Issuu on Google+

U

I

J

T

H

O

V

E

N

,

D

O

R

P

E

N

E

N

S

A. van Urk Urk op de tweesprong 1930 – 1960 een boeiende tijd

Aprilis

T

E

D

E

N


A Uitgeverij Aprilis

ISBN

90 5994 116 0

NUR

693

© 2005 Uitgeverij Aprilis – Zaltbommel

Markt 9 5301 AL Zaltbommel

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van

Postbus 141

druk, fotokopie, microlm of op welke andere

5300 AC Zaltbommel

wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke

T:

0418 512 088

F:

0418 684 908

info@aprilis.nl www.aprilis.nl

toestemming van de uitgever. Getracht is de rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Zij die menen alsnog aanspraak te kunnen maken op zekere rechten, kunnen contact opnemen met de uitgever.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.


A. van Urk Urk op de tweesprong 1930 – 1960 een boeiende tijd

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

U

I

J

T

.

.

.

.

.

.

H

O

V

E

N

,

.

.

.

.

D

O

R

P

E

N

.

.

.

.

E

N

.

.

.

.

.

.

.

.

S

T

E

D

E

N

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.


VOORWOORD De jaren dertig tot en met vijftig

Direct na de Tweede Wereldoorlog

van de twintigste eeuw brachten

werd gestart met de wederopbouw

voor Urk méér veranderingen met

van de vissersvloot. Urk had crisis-

zich mee dan ooit eerder in de

jaren, drooglegging en oorlog

geschiedenis van het voormalige

doorstaan en overleefd. Wat wel

eiland in de Zuiderzee.

genoemd is ‘het wonder van Urk’ begon zich te voltrekken.

Op 28 mei 1932 ging de Afsluitdijk dicht. De Zuiderzee werd IJssel-

Ongeveer tegelijkertijd werden

meer, zout water werd zoet. De

radicale saneringsplannen ontwik-

haring- en ansjovisvisserij, eeuw-

keld voor de oude dorpskern, die

enlang de bestaansbronnen voor

uiteindelijk – en gelukkig – geen

de eilandbevolking, verdwenen

doorgang vonden. Urk bleef wat

voorgoed. De toekomst leek weinig

het was en is: een tanig vissersnest

perspectief te bieden, zeker niet

aan de boorden van de oude Zui-

volgens de sombere overheidsrap-

derzee. Dit boekje wil daarvan

porten uit die tijd. Urk zou hoog-

beelden geven.

stens van enige toeristische beteA. van Urk

kenis worden of kunnen blijven. Op 3 oktober 1939 werd, in het kader van de Noordoostpolderwerken, de dijk naar Friesland gesloten. Urk was geen eiland meer. In de daaropvolgende oorlogsjaren werd een groot gedeelte van de vissersvloot door de bezetter gevorderd voor de Duitse Kriegsmarine. Veel schepen gingen verloren of raakten zwaar beschadigd.

4

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.


Vaarwel mijn Zuiderzee Vaarwel, mijn Zuiderzee; de deining van je golven. Die eeuwen lang ons in de sluimer sust‘, Ligt roerloos thans: daar is een graf gedolven Voor uw bestaan en ’s visschers levenslust. Vaarwel, mijn Zuiderzee; gedenken wij de dooden, Die eenzaam rusten in je stille schoot, De visschers, die voor dagelijksche nooden Zich waagden op je wiegelende vloot. Vaarwel, mijn Zuiderzee; de wielen der gemalen, Zij went‘len dreunend‘ aanstonds, dag en nacht En rusten niet, aleer gij, droog gemalen, Al bloeiend‘ in cultuur zult zijn gebracht. Vaarwel, mijn Zuiderzee; wij zullen niet versagen, Uw stervenswee een nieuwe toekomst baart, Waaraan wij bouwen: en waarop wij vragen Gods Zegen! die aan arbeid is gepaard. Mariap van Urk

Mariap van Urk (1898-1966) was

wel mijn Zuiderzee’ (1949), ‘Urker

de dorpsdichteres van Urk. In het

ambachten en bedrijven’ (1955) en,

krantje ‘De Oprechte Urker’ van

postuum, ‘Urk is zo mooi…’ (1981).

Klaas Koffeman schreef zij vrijwel

Als vissersvrouw was zij bekend

iedere week een gedicht. Als een

met de harde werkelijkheid van het

rode draad loopt de drooglegging

vissersbestaan.

door haar oeuvre. Drie bundels verschenen van haar hand: ‘Vaar-

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

5


Het eiland Urk in 1934. (KLM Aerocarto N.V.)

6

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.


Aan de vooravond van de drooglegging beschikten de Urker Zuiderzeevissers nog over een belangrijke vloot voor de haring- en ansjovisvangst. Aan de haven waren nog diverse visverwerkende bedrijven actief; op deze foto (links) maar liefst drie op een rij. De witgekopte palen links markeerden het houten plankier van de Westhaven.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

7


De zegenvisserij op haring werd doorgaans uitgeoefend door landlui. Als in het voorjaar de kreet weerklonk ‘haring aan de wal!’ spoedden timmerlui en andere ambachtslieden zich naar het ‘Top’ om deze zilveren Zuiderzeeharing met de ringzegen te verschalken. De dichting van de Afsluitdijk in 1932 maakte ook aan deze vorm van visserij, hier uitgeoefend vanaf de ‘Staart’, een uit zand bestaande landtong van Urk, een einde. Op de ‘Staart’ waren ook de zeehonden te vinden waarop intensief werd gejaagd vanwege een door de overheid ingestelde premie.

Het vooronder van een Urker botter (UK 45) met Auke van Slooten, zittend op de bank voor zijn slaapkooi. Het vooronder diende de bemanning als eet- en slaapverblijf. Het werd door Jan de Hartog beschreven in ‘Herinneringen van een bramzijgertje’, boekenweekgeschenk in 1967, een autobiografisch verhaal dat voor het eerst verscheen in 1951 (‘The lost sea’). De vuurduvel, een plat kacheltje, is op de foto al vervangen door petroleumstellen.

8

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.


De ansjovisvisserij had na de ‘teelt’

‘koppen’ van de kleine visjes. An-

in 1930 nog twee seizoenen te

sjovis was een exportartikel. Na

gaan. Deze visserij werd door de

verwerking werd de vis, gezouten

Zuiderzeevissers met wisselend

en verpakt in vaten, opgeslagen in

succes beoefend. Bij de verwerking

de pakhuisvemen van Amsterdam,

van de ansjovis werden vrouwen

wachtend op een goede prijs.

en meisjes ingeschakeld bij het

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

9


Het koken van garnalen voor de

en Jelle Roos. Met het pellen van

verdween ook de garnalenvisserij,

vishandel van Bakker en Gerssen

garnalen verdienden vrouwen en

de Zuiderzee werd IJsselmeer.

op de Westhaven naast de gemeen-

kinderen een karige vergoeding als

telijke visafslag. Op de achtergrond

aanvulling op het gezinsinkomen.

de werfboet van de gebroeders Jan

Met de komst van de Afsluitdijk

10

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.


Op 28 mei 1932 werd het laatste

de aan de eb- en vloedbeweging in

foto steekt Grietje Bosker als eerste

sluitgat in de Afsluitdijk gedicht.

de nu afgesloten binnenzee. Urk

vrouw het pas gedichte sluitgat

De Zuiderzee werd IJsselmeer, het

zou nog geruime tijd een eiland

over.

zoute water zoet. Dit betekende het

blijven, maar, naar velen dachten,

einde van de haring- en ansjovis-

een vissersplaats zonder toekomst.

visserij. De dijk tussen Noord-Hol-

Daarom hingen op veel vissers-

land en Friesland maakte een ein-

schepen de vlaggen halfstok. Op de

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

11


U

I

J

T

H

O

V

E

N

,

D

O

R

P

E

N

E

N

S

T

E

D

E

N

ISBN 90-5994-116-0

A

U

I

T

G

E

V

E

R

I

J

A

P

R

I

L

I

S

Z

A

L

T

B

O

M

M

E

L


Urk op de tweesprong