στο Λιβυκό πέλαγος

95


πευτικών στη γυρογυαλιά της ‘Νέας Ανατολής’ έσωσε οτιδήποτε παραδοσιακό υπάρχει εδώ σήμερα. Το χωριό έχει την τύχη να γεννά ανθρώπους που το τιμούν και το νοιάζονται. Κοντά πέφτουν οι Μάλλες, επόμενος σταθμός της διαδρομής αν συνεχίσετε προς τα δυτικά στους πρόποδες της Δίκτης. Μετά την Παναγία του Αρμού που αφήνετε αριστερά σας και χαμηλότερα από τη γυναικεία Μονή Εξακουστής, έχετε στον οπτικό σας ορίζοντα το πευκοκαλυμμένο μελιτοφόρο Σελάκανο. Με την περιδιάβασή σας στο χωριό, θαυμάζετε τα παλιά λιθόστρωτα τα οποία, έστω και στην περιορισμένη έκταση που διασώζονται, ταξιδεύουν τον επισκέπτη στην εποχή που δείχνει η παλαιότητα τους. Η Παναγία Μεσοχωρίτισσα και ο Άγιος Νικόλαος, παλαιός ναός σταυροειδούς ρυθμού, έχουν αιώνες υπό την σκέπη τους το ακμαίο σε εισοδήματα και κάποτε σε πληθυσμό χωριό των Μαλλών. Ο τοιχογραφικός διάκοσμος των εκκλησιών, όπου κατάφερε να διασωθεί, με

Τέμπλο νοτίου κλίτους Αγ. Πάντων, Ανατολή Ιεράπετρας

96

Άγιος Γεώργιος, Κάτω Μάλλες

κορυφαίο το χτισμένο πάνω στην Παλαιοχριστιανική Βασιλική του Άη Γιώργη στις Κάτω Μάλλες, φανερώνει την περασμένη ακμή τους. Η επιβλητική εξώγλυφη ζωγραφική απόδοση του τιμώμενου Αγίου σε μνημειακό μέγεθος στον ναό αυτό θυμίζει τις αντιστοίχου μεγέθους εικόνες του Αγίου Γεωργίου στον Επανωσήφη. Ο ναός χαρακτη-

Άποψη βορείου κλίτους Αγίων Πάντων, Ανατολή Ιεράπετρας


ρίζεται στο σύνολο του ως μνημείο πρώτου μεγέθους. Το φαράγγι της Σαρακίνας μετά τις Μάλλες πρέπει να σημαδευτεί από τα ίχνη των βημάτων σας. Η ομορφιά του είναι πραγματικά απερίγραπτη. Συνεχίστε την εκδρομή σας προς τους Μύθους, όπου η αυτοσχέδια ομελέτα του καφετζή δίνει την ευκαιρία στο γεροπλάτανο να σας χαρίσει τη δροσιά του. Γεφυρώστε με ασφάλεια την πορεία της διαδρομής στη μάνητα μα και στην καλοσύνη του ποταμού του Μύρτους, συνεχίζοντας πάνω από την τετράτοξη γέφυρα (έργο του 20ου αιώνα), τη μεγαλύτερη στην Κρήτη. Ο παράλληλος με τον ποταμό από ανατολικά δρόμος σας φέρνει στη ‘Φούρνου Κορφή’. Πριν ή μετά την επίσκεψη σας στις εδώ μινωικές αρχαιότητες πρέπει να περάσετε από το αρχαιολογικό μουσείο Αγίου Νικολάου για να σας μιλήσουν χωρίς λόγια τα ευρήματα. Η Παναγία η Κοτσιφιανή, χτισμένη ανάμεσα στα θερμοκήπια, ίσως πρέπει να θεωρηθεί προστάτιδα των πρώιμων κηπευτικών και στη χάρη της να μνημονεύεται ο πρώτος πειραματιστής καλ-

λιεργητής θερμοκηπιακών καλλιεργειών το 1960 στην Ιεράπετρα (ο Ολλανδός Παύλος Cooper), ο οποίος άλλαξε τη μοίρα του τόπου. Μετά από μια γεμάτη μέρα, μπορείτε να καταλήξετε σε μια τοπική ταβέρνα για να ευφρανθείτε από τα προϊόντα αυτά.

Υπέρθυρο ναού Αγίων Πάντων, Ανατολή Ιεράπετρας

Πάνω Καρκάσα. Μεταμόρφωση του Σωτήρος. Άγιος Εύπλους

Οι Μάλλες Φορητή εικόνα. Άγιοι Πάντες. Ανατολή Ιεράπετρας

97


Ανατολή Ιεράπετρας, γραφικές γωνιές Ανατολή Ιεράπετρας, γραφικές γωνιές

98

Φυσιολατρικό μονοπάτι Ανατολή Ιεράπετρας, γραφικές γωνιές


Μοναδική η θέα προς το Κρητικό και το Λιβυκό πέλαγος

Φυσιολατρικό μονοπάτι

99


Ο Ναός του Τιμίου Σταυρού στην Καλαμαύκα Χειμωνιάτικη εικόνα της Ιεράπετρας

100


Το φράγμα των Μπραμιανών και η Ιεράπετρα από τον Τίμιο Σταυρό Μονή Εξακουστής

101


f

Τύπος Διαδρομής: Πεζοπορία Διάρκεια: 4 ώρες Δυσκολία : 4/10 Απόσταση: 11 χλμ Παναγία – Άγιος Νικόλαος (Ανατολή) - Μονή Σωτήρος (Ανατολή - Πάνω Καρκάσα ) - Μονή Αγίων Αποστόλων (Ανατολή - Κάτω Καρκάσα) Η διαδρομή αποτελείται από τα παρακάτω μνημεία και σημεία ενδιαφέροντος

1. Πύργος (Ανατολή) 2. Παναγία – Άγιος Νικόλαος (Ανατολή) 3. Άγιοι Πάντες, Έκθεση Βυζαντινών Εικόνων 4. Μονή Σωτήρος (Ανατολή - Πάνω Καρκάσα ) 5. Μονή Αγίων Αποστόλων - (Ανατολή - Κάτω Καρκάσα)

Ανατολή, πανοραμική άποψη

102


Η Ανατολή αποτελεί ένα αντιπροσωπευτικό χωριό της επαρχίας Ιεράπετρας. Η ονομασία προέρχεται από το ρήμα ανατέλλω, προβάλλω πάνω από τον ορίζοντα, καθώς το χωριό Ανατολή δέχεται πρώτο τις φωτεινές ακτίνες του ηλίου κάθε πρωί. Στην περιοχή υπάρχουν πολλοί μεταβυζαντινοί ναοί που διασώζονται μέχρι σήμερα. Τα μοναστήρια αυτά εξελίχθηκαν σε σπουδαία πνευματικά κέντρα, που η φήμη τους ξεπέρασε τα Γεραπετρίτικα όρια και βεβαίωναν τη θρησκευτική και οικονομική δυναμική του τόπου. Σε ένα τέτοιο αγροτικό περιβάλλον παρατηρήθηκε μία πρωτόγνωρη πνευματική κίνηση σε δύο κυρίως περιοχές της: τα Καρκάσα (ή Καρκάσια) και τις Δρυγιές. Στα Καρκάσα, έζησαν και έδρασαν διάσημες προσωπικότητες με πιο αξιόλογο τον αντιρρητικό θεολόγο Νείλο Δαμιλά, του οποίου σώζονται σε κώδικες σημαντικά έργα. Στην δεύτερη περιοχή, τις Δρυγιές, είχε την έδρα του ο νοτάριος (συμβολαιογράφος) Ιωάννης Όλόκαλος. Για την ονομασία Καρκάσα έχουν διατυπωθεί διάφορες απόψεις. Κατά μίαν άποψη η Μονή ιδρύθηκε κατά τη Β’ Βυζαντινή Περίοδο (961-1204) από χριστιανούς Κιρκασίους τους οποίους εγκατέστησε ο Νικηφόρος Φωκάς και από το όνομά τους ονομάστηκε έτσι η Mονή. Μετά την Ανατολή, στην διασταύρωση στρίβουμε αριστερά και στη συνέχεια στρίβουμε δεξιά, ακολουθώντας αγροτικό δρόμο. Στην επόμενη διακλάδωση προχωράμε

ευθεία. Η Μονή του Σωτήρος Χρίστου στα Πάνω Καρκάσα βρίσκεται περίπου ένα χιλιόμετρο βορειότερα της Μονής στα Κάτω Καρκάσα. Από το συγκρότημα της μονής σώζεται μόνο ο ναός και ερείπια κελιών. Τιμάται στο όνομα του Σωτήρος Χρίστου και πανηγυρίζει της Αναλήψεως. Είναι μονόκλιτος, καμαροσκέπαστος, με αξιόλογο τοιχογραφικό διάκοσμο. Ό ναός είναι νεότερος από το ναό των Αγίων Αποστόλων στα Κάτω Καρκάσα. Ό Ιταλός αρχαιολόγος Gerola επισκέφτηκε την περιοχή το 1900 και διάβασε στους τοίχους χαράγματα του έτους 1456 και έπειτα. Πάνω στο νότιο μικρό παράθυρο του ναού διακρίνεται μία αφιερωματική επιγραφή, η οποία έχει ύψος 21 εκατοστά και χρονολογείται στον 14ο -15ο αιώνα. Δυστυχώς οι τοιχογραφίες του ναού δεν διατηρούνται σε καλή κατάσταση. Η Μονή Αγίων Αποστόλων στα Κάτω Καρκάσα απέχει μόλις 423 μέτρα από τα Πάνω Καρκάσα, αλλά το μονοπάτι που τις ενώνει είναι πολύ δύσβατο και χρειάζεται καθαρισμό. Έτσι, είναι καλύτερα να ακολουθήσουμε τον ίδιο δρόμο, και όταν επιστρέψουμε στη διασταύρωση να στρίψουμε δεξιά και κατηφορικά και στη συνέχεια να στρίψουμε ξανά δεξιά. Από το συγκρότημα της Μονής στα Κάτω Καρκάσα σώζεται ο ναός και ερείπια κελλιών. Είναι μονόκλιτος, καμαροσκέπαστος, με πλούσιο τοιχογραφικό διάκοσμο. Στους τοίχους διακρίνονται πολλά χαράγματα. Αν και κτητορική επιγραφή δεν υπάρχει, ο Gerola μας δίνει την πληροφορία ότι τα χαράγματα που είδε στους τοίχους του ναού χρονολογούνται από το 1423 και έπειτα. Ο ναός εσωτερικά είναι τοιχογραφημένος, αλλά οι σημαντικές τοιχογραφίες του έχουν υποστεί τη φθορά του χρόνου. Εντυπωσιάζουν τρεις φορητές εικόνες, η Παναγία Οδηγήτρια του 1400, ο Χριστός Παντοκράτωρ του 1400 και η Θεία Λειτουργία, του 18ου αιώνα, οι οποίες έχουν μεταφερθεί και φυλάσσονται για ασφάλεια στο ναό των Αγίων Πάντων της Ανατολής. Στη Μονή, όπως φαίνεται, λειτουργούσε βιβλιογραφικό εργαστήριο για την αντιγραφή χειρογράφων κωδίκων. Ο Νείλος Δαμιλάς, ηγούμενος της Μονής Καρκασίων, ήταν λόγιος ιερομόναχος, θεολόγος και αντιρρητικός συγγραφέας, ανυποχώρητος υπέρμαχος της Ορθοδοξίας. Συγκαταλέγεται μεταξύ των κορυφαίων πνευματικών ανδρών της Βενετοκρατούμενης Κρήτης. Έμόνασε στη Μονή Καρκασίων. Έζησε από το δεύτερο μισό του 14ου ως τις πρώτες δεκαετίες του 15ου αιώνα. Έπαιξε ηγετικό ρόλο στο περιβάλλον πού έζησε, την περίοδο που η Κρήτη ήταν ένα από τα κυριότερα κέντρα της διαμάχης με την Ρωμαιοκαθολική δύση. Ο Νείλος Δαμιλας πήρε στους ώμους τους σχεδόν όλο το βάρος της θεολογικής Επιβλητικός βράχος ανηφορίζοντας προς Ανατολή

103


διαμάχης στην Κρήτη την τελευταία δεκαετία του 1400 με τους φιλοδυτικούς θεολόγους της εποχής εκείνης και κυρίως με τον Μάξιμο Χρυσοβέργη, με τον όποιο συζήτησε ‘ενώπιον πολλών’ στο Χάνδακα. Υποστήριξε με σθένος τις θέσεις της Ανατολικής Εκκλησίας και κυρίως στο επίμαχο θέμα της εκπόρευσης του Αγίου Πνεύματος. Βγαίνοντας έξω από το καθολικό της Μονής και έχοντας δει τις τοιχογραφίες, αναρωτιέται κανείς πόσο δυνατή ήταν η πίστη των ασκητών που πήγαιναν σε αυτά τα δύσβατα μέρη, ειδικά τότε που δεν υπήρχαν δρόμοι και αυτοκίνητα. Έχτιζαν τα μοναστήρια τους για να ξεκινήσουν από εκεί την άσκησή τους με νηστείες και προσευχή, παρακινημένοι από την αγάπη τους για το Θεό! Κάτι από αυτή την πίστη πλανιέται στον αέρα της περιοχής ακόμα και σήμερα, και έχει αφήσει τα ίχνη του στα δέντρα που μέρεψαν οι μοναχοί για να φτιάχνουν μόνοι τους με κόπο το λάδι για τα καντήλια του μοναστηριού, όπως και στα αγριόχορτα που έτρωγαν πάντα με φειδώ με αποτέλεσμα οι παραγωγικές τους ρίζες να έχουν διατηρηθεί ως τις μέρες μας. Κάτι από το μεγαλείο της ασκητικής ψυχής περιπλανιέται στα βράχια στις παρυφές της πλαγιάς, τα οποία δεν προσπάθησαν να τα διώξουν όταν έχτιζαν τα κελιά τους αλλά τα χρησιμοποίησαν ως γερές κολόνες για

Μονή Αγίων Αποστόλων, Κάτω Καρκάσα 104

να χτίσουν γύρω τους, και στα αγριολούλουδα που τους έκαναν παρέα και φυτρώνουν κατά εκατοντάδες και σήμερα, συνθέτοντας ένα καμβά του μεγαλείου του Θεού και καλώντας τους πιστούς σε προσευχή και δοξολογία!

Η βυζαντινή εικόνα του Χριστού στον ιερό ναό Αγίων Πάντων Ανατολής


Ο ναός της Κάτω Παναγίας στην Ανατολή

Παναγία η Οδηγήτρια στον ιερό ναό Αγίων Πάντων Ανατολής

Αγιοθύριδο στον ιερό ναό Αγίων Πάντων Ανατολής

105


g

Τύπος Διαδρομής: Με αυτοκίνητο (Χωματόδρομος) Διάρκεια: Δυσκολία : Απόσταση:

4 ώρες 5/10 51 χλμ

Άγιος Αντώνιος και Λαογραφικό Μουσείο (Μύρτος) - Άγιος Βασίλειος (Μύρτος) - Ευαγγελισμός Της Θεοτόκου (Γδόχια) - Άγιος Γεώργιος (Πάνω Σύμη) - Μονή Παναγίας Καρυδιανής - Φούρνου Κορφή (Μύρτος) Η διαδρομή αποτελείται από τα παρακάτω μνημεία και σημεία ενδιαφέροντος 1. Άγιος Αντώνιος και Λαογραφικό Μουσείο (Μύρτος) 2. Άγιος Βασίλειος (Μύρτος) 3. Ευαγγελισμός Της Θεοτόκου (Γδόχια) 4. Κάτω Σύμη Aπάνω Σύμη, λεπτομέρεια τέμπλου 5. Άγιος Γεώργιος (Πάνω Σύμη) 6. Τρίκλιτος Ναός Μεταμορφώσεως, Κοιμήσεως και Ι. Προδρόμου 7. Ιερό του Ερμή (Σύμη) 8. Άγιοι Απόστολοι (Λάπαθος) 9. Μονή Παναγίας Καρυδιανής 10. Φαράγγι Σαρακίνας 11. Τετράτοξη Γέφυρα (Ποταμός Μύρτους) 12. Φούρνου Κορφή (Μύρτος) 13. Μύρτος

106


Άποψη από το φαράγγι της Σαρακίνας

107 107


Όποιος δρόμος ή λόγος κι αν σας έφερε εδώ να είστε σίγουροι πως ούτε για μια στιγμή δε θα σας περάσει από το μυαλό πως κάνατε λάθος επιλογή. Απεναντίας θα εύχεστε να ‘ναι μακρύς ο δρόμος της επιστροφής’, καθώς η θάλασσα του Λιβυκού είναι ιδιαίτερα ελκυστική τις ηλιόλουστες μέρες από τον Απρίλη ως και το όψιμο καλοκαίρι του Οκτώβρη. Πρόκειται για ένα ιδιαίτερο τόπο ο οποίος ξεκινά από του Μύρτους τη γυρογυαλιά με ‘του φούρνου την κορφή’ να μοσχοβολά πολιτισμό. Αν έτυχε να δείτε το πλήθος των ευρημάτων στις προθήκες του μουσείου Αγίου Νικολάου είναι δύσκολο να πιστέψετε πως σήκωνε τούτος ο ταπεινός λοφίσκος τόσο σημαντικό πολιτισμικό πλούτο, ενώ αν βρεθείτε τον Απρίλη στο Μύρτος και ανηφορίσετε το μονοπάτι για τις αρχαιότητες θαυμάστε ολάνθιστα τα τρία από τα τέσσερα είδη λαδανιάς που συναντάμε στην Κρήτη. Ένα από αυτά, το cistus cretica, παράγει ρυτινώδες έκκριμα που συλλέγεται από τα μινωικά χρόνια τις ζεστές ήμερες της όψιμης άνοιξης, το γνωστό αλάδανο ή λάβδανο. Είναι ίσως το καλύτερο και πιο ταπεινό δώρο που κάνει πρόσφορα τούτη η γη στον Peter Warren, τον σεμνό αρχαιολόγο-ανασκαφέα της θέσης αυτής, τον ειλικρινά κρητολάτρη που τόσο πολύ αγαπά τα λουλούδια της Κρήτης. Επισκεφτείτε το μουσείο μέσα στο Μύρτος στον περίβολο της εκκλησίας του Αγίου Αντωνίου. Μη χάσετε την ευκαιρία, ακολουθήστε την εθνική οδό για Βιάννο και στρίψτε δεξιά για το χωριό Γδόχια, όπου θα παρατηρήσετε κάτι το μοναδικό στην αρχιτεκτονική της ναοδομίας: το επιβλητικό σε ύψος και τέχνη καμπαναριό

της Ευαγγελίστριας. Στη συνέχεια, χωρίς να στερηθείτε την ομορφιά της πευκοκαλυμμένης αυτής νότιας κρητικής γωνίας, ρίξετε έστω μια κλεφτή μάτια στην scabiosa minoana (δυσεύρετο κρητικό ενδημικό φυτό) που ξεθάρρεψε και φύτρωσε στο πρανές του δρόμου και γιγαντώνεται χρόνο με το χρόνο. Εγκαταλείπετε την εθνική οδό πριν το χωριό Πεύκος για την Κάτω Σύμη. Πριν το πνιγμένο στο πράσινο και τα τρεχούμενα νερά χωριό, παρατηρήστε δεξιά, χαμηλότερα του δρόμου το ρέμα της Σύμης που διαμορφώνεται σε εντυπωσιακό φαράγγι, σα βαθειά μαχαιριά στον πέτρινο γήινο φλοιό. Παρά τη δύσκολη διάβαση του, μπορεί να συναντήσεις εδώ ειδή βλάστησης και φυτών που τα ξανασυναντάς μόνο χιλιόμετρα μακριά. Η απόλαυση του φαγητού εδώ δε χρειάζεται καμία διαφήμιση – δοκιμάστε το αυθεντικό, το νόστιμο, το υπαίθριο, μέσα στο κελάηδισμα των πουλιών και το κελάρυσμα του γάργαρου νερού. Προσπεράστε το δασικό φυλάκιο για πάνω Σύμη στρίβοντας δεξιά και μη φοβηθείτε την ένταση του ήχου που θορύβει στα αυτιά σας από την ορμητικότητα του νερού το οποίο επιθυμεί να σας καλωσορίσει, όπως και το μεγαλειώδες κελάηδισμα του τρυποφράκτη με τα σείστρα από τα κουδούνια των αιγών, που αποτελειώνουν οτιδήποτε μας άφησε η κατεδάφιση των Γερμανών του 1940. Μόνιμα κατοικημένο παραμένει μόνο το σπίτι του βοσκού διπλά στον Αη Γιώργη . Ο μαέστρος της τοιχογράφησης του ναού Ιωάννης Παγωμένος έδωσε στο ναό βυζαντινή καλλιτεχνική μεγαλοπρέπεια που ακτινοβολεί. Η απόδοση της παράστασης του τιμώμενου καβαλάρη Αη Γιώργη δείχνει τον κρυφό πόθο των Κρητικών και τους ακατάλυτους δεσμούς με το Βυζάντιο. Το παλαιό θολωτό οστεοφυλάκιο από εκείνη την εποχή στην γωνία του περιβόλου σε κάνει να πιστέψεις πως αυτός ο τόπος είναι απαράλλακτος από τότε. Στον μεταγενέστερο εντός του οικισμού τρίκλιτο ναό που είναι αφιερωμένος στη Μεταμόρφωση, Κοίμηση και Αγ. Ιωάννη Πρόδρομο, το σταυροκόπημα την ώρα που προσκυνάτε αξίζει να παραταθεί στη μνήμη του ξυλογλύπτη του τέμπλου. Τα σταφύλια, τα σύκα, τα ρόδια, οι αγκινάρες προβάλουν εξώγλυφα. Ο κισσός που αγκαλιάζει τους κορμούς των πλατάνων μπήκε λες από το αγιοθύρι και σκάλωσε πάνω στο τέμπλο, ενώ τα φύλλα του χρυσού απλά σκέπασαν το πράσινο των φύλλων του. Ο όμορφα διαμορφωμένος χώρος αναψυχής κάτω από τα πλατάνια και το τρεχούμενο νερό είναι στη διάθεση όλων των επισκεπτών. Ανηφορίζετε από τον κεντρικό δρόμο μέσα στο στεγνό άρωμα του ρετσινιού που κρέμεται σαν πυκνό διάφανο κεχριμπαρένιο δάκρυ σε κορμούς ή σε κλώνους και στο βουητό των μελισσών με τις πολύχρωμες μελισσοκυψέλες να αποσπούν τακτικά την προσοχή σας. Στη διακλάδωση πάνω από το ιερό του Ερμή πάτε δεξιά καθώς το ίσιωμα

108

Απάνω Σύμη


είναι προτιμότερο για όλους. Κάποιες περιφράξεις βοσκών και το νερό κοντά στην παλιά εκκλησιά των Αγίων Αποστόλων θα μας κατεβάσουν από το αυτοκίνητο στο Λάπαθο. Αιωνόβιοι πρίνοι αραιώσαν τα πεύκα που δεν αντέχουν στη μάνητα του βαρύ χειμώνα σε τέτοιο υψόμετρο. Η ανηφορική κλίση που αυξάνει να μην σας καταβάλλει, η επιθυμία για εξερεύνηση ξεπερνά κάθε εμπόδιο. Στην πανοραμική θέα του Λιβυκού καθίστε στα πέτρινα τραπεζοκαθίσματα, ή βολευτείτε στην ανισόπεδη επιφάνεια κάποιου βράχου. Η ζεστασιά ή το κρύο της πέτρας θα σας ανακουφίσει. Απλώσετε πρόχειρα ό,τι φαγώσιμο κρατάτε όσο λίγο κι αν είναι, καθώς το καθαρό οξυγόνο το αυγατίζει. Η κλίση του δρόμου έχει αλλάξει και κατηφορίζει για τα καλά στην Παναγία Καρυδιανή. Παλαιό ορθόδοξο προσκύνημα ο απέριττος ναός, μετόχι της Μονής Φανερωμένης Μεραμπέλλου. Εδώ μόνασε ο Μελέτιος Μεταξάκης ο εκ του χωρίου Παρσά ορμώμενος που μετονομάστηκε σε Μεταξοχώρι προς τιμήν του μετέπειτα Πατριάρχη Αλεξανδρείας. Καθώς κατηφορίζουμε, οι καμένοι κορμοί της ντόπιας Κρητικής κυπαρίσσου από τη μεγάλη φωτιά του 1980 μοιάζουν με γλυπτά μνημεία . Τα νεαρά πευκαλίδια σφιχταγκαλιασμένα από αστιβίδες αφήνουν ελπίδες αναγέννησης και δασοκάλυψης της περιοχής- όπως ήταν για χιλιάδες χρόνια. Συνεχίστε την ωραία εκδρομή σας, γιατί ο γεροπλάτανος κερνά απλόχερα τη δροσιά του αέρα του και του νερού της βρύσης στη μεσοχωριά των Μύθων και οι καφετζήδες προσφέρουν καλοσυνάτοι τον ελληνικό καφέ, το κρασόρακο στη φαγοπιοτούρα και το μέλι να γλυκάνει τις εντυπώσεις όλων των περαστικών. Πριν την αναχώρηση από το χωριό, ρίξτε μια ακόμη ματιά στο φαινόμενο της

Σαρακίνας, αριστερά στην κοίτη του ποταμού περίπου σε ένα χιλιόμετρο απόσταση. Πρόκειται για ένα από τα κορυφαία φυσικά δημιουργήματα της περιοχής, ίσως ένα από τα επτά θαύματα της Κρητικής φύσης. Το ζουριό του νερόμυλου αριστερά του δρόμου έχει στεγνώσει από καιρό, αλλά περνώντας το εκκλησάκι πρέπει να περπατήσετε μέσα από τον καταπότη του για να φτάσετε στην πόρτα του παραδείσου. Προσκυνήστε και θαυμάστε το μεγαλείο και το δέος που προκαλεί η φυσική ομορφιά. Εδώ το ‘μέριασε βράχε να διαβώ’ δεν πιάνει, ούτε ο Διγενής ούτε ο Άτλαντας τα καταφέρανε. Αν ακούσετε χαμόγελα και ξεφωνητά να αντιλαλούν στα τοιχιά του φαραγγιού, είναι οι νεράιδες που βούτηξαν πιο πάνω στο μεγάλο κόλυμπο. Σε λίγο θα βουτήξετε κι εσείς, γιατί αλλιώς δεν περνάτε παραπέρα. Μετά το στένεμα που έχετε μπροστά σας, ακολουθεί η διαπλάτυνση της κοίτης με πολλά κι ενδιαφέροντα: βατράχια, καβούρια, ερπετά – όλα εντελώς ακίνδυνα. Με το πέρασμά σας χάνουν τη βολή τους. Αν τα αντιληφθείτε εγκαίρως, παρατηρήστε τα διακριτικά και προχωρήστε. Τα ροδόχρωμα αλμυρίκια του γλυκού νερού μοσχομυρίζουν και σκεπάζουν τη μυρωδιά του πεύκου στην ανθοφορία τους. Ο χωματόδρομος δεξιά οδηγεί στην άσφαλτο, ενώ πιο δεξιά βρίσκετε τη λιθόστρωτη παλιά διαδρομή. Όποιον δρόμο κι αν επιλέξετε σας φέρνει στην είσοδο που αφήσατε το αυτοκίνητο σας. Μετά τους Μύθους σε κάποια απόσταση, δρόμος αριστερά περνά δίπλα από τη μεγάλη γέφυρα του ποταμού του Μύρτους και σας οδηγεί στη Φούρνου Κορφή, στον οικισμό του Μύρτους ή όπου αλλού σας φωτίσει ο Θεός… Καλό σας ταξίδι!

Βελάνια ευλογημένα 109


Arum kerynaicum (χειράφτι)

Το περίτεχνο καμπαναριό στα Γδόχια

Ευρήματα από Φούρνου Κορφή

Αρκουδοβατοστάφυλο 110


Ναός Αγίου Γεωργίου στην Επάνω Σύμη Η γέφυρα του ποταμού Μύρτου

111


h

Τύπος Διαδρομής: Με αυτοκίνητο (Άσφαλτος) Διάρκεια: Δυσκολία : Απόσταση:

3 ώρες 2/10 56 χλμ

Αφέντης Χριστός Κάτω Μεράς (Ιεράπετρα) - Άγιος Νικόλαος Κάτω Μεράς (Ιεράπετρα) Μητροπολιτικός Ναός Αγίου Γεωργίου (Ιεράπετρα) - Άγιος Αντώνιος (Κουτσουράς) - Μονή Καψά Παναγία (Λιθίνες) - Άγιος Αθανάσιος (Λιθίνες) - Άγιοι Απόστολοι (Λιθίνες-Ανδρόμυλοι) Η διαδρομή αποτελείται από τα παρακάτω μνημεία και σημεία ενδιαφέροντος 1. Ιεράπετρα 2. Αφέντης Χριστός Κάτω Μεράς (Ιεράπετρα) 3. Άγιος Νικόλαος Κάτω Μεράς (Ιεράπετρα) 4. Μητροπολιτικός Ναός Αγίου Γεωργίου (Ιεράπετρα) 5. Άγιος Αντώνιος (Κουτσουράς) 6. Μονή Καψά 7. Παναγία (Λιθίνες) 8. Άγιος Αθανάσιος (Λιθίνες) 9. Άγιοι Απόστολοι (Λιθίνες-Ανδρόμυλοι) Ο Κουτσουράς απέχει 58 χιλιόμετρα από την πόλη του Αγίου Νικολάου, 22 χιλιόμετρα από την Ιεράπετρα και 36 από τη Σητεία. Σύμφωνα με την επικρατέστερη εκδοχή, το χωριό οφείλει την ονομασία του στα κούτσουρα που προήλθαν από την κοπή των πεύκων της περιοχής με σκοπό τη συστηματική καλλιέργεια. Οι κάτοικοι του χωριού εγκαταστάθηκαν στον οικισμό γύρω στο 1950, προερχόμενοι από τα γύρω ορεινά χωριά και κυρίως από το Σταυροχώρι. Ο κύριος ναός του χωριού είναι της Αγίας Ειρήνης, ενώ πολιούχος Άγιος είναι ο Άγιος Αντώνιος. Για να φτάσετε στον Άγιο Αντώνιο, από την Ιεράπετρα, ακολουθείστε την εθνική οδό Ιεράπετρας-Σητείας. 200 μέτρα πριν φτάσετε στον Κουτσουρά, στρίβετε αριστερά και βρίσκετε μπροστά σας το εκκλησάκι του Αγίου Αντωνίου. Η παράδοση αναφέρει ότι την ημέρα της εορτής του Αγίου, στα χρόνια της Τουρκοκρατίας, οι Τούρκοι αποπειράθηκαν να σκοτώσουν τους κατοίκους. Αυτοί κλείστηκαν αρχικά στο ναό και έπειτα από 112


τις δεήσεις τους το ιερό της εκκλησίας σχίστηκε στα δύο και κατάφεραν να σωθούν. Συνεχίζοντας τη διαδρομή σας πάντα προς τα ανατολικά αφήνετε πίσω σας τον Κουτσουρά, περνάτε το Μακρύ Γιαλό, και συνεχίζετε για επτά χιλιόμετρα, στο δρόμο προς Γούδουρα. Η Μονή Αγίου Ιωάννη Καψά εορτάζει στις 29 Αυγούστου. Αν έρχεστε από την Σητεία, μπορείτε να την προσεγγίσετε στρίβοντας προς Γούδουρα, ενώ αν έρχεστε από Ιεράπετρα, συνεχίζετε στο δρόμο ευθεία μετά το Μακρύ Γιαλό και την Ανάληψη. Ο δρόμος είναι ασφαλτοστρωμένος και με εξαιρετική θέα στους μικρούς κολπίσκους της περιοχής. Ίσως σε κάποιον από αυτούς να θελήσετε να σταματήσετε για μια βουτιά στα καταγάλανα νερά. Το μοναστήρι μοιάζει σκαλισμένο πάνω στο λόφο δίπλα στο φαράγγι των Περβολακίων. Μπροστά του εκτείνεται το απέραντο Λιβυκό Πέλαγος και το Κουφονήσι. Το 1471 Τούρκοι έκαναν επιδρομή από τη θάλασσα και κατέστρεψαν μεγάλο μέρος του μοναστηριού. Η ερειπωμένη μονή αναστηλώθηκε 400 χρόνια αργότερα από τον μοναχό Ιωσήφ Γεροντογιάννη, που την έκανε γνωστή σε ολόκληρη την Κρήτη. Το ξυλόγλυπτο τέμπλο της Μονής Καψά κατασκευάστηκε το 1869 από τον Χατζημηνά και αγιογραφήθηκε το 1874 από τον Αντώνη Αλεξανδρίδη. Ο Γεροντογιάννης, που είχε γίνει μοναχός με το όνομα Ιωσήφ, έμενε σε ένα σπήλαιο 100 μέτρα από το μοναστήρι μέχρι το θάνατο του στις 6 Αυγούστου του 1874. Δια της χάρης του Θεού ήταν πολύ θαυματουργός, και η πνευματική του ακτινοβολία κατέστησε γρήγορα τη μονή μοναστικό και πνευματικό κέντρο. Η Μονή Καψά υπήρξε επίσης κέντρο αντίστασης κατά του Γερμανικού στρατού κατοχής την περίοδο 1941-1944. Επιστρέφοντας από τον ίδιο δρόμο προς το Μακρύ Γιαλό, φθάνετε στη διασταύρωση του εθνικού δρόμου προς Σητεία. Στρίβετε δεξιά προς Σητεία, και μετά από περίπου 8 χιλιόμετρα βρίσκετε μπροστά σας το χωριό Λιθίνες. Θεωρείται ότι πήρε το όνομα του από τον Βυζαντινό ευγενή Λουκά Λίτινο, του οποίου αποτελούσε φέουδο. Στο χωριό υπήρχε τριώροφος Βενετσιάνικος Πύργος που καταστράφηκε στην επανάσταση του 1821. Διαθέτει πολλές παλιές τοιχογραφημένες εκκλησίες, όπως των Ταξιαρχών, του Αγ. Ιωάννου, του Αγ. Γεωργίου και των Αγ. Αποστόλων. Ονομαστή είναι η Παναγία των Λιθινών, κτισμένη μέσα σε σπηλιά, πιθανότατα του 15ου αιώνα. Εορτάζει στις 8 Σεπτεμβρίου. Ο Ναός της Παναγίας των Λιθινών ανάγεται στην εποχή μετά την απελευθέρωση της Κρήτης από τον Νικηφόρο Φωκά το 961 από το ζυγό των Σαρακηνών,

ενώ οι εξαιρετικής τέχνης τοιχογραφίες και φορητές εικόνες του13-14ου αιώνα αντιπροσωπεύουν την καλλιτεχνική στάθμη της Κρητικής Τέχνης της περιόδου. Ο ναός έχει αποκατασταθεί εξωτερικά με επικεράμωση και αποκάλυψη των σοβάδων, ενώ καθαρίστηκαν και συντηρήθηκαν οι τοιχογραφίες από ειδικό συνεργείο. Στον Ναό φυλάσσεται και η θαυματουργός εικόνα της Παναγίας της Οδηγήτριας, η οποία χρονολογείται το δεύτερο μισό του 14ου αιώνα και συντηρήθηκε το 1995 και αποκαλύφθηκε κάτω από νεότερη επιζωγράφιση του 1714. Στο χαμηλότερο σημείο της κοιλάδας των Λιθινών βρίσκεται ο παλιός οικισμός Αδρομύλοι μέσα σε πανύψηλα πλατάνια. Στον οικισμό αυτόν βρέθηκαν θολωτοί και κτιστοί πρωτογεωμετρικοί τάφοι. Λίγο παραπέρα από τον οικισμό βρίσκεται το όμορφο τοιχογραφημένο εκκλησάκι των Άγιων Αποστόλων όπου υπάρχει και μια πηγή. Το μέρος αυτό προσφέρεται για εξορμήσεις αναψυχής μέσα στη φύση, καθώς ο πλούσιος υδροφόρος ορίζοντας της περιοχής δημιουργεί μια πλούσια όμορφη βλάστηση που συναρπάζει τις αισθήσεις, και ξεκουράζει!

Λιθίνες, σπίτι φιλοξενίας του ιερέα

113


Λιτάνευση της ιεράς εικόνας του Αγίου Γεωργίου, πολιούχου Ιεράπετρας

Η ιερά μονή Καψά

114


Πανήγυρη Παναγίας Λιθινών, 8 Σεπτεμβρίου

Πανήγυρη Παναγίας Λιθινών, 8 Σεπτεμβρίου 115


j

Τύπος Διαδρομής: Με αυτοκίνητο (Άσφαλτος) Διάρκεια: Δυσκολία : Απόσταση:

6 ώρες 1/10 105 χλμ

Άγιοι Απόστολοι (Κάτω Επισκοπή) - Άγιος Γεώργιος (Πισκοκέφαλο) - Βασιλική Γενεσίου της Θεοτόκου, Αγίου Ι. Προδρόμου και Αγίου Γεωργίου (Πάνω Επισκοπή) - Άγιος Βασίλειος (Πάνω Επισκοπή) - Παναγία Ελεούσα (Παπαγιαννάδες) - Άγιος Γεώργιος (Αρμένοι) - Παναγία (Αρμένοι) - Μονή Αγίας Σοφίας (Αρμένοι) - Βόιλα - Άγιος Γεώργιος (Χανδράς) - Τίμιος Πρόδρομος (Σίτανος) - Αρχαία Ιτανος (Παλαίκαστρο) - Μονή Τοπλού Η διαδρομή αποτελείται από τα παρακάτω μνημεία και σημεία 1. Σητεία 2. Άγιοι Απόστολοι (Κάτω Επισκοπή) 3. Άγιος Γεώργιος (Πισκοκέφαλο) 4. Βασιλική Γενεσίου της Θεοτόκου, Αγίου Ι. Προδρόμου και Αγίου Γεωργίου (Πάνω Επισκοπή) 5. Άγιος Βασίλειος (Πάνω Επισκοπή) 6. Παναγία Ελεούσα (Παπαγιαννάδες) 7. Αγία Αικατερίνη, Έπαυλη Dei Mezzo (Ετιά) 8. Άγιος Γεώργιος (Αρμένοι) 9. Παναγία (Αρμένοι) 10. Μονή Αγίας Σοφίας (Αρμένοι) 11. Τίμιος Σταυρός (Χανδράς) 12. Βρύση (Χανδράς) 13. Βόιλα - Άγιος Γεώργιος (Χανδράς) 14. Κατελιώνας 15. Θεριόσπηλιος 16. Κατωφύγι 17. Τίμιος Πρόδρομος (Σίτανος) 18. Βρύση (Καρύδι) 19. Παναγία (Καρύδι) 20. Περιστεράς (Καρύδι) 21. Άγιος Ιωσήφ 22. Τραόσταλος 23. Φαράγγι Χοχλακιών 116

Εκκλησιαστικό μουσείο στη μονή Τοπλού

24. Βρυσίδι (Μαγκασάς) 25. Κουρεμένος 26. Βάι 27. Αρχαία Ιτανος (Παλαίκαστρο) 28. Μονή Τοπλού 29. Αρχαιολογικός Χώρος (Αγιά Φωτιά) 30. Απολιθώματα Δυνοθηρίου 31. Τρυπητός (Καραβόπετρα) 32. Πετράς 33. Σητεία


Η Σητεία είναι η γενέτειρα του Μύσωνα και του Κορνάρου, του Ερωτόκριτου, του Κωστή Φραγκούλη και του Δερμιτζογιάννη. Ο Μύθος, ο στίχος, η πένα και το δοξάρι γενίκανε ομάδι το οικόσημο της Σητείας. Αν θέλετε να ξεκινήσει η περιδιάβαση στη Σητεία από την αρχή πρέπει να έχετε ως σημείο εκκίνησης την Καραβόπετρα ή το διπλανό Τρυπητό. Από το σχηματοποιημένο τούτο πέτρινο καράβι προέρχεται η πρώτη σκαλιστή πέτρινη πλάκα που μαρτυρεί την προέλευση της ονομασίας που χαρακτηρίζει όχι μόνο την πόλη αλλά και όλο το ανατολικότερο κομμάτι της Κρήτης. Από το ‘Ιτεία’ προέρχεται το Σητεία και η πιο κοντινή σημαντική αρχαιολογική θέση ανακτορικού τύπου ο Πετράς της δίνει κάτι που της έλειπε από το μινωικό παρελθόν. Το Πισκοκέφαλο με το οικόσημο των Κορνάρων στον Άη Γιώργη και οι παλαιοχριστιανικές Βασιλικές στην Κάτω και Πάνω Επισκοπή, η Πραισός, το Λιόπετρο, η Ιτιά και η Βόιλα, η Μεταμόρφωση στο Παντέλι, το Βαϊ, η Ζάκρος, τα Πελεκητά, ο Περιστεράς, το Κατωφύγι, ο Θεριόσπηλιος, τα απολιθώματα του δεινοθηρίου, και η Αγιά Φωτιά χτίζουν πέτρα-πέτρα την πολιτιστική και γεωλογική ιστορία του ανατολικού άκρου της Κρήτης με ζωηρόχρωμες πινελιές.

Ίτανος στο Παλαίκαστρο. Παλαιοχριστιανική Βασιλική

Η Κάτω και η Πάνω Επισκοπή δείχνουν τη σφραγίδα που άφησαν πίσω τους οι Λατίνοι. Στην Παναγιά την Ελεούσα είναι πολλά τα ελέη της θρησκευτικής τέχνης και πρέπει να τα διαφυλάξουμε. Η Αγία Σοφία περιμένει υπομονετικά τη στερέωση με αρμολόγηση των ερειπίων της. Οι ναοί στους Αρμένους και το Χαντρά έχουν βρει μετά από αξιόλογες αναστηλωτικές προσπάθειες την παλιά τους αίγλη, ενώ η Βόιλα δείχνει να περιμένει κάποιο μνημόσυνο πάνω Αγία Σοφία Αρμένων

117


στον οικογενειακό τάφο της οικογένειας του εθνικού μας ποιητή, Διονυσίου Σολωμού. Στον Κατελιώνα, οι ερειπωμένες εκκλησίες είναι σιωπηλοί μάρτυρες ενός ευσεβούς παρελθόντος, ενώ παράλληλα φαίνεται ακόμα και με μια γρήγορη ματιά η αγάπη που επιδεικνύουν οι ντόπιοι στην αμπελοκαλλιέργεια. Η Σίτανος χώνεται στο Κατωφύγι της και το Θεριόσπηλιο, ελπίζοντας στην ανάπτυξη του σπηλαιολογικού τουρισμού, που θα κάνει τους θησαυρούς της πιο προσβάσιμους στο ευρύ κοινό. Το Καρύδι, σαν το καλό στειακό κρασί σας περιμένει να το απολαύσετε, λίγο πριν τον Περιστερόσπηλιο, και το Παλαίκαστρο συστεγάζει αρμονικά το σήμερα με το ένδοξο μινωικό παρελθόν. Το σκαρί της Μονής Τοπλού αρμενίζει αιώνες στο ανοιχτό πέλαγος, υπό τη σκιά των πειρατών που καραδοκούν. Μακάρι η δύναμη της Μεγαλόχαρης να τους αποθαρρύνει από την άλωση. Αξιόλογα τα θρησκευτικά μνημεία της περιοχής, όμως ‘ζωντανά μνημεία’ της μεγαλοσύνης του Θεού είναι κι αυτοί οι άνθρωποι που γεννήθηκαν στο άκρο της Ευρώπης ζυμωμένοι με την αρμύρα του πελάγους, κι αξίζει τον κόπο να βιώσετε τη συντροφιά αφιερώνοντας χρόνο για να τους γνωρίσετε.

118

Η περιοχή Μαύρος Κάμπος, κατηφορίζοντας από τη Σίτανο στη Ζάκρο

Φυτά από τη χλωρίδα της Κρήτης


Βόϊλα, Άγιος Γεώργιος-΄Αγιος Ιωάννης ο Θεολόγος.

Αγία Αικατερίνη, Ετιά

119


Τέμπλο στους Αρμένους

Σύμβολο του καθολικισμού της Βενετοκρατίας

Οικόσημο Κορνάρων, Αγ. Γεώργιος Πισκοκέφαλο

Βόιλα, σκέπη από ξύλο και χώμα Ρακόμελο... για το κρυολόγημα

120

Πανοραμική άποψη της μονής Αγίας Σοφίας


Έπαυλη Dei Mezzo, Ετιά

Βρύση στη Βόιλα

121


Ερείπια Μονής Αγιάς Σοφιας Αρμένων Γραμμικό αμπέλι στην Αγία Σοφία Αρμένων

122


Βυζαντινός ναός Αγίων Αποστόλων, Κάτω Επισκοπή Σητεία

Μεταμόρφωση Σωτήρος, Παντέλι

Ναός Αγίου Βασιλείου. Πάνω Επισκοπή, Σητεία

Βυζαντινός ναός Αγίων Αποστόλων Κάτω Επισκοπής Μονή Τοπλού

123


Χανδράς

Ναός Αγίου Γεωργίου και Χαραλάμπους στην Επισκοπή

Ξυλόγλυπτο τέμπλο, Αρμενοχανδράδες

Δείγμα κρητικής ίριδας

Περιοχή της Αγίας Ειρήνης 124


Άγιος Βασίλειος, Πάνω Επισκοπή Φυσικός διάκοσμος τέμπλου, Πάνω Επισκοπή

125


k

Τύπος Διαδρομής: Ποδηλασία Διάρκεια: 2 ώρες Δυσκολία : 5/10 Απόσταση: 13 χλμ Μονή Αγίας Σοφίας (Αρμένοι) - Άγιος Γεώργιος (Αρμένοι) - Παναγία (Αρμένοι) Μεταμόρφωση (Χανδράς - Παντέλι) - Βόιλα Άγιος Γεώργιος (Χανδράς) Η διαδρομή αποτελείται από τα παρακάτω μνημεία και σημεία ενδιαφέροντος 1. Αγία Αικατερίνη, Έπαυλη Dei Mezzo (Ετιά) 2. Μονή Αγίας Σοφίας (Αρμένοι) 3. Άγιος Γεώργιος (Αρμένοι) 4. Παναγία (Αρμένοι) 5. Τίμιος Σταυρός (Χανδράς) 6. Βρύση (Χανδράς) 7. Μεταμόρφωση (Χανδράς - Παντέλι) 8. Προφ. Ηλίας (Νέα Πραισσός) 9. Βόιλα - Άγιος Γεώργιος (Χανδράς)

126

Βόιλα


Αφήστε το λιμάνι της Σητείας, ή όπου κι αν βρίσκεστε μακριά ή κοντά, και ξεκινήστε με προορισμό το οροπέδιο των Αρμενοχαντράδων. Πριν φτάσετε στο χωριό Χανδρά, αξίζουν οι στάσεις στην έπαυλη DEΙ MEΖZO στην Ετιά και στο Μοναστήρι της Αγίας Σοφίας και της Παναγίας στους Αρμένους. Αν θελήσετε οποιαδήποτε πληροφορία μπορείτε να την αναζητήσετε σε κάποιο καφενείο. Εκτός από τις πληροφορίες, μπορείτε να δοκιμάστε τσάι με μέλι ή κανελάδα. Ο επιβλητικός ενοριακός Ναός στο Χανδρά με το εντυπωσιακό καμπαναριό και τα εκκλησιαστικά κειμήλια περιμένει την επίσκεψή σας. Πριν την έξοδο προς Βόιλα αριστερά, η καμαροσκέπαστη παλιά βρύση μπορεί να έχει ξεχάσει από χρόνια το πήγαινέλα των σταμνιών, μα παραμένει αρχιτεκτονικό στολίδι. Τα απλωμένα στο ίσιωμα αμπέλια κατά μήκος του δρόμου αμέσως μετά, αλλάζουν την εικόνα προς το φυσικό. Στο δασωμένο πάρκο στη διακλάδωση του δρόμου, ακολουθείστε αριστερά αφήνοντας δεξιά σας το δρόμο για Βόιλα και Κατελιώνα. Σε μικρή απόσταση εγκαταλείπετε την άσφαλτο και ακολουθείτε το χωματόδρομο αριστερά. Αν θέλετε ν’ αλλάξετε τρόπο μετακίνησης για το επόμενο κομμάτι της διαδρομής μέσα στη φύση, αφήστε το αυτοκίνητο πριν βγείτε από το Χανδρά και πάρτε ποδήλατο, ενώ αν κάνετε σκέψεις για περπάτημα παρκάρετε στη διακλάδωση του δρόμου για Βόιλα, στο πάρκο. Ξεκινώντας από το κομβικό αυτό σημείο μπορείτε να κάνετε κυκλική πεζοπορική διαδρομή για να καταλήξετε πάλι εδώ. Οι χέρσες εκτάσεις στην αρχή δίνουν τη θέση τους σε καλλιεργημένες, καθώς προχωράτε σε πιο απάνεμα και γόνιμα εδάφη. Στην κορυφογραμμή σε παράταξη οι ανεμογεννήτριες βρίσκονται συνεχώς σε κίνηση. Κατηφορίζοντας το κροκαλοπαγές έδαφος σ’ επαφή με τα βραχοκρεμάσματα από αριστερά σας, η άγρια φυσική ομορφιά αντικαθιστά επάξια τις καλλιεργημένες με λιόδενδρα εκτάσεις από δεξιά.

τουλάχιστον όσα σηκώνει μια καλή ομελέτα: τσόχοι, σπαράγγια, ασκολίμπροι, ροδίκια, σιναπίδες, κ.λ.π.- ‘φυσική προληπτική ιατρική δια πάσα νόσον’. Αν βρεθείτε στον τρύγο των αμπελιών ή το λιομάζωμα, παρακολουθείστε και βιώστε τη διαδικασία και γίνετε για λίγο αγρότες. Τα πράγματα στις μέρες μας είναι αρκετά πιο απλά και εύκολα. Η εύφορη κοιλάδα απλώνεται μπροστά σας με διάσπαρτα χωριά με πιο κοντινό απέναντί σας τους Σκλάβους. Ο δρόμος ελίσσεται μεταξύ των λιόφυτων. Καταλήγοντας στο ρέμα, προχωρείτε δεξιά, διανύοντας με τα πόδια το δρομάκι για την εκκλησία της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος του 15ου αιώνα, το οποίο βρίσκεται ανάμεσα σε λεμονοπορτοκαλιές και κυπαρίσσια. Το εσωτερικό του Ναού είναι κατάγραφο, με πολύ καλά διατηρημένες τοιχογραφίες εξαιρετικής τέχνης, το οποίο με τη δέουσα συντήρηση μπορεί να αναδειχθεί σε ένα από τα σημαντικότερα τοιχογραφημένα θρησκευτικά μνημεία της περιοχής της Σητείας. Οι λεπτομέρειες του ζωγραφικού διακόσμου, οι αποχρώσεις, η ευκρίνεια και έκφραση των μορφών, η ενδυματολογία, η αρχιτεκτονική, η διάταξη των σκηνών, κ.λ.π, προσδίδουν στο σύνολο καλλιτεχνική αξία και κύρος. Ένα ξεχωριστό αγιογραφημένο σύνολο που μόνο σε λίγους Ναούς της ίδιας εποχής μπορείτε να συναντήσετε. Μάλιστα μεταξύ των σκηνών ξεχωρίζει ‘η κοινωνία των Αποστόλων’. Επιπρόσθετα, αξίζει να ενημερωθείτε περί της ιστορικής και καλλιτεχνικής αξίας του μνημείου από

Για καλύτερη απόλαυση και παρατήρηση του άγριου κυρίως τοπίου, συνιστάται να κάνετε συχνές στάσεις. Ιδιαίτερα, αν βρεθείτε εδώ την άνοιξη θ’ ανοίξει απ’ αρώματα και ομορφιές η καρδιά σας: έβενοι, μελισσάκια, ορχιδέες, ανεμώνες, λοΐσιμα έντομα, όλα ωφέλιμοι υπηρέτες στο σχέδιο του Θεού. Παρατηρείστε και το μισθοφορικό στρατό από πασχαλίτσες, φυσικό ανασχετικό εμπόδιο στις επιθέσεις της μελίγκρας πάνω στην πρασινάδα. Αν πάλι συναντήσετε δροσούλα ή βροχή, προσέξτε την παρέλαση των σαλιγκαριών τα οποία αποτελούν ένα από τα εκλεκτότερα γεύματα για τους Κρητικούς. Οι μπουμπουριστοί (με λάδι ξύδι και αρισμαρί) σηκώνουν κανάτες ατόφιο κρασί. Αν είστε φίλος των άγριων χόρτων (βρουβολόγος), μαζέψτε Μεσαιωνικός πύργος Βόιλας

127


έντυπο ή ηλεκτρονικό υλικό πριν έρθετε εδώ. Η αρχιτεκτονική του Ναού είναι εξίσου αρμονικά δεμένη με το γύρω περιβάλλον. Το σκουρόχρωμο γκρίζο και το καφέ της τοιχοποιίας εξωτερικά φαίνεται σαν ζωγραφική πινελιά στο ανοιχτοπράσινο των εσπεριδοειδών και το σκουροπράσινο του κυπαρισσιού. Με εντυπωμένες τις όμορφες σκηνές των τοιχογραφιών στη μνήμη σας ακολουθείτε το ίδιο μονοπάτι για πίσω. Για να συνεχίσετε, καθώς φεύγετε δεξιά, ο χωματόδρομος που περνά μπροστά από την αυλή του αγροτόσπιτου είναι λίγο στενός και θέλει προσοχή. Το τζιπ ίσως είναι απαραίτητο για να ξεπεράσετε κάθε κώλυμα. Αν διστάζετε, ακολουθείστε για την επιστροφή σας τον ίδιο δρόμο που ήρθατε. Προχωρώντας μετά το σπίτι ο αγροτικός δρόμος καταλήγει στην άσφαλτο (Χανδράς-Νέα Πραισός). Στρίψτε δεξιά (για Χανδρα) και σε κάποια απόσταση στρίψτε αριστερά για την πανοραμική θέση στο ύψωμα του Προφήτη Ηλία. Η θέα είναι από τις εικόνες που δεν συναντάτε εύκολα. Η μικρή εκκλησούλα είναι χτισμένη πάνω σε αρχαιολογική θέση. Ακόμα κι αν έχει αγριέψει ο βοριάς αφιερώστε δέκα λεπτά για συλλογή άγριων βρώσιμων χόρτων ή παρατηρείστε σπάνια είδη της Κρητικής χλωρίδας μεταξύ των βράχων. Είναι ένας παράδεισος που ακόμα και τυλιγμένος με σκούρο χειμωνιάτικο ρασίδι (κάπα) δείχνει τη διαφορετικότητα του. Εσωτερικό σπιτιού, Βόιλα

128

Επιστρέφοντας στην άσφαλτο καταλήγετε στη διακλάδωση με το δασωμένο παρκάκι Βόιλα-Χανδρά. Ο ερειπωμένος μεσαιωνικός οικισμός της Βόιλας είναι απέναντί σας-δεξιά του δρόμου- μετά τη διακλάδωση προς Κατελιώνα, Σίτανο, Καρύδι. Ο ψηλός πύργος και η εκκλησία του Αγίου Γεωργίου κάτω από τους βράχους ξεχωρίζουν πριν φτάσετε. Κατευθυνθείτε στη μεριά του άρχοντα καστρόπυργου, στον οποίο οι περασμένοι καιροί έχουν αφήσει τα ίχνη τους. Στο θύρωμα της πόρτας τα λιθόγλυπτα: ο πέλεκυς, τα κωνικά κυπαρίσσια και οι ρόδακες –σήματα του Ισλάμ – σκαλίζουν παλιές πληγές. Δημιούργημα Βενετού φεουδάρχη της περιοχής φαίνεται το αγέρωχο κτίσμα και κάποια από τα χαμόσπιτα γύρω του. Πιο νοτικά, από αριστερά η καμαρωτή βρύση αναμεσώς σε σφάκες τροφοδοτεί αδιάκοπα, ποιος γνωρίζει από πότε, την κοντινή στέρνα. Δίπλα καρυδιές, περβόλια και το φαρδύ άπλωμα των αμπελιών να σταματά στις αυλές των σπιτιών του Χανδρά. Ανατολικά του πύργου ξεχωρίζει ο άσπρος καβαλάρης Αη Γιώργης. Όταν βγείτε από την εκκλησία ξεδιψάστε στη βρύση πίσω από το Ιερό. Ανοίγοντας την πόρτα στη νοτιοδυτική γωνία μέσα στο Ναό, ο οικογενειακός τάφος των Σάλαμων με οξυκόρυφη αγιογραφία στον τοίχο πάνω από το μνήμα. Λέγεται πως ανήκει στους προγόνους του εθνικού μας ποιητή Διονυσίου Σολωμού. Οι αποθήκες, οι στάβλοι, οι φούρνοι και


Σπουδάζοντας το παρελθόν, Βόιλα

129


Χανδράς-Παντέλι, Μεταμόρφωση (Χριστός). Η φιλοξενεία του Αβραάμ

ξυλόστεγες κατοικίες με τα τζάκια που βλέπετε μεταξύ των μνημείων έδιναν ζωή στον οικισμό έως και πριν από αρκετές δεκαετίες. Ακόμα κι αν νιώθετε κουρασμένοι από τη διαδρομή, μην παραπονεθείτε, καθώς η ικανοποίηση και η γνώση που αποκομίσατε από τη διάβαση όλης της διαδρομής αξίζει πολύ περισσότερο! Την επομένη θα πετάτε από ζωντάνια για την κατασταλαγμένη γνώση που τόσο εύκολο ήταν να αποκτήσετε. Μα εξίσου σημαντικό και ουσιώδες είναι

Πορτοστασά, Βόιλα 130

να δώσετε τα χόρτα που μαζέψατε στο καφενείο ή την ταβέρνα - ξέρουν τον τρόπο να σας σερβίρουν μια νοστιμότατη ομελέτα. Το κρασί εδώ είναι περίφημο, αν δεν δοκιμάσετε χάνετε. Είναι όπως αυτό της Θείας Κοινωνίας που δεν μπόρεσαν να αποφύγουν ούτε οι Απόστολοι στην Μεταμόρφωση του Σωτήρος στο Παντέλι. Προτιμήστε κρασί κόκκινο. Η αύξηση των ερυθρών αιμοσφαιρίων που θα επιφέρει θα βοηθήσει για να γίνει πιο άνετη η επόμενη πεζοπορία.

Χανδράς-Παντέλι,Μεταμόρφωση(Χριστός).Λεπτομέρειατοιχογραφίας


Τάφος Σαλαμόν, Βόιλα

Θύρωμα του ενοριακού ναού Χανδρά

Ενοριακός ναός Χανδρά

Δεύτερη είσοδος ενοριακού ναού Χανδρά

131


Εφόρμηση γυπαετού Φρυγανώδης βλάστηση μέσα στις ρωγμές του ασβεστόλιθου

132


Ornithogalum creticum

Iris unguicularis cretensis

133


l Τύπος Διαδρομής: Πεζοπορία Διάρκεια:

5 ώρες

Δυσκολία :

6/10

Απόσταση:

14 χλμ

Παναγία Ζωοδόχος Πηγή (Καβούσι) - Άγιοι Απόστολοι (Καβούσι) - Άγιος Γεώργιος (Καβούσι) - Κοίμηση της Θεοτόκου και Άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος (Καβούσι) - Αζοριάς (Καβούσι) - Αγία Ειρήνη (Καβούσι - Αύγος) Η διαδρομή αποτελείται από τα παρακάτω μνημεία και σημεία ενδιαφέροντος 1. Παναγία Ζωοδόχος Πηγή (Καβούσι) 2. Άγιοι Απόστολοι (Καβούσι) 3. Άγιος Γεώργιος (Καβούσι) 4. Κοίμηση της Θεοτόκου και Άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος (Καβούσι) 5. Προφήτης Ηλίας (Καβούσι) 6. Αρχαία Ελιά (Καβούσι) 7. Παναγία Πρωτοσεπτεμβριανή 8. Αζοριάς (Καβούσι) 9. Αγία Ειρήνη (Καβούσι - Αύγος) Αρχαία ελιά Καβουσίου

134


Στην περιοχή του Καβουσίου υπάρχουν πολλοί αγιογραφημένοι ναοί του 14ου, 15ου και 16ου αιώνα, οι οποίοι έχουν διατηρηθεί σε ικανοποιητικό βαθμό, και έχουν οι περισσότεροι τα τελευταία χρόνια ανακαινιστεί, ανακτώντας σε μεγάλο ποσοστό την παλιά τους αίγλη, και δημιουργώντας έντονα θρησκευτικά συναισθήματα στους πιστούς που τους επισκέπτονται. Ξεκινώντας από την έξοδο του χωριού προς Σητεία, στρίβουμε δεξιά προς την αρχαία ελιά (υπάρχει σχετική επιγραφή). Ακολουθούμε τον αγροτικό δρόμο και περνώντας μέσα από λιόφυτα, σε όλες τις διασταυρώσεις στρίβουμε αριστερά μέχρι την αρχαία ελιά. Σε απόσταση δύο χιλιομέτρων υπάρχει η τεράστια ‘Αρχαία Ελιά’. Το ελαιόδεντρο αυτό έχει ανακηρυχθεί από τον Σύνδεσμο Ελαιοκομικών Δήμων Κρήτης (ΣΕΔΗΚ) σαν ‘Μνημειακό’ λόγω των μεγάλων διαστάσεων του κορμού του, της εξαιρετικά μεγάλης ηλικίας του, αλλά και λόγω της θέσης του κοντά στους αρχαίους οικισμούς ‘Βροντά’, ‘Κάστρο’ και ‘Αζοριά’ της Υστερομινωικής ΙΙΙΓ έως Αρχαϊκής φάσης (1350-500 π.Χ.). Έχουν ανευρεθεί εδώ διάφορα αρχαία αγγεία και τέχνεργα έκθλιψης ελαιόκαρπου. Η περίμετρός του σε ύψος 0,8μ. από το έδαφος είναι 14,20 μέτρα, ενώ στη βάση του το δέντρο έχει περίμετρο 22,10 μ. και εκτιμάται ότι είναι 3250 ετών (φυτεύτηκε από το 1350

Παναγία στο Σκαλί

ως 1100 π. Χ.), γεγονός που το κατατάσσει στους παλαιότερους εν ζωή έμβιους οργανισμούς! Η πρώτη νικήτρια του Μαραθωνίου Γυναικών στους Ολυμπιακούς αγώνες της Αθήνας του 2004 στεφανώθηκε με κλαδί ελιάς από το δένδρο αυτό. Λίγο πιο πάνω αριστερά μας θα συναντήσουμε την εκκλησία της ‘Παναγίας στο Σκαλί’ που εορτάζει την 1η Σεπτεμβρίου. Δυόμισι χιλιόμετρα νοτιοανατολικά από το Καβούσι, σε μία στρατηγική θέση, βρίσκεται ένας στρογγυλός λόφος με διπλή κορυφή που ονομάζεται Αζοριάς, ο οποίος ερευΑρχαία ελιά Καβουσίου

135


νέδεε το Καβούσι με την Θρυπτή. Άλλα ενδιαφέροντα σημεία της περιοχής είναι το φαράγγι του Μέσωνα (με σπάνια χλωρίδα και πανίδα), το σπήλαιο ‘Θεριοσπήλιος’ (με σταλακτίτες και σταλαγμίτες) και το μονοπάτι που συνέδεε το Καβούσι με τον Αύγο και λίγο πιο πέρα από εκεί η διακλάδωση που πήγαινε για Λάστρο (αριστερά) και Σταυροχώρι - Σητεία (δεξιά).

Αρχαία ελιά Καβουσίου

νήθηκε για πρώτη φορά το 1900 και τα τελευταία χρόνια κάνει εκεί ανασκαφές η Αμερικανική Αρχαιολογική Σχολή. Τα ευρήματα επιβεβαίωσαν τη μεγάλη διάρκεια κατοίκησης της θέσης, από την Ύστερη Νεολιθική Εποχή έως τον 5ο αιώνα π.Χ. Εντοπίσθηκαν τμήματα δημοσίων κτηρίων που χρησιμοποιήθηκαν για αποθήκες, για επεξεργασία τροφίμων, για δημόσια εστίαση και λατρευτική δραστηριότητα. Οι ανασκαφές είναι ακόμα σε αρχικό στάδιο, γιατί ολόκληρος ο λόφος είναι ένας τεράστιος αρχαιολογικός χώρος και θα χρειαστούν πολλά καλοκαιρία για να ολοκληρωθεί η ανασκαφή. Οι αρχαιολογικές θέσεις γύρω από το Καβούσι είναι πολλές και σημαντικές. Κοντά στον Αζοριά, βρίσκονται οι προμινωικοί οικισμοί Κάστρο και Βροντάς ενώ από δίπλα περνά και το μονοπάτι που συ-

136

Αγία Παρασκευή, Καβούσι

Πλησιάζοντας τον οικισμό Αύγο, μετά από περίπου 500 μέτρα, θα περάσουμε στα δεξιά μας δίπλα από την εκκλησία του Αγίου Πνεύματος του 16ου αιώνα, στην είσοδό του οποίου υπάρχει λατινική εγχάρακτη επιγραφή, καθώς και ενετικός τάφος). Λίγο πιο πάνω θα δούμε, πάλι στα δεξιά μας, τις δυο εκκλησιές του Αγίου Ιωάννη και της Αγίας Ειρήνης. Ο Βυζαντινός ναός της Αγίας Ειρήνης κτίστηκε τον 14ο αιώνα και είναι κατάγραφος (αγιογραφημένος σε όλη του την επιφάνεια), και αναφέρεται από τον Gerola. Κοντά την Αγία Ειρήνη, στο τέλος του τσιμεντοστρωμένου δρόμου βρίσκεται το εκκλησάκι της Παναγίας, κτισμένο πάνω σε μινωικό οχυρωματικό έργο με κυκλώπεια τοιχοδομία. Επιστρέφοντας στο Καβούσι, συναντάμε ανεβαίνοντας τα σκαλοπάτια δίπλα από το κτίριο της Κοινότητας Καβουσίου, σε θέση με εκπληκτική θέα στο κέντρο του χωριού, όπου βρισκόταν ο ένας από τους δύο βενετσιάνικούς πύργους που διέθετε το Καβούσι εκείνη την εποχή, το μονόκλιτο καμαροσκέπαστο ναό του Προφήτη Ηλία.


Ο ναός αναφέρεται από το νοτάριο παπα-Ανδρέα Γαλανό (1614-1644). Στη συνέχεια συναντάμε το μεγαλοπρεπή δίκλιτο Ιερό Ναό της Κοιμήσεως της Θεοτόκου και Αγίου Ιωάννου του Θεολόγου, ο οποίος αξίζει την προσοχή σας καθώς μετά και από την πολύ επιτυχημένη ανακαίνισή του αποτελεί ένα από τα καυχήματα της περιοχής, τόσο για το χρυσοποίκιλτο τέμπλο του, όσο και για τη φροντισμένη του εικόνα εντός και εκτός του ναού. Πιο πέρα συναντάμε το βυζαντινό ναό του Αγίου Γεωργίου στα νότια του Καβουσίου. Κτίστηκε τον 14ο αιώνα και είναι αγιογραφημένος σε όλη του την επιφάνεια. Μέσα στο χωριό, του οποίου ο οικιστικός ιστός έχει διατηρήσει τον παραδοσιακό του χαρακτήρα, ενδιαφέρον παρουσιάζουν επίσης ο πλούσια τοιχογραφημένος ναός των Αγίων Αποστόλων δίπλα στο βυζαντινό τείχος, που χρονολογείται στα 1200-1250. Είναι βυζαντινός μονόκλιτος με δύο αξιόλογα στρώματα αγιογράφησης.

Γενέσιο Παναγίας, Αύγος

Επίσης αξιόλογος είναι και ο κοιμητηριακός ναός του 14ου αιώνα της Ζωοδόχου Πηγής στο νεκροταφείο νοτιοδυτικά του χωριού, με τοιχογραφίες υψηλής ποιότητος αλλά σε κακή κατάσταση. Αξίζει να τελειώσετε τη διαδρομή σας σταματώντας για μια ρακή στο χωριό, για να απολαύσετε την παραδοσιακή Καβουσανή φιλοξενία και γλυκίσματα από το ξακουστό ντόπιο εργαστήριο! Δείγμα κρητικού ενδημικού φυτού

Άγιος Ραφαήλ, Θόλος

137


138

Αρχαιολογική θέση στο Καβούσι


Δείγμα κρητικού ενδημικού φυτού

Χαμομήλι

Καβούσι

Θεριόσπηλιος, Καβούσι

139


Ξυλόγλυπτο τέμπλο στο ναό της Αναλήψεως στο Θόλο

140

Φαράγγι Μέσωνα, Καβούσι

Περήφανα ερείπια


Aγία Ειρήνη, Αύγος

Ο ζυμωτός

Aγία Ειρήνη, Αύγος. Ο παλαιός των ημερών

Καβούσι, Άγ. Απόστολοι. Νοτιοδυτική όψη

141


Ο βυζαντινός ναός του Αγίου Αντωνίου στο Θόλο

Ο κοιμητηριακός ναός της Ζωοδόχου Πηγής στο Καβούσι Άγιος Ιωάννης, Αύγος

142

Παναγία στο Σκαλί


Θερισμός

143


; Τύπος Διαδρομής: Ποδηλασία Διάρκεια: 4 ώρες Δυσκολία : 6/10 Απόσταση: 47 χλμ Άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος (Μέσα Μουλιανά) - Μεταμόρφωση, Άγιος Παντελεήμων (Έξω Μουλιανά) - Πύργος Κορνάρου, Άγιος Αντώνιος (Μυρσίνη) Μόχλος - Παναγία, Αγία Τριάδα (Σφάκα) Η διαδρομή αποτελείται από τα παρακάτω μνημεία και σημεία ενδιαφέροντος 1. Άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος (Μέσα Μουλιανά) 2. Μεταμόρφωση, Άγιος Παντελεήμων (Έξω Μουλιανά) 3. Άγιος Γεώργιος (Μυρσίνη) 4. Πύργος Κορνάρου, Άγιος Αντώνιος (Μυρσίνη) 5. Ανάληψη 6. Άγιος Δημήτριος 7. Νερόμυλος (Μυρσίνη-Λιναρές) 8. Ρυάκι 9. Μόχλος 10. Παναγία, Αγία Τριάδα (Σφάκα) Μόχλος

144


Μόλις μπούμε στα Μέσα Μουλιανά από Σητεία, αριστερά του δρόμου είναι ο Άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος, καλαίσθητα μετασκευασμένος βυζαντινός ναός με νεότερη προσθήκη δύο πλευρικών κλιτών. Φεύγοντας, περάστε από το κεφαλόβρυσο με τα γάργαρα νερά, τη δροσιά των πλατάνων, και με όρεξη για οτιδήποτε σας μυρίσει στην ταβέρνα. Μετά τα Μέσα Μουλιανά, δεξιά σε κάποια απόσταση από το δρόμο σας, μπορείτε να δείτε το ξωκλήσι της Μεταμόρφωσης. 24 χλμ από τη Σητεία, πάνω στην εθνική οδό βρίσκεται το χωριό Μυρσίνη. Είναι το τέταρτο από τα βορνά χωριά της Σητείας μετά το Καβούσι. Η πανοραμική του θέση και η ανεμπόδιστη θέα στο ανοιχτό γαλάζιο του Μεραμπελλιώτικου κόλπου και του Κρητικού πελάγους, του δίνει ξεχωριστή φήμη. Από τη συγκέντρωση των κατοίκων εφτά διάσπαρτων στην περιοχή μετοχιών (χειμαδιά βοσκών και μοναστήρια), προέκυψαν τα Μετόχια Τουρλωτής, που το 1916 πήραν το όνομα Μυρσίνη. Το παλαιότερο μετόχι του Άη Γιώργη (1635) θεωρείται ο πυρήνας του σημερινού χωριού. Τριγύρω: στον Άη Γιάννη, στην Αγιά Μαρίνα, στο πέρα Μετόχι, στον Άγιο Αντώνη, στον Κάστελο, στο Μανιαδιανό διατηρούνται ακόμα μαρτυρίες, κτίσματα, εκκλησίες μα πιο πολύ σημαδιακές μνήμες από περασμένους όμορφους και συνάμα δύσκολους καιρούς. Η λιτή μα μεστή ζωή, οι ιδιόμορφες χαρές και τα απρόσμενα γεγονότα, οι φυσικές ομορφιές και ο αυθορμητισμός, διαμόρφωσαν εδώ ένα ξεχωριστά εξωτερικευμένο

Τοιχογραφημένος ναός Αγίου Γεωργίου στα Έξω Μουλιανά

χαρακτήρα. Το ψήσιμο της βιοπάλης, ο τρύγος του κρασάμπελου, της μέλισσας και του ανεμοδαρμένου Κρητικού πελάγου, το ανεχούμισμα της φτενής γης για να γεννοβολήσει, το άμε κι έλα από τα ορεινά στα χειμαδιά υδροποτίζουν αδιάκοπα τα ‘χυματερά κατάβορνα’, μέσα στο απροσδιόριστο βάθος του χρόνου. Απαράλλαχτα με τις αλλαγές του καιρού και τα εναλλασσόμενα συναισθήματα των ανθρώπων των βορνών χωριών της Σητείας. ‘Καλοί γρικούνται οι Στειακοί, καλούς τσι μαρτυρούνε…’ λέει ο Κωστής Φραγκούλης. Γάμοι, γεννήσεις, θάνατοι, εορτές και πανηγύρια σε χοροστάσια, προξενιά, κούρσους και καρδιοχτύπια. Μεστή ζωή με βάσανα κι ο βιός χαρές πληθώρα βεντέμα η τάβλα ή εύκαιρη δεν έχει του διαφόρου. Πάντα ορθάνοιχτη αγκαλιά σ’ άνοιξη και χειμώνα όρτσα η καρδιά και όξω νου με τ’ Αγρυλού το μπρούσκο την ταχυνή, το πρόσαργο, π’ανατολή ως δύση… Απ’ όπου κι αν ξεκινήσετε, απ’ το Μεραμπέλλο, το λιμάνι της Σητείας ή ‘τη νύφη του Λιβυκού πελάγους’, την Ιεράπετρα, με το δικό σας αυτοκίνητο ή με λεωφορείο της γραμμής, κάνετε στάση στα Μέσα Μουλιανά και ελάτε ως τη Μυρσίνη. Ακριβώς στη στάση του λεωφορείου ακολουθείστε τον κατηφορικό δρόμο για τη θάλασσα, αφού πρώτα επισκεφθείτε τον Άη Γιώργη, έναν ναό που έχει κτιστεί τρείς φορές (1635, 1831, 1895). Ο καφές ή το αναψυκτικό είναι προαιρετικά, μα ο ανεφοδιασμός με νερό επιβεβλημένος, όπως και το καπέλο για τον καυτό ήλιο. Κατηφορίζοντας στον ελισσόμενο δρόμο έχετε αριστερά σας το Κεφαλοβρύσι και τα πρασινοστολισμένα περβόλια. Στο βάθος της πλαγιάς που αποτελεί φυσικό σύνορο με την περιφέρεια Τουρλωτής, ο σκεπασμένος από την βλάστηση ποταμός. Στη θέση ‘Όρνια’ ο νερόμυλος του Ρεϊζάκη ή Μπρόκα είναι πνιγμένος στους κισσούς και στους βάτους, ενώ απέναντί σας χέρσα και καλητεμένα (καλλιεργημένα) λιόφυτα, άνυδρα και ποτιστικά, δίνουν την εντύπωση πως η σοδειά κρέμεται από μια κλωστή (από τις ορέξεις των διαφόρων παρασιτικών εντόμων, της ανομβρίας και του οξύθυμου βοριά). Όλοι στα όπλα για να σωθεί τόσο η ποσότητα όσο και η ποιότητα, μα και η τιμή του ευλογημένου λιόλαδου. Γυάλινες παγίδες και ταμπέλες παρακολουθούν τον ‘εχθρό’ δάκο, και κορδέλες κόκκινες σημαδεύουν τα δένδρα βιολογικής καλλιέργειας. 145


Πριν ο ήλιος σηκωθεί, κάποιοι ανηφορίζουν από το πότισμα των περιβολιών με φρεσκοκομμέμους κολοκυθανθούς. Ο Κάστελας στέκει σαν ψηλός καστρότοιχος από ανατολικά, απέραστο εμπόδιο στους πειρατές. Ο πύργος του Κορνάρου στον Άη Αντώνη χώνεται καλά πίσω από το χαμηλό λόφο λοξοκοιτάζοντας το γυαλό του Μόχλους. Στην ίδια πλευρά, από δεξιά σας καθώς κατεβαίνετε, ερειπωμένες αγροικίες μαρτυρούν ακόμη τη νοικοκυρωσύνη της νιότης τους. Το ίδιο επιβεβαιώνουν εξώστες με καλάμια και σφάκες, δοκάρια στιβαρά, φούρνοι με θόλους που είναι σχεδόν ζωγραφιστοί από πιτηδιοσύνη καθώς και τα νυφίδια του βολόσυρου, οι κορδέλες, τα τζένια στην ξερολιθιά, οι δεματαρές στην ορθάνοιχτη στο πέλαγος και τα πλάγια αυλή. Όλα τα προαναφερθέντα αποτελούν στοιχεία αναγκαία της καθημερινής ζωής των ξωμάχων, δημιουργήματα της πρακτικής λογικής και του λαϊκού πολιτισμού. Ανάδια του καιρού και των πειρατών βρίσκεται ο Μαγατζές με ορθές στενόμακρες πολεμοθυρίδες για παραθύρια, ακριβώς πάνω στο φρύδι της πλαγιάς, ένα με τη γη, έχοντας σαν χρώμα το σκουροπράσινο του πρίνου και το ασημοπράσινο της ελιάς για προστασία από το επίβουλο μάτι του κουρσάρου. Καθώς μικραίνει το ύψος και η απόσταση από τη θάλασσα, ακολουθείστε δεξιά τη διακλάΜοναδική θέα από το Λιόπετρο

146 146

δωση για τον Άγι’ Αντώνη και τον αρχοντόπυργο δίπλα του. Περνάτε το ρυάκι της Μυρσίνης με μυρτιές, πλάτανους, βάτους και αγριεμένα κρεμασμένα στα δένδρα κλήματα. Πριν τον ερημίτη Άγι’ Αντώνη, το σπίτι τση καταλυμένισσας (καταλυμένος=λεπρός), θυμίζει το δράμα των λεπρών που είχαν στερνό καταφύγι και τόπο μαρτυρίου ταυτόχρονα τη Σπίναλογκα ακριβώς απέναντι, κατά τον Αφορεσμένο. Μεγαλόκορμα αρά και που λιόδενδρα, πεζούλες χέρσες με ασπαλάθους και αλαδανιές μορφοστολίζουν την άνοιξη το τοπίο. Ο ήλιος φρυγανιάζει το κατακαλόκαιρο τη χαμηλή απάνεμη κρυψώνα του καστρόπυργου που έχει έγνοια και μόνιμη υποστήριξη τον ασκητή Άγιο. Στα μπαλώματα και τα χαραγμένα σχέδια στα απομεινάρια των παλιών τοίχων διαβάζεις την ιστορία του Βενετσιάνικου αρχοντόσπιτου. Στον βορινό τοίχο του Αγίου Αντωνίου συλλαβίζεις τα στοιχεία ‘Βιτσέντζος Κορνάρος 1677’. Ίσως ήταν ο νοικοκύρης φεουδάρχης, απόγονος του ποιητή του Ερωτόκριτου. Η ιστορία, το κύρος και η ανάδειξη του μνημειακού κτιριακού συνόλου δεν έχει ακόμα αποκαταστηθεί πλήρως. Απαιτείται ολοκλήρωση επιμελημένης ανασκαφής του περιβάλλοντα χώρου, σωστή συντήρηση και ανακαίνιση όλων των κτιριακών καταλείπων και του Ναού του Αγίου Αντωνίου.


Αφού ανάψετε ένα κερί και κάνετε όποια ευχή επιθυμείτε, επιστρέψτε από τον ίδιο δρόμο ως τη διακλάδωση και συνεχίστε για την εκκλησία της Ανάληψης, πάνω στο μικρό λόφο με τ’ αλμυρίκια. Λίγο ψηλότερα στην τοποθεσία Γαλανά χαράκια, δεξιά του δρόμου, βρέθηκε σημαντικός Μινωϊκός θολωτός τάφος, και υστερομινωϊκοί τάφοι στην Ασπροσπηλιά. Παράλληλα με την ακτογραμμή μπορείτε να δείτε θαλασσινά απολιθώματα (οστρακοειδή, αχινούς κλπ). Δυτικά στους πρόποδες της Ανάληψης είναι ο παλιός Άγιος Δημήτριος και στο αμέσως κοντινό ρέμα του ποταμού δύο σωσμένοι νερόμυλοι στις Λιναρές. Τα περβόλια με ξινόδενδρα, κρεβατίνες, πυρηνόκαρπα δένδρα και μουσμουλιές είναι χαρακτηριστικά της ευρύχωρης κοίτης του ποταμού πριν την έξοδο του στην παραλία της Τουρλωτής. Η τοπική γιορτή του Δέσπολου γίνεται από τα μούσμουλα των περβολιών του ποταμού. Αμέσως ανατολικά η αντίστοιχη παραλία ‘του ρυακιού’ είναι καλοκαιρινό δροσιστικό καταφύγιο για τους Μυρσινιώτες. Στη συνέχεια της εκδρομής σας βαδίζετε το δρόμο παράλληλα με την ακτή για τον Μόχλο με τις ψαροταβέρνες και σταματάτε όπου βρείτε αναπαυτικό κάθισμα και θέα προς τη νησίδα απέναντί της, όπου ανακαλύφθηκε σημαντικός παράλιος Μινωικός οικισμός με αξιόλογα ευρήματα. Ζηλευτά περιδέραια από φυσικούς πολύτιμους λίθους και μέταλλα, αγγεία πήλινα με φυσικές παραστάσεις μα και αντίστοιχα λίθινα έργα τέχνης προέρχονται από εδώ. Τα φύλλα της ελιάς, του δένδρου που παράγει το ελαιόλαδο

Πελεκητή πόρτα, Μυρσίνη

το οποίο νοστιμίζει το ψητό ψάρι και τη σαλάτα (που ίσως κι εσείς απολαμβάνετε κατά τη διαδρομή) βρέθηκαν εδώ κατασκευασμένα από ατόφιο χρυσάφι και είναι το αρχαιότερο εύρημα απεικόνισής του θέματος αυτού. Αν παρατηρήσετε καλά απέναντι σας, η ανασκαφή συνεχίζεται από ενωρίς το πρωί (το καλοκαίρι) καθώς ανακαλύπτουν συνεχώς νέα αριστουργήματα της ακμής της κορυφαίας περιόδου του Μινωικού πολιτισμού της Κρήτης, του πρώτου στην Ευρωπαϊκή ήπειρο. Είστε στην Κρήτη, τον τόπο με το πιο μακρόβιο διατροφικό πρότυπο στον κόσμο, προτιμήστε το. Μην παραλείψετε να πάρετε μαζί σας ατόφιο Κρητικό ελαιόλαδο (το καλύτερο και πιο πολυβραβευμένο του κόσμου) και κρασί από τον Αγρυλό. Σ’ ένα από τα χωριά που θα καταλήξετε στην επιστροφή από Μόχλο (Μυρσίνη, Τουρλωτή, Σφάκα ή Λάστρο) δοκιμάστε και πάρτε μαζί σας από το περίφημο κρασί που ξελόγιασε ως και τον Οδυσσέα στο ταξίδι του για την Ιθάκη. Αν σας προτείνουν σε κάποιο καφενείο ή σπίτι να καθίσετε στην παρέα τους, κάντε το μετά χαράς. Θα ‘ναι μια σπάνια εμπειρία για την πολυτάξιδη, όμορφη και ευτυχισμένη ευχόμαστε ζωή σας! Πιάσε στον κύκλο του χορού και στρώσου στο τραπέζι, ως σύρνει η λύρα το σκοπό σάλτο η καρδιά να παίζει.

Η κλειδοκράτορας του Αγίου Γεωργίου στα Έξω Μουλιανά

147


Καψάς, Λάστρος Βυζαντινός ναός Αγίων Θεοδώρων στα Έξω Μουλιανά

148


Aναληψη, Μυρσίνη Η περιοχή του Καλαβρού

149


Κέρνα και πίνε, σύμπαινε ν’ ανάψει χοροστάσι, πορτέλα ορθάνοιχτ’ η καρδιά ώσπου να κάνει στάση. Ως καν’ η κόρδα καμπανούς και το δοξάρι σάλτο, θέλ’ όξω νου η ζήση μας ώσπου να σβήσει τ’ άστρο. Μια κούπα κόκκινο κρασί και μπρούσκο ειν’ η ζήση, χαράς τον που τη χόρεψε κι όποτε θέλει ας σβήσει. Λάδι, κρασί, ψωμί κι ελιά πρικιό, αλμυρό και μέλι, ολ’ η ζωή συγκερασμό για να τη ζήσεις θέλει.

Tulipa cretica

Αν πας στη Στεία και δεν πιείς και στα βορνά δεν κάτσεις του τρύγου, σκόλη ή Λαμπρή τση ζήσης να ξεχάσεις! Campanula

Παλιός ξυλόφουρνος στη Μυρσίνη, πάνω όψη α

150 Παλιός ξυλόφουρνος στη Μυρσίνη, εσωτερική όψη

Παλιός ξυλόφουρνος στη Μυρσίνη, εξωτερική όψη


Παλιά ελιά, Μυρσίνη Άποψη Σφάκας και στο βάθος ο Καψάς της Λάστρου

151


ΣΗΜΑΝΤΙΚΑ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ ΜΝΗΜΕΙΑ


Αγία Άννα

Περιοχή : Φουρνή GPS: ( 35.259205 , 25.662228 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο της διαδρομής :

q

Ο ναός της Αγίας Άννας βρίσκεται στην κεντρική πλατεία του Κάτω χωριού Φουρνής και είναι ελαφρώς βυθισμένος εξαιτίας της ανόδου της στάθμης του Ανατολική άποψη δρόμου. Χαρακτηριστικός είναι ο βορειοανατολικός προσανατολισμός της κόγχης του ιερού. Είναι μονόχωρος καμαροσκέπαστος, με τυφλά αψιδώματα στους πλάγιους τοίχους, έχει νότια είσοδο με οξυκόρυφο ανακουφιστικό τόξο και φεγγίτη στο τύμπανο, ενώ παλαιότερα είχε είσοδο στην ανατολική του πλευρά. Η αψίδα του ιερού φέρει πέντε μονόλοβα οξυκόρυφα παράθυρα γοτθικού ρυθμού που κοσμούνται με σύγχρονα υαλοστάσια. Κοσμείται με τοιχογραφίες της υστεροβυζαντινής περιόδου, οι οποίες το 2004 καθαρίστηκαν και συντηρήθηκαν από τη 13η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων. Στην κόγχη και το μέτωπο του ιερού βήματος απεικονίζονται Ιεράρχες, όπως για παράδειγμα ο Άγιος Ιωάννης ο Ελεήμων. Στο βόρειο τοίχο, στα τυφλά αψιδώματα, ανάμεσα και πάνω από αυτά απεικονίζονται διάφοροι Άγιοι και Αγίες, όπως ο Άγιος Γεώργιος σε μετωπική στάση, η Αγία Ευγενία και η Παναγία καθισμένη στα πόδια της ένθρονης Αγίας Άννας. Επίσης, διακρίνεται εν μέρει η «εις Άδου Κάθοδος», η Αποκαθήλωση και η αναστάσιμη παράσταση των Μυροφόρων στον κενό τάφο.

Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Συνεργασία με πρακτορεία : Σημαντικές ώρες : κατόπιν συνεννοήσεως Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : 9/12 Τύπος δρόμου : Άσφαλτος Όνομα υπεύθυνου χώρου : Πατήρ Νικόλαος Βουκυκλάρης Τηλέφωνο υπεύθυνου χώρου : +30 28410 31652 Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : Πατήρ Νικόλαος Βουκυκλάρης Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 28410 31652 Ιστότοπος: www.impeh.gr

154

Νότια άποψη


Υπέρθυρο εισόδου

Τοιχογραφικός διάκοσμος

Παναγία στην αγκαλιά της Αγίας Άννας (τοιχογραφία)

Μυροφόρες στον κενό Τάφο (τοιχογραφία)

155


Αγία Βαρβάρα Περιοχή : Σύρμεσο

GPS: ( 35.273075 , 25.662769 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο της διαδρομής :

q

Ο ναός της Αγίας Βαρβάρας βρίσκεται στο νοτιότερο τμήμα του μικρού κάμπου του Σύρμεσου, κοντά στον ομώνυμο οικισμό. Είναι μονόχωρος καμαροσκέπαστος και έχει νότια είσοδο με απλό ημικυκλικό ανακουφιστικό τόξο, στο τύμπανο του οποίου εικονίζεται η Αγία Βαρβάρα. Τα χρόνια της Βενετοκρατίας αποτελούσε Βορειοανατολική άποψη καθολικό μοναστηριού, ενδιαιτήματα του οποίου σώζονται περιμετρικά του. Το καλύτερα σωζόμενο είναι το επίμηκες διώροφο κτίριο στα δυτικά του. Διατηρείται σε καλή κατάσταση το καμαροσκεπές ισόγειο, ενώ αντίθετα ο όροφος του είναι ημιερειπωμένος. Η ίδρυση της μονής από το μοναχό Νικόδημο Καλοχρυσό, ιδρυτή και της γειτονικής μονής του Αγίου Αντωνίου, τοποθετείται πριν το 1591. Γραπτή αναφορά στην Αγία Βαρβάρα γίνεται ακόμη σε συμβόλαια, τα οποία συντάσσουν οι καλόγεροί της Ακάκιος Αλυφαντής το 1608 και Μαλαχίας Καλοχρυσός, αδελφός του Νικοδήμου, τα έτη 1611 και 1615. Το 1635 το μοναστήρι της Αγίας Βαρβάρας στην περιοχή της Φουρνής δηλώνεται από τον ιερομόναχο Ιερεμία Αμαργιανίτη ως εκκλησία, ιδιοκτησίας του μοναχού Μαλαχία Καλοχρυσού.

Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Χώροι στάθμευσης : Σημαντικές ώρες : κλειστή (ανοικτή κατόπιν συνεννοήσεως) Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : 4/12 Τύπος δρόμου : Άσφαλτος Όνομα υπεύθυνου χώρου : Ιερομόναχος Ευμένιος Κοκολινάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου χώρου : +30 6974043446 Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : Ιερομόναχος Ευμένιος Κοκολινάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 6974043446 Ιστότοπος: www.impeh.gr 156

Γενική άποψη


Βορειοδυτική άποψη συγκροτήματος

Νοτιοδυτική άποψη ναού

Εσωτερικό συγκροτήματος

Εσωτερικό ναού

Άποψη συγκροτήματος

157


Αγία Ειρήνη

Περιοχή : Καβούσι - Αύγος GPS: ( 35.119671 , 25.883556 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο της διαδρομής :

l

Η Αγία Ειρήνη ανήκει στον συνηθισμένο τύπο των απλών καμαροσκέπαστων ναών με ένα εγκάρσιο ενισχυτικό τόξο (σφενδόνιο). Ο μικρός ναός διαστάσεων 4,00 Χ 5,50 μ., που πιθανόν υπήρξε καθολικό γυναικείας μονής, είναι Βορειοδυτική άποψη κατάγραφος το εσωτερικό του με τοιχογραφίες οι οποίες χρονολογούνται με ακρίβεια βάσει γραπτής επιγραφής στο έτος 1410/11. Με βάση την διαίρεση της καμάρας, το εικονογραφικό πρόγραμμα οργανώνεται σε δύο τμήματα: στο ανατολικό κυριαρχεί ένας συνεπτυγμένος χριστολογικός κύκλος ο οποίος αρχικά είχε επτά παραστάσεις (σήμερα διακρίνονται ο Ευαγγελισμός, η Γέννηση, ο Ενταφιασμός, Το Χαίρε των Μυροφόρων και η Εις Άδου Κάθοδος). Στο κέντρο του ανατολικού τμήματος εικονίζεται μέσα σε κυκλική δόξα ο Χριστός στον τύπο του Παλαιού των Ημερών, απεικόνιση που αποτελεί μέρος της Δευτέρας Παρουσίας, η οποία επεκτείνεται και στον δυτικό τοίχο.

Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Σημαντικές ώρες : όλη την ημέρα ανοικτή Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : 5/5 Τύπος δρόμου : Χωματόδρομος μόνο για τζιπ Όνομα υπεύθυνου χώρου : Πατήρ Στυλιανός Πατεράκης Τηλέφωνο υπεύθυνου χώρου : +30 28420 94680, +30 6972877680 Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : κ. Λεωνίδας Κουδουμογιαννάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 6988682012 Ιστότοπος: www.imis.gr

158

Ιησούς Χριστός ο Παλαιός των Ημερών


Τοιχογραφικός διάκοσμος

Τοιχογραφικός διάκοσμος

Τοιχογραφικός διάκοσμος

Λεπτομέρεια τοιχογραφικού διάκοσμου 159


Αγία Μαρίνα Περιοχή : Μεσελέροι

GPS: ( 35.084408 , 25.713642 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο της διαδρομής :

s

Ο ναός της Αγίας Μαρίνας χρησιμοποιείται ως κοιμητηριακός ναός του οικισμού των Μεσελέρων. Είναι απλός μονόχωρος καμαροσκεπής ναός διαστάσεων Βορειοδυτική άποψη διαστάσεων 4,00 Χ 7,00 μ. με δύο εγκάρσια σφενδόνια από τα οποία το ανατολικό έχει εν μέρει καταπέσει. Ο ναός φαίνεται ότι κατά καιρούς υπέστη σημαντικές ρηγματώσεις με αποτέλεσμα να ενισχυθεί με αντερισματική ενίσχυση σε όλο το μήκος της νότιας πλευράς. Οι τοιχογραφίες που σώζονται σε μέτρια κατάσταση στο εσωτερικό του ναού είναι εξαιρετικής ποιότητος. Παρά τις εκτεταμένες απώλειες της ζωγραφικής επιφάνειας στα ανώτερα σημεία της οξυκόρυφης καμάρας, στο μεγαλύτερο τμήμα της αψίδας του ιερού Βήματος και στον δυτικό τοίχο, το εικονογραφικό πρόγραμμα του ναού αποκαθίσταται σχεδόν στο σύνολό του. Οι χριστολογικές παραστάσεις που σώζονται είναι μόλις επτά, αλλά ιδιαίτερα μεγάλης κλίμακας (Ευαγγελισμός, Γέννηση, Υπαπαντή, Έγερση Λαζάρου, Βαϊοφόρος, Λίθος, Εις Άδου Κάθοδος). Οι παραστάσεις αυτές καλύπτουν το σύνολο των επιφανειών πάνω από την γένεση της καμάρας, ενώ στον Δ τοίχο ο κύκλος προφανώς συμπληρώνονταν με την Σταύρωση. Πιο χαμηλά έχουμε μόνον μεμονωμένες μορφές σε δύο ζώνες: μία ζώνη μεταλλίων εκτός του ιερού Βήματος και την ζώνη των ολόσωμων μορφών, ανάμεσα στις οποίες ξεχωρίζει μία σπάνια σύνθεση. Πρόκειται για την απεικόνιση της Θεοτόκου που προσάγει τον μικρό Χριστό ως μαθητή στον Πρόδρομο. Η ίδια παράσταση έχει εντοπιστεί και στον ναό του Αγίου Αντωνίου στον οικισμό Κουτσουρά Ιεράπετρας. Οι τοιχογραφίες έχουν χρονολογηθεί γύρω στο 1300 και πάντως πριν την δεύτερη δεκαετία του 14ου αι. (Μαδεράκης 1994, 24-25). Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Χώροι στάθμευσης : Σημαντικές ώρες : όλη την ημέρα ανοικτή Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : 17/7 Τύπος δρόμου : Χωματόδρομος Όνομα υπεύθυνου χώρου : Πατήρ Ιωάννης Τράκος Τηλέφωνο υπεύθυνου χώρου : +30 28420 24969, +30 6974407687 Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : Πατήρ Ιωάννης Τράκος Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 28420 24969, +30 6974407687 Ιστότοπος: www.imis.gr 160

Τοιχογραφικός διάκοσμος. Λεπτομέρεια


Τοιχογραφικός διάκοσμος. Λεπτομέρεια

Τοιχογραφικός διάκοσμος. Λεπτομέρεια

Άγγελος σε μετάλλιο (λεπτομέρεια από την Πλατυτέρα)

Ευαγγελισμός: ο Αρχάγγελος Γαβριήλ

161


Άγιοι Ανάργυροι Περιοχή : Μέσα Λασυθάκι

GPS: ( 35.174152 , 25.519676 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο της διαδρομής :

a

Ο ναός των Αγίων Αναργύρων βρίσκεται 400μ. νότια του οικισμού Μέσα Λασιθάκι και αποτελεί τον ενοριακό Βόρεια όψη και κοιμητηριακό ναό του οικισμού. Το βόρειο κλίτος του δίκλιτου και διμάρτυρου ναού είναι αφιερωμένο στους Αγίους Αναργύρους Κοσμά και Δαμιανό, ενώ το νότιο είναι αφιερωμένο στη Γέννηση της Θεοτόκου. Στο βόρειο τοίχο του υψώνεται κωδωνοστάσιο και ανοίγεται η είσοδός του με το λιθόγλυπτο πλαίσιο. Τα δύο κλίτη καλύπτονται με καμάρες και στεγάζονται με δίρριχτες στέγες, ενώ εσωτερικά επικοινωνούν με ένα τοξωτό άνοιγμα. Το βόρειο κλίτος κοσμείται με ένα εξαιρετικής τέχνης ξυλόγλυπτο τέμπλο του τέλους του 19ου αιώνα. Το παλαιό νεκροταφείο εκτείνονταν γύρω από το ναό, ενώ το σύγχρονο νεκροταφείο έχει μεταφερθεί πλέον ανατολικά του μνημείου.

Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Συνεργασία με πρακτορεία : Χώροι στάθμευσης : Σημαντικές ώρες : κατόπιν συνεννοήσεως Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : 1/7, 1/11 Τύπος δρόμου : Χωματόδρομος Σήμανση με πινακίδες που να οδηγούν στο μνημείο : Όνομα υπεύθυνου χώρου : Πατήρ Ιωάννης Φαρσάρης Τηλέφωνο υπεύθυνου χώρου : +30 28440 22103 Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : Πατήρ Ιωάννης Φαρσάρης Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 28440 22103 Ιστότοπος: www.impeh.gr

162

Δεσποτική εικόνα


Λεπτομέρεια εικόνας

Εσωτερικό - Τέμπλο (λεπτομέρεια)

Εσωτερικό - Τέμπλο (λεπτομέρεια)

Εσωτερικό - Τέμπλο (λεπτομέρεια)

Εσωτερικό - Τέμπλο (λεπτομέρεια)

Βόρεια είσοδος

Άγιοι Ανάργυροι (εικόνα τέμπλου)

163


Άγιοι Απόστολοι Περιοχή : Καβούσι

GPS: ( 35.121338 , 25.855726 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο της διαδρομής :

l

Μονόχωρος καμαροσκέπαστος ναός διαστάσεων 4,50 Χ 7,00 μ. στο εσωτερικό του οποίου διατηρείται Καβούσι, Άγ. Απόστολοι. Νοτιοδυτική όψη τοιχογραφικός διάκοσμος δύο φάσεων σε όχι καλή κατάσταση. Το εικονογραφικό πρόγραμμα παρουσιάζει αξιοσημείωτη ποικιλία περιλαμβάνοντας έναν εκτεταμένο χριστολογικό κύκλο (σήμερα διακρίνονται δεκατρείς παραστάσεις του κύκλου από τον Ευαγγελισμό μέχρι και την Ανάληψη), την Κοίμηση της Θεοτόκου καθώς και σκηνές από την Π. Διαθήκη (Τρεις Παίδες, Φιλοξενία και Θυσία του Αβραάμ, Μωυσής προ της Φλεγομένης Βάτου). Ενδιαφέρον παρουσιάζουν η απεικόνιση της Θεοτόκου Γαλακτοτροφούσας στην παράσταση της Γέννησης του Χριστού καθώς και η σε μεγάλο βαθμό κατεστραμμένη κτητορική παράσταση της δεύτερης φάσης, όπου απεικονίζεται ανώνυμη πρεσβυτέρα. Οι δύο φάσεις του διακόσμου έχουν χρονολογηθεί στον 14ο και 15ο αιώνα. (Gallas-Wessel- Borboudakis 1983, 470)

Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Χώροι στάθμευσης : Σημαντικές ώρες : κλειστή (ανοικτή κατόπιν συνεννοήσεως) Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : 30/6 Τύπος δρόμου : Άσφαλτος Όνομα υπεύθυνου χώρου : Πατήρ Στυλιανός Πατεράκης Τηλέφωνο υπεύθυνου χώρου : +30 28420 94680, +30 6972877680 Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : κ. Λεωνίδας Κουδουμογιαννάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 6988682012 Ιστότοπος: www.imis.gr

164

Ο Απόστολος Πέτρος ανοίγει την Πύλη του Παραδείσου


Ο Λίθος (Ίδε ο τόπος)

Αγία Ειρήνη

Άγιος Στέφανος ο Πρωτομάρτυς

165


Άγιοι Απόστολοι Περιοχή : Κάτω Επισκοπή

GPS: ( 35.174316 , 26.101122 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο της διαδρομής :

j

Όπως συμβαίνει και με τον ναό των Αγίων Γεωργίου και Χαραλάμπους στην Επισκοπή Ιεράπετρας, ο ναός των Άγιοι Απόστολοι Αγίων Αποστόλων, πρόσφατα αναστηλωμένος από την 13ηΕφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων Κρήτης, ήταν αρχικά ένα βυζαντινό λουτρό το οποίο μετατράπηκε σε ναό. Η ύπαρξη τυφλού τρούλου προσέδιδε στα βυζαντινά λουτρά ναόσχημη μορφή και ήταν φυσικό μετά την εγκατάλειψη της αρχικής τους λειτουργίας να μετατρέπονται σε ναούς. Η ίδρυση, η λειτουργία αλλά και η οικοδομική του ιστορία μαρτυρούν ότι ο βίος των δύο επισκοπικών λουτρών υπήρξε παράλληλος. Το λουτρό της Κάτω Επισκοπής είναι μικρό σε διαστάσεις, χωρίς πλάγιες κόγχες. Ωστόσο διατηρεί στην τοιχοποιία υψηλών προθέσεων κεραμοπλαστικό διάκοσμο. Όπως και στο μεγαλύτερο λουτρό της Επισκοπής, τα τόξα των ψευδοπαραθύρων στον τρούλο αλλά και των τυφλών αψιδωμάτων είναι πλίνθινα και περιβάλλονται από φιαλοστόμια (ένθετα κεραμικά διακοσμητικά στοιχεία σε σχήμα τετράφυλλου άνθους). Με βάση τα μορφολογικά του χαρακτηριστικά το λουτρό θεωρείται κτίσμα του 11ου αι., ενώ η μετασκευή του σε ναό θα πρέπει να έγινε τον 16ο αι.

Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Χώροι στάθμευσης : Σημαντικές ώρες : όλη την ημέρα ανοικτή Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : 30/6 Τύπος δρόμου : Άσφαλτος Όνομα υπεύθυνου χώρου : Πατήρ Αντώνιος Μεταξάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου χώρου : +30 28430 26218, +30 69773001797 Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : Πατήρ Αντώνιος Μεταξάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 28430 26218, +30 69773001797 Ιστότοπος: www.imis.gr

166

Ναός Αγίων Αποστόλων, λεπτομέρεια


Άγιοι Απόστολοι

Ιερός ναός Αγίων Αποστόλων

167


Άγιοι Απόστολοι

Περιοχή : Λιθίνες-Ανδρόμυλοι GPS: ( 35.091942 , 26.040232 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο της διαδρομής :

h

Πρόκειται για μονόχωρο καμαροσκεπή ναό με πλάγιο καμαροσκεπή ορθογώνιο χώρο που έχει προσκολληθεί Νότια όψη σε δεύτερη οικοδομική φάση στην βόρεια πλευρά του. Στο εσωτερικό του ναού διατηρούνται ενδιαφέρουσες τοιχογραφίες σε σχετικά καλή κατάσταση, που χρονολογούνται με ασφάλεια βάσει γραπτής επιγραφής στο έτος 1415. Ο ιδιαίτερα εκτεταμένος χριστολογικός κύκλος δεκαεπτά συνολικά παραστάσεων καταλαμβάνει πλήρως το ανατολικό τμήμα της καμάρας, ενώ επεκτείνεται και στο δυτικό, όπου συνυπάρχει με τμήμα της Δευτέρας Παρουσίας η οποία προεκτείνεται στην άνω ζώνη της καμάρας από τον δυτικό τοίχο. Ενδιαφέρουσα τοιχογραφία στον νότιο τοίχο του πλάγιου χώρου περιλαμβάνει έναν μεγάλο φυλλοφόρο σταυρό καθώς και παράσταση της Σύναξης των Αρχαγγέλων. Παρά το γεγονός ότι οι τοιχογραφίες αυτές συνδέονται με την προσθήκη του πλάγιου χώρου, δεν πρέπει να απέχουν πολύ χρονικά από τις τοιχογραφίες του κυρίως ναού, καθώς υπογραμμίζουν τον ταφικό χαρακτήρα του προσκτίσματος που πιθανόν να φιλοξένησε τον τάφο του κτήτορα.

Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Χώροι στάθμευσης : Σημαντικές ώρες : όλη την ημέρα ανοικτή Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : 30/6 Τύπος δρόμου : Χωματόδρομος Όνομα υπεύθυνου χώρου : Πατήρ Αντώνιος Τσαγκαράκης Τηλέφωνο υπεύθυνου χώρου : +30 28430 31352, +30 6974032363 Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : Πατήρ Αντώνιος Τσαγκαράκης Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 28430 31352, +30 6974032363 Ιστότοπος: www.imis.gr

168

Ιησούς Χριστός από τη Δέηση


Τοιχογραφικός διάκοσμος

Τοιχογραφικός διάκοσμος

Τοιχογραφικός διάκοσμος

Τοιχογραφικός διάκοσμος

169


Άγιος Αθανάσιος Περιοχή : Λιθίνες

GPS: ( 35.075092 , 26.046349 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο της διαδρομής :

h

Ο μικρός μονόχωρος καμαροσκεπής ναός του Αγίου Αθανασίου, διαστάσεων 3,70 Χ 6,00 μετασκευάστηκε με Δυτική όψη την προσθήκη νάρθηκα το έτος 1603 προκειμένου να φιλοξενήσει στο εσωτερικό του τον οικογενειακό τάφο του ευγενέστατου άρχοντος Γεωργίου Βλάχου, όπως μας πληροφορεί εγχάρακτη επιγραφή. Επομένως ο αρχικός ναός ανιδρύθηκε στον 15ο αι. ή και παλαιότερα. Στο εσωτερικό του δεν διατηρείται τοιχογραφικός διάκοσμος. Εξωτερικά, στην νότια πλευρά του ναού, προσαρτήθηκε ένα ακόμη περίτεχνο ταφικό μνημείο, στοιχείο που δηλώνει ότι ο ναός διατήρησε έναν κατεξοχήν κοιμητηριακό χαρακτήρα.

Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Χώροι στάθμευσης : Σημαντικές ώρες : κλειστή (ανοικτή κατόπιν συνεννοήσεως) Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : 18/01 Τύπος δρόμου : Άσφαλτος Όνομα υπεύθυνου χώρου : Πατήρ Στυλιανός Μαθιουδάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου χώρου : +30 28420 94680, +30 6972877680 Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : Πατήρ Στυλιανός Μαθιουδάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 28420 94680, +30 6972877680 Ιστότοπος: www.imis.gr

170

Ο τάφος του άρχοντος Γ. Βλάχου


Νοτιοανατολική όψη

Η εγχάρακτη ταφική επιγραφή Εντοιχισμένα πινάκια στο εξωτερικό του ναού

171


Άγιος Αντώνιος Περιοχή : Κουτσουράς

GPS: ( 35.035336 , 25.945791 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο της διαδρομής :

h

Ο μικρός μονόχωρος καμαροσκέπαστος ναός του Αγίου Νοτιοδυτική άποψη Αντωνίου διαστάσεων 6,30 Χ 2,80 μ. είναι κατάγραφος από τοιχογραφίες που δεν διατηρούνται σε καλή κατάσταση. Όλες οι παραστάσεις που είναι δυνατόν να αναγνωριστούν ανήκουν στον χριστολογικό κύκλο (Ευαγγελισμός, Γέννηση, Υπαπαντή, Σταύρωση, Ανάληψη). Ανάμεσα στις ολόσωμες μορφές της κάτω ζώνης διακρίνεται και η σπάνια παράσταση της Θεοτόκου που προσάγει τον μικρό Χριστό ως μαθητή προς τον Άγιο Ιωάννη τον Πρόδρομο την οποία συναντούμε και στην Αγία Μαρίνα Μεσελέρων.

Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Χώροι στάθμευσης : Σημαντικές ώρες : όλη την ημέρα ανοικτή Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : 17/1 Τύπος δρόμου : Άσφαλτος Όνομα υπεύθυνου χώρου : Πατήρ Αθανάσιος Ταρλαντέζος Τηλέφωνο υπεύθυνου χώρου : +30 28430 51377, +30 6976341280 Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : Πατήρ Αθανάσιος Ταρλαντέζος Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 28430 51377, +30 6976341280 Ιστότοπος: www.imis.gr

172

Αδιάγνωστος μάρτυς


Νοτιοανατολική άποψη

Προφήτης Σοφονίας

Άγγελος (λεπτομέρεια από την Ανάληψη)

173


Άγιος Αντώνιος Περιοχή : Σύρμεσο

GPS: ( 35.276707 , 25.664234) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο της διαδρομής :

q

Ο ναός του Αγίου Αντωνίου, κάποτε καθολικό της ομώνυμης μονής, βρίσκεται νότια έξω από τον οικισμό Γενική άποψη

Σύρμεσο και φαίνεται πως ανοικοδομήθηκε στα τέλη του 16ου αιώνα. Είναι μονόχωρος καμαροσκέπαστος και έχει νότια είσοδο με απλό ημικυκλικό ανακουφιστικό τόξο. Στη δυτική πλευρά του έχει προστεθεί χαμηλότερος και ευρύτερος προς το βορρά νάρθηκας, ο οποίος επικοινωνεί με τον κυρίως ναό μέσω τοξωτού ανοίγματος. Γύρω από το καθολικό και προς όλες τις κατευθύνσεις αναπτύσσεται το εγκαταλελειμμένο σήμερα, μοναστηριακό συγκρότημα. Η ίδρυσή της μονής τοποθετείται ανάμεσα στα έτη 1591 και 1595 από το Νικόδημο Καλοχρυσό από το Καστέλι Φουρνής, καλόγερο αρχικά στην Αγία Βαρβάρα στο Σύρμεσο, ο οποίος, προκειμένου να οικοδομήσει το μοναστήρι του Αγίου Αντωνίου, ζήτησε και έλαβε την αναγκαία γη από τους πλούσιους ευγενείς της περιοχής, όπως φαίνεται σε μία σειρά συμβολαίων. Στη συνέχεια, το 1608, ο Καλοχρυσός παραχωρεί το μοναστήρι στο Αρέτι και το 1617, όταν το μοναστήρι έχει γίνει γυναικείο, ο ηγούμενος του Αρετίου παραδίδει τη διαχείρισή του στην αδελφή του Καλοχρυσού και ηγουμένη, Μαγδαληνή. Το μοναστήρι του Αγίου Αντωνίου φαίνεται ότι καταστράφηκε και ερημώθηκε κατά τη διάρκεια των επαναστάσεων της περιόδου 1821-1829. Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Χώροι στάθμευσης : Σημαντικές ώρες : κλειστή (ανοικτή κατόπιν συνεννοήσεως) Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : 17/1 Τύπος δρόμου : Άσφαλτος Όνομα υπεύθυνου χώρου : Ιερομόναχος Ευμένιος Κοκολινάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου χώρου : +30 6974043446 Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : Ιερομόναχος Ευμένιος Κοκολινάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 6974043446 Ιστότοπος: www.impeh.gr

174

Νότια όψη ναού


Νοτιοανατολική άποψη συγκροτήματος

Εσωτερικό ναού

Κλειστή υδατοδεξαμενή στον περίβολο

Εσωτερικό ναού

Νοτιοανατολική άποψη ναού

Αγιοθύριδο

Ερειπωμένα κτίσματα

175


Άγιος Αντώνιος και Λαογραφικό Μουσείο Περιοχή : Μύρτος

GPS: ( 35.004169 , 25.583521 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο των διαδρομών:

d g

Ο Άγιος Αντώνιος είναι ο Καθεδρικός ναός του Μύρτου. Είναι ναός μικρός, μονόκλιτος, διμάρτυρος, αφιερωμένος στην μνήμη του Αγίου Αντωνίου και στην Ανάληψη του Χριστού. Η χρονολογία κατασκευής του ναού δεν είναι Μύρτος, Άγιος Αντώνιος εξακριβωμένη, όμως σε ένα Ενετικό χάρτη της παραλίας του Μύρτου που χαρτογραφήθηκε στο τέλος του 14ου ή τις αρχές του 15ου αιώνα μ.Χ. σημειώνεται μια εκκλησία με την ένδειξη S. ANTONIO, η οποία βρίσκεται περίπου στην ίδια θέση με τον σημερινό ναό. Ο ναός πιθανολογείται ότι χτίστηκε την δεύτερη Βυζαντινή περίοδο στην Κρήτη, όμως ίχνη του βυζαντινού ναού δεν βρέθηκαν πουθενά και κανείς δεν γνωρίζει αν ο σημερινός ναός είναι χτισμένος στα θεμέλια του παλαιού. Φαίνεται ότι η εκκλησιά καταστράφηκε ολότελα από άγνωστη αιτία, ίσως όμως και από τους Τούρκους το 1647-1648 μετά την κατάληψη της περιοχής, ή από τον μεγάλο σεισμό του 1780. Ο σημερινός ναός, σύμφωνα με ορισμένες πληροφορίες, διαμορφώθηκε στη σημερινή του μορφή γύρω στο 1853 από κατοίκους των συνοικισμών Αγιου Βασιλείου και Μετοχίου. Κατά την επισκευή του ναού το 1950 βρέθηκε ότι η Αγία Τράπεζα ήταν κατασκευασμένη από μαρμάρινες βάσεις ρωμαϊκών κιόνων και ο τοίχος της δυτικής πλευράς αντι για πέτρες ήταν χτισμένος με κομμάτια μάρμαρο, βάσεις κιόνων και κομμάτια από αγάλματα. Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Χώροι στάθμευσης : Σημαντικές ώρες : κλειστή (ανοικτή κατόπιν συνεννοήσεως) Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : 17/01 Τύπος δρόμου : Άσφαλτος Όνομα υπεύθυνου χώρου : Πατήρ Ελευθέριος Δαργάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου χώρου : +30 6981080110 Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : κ. Μηνάς Διαμαντής Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 28420 51401 Ιστότοπος: www.imis.gr 176

Καράβι ζωγραφισμένο με κάρβουνο


Eξωτερική άποψη

Eξωτερική άποψη

Eσωτερική άποψη

Eξωτερική άποψη

Eσωτερική άποψη 177


Άγιος Βασίλειος Περιοχή : Μύρτος

GPS: ( 35.013626 , 25.585875 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο των διαδρομών :

d g

Συγκρότημα δύο καμαροσκέπαστων μονόχωρων ναών οι οποίοι επικοινωνούν μεταξύ τους με δύο τοξωτά ανοίγματα. Στο δυτικό τους τμήμα φέρουν Βορειοδυτική όψη κοινό νάρθηκα που στεγάζεται επίσης με καμάρα και υπερβαίνει το συνολικό πλάτος των δύο ναών προεξέχοντας περίπου 1,5 μ. από την βόρεια πλευρά του συγκροτήματος. Στο εσωτερικό δεν σώζονται τοιχογραφίες οι οποίες ίσως βοηθούσαν στην χρονολόγηση του συγκροτήματος. Ο βόρειος ναός του Αγίου Βασιλείου προηγείται κατασκευαστικά, ενώ ο νότιος και ο νάρθηκας έπονται. Το ενδιαφέρον εστιάζεται σε τμήματα ξυλόγλυπτου τέμπλου του 18ου αιώνα που διατηρούνται στον ναό του Αγίου Βασιλείου και στα τέσσερα λαξευτά διάτρητα φράγματα των παραθύρων στην ανατολική πλευρά των δύο ναών.

Τμήμα κίονα με κιονόκρανο

Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Χώροι στάθμευσης : Σημαντικές ώρες : κλειστή (ανοικτή κατόπιν συνεννοήσεως) Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : 1/1 Τύπος δρόμου: Άσφαλτος Όνομα υπεύθυνου χώρου : Πατήρ Ελευθέριος Δαργάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου χώρου : +30 6981080110 Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : κ. Μηνάς Διαμαντής Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 28420 51401 Ιστότοπος: www.imis.gr 178

Λαξευτό φράγμα παραθύρου


Λαξευτό φράγμα παραθύρου

Τμήμα του παλαιού τέμπλου

Λαξευτό φράγμα παραθύρου

Ανατολική όψη

179


Άγιος Βασίλειος Περιοχή : Πάνω Επισκοπή

GPS: ( 35.127159 , 26.072239 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο της διαδρομής :

j

Άγιος Βασίλειος (Bυζαντινό λουτρό)

Μικρό βυζαντινό λουτρό διαστάσεων 7,60 Χ 3,00 μ., που μετασκευάστηκε σε ναό αφιερωμένο στον Άγιο Βασίλειο. Η ίδρυση και η λειτουργία του λουτρού συνδέονται προφανώς με την επισκοπική βασιλική του παρακείμενου οικισμού της Επάνω Επισκοπής. Το αναστηλωμένο λουτρό αν και δεν έχει τον πλούτο των κεραμοπλαστικών διακοσμήσεων που διατηρούν τα δύο άλλα λουτρά της περιοχής στην Επισκοπή Ιεράπετρας και την Κάτω Επισκοπή, η ανέγερσή του δεν πρέπει να απέχει χρονολογικά από αυτά.

Άγιος Βασίλειος, λεπτομέρεια

Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Σημαντικές ώρες : κλειστή (ανοικτή κατόπιν συνεννοήσεως) Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : 1/1 Τύπος δρόμου : Άσφαλτος Όνομα υπεύθυνου χώρου : Πατήρ Κωνσταντίνος Ταβλαδάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου χώρου : +30 28430 28687, +30 6972745508 Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : Πατήρ Κωνσταντίνος Ταβλαδάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 28430 28687, +30 6972745508 Ιστότοπος: www.imis.gr 180

Μανουάλι


Άγιος Βασίλειος (Bυζαντινό λουτρό)

Άγιος Βασίλειος, εσωτερικό 181


Άγιος Γεώργιος Άγιος Χαράλαμπος Περιοχή : Επισκοπή Ιεράπετρας

GPS: ( 35.056870 , 25.795008 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο της διαδρομής :

Τρούλος

s

Το χωριό Επισκοπή στα μεσοβυζαντινά χρόνια ήταν η έδρα του επισκόπου Ιεράς. Ο ενοριακός ναός της Παναγίας ανεγέρθηκε στη θέση του καθεδρικού ναού της επισκοπής αυτής, ο οποίος θα πρέπει να ήταν ένα από τα πλέον σημαντικά μνημεία της περιοχής. Η ονομασία μάλιστα Παναγία «Εφτάτρουλη» η οποία διασώζεται ακόμη στην τοπική προφορική παράδοση, δηλώνει εν

μέρει και την αρχιτεκτονική του τυπολογία. Ο ναός του Αγίου Γεωργίου Επισκοπής είναι ένα βυζαντινό λουτρό του 11ου αι. που μετασκευάστηκε σε ναό πιθανότατα κατά τον 16ο αιώνα (Μυλοποταμιτάκη 1986, 450-1). Ηταν τμήμα του επισκοπικού συγκροτήματος, στοιχείο που δηλώνει ότι η λειτουργία των δημοσίων λουτρών ήταν στην ευθύνη του Επισκόπου. Τα βυζαντινά λουτρά μοιάζουν με ναούς, καθώς ένας από τους βασικούς τους χώρους, το θερμό (caldarium), στεγάζεται κατά κανόνα με τυφλό τρούλο, ενώ τα μεγαλύτερα φέρουν πλάγιες κόγχες. Έτσι, μετά από την εγκατάλειψή τους, ήταν φυσικό να μετατραπούν σε ναούς όπως συνέβη στην περίπτωση του λουτρού της Επισκοπής. Μάλιστα στη θέση του νοτίου χώρου του λουτρού (του «χλιαρού»-tepidarium), προστέθηκε ο καμαροσκεπής ναός του Αγίου Χαραλάμπους, μάλλον τον 16ο αιώνα. Η μετατροπή του λουτρού σε παρεκκλήσιο του Επισκοπικού ναού θα πρέπει να έγινε μετά την κατάληψη της Επισκοπής από τους Λατίνους (1210 και εξής), καθώς χρησιμοποιήθηκε ως ταφικό μνημείο για τον Λατίνο επίσκοπο Gaspare Viviani. Στο εσωτερικό δεν σώζονται τοιχογραφίες. Εκτός από το γεγονός ότι δεν είναι πολλά τα βυζαντινά λουτρά που σώζονται σε καλή κατάσταση, το μνημείο έχει ιδιαίτερη θέση στην βυζαντινή αρχιτεκτονική της Κρήτης κυρίως λόγω του κεραμοπλαστικού του διακόσμου. Πιο συγκεκριμένα, παρατηρείται η χρήση της τεχνικής της κρυπτής πλίνθου στα πλίνθινα τόξα τόσο των τυφλών αψιδωμάτων που διαρθρώνουν τις πλευρές του μνημείου όσο και των ψευδοπαραθύρων του τρούλου. Επίσης η χρήση ταινιών φιαλοστομίων (ένθετων κεραμικών διακοσμητικών στοιχείων σε σχήμα τετράφυλλου άνθους) που περιγράφουν τα τόξα ολοκληρώνουν μία εξεζητημένη για τα δεδομένα της Κρήτης διακοσμητική διάθεση. Τα στοιχεία αυτά υπογραμμίζουν ότι πρόκειται για κτήριο υψηλών προθέσεων το οποίο σχεδίασαν αρχιτέκτονες και κατασκεύασαν τεχνίτες γνώστες των προηγμένων οικοδομικών πρακτικών που εφαρμόζονταν στα κέντρα της αυτοκρατορίας.

182


Εξωτερική άποψη

Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο :

Ο ιερός ναός του Αγίου Γεωργίου

Λεπτομέρεια πλινθοδομής

Αναψυκτήριο : Χώροι στάθμευσης : Σημαντικές ώρες : κλειστή (ανοικτή κατόπιν συνεννοήσεως) Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : 23/04, 10/02 Τύπος δρόμου : Άσφαλτος Όνομα υπεύθυνου χώρου : Πατήρ Αντώνιος Κανάρης Τηλέφωνο υπεύθυνου χώρου : +30 28420 41341, +30 6944986585 Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : κ. Παπακωνσταντής Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 6983168702 Ιστότοπος: www.imis.gr 183


Άγιος Γεώργιος Περιοχή : Αρμένοι

GPS: ( 35.071762 , 26.091400 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο των διαδρομών :

j k

Ο Άγιος Γεώργιος ανήκει στον τύπο του μονόχωρου καμαροσκέπαστου ναού με ένα ενισχυτικό σφενδόνιο. Άγιος Γεώργιος Αρμένων Σε δεύτερη οικοδομική φάση προστέθηκε στην δυτική πλευρά του ναού νάρθηκας, επίσης καμαροσκεπής και υπερυψωμένος ελαφρά σε σχέση με τον ναό. Στο εσωτερικό του που ήταν αρχικά κατάγραφο, κάτω από τα κονιάματα έχουν εντοπιστεί τοιχογραφίες με χριστολογικές σκηνές που χρονολογούνται στον 14ο – 15ο αι. και πιστοποιούν ότι ο ναός είναι κτίσμα της ύστερης βυζαντινής περιόδου. Πρόσφατα συντηρήθηκε και αποκαταστάθηκαν οι σημαντικές φθορές.

Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Χώροι στάθμευσης : Σημαντικές ώρες : κλειστή (ανοικτή κατόπιν συνεννοήσεως) Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : 23/4, 3/11 Τύπος δρόμου : Άσφαλτος Όνομα υπεύθυνου χώρου : Πατήρ Σπυρίδων Βασιλάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου χώρου : +30 28430 24993, +30 6974640972 Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : Πατήρ Σπυρίδων Βασιλάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 28430 24993, +30 6974640972 Ιστότοπος: www.imis.gr

184

Η Ανάσταση


Άγιος Γεώργιος - Αρμένοι, η ακολουθία των θυρανοιξίων

Άγιος Γεώργιος Αρμένων, εσωτερικό

185


Άγιος Γεώργιος Περιοχή : Καβούσι

GPS: ( 35.121201 , 25.857073 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο της διαδρομής :

l

Ο ναός του Αγίου Γεωργίου ανήκει στον τύπο των μονόχωρων καμαροσκεπών ναών με καμαροσκεπές Δυτική όψη τριμερές εγκάρσιο κλίτος που προσκολλάται σχηματίζοντας Τ με το σώμα του κυρίως ναού. Εσωτερικά διατηρούνται τοιχογραφίες σε καλή σχετικά κατάσταση στον κυρίως ναό και το κεντρικό τμήμα του εγκάρσιου κλίτους. Το εικονογραφικό πρόγραμμα περιλαμβάνει: 1) Χριστολογικό κύκλο δεκατριών παραστάσεων 2) Θεομητορικό κύκλο τεσσάρων παραστάσεων (Ασπασμός Ιωακείμ και Άννης, Γενέσιο, Εισόδια, Κοίμηση) 3) Οκτώ παραστάσεις από τον βίο του Αγίου Γεωργίου σε ζώνη κάτω από τον χριστολογικό κύκλο στον βόρειο και νότιο τοίχο, και 4) Την Δευτέρα Παρουσία που κυριαρχεί στον δυτικό τοίχο και το τμήμα της καμάρας που είναι σε επαφή με αυτόν. Ο ιδιαίτερα υψηλής ποιότητας τοιχογραφικός διάκοσμος έχει χρονολογηθεί στον 14ο (GallasWessel-Borboudakis 1983, 468-470) ή τις αρχές του 15ου αι. (Μαδεράκης 1991, 274).

Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Χώροι στάθμευσης : Σημαντικές ώρες : κλειστή (ανοικτή κατόπιν συνεννοήσεως) Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : 23/4, 3/11 Τύπος δρόμου : Άσφαλτος Όνομα υπεύθυνου χώρου : Πατήρ Στυλιανός Πατεράκης Τηλέφωνο υπεύθυνου χώρου : +30 28420 94680, +30 6972877680 Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : κ. Λεωνίδας Κουδουμογιαννάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 6988682012 Ιστότοπος: www.imis.gr 186

Παναγία η Γαλακτοτροφούσα


Τα Εισόδια της Θεοτόκου, λεπτομέρεια α

Τα Εισόδια της Θεοτόκου, λεπτομέρεια β

187


Άγιος Γεώργιος

Περιοχή : Λούτρα Μαλλών (κάτω Μάλλες) GPS: ( 35.076057 , 25.581985 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο της διαδρομής :

d

Ο ναός του Αγίου Γεωργίου πρέπει να υπήρξε καθεδρικός ναός και έδρα Επισκόπου, όπως μαρτυρούν τα μέχρι σήμερα διατηρημένα λείψανα του περιβόλου του Βορειοδυτική άποψη οικισμού της Λούτρας. Πρόκειται για ιδιαίτερα ευμεγέθη μονόχωρο καμαροσκεπή ναό διαστάσεων 6,00 Χ 11,90 μ. και εσωτερικό ύψος 5,50 μ. Ο ναός εσωτερικά διαρθρώνεται με τρία τυφλά αψιδώματα σε κάθε μία από τις μακρές του πλευρές. Το μέγεθος του ναού αλλά και τα τυπολογικά του χαρακτηριστικά οφείλονται στο γεγονός ότι ενσωματώνει τμήματα παλαιότερου μεσοβυζαντινού ναού, πιθανότατα μιας τρίκλιτης βασιλικής. Όπως είναι αναμενόμενο στον κατάγραφο εσωτερικό του ναού υπάρχει ένα εκτεταμένο εικονογραφικό πρόγραμμα. Δυστυχώς παρά το γεγονός ότι το μνημείο έχει συντηρηθεί, η κακή κατάσταση διατήρησης του διακόσμου, μας επιτρέπει να αναγνωρίσουμε μόλις δεκαεπτά από τις τριάντα συνολικά παραστάσεις, οι οποίες στην πλειονότητά τους ανήκουν σε έναν διευρυμένο χριστολογικό κύκλο. Ενδιαφέρουν παρουσιάζουν επίσης η μεγάλης κλίμακας απεικόνιση του Χριστού Παντοκράτορος στην Μεγάλη Δέηση του τεταρτοσφαιρίου της κόγχης του ιερού Βήματος, όπως επίσης και η παράσταση της Ρίζας του Ιεσσαί στο δυτικό τοίχο.

Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Χώροι στάθμευσης : Σημαντικές ώρες : όλη την ημέρα ανοικτή Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : 23/4, 3/11 Τύπος δρόμου : Άσφαλτος Όνομα υπεύθυνου χώρου : Πατήρ Στυλιανός Μαθιουδάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου χώρου : +30 28420 94680, +30 6972877680 Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : Πατήρ Στυλιανός Μαθιουδάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 28420 94680, +30 6972877680 Ιστότοπος: www.imis.gr

188

Ανατολική όψη


Εξωτερική Θύρα περιβόλου

Τοιχογραφικός διάκοσμος

Τοιχογραφικός διάκοσμος

Νοτιοδυτική άποψη

Τοιχογραφικός διάκοσμος

189


Τοιχογραφικός διάκοσμος

Άγιος Ονούφριος

Τοιχογραφικός διάκοσμος

190

Θύρωμα

Τοιχογραφικός διάκοσμος


Τοιχογραφικός διάκοσμος

Τοιχογραφικός διάκοσμος

Τοιχογραφικός διάκοσμος

Τοιχογραφικός διάκοσμος

Άγιος Κωνσταντίνος

191


Άγιος Γεώργιος Περιοχή : Μεσελέροι

GPS: ( 35.084438 , 25.712702 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο της διαδρομής :

s

Μονόχωρος καμαροσκέπαστος ναός με ένα ενισχυτικό σφενδόνιο διαστάσεων 8,60 Χ 4,40 μ. Αν και ο τοιχοΝοτιοανατολική άποψη γραφικός διάκοσμος διακρίνεται ικανοποιητικά μόνο σε λίγα σημεία, μπορούμε να ανασυνθέσουμε το εικονογραφικό πρόγραμμα. Ο χριστολογικός κύκλος ήταν συνεπτυγμένος με έμφαση στο Πάθος: εκτός από την παράσταση της Ανάληψης που καταλαμβάνει ολόκληρο το ανατολικό τμήμα της καμάρας, διακρίνονται στο δυτικό τμήμα της καμάρας οι παραστάσεις της Προσευχής στη Γεθσημανή και του Επιτάφιου Θρήνου. Σημαντική ήταν η θέση στο εικονογραφικό πρόγραμμα του ναού και του βίου του Αγίου Γεωργίου από τον οποίο σώζονται τρεις παραστάσεις από τα μαρτύριά του. Στο δυτικό μισό του βόρειου τοίχου κυριαρχεί εκτεταμένο τμήμα της Δευτέρας Παρουσίας. Μεγάλο τμήμα των τοιχογραφιών έχει στερεωθεί προληπτικά με την προοπτική της μελλοντικής του συντήρησης από την Αρχαιολογική Υπηρεσία.

Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Χώροι στάθμευσης :

Τοιχογραφική λεπτομέρεια

Σημαντικές ώρες : κλειστή (ανοικτή κατόπιν συνεννοήσεως) Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : 23/4, 3/11 Τύπος δρόμου : Άσφαλτος Όνομα υπεύθυνου χώρου : Πατήρ Ιωάννης Τράκος Τηλέφωνο υπεύθυνου χώρου : +30 28420 24969, +30 6974407687 Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : Πατήρ Ιωάννης Τράκος Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 28420 24969, +30 6974407687 Ιστότοπος: www.imis.gr 192

Ο Όσιος Ευθύμιος


Η Αγία Κυριακή

Μεσελέροι, Άγιος Γεώργιος. Ευαγγελισμός: ο Αρχάγγελος Γαβριήλ.

Δευτέρα Παρουσία

193


Άγιος Γεώργιος Περιοχή : Πάνω Σύμη

GPS: ( 35.046780 , 25.497034 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο της διαδρομής :

g

Πρόκειται για μονόχωρο καμαροσκεπή ναό που σχηματίζει Τ με το εγκάρσιο επίσης καμαροσκεπές κλίτος που προστέθηκε δυτικά του ναού σε δεύτερη οικοδομιΔυτική όψη κή φάση. Παρά τις εκτεταμένες καταστροφές, ιδιαίτερα στον χώρο του εγκάρσιου κλίτους, οι τοιχογραφίες διατηρούνται σε ορισμένα σημεία σε καλή κατάσταση. Το εικονογραφικό πρόγραμμα παρουσιάζει ενότητα, παρά το γεγονός ότι ολοκληρώθηκε σε δύο φάσεις. Περιλαμβάνει έναν ιδιαίτερα ανεπτυγμένο χριστολογικό κύκλο, ο οποίος εκτός από τις βασικές παραστάσεις του λεγόμενου δωδεκαόρτου εμπλουτίζεται και με παραστάσεις θαυμάτων. Βάσει γραπτής επιγραφής που σώζεται οι τοιχογραφίες του εγκάρσιου κλίτους χρονολογούνται με ασφάλεια στο 1453 και υπογράφονται από τον ζωγράφο Μανουήλ Φωκά. Η τοιχογράφηση της πρώτης φάσης θα πρέπει προηγήθηκε μία περίπου δεκαετία και μπορεί να προσγραφεί στην δραστηριότητα των Φωκάδων που δραστηριοποιούνται ήδη από τα μέσα της δεκαετίας του 1430.

Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Χώροι στάθμευσης : Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : 23/4, 3/11 Τύπος δρόμου : Άσφαλτος Όνομα υπεύθυνου χώρου : Πατήρ Παντελεήμων Καββουσανός Τηλέφωνο υπεύθυνου χώρου : +30 6977474219 Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : Πατήρ Παντελεήμων Καββουσανός Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 6977474219 Ιστότοπος: www.imis.gr 194

Άγγελος - Διάκονος


Νοτιοανατολική όψη

Τοιχογραφικός διάκοσμος

Τοιχογραφικός διάκοσμος Τοιχογραφικός διάκοσμος

Τοιχογραφικός διάκοσμος

Η Πεντηκοστή

195


Άγιος Γεώργιος Περιοχή : Πισκοκέφαλο

GPS: ( 35.178619 , 26.096949 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο της διαδρομής :

j

Δυτική όψη

Μονόχωρος καμαροσκεπής ναός με δύο εγκάρσια ενισχυτικά σφενδόνια διαστάσεων 5,70 Χ 13,80 μ. Εσωτερικά, στο δυτικό τμήμα του ναού, υπάρχει ξύλινος εξώστης σε σχήμα Π, η πρόσβαση στον οποίο γίνεται με εξωτερική σκάλα. Σύμφωνα με εγχάρακτη επιγραφή που αναγράφεται εκατέρωθεν λιθανάγλυφου σταυρού πάνω από το λαξευτό θύρωμα της νότιας πλευράς, η κατασκευή του ναού ολοκληρώθηκε το έτος 1862. Αργότερα προστέθηκε επιβλητικό κωδωνοστάσιο στην νοτιοανατολική γωνία του ναού. Στο εσωτερικό διατηρούνται εικόνες τέμπλου με χρονολογία 1840, ενώ αξιοσημείωτα είναι και τα θωράκια όπου απεικονίζονται σκηνές από τον κύκλο των Πρωτοπλάστων.

Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Χώροι στάθμευσης : Σημαντικές ώρες : κλειστή (ανοικτή κατόπιν συνεννοήσεως) Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : 23/4, 3/11 Τύπος δρόμου : Άσφαλτος Όνομα υπεύθυνου χώρου : Πατήρ Αντώνιος Μεταξάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου χώρου : +30 28430 26218, +30 69773001797 Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : Πατήρ Αντώνιος Μεταξάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 28430 26218, +30 69773001797 Ιστότοπος: www.imis.gr

196

Το θύρωμα της νότιας εισόδου


Εξαπτέρυγο

Άποψη τέμπλου

Οικόσημο Κορνάρων, λεπτομέρεια

Το καμπαναριό

197


Άγιος Γεώργιος Περιοχή : Πρίνα

GPS: ( 35.094769 , 25.687229 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο της διαδρομής :

r

Στο χωριό Πρίνα, πάνω στο δρόμο που οδηγεί στον Κρούστα, σε ένα μικρό ύψωμα βρίσκεται ο μικρός μονόχωρος, καμαροσκέπαστος ναός του Αγίου Γεωργίου. Η Βορειοδυτική άποψη είσοδός του ανοίγεται στο δυτικό τοίχο και στον άξονά της, κάτω από την ασβεστωμένη επιφάνεια, διακρίνονται το λιθόγλυπτο πλαίσιο της θύρας, ένας επίσης λιθόγλυπτος στρογγυλός φεγγίτης και πάνω από αυτόν εντοιχισμένα πιάτα σε σχήμα σταυρού βυζαντινής – βενετσιάνικης τεχνοτροπίας. Μέχρι πρόσφατα διατηρούνταν το μάλλον βενετσιάνικο κωδωνοστάσιο του ναού, από το οποίο σώζονται, αποκομμένα πια από το μνημείο, τμήματα λίθων και η καμπάνα. Ο ναός ήταν διακοσμημένος με τοιχογραφίες των πρώτων αιώνων της Βενετοκρατίας, οι οποίες είναι πλέον πολύ κατεστραμμένες.

Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Συνεργασία με πρακτορεία : Χώροι στάθμευσης : Σημαντικές ώρες : κατόπιν συνεννοήσεως Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : 23/4 Τύπος δρόμου : Άσφαλτος Όνομα υπεύθυνου χώρου : Πατήρ Κων/νος Μπρόκος

Νοτιοδυτική άποψη

Τηλέφωνο υπεύθυνου χώρου : +30 6970177875 Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : Πατήρ Κων/νος Μπρόκος Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 6970177875 Ιστότοπος: www.impeh.gr

198

Καμπάνα παλαιού κωδωνοστασίου


Πινάκια στη δυτική όψη

Φεγγίτης στη δυτική όψη

Σύγχρονο κωδωνοστάσιο

Αρχιτεκτονικά μέλη παλαιού κωδωνοστασίου

Ανατολική όψη

Δυτική όψη

199


Άγιος Γεώργιος Περιοχή : Σεληνάρι

GPS: ( 35.284603 , 25.540676 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο των διαδρομών :

w i

Στο δρόμο που συνδέει το Ηράκλειο με τον Άγιο Νικόλαο, στη χαράδρα του Σεληναρίου που δημιουργείται από το απότομο κόψιμο που κάνουν τα βουνά που ξεκινούν από τις κορυφές της Σελένας και φτάνουν ως τα παράλια του Κρητικού πελάγους, βρίσκεται η εν ενεργεία μονή Κωδωνοστάσιο και θεα προς τη θάλασσα

του Αγίου Γεωργίου. Ο ναός του Αγίου Γεωργίου του Σεληναριώτη είναι μικρών διαστάσεων, μονόχωρος καμαροσκέπαστος με οξυκόρυφη καμάρα, χρονολογείται στο 16ο αιώνα (Πλατάκης 1972, Β, 161) ενώ κοσμείται με σύγχρονες τοιχογραφίες. Σύμφωνα με την παράδοση, κατά τη διάρκεια των χρόνων της Βενετοκρατίας και μετά την υποταγή της Ρόδου στους Τούρκους το 1552, κατέφυγαν και εγκαταστάθηκαν στο Βραχάσι τρεις αδελφοί από τη Ρόδο. Ο ένας από τους αδελφούς, ο Νικόλαος, ασπάστηκε τον μοναχισμό και αποσύρθηκε στη χαράδρα του Σεληναρίου. Σε αυτόν αποδίδεται η ίδρυση του μικρού ναού του Αγίου Γεωργίου. Ο μοναχός ζούσε στο σπήλαιο στην απέναντι πλευρά του βουνού και πέθανε εκεί. Είχε μόνος του λαξεύσει τον τάφο του, του οποίου τα ίχνη εντοπίζονται στο σημείο όπου αργότερα υψώθηκε μεγάλος σταυρός, ορατός από την αυλή του ναού. Για ένα διάστημα στα χρόνια της Οθωμανικής Κυριαρχίας δεν είναι γνωστή η χρήση του χώρου. Πάντως ορισμένα μικρά κελιά που υπήρχαν γύρω από το ναό φανερώνουν πως λειτούργησε στο χώρο κάποιο κοινόβιο. Το 1934 ξεκίνησαν οικοδομικές εργασίες ίδρυσης κτιρίων και εκμετάλλευσης του περιβάλλοντα χώρου για την διευκόλυνση των προσκυνητών του Αγίου Γεωργίου. Σήμερα ο ναός αποτελεί παρεκκλήσιο της σύγχρονης μονής και φέρει σύγχρονες τοιχογραφίες. Μέσα στα όρια του προσκυνήματος υπάρχει πηγή νερού. Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Τουαλέτες : Χώροι στάθμευσης : Τύπος δρόμου : Άσφαλτος

Εκθετήριο :

Σημαντικές ώρες : όλη την ημέρα ανοικτή Σήμανση με πινακίδα εισόδου :

Συνεργασία με πρακτορεία : Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : 23/4 Συγκοινωνιακή σύνδεση :

Όνομα υπεύθυνου χώρου : Αρχιμανδρίτης Νικόδημος Κατρίνης Τηλέφωνο υπεύθυνου χώρου : +30 28410 71438 Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : Αρχιμανδρίτης Νικόδημος Κατρίνης Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 28410 71438 Ιστότοπος: www.impeh.gr 200


Γενική άποψη

Νότια άποψη παλαιού ναού Αγίου Γεωργίου

Γενική άποψη 201


Κωδωνοστάσιο καθολικού ναού

202

Ανατολική άποψη αύλειου χώρου και ναών της μονής


Κρήνη

Άποψη καθολικού ναού

203


Άγιος Γεώργιος Περιοχή : Σκινιάς

GPS: ( 35.325039 , 25.699631 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο της διαδρομής :

q

Ο Άγιος Γεώργιος στον ομώνυμο σύγχρονο οικισμό, 300 μέτρα βόρεια του Σκινιά είναι ναός μονόχωρος, καμαροσκέπαστος, με τρία τυφλά αψιδώματα σε κάθε πλευρά, συμμετρικά τοποθετημένα ως προς τον κεντρικό εγκάρσιο άξονα. Την οξυκόρυφη καμάρα του θόλου στηρίζουν δύο ενισχυτικά τόξα που απολήγουν σε κιλλίβαντες (ανάγλυφης διακόσμησης λίθινα στηρίγματα). Ο βόρειος τοίχος και η αψίδα του ιερού ανήκουν σε κάποιο προγενέστερο ναό του 12ου13ου αιώνα. Ο δυτικός, ο νότιος τοίχος και η στέγαση χρονολογούνται την περίοδο της Βενετοκρατίας. Η είσοδος ανοίγεται στη δυτική όψη του ναού και το λίθινο πλαίσιό της στέφεται από οξυκόρυφο τόξο διπλής καμπυλότητας. Ο ναός είναι κατάγραφος και οι τοιχογραφίες χρονολογούνται στα μέσα του 14ου αιώνα. Στο καμπαναριό του υπήρχε η επιγραφή “ΕΙΣ ΑΧΙΑ (1611) ΜΑΡΤΙΩ ΚΓ. ΤΟ ΠΑΡΟΝ ΚΑΜΠΑΝΟΣΤΑΣΙΟ ΠΕΠΙΕΙΤΑΙ ΔΙ΄ΕΞΟΔΟΥ ΤΟΥ ΑΛΕΞΙΟΥ ΤΟΥ ΑΜΑΡΓΙΑΝΙΤΟΥ ΠΟΤΕ ΑΓΓΕΛΗ”. Στην απογραφή των εκκλησιών και των μονών του 1635 ο Άγιος Γεώργιος στο Σκινιά δηλώνεται στην περιουσία της μονής Καρδαμούτσας.

Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Συνεργασία με πρακτορεία : Σημαντικές ώρες : κατόπιν συνεννοήσεως Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : 23/4 Τύπος δρόμου : Άσφαλτος Όνομα υπεύθυνου χώρου : Πατήρ Αλέξανδρος Κοκολάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου χώρου : +30 28410 42757 Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : Πατήρ Αλέξανδρος Κοκολάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 28410 42757 Ιστότοπος: www.impeh.gr 204

Αγ.Γεώργιος Σκινιά. Νοτιοδυτική άποψη


Νοτιοανατολική άποψη

Η Αποκαθήλωση (τοιχογραφία-λεπτομέρεια)

Βορειοανατολική άποψη

Η Αποκαθήλωση (τοιχογραφία)

205


Άγιος Γεώργιος Βραχασώτης GPS: ( 35.258007 , 25.553856 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο της διαδρομής :

w

Η μονή του Αγίου Γεωργίου Βραχασώτη φαίνεται πως ιδρύθηκε στη Β Βυζαντινή περίοδο, άκμασε την περίοδο της Βενετοκρατίας οπότε και ο ηγούμενος εκλεγόταν από τον άρχοντα των Βενετών στη Κρήτη (Παπαδάκη 1986, 115), ενώ τα χρόνια της Οθωμανικής Κυριαρχίας συμμετείχε ενεργά στις επαναστάσεις κατά των Τούρκων. Σήμερα δεν κατοικείται, αλλά από το μοναστηριακό συγκρότημα σώζονται τμηματικά ή έχουν αναστηλωθεί, Γενική άποψη εκτός από το καθολικό, η τράπεζα (χώρος εστίασης), ορισμένα κελιά, το ελαιοτριβείο, ένας φούρνος και άλλα κτίσματα. Ο ναός είναι δίκλιτος, θολοσκεπής και στο βόρειο κλίτος του φέρει τοιχογραφίες που χρονολογούνται στο 14ο - 15ο αιώνα (Πλατάκης 1972, 116). Η είσοδος ανοίγεται στο νότιο κλίτος, που κτίστηκε δεύτερο, και στο υπέρθυρό της φέρει επιγραφή με τη χρονολογία 1592 (Gerola IV 1936, 520). Ακόμα, στο προσαρτημένο τριώροφο κωδωνοστάσιο υπάρχει ανάγλυφο έμβλημα με τη χρονολογία 1558 (Gerola IV 1936, 518).

Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Συνεργασία με πρακτορεία : Χώροι στάθμευσης : Σημαντικές ώρες : κατόπιν συνεννοήσεως Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : 23/4 Τύπος δρόμου : Χωματόδρομος Όνομα υπεύθυνου χώρου : Πατήρ Γεώργιος Κογιός Τηλέφωνο υπεύθυνου χώρου : +30 2810 316691 Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : Πατήρ Γεώργιος Κογιός Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 2810 316691 Ιστότοπος: www.impeh.gr

206

Κωδωνοστάσιο (λεπτομέρεια)


Βόρειο κλίτος - Εσωτερικό - Τέμπλο

Εσωτερικό

Θύρωμα - Λιθόγλυπτο πλαίσιο

Νοτιοδυτική άποψη

207


Άγιος Γεώργιος Καβουσώτης Περιοχή : Κριτσά

GPS: ( 35.156158 , 25.643312 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο των διαδρομών :

r u

Ο Άγιος Γεώργιος ο Καβουσώτης πήρε το όνομά του από μία περίτεχνη γειτονική βρύση (καβούσι). Είναι ναός μονόχωρος, θολοσκεπής με ανοίγματα στο νότιο τοίχο. Εξωτερικά στη νότια πλευρά του σώζεται τμήμα Βορειοανατολική άποψη

αρκοσολίου (ταφικού μνημείου). Ο ναός κοσμείται με τοιχογραφίες που χρονολογούνται από τους μελετητές στο 13ο – 14ο αιώνα και αποδίδονται σε δύο διαφορετικούς ζωγράφους (Μπορμπουδάκης, 60-61). Το εικονογραφικό πρόγραμμα είναι πλήρες και σύμφωνο με τα όσα συνηθίζονταν στους μονόχωρους ναούς, όπως για παράδειγμα η απεικόνιση του Αγίου Γεωργίου έφιππου στο νότιο τοίχο. Σήμερα δρομολογούνται τα έργα στερέωσης και ανάδειξης του ναού από την αρμόδια αρχαιολογική υπηρεσία.

Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Συνεργασία με πρακτορεία : Σημαντικές ώρες : κατόπιν συνεννοήσεως Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : 23/4 Τύπος δρόμου : Άσφαλτος Σήμανση με πινακίδα εισόδου : Όνομα υπεύθυνου χώρου : Πατήρ Γεώργιος Καπαράκης Τηλέφωνο υπεύθυνου χώρου : +30 28410 51033 Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : Πατήρ Γεώργιος Καπαράκης Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 28410 51033 Ιστότοπος: www.impeh.gr 208

Θύρωμα


Νότια άποψη

Βόρεια άποψη - Αρκοσόλιο

Βορειοδυτική άποψη

Άγιος Βασίλειος και Άγιος Γρηγόριος Θεολόγος (τοιχογραφία)

Σκηνή από το βίο του Αγίου Γεωργίου (τοιχογραφία)

Ανάληψη (τοιχογραφία)

Ανάσταση του Λαζάρου

209


Άγιος Ιωάννης Θεολογος Περιοχή : Κριτσά

GPS: ( 35.147175 , 25.639929 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο της διαδρομής :

r

Ο συνοικισμός του Θεολόγου, του οποίου ο πυρήνας αποτελούσε το μοναστηριακό συγκρότημα του Θεολόγου, βρίσκεται ανάμεσα στα χωριά Κριτσά και Κρούστας. Η παράδοση θέλει τη μονή να ιδρύθηκε στη Β Βυζαντινή περίοδο ενώ είναι γνωστό πως λειτούργησε Ανατολική όψη μέχρι και τα τέλη του 19ου αιώνα. Ο ναός σήμερα είναι τρίκλιτος και τριμάρτυρος. Το μεσαίο κλίτος είναι αφιερωμένο στον Άγιο Ιωάννη το Θεολόγο και πανηγυρίζει στις 26 Σεπτεμβρίου, ενώ τα άλλα δύο είναι αφιερωμένα στην Μεταμόρφωση του Σωτήρα (Αφέντη Χριστό) και στον Άγιο Χαράλαμπο. Και τα τρία κλίτη είναι καμαροσκεπή και συνδέονται εσωτερικά με χαμηλά τοξωτά ανοίγματα και ένα εγκάρσιο τμήμα στα δυτικά. Ο ναός έχει εισόδους βόρεια και νότια με ελαφρώς οξυκόρυφα ανακουφιστικά τύμπανα. Όλα του τα ανοίγματα, θυρώματα, παράθυρα και αγιοθύριδα κοσμούνται με λιθανάγλυφα πλαίσια. Ο ναός ακόμα κοσμείται με τοιχογραφίες που χρονολογούνται με επιγραφή στα 1347 – 1348 (Ξανθουδίδης 1903, 73). Η μονή αναφέρεται με δικό της μετόχι, περιουσία και διοικητική εξάρτηση από τη μεγάλη Σητειακή μονή Τοπλού (Παναγία Ακρωτηριανή), στην οποία θα υπήχθη κατά το 16ο ή 17ο αιώνα (Ψιλάκης 1994, ΙΙ, 506). Διάφορες αναφορές για το μοναστήρι και τους μοναχούς του γίνονται σε έγγραφα του 19ου αιώνα. Το 1925 πάντως τα κελιά που περιβάλλουν το καθολικό της μονής καθώς και τα κτήματά της παραχωρήθηκαν σε Μικρασιάτες πρόσφυγες. Το παλαιότερο χρονολογικά στοιχείο του Θεολόγου είναι ο θεωρούμενος θαυματουργός σταυρός λιτανείας που προέρχεται από τη μονή και σήμερα φυλάσσεται στο Ιστορικό Μουσείο Κρήτης, ο οποίος χρονολογείται μάλλον στο 13ο αιώνα. Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Συνεργασία με πρακτορεία : Σημαντικές ώρες : κατόπιν συνεννοήσεως Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : 8/5 Τύπος δρόμου : Άσφαλτος Όνομα υπεύθυνου χώρου : Πατήρ Λεωνίδας Γιαλούρης Τηλέφωνο υπεύθυνου χώρου : +30 28410 51833 Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : Πατήρ Λεωνίδας Γιαλούρης Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 28410 51833 Ιστότοπος: www.impeh.gr 210

Νότιο θύρωμα - Λιθόγλυπτο


Βορειοανατολική άποψη

Εσωτερικό - Άποψη από το βόρειο κλίτος

Νοτιοανατολική άποψη

Εσωτερικό - Άποψη από το βόρειο κλίτος

Οικόσημο πάνω από τη βόρεια θύρα

Βορειοανατολική άποψη

Άγιος Ιωάννης Θεολόγος (τοιχογραφία)

211


Άγιος Ιωάννης Θεολόγος Περιοχή : Λίμνες

GPS: ( 35.239079 , 25.648882 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο της διαδρομής :

q

Ο Άγιος Ιωάννης Θεολόγος βρίσκεται έξω από τον οικισμό των Λιμνών, κοντά στην Αγία Παρασκευή. Ο ναός είναι μονόχωρος, καμαροσκέπαστος και έχει νότια είσοδο. Φέρει τοιχογραφίες στις οποίες εικονίζονται οι ισαπόστολοι Άγιοι Ελένη και Κωνσταντίνος, η Ανάσταση του Λαζάρου, η Σταύρωση, η Ανάληψη, ο Άγιος Ιωάννης ο Ευαγγελιστής, και κάποιοι Ιεράρχες (GerolaΛασσιθιωτάκης, 84, αριθμός 559).

Νοτιοανατολική άποψη

Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Συνεργασία με πρακτορεία : Χώροι στάθμευσης : Σημαντικές ώρες : κατόπιν συνεννοήσεως Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : 8/5 Τύπος δρόμου : Άσφαλτος Σήμανση με πινακίδα εισόδου : Σήμανση με πινακίδες που να οδηγούν στο μνημείο : Όνομα υπεύθυνου χώρου : Πατήρ Μιχαήλ Βουκυκλάρης Τηλέφωνο υπεύθυνου χώρου : +30 28410 32202 Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : Πατήρ Μιχαήλ Βουκυκλάρης Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 28410 32202 Ιστότοπος: www.impeh.gr 212

Αγιοθύρι


Τοιχογραφικός διάκοσμος

Βορειοανατολική άποψη

213


Άγιος Ιωάννης Θεολογος

Περιοχή : Μέσα Μουλιανά GPS: ( 35.158714 , 25.971958 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο της διαδρομής :

;

Νοτιοδυτική όψη

Μεγάλη τρίκλιτη θολοσκεπής βασιλική του 19ου αιώνα που ενσωματώνει στο ανατολικό τμήμα του κεντρικού κλίτους προγενέστερο βυζαντινό σταυροειδή τρουλαίο ναό. Πιο συγκεκριμένα, ενώ εξωτερικά το μνημείο έχει την μορφή βασιλικής με τρούλο, όταν εισέρχεται κανείς στο εσωτερικό διαπιστώνει μία εξαιρετικά ενδιαφέρουσα μετασκευή κατά την οποία ο τρούλος και το δυτικό σκέλος ενός βυζαντινού ναού διατηρούνται ανέπαφα και με κατάλληλες αυτοσχεδιαστικού χαρακτήρα τροποποιήσεις στηρίζονται στην πεσσοστοιχία της νεότερης βασιλικής. Από τον αρχικό ναό διατηρείται ανέπαφη κόγχη του ιερού Βήματος, όπως αποδεικνύεται από τις τοιχογραφίες που διατηρούνται τόσο στο τεταρτοσφαίριο (Μεγάλη Δέηση), όσο και στο ημικυλινδρικό τμήμα (μετωπικοί Ιεράρχες). Πρόσφατα ο ναός συντηρήθηκε και αποκαταστάθηκε.

Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Χώροι στάθμευσης : Σημαντικές ώρες : κλειστή (ανοικτή κατόπιν συνεννοήσεως) Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : 8/5, 26/9 Τύπος δρόμου : Άσφαλτος Όνομα υπεύθυνου χώρου : Πατήρ Εμμανουήλ Φουντουλάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου χώρου : +30 28430 25159, +30 6948212161 Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : Πατήρ Εμμανουήλ Φουντουλάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 28430 25159, +30 6948212161 Ιστότοπος: www.imis.gr 214

Ανατολική όψη


Άγιος Βασίλειος

Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος

Τίμιος Πρόδρομος, λεπτομέρεια από τη Δέηση

215


Άγιος Ιωάννης Πρόδρομος Περιοχή : Κριτσά

GPS: ( 35.157082 , 25.647326 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο των διαδρομών :

r u

Ο ναός του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου που βρίσκεται στο νεκροταφείο της Κριτσάς είναι μικρών διαστάσεων, μονόχωρος καμαροσκέπαστος, με δυτική είσοδο. Οι εσωτερικές του επιφάνειες κοσμούνται με τοιχογραφίες Νοτιοδυτική άποψη

καλής ποιότητας που σύμφωνα με την κτητορική επιγραφή αγιογραφήθηκαν το 1370 με τη συνδρομή του Ιωάννη Σκορδίλη (Μπορμπουδάκης, 62-65). Ανάμεσά τους ξεχωρίζει η εκπληκτικής φαντασίας αναπαράσταση των ποινών των κολασμένων, στον ανατολικό τοίχο. Όπως και σε άλλες περιπτώσεις, μπορεί να υποτεθεί ότι το νεκροταφείο είχε αρχίσει να αναπτύσσεται γύρω από το ναό τουλάχιστον από τα χρόνια της Βενετοκρατίας. Σήμερα δρομολογούνται τα έργα στερέωσης και ανάδειξης του ναού από την αρμόδια αρχαιολογική υπηρεσία.

Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Συνεργασία με πρακτορεία : Χώροι στάθμευσης : Σημαντικές ώρες : κατόπιν συνεννοήσεως Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : 7/1 Τύπος δρόμου : Άσφαλτος Όνομα υπεύθυνου χώρου : Πατήρ Λεωνίδας Γιαλούρης Τηλέφωνο υπεύθυνου χώρου : +30 28410 51833 Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : Πατήρ Λεωνίδας Γιαλούρης Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 28410 51833 Ιστότοπος: www.impeh.gr

216

Εσωτερικό - Τοιχογραφικός διάκοσμος


Οι κολασμένοι (τοιχογραφία)

Η θάλασσα (τοιχογραφία)

Κωδωνοστάσιο

Άγιος Τίτος και Άγιος Σπυρίδων (τοιχογραφία)

Αποκαθήλωση (τοιχογραφία)

Ευαγγελισμός (τοιχογραφία - λεπτομέρεια)

217


Άγιος Ιωάννης Χρυσόστομος Περιοχή : Κριτσά

GPS: ( 35.159595 , 25.644997 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο της διαδρομής :

u

Ο Άγιος Ιωάννης Χρυσόστομος βρίσκεται μέσα στην Κριτσά. Είναι ναός μονόχωρος καμαροσκέπαστος, μεγάλων διαστάσεων, σε σχέση με τους ναούς της Βενετοκρατίας. Έχει δύο εισόδους στα βόρεια, από τις Βόρεια όψη από ψηλά

οποίες η δυτικότερη οδηγεί σε νάρθηκα. Στο υπέρθυρο της κυρίας εισόδου είναι χαραγμένη κτητορική επιγραφή που φέρει τη χρονολογία ανοικοδόμησης του ναού (1570): «ΕΤΟΥΣ ΖΟΗ (7078) ΑΝΙΣΤΟΡΗΘΗ ΚΑΙ ΑΝΩΚΟΔΟΜΗΘΗ Ο ΘΕΙΟΣ ΚΑΙ ΠΑΝΣΕΠΤΟΣ ΝΑΟΣ ΟΥΤΟΣ ΤΟΥ ΜΕΓΑΛΟΥ ΙΩΑΝΝΟΥ ΤΟΥ ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΥ ΔΙ ΕΞΟΔΟΥ ΚΑΙ ΚΟΠΟΥ ΑΛΕΞΙΟΥ ΣΚΛΩΝΤΖΑ ΜΕΤΑ ΤΗΣ ΣΥΜΒΙΑΣ ΑΥΤΟΥ ΚΑΙ ΜΕ ΟΛΟΝ ΤΟ ΣΥΝ ΑΥΤΟΥ ΜΕΡΟΣ ΑΝΔΡΩΝ ΚΑΙ ΓΥΝΑΙΚΩΝ. ΑΦΟ (1570)».

Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Συνεργασία με πρακτορεία : Χώροι στάθμευσης : Σημαντικές ώρες : κατόπιν συνεννοήσεως Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : 13/11 Τύπος δρόμου : Άσφαλτος Όνομα υπεύθυνου χώρου : Πατήρ Γεώργιος Μπροκάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου χώρου : +30 28410 51685 Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : Πατήρ Γεώργιος Μπροκάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 28410 51685 Ιστότοπος: www.impeh.gr 218

Ανατολική όψη


Νοτιοδυτική άποψη

Βόρεια όψη (λεπτομέρεια)

Επιγραφή δεξιά από την είσοδο

Αγιοθύριδο

Πινάκια στην ανατολική όψη

Δυτικό θύρωμα βόρειας όψης

Επιγραφή πάνω από την είσοδο

Βόρεια όψη

219


Άγιος Κωνσταντίνος Περιοχή : Δωριές

GPS: ( 35.284969 , 25.677553 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο της διαδρομής :

q

Ο ενοριακός ναός των Δωριών είναι δίκλιτος, το βόρειο κλίτος του είναι αφιερωμένο στους Ισαποστόλους Αγίους Κωνσταντίνο και Ελένη και το νότιο στην Ύψωση του Τιμίου Σταυρού. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα ανάγλυφα διακοσμημένα αγιοθύριδα στις κόγχες των ιερών, το κωδωνοστάσιο με τις λαξευμένες μορφές των Ισαποστόλων και τη χρονολογία 1892, το Αγ.Κωνσταντίνος στις Δωριές. Βορειοανατολική άποψη

ξυλόγλυπτο τέμπλο του καθώς και ορισμένες φορητές μεταβυζαντινές εικόνες που φυλάσσονται εκεί. Με βάση τις μνείες των πηγών, εδώ λειτούργησε από τα χρόνια της Βενετοκρατίας μέχρι το τέλος του 19ου αιώνα, ένα σημαντικό μοναστήρι (Χρονάκη 1997, 266, Ψιλάκης 1994 Α, 385). Στα βόρεια του κάποτε καθολικού της μονής διατηρείται σήμερα μια θολωτή αίθουσα, που πρόσφατα ανακαινίστηκε, και η είσοδος του παλιού περίβολου της μονής που αποτελείται από δύο συνεχόμενες πύλες.

Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Συνεργασία με πρακτορεία : Χώροι στάθμευσης : Σημαντικές ώρες : κατόπιν συνεννοήσεως Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : 21/5 Τύπος δρόμου : Άσφαλτος Σήμανση με πινακίδα εισόδου : Όνομα υπεύθυνου χώρου : Ιερομόναχος Ευμένιος Κοκολινάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου χώρου : +30 6974043446 Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : Ιερομόναχος Ευμένιος Κοκολινάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 6974043446 Ιστότοπος: www.impeh.gr 220

Είσοδος παλαιού περιβόλου


Νοτιοδυτική άποψη

Κωδωνοστάσιο

Νοτιοανατολική άποψη

Βόρειο κλίτος - Εσωτερικό - Τέμπλο

Εσωτερικό - Προσκύνημα

Νότιο κλίτος - Εσωτερικό - Τέμπλο

221


Άγιος Μάμας Περιοχή : Σταυρός

GPS: ( 35.069351 , 25.745638 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο της διαδρομής :

s

Ο ναός του Αγίου Μάμα συνδέεται άμεσα με τις παρακείμενες πηγές από τις οποίες υδρεύεται από παλιά ο οικισμός του Σταυρού, στοιχείο που ερμηνεύει και την ονομασία της θέσης Γουρνί. Αρχικά ήταν ένα μικρός καμαροσκεπής ναός με ένα σφενδόνιο, διαστάσεων Βορειοανατολική άποψη 3,50 Χ 5,00 μ. Σε δεύτερη οικοδομική φάση, αφού καθαιρέθηκε ο δυτικός του τοίχος ο ναός επεκτάθηκε προς τα δυτικά. Εξωτερικά ξεχωρίζουν τέσσερα ένθετα πινάκια σε σταυρική διάταξη στο ανατολικό αέτωμα καθώς και διακοσμητική πλίνθινη ζώνη ζιγκ ζαγκ στο άνω τμήμα της αψίδας του ιερού Βήματος, στοιχείο που ίσως μαρτυρεί την παρουσία του οικοδομικού συνεργείου που κατασκεύασε τον Κάτω Άη Γιώργη στο Καπίστρι. Στο εσωτερικό διατηρούνται σε κακή κατάσταση τμήματα διακόσμου που συνδέονται με την πρώτη οικοδομική φάση του μνημείου. Εκτός από δύο παραστάσεις του χριστολογικού κύκλου (Ευαγγελισμός και Ανάληψη) και την παράσταση του Χριστού Παντοκράτορα στο τεταρτοσφαίριο της αψίδας, διατηρούνται μορφές ολόσωμων αγίων στην κάτω ζώνη καθώς και η παράσταση του Αγίου Γεωργίου έφιππου. Πρόκειται για τοιχογραφίες υψηλής ποιότητας που πιστοποιούν επαφές της Κρήτης με σημαντικά καλλιτεχνικά κέντρα της αυτοκρατορίας τον 14ο αι.

Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Χώροι στάθμευσης : Σημαντικές ώρες : κλειστή (ανοικτή κατόπιν συνεννοήσεως) Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : 2/9 Τύπος δρόμου : Χωματόδρομος Όνομα υπεύθυνου χώρου : Νικόλαος Μπουρνέλης Τηλέφωνο υπεύθυνου χώρου : +30 6974377841 Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : Νικόλαος Μπουρνέλης Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 6974377841 Ιστότοπος: www.imis.gr 222

Ανατολική όψη


Άγ. Ιωάννης ο Καλυβίτης

Άγιος Γεώργιος έφιππος

Χριστός Παντοκράτωρ και Ευαγγελισμός

223


Άγιος Νικόλαος Περιοχή : Μάλλες

GPS: ( 35.080036 , 25.586176 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο της διαδρομής :

d

Ιδιότυπος ναός σε κάτοψη ελευθέρου σταυρού, χωρίς τρούλο ο οποίος εδώ και δύο δεκαετίες ανακαινίστηκε με πλήρη κάλυψη των εξωτερικών επιφανειών με πλάκες Καρύστου, στοιχείο παραπλανητικό όσον αφορά την Νότια όψη ηλικία του. Ο Gerola τον κατέταξε τυπολογικά ως μεμονωμένη περίπτωση, καθώς δεν συνάντησε άλλον ναό με δύο ισοϋψείς διασταυρούμενες καμάρες ο οποίος να στεγάζεται στο σημείο διασταύρωσης με σταυροθόλιο. Μάλιστα ο ιταλός ερευνητής θεώρησε ότι πρόκειται για μία πρόχειρη λύση που οφείλεται σε αδέξιο συνεργείο. Στην πραγματικότητα όμως ο ναός ήταν αρχικά σταυρεπίστεγος και μάλιστα στον τύπο Β (ελεύθερου σταυρού) που συνηθιζόταν στην κεντρική και ανατολική Κρήτη. Σε δεύτερη οικοδομική φάση, ίσως μετά από μία μερική καταστροφή της ανωδομής, η κατά μήκος καμάρα υπερυψώθηκε ώστε να γίνει ισοϋψής με την εγκάρσια, με αποτέλεσμα να προκύψει το ατελές κατασκευαστικά σταυροθόλιο στο κέντρο. Το μνημείο στην αρχική του μορφή ανήκει στην ύστερη βυζαντινή περίοδο όπως βεβαιώνουν και οι τοιχογραφίες που σώζονται αποσπασματικά στο εσωτερικό.

Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Χώροι στάθμευσης : Σημαντικές ώρες : όλη την ημέρα ανοικτή Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : 6/12 Τύπος δρόμου : Άσφαλτος Όνομα υπεύθυνου χώρου : Πατήρ Στυλιανός Μαθιουδάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου χώρου : +30 28420 94680, +30 6972877680 Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : Πατήρ Στυλιανός Μαθιουδάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 28420 94680, +30 6972877680 Ιστότοπος: www.imis.gr 224

Άγιος Νικόλαος, εσωτερικό


Οσία

Άγιος Ανδρέας Κρήτης

Άγιος Κύριλλος Γορτύνης

Λεπτομέρεια 225


Άγιος Νικόλαος Κάτω Μεράς Περιοχή : Ιεράπετρα

GPS: ( 35.004658 , 25.736670 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο των διαδρομών :

s d h

O Ι Ναός του Αγίου Νικολάου Κάτω Μεράς, πιθανολογείται ότι κτίσθηκε το 1630 κατά την ύστερη Βενετοκρατία. Ο Ναός ανήκει στο ρυθμό της μονόχωρης βασιλική. Εξωτερική όψη To Τέμπλο του Ναού διαθέτει περιορισμένο ξυλόγλυπτο διάκοσμο, ο οποίος συμπληρώνεται από ζωγραφικό διάκοσμο λαϊκής τέχνης. Ο Ναός φιλοξενεί μία ενυπόγραφη εικόνα της Αγίας Τριάδος του γνωστού αγιογράφου Γεωργίου Καστροφύλακα, και βρίσκεται κοντά στον Ναό του Αφέντη Χριστού (Σωτήρος), ο οποίος φιλοξενεί τρεις σημαντικές μεταβυζαντινές εικόνες, επίσης αποδιδόμενες στον Γεώργιο Καστροφύλακα του 1749 (Μεταμόρφωση, Ιησούς Χριστός και Αγία Τριάδα - Κοίμηση της Θεοτόκου).

Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Χώροι στάθμευσης : Σημαντικές ώρες : κλειστή (ανοικτή κατόπιν συνεννοήσεως) Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : 6/12 Τύπος δρόμου : Άσφαλτος Όνομα υπεύθυνου χώρου : Πατήρ Ανδρέας Πιτροπάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου χώρου : +30 6974818235 Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : Πατήρ Ανδρέας Πιτροπάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 6974818235 Ιστότοπος: www.imis.gr 226

Αγία Τριάδα Γεωργίου Καστροφύλακα


Καμπαναριό

Εσωτερική όψη, τέμπλο

Κτητορική επιγραφή

227


Άγιος Νικόλαος Στον Όρμο Περιοχή : Άγιος Νικόλαος

GPS: ( 35.203915 , 25.717487 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο της διαδρομής :

q

Ο ναός του Αγίου Νικολάου από τον οποίο πήρε την ονομασία του η ομώνυμη πόλη είναι ένα από λίγα μνημεία πρωτοβυζαντινής αρχιτεκτονικής στην Κρήτη (Gerola 1908, 198). Ο αναστηλωμένος σήμερα ναός είναι μονόχωρος με τρούλο και μεγάλη αψίδα στο ιερό. Στο εσωτερικό του σώζονται αποσπασματικά τοιχογραφίες (Gerola 1908, 300). Ο αρχικός ανεικονικός διάκοσμος που χρονολογείται στα χρόνια της Εικονομαχίας (7ος αιώνας) συντίθεται από γεωμετρικά και φυτικά σχέδια, τεμνόμενους κύκλους που σχηματίζουν πολύχρωμα τετράφυλλα με φωτεινά χρώματα, σχηματοποιημένους κορμούς δένδρων με κλαδιά, ρόμβους και ρόδακες. Το νεώτερο στρώμα ζωγραφικής που χρονολογείται στις αρχές του 14ου αιώνα αντιπροσωπεύεται από μορφές αγίων και τμήμα του Ευαγγελισμού στο μέτωπο της αψίδας.

Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Συνεργασία με πρακτορεία : Χώροι στάθμευσης :

Άγιος Νικόλαος στον Άγιο Νικόλαο. Νοτιοδυτική άποψη

Χώροι αναψυχής : Σημαντικές ώρες : κατόπιν συνεννοήσεως Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : 6/12, 20/5 Τύπος δρόμου : Άσφαλτος Σήμανση με πινακίδα εισόδου : Όνομα υπεύθυνου χώρου : Πατήρ Γεώργιος Ατσαλάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου χώρου : +30 28410 28346 Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : Πατήρ Γεώργιος Ατσαλάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 28410 28346 Ιστότοπος: www.impeh.gr 228

Άποψη τρούλου


Ανεικονικός διάκοσμος (τοιχογραφία)

Εικονικός διάκοσμος - Παναγία Ευαγγελιζόμενη

Εσωτερικό

Νοτιοδυτική άποψη

Δυτική άποψη

229


Άγιος Ονούφριος Περιοχή : Λατσίδα

GPS: ( 35.264957 , 25.599979 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο της διαδρομής :

e

Ο Άγιος Ονούφριος ανήκει στην περιφέρεια του χωριού Βουλισμένη και βρίσκεται σε ένα μικρό λόφο ανατολικά του χωριού, στις βόρειες πλαγιές της κοιλάδας του Μεραμπέλλου. Είναι μονόχωρος, καμαροσκέπαστος και έχει νότια είσοδο με οξυκόρυφο ανακουφιστικό τόξο διπλής καμπυλότητας. Τα τυφλά αψιδώματα, ο κεραμοΓενική άποψη

πλαστικός διάκοσμος (τούβλα τοποθετημένα σε διακοσμητικούς σχηματισμούς) και άλλα μορφολογικά στοιχεία στηρίζουν τη χρονολόγησή του στον 13ο αιώνα (Παπαδογιάννης 1992, 154). Ο ναός φέρει επίσης τοιχογραφίες. Απεικονίζονται σκηνές από το Ευαγγέλιο όπως η Ανάσταση του Λαζάρου, η Βαϊοφόρος και ο Νιπτήρ, καθώς και η Πλατυτέρα, διάφοροι ιεράρχες και Άγιοι. Οι τοιχογραφίες ανήκουν στην Κομνήνεια τεχνοτροπία και χρονολογούνται στο 13ο αιώνα (Παπαδογιάννης 1992, 155). Στο πλάτωμα του λόφου, βορειοδυτικά του ναού αναπτύσσεται σε σχήμα Γ το ερειπωμένο σήμερα συγκρότημα της μονής, ενώ αποθήκες, ένα αλώνι και δύο πηγάδια υπάρχουν στα ριζά του πλατώματος. Το κυρίως συγκρότημα δεν έχει εξωτερικά ανοίγματα και πιθανόν έφερε δεύτερο όροφο σε κάποιο τμήμα. Η εξωτερική όψη θα λειτουργούσε σαν περιτείχισμα της μονής. Δεν υπάρχει καμία γνωστή αναφορά στις πηγές για το ναό ή το μοναστήρι.

Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Σημαντικές ώρες : κατόπιν συνεννοήσεως Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : 12/6 Τύπος δρόμου : Χωματόδρομος Όνομα υπεύθυνου χώρου : Πατήρ Ιωάννης Λιουδάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου χώρου : +30 28410 33928 Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : Πατήρ Ιωάννης Λιουδάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 28410 33928 Ιστότοπος: www.impeh.gr 230

Θύρωμα - Λιθόγλυπτο πλαίσιο


Νοτιοδυτική άποψη

Είσοδος στα Ιεροσόλυμα (τοιχογραφία)

Ανάσταση του Λαζάρου (τοιχογραφία)

(τοιχογραφία)

231


Άγιος Φανούριος Περιοχή : Ίστρον

GPS: ( 35.121159 , 25.752388 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο της διαδρομής :

y

Ο ναός του Αγίου Φανουρίου βρίσκεται ανατολικά του Καλού Χωριού, σε περιοχή του Ίστρου που βρίθει καταλοίπων της μινωικής εποχής, και πάνω στην πεζοπορική – προσκυνηματική διαδρομή για τη Μονή Φανερωμένης. Δεν είναι γνωστό πότε ανοικοδομήθηκε ο ναός και οι νεότερες επεμβάσεις που έχει υποστεί δεν επιτρέπουν Άγιος Φανούριος στο Ίστρο. Νοτιοδυτική άποψη τη χρονολόγησή των μορφολογικών του χαρακτηριστικών. Μόνος μάρτυρας της τουλάχιστον από Βενετοκρατίας ιστορίας του μνημείου είναι το λιθόγλυπτο πλαίσιο της εισόδου του. Επιγραφή του 1939 εξωτερικά του ναού δίνει πληροφορίες για μια από τις νεότερες ανακαινίσεις του.

Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Χώροι στάθμευσης : Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : 27/8 Τύπος δρόμου : Χωματόδρομος Σήμανση με πινακίδα εισόδου : Ιστότοπος: www.imis.gr Νότια όψη

232


Ανατολική όψη

Εσωτερικό

Επιγραφή ανακαίνισης του 1939

Νότια άποψη

Θύρωμα - Λιθόγλυπτο πλαίσιο

Βορειοδυτική άποψη

233


Αζοριάς

Περιοχή : Καβούσι GPS: ( 35.118008 , 25.866602 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο της διαδρομής :

l

Στον Αζοριά, λόφο με διπλή κορυφή και σε στρατηγική θέση νοτιοανατολικά του χωριού Καβούσι, βρίσκεται μια πόλη αρχαϊκών χρόνων (7ος – 5ος αι. π.Χ.), πολεοδομικός προάγγελος των πόλεων – κρατών. Στο κέντρο της νότιας ακρόπολης του οικισμού βρίσκονται τα δημόσια κτίρια, μεγάλης κλίμακας αποθήκες, μαγειρεία, χώροι δηΓενική άποψη ακρόπολης

μόσιας εστίασης και λατρευτικής δραστηριότητας, ενώ οι ομάδες σπιτιών που έχουν εντοπιστεί δείχνουν ομόκεντρη τοποθέτηση με τα δημόσια κτίρια. Ακόμα, στον πολεοδομικό ιστό φαίνονται οι δρόμοι και τα μονοπάτια που οδηγούν σε έναν υπαίθριο χώρο –μίας πιθανής αγοράς– στη νότια πλευρά της νότιας ακρόπολης. Τα ευρήματα στα σπίτια του οικισμού έχουν υποδείξει ότι οι κάτοικοι του Αζοριά κατανάλωναν ελιές, σταφύλια, σιτάρι, αμύγδαλα, δημητριακά, όσπρια, αιγοπρόβατα και ψάρια και είχαν ποικίλα σκεύη για την αποθήκευση, το μαγείρεμα και την κατανάλωση της τροφής, με πιο χαρακτηριστικά τα μεγάλα πιθάρια αποθήκευσης. Γενικότερα, ο Αζοριάς θεωρείται μια θέση ευρύτερου αρχαιολογικού ενδιαφέροντος, δεδομένου ότι έχει διαπιστωθεί η διαρκής κατοίκησή του από την Ύστερη Νεολιθική περίοδο, στην εποχή του Χαλκού και την εποχή του Σιδήρου, έως τον 5ο π.Χ. Αιώνα.

Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Χώροι στάθμευσης : Τύπος δρόμου : Χωματόδρομος Σήμανση με πινακίδα εισόδου : Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : κ. Λεωνίδας Κουδουμογιαννάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 6988682012 234


Γενική άποψη ακρόπολης

Χώρος δημόσιας συνεύρεσης

235


Άη Γιάννης Στους Λάκκους Περιοχή : Κρούστας

GPS: ( 35.127308 , 25.671970 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο της διαδρομής :

r

Στη θέση Λάκκοι, ανάμεσα στα χωριά Πρίνα και Κρούστα, στο δρόμο που οδηγεί στο Καλό Χωριό, βρίσκεται ο μικρός ναός του Αγίου Ιωάννη του Θεολόγου. Είναι Βορειοδυτική άποψη μονόχωρος καμαροσκέπαστος και σώζει στη δίρριχτη στέγη του παλαιά κεράμωση. Στο εσωτερικό του αξιοσημείωτο είναι το κτιστό τέμπλο που διαχωρίζει με τη μορφή τοίχου το χώρο με μοναδικά ανοίγματα την Ωραία Πύλη και ένα παράθυρο πάνω από αυτή. Το μνημείο είναι κατάγραφο με τοιχογραφίες του 14ου αιώνα σε ένα πλήρες και ενδιαφέρον εικονογραφικό πρόγραμμα. Για παράδειγμα, στην κόγχη της αψίδας απεικονίζεται η Δέηση και από πάνω, στο μέτωπο της αψίδας, ο Αναπεσών. Στο δυτικό τοίχο σώζεται γραπτή επιγραφή που χρονολογεί τις τοιχογραφίες και την ταυτόχρονη ανοικοδόμηση ή ανακαίνιση του μνημείου «(ΑΝΟΙΚΟΔΟΜΗΘΗ Η ΑΝΕΚΑΙΝΙΣΘΗ) ΚΑΙ ΑΝΙΣΤΟΡΙΘΗ Ο ΘΕΙΟΣ ΚΑΙ ΠΑΝΣΕΠΤΟΣ ΝΑΟΣ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΚΑΙ ΠΑΝΕΥ(ΦΗΜΟΥ) ΑΠΟΣΤΟΛΟΥ ΚΑΙ ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΤΟΥ ΙΩΑΝΝΟΥ ΤΟΥ ΘΕΟΛΟΓΟΥ ΔΙ ΕΞΟΔΟΥ ΚΑΙ ΚΟΠΟΥ ΤΟΥ ΕΥΓΕΝΕΣΤΑΤΟΥ ΑΡΧΟΝΤΟΣ ΙΩΑΝΝΟΥ ΤΟΥ ΚΛΟΝΤΖΙΑ ΚΑΙ ΤΗΣ ΣΥΜΒΙΑΣ ΑΥΤΟΥ ΜΑΡΙΑΣ ΚΑΙ ΤΩΝ ΤΕΚΝΩΝ ΑΥΤΟΥ ΑΜΗΝ ΕΤΟΥΣ (7856 από κτίσεως κόσμου) = 1348 μ.Χ.» (Ξανθουδίδης 1903, 73).

Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Συνεργασία με πρακτορεία : Σημαντικές ώρες : κατόπιν συνεννοήσεως Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : 26/9 Τύπος δρόμου : Άσφαλτος

Ο Αναπεσών (τοιχογραφία)

Σήμανση με πινακίδες που να οδηγούν στο μνημείο : Όνομα υπεύθυνου χώρου : Πατήρ Γεώργιος Βάρδας Τηλέφωνο υπεύθυνου χώρου : +30 28413 00482 Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : Πατήρ Γεώργιος Βάρδας Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 28413 00482 Ιστότοπος: www.impeh.gr 236

Ανάληψη (τοιχογραφία - λεπτομέρεια)


Ανατολική όψη

Νοτιοανατολική άποψη

Ο Προφήτης Ηλίας (τοιχογραφία)

Άγιος Ιωάννης Θεολόγος (τοιχογραφία)

Είσοδος στα Ιεροσόλυμα (τοιχογραφία)

(τοιχογραφία αγίου)

Τοιχογραφικός διάκοσμος - Λίθινο τέμπλο

Ο Προφήτης Σολομών (τοιχογραφία)

Ανάληψη (τοιχογραφία - λεπτομέρεια)

Οι κολασμένοι (τοιχογραφία)

Σταύρωση (τοιχογραφία)

237


Αρχαία Ιτανος Περιοχή : Παλαίκαστρο

GPS: ( 35.264309 , 26.263399 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο της διαδρομής :

j

Η αρχαία πόλη Ίτανος, γνωστή και ως Ερημούπολη, κατοικήθηκε από τους προϊστορικούς μέχρι τους πρώτους βυζαντινούς χρόνους, ενώ ήκμασε την ελληνιστική και ρωμαϊκή περίοδο. Αποτέλεσε για αρκετούς αιώνες ένα ισχυρό κέντρο εξουσίας των ανατολικών ακτών της Κρήτης ενώ πολλάκις ενεπλάκη σε διαμάχες με τις γειτονικές Περιοχή λιμανιού της πόλεις. Ταυτόχρονα, φαίνεται πως ήταν ένας σημαντικός σταθμός διαμετακομιστικού εμπορίου μεταξύ Κρήτης και Ανατολής. Ο αρχαιολογικός χώρος βρίσκεται δίπλα στη θάλασσα και περιλαμβάνει τρεις λόφους. Στον ανατολικό και δυτικό λόφο υπάρχουν δύο ακροπόλεις. Οι κατοικίες, τα δημόσια κτίρια και η αρχαία αγορά φαίνεται να εκτείνονταν στους πρόποδες των λόφων, ενώ τμήμα της πόλης θεωρείται βυθισμένο στη θάλασσα. Καλύτερα διακρίνονται τρεις παλαιοχριστιανικές βασιλικές που δείχνουν την ακμή της πόλης την περίοδο αυτή. Ακόμα, η έρευνα έχει υποδείξει υπεδάφεια λείψανα του λιμανιού της πόλης. Τέλος, ιδιαίτερης ιστορικής αξίας αποτελούν οι διάφορες επιγραφές που έχουν βρεθεί στην Ίτανο, με γνωστότερη την εντοιχισμένη στο καθολικό της μονής Τοπλού «επιγραφή των Μαγνητών».

Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Τουαλέτες : Αναψυκτήριο : Συνεργασία με πρακτορεία : Χώροι στάθμευσης : Τύπος δρόμου : Άσφαλτος Όνομα υπεύθυνου χώρου : Πατήρ Σπυρίδων Ρελάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου χώρου : +30 28430 61043, +30 6936731605 Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : Πατήρ Σπυρίδων Ρελάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 28430 61043, +30 6936731605 238

Δημόσιο κτίριο


Δυτικός λόφος

Ίτανος στο Παλαίκαστρο. Παλαιοχριστιανική Βασιλική

239


Τμήμα ανατολικού λόφου

240

Ανατολικός λόφος


Παλαιοχριστιανική Βασιλική - Πανοραμική όψη

Παλαιοχριστιανική Βασιλική

241


Αφέντης Χριστός Περιοχή : Κριτσά

GPS: ( 35.159943 , 25.644777 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο της διαδρομής :

u

Στη Μεταμόρφωση του Σωτήρα και στους Αγίους Αναργύρους είναι αφιερωμένος ο δίκλιτος και διμάρτυρος ναός που δεσπόζει στη βορειότερη γειτονιά Νοτιοδυτική άποψη

της Κριτσάς. Ο πυρήνας του ναού οικοδομήθηκε μάλλον το 13ο αιώνα ως μονόχωρο κτίσμα με εσωτερικά τυφλά αψιδώματα. Στη συνέχεια, στο 14ο αιώνα το κτίσμα προεκτάθηκε προς τα δυτικά και το πρόσκτισμα τοιχογραφήθηκε. Στο 17ο αιώνα φαίνεται πως προστέθηκε το βόρειο κλίτος στα πλαίσια εργασιών ανακαίνισης όπως αναφέρει χαμένη σήμερα επιγραφή: «ΑΝΕΚΑΙΝΙΣΘΗ Ο ΠΑΝΣΕΠΤΟΣ ΚΑΙ ΘΕΙΟΣ ΝΑΟΣ ΤΟΥ ΣΩΤΗΡΟΣ ΧΡΙΣΤΟΥ ΔΙΑ ΚΟΠΟΥ ΚΑΙ ΕΞΟΔΟΥ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΜΑΖΗΖΑΝΟΥ ΑΜΑ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΤΩ ΚΟΝΤΟΓΙΑΝΝΗ ΕΤΟΣ ΖΡΚΓ ΙΝΔΙΚΤΙΩΝΟΣ ΙΓ ΗΛΙΟΥ ΚΥΚΛΟΙ ΙΑ ΣΕΛΗΝΗΣ ΚΥΚΛΟΙ ΙΖ (1615)». Από τις τοιχογραφίες διακρίνονται στρατιωτικοί Άγιοι, Τιμωρίες της Κολάσεως, κι ο νεαρός κτήτορας Χωνιάτης (Gerola – Λασσιθιωτάκης, 84, αριθμός 563). Προφανώς τα χρόνια της Βενετοκρατίας ο ναός ήταν ενοριακός και η ονομασία του «Χριστός» είχε αποδοθεί σε ένα ολόκληρο οικισμό τις «Κριτσές του Χριστού» ή «Κριτσές Χριστός», που ταυτίζεται με το βόρειο τμήμα της σημερινής Κριτσάς.

Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Συνεργασία με πρακτορεία : Χώροι στάθμευσης : Σημαντικές ώρες : κατόπιν συνεννοήσεως Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : 6/8 Τύπος δρόμου : Άσφαλτος Όνομα υπεύθυνου χώρου : Πατήρ Γεώργιος Μπροκάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου χώρου : +30 28410 51685 Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : Πατήρ Γεώργιος Μπροκάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 28410 51685 Ιστότοπος: www.impeh.gr 242

Δυτικό Θύρωμα


Δυτική όψη

Νοτιοανατολική άποψη

Βορειοδυτική άποψη

Βόρειο Θύρωμα - Λιθόγλυπτο πλαίσιο

Βόρεια όψη

Βόρειο κλίτος - Αγιοθύριδο

Νότια άποψη

243


Αφέντης Χριστός Κάτω Μεράς Περιοχή : Ιεράπετρα

GPS: ( 35.004238 , 25.736631 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο των διαδρομών :

s d h

Ο Ναός του Αφέντη Χριστού (Σωτήρος) στην Κάτω Μερά Ιεραπέτρας, είναι παλαιός βυζαντινός Ναός, ο Εξωτερική όψη και Καμπαναριό οποίος πιθανολογείται ότι κτίσθηκε ανάμεσα στο 1150 και 1160 (Μαρκόπουλος 1981,101) ως καθολικό μονής, ίχνη της οποίας πλέον δε σώζονται, και είναι ο παλαιότερος ναός της πόλεως της Ιεράπετρας. Ο ναός είναι δίκλιτος καμαροσκεπής. Κατά την Ενετική περίοδο αναφέρεται ως San Salvatore. Αν και δε διατηρεί φορητές εικόνες ή τοιχογραφίες από τη βυζαντινή περίοδο, διαθέτει αξιόλογο ξυλόγλυπτο τέμπλο και φιλοξενεί τρεις σημαντικές μεταβυζαντινές εικόνες, πιθανόν του γνωστού αγιογράφου Γεωργίου Καστροφύλακα του 1749 (Μεταμόρφωση, Ιησούς Χριστός και Αγία Τριάδα - Κοίμηση της Θεοτόκου). Στον παρακείμενο Ι Ναό του Αγίου Νικολάου Κάτω Μεράς, κτίσμα πιθανόν του 1630, σώζεται επίσης μία ενυπόγραφη εικόνα της Αγίας Τριάδος του Γεωργίου Καστροφύλακα.

Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Χώροι στάθμευσης : Σημαντικές ώρες : κλειστή (ανοικτή κατόπιν συνεννοήσεως) Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : 6/8, 10/2 Τύπος δρόμου : Άσφαλτος Όνομα υπεύθυνου χώρου : Πατήρ Ανδρέας Πιτροπάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου χώρου : +30 6974818235 Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : Πατήρ Ανδρέας Πιτροπάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 6974818235 Ιστότοπος: www.imis.gr 244

Κοίμηση Θεοτόκου, του Γ. Καστροφύλακα


Μεταμόρφωση του Σωτήρος Γεωργίου Καστροφύλακα Βόρειο κλίτος

Εσωτερική όψη

245


Βασιλική Γενεσίου της Θεοτόκου, Αγίου Ι. Προδρόμου και Αγίου Γεωργίου Περιοχή : Πάνω Επισκοπή GPS: ( 35.131744 , 26.074694 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο της διαδρομής :

j

Μεγάλη σε μέγεθος τρίκλιτη βασιλική μήκους 16,50 μ. κτισμένη σε θέση μεγαλύτερου παλαιοχριστιανικού ναού που έχει εντοπιστεί κατά τις εργασίες διάνοιξης παρακείμενων δρόμων. Η τυπολογία του ναού σε συνδυασμό με το όνομα του οικισμού αναμφίβολα θα πρέπει να συσχετισθούν με την παρουσία επισκόπου. Άλλωστε, ο ναός φέρει βενετσιάνικο οικόσημο και αναφέρεται ως θερινή έδρα του Λατίνου Επισκόπου επί Ανατολική όψη Βενετοκρατίας. Με την μεσοβυζαντινή φάση του ναού ενδεχομένως συνδέεται και το αρκοσόλιο στο δυτικό πέρας του βόρειου τοίχου που θα πρέπει να συνδέεται με την ταφή εντός του ναού κάποιου σημαντικού προσώπου της εκκλησιαστικής ιεραρχίας. Σήμερα οι ανατολικές απολήξεις των δύο πλαγίων κλιτών είναι αφιερωμένες ως παρεκκλήσια στον Άγιο Γεώργιο και τον Άγιο Ιωάννη τον Πρόδρομο.

Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Χώροι στάθμευσης : Σημαντικές ώρες : κλειστή (ανοικτή κατόπιν συνεννοήσεως) Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : 8/9 Τύπος δρόμου : Άσφαλτος Όνομα υπεύθυνου χώρου : Πατήρ Κωνσταντίνος Ταβλαδάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου χώρου : +30 28430 28687, +30 6972745508 Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : Πατήρ Κωνσταντίνος Ταβλαδάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 28430 28687 , +30 6972745508 Ιστότοπος: www.imis.gr 246

Λιθανάγλυφο χάραγμα


Οικόσημο

Εσωτερική άποψη

Εσωτερική άποψη

Θύρωμα 247


Βιγλί

Περιοχή : Βουλισμένη GPS: ( 35.256195 , 25.590961 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο της διαδρομής :

e

Στην τοποθεσία Βιγλί, στις νότιες πλαγιές της κοιλάδας του Μεραμπέλλου, βρίσκεται ο ναός της Παναγίας, αφιερωμένος στο Γενέσιο της Θεοτόκου, κάποτε καθολικό της μονής της Βιγλιώτισσας. Πρόκειται για ναό σταυρεπίστεγο, πλήρως αναστηλωμένο από την 13η Εφορεία Παναγία στο Βιγλί. Νοτιοανατολική άποψη Βυζαντινών Αρχαιοτήτων. Έχει δυτική κεντρική είσοδο με οξυκόρυφο ανακουφιστικό τόξο διπλής καμπυλότητας, που απολήγει σε σπείρες στις κάτω άκρες και στέφεται με άνθος. Η επιγραφή στο υπέρθυρο ΑΧΕ (1605) ΜΑΓΔΑΛΗΝΗ ΜΟΝΑΧΗ ΣΤΡΙΑΝΟΠΟΥΛΑ (Gerola IV 1936, 522) αναφέρεται προφανώς σε επισκευή του ναού. Στην ίδια οικοδομική φάση εντάσσεται και το καμπαναριό του ναού. Ο ναός κοσμείται με τοιχογραφίες παλαιολόγειας τεχνοτροπίας, που χρονολογούνται στις αρχές του 14ου αιώνα (Ηλιάκης στο Παπαδογιάννης 1992, 172) και έχουν συντηρηθεί από την αρχαιολογική υπηρεσία. Από το περίπου μισό εικονογραφικό πρόγραμμα που διατηρείται σήμερα, αναγνωρίζονται παραστάσεις από το χριστολογικό και θεομητορικό κύκλο, όπως ο Θρήνος, η Εις Άδου Κάθοδος, η Σταύρωση καθώς και το Γενέσιο της Θεοτόκου, η Επταβηματούσα, τα Εισόδια της Θεοτόκου και ο Ασπασμός Ιωακείμ και Άννης. Στο δυτικό τοίχο εικονογραφείται ακόμα η Δευτέρα Παρουσία. Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Συνεργασία με πρακτορεία : Χώροι στάθμευσης : Σημαντικές ώρες : κατόπιν συνεννοήσεως Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : 8/9 Τύπος δρόμου : Χωματόδρομος Όνομα υπεύθυνου χώρου : Δημήτριος Αγγελάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου χώρου : +30 6977580601 Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : Δημήτριος Αγγελάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 6977580601 Ιστότοπος: www.impeh.gr 248

Βορειοανατολική άποψη


Υπέρθυρο εισόδου - Επιγραφή

Τοιχογραφικός διάκοσμος

Υπέρθυρο εισόδου - Επιγραφή

Λιτανεία

Τοιχογραφικός διάκοσμος

249


Βόιλα - Άγιος Γεώργιος Περιοχή : Χανδράς

GPS: ( 35.085472 , 26.106417 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο των διαδρομών :

j k

Το όνομα Βόιλα προέρχεται πιθανότατα από το βυζαντιAνατολική όψη νό Βοιλάς ή Βολιάς, δηλ. ο ευπατρίδης, ο γαιοκτήμονας. Ο Ναός αυτός αποτελεί συγκρότημα των συνενωμένων ναών του Αγίου Γεωργίου και του Αγίου Ιωάννου του Θεολόγου. Ο Άγιος Γεώργιος, ο νότιος ναός του συγκροτήματος, προηγείται χρονικά του Αγίου Ιωάννου, ωστόσο, το κάτω τμήμα μιας κόγχης που προεξέχει από τα ανατολικά μαρτυρεί ότι και αυτός κτίσθηκε πάνω σε παλαιότερο ναό. Οι δύο ναοί που επικοινωνούν με μεγάλα τοξωτά ανοίγματα ανήκουν στον τύπο των μονόχωρων καμαροσκέπαστων ναών με δύο εγκάρσια ενισχυτικά τόξα. Το δυτικό τμήμα του ναού του Αγίου Γεωργίου είναι ελαφρά υπερυψωμένο σε σχέση με τον υπόλοιπο ναό. Φαίνεται ότι μετασκευάστηκε ακριβώς για να φιλοξενήσει τον τάφο των κτητόρων, ο οποίος είναι και το πλέον ενδιαφέρον στοιχείο του όλου συγκροτήματος. Πρόκειται για ψευδοσαρκοφάγο που βρίσκεται στην νοτιοδυτική γωνία, πάνω από την οποία, στο νότιο τοίχο διαμορφώνεται τοξωτό πλαίσιο με επιτύμβια τοιχογραφία που συνοδεύεται από επίγραμμα λαϊκού ύφους. Στην παράσταση απεικονίζονται ένθρονη βρεφοκρατούσα Θεοτόκος και εκατέρωθέν της δύο ανδρόγυνα αρχόντων, το ένα με το παιδί τους και ενδιαφέρουσες ενδυμασίες και το δεύτερο ηλικιωμένο: Κατά τον Gerola που χρονολογεί την παράσταση στα 1516, ο γηραιότερος από τους απεικονιζόμενους είναι ο Γεώργιος Σαλαμόν, Βενετός Πατρίκιος (Gerola 1993, σ. 339 και πίν. 17). Σύμφωνα με τις μελέτες των ειδικών πιθανότατα πρόκειται για την οικογένεια από την οποία προέρχεται ο Εθνικός μας ποιητής Διονύσιος Σολωμός και η οποία μετοίκησε στο Ηράκλειο και από εκεί στη Ζάκυνθο. Το όνομα αυτό απαντάται και σήμερα σε χωριά της Σητείας. Πολλοί Σολωμοί κατά τον GeroIa κατοικούσαν στο Χανδρά. Στον κατάλογο των φεουδαρχών της Σητείας του 1582 αναφέρονται με το επίθετο Σαλαμόν οι Τζουάνε, Πιέρο και Μάρκο, ονόματα που εναλλάσσονται στο οικογενειακό δένδρο των Σολωμών της Ζακύνθου. Στον δυτικό τοίχο, πάνω από τον ίδιο τάφο υπάρχει μία δεύτερη μικρή μεμονωμένη τοιχογραφία σε ορθογώνιο πλαίσιο η οποία αναπαριστά σκηνή επικήδειου θρήνου και φέρει επιγραφή με χρονολογία αφξ΄ = 1560 μ. Χ

250

Tοιχογραφημένη επιγραφή


Κτητορική παράσταση πάνω από την ψευδοσαρκοφάγο

Θύρωμα

Βόϊλα, Άγιος Γεώργιος-΄Αγιος Ιωάννης ο Θεολόγος.

Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Χώροι στάθμευσης : Σημαντικές ώρες : όλη την ημέρα ανοικτή Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : 23/4, 3/11 Τύπος δρόμου : Άσφαλτος Σήμανση με πινακίδα εισόδου : Σήμανση με πινακίδες που να οδηγούν στο μνημείο : Όνομα υπεύθυνου χώρου : Πατήρ Εμμανουήλ Φραγκιαδάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου χώρου : +30 28430 29677, +30 6945702455 Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : Πατήρ Εμμανουήλ Φραγκιαδάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 28430 29677, +30 6945702455 Ιστότοπος: www.imis.grΙστότοπος: www.impeh.gr Κτητορική παράσταση-λεπτομέρεια

251


Βρεφοτρόφος

Περιοχή : Άγιος Νικόλαος GPS: ( 35.188194 , 25.717745 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο της διαδρομής :

q

Η Παναγία Bρεφοτρόφος βρίσκεται μέσα στο κέντρο της πόλης του Αγίου Νικολάου, κοντά στη θάλασσα. Ο ναός είναι αναστηλωμένος, μονόχωρος καμαροσκέπαστος με δυτική είσοδο, ενώ ο θόλος του στηρίζεται με ενισχυτικά τόξα και καλύπτεται με δίρριχτη στέγη. Την περίοδο της Βενετοκρατίας το εσωτερικό του ναού κοσμήθηκε με τοιχογραφίες που σήμερα σώζονται αποσπασματικά. Ακόμα, μέσα στο ναό βρίσκεται ο μνημειακός τάφος του ευγενή Βενετού Λαυρέντιου Μαλιπιέρο, με λατινική επιγραφή που φέρει τη χρονολογία 1602. Παναγία Βρεφοτρόφος στον Άγιο Νικόλαο. Δυτική άποψη

Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Συνεργασία με πρακτορεία : Σημαντικές ώρες : κατόπιν συνεννοήσεως Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : 15/8 Τύπος δρόμου : Άσφαλτος Σήμανση με πινακίδα εισόδου : Όνομα υπεύθυνου χώρου : Πατήρ Ευάγγελος Παχυγιαννάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου χώρου : +30 28410 28036 Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : Πατήρ Ευάγγελος Παχυγιαννάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 28410 28036 Ιστότοπος: www.impeh.gr 252

Δυτική άποψη


Νότια άποψη

Νοτιοδυτική άποψη

Βενετσιάνικος τάφος

Νότια άποψη

Εισόδια της Θεοτόκου (τοιχογραφία)

Ιεράρχες (τοιχογραφία)

Εσωτερικό

253


Γουρνιά GPS: ( 35.109543 , 25.792830 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο της διαδρομής :

s

Τα Γουρνιά ήταν μία από τις σημαντικότερες μινωικές πόλεις της Ανατολικής Κρήτης. Ο πυρήνας του οικισμού βρίσκεται πάνω σε ένα χαμηλό λόφο, στην κορυφή του οποίου δεσπόζει το ανάκτορο του τοπικού άρχοντα. Νότια του ανακτόρου τοποθετείται η αγορά και βόρεια Άποψη νεκροταφείου

αυτού το ιερό της πόλης. Χαρακτηριστικός είναι ο καλά σωζόμενος πολεοδομικός ιστός της πόλης με τους λιθόστρωτους δρόμους. Εντός και εκτός του αρχαιολογικού χώρου βρίσκονται και τα νεκροταφεία των διαφόρων φάσεων κατοίκησης των Γουρνιών. Οι πρώτοι κάτοικοι φαίνεται πως εγκαταστάθηκαν στην περιοχή κατά την Πρωτομινωική ΙΙΙ περίοδο (2300 π.Χ.), ενώ προς το τέλος της Μεσομινωικής περιόδου (2000-1600 π.Χ.) πρέπει να κτίστηκε το ανάκτορο, το οποίο καταστράφηκε μαζί με την πόλη γύρω στο 1450 π.Χ. Πενήντα χρόνια αργότερα η πόλη ξανακατοικήθηκε, για να εγκαταλειφθεί οριστικά γύρω στα 1200 π.Χ. Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Χώροι στάθμευσης : Τύπος δρόμου : Άσφαλτος Σήμανση με πινακίδα εισόδου :

254

Γενική άποψη


Γουρνιά στην Παχειά Άμμο. Άποψη οικοδομικών καταλοίπων

Συγκρότημα μυκηναϊκών χρόνων

Δωμάτιο μινωικής οικίας

Πινακίδα ιερού λίθου

Γενική πινακίδα αρχαιολογικού χώρου

255


Δικταίο Άνδρο Περιοχή : Ψυχρό

GPS: ( 35.162846 , 25.445042 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο των διαδρομών :

i o

Το σπήλαιο του Ψυχρού, σύμφωνα με τις έρευνες, αποτελούσε έναν από τους σημαντικότερους λατρευτικούς χώρους της Κρήτης από το 1800 περίπου π.Χ. ως τον 7ο Μονοπάτι για τον αρχαιολογικό χώρο - Εκκίνηση

αι. π.Χ. (Watrous 1996). Έχει ταυτιστεί με το περίφημο Δικταίον Άνδρον, το οποίο σύμφωνα με τη μυθολογία, είναι το σπήλαιο στο οποίο κατέφυγε η Ρέα για να γεννήσει το Δία, τον οποίο ανέθρεψε η αίγα Αμάλθεια, ενώ οι Κουρήτες κάλυπταν το κλάμα του βρέφους με τους ήχους των όπλων τους και του χορού τους. Το σπήλαιο αποτελείται από δύο τμήματα. Δεξιά ανοίγεται το λεγόμενο Άνω Σπήλαιο, στο οποίο υπήρχε ορθογώνιος βωμός ύψους 1μ. Εκεί αποκαλύφτηκαν νεολιθικά όστρακα, πρωτομινωικές ταφές (2800 - 2200 π.Χ.), αναθήματα της Μεσομινωικής περιόδου (2200 - 1550 π.Χ) καθώς και μικροί βωμοί με επιγραφές στη Γραμμική Α γραφή. Σε ένα χαμηλό θάλαμο στο βορειότερο τμήμα βρέθηκε ένας ακανόνιστος περίβολος που σχημάτιζε ένα είδος τεμένους. Στο Κατώτερο Σπήλαιο, το οποίο χωρίζεται σε πέντε μικρά και μεγαλύτερα διαμερίσματα, βρίσκεται μια μικρή λίμνη και τεράστιοι σταλαγμιτικοί και σταλακτιτικοί σχηματισμοί. Εκεί αποκαλύφτηκαν τα περισσότερα αφιερώματα: ειδώλια ζώων, χάλκινα εργαλεία, μαχαίρια, βέλη, αναθηματικοί διπλοί πελέκεις, ξυράφια, λεπίδες, σφραγιδόλιθοι, κοσμήματα, χάλκινα ειδώλια.

Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Τουαλέτες : Αναψυκτήριο : Συνεργασία με πρακτορεία : Χώροι στάθμευσης : Χώροι αναψυχής : Τύπος δρόμου : Άσφαλτος Σήμανση με πινακίδα εισόδου : Σήμανση με πινακίδες που να οδηγούν στο μνημείο :

256

Κατώτερο Σπήλαιο - Εσωτερικό


Θέα από το χώρο του Δικταίου Άνδρου

Ανώτερο Σπήλαιο

Κατώτερο Σπήλαιο - Εσωτερικό

257


Κατώτερο Σπήλαιο - Κλίμακα διέλευσης

258

Κατώτερο Σπήλαιο - Σταλακτιτικοί σχηματισμοί


Κατώτερο Σπήλαιο - Σταλακτιτικοί σχηματισμοί

Κατώτερο Σπήλαιο - Εσωτερικό

259


Ευαγγελισμός Της Θεοτόκου Περιοχή : Γδόχια

GPS: ( 35.020042 , 25.556280 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο της διαδρομής :

g

Ο Ιερός Ναός Ευαγγελισμού της Θεοτόκου Γδοχίων χρονολογείται μεταξύ 1825-1835. Είναι Ενοριακός και νεκροταφειακός ναός. Περιβάλλεται από λιθόκτιστο τοίχος συνολικής έκτασης 1.950 τ.μ. Είναι κτισμένος από ειδική πέτρα παρμένη από το λόφο του Διαμερίσματος «Κόλεκτο». Όλα τα υλικά σμιλεμένα κατάλληλα μετέφεραν οι χωριανοί με τα μέσα της εποχής εκείνης από απόσταση 6 χιλιομέτρων. Θρύλοι και παραδόσεις συνοδεύουν τη διαχρονική περίοδο του Ναού. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του Τούρκου μουγκού που μπήκε στη εκκλησία των Γκιαούρηδων να προσευχηθεί και Το εξαιρετικό λιθόγλυπτο καμπαναριό επανήλθε η φωνή του. Την ημέρα εορτασμού του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου, στις 25 Μαρτίου, ο ναός κατακλύζεται από πλήθος προσκυνητών. Το θαυμαστό καμπαναριό του Ναού, αποτελεί μνημείο τέχνης και θεωρείται από πολλούς το πιο μεγαλοπρεπές στην Κρήτη. Το συγκεκριμένο περίτεχνο πέτρινο καμπαναριό είναι πάνω από την νότια κεντρική είσοδο. Το καμπαναριό είναι τρίλοβο δομημένο από ορθογώνιους ασβεστολίθους. Οι κεντρικοί πεσσοί επιστέφονται με κορδόνι και στη συνέχεια με κορνίζα πάνω στην οποία εδράζονται τα τόξα. Στην ίδια κατακόρυφο με τους πεσσούς τα τόξα περιβάλλονται με διάκοσμο και χερουβείμ στο κέντρο του κάμπου ενώ επιστέφονται με κορνίζα κανονικής αμπέλου όπως τα τέμπλα της περιοχής. Το κλειδί των τόξων εξέχει ελαφρά και είναι διακοσμημένο με σχηματοποιημένο ήλιο. Πάνω από την κορνίζα εδράζεται ο τρίτος λοβός παρόμοιος με τους κάτω. Πρόσφατα, με μέριμνα της Ιεράς Μητροπόλεως Ιεραπύτνης και Σητείας συντηρήθηκε και αποκαταστάθηκε από ειδικό συνεργείο.

260

Το επάνω διάζωμα του καμπαναριού


Λεπτομέρεια καμπαναριού

Λεπτομέρεια καμπαναριού

Καμπαναριό, πάνω διαζώματα

Καμπαναριό, λεπτομέρεια βάσης

Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Χώροι στάθμευσης : Σημαντικές ώρες : κλειστή (ανοικτή κατόπιν συνεννοήσεως) Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : 25/3 Τύπος δρόμου : Άσφαλτος Όνομα υπεύθυνου χώρου : Πατήρ Νικόλαος Κονδυλάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου χώρου : +30 28950 31424, +30 6945638565 Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : Κων/νος Τσαγκατάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 28420 51083 Ιστότοπος: www.imis.gr Ο Άγιος Δημήτριος, λεπτομέρεια

261


Κάτω Άη Γιώργης Περιοχή : Κρούστας

GPS: ( 35.139076 , 25.660881 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο της διαδρομής :

r

Ο «κάτω» Άγιος Γεώργιος στον Κρούστα βρίσκεται μέσα στον οικισμό και γειτονεύει με άλλο νεώτερο ναό Βορειοδυτική άποψη

Αγίου Γεωργίου. Είναι μονόχωρος καμαροσκέπαστος, μικρών διαστάσεων, με αντηρίδες στο νότιο τοίχο και είσοδο στα δυτικά. Τα ανοίγματά του κοσμούνται με λιθόγλυπτα της εποχής της Βενετοκρατίας.Οι εσωτερικές επιφάνειες του ναού ήταν καλυμμένες με τοιχογραφίες. Από τον τοιχογραφικό αυτό διάκοσμο διακρίνονται σήμερα Ιεράρχες στην κόγχη του ιερού, η Γέννηση του Χριστού, η Βαϊοφόρος και άλλες παραστάσεις (Gerola – Λασσιθιωτάκης, 85, αριθμός 569). Ο ναός και οι τοιχογραφίες του χρονολογείται στο τέλος του 13ου - αρχές 14ου αιώνα (Παπαδάκη 1967, 95, 103, πιν. 70β κ 71α).Το μνημείο έχει πλήρως αναστηλωθεί από τη 13η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων.

Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Συνεργασία με πρακτορεία : Χώροι στάθμευσης : Σημαντικές ώρες : κατόπιν συνεννοήσεως Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : 3/11 Τύπος δρόμου : Άσφαλτος Όνομα υπεύθυνου χώρου : Πατήρ Γεώργιος Βάρδας Τηλέφωνο υπεύθυνου χώρου : +30 28413 00482 Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : Πατήρ Γεώργιος Βάρδας Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 28413 00482 Ιστότοπος: www.impeh.gr 262

Θύρωμα - Λιθόγλυπτο πλαίσιο


Νότια άποψη

Νοτιοδυτική άποψη

Υπέρθυρο εισόδου

Πινάκια στη δυτική όψη

Ανατολική άποψη

Αγιοθύριδο

Τοιχογραφικός διάκοσμος

263


Κάτω Άη Γιώργης Περιοχή : Σταυρός

GPS: ( 35.063129 , 25.750504 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο της διαδρομής :

s

Ο ναός ονομάζεται από τους ντόπιους Κάτω Άη Γιώργης σε αντιδιαστολή προς τον ενοριακό ναό του οικισμού που είναι αφιερωμένος στον ίδιο Άγιο. Αποτελεί ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον βυζαντινό κτίσμα τόσο λόγω του κεραμοπλαστικού του διακόσμου όσο και λόγω του τοιχογραφικού του διακόσμου. Το μνημείο αρχικά ήταν ένας απλός καμαροσκέπαστος ναός με ένα εγκάρσιο σφενδόνιο, διαστάσεων 5,50 Χ 4,00 μ. Σε δεύτερη οικοδομική φάση στο δυτικό τμήμα του προσαρτήθηκε ευρύ καμαροσκέπαστο εγκάρσιο κλίτος που σχηματίζει Τ με τον κυρίως ναό. Το κλίτος αυτό μπορεί να χαρακτηριστεί νάρθηκας ενοποιημένος με τον κυρίως ναό και είναι μία λύση διεύρυνσης μικρών ναών που εφαρμόστηκε σε πολλούς ναούς της ανατολικής Κρήτης. Οι μακρές πλευρές του αρχικού ναού διαρθρώνονται εξωτερικά με τυφλά αψιδώματα, τα οποία ποικίλλονται με έναν σχετικά ανεπτυγμένο για τα δεδομένα της Κρήτης κεραμοπλαστικό διάκοσμο. Τα τόξα των τυφλών αψιδωμάτων διαμορφώνονται με πλίνθους, ενώ οι μεταξύ τους επιφάνειες διακοσμούνται με πλίνθινο κόσμημα τύπου ζιγκ ζαγκ. Μια παρόμοια φαρδιά διακοσμητική ζώνη κάτω από το γείσο κοσμεί και την ημικυλινδρική αψίδα του ιερού Βήματος. Στο εσωτερικό του κυρίως ναού διατηρείται λιγότερο από το 50% του τοιχογραφικού διακόσμου και μάλιστα σε όχι ιδιαίτερα καλή κατάσταση. Με βάση τις λίγες σωζόμενες παραστάσεις αποκαθίσταται το αρχικό εικονογραφικό πρόγραμμα που περιελάμβανε έναν βασικό χριστολογικό κύκλο από τον οποίο σήμερα διακρίνονται τρεις παραστάσεις (Γέννηση, Υπαπαντή, Βάπτιση) ενώ χαμηλότερα στον νότιο τοίχο πάνω από τους ολόσωμους αγίους αναπτύσσονταν και ο κύκλος του Αγίου Γεωργίου με έμφαση στα μαρτύριά του.

Βορειοανατολική άποψη

Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Χώροι στάθμευσης : Σημαντικές ώρες : κλειστή (ανοικτή κατόπιν συνεννοήσεως) Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : 23/4, 3/11 Τύπος δρόμου : Άσφαλτος Σήμανση με πινακίδα εισόδου : Όνομα υπεύθυνου χώρου : Νικόλαος Μπουρνέλης Τηλέφωνο υπεύθυνου χώρου : +30 6974377841 Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : Νικόλαος Μπουρνέλης Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 6974377841 Ιστότοπος: www.imis.gr 264

Λεπτομέρεια από το μαρτύριο του Αγίου Γεωργίου


Νότια όψη

Η Γέννηση του Χριστού

265


Κερά

Περιοχή : Κριτσά GPS: ( 35.156731 , 25.655088 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο των διαδρομών :

r t u

Η ιστορία του ναού της Παναγίας Κεράς αρχίζει τουλάχιστον από το 13ο αιώνα. Πρώτα κτίστηκε το μεσαίο κλίτος με τη μεγάλη αψίδα και τον βαρύ πεπλατυσμένο Ανατολική άποψη

τρούλο, στη συνέχεια προστέθηκαν τα πλευρικά κλίτη και διανοίχτηκε η σημερινή δυτική είσοδος, ενώ αργότερα κατασκευάστηκε το καμπαναριό και οι αντηρίδες στήριξής του. Ο ναός είναι πασίγνωστος κυρίως γιατί αποτελεί μια έκθεση της βυζαντινής ζωγραφικής στην Κρήτη του 13ου και 14ου αιώνα. Στο κεντρικό κλίτος, που είναι αφιερωμένο στην Κοίμηση της Θεοτόκου, υπάρχουν δύο στρώματα τοιχογραφικού διακόσμου. Παραστάσεις του πρώτου στρώματος σώζονται αποσπασματικά στην κόγχη του ιερού και στα τόξα που υποβαστάζουν τον τρούλο και χρονολογούνται στα μέσα περίπου του 13ου αιώνα. Το δεύτερο στρώμα με σκηνές από το Ευαγγέλιο που απλώνονται σε όλες τις υπόλοιπες επιφάνειες του κεντρικού κλίτους, χρονολογείται στις αρχές του 14ου αιώνα. Το νότιο κλίτος της Αγίας Άννας που έχει διακοσμηθεί κυρίως με θέματα από τη ζωή της θεομητορικής οικογένειας και το βόρειο κλίτος του Αγίου Αντωνίου όπου έχει αγιογραφηθεί το θέμα της Δευτέρας Παρουσίας, χρονολογούνται στο πρώτο μισό του 14ου αιώνα. Και στα δύο πλευρικά κλίτη εντοπίζονται κτητορικές επιγραφές (Μυλοποταμιτάκη 2005).

Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Συνεργασία με πρακτορεία : Χώροι στάθμευσης : Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : 15/8 Τύπος δρόμου : Άσφαλτος Σήμανση με πινακίδα εισόδου : Συγκοινωνιακή σύνδεση : Όνομα υπεύθυνου χώρου : Αρχαιολογική Υπηρεσία Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : Αρχαιολογική Υπηρεσία Ιστότοπος: www.impeh.gr 266

Ανατολική άποψη κατά τη διάρκεια των αναστηλωτικών εργασιών


Παράδεισος (τοιχογραφία - μεσαίο κλίτος)

Βορειοδυτική άποψη

267


Δυτική άποψη με χιόνια

268

Μεσαίο κλίτος - Εσωτερικό - Τοιχογραφικός διάκοσμος - Επιτάφιος Παναγίας Βόρειο κλίτος - Τοιχογραφικός διάκοσμος


Βόρειο κλίτος - Τοιχογραφικός διάκοσμος (λεπτομέρεια)

Δέηση (τοιχογραφία - λεπτομέρεια)

Μεσαίο κλίτος - Τοιχογραφικός διάκοσμος

Βόρειο κλίτος - Εσωτερικό - Τοιχογραφικός διάκοσμος

Nότιο κλίτος - Εσωτερικό - Τοιχογραφικός διάκοσμος

Μεσαίο κλίτος - Τοιχογραφικός διάκοσμος ΟικογένειαΜαζηζάνη-Αφιερωτέςβόρειουκλίτους

269


Κεραγραμμένη Περιοχή : Σταυρός

GPS: ( 35.072540 , 25.735580 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο της διαδρομής :

s

Ο Ναός της Παναγίας Κεραγραμμένης είναι αφιερωμένος στο Γενέσιο της Θεοτόκου. Το προσωνύμιο του ναού οφείλεται στο γεγονός ότι είναι κατάγραφος με εντυπωΝοτιοδυτική άποψη. σιακό τοιχογραφικό διάκοσμο. Είναι μονόχωρος καμαροσκέπαστος ναός διαστάσεων 9,00 Χ 5,00 μ. με δύο εγκάρσια ενισχυτικά τόξα (σφενδόνια). Οι τοιχογραφίες σώζονται σε μεγάλη έκταση αλλά σε καθόλου καλή κατάσταση. Το εικονογραφικό πρόγραμμα περιλαμβάνει έναν εκτενή χριστολογικό κύκλο είκοσι παραστάσεων στις ανώτερες ζώνες της καμάρας. Χαμηλότερα και πάνω από την ζώνη των ολόσωμων αγίων αναπτύσσεται ένας σχετικά εκτενής θεομητορικός κύκλος, προφανώς λόγω της αφιέρωσης του ναού στην Παναγία. Στον δυτικό τοίχο κυριαρχεί η παράσταση της Δευτέρας Παρουσίας. Η ποιότητα του διακόσμου είναι υψηλή, σύμφωνα με τα δεδομένα που επικρατούν στην μνημειακή ζωγραφική της Κρήτης στις αρχές του 15ου αι.

Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Σημαντικές ώρες : κλειστή (ανοικτή κατόπιν συνεννοήσεως) Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : 8/9 Τύπος δρόμου : Χωματόδρομος μόνο για τζιπ Όνομα υπεύθυνου χώρου : Νικόλαος Μπουρνέλης Τηλέφωνο υπεύθυνου χώρου : +30 6974377841 Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : Νικόλαος Μπουρνέλης Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 6974377841 Ιστότοπος: www.imis.gr Ευαγγελισμός: Ο Αρχάγγελος Γαβριήλ 270


Θεοτόκος η Πλατυτέρα

Θεοτόκος ένθρονη βρεφοκρατούσα

Ιεράρχης

Ανάληψη (λεπτομέρεια)

271


Κεραγωνιώτισσα Περιοχή : Λατσίδα

GPS: ( 35.265877 , 25.583740 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο της διαδρομής :

e

Ο ναός της Παναγίας της Κεραγωνιώτισσας, αφιερωμένος στην Κοίμηση της Θεοτόκου, βρίσκεται λίγο έξω από το χωριό Λατσίδα, στην παλιά εθνική οδό προς Ηράκλειο. Είναι ναός μονόχωρος, καμαροσκέπαστος, μικρών διαστάσεων. Στην αψίδα της κόγχης ανοίγεται ένα μικροσκοπικό αγιοθύριδο, ενώ η είσοδος του ναού ανοίγεται στη δυτική του όψη και κοσμείται από λιθανάΠαναγία Κεραγωνιώτισσα γλυφο πλαίσιο, ανώφλι με εξέχον γείσο και ανεξάρτητο ημικυκλικό ανακουφιστικό τόξο. Ο ναός ήταν διακοσμημένος με τοιχογραφίες, τμήμα των οποίων σώζεται στην κόγχη του ιερού και στον ανατολικό του τοίχο. Ο Gerola σημειώνει τον Ευαγγελισμό της Θεοτόκου, τη Φιλοξενία του Αβραάμ, την Παναγία και κάποιους Ιεράρχες (Gerola - Λασσιθιωτάκης, 83, αριθμός 549). Ο ναός χρονολογείται από τους μελετητές στο 14ο αιώνα και θεωρείται πως κάποτε αποτέλεσε καθολικό μοναστηριού, από το οποίο δε σώζονται άλλα κατάλοιπα. Στην απογραφή των ορθοδόξων ναών και μοναστηριών του 1635, ο ιερομόναχος Γαβριήλ Περτσιβάλης δηλώνει το μοναστήρι της Παναγίας και το ναό του (Χρονάκη 1997, 265).

Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Συνεργασία με πρακτορεία : Χώροι στάθμευσης : Σημαντικές ώρες : κατόπιν συνεννοήσεως Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : 15/8 Τύπος δρόμου : Άσφαλτος Όνομα υπεύθυνου χώρου : Αρχιμανδρίτης Κων/νος Χατζηδάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου χώρου : +30 6979508070 Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : Αρχιμανδρίτης Κων/νος Χατζηδάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 6979508070 Ιστότοπος: www.impeh.gr 272

Εσωτερικό - Τοιχογραφικός διάκοσμος


Εσωτερικό - Τοιχογραφικός διάκοσμος

Τοιχογραφικός διάκοσμος (λεπτομέρεια)

Γενική άποψη

273


Κοίμηση της Θεοτόκου και Άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος Περιοχή : Καβούσι

GPS: ( 35.121605 , 25.857721) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο της διαδρομής :

l

Ο μεγαλοπρεπής δίκλιτος Ιερός Ναός της Κοιμήσεως της Θεοτόκου και Αγίου Ιωάννου του Θεολόγου στη μεσοχωριά του Καβουσίου λειτούργησε έως το 1962 ως καθεδρικός ναός του χωριού. Διαθέτει σημαντικά αρχιτεκτονικά μέλη και ένα μονολιθικό τρίλοβο καμπαναριό, αληθινό κομψοτέχνημα, που κατασκευάστηκε το ΒΑ όψη 1914. Το Ιερό Βήμα χωρίζεται από τον κυρίως ναό με ένα ιδιαίτερης τέχνης επίχρυσο τέμπλο με εικόνες που χρονολογούνται στα τέλη του 19ου αιώνα. Εγχάρακτη επιγραφή στην κεντρική είσοδο του ναού αναφέρει “Το 1847 εκτίσθη ο ναός της Θεοτόκου”. Στη ιταλογερμανική κατοχή φιλοξένησε τάξεις του Δημοτικού Σχολείου Καβουσίου. Το 2001-2002 ανακαινίστηκε ο ναός και απόκτησε σε μεγάλο βαθμό την παλιά του αίγλη. Ο αύλειος πλακόστρωτος χώρος του ναού διαθέτει λίθινη κρήνη με παλαιά αρχιτεκτονικά μέλη, και η κεντρική του είσοδος κατασκευάστηκε με βάση το υπάρχον παλαιό τόξο. Πεζούλια με λουλούδια και ένα κυπαρίσσι στεφανώνουν το ναό σε ένα αισθητικά ωραίο σύνολο.

Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Χώροι στάθμευσης : Σημαντικές ώρες : κλειστή (ανοικτή κατόπιν συνεννοήσεως) Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : 15/8, 8/5, 26/9 Τύπος δρόμου : Άσφαλτος Όνομα υπεύθυνου χώρου : Πατήρ Στυλιανός Πατεράκης Τηλέφωνο υπεύθυνου χώρου : +30 28420 94680, +30 6972877680 Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : κ. Λεωνίδας Κουδουμογιαννάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 6988682012 Ιστότοπος: www.imis.gr 274

Κτητορική επιγραφη


Προσχέδιο δράκοντα

Τέμπλο Αγ. Ιωάννου

Καμπαναριό

275


Κτητορική επιγραφη β'

276

Ευαγγελιστής

Κτητορική επιγραφη γ'


Δυτική όψη

Ευαγγελιστής

Λιθόγλυπτος φεγγίτης β'

Λιθόγλυπτος φεγγίτης

277


Λατώ GPS: ( 35.178509 , 25.655190 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο της διαδρομής :

t

Η αρχαία πόλη Λατώ, που πήρε το όνομά της από τη Λητώ, τη μητέρα του Απόλλωνος και της Αρτέμιδος, Αρχαίος ναός στη Λατώ ήταν το αστικό κέντρο της πόλης-κράτους των Λατίων. Η έρευνα έχει αποδείξει ότι στην ευρύτερη περιοχή υπήρχε κατοίκηση ήδη από τη μινωική περίοδο. Οργανωμένος οικισμός διαμορφώθηκε μάλλον από τον 7ο π.Χ. αιώνα, αν και τα ορατά σήμερα οικοδομικά λείψανα ανήκουν στον 4ο και 3ο αι. π.Χ.. Η ζωή της πόλης πάντως φαίνεται πως συνεχίστηκε για μερικούς αιώνες ακόμα. Σήμερα η Λατώ θεωρείται η καλύτερα διατηρημένη πόλη της κλασικής - ελληνιστικής περιόδου στην Κρήτη και μια από τις πληρέστερα σωζόμενες στην Ελλάδα. Ήταν πόλη χτισμένη σε φυσικά οχυρή και στρατηγική θέση. Ήταν τειχισμένη, διέθετε αγορά, πρυτανείο όπου συσκέπτονταν οι άρχοντες, ναούς, μαγαζιά, εργαστήρια, δεξαμενές. Οι κατοικίες ήταν κτισμένες σε άνδηρα (βαθμιδωτά επίπεδα). Ο σημαντικότερος ναός διασώζει ακόμη τη βάση του αγάλματος της θεότητας και ένα υπαίθριο θέατρο λαξευμένο στο βράχο. Γύρω από το άστυ υπήρχαν νεκροταφεία, μικρά φρούρια για τον έλεγχο της επικράτειας, ιερά, μικρές κώμες και εγκαταστάσεις εξαρτημένων καλλιεργητών ή βοσκών. (Αποστολάκου 2003).

Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Τουαλέτες : Αναψυκτήριο : Εκθετήριο : Συνεργασία με πρακτορεία : Χώροι στάθμευσης : Τύπος δρόμου : Άσφαλτος Σήμανση με πινακίδα εισόδου : Σήμανση με πινακίδες που να οδηγούν στο μνημείο : 278

Βάση λατρευτικού αγάλματος


Μεγάλο Ιερό

Μεγάλο Ιερό και Βάση λατρευτικού αγάλματος

Η επικράτεια της Λατούς

279


Πρυτανείο

280

Αρχαία Λατώ. Αγορά της πόλης


Εκδηλώσεις στον αρχαιολογικό χώρο

Εκδηλώσεις στον αρχαιολογικό χώρο

281


Μεταμόρφωση Περιοχή : Νεάπολη

GPS: ( 35.264286 , 25.607592 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο της διαδρομής :

e

Ο σύγχρονος νεκροταφειακός ναός της Νεάπολης, έξω και βόρεια από αυτή είναι δίκλιτος και διμάρτυρος. Το Νοτιοανατολική άποψη

ένα κλίτος του είναι αφιερωμένο στη Μεταμόρφωση του Σωτήρα, ενώ το άλλο είναι αφιερωμένο στους Αγίους Πάντες. Ο ναός χαρακτηρίζεται γενικά από επιμελημένη τοιχοδομία. Το βόρειο κλίτος αποτελούσε τον αρχικό πυρήνα του ναού και ήταν διακοσμημένο με τοιχογραφίες, ενώ το νότιο κλίτος είναι μεταγενέστερο και η αψίδα του ιερού του είναι πλατύτερη και υψηλότερη του βόρειου κλίτους. Η στέγαση στα δύο κλίτη είναι ενιαία, δίρριχτη και συντελείται από την κλιμακωτή επικάλυψη με πλάκες. Σήμερα στο μνημείο ανοίγεται μία είσοδος στη δυτική όψη που οδηγεί κατευθείαν στο βόρειο κλίτος και μία στην νότια όψη το υπέρθυρο της οποίας στέφεται από οξυκόρυφο ανακουφιστικό τόξο διπλής καμπυλότητας. Η νότια πλευρά του ναού στηρίζεται από αντιρήδες και φέρει μικρό κωδωνοστάσιο, ενώ στη βόρεια πλευρά του ναού είναι προσαρτημένη μεγάλη δεξαμενή με κλίμακα που οδηγεί στην πλακόστρωτη στέγη της και από εκεί στη στέγη του ναού. Οι τοιχογραφίες, ανάμεσα στις οποίες ιδιαίτερη είναι η απεικόνιση του θηλασμού της Παναγίας από την Αγία Άννα, χρονολογούνται στα τέλη του 13ου – αρχές 14ου αιώνα. Με επιφύλαξη διατυπώνεται η άποψη ότι ο ναός αποτέλεσε καθολικό μοναστηριού, που υπήρχε στο χώρο όπου σήμερα έχει αναπτυχθεί το σύγχρονο νεκροταφείο της Νεάπολης (Χρονάκη 1997, 269). Ούτε ο ναός, ούτε η μονή πάντως αναφέρεται σε κάποια από τις γνωστές γραπτές πηγές της Βενετοκρατίας ή της Οθωμανικής κυριαρχίας. Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Χώροι στάθμευσης : Σημαντικές ώρες : κατόπιν συνεννοήσεως Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : 6/8 Τύπος δρόμου : Άσφαλτος Όνομα υπεύθυνου χώρου : Πατήρ Κων/νος Περβολαράκης Τηλέφωνο υπεύθυνου χώρου : +30 28410 33215 Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : Πατήρ Κων/νος Περβολαράκης Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 28410 33215 Ιστότοπος: www.impeh.gr 282

Τοιχογραφικός διάκοσμος (σωζόμενη λεπτομέρεια)


Τοιχογραφικός διάκοσμος (σωζόμενη λεπτομέρεια)

Τοιχογραφικός διάκοσμος

Βορειοανατολική άποψη

283


Μεταμόρφωση Περιοχή : Νήσπιτας

GPS: ( 35.248199 , 25.591316 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο της διαδρομής :

w

Ο ναός της Μεταμορφώσεως του Σωτήρα ή Αφέντη Χριστού βρίσκεται στο Νήσπιτα στις πλαγιές της κοιλάδας του Μεραμπέλλου, νοτιοδυτικά της Νεάπολης. Στο χώρο αυτό υπήρχε μοναστήρι της Βενετοκρατίας που ανήκε στην περιφέρεια της Νεάπολης - Καινούριου Χωριού και μάλλον μετά την ίδρυση του μοναστηριού Νοτιοανατολική άποψη

και δίπλα από αυτό αναπτύχθηκε και ο οικισμός – μετόχι του Νήσπιτα. Σήμερα το μοναστήρι δε λειτουργεί. Ο ναός, που πανηγυρίζει στις 6 Αυγούστου, είναι μονόχωρος, καμαροσκέπαστος και στηρίζεται με αντηρίδες. Έχει βόρεια είσοδο που βλέπει στην αυλή του συγκροτήματος με περίτεχνο λιθόγλυπτο πλαίσιο θυρώματος, χαρακτηριστικό της ύστερης Βενετοκρατίας. Κοσμείται με φουρούσια (ανάγλυφης διακόσμησης λίθινα στηρίγματα) κάθετα στις παραστάδες που στηρίζουν το ακόσμητο ανώφλι, το οποίο με τη σειρά του στέφεται με τρίφυλλο οξυκόρυφο ανακουφιστικό τόξο διπλής καμπυλότητας. Ανάλογης τέχνης είναι το λιθόγλυπτο λεπτοδουλεμένο αγιοθύριδο στην κόγχη της αψίδας. Επίσης, ο ναός έχει καταλογογραφηθεί από το Gerola ως τοιχογραφημένος (Gerola Λασσιθιωτάκης, 83, αριθμός 563), αλλά οι τοιχογραφίες του σήμερα δε σώζονται. Η περιοχή του Νήσπιτα αναφέρεται σαν τόπος μοναχού από το 1553 σε έγγραφο νοτάριου της Νεάπολης (Πατσιδιώτης, 169 – 170, έγγραφα 180 - 181). Η μονή και οι μοναχοί της αναφέρονται το 17ο αιώνα, στα έτη 1607 (Δετοράκης 1982, 70) και 1635 (Χρονάκη 1997, 249). Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Συνεργασία με πρακτορεία : Χώροι στάθμευσης : Σημαντικές ώρες : κατόπιν συνεννοήσεως Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : 6/8 Τύπος δρόμου : Άσφαλτος Όνομα υπεύθυνου χώρου : Πατήρ Γεώργιος Αρακαδάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου χώρου : +30 28410 33372 Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : Πατήρ Γεώργιος Αρακαδάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 28410 33372 Ιστότοπος: www.impeh.gr 284

Θύρωμα - Λιθόγλυπτο πλαίσιο


Νοτιοδυτική άποψη

Παράθυρο - Λιθόγλυπτο πλαίσιο

Αγιοθύριδο

Αγιοθύριδο

Αγιοθύριδο (λεπτομέρεια)

285


Μεταμόρφωση Περιοχή : Πρίνα

GPS: ( 35.095631 , 25.685575 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο της διαδρομής :

r

Στην πλατεία του χωριού Πρίνα βρίσκεται ο ναός του Αφέντη Χριστού. Είναι δίκλιτος και διμάρτυρος, το ένα Νοτιοανατολική άποψη κλίτος του είναι αφιερωμένο στη Μεταμόρφωση του Σωτήρα και το άλλο στον Άγιο Νικόλαο. Ο ναός λέγεται πως οικοδομήθηκε το 19ο αιώνα, αλλά τα μορφολογικά του στοιχεία δείχνουν μάλλον χρονική απόσταση ανάμεσα στα δύο κλίτη και είναι πιθανό τουλάχιστον το ένα κλίτος να ανοικοδομήθηκε στα χρόνια της Βενετοκρατίας, ενώ το 19ο αιώνα να πήρε το μνημείο την όψη που έχει σήμερα. Οι εξωτερικές επιφάνειες του ναού, οι θύρες, τα παράθυρα, οι φεγγίτες και τα γείσα των αετωματικών απολήξεων του δυτικού και ανατολικού τοίχου είναι διακοσμημένα με περίτεχνα λιθόγλυπτα. Χαρακτηριστικές είναι οι δρακοντοκεφαλές που κοσμούν τις γωνίες των αετωμάτων. Στο εσωτερικό του ναού διατηρείται μία τοιχογραφία του 1610 που μεταφέρθηκε εδώ από τον κατεστραμμένο ναό της Πρίνας του Αγίου Ιωάννη.

Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Συνεργασία με πρακτορεία : Σημαντικές ώρες : κατόπιν συνεννοήσεως Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : 6/8 Τύπος δρόμου : Άσφαλτος

Ανατολική όψη - Νότιο κλίτος

Όνομα υπεύθυνου χώρου : Πατήρ Κων/νος Μπρόκος Τηλέφωνο υπεύθυνου χώρου : +30 6970177875 Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : Πατήρ Κων/νος Μπρόκος Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 6970177875 Ιστότοπος: www.impeh.gr

286

Ανατολική όψη (λεπτομέρεια)


Νοτιοδυτική άποψη

Δυτική όψη

Δυτικό θύρωμα - Λιθόγλυπτο πλαίσιο

Νότιο θύρωμα - Λιθόγλυπτο πλαίσιο

Δυτική όψη. Λεπτομέρεια με δρακοντοκεφαλή

Βορειοανατολική άποψη

287


Μεταμόρφωση

Περιοχή : Χανδράς - Παντέλι GPS: ( 35.100861 , 26.100080 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο της διαδρομής :

k

Πιθανότατα υπήρξε καθολικό μονής για την οποία δεν έχουμε ιστορικές μαρτυρίες καθώς δεν συνδέεται άμεσα με κάποιον οικισμό αλλά με μικρές εγκαταστάσεις των οποίων σήμερα διατηρούνται ερείπια (Ψιλάκης 573-574). Πρόκειται για μεγάλο σε σχέση με τα συνήθη δεδομένα της ανατολικής Κρήτης μονόχωρο καμαροσκέπαστο ναό διαστάσεων 5,75 Χ 8,50 μ. Το εσωτερικό του είναι κατάγραφο με τοιχογραφίες που σώζονται σε μέτρια κατάσταΝοτιοανατολική άποψη ση διατήρησης και οργανώνονται με βάση την τριμερή διαίρεση της καμάρας από τα δύο εγκάρσια ενισχυτικά τόξα. Το εικονογραφικό πρόγραμμα βασίζεται σε δύο ενότητες: η πρώτη περιλαμβάνει τον χριστολογικό κύκλο ο οποίος εκτείνεται σε ένα σύνολο τριάντα παραστάσεων και είναι ένας από τους πλέον διευρυμένους στην μνημειακή ζωγραφική της Κρήτης. Η δεύτερη ενότητα περιλαμβάνει την Δευτέρα Παρουσία στον δυτικό τοίχο και τον κύκλο της Δημιουργίας (έντεκα παραστάσεις) ο οποίος αναπτύσσεται σε ενιαία ζώνη στον βόρειο και νότιο τοίχο, κάτω από τον χριστολογικό κύκλο. Το γεγονός ότι ο κύκλος της Δημιουργίας είναι εκτεταμένος με έμφαση την έξωση από τον Παράδεισο, δηλώνει ότι η τοποθέτησή του σε επαφή με την Δευτέρα Παρουσία είναι μια συνειδητή επιλογή των εμπνευστών του εικονογραφικού προγράμματος με ιδιαίτερο θεολογικό περιεχόμενο. Το σύνολο, τόσο λόγω του περιεχομένου του εικονογραφικού προγράμματος όσο και λόγω της καλλιτεχνικής του ποιότητας αποτελεί ένα από τα πιο αξιόλογα δείγματα της εικαστικής δημιουργίας στην Κρήτη στις αρχές του 15ου αι. (Gallas-Wessel- Borboudakis 1983, 461-4, Μαδεράκης 1991, 274). Το μοναστήρι σήμερα είναι ανενεργό και ανήκει στην Ενορία Χανδρά. Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Σημαντικές ώρες : κλειστή (ανοικτή κατόπιν συνεννοήσεως) Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : 6/8 Τύπος δρόμου : Χωματόδρομος μόνο για τζιπ Όνομα υπεύθυνου χώρου : Πατήρ Εμμανουήλ Φραγκιαδάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου χώρου : +30 28430 29677, +30 6945702455 Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : Πατήρ Εμμανουήλ Φραγκιαδάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 28430 29677, +30 6945702455 Ιστότοπος: www.imis.gr 288

Η πήξις του Σταυρού


Η Μαστίγωσις

Νοτιοανατολική άποψη-χειμώνας

Η Ανάληψη (λεπτομέρεια)

Λεπτομέρεια

Ο Επιτάφιος Θρήνος (λεπτομέρεια)

Λεπτομέρεια

Λεπτομέρεια

Λεπτομέρεια από τον τοιχογραφικό διάκοσμο

289


Τοιχογραφικός διάκοσμος

Λεπτομέρεια από τον τοιχογραφικό διάκοσμο 290

Λεπτομέρεια από τον τοιχογραφικό διάκοσμο


Λεπτομέρεια από τον τοιχογραφικό διάκοσμο

Η επιστροφή των 30 αργυρίων

Λεπτομέρεια από τον τοιχογραφικό διάκοσμο 291


Γενική άποψη του τοιχογραφικού διακόσμου

Η φιλοξενία του Αβραάμ

292


Ο ποτισμός με όξος και χολή

Άγγελος

293


Μεταμόρφωση, Άγιος Παντελεήμων Περιοχή : Έξω Μουλιανά

GPS: ( 35.168789 , 25.978245 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο της διαδρομής :

;

Συγκρότημα δύο συνενωμένων ναών από τους οποίους ο νότιος (Άγιος Παντελεήμων) είναι καμαροσκεπής, ενώ ο βόρειος (Μεταμόρφωση) μονόχωρος τρουλαίος. Στο εσωτερικό των ναών δεν διατηρούνται τοιχογραφίες που Άποψη από βορειοδυτικά θα μπορούσαν να βοηθήσουν στην χρονολόγηση του συγκροτήματος. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει ο τρόπος στήριξης του τρούλου που παραπέμπει στους ναούς του λεγόμενου οκταγωνικού τύπου, μοναδικός για την ναοδομία της Κρήτης. Πιό συγκεκριμένα, αντί για την συνηθισμένη στήριξη του τρούλου σε τέσσερα τόξα μέσω σφαιρικών τριγώνων, στην περίπτωση αυτή εφαρμόζεται η στήριξη σε οκτώ σημεία. Επίσης ο τρούλος φέρει δύο εσωτερικές νευρώσεις που σχηματίζουν σταυρό. Τα χαρακτηριστικά γωνιώδη ημιχώνια που χρησιμοποιούνται είναι διαφορετικά από τα αντίστοιχα των βυζαντινών ναών οκταγωνικού τύπου και παραπέμπουν στην ισλαμική αρχιτεκτονική. Με βάση αυτό το στοιχείο είναι εύλογο να θεωρήσουμε ότι πρόκειται για μία ενδιαφέρουσα ναοδομική δημιουργία της μεταβυζαντινής περιόδου. Το συγκρότημα με τα γύρω κτήματα υπήρξε μετόχι της Μονής Τοπλού. Παραχωρήθηκε όμως για την ανέγερση Σχολείου, προκειμένου να καλυφθούν οι ανάγκες των Ενοριών Μέσα και Έξω Μουλιανών.

Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Χώροι στάθμευσης : Σημαντικές ώρες : ανοικτή Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : 27/7, 6/8 Τύπος δρόμου : Άσφαλτος Όνομα υπεύθυνου χώρου : Πατήρ Αχλαδιανάκης Δημήτριος Τηλέφωνο υπεύθυνου χώρου : +30 28430 95450 Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : Πατήρ Αχλαδιανάκης Δημήτριος Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 28430 23787 Ιστότοπος: www.imis.gr

294

Θύρα εισόδου


Εσωτερική άποψη του ιδιότυπης αρχιτεκτονικής τρούλου

Άποψη από βορειοδυτικά

295


Μητροπολιτικός Ναός Αγίου Γεωργίου Περιοχή : Ιεράπετρα

GPS: ( 35.007374 , 25.738005 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο των διαδρομών :

s d h

Ο Ιερός Μητροπολιτικός ναός του Αγίου Γεωργίου, Πολιούχου της Ιεραπέτρας, είναι τρίκλιτος, με ημισφαιρικό τρούλο επάνω σε υψηλό τύμπανο. Μορφολογικά, ακολουθεί τους ρυθμούς των ορθοδόξων ναών της ΤουρκοNοτιοδυτική όψη κρατίας και χαρακτηρίζεται από κατασκευαστικά κυρίως στοιχεία της Οθωμανικής αρχιτεκτονικής. Κτίστηκε το 1856, σύμφωνα με την επιγραφή που σώζεται στο υπέρθυρο της νότιας πλευράς του ναού από κάποιο τεχνίτη Χατζημανώλη,πιθανόν Καρπάθιο. Όμως, σε χάρτη της περιοχής του 1640 υπάρχει ήδη καταγεγραμμένος Ιερός Ναός στο σημείο που βρίσκεται σήμερα. Όλα τα μέλη της ανωδομής του ναού (τόξα, θόλοι, στέγη, τρούλος), είναι κατασκευασμένα με φέροντα ξύλινο σκελετό που καλύπτεται με ξύλινους πτυχίσκους (μπαγδουτί) επιχρισμένους με τα κονιάματα του ναού. Ανάλογη κατασκευή με αυτή του μεταγενέστερου ναού του Αγίου Τίτου στο Ηράκλειο. Το νότιο θύρωμα φέρει βαθύ λιθόγλυπτο υπέρθυρο μεταξύ μαρμάρινων ημικιόνων με ιονικού ρυθμού κιονόκρανα, ενώ το βόρειο είναι κλασσικό με αετωματική επίστεψη. Οι πλευρές του ναού τονίζονται από γωνιαίες παραστάδες με λαξευτούς λίθους που φέρουν ανάγλυφο κόσμημα. Κάτω από το λίθινο προεξέχον γείσο της επίστεψης του ναού, υπάρχουν μεταξύ των παραθύρων του άνω τμήματος λίθινα διακοσμητικά με ανάγλυφα κοσμήματα. Η στέγη είναι δίρριχτη καλυμένη με κεραμίδια, ενώ ο τρούλος είναι μολυβοσκεπής. Επίσης ενδιαφέρον παρουσιάζει η λίθινη τοιχοποιΐα του ναού εξωτερικά. Ο Άγιος Γεώργιος είναι ο προστάτης και πολιούχος της Ιεράπετρας, ο οποίος τιμάται με ιδιαίτερη ευλάβεια και πίστη από το λαό της. Είναι συγκινητικές οι διηγήσεις ότι στο παρελθόν ο Άγιος Γεώργιος γινόταν έντονα αισθητός με τα βήματα του αλόγου του, καθώς έφιππος διερχόταν τα στενά σοκάκια της παλιάς πόλης. Αλλά και στην εποχή της Τουρκοκρατίας προστάτευε με θαυμαστές επεμβάσεις το λαό του από τις αυθαιρεσίες των Τούρκων, ενώ πολλοί από τούς τελευταίους τον ευλαβούνταν και τον τιμούσαν ιδιαίτερα. Το έτος 2000 ολοκληρώθηκαν οι εργασίες ανακαίνισης του Ναού.

296

Νοτιοανατολική εξωτερική όψη

Βορειοαντατολική εξωτερική όψη


Άποψη εσωτερικού με το τέμπλο

Λιθόγλυπτο παράθυρο

Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο :

Δυτική είσοδος

Νότια είσοδος

Τουαλέτες : Χώροι στάθμευσης : Σημαντικές ώρες : ανοικτά 7:00-11:30 και 17:00-19:30 Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : 23/4, 3/11 Τύπος δρόμου : Άσφαλτος Όνομα υπεύθυνου χώρου : Πατήρ Μιχαήλ Τζώρτζης Τηλέφωνο υπεύθυνου χώρου : +30 28420 22618, +30 6977450655 Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : Νικόλαος Μανδουραράκης Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 28420 28994 Ιστότοπος: www.imis.gr

Κρήνη αυλής

297


Εσωτερική διακόσμηση ανωδομής

Εσωτερικά διακοσμητικά στοιχεία

Εσωτερικά διακοσμητικά στοιχεία

298

Άποψη εσωτερικού με το τέμπλο

Λιθόγλυπτα διακοσμητικά τοιχοποιίας


Εσωτερικά διακοσμητικά στοιχεία

Δεσποτικός θρόνος Μνημείο Μητροπολίτη Αμβροσίου

Μνημείο Μητροπολίτη Αμβροσίου

Θύρωμα

Εσωτερικά διακοσμητικά στοιχεία Λιθόγλυπτα διακοσμητικά τοιχοποιίας

Εσωτερικά διακοσμητικά στοιχεία

Εσωτερικά διακοσμητικά στοιχεία

299


Μιχαήλ Αρχάγγελος Περιοχή : Λακώνια

GPS: ( 35.196190 , 25.656370 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο των διαδρομών :

t i

Ο ναός στα Λακώνια που είναι αφιερωμένος στους αρχαγγέλους Μιχαήλ και Γαβριήλ είναι μονόχωρος καμαροσκέπαστος μικρών διαστάσεων. Τα μόνα ανοίγματά του είναι το μικρό αγιοθύριδο στην κόγχη της αψίδας και η νότια είσοδος με το χαρακτηριστικό περίθυρο της Βενετοκρατίας. Ολόκληρο το εσωτερικό του ναού κοσμείται με τοιχογραφίες, που χρονολογούνται με βάση την αφιερωτική επιγραφή στα 1432 (Gerola II, 300). Στο εικονογραφικό πρόγραμμα έχουν περιληφθεί οι εμφανίσεις και τα θαύματα των αρχαγγέλων, όπως το εν Χώναις θαύμα του Αρχαγγέλου Μιχαήλ. Στο δυτικό Νοτιοανατολική άποψη

τοίχο εικονίζονται οι ιδρυτές, Μιχαήλ και Νικόλαος Μοχιότης εκ των οποίων ο ένας κρατά τόξο και βέλη, και ο Ιωάννης Μοχιότης με τη γυναίκα του που κρατούν ομοίωμα του ναού. Όλες οι μορφές φορούν ενδυμασίες της εποχής (Μαδεράκης 2000).

Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Συνεργασία με πρακτορεία : Χώροι στάθμευσης : Σημαντικές ώρες : κατόπιν συνεννοήσεως Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : 8/11 Τύπος δρόμου : Άσφαλτος

Νοτιοδυτική άποψη

Σήμανση με πινακίδα εισόδου : Όνομα υπεύθυνου χώρου : Πατήρ Μανώλης Καστανός Τηλέφωνο υπεύθυνου χώρου : +30 28410 25844, +30 6972518306 Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : Πατήρ Μανώλης Καστανός Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 28410 25844, +30 6972518306 Ιστότοπος: www.impeh.gr 300

Κοίμηση της Θεοτόκου (τοιχογραφία)


Βορειοανατολική άποψη

Νοτιοδυτική άποψη

Φιλοξενία του Αβραάμ (τοιχογραφία)

Τοιχογραφικός διάκοσμος - Αφιερωτές

Θύρωμα - Λιθόγλυπτο πλαίσιο

Αφιερωτές (τοιχογραφία)

Αφιερωτές (τοιχογραφία)

Άγιος Στέφανος (τοιχογραφία)

301


Μονή Αγίας Σοφίας Περιοχή : Αρμένοι

GPS: ( 35.069801 , 26.080460 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο των διαδρομών :

j k

Ενδιαφέρον μοναστικό συγκρότημα μεγάλο τμήμα του οποίου διασώζεται ερειπωμένο. Το καθολικό διατηρείται Βορειοδυτική άποψη σε καλή κατάσταση. Ανήκει στον τύπο των μονόχωρων καμαροσκεπών ναών με δύο εγκάρσια ενισχυτικά τόξα. Σε δεύτερη οικοδομική φάση ο ναός προεκτάθηκε προς δυσμάς με έναν ελαφρά υπερυψωμένο καμαροσκεπή νάρθηκα ο οποίος κατά την συνηθισμένη πρακτική που επικρατεί στην ανατολική Κρήτη διατηρεί μία ανοικτή σχέση με τον κυρίως ναό. Στο εσωτερικό δεν διατηρούνται τοιχογραφίες που θα μπορούσαν να συμβάλλουν στην χρονολόγηση του μνημείου, ωστόσο φαίνεται ότι τόσο το καθολικό όσο και το υπόλοιπο μοναστικό συγκρότημα θα πρέπει να χρονολογηθούν στην περίοδο της Τουρκοκρατίας. Το μοναστήρι σήμερα είναι ανενεργό και ανήκει στην Ενορία Αρμένων.

Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Χώροι στάθμευσης : Σημαντικές ώρες : όλη την ημέρα ανοικτή Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : 17/9

Ο ιερός ναός, νοτιοανατολική άποψη

Τύπος δρόμου : Χωματόδρομος Όνομα υπεύθυνου χώρου : Πατήρ Σπυρίδων Βασιλάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου χώρου : +30 28430 24993, +30 6974640972 Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : Πατήρ Σπυρίδων Βασιλάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 28430 24993, +30 6974640972 Ιστότοπος: www.imis.gr 302

Τμήμα των ερειπωμένων κτισμάτων


Γενική άποψη της μονής

Τμήμα των ερειπωμένων κτισμάτων

303


Μονή Αγίων Αποστόλων Περιοχή : Ανατολή - Κάτω Καρκάσα

GPS: ( 35.035511 , 25.623899 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο των διαδρομών :

d f

Υπήρξε μικρό μοναστικό συγκρότημα που είχε μάλιστα την εποπτεία των γειτονικών μονών του Σωτήρος Ανατολή, Κάτω Καρκάσα.Νοτιοδυτική άποψη. Χριστού και της Παναγίας Βαγιονέας. Η γνωστή από αρχειακές πηγές του 15ου αι. μονή Καρκασίων πρέπει να περιελάμβανε και τα τρία μικρά μοναστήρια. Στο τέλος του 14ου αι. στην μονή εγκαταβιούσε ο λόγιος ιερομόναχος Νείλος Δαμιλάς, γνωστός από την δράση του εναντίον των φιλοδυτικών θεολόγων της περιόδου εκείνης, ο οποίος άφησε σημαντικό συγγραφικό έργο. Από τα κελλιά του αρχικού συγκροτήματος σώζονται μόνον ερείπια. Το καθολικό είναι μονόχωρος καμαροσκέπαστος ναός με δύο εγκάρσια ενισχυτικά σφενδόνια διαστάσεων 5,40 Χ 10,00 μ. Εσωτερικά είναι κατάγραφος με τοιχογραφίες που συγκροτούν ένα εκτεταμένο εικονογραφικό πρόγραμμα που περιλαμβάνει συνολικά 31 παραστάσεις. Εκτός από τον διευρυμένο χριστολογικό κύκλο (σώζονται 22 από τις 26 συνολικά παραστάσεις), στον βόρειο τοίχο, πάνω από την ζώνη των ολόσωμων αγίων αναπτύσσεται κύκλος μαρτυρίων των Αγίων Αποστόλων, στους οποίους είναι αφιερωμένος ο ναός. Η κατάσταση διατήρησης του διακόσμου δεν είναι καλή, ωστόσο βάσει χαράγματος του 1429 έχει χρονολογηθεί στον 15ο αι. (Μαδεράκης 1988, 59). Δύο σημαντικές δεσποτικές εικόνες με στοιχεία κωνσταντινουπολίτικης τέχνης από το τέμπλο του ναού που χρονολογούνται περί το 1400 φυλάσσονται σήμερα στον ναό των Αγίων Πάντων Ανατολής. Το μοναστήρι σήμερα είναι ανενεργό και ανήκει στην Ενορία Ανατολής.

Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Χώροι στάθμευσης : Σημαντικές ώρες : όλη την ημέρα ανοικτή Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : 30/6 Τύπος δρόμου : Χωματόδρομος μόνο για τζιπ Όνομα υπεύθυνου χώρου : Πατήρ Πέτρος Καλύβας Τηλέφωνο υπεύθυνου χώρου : +30 28420 91160, +30 6932494284 Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : Πατήρ Πέτρος Καλύβας Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 28420 91160, +30 6932494284 Ιστότοπος: www.imis.gr 304

Ανατολή, Κάτω Καρκάσα. Ιησούς


Καρκάσα. Ο Χριστός κρινόμενος από τους αρχιερείς

Ο ασπασμός Πέτρου και Παύλου

Κάτω Καρκάσα. Η προδοσία

Κάτω Καρκάσα.Το καθολικό της μονής

305


Μονή Αρετίου GPS: ( 35.301231 , 25.679382 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο της διαδρομής :

q

Το μοναστήρι της Αγίας Τριάδος στο Αρέτι που ιδρύθηκε από τον ευγενή Μάρκο Παπαδόπουλο ανάμεσα στα έτη Γενική άποψη 1580 και 1596, από τα χρόνια εκείνα μέχρι και το 1866 μνημονεύεται πολλάκις στις αρχειακές πηγές. Ήταν ένα μεγάλο και ισχυρό μοναστήρι, το οποίο στα χρόνια της Οθωμανικής Κυριαρχίας διετέλεσε και έδρα της επισκοπής Πέτρας. Μετά την επανάσταση του 1821 οι Τούρκοι λεηλάτησαν και πυρπόλησαν το μοναστήρι, καταστρέφοντας έτσι κειμήλια, έπιπλα καθώς και τη βιβλιοθήκη που περιείχε έγγραφα και βιβλία από τα χρόνια της Βενετοκρατίας. Η μονή ανακαινίστηκε το 1844 και λειτούργησε κανονικά με μικρό αριθμό μοναχών, ενώ το 1991 άρχισε η προσπάθεια αναστήλωσής της που σήμερα έχει ολοκληρωθεί. Η είσοδος στη μοναστηριακό συγκρότημα γίνεται μέσω στοάς, δίπλα στο πατητήρι, που οδηγεί στις μεγάλες θολωτές αποθήκες, το στάβλο και την πύλη της εσωτερικής αυλής. Στον κυρίως περίβολο εσωκλείονται υδατοδεξαμενές και τα περισσότερα ενδιαιτήματα. Στις διώροφες πτέρυγες βρίσκονται τα κελιά, το μαγειρείο, το αρτοποιείο, η τράπεζα, οι αποθήκες, το σιδηρουργείο και άλλες εγκαταστάσεις. Εκτός του κλειστού περιβόλου βρίσκονται δύο μεγάλες ανοιχτές δεξαμενές, το ελαιοτριβείο και το τυροκομείο. Το καθολικό της μονής βρίσκεται στο κέντρο του περιβόλου, είναι ναός μονόχωρος καμαροσκέπαστος με οξυκόρυφη καμάρα και λιθανάγλυφο θύρωμα. Το κωδωνοστάσιο του φέρει καμπάνα με επιγραφή 1618. Στον περίβολο βρίσκεται και δεύτερος ναός της Βενετοκρατίας, ο Άγιος Λάζαρος, με ταφικό χαρακτήρα. Είναι μονόχωρος καμαροσκέπαστος με επίσης λιθανάγλυφο θύρωμα. Τέλος, πρόσφατα εγκαινιάστηκε μέσα σε ένα πολύ μικρό δωμάτιο της μονής ο ναΐσκος του Οσίου Μακαρίου του Αιγυπτίου. Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Τουαλέτες : Συνεργασία με πρακτορεία : Χώροι στάθμευσης : Σημαντικές ώρες : κατόπιν συνεννοήσεως Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : ΚΥΡΙΑΚΗ ΤΗΣ ΠΕΝΤΗΚΟΣΤΗΣ Τύπος δρόμου : Άσφαλτος Σήμανση με πινακίδα εισόδου : Όνομα υπεύθυνου χώρου : Αρχιμανδρίτης Μακάριος Πιταροκοίλης Τηλέφωνο υπεύθυνου χώρου : +30 28410 32120 Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : Αρχιμανδρίτης Μακάριος Πιταροκοίλης Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 28410 32120 Ιστότοπος: www.impeh.gr 306

Σταμνοστάσιο


Αύλειος χώρος και βορειοανατολική άποψη καθολικού ναού

Δυτική άποψη κοιμητηριακού ναού

Νοτιοανατολική άποψη ναών της μονής

Μονή Αρετίου.Βορειοδυτική άποψη καθολικού

307


Ανατολική άποψη καθολικού ναού

Εσωτερικό καθολικού ναού

Πανηγύρι

308

Στεγασμένη δεξαμενή


Δυτική πτέρυγα του μοναστηριακού συγκροτήματος

Λιθόγλυπτο

Αρχονταρίκι

Κωδωνοστάσιο καθολικού ναού

309


Μονή Άσσαρης GPS: ( 35.086079 , 25.772921 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο της διαδρομής :

s

Ο ναός του Αγίου Γεωργίου Άσσαρη είναι καθολικό μικρής μοναστικής εγκατάστασης, η οποία σήμερα είναι Άσσαρη, Άγιος Γεώργιος. Νοτιοανατολική άποψη.

μετόχι της μονής Φανερωμένης. Πρόκειται για μονόχωρο καμαροσκέπαστο κτίσμα διαστάσεων 3,85 Χ 4,85 μ. με ένα ενισχυτικό εγκάρσιο τόξο (σφενδόνιο) που φέρεται σε παραστάδες. Εσωτερικά διατηρεί τοιχογραφίες με λίγες απώλειες, κυρίως στην κόγχη του ιερού Βήματος και τον δυτικό τοίχο, αλλά σε κακή κατάσταση. Το εικονογραφικό πρόγραμμα έχει ως βάση τον χριστολογικό κύκλο (έντεκα παραστάσεις) και τον κύκλο του Αγίου Γεωργίου (έξι παραστάσεις). Ο θεομητορικός κύκλος εκπροσωπείται με δύο μόνο παραστάσεις: τα Εισόδια και την Κοίμηση. Το πιο ενδιαφέρον στοιχείο όμως του εικονογραφικού προγράμματος είναι η παράσταση της Κοίμησης του Οσίου Εφραίμ του Σύρου η οποία καταλαμβάνει ολόκληρο το νότιο μισό του δυτικού τμήματος της καμάρας. Αν η χρονολόγηση των τοιχογραφιών γίνει με όριο βάσει χαράγματος του έτους 1400 που διάβασε ο Gerola (Curuni 1990, 310), τότε πρόκειται για πρώιμη εμφάνιση της συγκεκριμένης παράστασης που γνώρισε ιδιαίτερη διάδοση κατά τη μεταβυζαντινή περίοδο και μάλιστα από τους ζωγράφους της Κρητικής Σχολής.

Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Σημαντικές ώρες : όλη την ημέρα ανοικτή Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : 3/11 Τύπος δρόμου : Χωματόδρομος μόνο για τζιπ Σήμανση με πινακίδα εισόδου : Όνομα υπεύθυνου χώρου : Αρχιμανδρίτης Παϊσιος Δερμιτζάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου χώρου : +30 28410 24444, +30 6946825643 Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : Αρχιμανδρίτης Παϊσιος Δερμιτζάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 28410 24444, +30 6946825643 Ιστότοπος: www.imis.gr 310

Το χαίρε των Μυροφόρων (λεπτομέρεια)


Ευαγγελισμός, ο αρχάγγελος Γαβριήλ

Άσσαρη, Άγιος Γεώργιος. Έφιπποι στρατιωτικοί Άγιοι

Άσσαρη, Άγιος Γεώργιος. τοιχογραφία

Άσσαρη.Κοίμηση Οσίου Εφραίμ.

Άσσαρη, Άγιος Γεώργιος. τοιχογραφία

311


Μονή Βιδιανής, Μουσείο Περιοχή : Οροπέδιο Λασιθίου

GPS: ( 35.195004 , 25.440660 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο των διαδρομών :

i o

Στη βορειοδυτική πλευρά του Οροπεδίου Λασιθίου βρίσκεται η μονή Βιδιανής, που φαίνεται να οφείλει το όνομά της στους ιδιοκτήτες των εκτάσεων της, της οικογένειας των Βίδων (ή Βίδηδων). Η ανέγερση της Είσοδος μονής

μονής λέγεται πως άρχισε το 1841, μάλλον στα ερείπια προϋπάρχοντος λατρευτικού χώρου. Κατά την επανάσταση του 1866, η μονή πυρπολήθηκε από τα τουρκικά στρατεύματα, όμως σύντομα ξανακτίστηκε. Στη διάρκεια της γερμανικής κατοχής, ο ηγούμενος της μονής Δωρόθεος εκτελέστηκε λόγω της αγωνιστικής του δράσης. Το 1991 στο μοναστήρι άρχισαν νέες εργασίες ανακαίνισης και ανέγερσης νέων οικοδομημάτων. Το καθολικό της μονής είναι αφιερωμένο στην Παναγία Ζωοδόχο Πηγή. Είναι ναός λιθόκτιστος με πολύ επιμελημένη τοιχοδομία, λίθινα λαξευμένα ανοίγματα και εξαιρετικής τέχνης ξυλόγλυπτο τέμπλο. Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Τουαλέτες : Αναψυκτήριο : Εκθετήριο : Συνεργασία με πρακτορεία : Χώροι στάθμευσης : Χώροι αναψυχής : Σημαντικές ώρες : κατόπιν συνεννοήσεως Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : 15/8, Παρασκευή Του Πάσχα Τύπος δρόμου : Άσφαλτος Σήμανση με πινακίδα εισόδου : Όνομα υπεύθυνου χώρου : Αρχιμανδρίτης Τιμόθεος Σαριδάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου χώρου : +30 28440 22421 Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : Αρχιμανδρίτης Τιμόθεος Σαριδάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 28440 22421 Ιστότοπος: www.impeh.gr 312

Θύρωμα καθολικού - Λιθόγλυπτο πλαίσιο


Νοτιοδυτική άποψη καθολικού

Νοτιοανατολική άποψη καθολικού

Βόρεια όψη καθολικού

Νοτιοανατολική άποψη καθολικού

Κελιά και ενδιαιτήματα

Εσωτερικό καθολικού - Τέμπλο

Νότια όψη (λεπτομέρεια)

Άποψη συγκροτήματος

Εσωτερικό καθολικού

Ανατολική όψη καθολικού

313


Μονή Εξακουστής GPS: ( 35.070480 , 25.602859 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο της διαδρομής :

d

Αυλή

Η Ιερά Μονή Παναγίας Εξακουστής Μαλλών Ιεράπετρας βρίσκεται στη βορειοδυτική πλευρά της επαρχίας Ιεράπετρας, με πανοραμική θέα προς το Λυβικό πέλαγος σε κατάφυτο και ερημικό περιβάλλον, μακριά από κατοικημένες περιοχές. Ο ακριβής χρόνος ιδρύσεως της δεν είναι γνωστός. Σύμφωνα με την παράδοση υπήρχε στη σημερινή θέση της Μονής κάποιο παλιό μοναστήρι που καταστράφηκε εκ θεμελίων από τους Τούρκους. Απέμεινε μόνο μικρό σπήλαιο που βρίσκεται στη νότια πλευρά του σημερινού περιβόλου, πρόχειρα διασκευασμένο σε Ναό, το παρεκκλήσιο της Μεταμορφώσεως του Κυρίου.Στο βάθος του σπηλαίου, πίσω από την Αγία Τράπεζα, βρέθηκε θαυματουργή εικόνα κατά τον 19ο αιώνα από τον μετέπειτα πρώτο Αδελφό, ανακαινιστή και Ηγούμενο, Χατζη-Ανανία. Η ανοικοδόμηση του παλαιού καθολικού της Μονής και η πρώτη ανακαίνιση αποπερατώθηκε σε πέντε χρόνια και αναφέρεται σε επιγραφή που σώζεται στη βάση του κωδωνοστασίου του Ναού: «ΤΗ 21η ΑΥΓΟΥΣΤΟΥ 1882 / ΙΕΡΑ ΜΟΝΗ ΕΞΑΚΟΥΣΤΗΣ / ΜΝΗΣΘΗΤΙ ΚΥΡΙΕ ΤΟΥ ΔΟΥΛΟΥ ΣΟΥ ΑΝΑΝΙΟΥ ΜΟΝΑΧΟΥ / ΚΑΙ ΤΗΣ ΣΥΝΟΔΕΙΑΣ ΑΥΤΟΥ». Ο Ναός έχει σχήμα μονόκλιτης Βασιλικής, με στέγη καμαροσκεπή. Οι εικόνες του τέμπλου είναι νεώτερες, όμως δεξιά και αριστερά του βρίσκονται εντοιχισμένες δύο 314

παλιές εικόνες της Υπεραγίας Θεοτόκου Βρεφοκρατούσης και του Τιμίου Προδρόμου, ενώ παλιός είναι και ο Δεσποτικός Θρόνος. Το τέμπλο είναι ξυλόγλυπτο εξαιρετικής τέχνης και είναι έργο των περίφημων ξυλογλυπτών (νιταδόρων) αδελφών Παναγιώτου και Ιωάννου Μακράκη και Ζαχ. Φαρσάρη από το Μέσα Λασίθι Οροπεδίου. Κατά το διάστημα της Γερμανοϊταλικής Κατοχής η Μονή λεηλατήθηκε και ερημώθηκε, αλλά μετά τον πόλεμο ανακαινίστηκε, και μετατράπηκε σε γυναικεία. Οι Μοναχές ίδρυσαν εργαστήριο υφαντουργίας, ραφείο και αίθουσα εκθέσεως εργοχείρων και άλλων αναμνηστικών. Χατζη-Ανανίας Ο Χατζη-Ανανίας, κατά κόσμον Αντώνιος Μπαρμπεράκης, γεννήθηκε το έτος 1837 στις Μάλλες από απλούς, φτωχούς αλλά θεοσεβείς γονείς. Λέγεται ότι ως βρέφος δε θήλαζε Τετάρτη και Παρασκευή και αρνούνταν να πιάσει τον μαστό της μητέρας του. Δεν έφαγε ποτέ κρέας, ψάρι και τυροκομικά. Μόνο τα Σαββατοκύριακα και τις μεγάλες εορτές έτρωγε λάδι και το Πάσχα κατέλυε οστρακοειδή, σουπιές και καλαμάρια. Ήταν ξυπόλυτος και ντυμένος κατάσαρκα με τρίχινα και χονδρά ράσα, ενώ για κρεβάτι του είχε το δέρμα ενός ζώου, συνήθως προβάτου, και μαξιλάρι του μία πέτρα. Σε ηλικία μόλις 14 ετών εγκατέλειψε το σπίτι του και κατέφυγε στην Ιερά Μονή ΤιμίουΠροδρόμου Καψά Σητείας, όπου εκάρη Μοναχός και υπήρξε μαθητής του Οσίου Ιωσήφ του Γεροντογιάννη, ο οποίος τον όρισε διάδοχό του. Το έτος 1877 κατέφυγε στην Εξακουστήκαι επιδόθη-


Πανοραμική άποψη

κε στο ανακαινιστικό έργο της Μονής. Η φωτισμένη προσωπικότητα και η αγιότητα του Χατζή- Ανανία προσέλκυσε και άλλους Μοναχούς στο Μοναστήρι ,το οποίο σύντομα ήκμασε. Τόσο ο Γεροντογιάννης, όσο και ο Χατζη-Ανανίας, έκαναν με τη χάρη του Θεού, πολλά θαύματα. Ενδεικτικά, μαρτυρείται από πολλούς ότι όσες φορές μετέβαιναν στο απέναντι από το Μοναστήρι νησί, το Κουφονήσι, αντί για βάρκα ή κάποιο άλλο πλεούμενο χρησιμοποιούσαν το ράσο τους. Έκαναν το σταυρό τους και μια σύντομη προσευχή, σταύρωναν τη θάλασσα με το ραβδί τους, άπλωναν το ράσο πάνω στη θάλασσα, και άφοβα ανέβαιναν πάνω. Ο ίδιος ο ηγούμενος Ανανίας εκοιμήθη οσιακά τη νύχτα του Πάσχα, στις 22 Απριλίου του 1907, την ώρα της τελετής της Αναστάσεως. Εκτός από το χάρισμα της ιάσεως ασθενών, ήταν προικισμένος από τον Θεό και με προορατικό χάρισμα, με το οποίο βοήθησε πολλούς πιστούς να συναισθανθούν την αμαρτωλότητά τους και να μετανοήσουν. Τα Λείψανά του μετά την εκταφή αποπνέουν άρρητη ευωδία και επιτελούν θαύματα σε όσους με πίστη επικαλούνται την βοήθεια του. Σήμερα είναι ενεργός γυναικεία Μονή. Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Τουαλέτες : Εκθετήριο : Συνεργασία με πρακτορεία : Χώροι στάθμευσης : Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : 08/09 Τύπος δρόμου : Άσφαλτος Σήμανση με πινακίδα εισόδου : Σήμανση με πινακίδες που να οδηγούν στο μνημείο : Όνομα υπεύθυνου χώρου : Ηγουμένη Φεβρωνία Τηλέφωνο υπεύθυνου χώρου : +30 28420 91234 Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : Ηγουμένη Φεβρωνία Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 28420 91234 Ιστότοπος: www.imis.gr

Καθολικό

315


Μονή Καρδαμούτσας Περιοχή : Καρύδι

GPS: ( 35.293980 , 25.680498 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο της διαδρομής :

q

Το μοναστήρι του Τιμίου Σταυρού στην Καρδαμούτσα που σήμερα δεν είναι επανδρωμένο, αποτέλεσε χρόνια της Βενετοκρατίας και της Οθωμανικής Κυριαρχίας, ένα σημαντικό ανδρικό μοναστήρι. Σύμφωνα με τις αρχειακές πηγές (Χρονάκη 1997, 251-254), την επιγραφή στο καμπαναριό που γράφει τα ονόματα των Γενική άποψη

ιδρυτών και την επιτύμβια επιγραφή στον τάφο του ενός, η ίδρυση της μονής από τους αδελφούς Κατζαρά, ιερομόναχο Μακάριο, ιερομόναχο Μανασσή και μοναχό Ξενοφώντα τοποθετείται ανάμεσα στα έτη 1570 – 1580 (Ηλιάκης 1989). Το καθολικό της μονής είναι ναός μονόχωρος καμαροσκέπαστος με γωνίες από λαξευτή επιμελημένη τοιχοδομία, διακοσμητικά πινάκια (πιάτα) στο ανατολικό αέτωμα και λιθόγλυπτο αγιοθύριδο στην κόγχη του ιερού. Γύρω από το καθολικό αναπτύσσεται το μοναστηριακό συγκρότημα, το οποίο έχει κατασκευαστεί σε διάφορες οικοδομικές φάσεις. Το καθολικό και ο πυρήνας του βόρειου συγκροτήματος, όπου θα λειτουργούσε μάλλον το μαγειρείο, ανήκει στην πρώτη οικοδομική φάση του 1580 – 1590. Στη δεύτερη φάση των αρχών του 17ου αιώνα προστέθηκαν αποθήκες, το διώροφο ηγουμενείο και η θολοσκεπής τράπεζα. Στην τρίτη οικοδομική φάση, των μέσων του 17ου αιώνα, ανήκει, πιθανότατα, το ελαιοτριβείο. Εκτός από τους παραπάνω χώρους και τα κελιά, η μονή διέθετε ακόμη τυροκομείο, ξενώνα και βορδωνάρειο (στάβλο). Τα κτίρια στη νότια πλευρά της μονής ανάγονται στο 18ο και 19ο αιώνα. Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Συνεργασία με πρακτορεία : Χώροι στάθμευσης : Σημαντικές ώρες : κατόπιν συνεννοήσεως

Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : 14/9

Τύπος δρόμου : Άσφαλτος

Σήμανση με πινακίδα εισόδου :

Σήμανση με πινακίδες που να οδηγούν στο μνημείο : Όνομα υπεύθυνου χώρου : Ιερομόναχος Ευμένιος Κοκολινάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου χώρου : +30 6974043446 Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : Ιερομόναχος Ευμένιος Κοκολινάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 6974043446 Ιστότοπος: www.impeh.gr 316

Περιοχή Μονής Καρδαμούτσας


Νοτιοδυτική άποψη καθολικού ναού

Τράπεζα

Εστία - Μαγειρείο

Βόρεια πτέρυγα του μοναστηριακού συγκροτήματος

Μονή Καρδαμούτσας. Καθολικό ναού και είσοδος μονής

Ημιερειπωμένα ενδιαιτήματα μονής

317


Μονή Καψά GPS: ( 35.020683 , 26.051828 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο της διαδρομής :

h

Η Μονή Καψά μέχρι πριν από λίγα χρόνια ήταν εντελώς απομονωμένη καθώς δεν ήταν εύκολα προσεγγίσιμη από την ξηρά, αλλά κυρίως από την θάλασσα. Είναι το ανατολικότερο μοναστικό κέντρο της νότιας παραλίας της Κρήτης, κτισμένο σε απόκρημνη θέση, προσκολλημένο σε κάθετους βράχους, ανατολικά της εξόδου του φαραγγιού των Περβολακίων. Το οικοδομικό συγκρότημα της μονής αναπτύχθηκε σταδιακά με διαρκείς προσθήκες και μετασκευές από την βυζαντινή περίοδο μέχρι και τον προηγούμενο αιώνα. Το καθολικό είναι ένας δίκλιτος καμαροσκεπής ναός ο οποίος φράσσει ένα σπήλαιο. Τα ελάχιστα σπαράγματα βυζαντινών τοιχογραφιών που σώζονται επιζωγραφισμένα και σε κακή κατάσταση πάνω στη βραχώδη νοτιοανατολική πλευρά του ναού, δηλώνουν ότι το έτος οικοδομήσεως 1861 που αναγράφεται σε επιγραφή πάνω από την είσοδο του ναού συνδέεται με μια φάση ανακαίνισης ενός κτίσματος που ανάγεται στην ύστερη βυζαντινή περίοδο. Ο Ιωάννης Βιτσέντζος ή Γεροντογιάννης γεννήθηκε το 1799 στο ημιερειπωμένο τότε Μονύδριο του Τιμίου Προδρόμου Καψά. Η νεώτερη ιστορία της Μονής αρχίζει με την απόφαση του να εγκατασταθεί το έτος 1841, στην έρημο του Καψά. Ο Όσιος Γεροντογιάννης έμενε σ’ ένα απόκρημνο σπήλαιο για δεκαεπτά χρόνια βορειοδυτικά του σπηλαιώδους ναού και τα παλιά κελιά παραχωρήθηκαν στους πολυάριθμους προσκυνητές, ενώ αρκετοί ήταν και οι υποψήφιοι μοναχοί που ήθελαν να μονάσουν δίπλα στον ερημίτη. Τα γεγονότα αυτά επέβαλαν την ανακαίνιση της Μονής, την επισκευή των παλιών κτιρίων και την ανέγερση νέων. Ο Όσιος ζούσε με έντονη άσκηση, προσευχή και νηστεία. Απέκτησε από τον Θεό πλούσια χαρίσματα, ώστε επιτελούσε καθημερινά πάμπολλα θαύματα σε όσους με πίστη στο Θεό πλησίαζαν κοντά του. Ο Γεροντογιάννης, διατηρώντας την εσωτερική κατάσταση της ησυχίας του και κινούμενος από άπειρη αγάπη προς τον πάσχοντα άνθρωπο κατά το πρότυπο του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού, συμβούλευε, ενίσχυε και θεράπευε όλους τους ασθενείς, χαρίζοντάς τους με την χάρη του Κυρίου την υγεία της ψυχής και του σώματος. Ήταν ευρύτατα γνωστό ότι ο Όσιος σταύρωνε το νερό της θάλασσας και γινόταν γλυκό. Ακόμα έριχνε το ράσο του στη θάλασσα και το χρησιμοποιούσε ως σχεδία για να μεταβαίνει τακτικά χάριν ησυχίας στο Κουφονήσι, νησί που απέχει αρκετά μίλια από τη Μονή. Τάφηκε στις 9 Αυγούστου 1874 μέσα στην Εκκλησία του Τιμίου Προδρόμου στη νοτιοδυτική γωνία σε πέτρινο λαξευμένο τάφο από τον εγγονό του και μετέπειτα ηγούμενο της Μονής Αρχιμ. Ιωσήφ Γεροντάκη. Τα ιερά λείψανα τοποθετήθηκαν μέσα σε αργυρή λάρνακα μαζί με την τίμια κάρα του σε περίβλεπτη θέση του ναού και εκπέμπουν ευωδία. Κατατάχθηκε επίσημα στο Αγιολόγιο της Ορθόδοξης Εκκλησίας από το Οικουμενικό Πατριαρχείο στις 16 Νοεμβρίου 2004. Το μοναστήρι σήμερα είναι ενεργό ως ανδρική Μονή. Άποψη φρουριακού συγκροτήματος Μονής Καψά

318


Καθολικό. Νότια όψη

Εσωτερική άποψη στοάς εισόδου φρουριακού συγκροτήματος

Κρήνες εσωτερικής αυλής Είσοδος φρουριακού συγκ/τος

Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Τουαλέτες : Εκθετήριο : Συνεργασία με πρακτορεία : Χώροι στάθμευσης : Σημαντικές ώρες : ανοικτά 7:00-12:30 και 16:00-20:30 Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : 7/8, 29/8 Τύπος δρόμου : Άσφαλτος Σήμανση με πινακίδα εισόδου : Όνομα υπεύθυνου χώρου : Αρχιμανδρίτης Μεθόδιος Περάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου χώρου : +30 28430 51458, +30 6974032362 Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : Αρχιμανδρίτης Μεθόδιος Περάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 28430 51458 Ιστότοπος: www.imis.gr

Η προσευχή συνεχίζεται με ταπεινή αλλά καθάρια λάμψη

319


Είσοδος φρουριακού συγκροτήματος και προμαχώνας

Εσωτερική άποψη του καθολικού 320

Όψη εσωτερικής αυλής


Η κάρα του Οσίου Ιωσήφ του Γεροντογιάννη

Θύρωμα εισόδου

Άποψη φρουριακού συγκ/τος, και εξόδου του φαραγγιού των Περβολακίων

Άποψη με θέα προς το Λυβικό πέλαγος

Όψη εσωτερικής αυλής

321


Μονή Κουφής Πέτρας GPS: ( 35.243874 , 25.608767 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο της διαδρομής :

w

Το γυναικείο μοναστήρι της Παναγίας στην Κουφή Πέτρα είναι αφιερωμένο στον Ευαγγελισμό της Θεοτόκου και σύμφωνα με τις γραπτές πηγές ιδρύθηκε το 1866 σε τόπο που έφερε μοναστικές μνήμες και σώζονταν κάποια Ανατολική άποψη καθολικού και τείχους ερείπια (Ψιλάκης 1994, Ι, 428). Ο τόπος της Υπεραγίας Θεοτόκου της Κουφής Πέτρας αναφέρεται το 1630 (Ξανθουδίδης 1912, 144), αλλά είναι άγνωστο αν υπήρχε εκεί μοναστήρι τα χρόνια εκείνα. Ο πυρήνας του μοναστηριακού συγκροτήματος χρονολογείται στο 19ο αιώνα, ενώ τα τελευταία χρόνια προστέθηκε δεύτερο κλίτος στο καθολικό της μονής και ανοικοδομούνται νέα κτίρια. Το μοναστήρι είναι ενεργό σήμερα ως γυναικεία μονή.

Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Τουαλέτες : Εκθετήριο : Συνεργασία με πρακτορεία : Χώροι στάθμευσης : Χώροι αναψυχής : Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : 25/3 Τύπος δρόμου : Άσφαλτος Σήμανση με πινακίδα εισόδου : Σήμανση με πινακίδες που να οδηγούν στο μνημείο : Όνομα υπεύθυνου χώρου : Ηγουμένη Θεαγγέλη Τηλέφωνο υπεύθυνου χώρου : +30 28410 33013 Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : Ηγουμένη Θεαγγέλη Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 28410 33013 Ιστότοπος: www.impeh.gr 322

Νοτιοανατολική άποψη καθολικού


Χώρος αναψυχής

Χώρος αναψυχής

Ανατολική άποψη καθολικού

Νότια άποψη καθολικού

323


Μονή Κρεμαστών GPS: ( 35.245075 , 25.604958 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο της διαδρομής :

w

Η μονή Κρεμαστών, που είναι αφιερωμένη στους Ταξιάρχες Μιχαήλ και Γαβριήλ, διανύει τουλάχιστον τον πέμπτο αιώνα λειτουργίας της, έχοντας προσφέρει πολλά Είσοδος συγκροτήματος την άνοιξη στην τοπική κοινωνία, ιδίως τα χρόνια της Οθωμανικής Κυριαρχίας (Ψιλάκης 1994 Α 418 κ.ε.), οπότε και λειτούργησε εκεί κρυφό σχολειό. Κτητορική επιγραφή στο υπέρθυρο της εισόδου του καθολικού με τη χρονολογία 1593, πιθανολογεί την ίδρυσή της το έτος αυτό από τον ιερομόναχο Μητροφάνη Αγαπητό (Βουρλάκης 1976, 213). Ο ναός βρίσκεται στο βόρειο άκρο του φρουριακού συγκροτήματος και είναι μονόχωρος, θολοσκεπής με οξυκόρυφη καμάρα. Στη νότια όψη του φέρει αναγεννησιακής αισθητικής θύρωμα και παράθυρο. Υψηλής αισθητικής είναι επίσης και το ξυλόγλυπτο τέμπλο του καθολικού. Σήμερα τα περισσότερα οικοδομήματα της μονής έχουν πλέον αναστηλωθεί, το μοναστήρι είναι ενεργό σήμερα ως γυναικεία μονή η οποία διαθέτει και εργαστήριο αγιογραφίας. Έχει μόλις ολοκληρωθεί ένας επιπλέον περικαλλής ναός έξω από την είσοδο του μοναστηριακού συγκροτήματος, αφιερωμένος στις Μυροφόρες. Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Τουαλέτες : Εκθετήριο : Συνεργασία με πρακτορεία : Χώροι στάθμευσης : Χώροι αναψυχής : Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : 8/11 Τύπος δρόμου : Άσφαλτος Σήμανση με πινακίδα εισόδου : Σήμανση με πινακίδες που να οδηγούν στο μνημείο : Όνομα υπεύθυνου χώρου : Ηγουμένη Χρυσοστομία Τηλέφωνο υπεύθυνου χώρου : +30 28410 32405 Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : Ηγουμένη Χρυσοστομία Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 28410 32405 Ιστότοπος: www.impeh.gr 324

Παράθυρο καθολικού - Λιθόγλυπτο πλαίσιο


Είσοδος

Θύρωμα καθολικού - Λιθόγλυπτο πλαίσιο

Νότια όψη

325


Είσοδος συγκροτήματος

326

Γενική άποψη

Νότια άποψη συγκροτήματος

Εσωτερικό καθολικού - Τέμπλο


Άποψη συγκροτήματος

Υπέρθυρο εισόδου καθολικού - Επιγραφή

Άποψη μεγάλου νεότερου ναού

327


Μονή Κρουσταλένιας Περιοχή : Οροπέδιο Λασιθίου

GPS: ( 35.179413 , 25.502689 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο των διαδρομών :

i o a

Η Μονή Κρουσταλλένιας είναι αφιερωμένη στην Κοίμηση της Θεοτόκου. Ατεκμηρίωτες πληροφορίες θέλουν τη μονή τόπο συγκέντρωσης επαναστατών κατά Νοτιοανατολική άποψη καθολικού

των Βενετών το 1272. Αν όντως υπήρχε μοναστήρι, θα ερημώθηκε όπως και όλο το Οροπέδιο μετά το 1293. Συνεχής είναι η ιστορία της μονής από το 1543, όταν εγκαταστάθηκε εδώ η μοναχή Παλλαντία από την Πελοπόννησο. Τα χρόνια της Οθωμανικής Κυριαρχίας αποτέλεσε κέντρο επαναστατικής δράσης και υπέστη καταστροφές τα έτη 1823 και 1866. Από τα μέσα μάλλον του 19ου αιώνα και μέχρι το 1925 λειτούργησε στο μοναστήρι σχολείο για τα παιδιά των γύρω χωριών. Τα χρόνια της γερμανικής κατοχής το μοναστήρι αποτέλεσε στρατόπεδο συγκέντρωσης αιχμαλώτων (Ψιλάκης 1994 Β, 621-628). Το μοναστηριακό συγκρότημα αποτελείται από οικοδομήματα κυρίως του 20ου αιώνα, ενώ διατηρούνται ορισμένα παλαιότερα κτίσματα και τμήμα λιθόστρωτου αύλειου χώρου. Το καθολικό της μονής είναι μονόχωρο θολοσκεπές και φέρει εντυπωσιακό ξυλόγλυπτο τέμπλο.

Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Τουαλέτες : Συνεργασία με πρακτορεία : Χώροι στάθμευσης : Σημαντικές ώρες : κατόπιν συνεννοήσεως Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : 15/8 Τύπος δρόμου : Άσφαλτος Σήμανση με πινακίδα εισόδου : Όνομα υπεύθυνου χώρου : Αρχιμ. Δαμιανός Μπελέρης Τηλέφωνο υπεύθυνου χώρου : +30 2844 022179 Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : Αρχιμ. Δαμιανός Μπελέρης Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 2844 022179 Ιστότοπος: www.impeh.gr 328

Εισελεύσομαι εις τον οίκο σου


Άποψη συγκροτήματος

Άποψη συγκροτήματος - Ενδιαιτήματα και Βοτσαλωτή αυλή

Νοτιοδυτική άποψη καθολικού

Άποψη συγκροτήματος

Άποψη συγκροτήματος - Κελιά

Βορειοανατολική άποψη καθολικού

Κωδωνοστάσιο

329


Μονή Μεταμορφώσεως του Σωτήρος Κεράμου GPS: ( 35.266876 , 25.646910 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο της διαδρομής :

q

Λίγο έξω από το Καστέλι Φουρνής βρίσκεται το εγκαταλελειμμένο σήμερα συγκρότημα της Μονής Κεράμου. Η ίδρυση της μονής τοποθετείται πριν το 1615 από μέλη της οικογένειας Κατζαρά. Η μονή και οι μοναχοί της μνημονεύονται σε έγγραφα της Βενετοκρατίας. Το μοναστήρι φαίνεται να συνέχισε τη λειτουργία του Γενική άποψη

τα χρόνια της Οθωμανικής Κυριαρχίας, ενώ το 1881 κατοικούσαν σε αυτό, σύμφωνα με απογραφή του έτους αυτού, τρεις μοναχοί και τέσσερις κοσμικοί. Το κάποτε καθολικό της μονής είναι αφιερωμένο στη Μεταμόρφωση του Σωτήρος και είναι ναός μονόχωρος καμαροσκέπαστος. Το λιθόγλυπτο πλαίσιο της εισόδου που ανοίγεται στο νότιο τοίχο στέφεται από οξυκόρυφο ανακουφιστικό τόξο διπλής καμπυλότητας, στο τύμπανο του οποίου είναι χαραγμένη κτητορική επιγραφή με τη χρονολογία 1644 και τα ονόματα των κτητόρων ιερέως Γεώργιου Κατζαρά και των τέκνων αυτού Ξενοφώντος, Ιωαννίκιου και Μανουήλ. Αξιόλογο είναι και το ξυλόγλυπτο τέμπλο του ναού, με τις εντυπωσιακές απεικονίσεις των Πρωτοπλάστων. Περιμετρικά του ναού σώζονται πλήθος ερειπωμένων κελιών και άλλων ενδιαιτημάτων της μονής.

Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Χώροι στάθμευσης : Σημαντικές ώρες : κλειστή (ανοικτή κατόπιν συνεννοήσεως) Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : 6/8 Τύπος δρόμου : Άσφαλτος Όνομα υπεύθυνου χώρου : Πατήρ Μαγουλάκης Δημήτριος Τηλέφωνο υπεύθυνου χώρου : +30 28410 32460 Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : Πατήρ Μαγουλάκης Δημήτριος Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 28410 31307, +30 28410 32320 Ιστότοπος: www.impeh.gr 330

Υπέρθυρο εισόδου - Επιγραφή


Νοτιοανατολική άποψη

Εσωτερικό καθολικού - Τέμπλο

Θύρωμα μεγάλου οικοδομήματος

Αγιοθύριδο

Νοτιοανατολική άποψη

331


Μονή Παναγίας Βρυωμένης GPS: ( 35.078362 , 25.736120 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο της διαδρομής :

s

Για την μονή Παναγίας της Βρυωμένης, παρά το γεγονός ότι είναι ίδρυμα της ύστερης βυζαντινής περιόδου, έχουμε ελάχιστες ιστορικές πληροφορίες. Το εντυπωσιακό μοναστικό συγκρότημα από τα μέσα του 19ου αι. μέχρι και πριν είκοσι χρόνια ήταν εγκαταλελειμμένο. Σήμερα σημαντικό μέρος των κτηρίων της μονής έχει αναστηλωθεί. Το καθολικό της μονής διαστάσεων 5,00 Χ 9,50 μ., διατηρείται σε καλή κατάσταση. Ανήκει στον τύπο του μονόχωρου καμαροσκέπαστου ναού που προέκυψε από δύο οικοδομικές φάσεις. Ο αρχικός ναός, κτίσμα του 1400/1 σύμφωνα με επιγραφή που διέσωσε ο Gerola, ήταν μικρότερος με ένα ενισχυτικό σφενδόνιο, ενώ αργότερα προστέθηκε ισοπλατής αλλά υπερυψωμένος νάρθηκας. Τα ενδιαφέροντα αρχιτεκτονικά γλυπτά του νάρθηκα τοποθετούν την προσθήκη στο δεύτερο μισό του 16ου αιώνα. Η επιγραφή, τμήμα της οποίας διατηρείται ακόμη στο παράθυρο του βόρειου τοίχου το οποίο προέκυψε από μετασκευή της αρχικής εισόδου του ναού, μας παραδίδει και το όνομα του κτήτορα της μονής μοναχού Μύρωνα Καλοδρόσιου. Το εσωτερικό του καθολικού, με εξαίρεση τον νάρθηκα, είναι κατάγραφο με τοιχογραφίες που αποτελούν εξαιρετικό δείγμα της εικαστικής παραγωγής στην Κρήτη στις αρχές του 15ου αι. Εκτός από τον χριστολογικό κύκλο που κυριαρχεί με εννέα παραστάσεις (Ευαγγελισμός, Γέννηση, Υπαπαντή, Βάπτιση, Σταύρωση Επιτάφιος Θρήνος, Εις Άδου κάθοδος και Λίθος), το εικονογραφικό πρόγραμμα περιλαμβάνει και έναν συνεπτυγμένο θεομητορικό κύκλο (Γενέσιο και Εισόδια), τον οποίο πιθανόν συμπλήρωνε η παράσταση της Κοίμησης στον δυτικό τοίχο του αρχικού ναού. Στα σφενδόνια και την κάτω ζώνη που περιτρέχει τον ναό υπάρχουν μεμονωμένες μορφές αγίων. Το μοναστήρι σήμερα είναι ανενεργό και ανήκει στην Ενορία Μεσελέρων. Βορειοανατολική άποψη.

Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Τουαλέτες : Χώροι στάθμευσης : Σημαντικές ώρες : όλη την ημέρα ανοικτή Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : 1-15/8, 15/8, 8/9 Τύπος δρόμου : Χωματόδρομος Σήμανση με πινακίδες που να οδηγούν στο μνημείο : Όνομα υπεύθυνου χώρου : Πατήρ Νικόλαος Ζαχαράκης Τηλέφωνο υπεύθυνου χώρου : +30 6972727601 Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : Πατήρ Νικόλαος Ζαχαράκης Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 6972727601 332

Ιστότοπος: www.imis.gr

Μονή Βρυωμένης, πανοραμική άποψη


Η Γέννηση του Χριστού

Ο Άγιος Πόμπιος από τους Δέκα εν Κρήτη Μάρτυρες

Η Ανάληψη (λεπτομέρεια)

333


Μονή Παναγίας Γουρνί Περιοχή : Μονή Παναγίας Γουρνί

GPS: ( 35.068993 , 25.747334 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο της διαδρομής :

s

Σε απόκρημνη τοποθεσία, στη θέση Γουρνί, βρίσκεται ο δίδυμος ναός της Παναγίας (Κοίμηση της Θεοτόκου) και Βορειοδυτική άποψη της Αναλήψεως του Κυρίου. Ο ναός υπήρξε προφανώς καθολικό μονής από την οποία σήμερα διατηρούνται εκτεταμένα οικοδομικά λείψανα στην στάθμη του εδάφους. Ο αρχικός ναός είναι ο νότιος, αφιερωμένος στην Κοίμηση της Θεοτόκου, διαστάσεων 6,00 Χ 7,50 μ. Ανήκει στον τύπο του καμαροσκέπαστου ναού με ένα ενισχυτικό τόξο (σφενδόνιο). Παρόμοιος τυπολογικά αλλά χωρίς σφενδόνιο είναι ο βόρειος ναός που προστέθηκε σε δεύτερη οικοδομική φάση, πιθανότατα τον 16ο αι. Ταυτόχρονα κατασκευάστηκε καμαροσκεπής νάρθηκας, κοινός και για τούς δύο ναούς. Σε τρίτη οικοδομική φάση, μετά την κατάρρευση του νάρθηκα, τα μεγάλα τοξωτά ανοίγματα επικοινωνίας στον δυτικό τοίχο των δύο ναών τοιχίστηκαν και στη θέση τους διαμορφώθηκαν κανονικές θύρες εισόδου. Τοιχογραφίες διατηρούνται μόνο στον ναό της Παναγίας. Το εικονογραφικό πρόγραμμα συγκροτείται από δύο ενότητες: τον ιδιαίτερα συνεπτυγμένο χριστολογικό κύκλο που κυριαρχεί στο ανατολικό τμήμα με την μεγάλη παράσταση της Ανάληψης και τον επίσης ανεπτυγμένο θεομητορικό στο δυτικό τμήμα. Από τον κύκλο αυτό σήμερα διακρίνονται πέντε παραστάσεις (Προσευχή Ιωακείμ και Άννης, Γενέσιο, Κολακεία, Κοίμηση). Παρά τις σημαντικές φθορές διακρίνουμε έναν καλλιτέχνη ιδιαίτερα ικανό που εκπροσωπεί ένα πολύ ώριμο εικαστικό ιδίωμα του 15ου αι.

Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Χώροι στάθμευσης : Σημαντικές ώρες : κλειστή (ανοικτή κατόπιν συνεννοήσεως) Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : 15/8, ΑΝΑΛΗΨΗ Τύπος δρόμου : Χωματόδρομος Όνομα υπεύθυνου χώρου : Νικόλαος Μπουρνέλης Τηλέφωνο υπεύθυνου χώρου : +30 6974377841 Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : Νικόλαος Μπουρνέλης Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 6974377841 Ιστότοπος: www.imis.gr 334

Τίμιος Πρόδρομος


Λεπτομέρεια τοιχογραφικού διακόσμου

Χριστός ένθρονος(λεπτομέρεια από την Μ. Δέηση)

Ανατολική όψη

335


Μονή Παναγίας Καρδιώτισσας Περιοχή : Κράσι - Κερά

GPS: ( 35.224541 , 25.461529 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο της διαδρομής :

i

Στο πέρασμα από την επαρχία Πεδιάδας στο Οροπέδιο Λασιθίου είναι κτισμένη η ενεργός σήμερα γυναικεία μονή Παναγίας Κεράς Καρδιώτισσας. Πρόκειται για μοναστήρι καλλιτεχνικής και ιστορικής σημασίας που έχει δώσει το όνομά του στους δύο κοντινότερους Νοτιοδυτική άποψη οικισμούς της Κεράς και της Άνω Κεράς. Η αρχαιότερη μνεία του ονόματός της γίνεται σε έγγραφο του 1333, εποχή κατά την οποία αποτελούσε φέουδο του Λατινικού Πατριαρχείου της Κωνσταντινούπολης, ενώ έχει υποστηριχθεί (Στ. Σπανάκης) ότι η ίδρυση της Μονής συνδέεται με τη θαυματουργή εικόνα της Παναγίας που βρίσκεται σήμερα στο ναό του Αγίου Αλφόνσου στο Εσκουιλίνο της Ρώμης. Η εικόνα της Παναγίας της Καρδιώτισσας συνδέθηκε με θαυματουργικές ιδιότητες, μνεία των οποίων γίνεται ήδη στα 1415 από τον Chr. Buondelmondi. Σύμφωνα με την παράδοση, έχει μεταφερθεί ή κλαπεί πολλές φόρες, αλλά κάθε φορά έχει επιστρέψει μόνη της. Στην περίοδο της Βενετοκρατίας η εικόνα κλάπηκε από έναν έμπορο και μεταφέρθηκε στη Ρώμη. Στα 1735 αντικαταστάθηκε από άλλη εικόνα, διαφορετικού εικονογραφικού τύπου, η οποία θεωρείται σήμερα εξίσου θαυματουργή. Στα 1720 η μονή έγινε σταυροπηγιακή με πρωτοβουλία της οικογένειας Μαγγανάρη, που την ανακαίνισε. Στα 1866 και 1867 υπήρξε ορμητήριο Κρητών επαναστατών. Το καθολικό της μονής είναι αφιερωμένο στο Γενέσιο της Θεοτόκου. Το σημερινό αρχιτεκτονικό σχέδιο του ναού είναι αποτέλεσμα τεσσάρων οικοδομικών φάσεων. Αρχικά κατασκευάστηκε ο μονόχωρος ναός με οξυκόρυφη καμάρα χωρίς ενισχυτικά τόξα. Ο χώρος αυτός με την επέκταση του ναού χρησιμοποιήθηκε ως Ιερό. Αργότερα στα δυτικά του ναού προστέθηκαν δυο νάρθηκες και στα βόρεια του ένα ακόμα μικρότερο μονόχωρο καμαροσκέπαστο παρεκκλήσι. Ο ναός είναι κατάγραφος. Οι τοιχογραφίες του αρχικού ναού χρονολογούνται στην πρώτη δεκαετία του 14ου αιώνα. Οι υπόλοιπες τοιχογραφίες στους προσαρτημένους χώρους χρονολογούνται στο δεύτερο μισό του 14ου αιώνα. Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Τουαλέτες :

Εκθετήριο :

Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : 8/9

Τύπος δρόμου : Άσφαλτος

Χώροι στάθμευσης :

Σήμανση με πινακίδα εισόδου :

Όνομα υπεύθυνου χώρου : Ηγουμένη Μαριάμ

Τηλέφωνο υπεύθυνου χώρου : +30 28970 51203

Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : Ηγουμένη Μαριάμ

Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 28970 51203

Ιστότοπος: www.impeh.gr 336

Συνεργασία με πρακτορεία :


Κωδωνοστάσιο

Εορτή της Παναγίας

Νότια όψη καθολικού

Καθολικό - Αύλειος χώρος

337


Κωδωνοστάσιο

Εορτή της Παναγίας

338

Εσωτερικό καθολικού

Αρχάγγελος Γαβριήλ

Αγιοθύριδο καθολικού

Ευαγγελισμός


Ευαγγελισμός (τοιχογραφία)

Αφιερώτρια (τοιχογραφία)

Ανάληψη (τοιχογραφία)

339


Μονή Παναγίας Καρυδιανής GPS: ( 35.042912 , 25.558350 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο της διαδρομής :

g

Μικρή μονή, μετόχι της Μονής Παναγίας Φανερωμένης, για την οποία καμία ιστορική ή αρχειακή πληροφορία δεν είναι γνωστή πριν από τα τέλη του 19ου αι. Διατηρούνται Βόρεια άποψη κάποια κτηριακά κατάλοιπα του μικρού μοναστηριακού συγκροτήματος το οποίο χρησιμοποιήθηκε ως τόπος θερινής διαμονής των κατοίκων των Μύθων κατά τον προηγούμενο αιώνα (Ψιλάκης 1993 Β, 539). Το καθολικό αφιερωμένο στην Θεοτόκο Ζωοδόχο Πηγή είναι ένας μικρός μονόχωρος καμαροσκέπαστος ναός με ένα εγκάρσιο ενισχυτικό σφενδόνιο διαστάσεων 2,50 Χ 6,70 μ. Στο εσωτερικό δεν διατηρεί τοιχογραφικό διάκοσμο που θα βοηθούσε στην χρονολόγησή του. Το μοναστήρι σήμερα είναι ανενεργό και ανήκει στην Ενορία Μύθων.

Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Χώροι στάθμευσης : Σημαντικές ώρες : όλη την ημέρα ανοικτή Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : 2/2 Τύπος δρόμου : Χωματόδρομος μόνο για τζιπ Όνομα υπεύθυνου χώρου : Πατήρ Σάββας Λιναρδάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου χώρου : +30 6944059663 Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : Πατήρ Σάββας Λιναρδάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 6944059663 Ιστότοπος: www.imis.gr 340

Θύρωμα της εισόδου


Μονή Σωτήρος

Περιοχή : Ανατολή - Πάνω Καρκάσα GPS: ( 35.039108 , 25.627090 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο της διαδρομής :

d f

Μικρός μονόχωρος καμαροσκέπαστος ναός με ένα εγκάρσιο ενισχυτικό τόξο στο μέσον, διαστάσεων 5,00 Επάνω Καρκάσα, νοτιοδυτική άποψη Χ 6,60 μ. Παλαιότερα υπήρξε καθολικό μονής από την οποία δεν διατηρούνται οικιστικά κατάλοιπα. Νεότερα μικρά οικήματα που διατηρούνται δυτικά του ναού χρησιμοποιήθηκαν ως καταφύγιο κατά την διάρκεια της Κατοχής από εμπερίστατους κατοίκους οικισμών της ευρύτερης περιοχής. Στο εσωτερικό του διατηρούνται τοιχογραφίες που καταλαμβάνουν όλες τις διαθέσιμες επιφάνειες. Παρά την κακή τους κατάσταση είναι φανερό ότι πρόκειται για ένα αξιόλογο τοιχογραφικό σύνολο του 14ου -15ου αι. Οι απώλειες της ζωγραφικής επιφάνειας περιορίζονται στο δυτικό τμήμα της καμάρας όπου έχουν χαθεί οριστικά δύο από τις δεκαπέντε συνολικά παραστάσεις του χριστολογικού κύκλου. Πέραν του χριστολογικού κύκλου στον δυτικό τοίχο κυριαρχεί η παράσταση της Δευτέρας Παρουσίας, ενώ στο τεταρτοσφαίριο της κόγχης υπάρχει η Μεγάλη Δέηση με τον Χριστό Παντοκράτορα στο κέντρο και την Θεοτόκο με τον Πρόδομο δεομένους. Η προληπτική στερέωση των τοιχογραφιών από την Αρχαιολογική Υπηρεσία αφήνει ελπίδες ότι σύντομα το αξιόλογο αυτό τοιχογραφικό σύνολο θα συντηρηθεί. Το μοναστήρι σήμερα είναι ανενεργό και ανήκει στην Ενορία Ανατολής.

Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Χώροι στάθμευσης : Σημαντικές ώρες : όλη την ημέρα ανοικτή Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : 6/8 Τύπος δρόμου : Χωματόδρομος μόνο για τζιπ Όνομα υπεύθυνου χώρου : Πατήρ Πέτρος Καλύβας Τηλέφωνο υπεύθυνου χώρου : +30 28420 91160, +30 6932494284 Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : Πατήρ Πέτρος Καλύβας Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 28420 91160, +30 6932494284 Ιστότοπος: www.imis.gr ΠάνωΚαρκάσα.ΜεταμόρφωσητουΣωτήρος.ΆγιοςΕύπλους

341


Μονή Τοπλού GPS: ( 35.221664 , 26.215981 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο της διαδρομής :

j

Ανατολική όψη

Η μονή Τοπλού όπως επικράτησε να λέγεται ή Παναγίας της Ακρωτηριανής αποτελεί το σημαντικότερο φρουριακό μοναστηριακό συγκρότημα της βορειοανατολικής Κρήτης, με ένα επιβλητικό καμπαναριό με διακόσμηση αναγεννησιακού τύπου, που υψώνεται στη δυτική πλευρά, πάνω από την κεντρική πύλη. Το εντυπωσιακό μοναστηριακό συγκρότημα διαμορφώθηκε σταδιακά από τον 14ο αιώνα και, όπως επιβεβαιώνουν οι αρχειακές πηγές από τον 15ο αιώνα και εξής, εξελίχθηκε σταδιακά σε μία εύρωστη μονή με μεγάλη πνευματική ακτινοβολία. Το Μοναστήρι αναπτύσσεται γύρω από την εσωτερική αυλή σε τρεις ορόφους με επάλξεις, καλύπτοντας έκταση 800 περίπου τετραγωνικών μέτρων. Η οικοδόμησή του έγινε στα τελευταία χρόνια της Ενετοκρατίας, όπου ήταν φανερή η επερχόμενη τουρκική απειλή. Η πρόσοψη έχει μορφή αετωματική αναγεννησιακού τύπου, και φέρει εντοιχισμένη εγχάρακτη κτητορική επιγραφήτου Ηγουμένου Γαβριήλ Παντόγαλου σε ελεγειακά δίστιχα. Σημαντικό είναι επίσης και το τέμπλο του καθολικού, όπου 342

υπάρχουν αξιόλογες βυζαντινές εικόνες. Η Μονή είχε δύο επάλληλες εισόδους. Περνώντας δηλαδή τη μεγάλη εξωτερική πύλη βρισκόταν στην εξωτερική αυλή. Εκεί υπήρχαν οι χώροι για τις πιο οχυρές δραστηριότητες. Η εξωτερική πύλη ήταν στο βάθος μιας θολωτής στοάς. Η δεύτερη πόρτα βρίσκεται στο κυρίως μοναστηριακό κτήριο και ονομάζεται «πόρτα του τροχού», που ήταν πολύ βαριά και δεν άνοιγε εύκολα. Πήρε την ονομασία της από ένα τροχό που διευκόλυνε τον καλόγηρο που ήταν επιφορτισμένος με το άνοιγμα η το κλείσιμό της. Πάνω ακριβώς από την πύλη υπάρχει η «καταχύτρα» η «τρύπα του φονιά», με την οποία έριχναν στους πειρατές και τους εισβολείς που προσπαθούσαν να σπάσουν την πόρτα καυτό λάδι η μολύβι. Η ανοικοδόμηση της Μονής σε φρουριακή μορφή συνδέθηκε με τις βενετοκρητικές οικογένειες των Κορνάρων και των Μέτζων της Σητείας, γι’αυτό ακόμα και σήμερα η νότια πτέρυγα φέρει το όνομα των Κορνάρων και η βόρεια των Μέτζων, ονομασίες που μαρτυρούν τους χορηγούς της Μονής.

Εξωτερική αυλή


Η Μονή βρισκόταν σε ακμή τον 14ο και 15ο αιώνα, αν κρίνει κανείς από τον μεγάλο αριθμό σημαντικών βυζαντινών εικόνων εκείνης της περιόδου, που απηχούν πιστά την εξέλιξη της κωνσταντινουπολίτικης ζωγραφικής που σταδιακά εισέδυσε στην Κρήτη από την πτώση της Πόλης και μετά. Η υψηλή εικαστική αξία των εικόνων είναι επίσης ενδεικτική του υψηλού επιπέδου της παιδείας της μοναχικής κοινότητας της Μονής, που διεδραμάτησε σημαντικό ρόλο στην άνοδο του πολιτιστικού επιπέδου της αναγεννησιακής Κρήτης. Αυτή η περίοδος ακμής συνεχίστηκε αδιατάραχτα μέχρι και το 1612, οπότε και ανακόπηκε από τον καταστρεπτικό σεισμό που έπληξε την Ανατολική Κρήτη. Κατά τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας η Μονή υπήρξε πολλάκις αντικείμενο λεηλασίας και σφαγής από τους Τούρκους, αλλά κατάφερε να διατηρηθεί και να βοηθή-

Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Τουαλέτες :

Αναψυκτήριο :

Εκθετήριο :

Συνεργασία με πρακτορεία :

Χώροι στάθμευσης :

Χώροι αναψυχής :

Σημαντικές ώρες : όλη την ημέρα ανοικτή Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : 8/9, 26/9 Τύπος δρόμου : Άσφαλτος Σήμανση με πινακίδα εισόδου : Σήμανση με πινακίδες που να οδηγούν στο μνημείο : Όνομα υπεύθυνου χώρου : Αρχιμ. Φιλόθεος Σπανουδάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου χώρου : +30 28430 61226, +30 6932259412 Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : Αρχιμ. Φιλόθεος Σπανουδάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 28430 61226, +30 6932259412

σει τους υπόδουλους Έλληνες. Μάλιστα, από το 1856 λειτούργησε στους χώρους της οργανωμένο σχολείο, που δίδασκε τα εκκλησιαστικά γράμματα με την ευθύνη της δημογεροντίας. Εκεί φοιτούσαν τα καλογεροπαίδια αλλά και τα παιδιά των λαϊκών της περιοχής. Το καθολικό της Μονής που τιμάται στο Γενέσιο της Θεοτόκου αρχικά ήταν μικρός καμαροσκεπής μονόχωρος ναός στον οποίο προστέθηκε δυτικά ένας δεύτερος ευμεγέθης καμαροσκεπής χώρος. Ο αρχικός ναΐσκος σήμερα επέχει θέση ιερού Βήματος, ενώ στην οξυκόρυφη καμάρα της προέκτασής του που διαιρείται από εγκάρσιο ενισχυτικό τόξο, σώζονται σε κακή κατάσταση τοιχογραφίες υψηλής ποιότητας που έχουν χρονολογηθεί στο δεύτερο μισό του 14ου αι. (Μπορμπουδάκης 2004). Όλες

Γενική όψη

οι παραστάσεις που αναγνωρίζονται προέρχονται από έναν διευρυμένο χριστολογικό κύκλο τουλάχιστον δεκαέξι παραστάσεων. Σε τρίτη οικοδομική φάση διαμορφώθηκε σε επαφή με τη νότια πλευρά του καθολικού ο επίσης μονόχωρος καμαροσκεπής ναός του Αγίου Ιωάννου του Θεολόγου. Μία πολύ σημαντική συλλογή εικόνων, χειρογράφων, παλαιτύπων, χαρακτικών και εκκλησιαστικών κειμηλίων φυλάσσεται στη μονή και εκτίθεται, αποτελώντας έναν σημαντικό πολιτιστικό προορισμό της ανατολικής Κρήτης. Το μοναστήρι σήμερα είναι ενεργό ως ανδρική Μονή.

Ιστότοπος: www.imis.gr 343


Ανάσταση

344

Είσοδος καθολικού

Είσοδος περιβόλου

Παναγία η Αμόλυντος


Εσωτερική αυλή

Μονή Τοπλού, μουσείο εκκλησιαστικών κειμηλίων

345


Μέγας ει Κύριε 346


Τοπλού, κοιμητηριακός ναός Τιμίου Σταυρού. Εξωτερική άποψη

Τοπλού, καθολικό. Εσωτερική άποψη

Τοπλού, καθολικό. Εσωτερική άποψη

Τοπλού, καθολικό. Κτητορική επιγραφή

Τοπλού, καθολικό. Λεπτομέρεια τοιχογραφικού διακόσμου 347


Μονή Φανερωμένης GPS: ( 35.101288 , 25.762081 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο των διαδρομών :

y s

Η Μονή Φανερωμένης, αποτελεί ένα από τα σπουδαιότερα προσκυνήματα της Ανατολικής Κρήτης, σε ιδιαίτερης φυσικής ομορφιάς τοποθεσία. Η ακριβής χρονολογία ίδρυσής της Μονής είναι άγνωστη, όμως σύμφωνα με την παράδοση το μοναστήρι υπήρχε ήδη το 1282, καθώς εκείνη τη χρονιά συγκεντρώθηκαν στη Μονή οι αρχηγοί της Κρήτης για να αποφασίσουν για το μέλλον του αγώνα εναντίον των Ενετών κατακτητών. Κατά τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας λειτουργούσε στη μονή και κρυφό Ιερά Μονή Φανερωμένης. Είσοδος σπηλαιώδους καθολικού σχολειό, το οποίο σώζεται ως τις μέρες μας. Το παρόν οικοδομικό συγκρότημα φαίνεται ότι χρονολογείται στο 19ο και στον 20ο αιώνα. Είναι χτισμένο πάνω σε ιδιαίτερα επικλινές, βραχώδες έδαφος, εμπρός από ένα κατακόρυφο βράχο σε ένα σπήλαιο του οποίου είναι κτισμένο το καθολικό του μοναστηριού. Το συγκρότημα αποτελείται από τέσσερις ενότητες κτισμάτων διατεταγμένες γύρω από μια στενή αυλή. Παρά τις επεμβάσεις που έχει δεχθεί τα τελευταία χρόνια και οι οποίες του έχουν επιφέρει κατά τόπους αλλοιώσεις, το φρουριακού χαρακτήρα κτηριακό συγκρότημα της Μονής Φανερωμένης αποτελεί αναμφίβολα ένα σημαντικό δείγμα της κρητικής μοναστηριακής αρχιτεκτονικής του 19ου αιώνα. Το καθολικό είναι ναός με διπλή αφιέρωση στην Παναγία (Ζωοδόχος Πηγή και Κοίμηση), και φράσσει σπήλαιο με λατρευτικό χαρακτήρα, το οποίο αποτέλεσε και τον πυρήνα της ανάπτυξης της μονής. Η Μονή Φανερωμένης πανηγυρίζει την εορτή της Κοιμήσεως της Θεοτόκου στις 15 Αυγούστου. Πλήθος πιστών κατακλύζει κατ’ έτος την Μονή κυρίως την ημέρα της εορτής. Η Παναγία η Φανερωμένη είναι θαυματουργός, γι’ αυτό και είναι πασίγνωστη σ’ ολόκληρη την Κρήτη και ιδιαίτερα στο Νομό Λασιθίου και στις επαρχίες Πεδιάδος και Βιάννου του Ν. Ηρακλείου. Έτσι, τον Αύγουστο, που είναι ο μήνας της Παναγίας, το Μοναστήρι αποτελεί ένα από τα μεγαλύτερα προσκηνύματα της Ανατολικής Κρήτης. Η εορτή της Παναγίας στη Μονή έχει κάτι το μοναδικό. Καθημερινά συρρέει πλήθος πιστών, ενώ πολλοί ανεβαίνουν με τα πόδια, προκειμένου να εκπληρώσουν κάποιο τάμα τους. Οι πιστοί, συνεχίζοντας την παράδοση πολλών γενεών, ανεβαίνουν με ευλάβεια και ταπείνωση, με πνευματικότητα και πίστη για να προσευχηθούν στην Κυρία Φανερωμένη και να επικοινωνήσουν με τον Θεό αληθινά. Το μοναστήρι σήμερα είναι ενεργό ως ανδρική Μονή.

348


Η Κυρία Φανερωμένη

Είσοδος φρουριακού συγκροτήματος

Εσπερινός

Λίγο ακόμα και φτάσαμε!

Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Τουαλέτες : Εκθετήριο : Συνεργασία με πρακτορεία : Χώροι στάθμευσης : Σημαντικές ώρες : όλη την ημέρα ανοικτή Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : 1-15/8, 15/8 Τύπος δρόμου : Άσφαλτος Σήμανση με πινακίδα εισόδου : Σήμανση με πινακίδες που να οδηγούν στο μνημείο : Όνομα υπεύθυνου χώρου : Αρχιμανδρίτης Παϊσιος Δερμιτζάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου χώρου : +30 28410 24444, +30 6946825643 Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : Αρχιμανδρίτης Παϊσιος Δερμιτζάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 28410 24444, +30 6946825643 Ιστότοπος: www.imis.gr Θέα από την αυλή προς το βουνό

349


Εσπερινός

Μονή Φανερωμένης. Παράκληση Δεκαπενταύγουστου

350

Ο Άγιος Νικόλαος όπως φαίνεται από τη Φανερωμένη

Εσπερινός Κοιμήσεως Θεοτόκου

Εσωτερική όψη της σπηλιάς


Κρυφό σχολειό

Εσωτερική όψη της σπηλιάς

351


Μονή Φραρώ – Αγ. Αντώνιος Περιοχή : Νεάπολη

GPS: ( 35.258148 , 25.596851 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο της διαδρομής :

e

Δυτικά της Νεάπολης και πολύ κοντά σε αυτή βρισκόταν κάποτε ένα μοναστήρι του ρωμαιοκαθολικού δόγματος. Ήταν μοναστήρι του φραγκισκανικού τάγματος, η επονομαζόμενη μονή Φραρώ ή Άγιος Αντώνιος του Σιμέτι. Ο ναός, ημιερειπωμένος σήμερα, είναι καμαροσκέπαΒόρεια άποψη

στος με οξυκόρυφη καμάρα. Νότια σε αυτόν τον αρχικό πυρήνα του ναού φαίνεται να έχει προστεθεί σε μεταγενέστερη φάση καμαροσκέπαστο κτίσμα χωρίς αψίδα, μέσα στο οποίο στεγάζεται ένας τάφος. Σύγχρονος του δεύτερου τμήματος ή μεταγενέστερος και των δύο χώρων είναι ο νάρθηκας που τους συνδέει σε ένα ενιαίο οικοδόμημα. Το οικοδομικό σύνολο του ναού βρίσκεται μέσα σε ένα ευρύ περίβολο που δημιουργείται από τοίχους που ακουμπούν σε αυτό. Η ίδρυσή της μονής τοποθετείται πριν το δεύτερο μισό του 14ο αιώνα, όταν σε αυτό ήταν μοναχός ο Πέτρος Φίλαργος, μετέπειτα πάπας Αλέξανδρος Ε. Γραπτή αναφορά για τη μονή γίνεται το έτος 1415 από τον Buondelmonti που πέρασε από την περιοχή (Buondelmonti, 63) και σε συμβόλαιο του έτους 1610 (Χρονάκη 1997, 259). Το 1551 αναφέρεται το τοπωνύμιο Σιμέτι (Πατσιδιώτης, έγγραφο 91). Η μονή επίσης αποτυπώνεται σε χάρτες της Βενετοκρατίας με το τοπωνύμιο Frares.

Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Χώροι στάθμευσης : Τύπος δρόμου : Άσφαλτος Σήμανση με πινακίδες που να οδηγούν στο μνημείο : Ιστότοπος: www.impeh.gr 352

Νοτιοδυτική άποψη - Εσωτερικό


Δυτική άποψη - Εσωτερικό

Μονή Φραρώ. Βορειοανατολική άποψη

353


Μόχλος GPS: ( 35.186852 , 25.906429 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο της διαδρομής :

;

Η περιοχή του Μόχλου αποτελεί μία από τις σημαντικότερες αρχαιολογικές θέσεις της Ανατολικής Κρήτης. Με επίκεντρο το νησί απέναντι από το σύγχρονο ψαροχώρι και Γενική άποψη νήσου

περιφερειακές θέσεις σε όλη την παράλια ζώνη της στεριάς, έχει διαπιστωθεί η συστηματική ανθρώπινη παρουσία στο χώρο από τα μινωικά χρόνια μέχρι σήμερα. Στο νησί βρίσκεται η μινωική πόλη που τότε ενωμένη με τη στεριά δημιουργούσε δύο ασφαλή λιμάνια, το νεκροταφείο της πρωτομινωικής εποχής, τα κατάλοιπα του οικισμού της ελληνιστικής εποχής καθώς και ο ναός του Αγίου Νικολάου που συνδέεται με κτίσματα της βυζαντινής εποχής. Στην ακτή απέναντι βρίσκονται μινωικά εργαστήρια και αγροκτήματα, μεμονωμένοι τάφοι, το νεκροταφείο της υστερομινωικής εποχής, ένα αρχαίο λατομείο καθώς και ρωμαϊκές ιχθυοδεξαμενές. Στο νησί, όπου συγκεντρώνεται το αρχαιολογικό ενδιαφέρον, η κατοίκηση ξεκίνησε κατά την Πρωτομινωική περίοδο (περίπου 3000 π.Χ.) και συνέχισε σε όλη τη μινωική εποχή μέχρι και την Υστερομινωική ΙΙΙ περίοδο (περίπου 1050 π.Χ.). Η πόλη των μινωικών χρόνων με κατοίκους πλούσιους εμπόρους, είχε δρόμους, κεντρικά κτίρια, αυλές, σπίτια κτισμένα σε διαφορετικά επίπεδα με δυο ή τρεις ορόφους, εργαστήρια κεραμέων, μεταλλουργών, λιθοτεχνών καθώς και αποθήκες για τα αγροτικά προϊόντα.

Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Χώροι στάθμευσης : Τύπος δρόμου : Άσφαλτος Σήμανση με πινακίδα εισόδου : Σήμανση με πινακίδες που να οδηγούν στο μνημείο : 354

Μινωικός δρόμος


Άποψη δυτικών κτισμάτων

Γενική άποψη χώρου

Άποψη ανατολικών κτισμάτων

Πρωτομινωικές ταφικές

Άγιος Νικόλαος - Νοτιοδυτική άποψη

Άγιος Νικόλαος - Εσωτερικό

Λιθόστρωτο δάπεδο και βάσεις κιόνων

Ισόγειο με πεσσούς στήριξης οροφής

355


Οδηγήτρια Περιοχή : Κριτσά

GPS: ( 35.156605 , 25.645185 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο των διαδρομών :

r u

Ο ναός της Παναγίας της Οδηγήτριας στο κεντρικό δρόμο της Κριτσάς αποτελεί αρχιτεκτονικό κόσμημα του 19ου αιώνα. Πρόκειται για διμάρτυρο ναό, το νότιο κλίτος του Παναγία Οδηγήτρια, Κριτσά. ΝΔ άποψη

οποίου είναι αφιερωμένο στα Εισόδια της Θεοτόκου, ενώ το βόρειο στον Άγιο Χαράλαμπο. Σύμφωνα με την επιγραφή πάνω από το ανώφλι της εισόδου η θεμελίωση του ναού έγινε το 1852, ενώ σε φωτογραφίες του Ιταλού Giuseppe Berinda φαίνεται πως τα έτη 1865-1867 δεν είχε ακόμα ολοκληρωθεί η ανοικοδόμησή του. Το αρχιτεκτονικό σχέδιο του μνημείου, η διαμόρφωση του όγκου, των εσωτερικών και εξωτερικών του επιφανειών, καθώς και ο λιθόγλυπτος διάκοσμος των ανοιγμάτων του αποκαλύπτουν ένα οικοδόμημα συγκερασμού της παράδοσης του τόπου με στοιχεία από τη βυζαντινή, βενετσιάνικη και οθωμανική αρχιτεκτονική. Μέσα στο ναό φυλάσσονται αξιόλογες φορητές εικόνες, όπως η Παναγία η Γαλακτοτροφούσα.

Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Συνεργασία με πρακτορεία : Χώροι στάθμευσης : Σημαντικές ώρες : κατόπιν συνεννοήσεως Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : 21/11 Τύπος δρόμου : Άσφαλτος Όνομα υπεύθυνου χώρου : Πατήρ Λεωνίδας Γιαλούρης Τηλέφωνο υπεύθυνου χώρου : +30 28410 51833 Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : Πατήρ Λεωνίδας Γιαλούρης Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 28410 51833 Ιστότοπος: www.impeh.gr 356

Νότια άποψη


Βορειοανατολική άποψη

Θύρωμα - Λιθόγλυπτο πλαίσιο

Εσωτερικό - Τέμπλο

Εσωτερικό

Εσωτερικό

Εσωτερικό - Σταυροθόλια οροφής

357


Παλαιοχριστιανική Βασιλική Περιοχή : Ελούντα

GPS: ( 35.257210 , 25.736734 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο της διαδρομής :

q

Στον Πόρο Ελούντας βρίσκεται η παλαιοχριστιανική βασιλική που χρονολογείται στα μέσα του 6ου αιώνα και αποτελεί το σπουδαιότερο κατάλοιπο της αρχαίας πόλης Ολούς. Πρόκειται για τρίκλιτη βασιλική με εγκάρσιο κλίτος εξέχον σε σχήμα Τ. Κοσμείται με ψηφιδωτά δάπεδα, πιο συγκεκριμένα ένα ασπρόμαυρο μωσαϊκό με σχέδια ψαριών και φυτών. Μια επιγραφή γραμμένη σε δωρική διάλεκτο ήταν χτισμένη στον τοίχο της εκκλησίας με αναφορές στο τέλος της συμμαχίας μεταξύ Ολούντας και Ρόδου. Η επιγραφή σήμερα εκτίθεται στο Μουσείο του Αγίου Νικολάου. Νοτιοανατολική άποψη

Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Χώροι στάθμευσης : Χώροι αναψυχής : Σημαντικές ώρες : κατόπιν συνεννοήσεως Τύπος δρόμου : Άσφαλτος Σήμανση με πινακίδα εισόδου : Όνομα υπεύθυνου χώρου : Αρχαιολογική Υπηρεσία Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : Αρχαιολογική Υπηρεσία Ιστότοπος: www.impeh.gr 358

Παλαιοχριστιανική Βασιλική.Δυτική άποψη


Νοτιοανατολική άποψη

Νότια άποψη

Ψηφιδωτό δάπεδο

Ψηφιδωτό δάπεδο (λεπτομέρεια)

Ψηφιδωτό δάπεδο (λεπτομέρεια)

359


Παναγία – Άγιος Νικόλαος Περιοχή : Ανατολή GPS: ( 35.045315 , 25.643961 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο των διαδρομών :

d f

Ο Ναός της ‘Κάτω Παναγίας’ βρίσκεται εντός του οικισμού της Ανατολής. Ο αρχικός καμαροσκέπαστος μονόχωρος ναός της Παναγίας, διαστάσεων 4,20 Χ 6,00 μ. επεκτάθηκε προς τα δυτικά και στη συνέχεια Νοτιοανατολική άποψη ενοποιήθηκε με τον νεότερο καμαροσκέπαστο επίσης ναό του Αγίου Νικολάου που προσκολλήθηκε στην βόρεια πλευρά του. Στο εσωτερικό του ναού της Παναγίας υπάρχουν περιορισμένα σπαράγματα διακόσμου σε κακή κατάσταση που πιστοποιούν απλά ότι η ίδρυση του μνημείου ανάγεται στην ύστερη βυζαντινή περίοδο. Ο ναός βρίσκεται κοντά στον βενετσιάνικο πύργο της Ανατολής. Η τοπική παράδοση μας πληροφορεί ότι για να κτιστεί το κλίτος του Αγίου Νικολάου χάλασαν το περιτείχισμα του πύργου. Ο G. Gerola μας πληροφορεί, ότι το 1900 είδε στον Ναό της Παναγίας τάφο μέ επιτύμβια πλάκα, πάνω στην οποία ήταν αποτυπωμένος θυρεός (οικόσημο) αρχοντικῆς οικογένειας. Όπως σημειώνει, ο θυρεός ήταν όμοιος με εκείνον των Καλλέργηδων (Εμμ. Φαρσαρης, Η Θρησκευτική παράδοση στην Ανατολή Ιεράπετρας, Ιεράπετρα 2008, σελ. 31.).

Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Χώροι στάθμευσης : Σημαντικές ώρες : κλειστή (ανοικτή κατόπιν συνεννοήσεως) Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : 15/8 Τύπος δρόμου : Άσφαλτος Όνομα υπεύθυνου χώρου : Πατήρ Πέτρος Καλύβας Τηλέφωνο υπεύθυνου χώρου : +30 28420 91160, +30 6932494284 Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : Πατήρ Πέτρος Καλύβας Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 28420 91160, +30 6932494284 Ιστότοπος: www.imis.gr 360

Προσευχή


Νοτιοανατολική άποψη

Ανατολική άποψη

Λεπτομέρεια τέμπλου

Επιγραφή

Αρχάγγελος Μιχαήλ

361


Παναγία

Περιοχή : Αρμένοι GPS: ( 35.071812 , 26.091677 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο των διαδρομών :

j k

Βρίσκεται στις ανατολικές παρυφές του οικισμού των Αρμένων, σε μικρή απόσταση από τον ναό του Αγίου Γεωργίου. Αρχικά ήταν ένας ιδιαίτερα μικρός καμαροσκέπαστος ναός διαστάσεων 4,00 Χ 5,50 μ. στον οποίο προστέθηκε ισοπλατής νάρθηκας μήκους 4,22 μ. επίσης καμαροσκεπής, αλλά υπερυψωμένος σε σχέση με τον ναό. Ο αρχικός δυτικός τοίχος διατηρείται σε ύψος 1,00 μ. περίπου ως χαμηλό διαχωριστικό στοιχείο ανάμεσα σε νάρθηκα και ναό. Στο εσωτερικό του δεν διατηρείται τοιχογραφικός διάκοσμος, αλλά στο τέμπλο υπάρχουν ενδιαφέρουσες εικόνες του 18ου και 19ου αι. Δυτική όψη

Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Χώροι στάθμευσης : Σημαντικές ώρες : κλειστή (ανοικτή κατόπιν συνεννοήσεως) Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : 15/08 Τύπος δρόμου : Άσφαλτος Όνομα υπεύθυνου χώρου : Πατήρ Σπυρίδων Βασιλάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου χώρου : +30 28430 24993, +30 6974640972 Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : Πατήρ Σπυρίδων Βασιλάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 28430 24993, +30 6974640972 Ιστότοπος: www.imis.gr 362

Το θύρωμα της εισόδου


Εικόνα της Παναγίας βρεφοκρατούσας,1844

Φορητή εικόνα τέμπλου

Άποψη τέμπλου

363


Παναγία

Περιοχή : Λιθίνες GPS: ( 35.074497 , 26.046228 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο της διαδρομής :

h

Ο ναός της Παναγίας ανήκει στον τύπο του μονόχωρου καμαροσκεπούς ναού με δύο εγκάρσια ενισχυτικά Βορειοανατολική άποψη τόξα και έχει διαστάσεις 5,35 Χ 8,60 μ. Στην νότια πλευρά του προσκτίσθηκαν διαδοχικά στα νεότερα χρόνια δύο ισομήκεις ναοί. Το εσωτερικό του ναού είναι κατάγραφο από τοιχογραφίες του 14ου αι. που διατηρούνται σε ικανοποιητική κατάσταση μόνο σε λίγα σημεία. Λόγω του σχετικά μεγάλου μεγέθους του ναού, το εικονογραφικό πρόγραμμα παρουσιάζεται ιδιαίτερα εκτεταμένο με ανεπτυγμένο τόσο τον χριστολογικό κύκλο (δεκαεννέα παραστάσεις) όσο και τον θεομητορικό (οκτώ παραστάσεις). Στο δυτικό τοίχο κυριαρχεί η Δευτέρα Παρουσία. Ενδιαφέρουσες είναι επίσης και οι εξαιρετικής τέχνης εικόνες του τέμπλου αλλά και τα ένθετα εφυαλωμένα (επισμαλτωμένα) πινάκια στην νότια όψη του ναού. Η εικόνα της Παναγίας θεωρείται ιδιαίτερα θαυματουργή, και είναι αντικείμενο ευλάβειας για τους πιστούς της ευρύτερης περιοχής του Νομού Λασιθίου.

Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Τουαλέτες : Χώροι στάθμευσης : Σημαντικές ώρες : κλειστή (ανοικτή κατόπιν συνεννοήσεως) Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : 8/9 Τύπος δρόμου : Άσφαλτος Σήμανση με πινακίδα εισόδου : Όνομα υπεύθυνου χώρου : Πατήρ Αντώνιος Τσαγκαράκης Τηλέφωνο υπεύθυνου χώρου : +30 28430 31352, +30 6974032363 Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : Πατήρ Αντώνιος Τσαγκαράκης Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 28430 31352, +30 6974032363 Ιστότοπος: www.imis.gr 364

Ο Άγιος Νικόλαος


Τοιχογραφικός διάκοσμος

Εικόνα τέμπλου

Τοιχογραφικός διάκοσμος

Θεοτόκος Βρεφοκρατούσα (εικόνα τέμπλου)

365


Παναγία

Περιοχή : Μέσα Ποτάμοι GPS: ( 35.213482 , 25.521732 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο της διαδρομής :

i

Ο ναός της Παναγίας στο χωριό Μέσα Ποτάμοι είναι ναός τρίκλιτος και τριμάρτυρος. Το βόρειο κλίτος είναι αφιερωμένο στους αγίους Πάντες, το νότιο στη Νότια άποψη

Μεταμόρφωση του Σωτήρος και το κεντρικό στην Παναγία. Το 2009 το μνημείο ανακαινίστηκε εξ ολοκλήρου και επενδύθηκε εξωτερικά με πέτρα. Τα μόνα εξωτερικά ορατά στοιχεία της παλαιότητάς του είναι το λιθόγλυπτο πλαίσιο της βόρειας εισόδου με το φλογόσχημο ανακουφιστικό τόξο πάνω από το ανώφλι, καθώς και τα λιθόγλυπτα αγιοθύριδα του 19ου αιώνα στις αψίδες του νότιου και βόρειου κλίτους. Το παλαιό τέμπλο του ναού βρίσκεται επανασυναρμολογημένο στο νότιό του κλίτος. Η θαυματουργός εικόνα της Παναγίας που φυλάσσεται στο ναό έχει υποστεί πολλές επιζωγραφίσεις, αλλά κατά την παράδοση είναι όμοια με την εικόνα στη Μονή Καρδιώτισσας.

Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Συνεργασία με πρακτορεία : Χώροι στάθμευσης : Σημαντικές ώρες : κατόπιν συνεννοήσεως Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : 8/9 Τύπος δρόμου : Άσφαλτος Όνομα υπεύθυνου χώρου : Πατήρ Εμμανουήλ Μαρνέλλος Τηλέφωνο υπεύθυνου χώρου : +30 6972011483 Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : Πατήρ Εμμανουήλ Μαρνέλλος Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 6972011483 Ιστότοπος: www.impeh.gr 366

Θύρωμα βόρειας όψης - Λιθόγλυπτο πλαίσιο


Νοτιοδυτική άποψη

Θύρωμα νότιας όψης - Λιθόγλυπτο πλαίσιο

Βόρειο κλίτος - Αγιοθύριδο

Νότιο κλίτος - Αγιοθύριδο

Βόρεια όψη

Ανατολική άποψη

Γενική άποψη χώρου

Κωδωνοστάσιο

367


Παναγία Βαγιονέα Περιοχή : Νέα Ανατολή

GPS: ( 35.028343 , 25.657892 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο της διαδρομής :

d

Η γυναικεία μονή της Παναγίας ιδρύθηκε στα τέλη του 14ου αι. από τον λόγιο ιερομόναχο της μονής των Παναγία Βαγιονέα, νοτιοανατολική άποψη Αγίων Αποστόλων Καρκασίων Νείλο Δαμιλά, ο οποίος συνέταξε και το τυπικό της μονής. Το μόνο κτίσμα που διατηρείται από το παλιό μοναστικό συγκρότημα είναι το καθολικό, ένας απλός μονόχωρος καμαροσκεπής ναός διαστάσεων 5,50 Χ 3,40 μ. Η βόρεια πλευρά του εφάπτεται σε μεγάλη βραχώδη προεξοχή ενώ στο μέσον της νότιας έχει προσαρτηθεί τετράγωνος νάρθηκας που στεγάζεται με ιδιότυπο κωνοειδή θόλο. Στο εσωτερικό του δεν διατηρούνται τοιχογραφίες, ωστόσο με βάση τις ιστορικές και αρχειακές πηγές χρονολογείται περί το έτος 1400. Σήμερα είναι ανενεργή Μονή και ανήκει στην Ενορία Ανατολής.

Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Χώροι στάθμευσης : Σημαντικές ώρες : όλη την ημέρα ανοικτή Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : 15/8 Τύπος δρόμου : Χωματόδρομος Όνομα υπεύθυνου χώρου : Πατήρ Πέτρος Καλύβας Τηλέφωνο υπεύθυνου χώρου : +30 28420 91160, +30 6932494284 Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : Πατήρ Πέτρος Καλύβας Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 28420 91160, +30 6932494284 Ιστότοπος: www.imis.gr 368

Βράχος πάνω από τη μονή


Παναγία Βαγιονέα

Τέμπλο

369


Παναγία Ελεούσα Περιοχή : Παπαγιαννάδες

GPS: ( 35.096352 , 26.070004 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο της διαδρομής :

j

Κτιριακό συγκρότημα πού αποτελείται από δύο συνενωμένους καμαροσκεπείς ναούς. Ο νότιος που είναι Δυτική όψη αφιερωμένος στην Παναγία με την επωνυμία «Ελεούσα» και πανηγυρίζει στην εορτή της Τιμίας Ζώνης (31 Αυγούστου). Φέρει ελαφρώς οξυκόρυφη καμάρα με εγκάρσιο ενισχυτικό τόξο που διαιρεί τον ναό σε δύο ίσα τμήματα. Ο βόρειος ναός που τιμάται στο όνομα του Αγίου Χαραλάμπους προστέθηκε σε δεύτερη φάση και φέρει κανονική ημικυκλική καμάρα χωρίς ενισχυτικό σφενδόνιο. Ενδιαφέρουσες τοιχογραφίες που χρονολογούνται με ασφάλεια βάσει γραπτής επιγραφής στο έτος 1363/4 (Βissinger 1995, 165), σώζονται σε αρκετά μεγάλη έκταση αλλά μέτρια κατάσταση διατήρησης μόνον στον ναό της Παναγίας. Ένα τμήμα τους καταστράφηκε εν μέρει κατά την διάνοιξη του τοξωτού ανοίγματος επικοινωνίας με τον ναό του Αγίου Χαραλάμπους. Το εικονογραφικό πρόγραμμα διαρθρώνεται με ισορροπημένο τρόπο και φανερώνει το ιδιαίτερα ανεπτυγμένο θεολογικό αισθητήριο των εμπνευστών του. Περιελάμβανε έναν πλήρη χριστολογικό κύκλο τουλάχιστον 15 παραστάσεων από τις οποίες σήμερα διακρίνονται μόνον τέσσερις. Ο συνεπτυγμένος κύκλος του βίου της Παναγίας συγκροτείται από τρεις παραστάσεις που αντιστοιχούν στις κύριες θεομητορικές εορτές (Γενέσιο, Εισόδια, Κοίμηση). Τέλος σώζονται αρκετές μορφές μεμονωμένων αγίων και προφητών οι οποίες δεν βρίσκονται μόνο στην κάτω ζώνη του εικονογραφικού προγράμματος, αλλά παρεμβάλλονται και μεταξύ των παραστάσεων στις άνω ζώνες. Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Χώροι στάθμευσης : Σημαντικές ώρες : όλη την ημέρα ανοικτή Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : 31/8 Τύπος δρόμου : Άσφαλτος Όνομα υπεύθυνου χώρου : Πατήρ Ιωάννης Δανδουλάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου χώρου : +30 6946688288 Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : Πατήρ Ιωάννης Δανδουλάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 6946688288 Ιστότοπος: www.imis.gr 370

Νοτιοανατολική όψη


Η Κοίμηση της Θεοτόκου, λεπτομέρεια

Λεπτομέρεια τοιχογραφίας

Ο Άγιος Παντελεήμων

371


Παναγία Ζωοδόχος Πηγή Περιοχή : Καβούσι

GPS: ( 35.117916 , 25.855190 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο της διαδρομής :

l

Η Ζωοδόχος Πηγή είναι μικρός μονόχωρος καμαροσκεπής ναός διαστάσεων 3,80 Χ 5,00 μ. Στο Νοτιοδυτική άποψη εσωτερικό του σώζεται λιγότερο από το ένα τρίτο του αρχικού τοιχογραφικού διακόσμου, υψηλής ποιότητος αλλά σε εξαιρετικά κακή κατάσταση. Παρά το γεγονός ότι ο ναός δεν έχει ενισχυτικό τόξο, μία στενή εγκάρσια ζώνη με στηθαίους αγίους το υποκαθιστά όσον αφορά την οργάνωση του εικονογραφικού προγράμματος, διαιρώντας την καμάρα σε δύο ίσα τμήματα. Ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι εκτός από την Ανάληψη που χωροθετείται στο ανατολικό τμήμα της καμάρας, όλες οι υπόλοιπες παραστάσεις που αναγνωρίζονται ανήκουν στον κύκλο του Ακαθίστου Ύμνου, που σε συνεπτυγμένη μορφή κυριαρχούσε στο δυτικό τμήμα.

Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Χώροι στάθμευσης : Σημαντικές ώρες : κλειστή (ανοικτή κατόπιν συνεννοήσεως) Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : 15/8, Παρασκευή Του Πάσχα Όνομα υπεύθυνου χώρου : Πατήρ Στυλιανός Πατεράκης Τηλέφωνο υπεύθυνου χώρου : +30 28420 94680, +30 6972877680 Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : κ. Λεωνίδας Κουδουμογιαννάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 6988682012 Ιστότοπος: www.imis.gr 372

Λεπτομέρεια από Οίκο του Ακαθίστου Ύμνου


Τοιχογραφικός διάκοσμος, λεπτομέρεια

Τοιχογραφικός διάκοσμος, λεπτομέρεια

Τοιχογραφικός διάκοσμος

Η Γέννηση του Χριστού (λεπτομέρεια)

Βορειοδυτική άποψη

373


Παναγία Κουμπελίδικη Περιοχή : Χουμεριάκος

GPS: ( 35.241711 , 25.628567 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο των διαδρομών :

q w

Ο ναός της Παναγίας Κουμπελίνας είναι ένα εξαιρετικής τέχνης βυζαντινό μνημείο στην άκρη του Χουμεριάκου. Είναι αφιερωμένος στην Κοίμηση της Θεοτόκου και Γενική άποψη

πανηγυρίζει στις 15 Αυγούστου. Πρόκειται για το μοναδικό σωζόμενο παράδειγμα στην Ανατολική Κρήτη, σταυροειδούς εγγεγραμμένου με τρούλο ναού. Το κύριο τμήμα του ναού χρονολογείται στο τέλος του 11ου ή στις αρχές του 12ου αιώνα, ενώ στα χρόνια της Βενετοκρατίας χρονολογείται ο νάρθηκας που προστέθηκε, εγκάρσια στα δυτικά του. Ο ναός που είχε δεχτεί πολλές επεμβάσεις, στερεώθηκε, μελετήθηκε και αποκαταστάθηκε πλήρως το 2008 από τη 13η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων. Αξιόλογα αρχιτεκτονικά και διακοσμητικά στοιχεία του ναού είναι ο τρούλος, η οδοντωτή ταινία κάτω από τα κεραμίδια, τα τυφλά αψιδώματα, η εναλλασσόμενη τοιχοποιία από λίθους και πλίνθους και το λιθανάγλυφο περίθυρο της εισόδου. Όλα τα στοιχεία της τοιχοδομίας στο εσωτερικό του ναού ήταν καλυμμένα από τις τοιχογραφίες που φαίνεται πως κοσμούσαν το ναό.

Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Συνεργασία με πρακτορεία : Χώροι στάθμευσης : Σημαντικές ώρες : κατόπιν συνεννοήσεως Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : 21/11 Τύπος δρόμου : Άσφαλτος Όνομα υπεύθυνου χώρου : Πατήρ Γεώργιος Αικατερινάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου χώρου : +30 28410 31383 Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : Πατήρ Γεώργιος Αικατερινάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 28410 31383 Ιστότοπος: www.impeh.gr 374

Παναγία στο Χουμεριάκο. Θύρωμα - Λιθόγλυπτο πλαίσιο


Νοτιοδυτική άποψη

Ανατολική όψη

Παναγία Κουμπελίνα, Χουμεριάκο. Βόρεια όψη

Βορειοδυτική άποψη

375


Παναγία Μεσοχωρίτισσα Περιοχή : Μάλλες

GPS: ( 35.080711 , 25.585161 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο της διαδρομής :

d

Είναι ένας απλός καμαροσκεπής ναός διαστάσεων 4,60 Χ 10,80 μ. Τόσο οικοδομικά όσο και ως προς τον τοιχογραφικό του διάκοσμο, στο ναό εντοπίζονται δύο κύριες φάΝοτιοανατολική άποψη σεις. Αρχικά ο ναός είχε μικρότερο μήκος και ένα εγκάρσιο ενισχυτικό τόξο, ενώ στη συνέχεια επεκτάθηκε προς τα δυτικά και απέκτησε δεύτερο εγκάρσιο τόξο. Στο εσωτερικό ο ναός είναι κατάγραφος με τοιχογραφίες που αντιστοιχούν στις δύο οικοδομικές φάσεις. Η κατάσταση διατήρησης των τοιχογραφιών, ακόμη και του νεότερου στρώματος, δεν είναι καλή. Το εικονογραφικό πρόγραμμα δεν έχει ενιαίο χαρακτήρα, καθώς στη δεύτερη φάση του διακόσμου που χρονολογείται με γραπτή επιγραφή στο έτος 1433/4, ο ναός τοιχογραφήθηκε εκ νέου. Τότε οι τοιχογραφίες της πρώτης φάσης είχαν καλυφθεί εκτός από εκείνες του ιερού Βήματος. Χαρακτηριστικό είναι το γεγονός ότι στο εικονογραφικό πρόγραμμα της δεύτερης φάσης, ολόκληρη η καμάρα της δυτικής προέκτασης του ναού αφιερώνεται στην Παναγία. Έτσι στον ναό σώζεται ένας ιδιαίτερα εκτεταμένος θεομητορικός κύκλος με δεκατρείς συνολικά παραστάσεις. Ως προς την τοιχογράφηση της πρώτης φάσης αυτή έχει χρονολογηθεί με τεχνοτροπικά κριτήρια στα τέλη του 14ου αιώνα.

Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Χώροι στάθμευσης : Σημαντικές ώρες : όλη την ημέρα ανοικτή Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : 21/11 Τύπος δρόμου : Άσφαλτος Όνομα υπεύθυνου χώρου : Πατήρ Στυλιανός Μαθιουδάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου χώρου : +30 28420 94680, +30 6972877680 Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : Πατήρ Στυλιανός Μαθιουδάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 28420 94680, +30 6972877680 Ιστότοπος: www.imis.gr 376

Τοιχογραφικός διάκοσμος


Αποκαθήλωση και Ενταφιασμός

Θεοτόκος η Επταβηματίζουσα

Θεομητορικός Κύκλος

Μεσοχωρίτισσα, η Κοίμηση της Θεοτόκου

Η κολακεία

Μεσοχωρίτισσα, η Προσευχή της Άννας

Η ευλογία των ιερέων

377


Παναγία, Αγία Τριάδα Περιοχή : Σφάκα

GPS: ( 35.155041 , 25.923805 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο της διαδρομής :

;

Συγκρότημα δύο συνενωμένων απλών καμαροσκεπών ναών από τους οποίους ο βόρειος είναι παλαιότερος. Σύμφωνα με εγχάρακτη κτητορική επιγραφή στο Αγ. Τριάδα υπέρθυρο, πληροφορούμαστε ότι οικοδομήθηκε το έτος αχμγ΄ = 1643 και αφιερώθηκε στην Αγία Τριάδα. Ωστόσο φαίνεται ότι η επιγραφή συνδέεται με μία φάση ανακαίνισης του ναού, η ίδρυση του ναού θα πρέπει να ανάγεται στην ύστερη βυζαντινή περίοδο. Η διαπίστωση αυτή βασίζεται κυρίως σε υπολείμματα τοιχογραφικού διακόσμου στο εσωτερικό τα οποία θα μπορούσαν να χρονολογηθούν στις αρχές του 15ου αι. Πρόκειται για τμήμα τοιχογραφίας με θέμα την Μεγάλη Δέηση που διατηρείται στον νότιο τοίχο του ναού μπροστά από το τέμπλο. Η προσθήκη του νότιου ναού που είναι αφιερωμένος στην Κοίμηση της Θεοτόκου έγινε πριν από τα έτη 1845-9 κατά το οποία κατασκευάστηκαν ξυλόγλυπτα τέμπλα και για τους δύο ναούς, τα οποία διατηρούνται σε εξαιρετική κατάσταση.

Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Χώροι στάθμευσης : Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : 15/8, ΚΥΡΙΑΚΗ ΤΗΣ ΠΕΝΤΗΚΟΣΤΗΣ Τύπος δρόμου : Άσφαλτος Όνομα υπεύθυνου χώρου : Πατήρ Εμμανουήλ Συντυχάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου χώρου : +30 6977062202 Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : Πατήρ Εμμανουήλ Συντυχάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 6977062202 Ιστότοπος: www.imis.gr 378

Λεπτομέρεια τέμπλου


Κτητορική επιγραφή

Αγ. Τριάδα

Τέμπλο νοτίου κλίτους

Βημόθυρα νοτίου κλίτους

Εσωτερικό

Βημόθυρα βορείου κλίτους

Λεπτομέρεια τέμπλου

379


Παρακαλούρη

Περιοχή : Άγιος Κωνσταντίνος GPS: ( 35.219364 , 25.626226 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο της διαδρομής :

i

Ο ναός των Ισαποστόλων Κωνσταντίνου και Ελένης βρίσκεται στον οικισμό Άγιος Κωνσταντίνος, ο οποίος παλαιότερα λεγόταν Παρακαλούρι. Είναι μονόχωρος, καμαροσκέπαστος, μικρών διαστάσεων και κοσμείται Νοτιοδυτική άποψη

με τοιχογραφίες που χρονολογούνται μάλλον στους πρώτους αιώνες της Βενετοκρατίας. Σήμερα από τις τοιχογραφίες του, που χρήζουν καθαρισμού και στερέωσης, διακρίνεται ένα μέρος του εικονογραφικού προγράμματος, όπως ο Μελισμός και οι Συλλειτουργούντες Ιεράρχες στη κόγχη της αψίδας.

Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Συνεργασία με πρακτορεία : Χώροι στάθμευσης :

Εσωτερικό

Σημαντικές ώρες : κατόπιν συνεννοήσεως Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : 21/5 Τύπος δρόμου : Άσφαλτος Σήμανση με πινακίδα εισόδου : Σήμανση με πινακίδες που να οδηγούν στο μνημείο : Όνομα υπεύθυνου χώρου : Πατήρ Ευστράτιος Μαρκάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου χώρου : +30 28410 22159 Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : Πατήρ Ευστράτιος Μαρκάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 28410 22159 Ιστότοπος: www.impeh.gr 380

Τοιχογραφικός Διάκοσμος (λεπτομέρεια)


Βορειοδυτική άποψη

Δυτική άποψη

Συλλειτουργούντες Ιεράρχες και Μελισμός (τοιχογραφία)

Βορειοανατολική άποψη

Τοιχογραφικός Διάκοσμος (λεπτομέρεια)

Θύρωμα - Λιθόγλυπτο πλαίσιο

381


Πρινιάτικος Πύργος Περιοχή : Ίστρον

GPS: ( 35.128513 , 25.731256 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο των διαδρομών :

r y

Ο Πρινιάτικος Πύργος, μικρή χερσόνησος μεταξύ Ιωαννιμίτη και Φρουζή, είναι μια από τις σημαντικότερες αρχαιολογικές θέσεις στην περιοχή του Κάτω ΜεραμπέλΤοίχοι και δωμάτια λου. Πρόκειται για χώρο που κατοικήθηκε συστηματικά τα μινωικά και τα ρωμαϊκά χρόνια. Οι πιο πρώιμες φάσεις κατοίκησης της θέσης είναι η Τελική Νεολιθική και Πρώιμη Μινωική Ι και ΙΙ περίοδος. Η παρουσία του ανθρώπου είναι έκτοτε συνεχής μέχρι την Υστερομινωική Ι περίοδο, με τη Μεσομινωική ΙΙΙ φάση να αντανακλά μια σημαντική για την περιοχή περίοδο. Ο μινωικός οικισμός μάλλον καταστράφηκε στην Υστερομινωική ΙΑ περίοδο. Η δεύτερη πιο σημαντική περίοδος χρήσης του χώρου είναι η Ρωμαϊκή (1ος – 7ος αιώνας), κτίσματα της οποίας αποκαλύπτονται τα τελευταία χρόνια από τις ανασκαφές της Ιρλανδικής Αρχαιολογικής Σχολής. Η επόμενη φάση κατοίκησης που ανιχνεύεται στο χώρο ξεκινά το 13ο αιώνα και αφορά σε όλη την περίοδο της Βενετικής και Οθωμανικής κυριαρχίας.

Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Τύπος δρόμου : Άσφαλτος

382

Λιθόστρωτο δάπεδο

Στιγμιότυπο από την ανασκαφή του 2009


Ανατολικό τμήμα αρχαιολογικού χώρου

Στιγμιότυπο από την ανασκαφή του 2009

Δυτικό τμήμα αρχαιολογικού χώρου κατά την ανασκαφή του 2009

Διάφορες οικοδομικές φάσεις

Βορειοδυτικό τμήμα αρχαιολογικού χώρου

Κεντρικό τμήμα αρχαιολογικού χώρου

383


Προφήτης Ηλίας Περιοχή : Σκινιάς

GPS: ( 35.329979 , 25.695551 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο της διαδρομής :

q

Νότια άποψη καθώς νυχτώνει

Βόρεια του οικισμού Σκινιά, δίπλα στη βίγλα της Βενετοκρατίας ‘Γιαλού Κεφάλι’, σε ένα πλάτωμα βρίσκεται ο Προφήτης Ηλίας. Στη θέση αυτή λειτούργησε κάποτε ένα μικρό μοναστήρι, που σήμερα δεν κατοικείται. Ο ναΐσκος είναι μονόχωρος καμαροσκέπαστος, με την είσοδο και μια αντηρίδα στα νότια. Η δίρριχτη κλιμακωτή επικάλυψη του θόλου με πλάκες συνηθιζόταν σε ναούς του Μεραμπέλλου στα χρόνια της Βενετοκρατίας και πιθανότατα και της οθωμανικής κυριαρχίας. Δυτικά του ναού σώζεται το συγκρότημα της μονής, μερικώς αναστηλωμένο. Το ερειπωμένο τμήμα ίσως είχε και δεύτερο όροφο. Στο σύνολο είναι προσαρτημένος ένας, ερειπωμένος σήμερα, φούρνος, ενώ κοντά στο συγκρότημα υπάρχουν δύο κυκλικές δεξαμενές. Πάντως, ο ναός και τα κτίσματα γύρω από αυτόν υποδηλώνουν ότι το μοναστήρι θα φιλοξενούσε λίγους μοναχούς.

Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Συνεργασία με πρακτορεία : Χώροι στάθμευσης : Χώροι αναψυχής : Σημαντικές ώρες : κατόπιν συνεννοήσεως Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : 20/7 Τύπος δρόμου : Άσφαλτος Όνομα υπεύθυνου χώρου : Πατήρ Αλέξανδρος Κοκολάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου χώρου : +30 28410 42757 Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : Πατήρ Αλέξανδρος Κοκολάκης Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 28410 42757 Ιστότοπος: www.impeh.gr 384

Νοτιοανατολική άποψη


Δυτική άποψη συγκροτήματος

Βορειοανατολική άποψη

Βορειοδυτική άποψη

385


Πύργος Κορνάρου, Άγιος Αντώνιος Περιοχή : Μυρσίνη

GPS: ( 35.177181 , 25.947908 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο της διαδρομής :

;

Στην περιφέρεια της Μυρσίνης, κοντά στη θάλασσα βρίσκεται ο ναός του Αγίου Αντωνίου και ένας μεσαιωνικός πύργος, εκεί που για πολλά χρόνια υπήρχε ένας μικρός συνοικισμός. Γενική άποψη

Η οικοδόμηση του αρχικού ναού του Αγίου Αντωνίου ανάγεται με επιφύλαξη στη Βυζαντινή εποχή. Ο ναός φαίνεται πως ήταν γεμάτος τοιχογραφίες που απεικόνιζαν αγίους και ευαγγελικά γεγονότα. Με την κατάρρευση του πύργου το 1918, ο ναός στο μεγαλύτερο μέρος του γκρεμίστηκε αλλά πολύ γρήγορα, το 1920, ξαναχτίστηκε στη σημερινή μορφή του. Στο βόρειο τοίχο στο εσωτερικό του ναού σώζεται το χάραγμα «Βιτζεντζο Κορνάρος 1677». Ο προσκυνητής που θέλησε να αφήσει μνημόνιο της επίσκεψής του στο ναό δεν είναι ο ποιητής του Ερωτόκριτου, αλλά μάλλον ένας από τους απογόνους της εξελληνισμένης βενετσιάνικης οικογένειας αρχόντων. Η οικοδόμηση του πύργου ανάγεται στα χρόνια της Βενετοκρατίας. Είναι πιθανό να ανεγέρθηκε ως οχυρή κατοικία – πυργόσπιτο, κάτι το οποίο συνηθιζόταν μετά το 15ο αιώνα από αρχοντικές οικογένειες που ζούσαν στην ύπαιθρο. Ταυτόχρονα μπορεί να χτίστηκε και για λόγους φρούρησης της περιοχής, λόγω των συχνών πειρατικών και τούρκικων επιδρομών. Κατά την επανάσταση ενάντια στους Οθωμανούς του 1897, οι ντόπιοι φοβήθηκαν μήπως οι Τούρκοι καταλάβουν και εκμεταλλευτούν το πύργο και για αυτό προσπάθησαν να τον κατεδαφίσουν με δυναμίτες. Ο πύργος υπέστη σοβαρές ρωγμές και σε μια μεγάλη κακοκαιρία του 1918 ένα μεγάλο τμήμα του κατέρρευσε γκρεμίζοντας εν μέρει και το ναό του Αγίου Αντωνίου. Τη δεκαετία του 1990 ο πύργος αναστηλώθηκε και έκτοτε είναι επισκέψιμος. Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Χώροι στάθμευσης : Σημαντικές ώρες : κλειστή (ανοικτή κατόπιν συνεννοήσεως) Σημαντικές ημερομηνίες (ημέρα/μήνας) : 17/1 Τύπος δρόμου : Χωματόδρομος Σήμανση με πινακίδα εισόδου : Ιστότοπος: www.imis.gr 386

Νοτιοδυτική όψη


Νοτιοανατολική άποψη

Νοτιοδυτική άποψη

387


ΝΔ όψη πύργου

388

Εσωτερικό ναού

Νοτιοδυτική άποψη


Κλεφτοκοιτώντας το πέλαγος

Εσωτερικό πύργου

Εσωτερικό πύργου

Χάραγμα πλοίου

389


Τίμιος Πρόδρομος Περιοχή : Σίτανος

GPS: ( 35.120148 , 26.155836 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο της διαδρομής :

j

Εξωτερικά τίποτε δεν προδίδει την πραγματική ηλικία του τρουλαίου ναού του Τιμίου Προδρόμου, καθώς νεωτερικές επεμβάσεις έχουν καλύψει πλήρως την τοιχοποιία του. Νοτιοδυτική όψη Ωστόσο, όπως αποδεικνύεται από τα σπαράγματα των τοιχογραφιών που διατηρούνται στην κόγχη του ιερού Βήματος ο ναός είναι κτίσμα της ύστερης βυζαντινής περιόδου. Ανήκει στον τύπο του ελευθέρου σταυρού και αποτελεί έναν από τους λιγοστούς βυζαντινούς τρουλαίους ναούς της ανατολικής Κρήτης. Όσον αφορά την ποιότητα του διακόσμου, παρά την κακή κατάσταση των σωζόμενων τοιχογραφιών, είναι φανερό ότι αντιπροσωπεύουν ένα καλλιτεχνικό εργαστήριο του 14ου αι. ιδιαίτερα υψηλού επιπέδου για τα δεδομένα της εικαστικής παραγωγής της Κρήτης. Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Χώροι στάθμευσης : Τύπος δρόμου : Άσφαλτος Όνομα υπεύθυνου χώρου : Πατήρ Νικόλαος Σφενδουράκης Τηλέφωνο υπεύθυνου χώρου : +30 28430 24998 , +30 6973826994 Όνομα υπεύθυνου επικοινωνίας : Πατήρ Νικόλαος Σφενδουράκης Τηλέφωνο υπεύθυνου επικοινωνίας : +30 28430 24998 , +30 6973826994 Ιστότοπος: www.imis.gr

390

Η Μεγάλη Δέηση


Νότια όψη

Οι τρες Ιεράρχες

391


Φούρνου Κορφή Περιοχή : Μύρτος

GPS: ( 35.007042 , 25.590473 ) Το συγκεκριμένο μνημείο αποτελεί σημείο των διαδρομών :

d g

Ο μινωικός οικισμός στη θέση Φούρνου Κορυφή στο Μύρτο αποτελεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα εγκατάστασης της πρώτης φάσης του μινωικού πολιτισμού, πριν την κατασκευή των ανακτόρων. Ο οικισμός φαίνεται πως ιδρύθηκε πριν το 2500 π.Χ. και Αεροφωτογραφία οικισμού είχε βίαιο τέλος πριν το 2100 π.Χ. Ήταν κτισμένος σε λόφο, τειχισμένος και περιλάμβανε εκατό περίπου δωμάτια σε πυκνή διάταξη. Στο ιερό του οικισμού βρέθηκαν πολλά αγγεία για προσφορές τροφής και ποτού μπροστά από ένα χαμηλό θρανίο ή βωμό, στο οποίο στεκόταν ένα αγγείο-αγαλματίδιο της μινωικής γυναικείας θεότητας. Η μορφή με πολύ μικρό κεφάλι πάνω σε ψηλό, λεπτό λαιμό και κωδωνόσχημο σώμα κρατά με το δεξί χέρι και παράλληλα αγκαλιάζει με το αριστερό μικρού μεγέθους ραμφόστομη κανάτα, μοναδική έξοδο υγρού από το εσωτερικό του αγγείου. Η επονομαζόμενη «θεά της Μύρτου» αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα εκθέματα του Αρχαιολογικού Μουσείου στον Άγιο Νικόλαο.

Πληροφορίες σχετικά με το μνημείο : Τύπος δρόμου : Άσφαλτος Σήμανση με πινακίδα εισόδου : 392

Σχηματική αναπαράσταση ισοϋψών περιοχής οικισμού


Θέα προς το Βορρά

Θέα προς την Ανατολή

Σχηματική αναπαράσταση οικισμού

Χωροθέτηση

393


http://lasithitour.bpis.teicrete.gr Ο οδηγός που έχετε στα χέρια σας υποστηρίζεται από σχετική ιστοσελίδα, την οποία μπορείτε να βρείτε στην παραπάνω διεύθυνση. Εκεί μπορείτε να δείτε τα σημαντικά θρησκευτικά μνημεία και σημεία ενδιαφέροντος στο Νομό Λασιθίου, ενώ παράλληλα είναι στη διάθεση του επισκέπτη επιπλέον φωτογραφικό υλικό, διαδραστικός χάρτης των μνημείων και των προτεινόμενων θρησκευτικών διαδρομών, καθώς και πληροφορίες και στοιχεία επικοινωνίας των καταλυμάτων και των τουριστικών πρακτορείων στο Νομό Λασιθίου. Όλες οι σημαντικές πληροφορίες (μνημεία, σημεία ενδιαφέροντος, διαδρομές, καταλύματα) προβάλλονται σε διαδραστικό χάρτη ώστε ο επισκέπτης να μπορεί να οργανώσει τις διακοπές του με βάση τα θρησκευτικά μνημεία που επιθυμεί να επισκεφθεί. Αρχική Σελίδα

Από την αρχική σελίδα ο επισκέπτης μπορεί να επιλέξει την εμφάνιση των διαδρομών και των μνημείων στον χάρτη, των καταλυμάτων καθώς επίσης και των τουριστικών πρακτορείων που δραστηριοποιούνται στην ευρύτερη περιοχή.

395


Χάρτης

Κάνοντας κλικ στο «Χάρτης» από το βασικό μενού μπορείτε να βρείτε πληροφορίες σχετικά με ξενοδοχεία και διαδρομές ή μνημεία στo Νομό Λασιθίου. Για καθένα από αυτά υπάρχει γεωγραφικός προσδιορισμός θέσης (στον χάρτη στη κορυφή της σελίδας) αλλά και σχετικές πληροφορίες στο χώρο κάτω από τη σελίδα.

396


Από το Μενού «Χάρτη» μπορείτε να πλοηγηθείτε στα παρακάτω: Εμφάνιση Ξενοδοχείων

Εμφανίζεται η λίστα των ξενοδοχείων του Νομού στην περιοχή κάτω από τον χάρτη και το εικονίδιο ξενοδοχείου στη γεωγραφική θέση που αντιστοιχεί στο καθένα. Μπορείτε να περιορίσετε το μέγεθος της λίστας αλλά και το πλήθος των σημείων που εμφανίζονται στον χάρτη, επιλέγοντας την εμφάνιση των διαθέσιμων ξενοδοχείων σε ένα συγκεκριμένο Δήμο. Για να γίνει αυτό θα πρέπει να κάνετε κλικ στον αντίστοιχο Δήμο από το οριζόντιο μενού. Για να εμφανιστούν ξανά όλα τα ξενοδοχεία πατήστε «Εμφάνιση Ξενοδοχείων» από το «Μενού Χάρτη». Μπορείτε να πάρετε περισσότερες πληροφορίες για ένα ξενοδοχείο, είτε κάνοντας κλικ στον τίτλο του από την λίστα των ξενοδοχείων, είτε κάνοντας κλικ στο ανάλογο σημείο του στο χάρτη και στη συνέχεια πατώντας «Περισσότερα» στο παράθυρο πληροφοριών που θα αναδυθεί .

397


Εμφάνιση Διαδρομών/Μνημείων

Εμφανίζεται η λίστα των προτεινόμενων διαδρομών καθώς και η λίστα με τα σημαντικά μνημεία στο Νομό Λασιθίου. Παράλληλα εμφανίζονται στον χάρτη γεωγραφική θέση των σημαντικών μνημείων και των σημείων ενδιαφέροντος, αλλά και οι προτεινόμενες διαδρομές. Τα εικονίδια των μνημείων χρωματίζονται κατάλληλα με βάση το χρώμα της διαδρομής στην οποία ανήκουν. Υπάρχουν 4 τύποι διαδρομών: Με αυτοκίνητο (άσφαλτος), Με αυτοκίνητο (χωματόδρομος), Ποδηλασίας και Πεζοπορίας. Μπορείτε να επιλέξετε από το οριζόντιο μενού τον τύπο διαδρομής που σας ενδιαφέρει ώστε να περιοριστεί η λίστα που το ακολουθεί. Κάθε διαδρομή έχει ένα μοναδικό αύξοντα αριθμό (ή κωδικό) και ένα τίτλο που προκύπτει από τα σημαντικά μνημεία που θα συναντήσει κανείς ακολουθώντας την. Επίσης, κάτω από τον τίτλο κάθε διαδρομής υπάρχει σχετικός σύνδεσμος που σας επιτρέπει να κατεβάσετε στον υπολογιστή σας το αρχείο GPX με τις γεωγραφικές συντεταγμένες της διαδρομής. Το συγκεκριμένο αρχείο μπορείτε στη συνέχεια να το μεταφέρετε σε οποιαδήποτε συσκευή GPS που υποστηρίζει τον συγκεκριμένο τύπο αρχείου. Τέλος, για κάθε διαδρομή είναι διαθέσιμες πληροφορίες σχετικά με τον χρόνο που απαιτείται, τη δυσκολία (με αύξουσα δυσκολία στη κλίμακα από το 1-εύκολη μέχρι το 10-δύσκολη) και την απόσταση που καταλαμβάνει σε χιλιόμετρα.

398


Πατώντας πάνω στον τίτλο της διαδρομής μεταφέρεστε στη σελίδα της διαδρομής που περιέχει εκτενείς πληροφορίες, λίστα με τα σημαντικά μνημεία και τα σημεία ενδιαφέροντος που την αποτελούν, φωτογραφικό υλικό, αρχείο GPX κα.

399


Πατώντας πάνω σε οποιοδήποτε μνημείο από τη λίστα των σημαντικών μνημείων της διαδρομής ή πατώντας πάνω στο σημείο στον χάρτη και στη συνέχεια στο «Περισσότερα» μπορείτε να βρείτε περισσότερες πληροφορίες για αυτό. Συγκεκριμένα, μπορείτε να δείτε σε ποια ή ποιες διαδρομές ανήκει, να πληροφορηθείτε γι’ αυτό από το σχετική περιγραφή του, και να πάρετε σημαντικές πληροφορίες σχετικά με τηλ. επικοινωνίας, σημαντικές ημερομηνίες/ώρες κ.α. Παράλληλα για κάθε μνημείο είναι διαθέσιμο φωτογραφικό υλικό.

400


Βασική Λειτουργικότητα Χάρτη Η εφαρμογή παρουσίασης διαδρομών θρησκευτικού ενδιαφέροντος, μνημείων, ξενοδοχείων και καταλυμάτων που μπορείτε να χρησιμοποιήσετε σε αυτή την ιστοσελίδα χρησιμοποιεί σε μεγάλο βαθμό τις χαρτογραφικές υπηρεσίες του Google Maps. Μέρος της πληροφορίας που ακολουθεί προέρχεται από την ιστοσελίδα υποστήριξης και βοήθειας του Google Maps. H πληροφορία που μπορείτε να βρείτε στον χάρτη παρουσιάζεται συνοπτικά στην παρακάτω εικόνα.

1. Πολιτικός χάρτης. 2. Δορυφορικός χάρτης (με επιλογή ταυτόχρονης εμφάνισης πληροφοριών πολιτικού χάρτη) 3. Χάρτης εδάφους με υψομετρικές διαφορές. 4. Παράθυρο πληροφοριών - Αυτό το παράθυρο εμφανίζει πρόσθετες πληροφορίες όταν κάνετε κλικ σε ένα σημείο του χάρτη (μνημείο, σημείο ενδιαφέροντος, ξενοδοχείο). Εάν το σημείο συνοδεύεται από φωτογραφίες, πατώντας πάνω στις μικρογραφίες τους, μπορείτε να τις δείτε μεγεθυμένες. 5. Στοιχεία ελέγχου πλοήγησης – Περισσότερες πληροφορίες σχετικά με τα στοιχεία ελέγχου πλοήγησης, μπορείτε να βρείτε παρακάτω. 6. Χάρτης - Αυτή η περιοχή εμφανίζει το χάρτη και τη θέση των μνημείων, σημείων ενδιαφέροντος, ξενοδοχείων, καταλυμάτων και των διαδρομών θρησκευτικού ενδιαφέροντος. Κάνοντας κλικ πάνω σε οποιοδήποτε σημείο ή διαδρομή, μπορείτε να πάρετε περισσότερες πληροφορίες καθώς επίσης και να δείτε φωτογραφικό υλικό, αν υπάρχει διαθέσιμο. 7. Χάρτης προεπισκόπησης - Αυτή η επιλογή εμφανίζει τη θέση του χάρτη που προβάλλετε σε μια ευρύτερη γεωγραφική περιοχή. 8. Ξενοδοχείο-Κατάλυμα, μνημείο ή σημείο ενδιαφέροντος που έχετε επιλέξει ώστε να πάρετε περισσότερες πληροφορίες. 9. Διαδρομή θρησκευτικού-φυσιολατρικού ενδιαφέροντος. Οι διαδρομές χρωματίζονται κατάλληλα ώστε να είναι ευδιάκριτες στη περίπτωση που δύο ή περισσότερες διαδρομές είναι γεωγραφικά κοντά. Κάνοντας κλικ πάνω σε μία διαδρομή μπορείτε να βρείτε πληροφορίες για τη διαδρομή και τα σημαντικά σημεία που την αποτελούν ενώ παράλληλα η επιλεγμένη διαδρομή χρωματίζεται “έντονα” ώστε να είναι ευδιάκριτη. Στο κάτω μέρος της σελίδας πληροφοριών της διαδρομής που έχετε επιλέξει, μπορείτε να δείτε και ένα δεύτερο χάρτη, στον οποίο εμφανίζεται μόνο η επιλεγμένη διαδρομή. Έχετε τη δυνατότητα να επιλέξετε ανάμεσα σε τέσσερις τύπους διαδρομών. Σε κάθε περίπτωση, στον χάρτη εμφανίζονται οι διαδρομές του ίδιου τύπου. 10. Μνημεία που αποτελούν σημεία διαδρομής. Το χαρακτηριστικό εικονίδιο με τον μαύρο δίσκο στη μέση χαρακτηρίζει το σημείο σαν μνημείο της συγκεκριμένης διαδρομής. Το χρώμα του εικονιδίου είναι ίδιο με το χρώμα της διαδρομής στην οποία ανήκει. Είναι δυνατό ένα μνημείο που αποτελεί σημείο περισσότερων της μίας διαδρομής να εμφανίζεται μόνο με ένα χρώμα. Κάνοντας κλικ πάνω στο εικονίδιο μπορείτε να δείτε στο παράθυρο πληροφοριών που θα αναδυθεί τον τίτλο του και ορισμένες φωτογραφίες του (αν είναι διαθέσιμες). Στη συνέχεια πατώντας στον σύνδεσμο περισσότερα μπορείτε να βρείτε εκτενείς 401


πληροφορίες, ενώ παράλληλα το συγκεκριμένο μνημείο χρωματίζεται με κίτρινο χρώμα ώστε να μπορεί να εντοπιστεί εύκολα στον χάρτη. 11. Σημεία ενδιαφέροντος διαδρομής. Το χαρακτηριστικό εικονίδιο (χωρίς τον μαύρο δίσκο στη μέση), χαρακτηρίζει το σημείο σαν σημείο φυσιολατρικού, αρχαιολογικού κ.α. ενδιαφέροντος της συγκεκριμένης διαδρομής. Το χρώμα του εικονιδίου είναι ίδιο με το χρώμα της διαδρομής στην οποία ανήκει. Κάνοντας κλικ πάνω στο εικονίδιο μπορείτε να δείτε στο παράθυρο πληροφοριών που θα αναδυθεί τον τίτλο του και ορισμένες φωτογραφίες του (αν είναι διαθέσιμες). 12. Μνημεία που δεν αποτελούν σημεία κάποιας από τις διαδρομές του τύπου που έχετε επιλέξει. Για παράδειγμα αν έχετε επιλέξει την εμφάνιση ποδηλατικών διαδρομών, τότε όλα τα μνημεία που δεν αποτελούν σημείο των ποδηλατικών διαδρομών θα εμφανίζονται με αυτό το χαρακτηριστικό εικονίδιο διαδρομής. Κάνοντας κλικ πάνω στο εικονίδιο, μπορείτε να δείτε στο παράθυρο πληροφοριών που θα αναδυθεί τον τίτλο του και ορισμένες φωτογραφίες του (αν είναι διαθέσιμες). Στη συνέχεια πατώντας στον σύνδεσμο περισσότερα μπορείτε να βρείτε εκτενείς πληροφορίες, ενώ παράλληλα το συγκεκριμένο μνημείο χρωματίζεται με κίτρινο χρώμα ώστε να μπορεί να εντοπιστεί εύκολα στον χάρτη. Ξενοδοχείο-Κατάλυμα. Κάνοντας κλικ πάνω στο εικονίδιο μπορείτε να δείτε στο παράθυρο 13. πληροφοριών που θα αναδυθεί τον τίτλο του, την κλάση του και την σχετική ιστοσελίδα, αν αυτή είναι διαθέσιμη. Στη συνέχεια πατώντας στον σύνδεσμο περισσότερα μπορείτε να βρείτε εκτενείς πληροφορίες ενώ παράλληλα το συγκεκριμένο σημείο χρωματίζεται με κίτρινο χρώμα ώστε να μπορεί να εντοπιστεί εύκολα στον χάρτη. Πλοήγηση στον χάρτη Μπορείτε να πλοηγηθείτε (δηλαδή να μετακινήσετε την προβολή) σε δύο διαστάσεις. Για να αλλάξετε την οπτική γωνία (μετακίνηση του χάρτη), κάντε τα εξής: • Κάντε κλικ και μετακινήστε το χάρτη • Πατήστε το επάνω βέλος του πληκτρολογίου για να μετακινηθείτε βόρεια • Πατήστε το κάτω βέλος του πληκτρολογίου για να μετακινηθείτε νότια • Πατήστε το δεξιό βέλος του πληκτρολογίου για να μετακινηθείτε ανατολικά • Πατήστε το αριστερό βέλος του πληκτρολογίου για να μετακινηθείτε δυτικά Επιπλέον, μπορείτε να μεγεθύνετε ή να σμικρύνετε πατώντας τα πλήκτρα + ή -. Μετακινήστε το δρομέα πάνω από την τοποθεσία και χρησιμοποιήστε το κουμπί κύλισης του ποντικιού για να μεγεθύνετε ή να σμικρύνετε την τοποθεσία. Για να εστιάσετε και να μεγεθύνετε μια τοποθεσία, κάντε διπλό κλικ στην τοποθεσία. Χρήση των στοιχείων ελέγχου πλοήγησης Τα στοιχεία ελέγχου πλοήγησης εμφανίζονται στα αριστερά, και περιλαμβάνουν τα εξής:

1. Βέλη - Κάντε κλικ στο κατάλληλο κουμπί βέλους για να μετακινήσετε την προβολή βόρεια, νότια, ανατολικά ή δυτικά. 2. Ζουμ - Πατήστε “+” για μεγέθυνση στο κέντρο του χάρτη. Πατήστε “-” για σμίκρυνση. 3. Ρυθμιστικό ζουμ - Σύρετε το ρυθμιστικό ζουμ προς τα επάνω ή προς τα κάτω για να αυξήσετε ή να μειώσετε αναλόγως το ζουμ σταδιακά.

402


Αποποίηση Ευθυνών Οι πληροφορίες που παρέχονται σε αυτό το βιβλίο (αναφορικά με τις διαδρομές, την πρόσβαση σε σημεία ενδιαφέροντος, καθώς και την πρόσβαση σε καταλύματα και ξενοδοχεία) είναι γενικές και οι δημιουργοί του δεν φέρουν καμία ευθύνη για την λανθασμένη χρήση τους. Πρέπει να λαμβάνετε πάντα υπ’ όψη σας ότι η αποτύπωση στο χάρτη διαδρομών και σημείων με GPS ενδέχεται να έχει απόκλιση μερικά μέτρα (το φυσιολογικό είναι γύρω στα 5 μέτρα). Κατά συνέπεια, ο επισκέπτης θα πρέπει να χρησιμοποιεί τα παρεχόμενα αρχεία μορφής GPX (και το GPS γενικότερα), σαν βοηθητικό μέσο πλοήγησης, σε συνδυασμό με τις κλασικές μεθόδους προσανατολισμού και τήρησης της πορείας. Είναι ευθύνη του επισκέπτη σε κάθε περίπτωση να αξιολογεί τις προσωπικές δυνατότητες και γνώσεις του για να επιλέγει τους τρόπους που θα απολαύσει τις προτεινόμενες διαδρομές.

403


406

θρησκευτικές διαδρομές στο νομό Λασιθίου.  
Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you