Page 1


PISAN 2006 ISBN 99918-988-1-6 UPPLAG: 1200 eintøk PRENT: Malchow Bogtryk ÚTGEVARI: © Meginfelag Føroyskra Studenta (MFS) Vesterbrogade 17A DK-1620 København V Tlf.: 33 25 02 10 www.mfs.fo E-mail: mfs@mfs.fo Skrivstovutíð er týsdag og fríggjadag kl.16-18. Skrivstovan í Århus er opin týsdag kl.16-18, tlf. 26 74 83 21 svarar eisini uttan fyri skrivstovutíð. Endurgeving av tilfari úr Pisuni er bert loyvd, um keldan er týðiliga nevnd BLAÐSTJÓRAR Doris Bjarkhamar Malan Ludvig LAYOUT OG LÝSINGAR Doris Bjarkhamar Petur Hansen PERMUMYND Harry Knudsen MYNDIR Katrin D. Apol Halla Nolsøe Poulsen Bjørg Dam Annika H. Joensen og onnur

tlf.38889797/20973888 Jaspur Jakobsen umboðsmaður í Danmark

hevur stuðlað útgávuni av Pisuni

lesandi. Tað er somuleiðis ein treyt, at ein ráðslimur skal vera formaður í teim einstøku nevndunum, og hesin stendur sostatt til svars yvir fyri ráðnum. Allir limir eru vælkomnir at verða við í nevndum felagsins, og hava harafturat møguleika fyri at stilla seg upp til ráðsvalið, ið vanliga fer fram á ársaðalfundinum í februar. Limir Hevur tú búð 4 ár í Føroyum, ert tú undir hægri útbúgving uttanlands ella á Setrinum ella ert tú í læru uttanlands, kanst tú gerast limur í MFS. Tað er ein sannroynd, at flestu limir felagsins eru búsitandi í Danmark. Fleiri og fleiri føroyingar leita sær nú útum Danmark at nema sær útbúgving, og tískil eru eisini fleiri MFS-limir at finna víða kring heimin. Studentarpolitisk mál MFS hevur gjøgnum árini virkað fyri fleiri rættindum, ið vit lesandi í dag meta vera sjálvsøgd. Her kunnu nevnast valrættur til løgtingsval og árligi ferðastuðulin frá Stuðulsstovninum. Í 2006 hevur MFS-ráðið avgjørt at arbeiða við hesum málum: Føroyska arbeiðsloysistrygging til tey, ið júst eru liðug at lesa og velja at venda heim aftur á klettarnar; Tryggja teim lesandi í Føroyum(á Setrinum) ein møguleika fyri at fara í barnsburðarfarloyvið og verða verandi í ÚS-skipanini, og ikki sum nú verða koyrd undir almannahjálp; At tryggja teim lesandi uttanlanda møguleika fyri at seta børn teirra á barnaansingarlista hálvt ár áðrenn flutt verður. Málið er komið langt, men enn væntar onkur av teim stóru kommunum; Fyrimunir við at vera MFS-limur Studentarpolitisk mál eru mál, ið gagnað øllum lesandi og ikki bert limum felagsins. Ert tú MFSlimur fært tú nakrar sjónligar fyrimunir. Nevnast kunnu; ein MFS-árskalendara; Limablaðið Fjølnir; Avsláttur uppá haldaragjald av Online-Sosialinum og Dimmalætting; Tú fært harafturat ungdómsavsláttur til ferðaseðlar til og úr Føroyum hóast tú ert farin um tey 26 árini; ISIC-kortið kann fáast frá MFS og kortið gevur tær avsláttur til innanoyggja ferðing í Føroyum og altjóða studentaavsláttur. GFSL(Grunnurin Fyri Styttri Lestrarferðir) er grunnur undir MFS, ið hevur til endamáls at stuðla ferðing í samband við innsavnan av tilfari til uppgávur, ið hava atlit til føroysk viðurskifti.

Pisan 2006

Arbeitt verður í løtuni við at gera eina “databasu” á heimasíðu felagsins. Endmálið við databasuni er, at tað skal gerast møguligt hjá føroyskum lesandi at upprætta sín egna profil á heimasíðuni, og á tann hátt gerast sjónlig fyri stovnar, virkir og fyritøkur heima í Føroyum. Roynt verður at fáa eitt samstarv við Menningarstovuna, ið arbeiðir við at skráseta allir lesandi føroyingar. Harafturat skipar MFS fyri sosialum og fakligum tiltøkum, og til hesi tiltøk fáa limir felagsins avsláttur. Gerst tú limur í MFS ert tú somuleiðis við til at stuðla arbeiðinum hjá felagnum. Lestrarstevnan MFS hevur í fleiri ár skipað fyri sokallaðum lestrarstevnum heima í Føroyum, har ymisk lestrartengd evni eru tikin upp. Endamálið við lestrarstevnunum er at birta upp undir kjak í føroyska samfelagnum, ið eru tengd at teim lesandi bæði í sjálvari útbúgvingartíðini og eftir loknan lesna. Nevnast kann, at í 2005 var evnið “Tey lesandi eitt ótroytt tilfeingið” har fokus varð sett á, hvussu tað kann skapast meira samband millum tey lesandi og stovnar, virki og fyritøkur í Føroyum . Í 2003 vórðu ymisk evnið tikin upp harímillum, gransking í Føroyum, Barnaansingarmálið og vegleiðing um størv og yrkisleiðir. Evnið fyri lestrarstevnuna 2006 er enn ikki fastsett. Pisudagar Tá tú hevur fingið at vita, at tú ert sloppin inn á eina útbúgving og stendur klár/klárur at fara til verka, eru tað kanska meira nágreiniligur spurningar, ið stinga seg upp. MFS hevur í fleiri ár skipað fyri Pisudøgum, bæði í Føroyum og í Danmark. Á pisudøgunum hevur tú møguleika fyri at fáa kunning um, hvussu tað er at vera lesandi og at flyta til eitt annað land. Kanska ert tú so heppin, at onkur MFS´ari ella lesandi luttakari lesur tað sama sum tú, og tískil kennir akkurát tína útbúgvingarskipan og stovn. MFS og ASK stóðu fyri seinasta pisudegi í Miðlahúsinum í Tórshavn og har vóru luttakandi lesandi frá nógvum ymiskum londum, ið kundu greiða frá teirra royndum.

Tey, ið manna MFS-ráðið, eru: Doris Bjarkhamar, formaður Jóan Pauli Helgason, næstform. Jóhan Pauli Helgason kassameistari Malan Ludvig, skrivari

2

MFS-limir kunnu søkja um stuðul úr grunninum og umsóknarfreistin er ávíkavist 1.apríl og 1.oktobur. MFS hevur ein uppgávusavn inni á bókasavninum í Føroyahúsinum í Keypmannahavn. Til ber hjá limum felagsins at læna tilfar úr savninum, ið fevnir um uml. 100 uppgávur.

Hanna Vágsheyg Fía Lindenskov Súsanna Niclasen Jákup Sverri Kass

Anna Rein Durita Jóansdóttir Rógvi Joensen Jákup Emil Hansen Selma Kristiansen Pisan 2006

75


Innihald

Meginfelag Føroyskra Studenta

1 - Lestrarvalið Hvat nú? At velja rætt fyrstu ferð Í iva Vert at vita ”Ein stutt, ein long...” Hvørjum hevur tú áhuga fyri? Trupla lestrarvalið Eitt mobilt lestrarval Starvsvenjing—eisini ein møguleiki Týdningurin av lestrarhættum 2 - Praktisk, fíggjarlig og sosial viðurskifti Íbúðarviðurskifti Lesandi við børnum Pasta og ketsjupp — ein myta? Stuðulsstovnurin SU-skipanin Arbeiði og SU Føroyafrádráttur Full skattskylda í Føroyum Ráðgevingin fyri føroyingar

Títt felag! Tað eru vit í MFS, ið plaga at koma út á teir ymisku miðnámsskúlarnar at vegleiða tykkum komandi lesandi um ymisk viðkomandi í samband við at vera undir hægri útbúgving. Tað eru eisini vit í MFS, ið hava staðið fyri útgevingini av PISUNI, ið tú nú hevur tú sitið og lisið. Vónandi hevur hon verið tær hent í lestrarvalstøðuni!! MFS er tó meira enn ein kunningarmiðil!MFS er felagið hjá tær, ið er farin undir hægri útbúgving á Fróðskaparsetrinum ella uttandlands og hjá tær, ið hevur valt at fara í læru uttanlands. Felagið hevur síðan 1962 virkað fyri áhugamálum hjá teim lesandi og hevur verið við til at gera umstøðurnar hjá teim lesandi betri. Endamálið Í lógini hjá felagnum stendur í kap.1,§2:”Endamál felgasins er at skipa allar føroyingar, ið eru undir hægri útbúgving bæði uttanlands og í Føroyum og føroyingar, ið eru í læru uttanlands, í ein felagsskap og røkja áhugamál teirra”. MFS er sambindingarliður ella samráðingarumboð teirra lesandi mótvegis føroysku myndugleikunum.

74

Pisan 2006

Bygnaður MFS er ein paraplyfelagsskapur undir LFÚ, men er sum so ikki knýttur at honum. Felagið er á føroysku fíggjarlógini og fær árliga eina játtan á 200.000 kr. Hægsti myndugleiki er ráðið, ið er sett saman av upp til 11 limum. Ráðið skipar seg við formanni, næstformanni, skrivara og kassameistara. Ráðið virkar sum savningardepil fyri tí arbeiði, ið undirnevndirnar gera. Ráðsfundur verður hildin hvønn mánað og her verða uppskot og arbeiðið hjá undirnevndunum viðgjørd. MFS hevur í løtuni tvær skrivstovur, har limir og onnur kunnu venda sær, hava tey spurningar av ymiskum slag. Skrivstovurnar halda til í ávíkavist Áarstovu í Århus og Føroyahúsinum. Skrivstovurnar hava fastar upplatingartíðir hvørja viku. Sí www.mfs.fo Nevndir í MFS Í løtuni eru hesar nevndir virknar í MFS: GÚnevndin, Blaðnevndin, KT-nevndin, Trivnaðarnevndin, lestrarstevnunevndin og Århus-nevndin. Tað er onki til hindurs fyri at seta á stovn nýggjar nevndir undir ráðnum, men endamálið skal sjálvsagt vera til frama fyri tey

3 - Lívið sum lesandi (Lestrar)tíðin—njótið hana Lesibólkar Fróðskaparsetrið— ein føroyskur møguleiki Úti er gott, men heima er best! At vera lesandi í Danmark Útbúgvingin við í altjóðagerðingini Karin valdi Australia London vs. Keypmannahavn At lesa í Svøríki Sniðgevi í Milano Lestrarlív í Skotlandi Á listaskúla í Paris Árni lesur í Honolulu Ein øðrvísi lestrarleið Ein heimur á muni Master in Aquaculture í Ås 4 - Hentar upplýsingar Leinkjur til lærustovnar Leinkjur til bústaðarávísing Bókalisti — bøkur um útbúgving Lestrarvegleiðingar í Føroyum Hentar heimasíður Føroysk feløg uttanlands MFS—Títt felag!!!

4 6 8 10 11 12 14 17 18 20

22 25 28 30 33

36 37 38 39 40 41 42 44 46

49 50 52 54 56 58 60 62 64 66 68 69 69 70 71 71 72 74

Pisan 2006

3


Hvat nú? Doris Bjarkhamar Húgvan er neyvan komin á høvdið áðrenn tann universellið spurningurin verður settur tær: HVAT NÚ? Tann sami spurningurin ár aftaná ár, øld eftir øld, og nokk eisini sama reaktión. Onkur kennir svarið og svarar uttan at blunka við. Onkur annar(kanska fleirtalið) hevur ikki ánilisi fyri, hvat tey skulu í framtíðini, og velja tí at bíða eitt-kanska fleiri ár at svara. “Heimurin er jú opin og tit ungu í dag hava so nógvar møguleikar í at velja.” Ja tað er ein sannroynd, at vit hava nógvar møguleikar í at velja, bæði fakliga og landafrøðiliga. Valið er harafturat eisini vorði meira fleksibult og mobilt seinastu árini. Tú kanst td. verða innskrivaður á setrinum, og í veruleikanum nema tær part av útbúgvingini í USA, Australia og Noreg um tað skal vera.(Kannað hvussu tað er á útbúgvingarstovnunum!)Starvsvenjing er eisini vorðin ein møguleiki á flestu hægri úgbúgvingunum, so tú hevur rættiliga stórt frælsið til at seta saman tína egnu útbúgving so hon hósakar til tín arbeiðshátt. Tað er tó enn valið, ið skal takast og her er ongin broyting í. Tíverri, hevur onkur kanska hug at siga, men eg vil siga tíbetur! Tað nyttar tær onki í longdini at gera sum vinurin, mamman ella abbin ynskja, um tú ikki sjálv/ur hevur áhuga fyri og evni til at gera. Tað er tú, ið skalt brúka tey næstu árini uppá sjálva útbúgvingina og tú skal gera skúlating! Tískil er tað eisini tú sjálv/ur, ið eigur at seta krossin/krossarnar á umsóknarblaðið! Ongin annar uttan tú! Tískil krevir “svarið” serliga umhugsan, og tíð eigur at verða brúkt til at viðgera spurningin. Tú ert ikki einsamøll í støðuni, og tað kann vera gott at tosað við vinfólk, foreldur og lestrarvegleiðarar, men minnst til! Krossurin er einans tín!!!!

Fyrsti parturin av blaðnum snýr seg nevniliga um sjálvt lestrarvalið, og ymisk viðkomandi viðurskifti í samband við tað verða viðgjørd í hesum partinu Í øðrum parti verður dentur lagdur á meira praktisk, fíggjarlig og sosial viðurskifti, sum eru hent at hava hampuliga gott innlit í, longu áðrenn lestrarbyrjan og møguliga flyting úr Føroyum. Triðji partur av Pisuni avspeglar teir mongu møguleikarnar tú hevur í at velja bæði fakliga og landafrøðiliga. Lesandi greiða her frá, royndum og upplivingum tey hava frá ymiskum londum. Hesin partur er ætlaður av geva upplýsing um tey nógvu lestrarlondini, og sjálvsagt eisini at geva tí einstaka íblástur til at velja tað landið, tey hava hug at lesa í. Í seinasta partinum av Pisuni eru ymisk yvirlit við hentum upplýsingum viðvíkjandi m.a. lestrarvegleiðing, bústaðarávísing, føroyskum feløgum uttanlands o.s.fr. Hevur tú spurningar um eithvørt Pisan ikki viðger, ert tú sjálvsagt altíð vælkomin at seta teg teg í samband við MFS. Sí heimasíðuna www.mfs.fo Vit í MFS eru øll eru lesandi og sum tískil hava verið í somu støðu, sum tú ert í nú! Vælkomin og góðan lesihug!

Valstøðan kann tykjast fløkjaslig, kanska vorðin meira fløkjaslig, nú so nógvir møguleikar eru í at velja. MFS hevur í nógv ár útgivið Pisuna, ið kann síggjast sum eitt reiðskab, ið kann hjálpa tær við at arbeiða teg fram ímóti einum lestrarvali, ið tú kanst livað við. Tað, ið sermerkir Pisuna, er, at MFS roynir at geva tykkum upplýsingar, ið hava týdning fyri føroyingar, ið ætlað sær undir lesnað. Samstundis er blaðið gott hjá tí lesandi undir sjálvari útbúgvingini tá spurningar av ymiskum slag stinga seg upp.

4

Pisan 2006

Pisan 2006

73


Føroysk feløg uttanlands Føroyingafeløg Føroyingafelagið á Bornholm v/ Tordis Johannessen tlf. 56 97 00 43 Føroyingafelagið í Esbjerg v/ Oddvør Danielsen Danmarksgade 25, Over Gården Føroyingafelagið í Fredrikshavn v/ Ellu Niclasen Markedsvej 19 9900 Fredrikshavn Føroyingafelagið í Hirthals v/ Fridtjolf Torgarð Føroyingafelagið í Horsens v/ Ester Joensen tlf. 75 60 10 52 Føroyskt felag í Hvidovre Norgesmindevej 2, st. th. 2900 Hellerup

Føroyingafelagið í Aarhus v/ Gunnar Hansen tlf. 24843998 Føroyingafelagið Tjaldrið v/ Gert Róðá Solbakken 44 Toksværd 4684 Holme Olstrup Føroyingafelagið í Reykjavík Box 4065 IS-124 Reykjavík Ísland Føroyingafelagið í Aalborg Lille Kongensgade 10B 9000 Aalborg tlf. 98 18 21 95 Føroyskt Felag í Ballerup v/ Elinborg Joensen Tåregårdsvej 29 2750 Ballerup Føroyingafelagið í Nuuk tlf./fax 21067

Føroyingafelagið á Lollandi og Falster Føroyingafelagið í Mellemvang 2 Bretlandi-Farbrit 4990 Sakskøbing V/Poul Andrias Mikladal tlf/fax: 01847 896 699 Føroyingafelagið fyri T-rit: farbrit@aol.com Miðvestjylllandi v/ Poul Poulsen Onnur feløg Højrisvej 1, Asp 7600 Struer B – 94 v/ Jóhannis H. Glerfoss Føroyingafelagið í Odense 6700 Esbjerg v/ Andresu Christiansen tlf. 75 13 45 31 Føroyingafelagið í Suðurjútlandi v/ Ednu Poulsen tlf. 74 66 66 65 dhammer@mail.com

Sendistova Føroya Strandgade 91, 4. hædd 1401 København K tlf. 32 83 37 70 info@tinganes.fo

Føroyska Listafelagið í Føroyingafelagið á Danmark Suðursælandi v/ Hansina Iversen v/ Ruth Larsen tlf. 32577616 tlf. 53 38 24 74(riggar ikki) Húsakórið Føroyingafelagið í v/ Astrid Viderø Svendborg tlf. 39 69 30 96 v/ Gullborg Simonsen (Riggar ikki) Ítróttarfelagið ÍF-Føroyar Fótbólturwww.fotboltur.dk Føroyskt Felag á Flogbóltur v/Finnbjørn av Vestursælandi Teigum v/ Ragnhild Sørensen Hondbóltur v/ Maluni tlf. 57 83 31 96 Ludvig

72

Pisan 2006

Áhugafelagið ”Neystið” v/ Sylviu Levinsohn 2610 Rødovre tlf. 36 70 94 23 Dansifelagið Fótatraðk v/ Signhild Johannesen Dansað verður annaðhvørt sunnukvøld kl. 18.00 í Føroyahúsinum, Kbh. Kvinnufelagið v/ Chirstin Plate tlf. 45 81 00 49 Lestrarfelagsskapir MFS—Meginfelag Føroyskra Studenta tlf. 33 25 02 10 www.mfs.fo FFL—Felag Føroyskra Læknalesandi v/ Absalon Eysturoy tlf. 22 27 09 61 Jurafelagið v/ Margrethu Petersen fo_jura@hotmail.com Stjórnamálafrøðislesandi v/ Jóhan Pauli Helgason tlf. 50 50 86 58 VÁS—Verkfrøðingar á Slættanum v/ Kristian Nielsen tlf. 45873032 BúK(Búskaparfrødingar) v/ Kristoffur Hentze 61710386

Áarstova Vestergade 48D 8000 Århus C tlf. 86 18 06 04 Opið er: Mán.- hós. kl. 16.00-18.00 Fríggjadagsbarr kl. 21-03 Prestur Føroyskur prestur er at hitta mánadag-hósdag kl. 09.00-10.00. tlf. 31 10 81 31 Føroyski skúlin í Keypmannahavn v/ Virgar T. Dalsgaard tlf. 56 38 17 57 Hvønn fríggjadag kl. 16 í Føroyahúsinum Andaligir felagsskapir Samuelskirkjan Thorsgade 65, Kbh. tlf. 35834408 http://krea.fo/ samuelskrikendk Kirkjugongd er hvønn fyrsta og triðja sunnudag í mánaðinum, kl. 14.00 Føroyska arbeidid í Eliaskirkjuni v/ Atla Rasmussen tlf. 32 96 99 95 www.eliaskirkjan.dk Kristnastova Birmavej 36, 2300 Kbh.S tlf. 32551809 www.kristnastova.dk

Rásin - felag hjá fø. á Film - og Medievidenskab v/ Elin Hentze tlf. 32 68 01 42 Aðrar adressur Føroyahúsið Vesterbrogade 17A 1620 København V tlf. 33 23 15 87 Opið er allar dagar kl. 14.00-19.00 leygardag og sunnudag er stongt.

Pisan 2006

5


At velja rætt fyrstu ferð Tað kann tykjast ógvuliga fløkjasligt og møtumikið at skula seta seg inn í tann óendaliga frumskógin av møguleikum, hvat útbúgvingartilboðum viðvíkir. Nógvar ymsar útbúgvingar verða bodnar út og so gerst tað ikki lættari av, at so nógv ymsik ting eru, sum greiða skal fáast á, áðrenn og tá tú søkir. Katrin D. Apol Tú stendur møguliga á gáttini til at taka títt fyrsta veruliga val nakrantíð. Higartil er leið tín kanska í stóran mun longu skorin út í kortið, og tí hevur verið lætt at tikið avgerðir, sum nokk heldur ikki hava verið so heilt vitalar. Valið av útbúgving gevur seg tó ikki sjálvt, og tí er tað av alstórum týdningi at fyrireika seg væl. Eitt tað fyrsta, tú kanst gera, er at fáa hendur á einum yvirliti yvir møguligar útbúgvingar. Nógvar bøkur eru á bókasøvnunum um evnið, og alnótin er sjálvsagt eisini ein ótømandi kelda. Soleiðis kanst tú fyrst og fremst fáa greiðu á, hvørjar útbúgvingar yvirhøvur eru at velja í. Um tú longu veitst hvønn veg ella innan hvat øki hugur tín liggur, so kann tað eisini vera góð hjálp at heinta hjá lestrarvegleiðarunum, sum kunnu leiða teg á eina meira greiða kós, men í síðsta enda er valið útilokandi títt. Vel eftir áhuga Hetta hevur tú óivað hoyrt hundraðtals ferðir, men tað er ofta lættari sagt enn gjørt. Hvussu kanst tú eitt nú samantvinna so ymisk áhugamál sum tennis, bókmentur og lívfrøði, um tað eru hesi, tú hevur áhuga fyri? Tú kundi byrjað við at spurt teg sjálvan, hvussu tú vilt ávirka heimin og hvussu tú vilt nýta lív títt. Vilt tú út í heimin at arbeiða? Ætlar tú tær at verða í Føroyum? Vilt tú læra onnur nakað ella vilt tú hjálpa fólki rundan um teg á einhvønn hátt. Hetta kann tykjast sum ein stórur gloypibiti hjá eini júst floygdari pisu at seta sær sjálvum so “stórar” spurningar. Hinvegin so kunnu tílíkir spurningar beina teg á eina leið, sum fegin skuldi verið hin rætta. Somuleiðis slepst undan at tú um nøkur ár stendur við eini útbúgving í skjáttuni, sum tú ikki veruliga hevur hug at brúka til nakað. Sjálvandi er eisini vert at hava í huga, at ein spennandi útbúgving ikki altíð av sær sjálvum hevur við sær eitt spennandi arbeiði. Øvugt kann ein útbúgving, sum kanska ikki tykist so spennandi geva tær óteljandi møguleikar úti í arbeiðslívinum. Tí kann tað vera eitt gott hugskot at tosa við onnur, sum eru undir teirri ella teimum útbúgvingunum, sum tú umhugsar. Hetta kanst tú gera antin við at seta teg í samband við ein relevantan lærustovn ella MFS, sum møguliga kann vísa tær á onkran føroying undir ávísu

6

Pisan 2006

útbúgvingini. Sjálvandi er eisini gott at tosa við fólk, sum eftir lokna útbúgving eru farin út á arbeiðsmarknaðin. Hesi kunnu helst best geva tær góð ráð, tí tey áttu at vitað, hvat tey tosa um. Hvat krevst Næsta stigið er, at tú mást finna fram til, hvat krevst, fyri at sleppa inn á útbúgvingina. Um okkurt fak er, ið krevst, sum tú ikki hevur, so er ikki at fella í fátt, tí til ber at lesa “einkultfak” upp á stutta tíð. Tú eigur tí at kanna, hvat krevst í góðari tíð, so tú fært stundir at taka møguligu eyka fakini, sum eru kravd.Eisini er týdningarmikið at minnast til, at tvær freistir eru, sum umsóknir kunnu vera latnar inn. Tær eru vanliga 15.mars fyri kvotu 2 og 1.juli fyri kvotu 1. (Les meira um kvotuskipanirnar aðra staðni í blaðnum).

Óvissan Tað er altíð torført at meta um eitt val er rætt ella ikki. Tú veitst sjálvsagt ikki, hvussu eitt møguligt annað val hevði verið, og tí ber ikki till at samanbera. Tú veitst tó uttan iva altíð, um tú trívist við tað, tú hevur valt. Um so er, so stendur ikki so heilt illa til. Tó vil óvissan uttan iva níva teg, eftir at tú hevur framt títt val. Soleiðis vil tað nú einaferð vera, og torført kann vera at sleppa undan hesum kostinum. Óvissan kann tó eisini síggjast sum ein positivur eginleiki, tí óvissan er drívmegi og hon ger teg forvitnan. Alt lívið verður tú sett/ur yvirav ymsum valum, og tískil er ringt at sleppa undan óvissuni. Hon lúrir altíð aftanfyri næsta hornið. Tí kann tað ikki sigast ov ofta, at fyrireikingararbeiðið til valið er av nógv størri týdningi enn valið sjálvt. Tað vísir seg eisini, at mong av teimum, sum fella frá undir lestrinum, als ikki høvdu sett seg nóg væl inn í, hvat teirra val innibar. Ráðini eru tí einføld: Fyrireiking, fyrireiking og aftur fyrireiking.

Lestrarvegleiðingar í Føroyum Studentaskúlin og HFskeiðið í Hoydølum Lestrarvegleiðarar: Inger Flø Jørgensen, Bjørg Róin, Elisabeth Holm og Kaj Alstrup. studentar : tlf. 31 46 09 HF-arar : tlf. 31 86 09 Opið: Mán.-hós.: kl. 12.30 15.20 www.hoydalar.fo Studentaskúlin og HFskeiðið á Kambsdali Lestrarvegleiðarar: Turid Thomsen og Óli Wolles tlf. 44 40 24 Opið: Mánadag: kl. 08.559.40, 10.40-11.25 og 12.45-14.20 Týsdag: 8.55-14.20 Miku– og hósdag: kl. 08:55-9.40 og 13:3514.20 Fríggjadag: kl. 8.559.40 www.shey.olivant.fo Tekniski Skúlin í Tórshavn Lestarvegleiðarar: Lis Helgadóttir Tlf. 31 19 57

(umstilling til lestrarvegleiðing) Opið: Týs.: kl. 08:10-11:30 Hós.: kl. 12:10-15:25 www.tst.fo Klaksvíkar HF-Skeið Lestrarvegleiðari: Kári Purkhús tlf. 45 64 12 (umstilling til lestrarvegleiðing) Opið: Týsdag: kl. 09.45 11.45 Hósdag: kl.14.00 – 15.00 Fríggjadag.: kl. 08.4510.45 Tekniski Skúlin í Klaksvík Lestrarvegleiðari: Linjon Jacobsen tlf. 45 63 11 *28 Týsdag: 13.00-15.00 Hósdag: 10.00-12.00 ella eftir avtalu á 214901 www.tsk.fo Miðnámsútbúgvingin í Suðuroy Lestrarvegleiðari: Niels M. Jakobsen tlf. 37 40 11

Opið: Mánadag: kl. 12:1013:00 Týsdag: kl. 11.30 12.35 líka vika Mikudag: kl. 12:3513:30 Fríggjadag: kl. 12.1013.00 ólíka vika ella eftir avtalu www.midnam.fo Handilsskúlin á Kambsdali Lestrarvegleiðarar: Maria Gregersen og Karl A. Olsen Tlf. 44 49 00 (umstilling til lestrarvegleiðing) Mánadag: eftir avtalu Týsdag: 9.10-9.55 Mikudag: 13.40-14.25 Hósdag: 9.10-10.45 www.fh.fo Føroya Handilsskúli, Tórshavn Lestrarvegleiðarar: Mina Reinert og Birgir Mortensen tlf. 31 71 41 * 22 Opið: Mána-, týs– og hósdag: kl. 10.00-12.00 Mikudag: kl. 14.0016.00

Fríggjadag: kl. 12.0014.00 www.fh.fo Fiskivinnuskúlin í Vestmanna Lestrarvegleiðari: Ingunn W. Olsen tlf. 42 45 73 (umstilling til lestrarvegleiðing) www.fiskvest.fo LFÚ-Ráðgevingin, Tinghúsvegur 18, 3.hædd, Tórshavn Lestrarvegleiðarar: Inger Flø Jørgensen og Bjørg Róin. tlf. 31 50 15 Opið: Týsdag og hósdag: kl. 16.00 - 18.00 www.lfu.fo Altjóða Skrivstovan J.C.Svabosgøta 14 postboks 272 110 Tórshavn tlf. 32 20 65 fax 35 25 01 ask@ask.fo www.ask.fo

Hentar heimasíður Stuðul

Føroyar www.studul.fo Danmark www.su.dk Noreg www.lanekassen.no Svøríki www.csn.se Ísland www.itn.is/lin Finnland www.kela.fi/ opintotuki Grønland www.ghsdk.dk

Lestrarstyrkir Granskingarráðið www.gransking.fo

ASK www.ask.fo/grunnar.html Legat-Info www.legat-info.dk Legatregisteret www.legatregistret.dk Sol http://legater.sol.dk Studerende Online www.so.dk/legat Semikolon www.semikolon.dk

Lestrarvegleiðng www.ivuc.dk www.studietræf.dk www.uvm.dk www.uni-c.dk www.britishcouncil.org/

denmark www.ciriusonline.dk www.ucas.co.uk www.ug.dk www.ansa.no www.braintrack.com Altjóða Skrivstovan www.ask.fo Á heimasíðuni hjá ASK finnur tú slóðir um útbúgving í øllum heiminum.

Kommunur www.netborger.dk

Pisan 2006

71


Bókalisti – bøkur um útbúgving Ein íløga fyri lívið

Um útbúgvingar í Danmark DUEL: Dansk uddannelses og erhvervsleksikon 2004 3 bind Útgivin av RUE– Rådet for Uddannelses- og Erhvervsvejledning. DUEL hevur greinar um arbeiði og útbúgving-ar í Danmark og uttanlands m.a. um au-pair og kibbutz. Bind 1-2 snúgva seg um donsk viðurskifti: kr. 580 (+ moms) Bind 3 snýr seg um útlendsk viðurskifti: kr. 172 (+ moms) Erhvervsnøglen 2005 Aschehoug. Kostnaður 300 kr. Bókin viðger nógvar lestrarviðurskifti.

útbúgvingar

og

Uddannelsnøglen 2005 Útgivin av Aschehoug. Kostnaður 300 kr. Guide til videregående uddannelser Útgivin av Schultz Kostnaður 299 kr. Fá hjálp og íblástur til lestrarvalið. Um útbúgvingar uttan fyri Danmark Job, rejse og uddannelse i udlandet Dorte Klingelhofer. Útgivin av Billesøe og Baltzer, 1996. 176 síður. Kostnaður 40 kr. Rejsebogen 2006 Georg Harmsen. 448 síður. Kostnaður 230 kr.

70

Pisan 2006

í

Læs i udlandet Søren Kristensen. Útgivin av Teknisk Forlag. 183 síður. Kostnaður 78,50 kr. Bókin til tín, sum vil útbúgva teg heilt ella partvís uttanlands (tvs. ikki í DK) “Guardian” university guide Útgivin av Atlantic Books, 2003. 512 síður. Kostnaður 209,95 kr. Vegleiðing um hægri útbúgving í Bretlandi.

ymisk

Hvad kan jeg blive 2006 Útgivin av Politikens Forlag. 1071 síður. Kostnaður 369 kr. Hetta verk er sera hent og hevur yvir 1.000 útbúgvingar og arbeiði. Eisini verður danska útbúgvingarskipanin lýst umframt góð ráð um t.d. fíggjarlig viðurskifti undir lestri. Karriere vejviser 2005 Útgivin av MoveOn! A/S 288 síður. Kostnaður 98 kr. Ein bók um lestrar- og útbúgvingarvalið. Sí eisini www.karrierevejviser.dk

Útgivin av Forlaget Nuna, 2005. Arbeiðs-, lestrar- og uppihaldsmøguleikar útlandinum. Sí eisini www.rejsebogen.dk

Um SU

At velja útbúgving er ein íløga fyri lívið. Tað nyttar einki at káva útyvir, bert tí orðavalið fyri lívið kann tykjast ræðandi og rættiliga avmarkandi. Tað er heldur eingin loyna, at tað arbeiðið, tú einaferð fært, setir sín ófrávíkiliga dám á lív títt. Fíggjarviðurskifti, frítíð o.s.fr. eru tengd at arbeiði tínum, og tískil er talan ikki um eitt val á sama hátt, sum tá tú velur málingalit til ein vegg. Ætlanin er ikki at ræða teg við at seta hetta upp sum tað ultimativa valið, men bert gera vart við týdningin av tí. Sjálvandi er tað eingin neyð, um tú ikki velur rætt fyrstu ferð, tí til ber at royna aftur aðru ferð, men so “klappar fellan” eisini – í hvussu so er, um tú lesur í Danmark. “3. gangsreglen” sigur nevniliga: →

*3. gangsreglen Har man to gange været optaget på en videregående uddannelse uden at have afsluttet disse, vil man, hvis man på ny søger optagelse på en videregående uddannelse, blive placeret sidst blandt ansøgerne, uanset kvotient og kvote 2-kvalifikationer. Man kan dog, samtidig med at man indsender selve ansøgningsskemaet, søge dispensation, hvis der er gode grunde til, at man sprang fra de to første uddannelser. Får man en sådan dispensation, behandles ens ansøgning på linje med de øvrige ansøgere. Les meira www.kot.dk

SU-loven med kommentarer Útgivin av Jurist– og Økonomforbundet. Lone Basse, Gerd Kelstrup Hansen og Pernille P. Preisler. 271 síður. Kostnaður 764 kr. Um lestrarstyrkir Legathåndbogen for alle uddannelsessøgende 2006 Berrit Jylling og Per Billesøe, 2006. Útgivin av Billesøe & Baltzer. CD-ROM 228 kr. Legathåndbogen med kollegier for alle uddannelsessøgende Per Billesøe. Útgivin av Billesøe og Baltzer, 2005 264 síður. Kostnaður 228 kr. Kraks fonde og legater 2004/ 2005 Útgivin av Mekato. 722 síður. Kostnaður 995 kr. Yvirlit yvir grunnar og lestrarstyrkir. CD-ROM, 2006: 995,- kr. Vejviser til legater og fonde 2006. Útgivin av Billesøe & Baltzer. 648 síður. Kostnaður 885,- kr. CD-ROM: 885,- kr.

Pisan 2006

7


Í IVA Kanska ert tú ein teirra, ið longu frá barnsbeini hevur vitað, hvat tú skuldi verða, ”tá tú bleivst stór/ur”. So ert tú heppin, tí mong eru tey, ið sita líka til umsóknarfreistin er um at vera úti og grópa í tonkunum, meðan tey bíða eftir, at rætta valið skal renna fram fyri tey. Her er eitt uppskot til tín, sum ert í iva, men eisini til tín, sum longu heldur teg vita, hvør útbúgvingin skal vera. Týdningarmikið er nevniliga at seta seg væl inn í, hvat ymsu útbúgvingarnar innibera.

1

2

Púrasta á berum Tú hevur ikki ánilsi fyri, hvat tú skalt velja, og veitst ikki um tað skal verða fuglur ella fiskur! Fyrsta stigið kann tá vera at tú gert tær greitt, hvat tú í hvussu so er ikki hevur hug til. So er gongd komin á. Kanska veitst tú longu, hvar í heiminum tú kundi hugsað tær at lisið. Brúka tá alnótuna ella læn bøkur á bókasavninum um útbúgvingar og útbúgvingarskipanir í ymsu londunum. Um tú ikki veitst, hvar útbúgvingin skal takast, er best at lesa breitt og seta sær nógva tíð av til kanningararbeiði – tað er jú eitt rættiliga týdningarmikið val, ið tú stendur yvirav. Minst til, at avgerðin er tín! Sjálvt um mamma tín kanska fegin vildi sæð teg sum lækna, so er tað tú, ið skalt liva við valinum.

Les breitt Kundi tú hugsað tær eina langa útbúgving ella eina stutta, eina teoretiska ella møguliga heldur eina meira praktiska... Gott er at hugsa breitt, so ger tær greitt, hvørt tað er náttúruvísund, mál ella møguliga samfelagsviðuskifti, ið hava tín størsta áhuga. Les um allar útbúgvingar undir tínum áhugaøki, soleiðis at tú ikki av óvart vrakar eina útbúgving, tú ikki kennir. Lestrarvegleiðingar eru á øllum miðnámsskúlunum í landinum, umframt hjá LFÚ og á Altjóða Skrivstovuni. Leita tær hjálp hjá teimum, tey kunnu beina teg inn á eina kós, geva tær góð ráð og møguliga hjálpa tær at velja eini 8-10 útbúgvingar burtur úr rúgvuni.

Leinkjur um útbúgving Føroyar Lesandi.fo — www.lesandi.fo Heimasíða fyri lesandi á miðnámsskúlunum í Føroyum, m.a. við hentum upplýsingum um hægri lesnað í Føroyum. www.setur.fo Danmark www.optagelse.dk Her kanst tú søkja um upptøku á hægri útbúgvingarstovnum Undervisningsministeriet — www.uvm.dk Henda heimasíða hevur yvirlit yvir allar útbúgvingar og útbúgvingarstovnar í Danmark. www.ug.dk www.sektornet.dk Svøríki Studentguiden — www.studentguiden.com Hent heimasíða hjá teimum, ið ætla sær til Svøríkis at lesa. www.vistas.nu www.studera.nu Noreg Utdanning.no — www.utdanning.no

3

8

Pisan 2006

Ísland Félagsstofnun Stúdenta — www.fs.is Heimasíða við leinkjum til hægri lærustovnar í Íslandi. www.ask.hi.is Stóra Bretland Education UK — www.educationuk.org Heimasíða, ið serliga er ætlað altjóða lesandi, ið kundu hugsað sær at farið undir hægri lesnað í Stóra Bretlandi — við leinkjum til bretskar lærustovnar. Evropa Ploteus — www.europa.eu.int/ploteus Umfatandi heimasíða við upplýsingum um útbúgvingarmøguleikar í evropeisku londunum. Kring allan heim Braintrack—www.braintrack.com Fleiri enn 7.400 leinkjur til hægri lærustovnar í 192 londum. www.studyabroad.dk

Leinkjur til bústaðarávísing Bústaðarviðurskiftini eru ymisk alt eftir hvat land, talan er um. Her er eitt stutt yvirlit yvir nakrar hentar heimasíður viðvíkjandi bústaði. Norðurlond Fõreningen Nordiska Studentbostãder www.nsbo.org Danmark www.ungdomsboliger.dk

Kanna einstakar útbúgvingar Les meira gjølla um tær 8-10 útbúgvingarnar, sum nú eru eftir. Leita á heimasíðuni hjá útbúgvingarstovnum og finn fram til, hvussu útbúgvingarnar eru skipaðar. Nakrar útbúgvingar eru uppbygdar á tann hátt, at tann lesandi í stóran mun sjálvur velur lærugreinar og skeið. Eisini ber til at lesa meira enn eitt fak á ávísum lærustovnum, soleiðis at talan kann vera um høvuðsfak og síðufak. Aðrastaðni er útbúgvingin meira fastløgd frá byrjan og tú lesur bert eitt fak. Ger tær greitt, um undirvísingin fer fram sum fyrilestrar, floksundirvísing ella mesti denturin verður lagdur á bólkaarbeiði.

Yvirlit yvir fleiri hægri útbúgvingarstøð í Noregi. www.ped.lex.no

Svøríki www.studentbostaden.se www.syoguiden.com Noreg www.student.no www.utdanning.no Ísland Félagsstofnun Stúdenta:www.studentagardar.is Háskólinn á Akureyri: www.unak.is Iðnnemasamband: www.insi.is

Finnland www.soa.fi/swe Stóra Bretland www.Studentaccommodation.com Student UK — www.StudentUK.com Support for learning — www.support4learning.org.uk Írland Education Ireland — www.educationireland.ie Týskland Deutsches Studentenwerk — www.studentenwerke.de USA USA Study Guide — www.usastudyguide.com

Pisan 2006

69


Master in Aquaculture í Ås Hvat kanst tú lesa í Noregi? Allar umsóknir til lesnað fara ígjøgnum Samordna Opptak. Fert tú inn á heimasíđuna www.samordnaopptak.no fært tú hópin av upplýsingum. Eisini kanst tú fáa tilsent pappírsútgávuna Søkerhandboka. Freistin at søkja er 15. apríl. Vert er at leggja til merkis, at Noreg hevur annan bygnað enn Danmark, tá talan er um karakterskala. Men á áðurnevndu heimasíđu er ein umroknari til danskan standard. Vanliga verður krav sett til Generell Studiekompetanse. Hetta er rætt og slætt Handilsskúla, studentsella HF-prógv, HFX ella líknandi. Hevur tú tey fak, sum skulu til fyri at koma inn á hægri lærustovn í Danmark, so ert tú eisini kvalifiserað/ur til norskar lærustovnar.

Regin Arge Eg havi altíð havt áhuga í fiskivinnu og serliga aling av fiski. Noreg stóð fyri mær sum eitt land við møguleikum fyri víðari lestri. Hevði hoyrt um aðrar føroyingar, sum høvdu verið har og prát við fólk við skili fyri fiski gjørdi, at eg fór at kanna hetta nærri. Kundi valt, at lisið biologi t.d. í Keypmannahavn, men fann líkasum ikki koblingina til fiskaaling ella fiskivinnu/alivinnu har. Lestrarvegleiðarar í Føroyum vistu ikki nógv um lesnað í Noregi, men fór eg til Danmarkar, kundi eg fáa ”pakkan” við allari vegleiðing um, hvussu farast skuldi fram, stuðul osv. Fór sjálvur á netið og sá, at eg kundi fáa júst somu útbúgvingar í Noregi sum í Danmark ella aðrastaðni. Noreg hevur eins og Føroyar langar tradisjónir innan fiski- og alivinnu, og eru tí nógvar útbúgvingar rættaðar júst at hesum. Norsk marin-gransking er altjóða á høgum støði. Ein kann velja at fara norður til Tromsø, suður til Oslo ella mitt í millum - til býin flestu føroyingar helst kenna best, Bergen. Tað finnast sjey universitet í Noregi spjadd um alt landið. Búgvi nú við konu og tveimum børnum og lesi nú á øðrum ári Master in Aquaculture á UMB (Universitetet for Miljø og Biovitenskap ) í Ås, 30 km. sunnan fyri Oslo, og er tað ein útbúgving innan føðslu/fóður, kynbótararbeiði av laksi og øðrum sjófiskasløgum. Útbúgvingin er mær sera áhugaverd og viðkomandi. Lestrarumhvørvið er frálíkt og fer stór gransking fram her innan fleiri vinnugreinar so sum djóra- og fiskaaling, matvørur, matematikk, fysikk, biologi, genetikk, geologi og botanikk.

68

Pisan 2006

Lestrarstuđul. Lesur tú í Noregi fært tú danskan SU. Á heimasíðuni hjá SU stendur at lesa um hetta undir lesnaði í útlandinum. Leggjast skal til merkis, at tú mást fáa útbúgvingina góðkenda av SU, um vilt hava studning. Hetta er ikki nakar trupulleiki, so leingi útbúgvingin svarar til danskar útbúgvingar. Eisini mást tú frítakast fyri skatt – vanliga í Frederiksberg Kommunu. Tá tú ert í gongd við lesnaðin, mást við byrjan av hvørjari lestrarhálvu senda inn váttan um, at tú ert aktiv/ur í lesnaðinum. SU verður ikki sent til norskar peningastovnar, men føroyskir eru í lagi. Haðani kan stuðulin sendast til tína norsku konto. Hvussu er í Noregi ? Eg haldi ikki, tað var nakað kultursjokk fyri okkum at flyta til Noregs. Málið er lætt at skilja, hóast tær nógvu dialektirnar. Tosar ein danskt uttan tað bleyta, ella ”gøtudanskt” og tvinnur nøkur norsk orð, sum ein kemur eftir, uppí – ja, so tosar tú norskt. Ein verur góðkendur sum eitt slag av systkinabarni til norðmenn og halda norðmenn, at tað er ógvuliga forkunnugt at møta einum føroyingi, eftirsum vit ikki eru so nógv í tali. Men norðmenn kenna til Føroyar, og havi eg møtt nógvum, sum kenna onkran føroying ella sjálvi hava verið har, ella kenna ein, ið hevur verið í Føroyum. Noreg er eitt stórt og vakurt land og eru norðmenn ernir av tí. Her eru nógvir møguleikar at íðka ítrótt og annað. Kanska serliga eru útiítróttir væl dámdir. Fólk brúka nógv náttúruna – fara ”på tur”, antin til gongu ella ski og er ”hyttetur på fjellet” vanligt. Vit trívast væl her og kann eg viðmæla, at kanna møguleikarnar fyri lesnaði í Noregi.

4 5

6 7

Førleikar Áðrenn tú rættiliga fert í gongd við fínsorteringina, er tað eitt gott hugskot at venda eygunum í móti tær sjálvum. Hugsa um, hvørjir tínir persónligu førleikar eru—bæði teir sosialu og teir fakligu—tí hesir kunnu vera avgerandi fyri, hvussu títt temperament hóskar til skipanina av lestrinum. Um tú ongantíð hevur havt hug til bólkaarbeiði, nyttar ikki nógv at velja eina útbúgving á einum lærustovni, sum einans skipar undirvísingina sum arbeiði í bólkum. Summir lærustovnar hava eisini lítla undirvísing, og tá er gott at vita við tær sjálvum, at tú hevur bindindi ella sjálvdisiplin til at so at siga skipa tín egna lestrardag.

Hvat krevst? Av teimum 8-10 útbúgvingunum, eru nú kanska bara 4-6 útbúgvingar eftir. Kanna hvat krevst fyri at sleppa inn, og finn út av, um tú hevur neyðugu fakini? Um ikki, skalt tú ikki fella í fátt, tí tú kanst altíð taka tey vantandi fakini sum einkultfak á einum suppleringsskeiði. Um tú ikki hevur nóg góðan miðalkarakter, er møguligt at tú kanst søkja inn upp á annað so sum arbeiðsroyndir, háskúlauppihald o.s.fr. ella tað, sum í Danmark verður nevnt kvota 2. Hendan umsóknarfreistin er ikki altíð hin sama sum um tú bert søkir inn upp á karakterirnar, so neyðugt er at kann hetta frammanundan. Onkrir lærustovnar taka eisini upp út frá eini ella fleiri upptøkuroyndum.

Seinastu kanningarnar Ring ella skriva til útbúgvingarstovnarnar og bið um tilfar um útbúgvingina. Hav í huganum at talan er um reklamutilfar frá stovninum, so kanska kundi verið gott at fingið samband við onkran lesandi á útbúgvingini, sum kundi givið tær eina meira objektiva mynd av, hvussu tað er at lesa júst ta útbúgvingina. Tey lesandi kunnu eisini geva tær eina greiða mynd av gerandisdegnum, arbeiðsbyrðuni, undirvísarum og staðnum annars. Um tú ikki kennir nakran, sum er í gongd við útbúgvingina, kanst tú royna at seta teg í samband við MFS, sum møguliga kann vísa tær á onkran.

Avgerðin Eingin ivi skal vera um, at hetta er eingin løtt avgerð at taka. Tó er hetta ein avgerð, sum tú noyðist at taka, um tú ætlar tær undir víðari lesnað. Hvussu raðfestingin á umsóknarblaðnum skal vera, er bert upp til tín. Lat ikki eina bráða avgerð stýra framtíð tíni. Tí sjálvt um tað eitt nú kann vera stuttligt at sita og uppbyggja eina heimasíðu, er ikki vist, at teldutøkni er títt umráði og tað økið, tín framtíð skal byggja á. Gott er at skriva meira enn eina útbúgving á umsóknarblaðið, ella at skriva ymsar lærustovnar, sum bjóða somu útbúgving. Tí um tú ikki sleppur inn á fyrsta valið, verður umsóknin gjørd virkin á teirri útbúgvingini, tú hevur raðfest á øðrum plássi. Minst til at vera í góðari tíð, tí ofta eru ymisk skjøl, ið skulu sendast við umsóknini. Um tú ikki sleppur inn fyrstu ferð, er ikki neyðugt at falla í fátt. Finn út av, hvussu tú kanst savna tær stig, soleiðis at møguleikarnir at sleppa inn seinni verða betri. Góða eydnu.

Pisan 2006

9


Vert at vita!

er lættast at ferðast um markið til eitt av grannalondunum, áðrenn teir tríggir mánaðir eru farnir og so ferðast inn um markið aftur. So kanst tú vera í Peru tríggjar mánaðir afturat.

Málslig fyrireikingarskeið

Íbúð Tað er ikki ringt at finna eina íbúð í Lima. Tú kanst finna eina góða íbúð fyri umleið 900 kr. um mánaðin. Íbúðirnar eru ikki heilt so modernaðar, men tað venur tú teg við. Tað er lættari at búgva á einum bíligum hotelli fyrst og so finna eina íbúð enn at royna at finna eina um internetið. Her er neyðugt at síggja, hvat tú fært fyri pengarnar, áðrenn tú skrivar undir ella rindar. Pontificia Universidad Catolica del Perú í Lima, sum hevur eina samstarvsavtalu við Københavns Universitet, bjóðar uppihald og mat tríggjar ferðir um dagin hjá vertsfamiljum fyri umleið 2100 kr. um mánaðin, so tað er eisini ein møguleiki.

Um tú hevur hug at lesa í einum ikki enskttalandi landi uttanfyri Norðurlond, skalt tú ikki setast aftur orsakað av væntandi málsligum førleika. Fram til 31. desember 2006 er nevniliga ein royndarskipan sett í verk, ið veitir stuðul til málslig fyrireikingarskeið til hægri útbúgvingar á ikki enskt-talandi lærustovnum í ikki enskt-talandi londum uttanfyri Norðurlond. Krøv til málsligu fyrireikingarskeiðini: - Skeiðini skulu verða málsliga førleikagevandi til hægri lestur. Hetta merkir, at luttøkan á skeiðnum ella tann endaliga próvtøkan á skeiðnum er á einum tílíkum støði, at tann lesandi nær tann málsliga førleikan, ið skal til fyri at lesa á hægri lærustovni. Skjalprógv, fyri at so er, skal viðleggjast umsóknini. - Skeiðini skulu verða fulltíðarskeið við í minsta lagi 15 tímum um vikuna. - Skeiðini skulu eisini góðkennast av Stuðulsstovninum. KDA

Herskylda

Í 1999 kom ein nýggj lóg í gildi. Værnepligtens §1,stk.3(lovbekendgørelse nr. 1088 af 23.december 1998): “Den, der er tilflyttet fra Færøerne eller Grønland efter at have opholdt sig der i mindst 10 år, kan af indenrigsministeren eller statsamtmand, indenrigsministeren bemyndiger til det, fritages fra værnepligt. Ansøgningen skal afgives senest 4 uger efter, at den værnepligtige har modtaget pålæg om at møde for sessionen, jf.§13,stk.2.” Tú kanst tí søkjað um at verða frítikin frá herskyldu í Danmark, við at vátta, undir revsilógarinnar §163, at tú í alt hevur búð 10 ár í Føroyum. Tað er ikki neyðugt, at tað eru 10 samanhangandi ár. RR

Bologna tilgongdin

19.juni 1999 skrivaðu 29 europæisk lond undir Bolognakunngerðina, ið hevur til endamáls at skapa eitt euorpæiskt umráði fyri hægri útbúgving(The European Higher Education Area). Ætlanin við kunngerðini er, at tær europæisku útbúgvingarnar í framtíðini tvs. innan 2010, skulu verða skipaðar á tann hátt, at tað skal gerast lættari hjá teim lesandi at flyta runt millum lond í útbúgvingartíðini, og aftaná loknan lestur tá arbeiðið skal fáast til vega... Fyri at røkka málinum verður ma. arbeitt við at gera eina europæiska útbúgvingarskipan, ið skal gera tað lættari hjá teim lesandi at flyta millum europæisku londini og er tískil við til at gera tað lættari hjá okkum lesandi at fara uttanlanda at taka eitt semestur. Miðað verður fram ímóti, at europæisku londini í framtíðini skulu hava: Líknandi prógv, somu ECTS-skipanir, hægri ùtbúgvingar á tveimum stigum og harafturat verður roynt at betra um bústaðarviðurskiftini hjá útvekslingsstudentum. Nevnast kann, at hóast Føroyar ikki er partur av Bolognakunngerðini, so hevur Fróðskaparsetrið valt at tillaga teirra pointskipan(ECTS) soleiðis, at tað eisini er lættari hjá teim lesandi har at fara út at nema sær fak, og fáa merit. DB

Málsligt undantaksloyvi

Ein fyrimunur hjá føroyskum lesandi í Danmark er, at tey kunnu søkja um undantaksloyvi til skrivligu próvtøkurnar fyrsta árið tvs. tú fert til próvtøku undir øðrum umstøðum. Um hetta verður játtað, hevur tað vanliga við sær, at próvtøkutíðin verður longd við einum tíma. Søkjast skal í góðari tíð, og viðmerkjast skal, at hetta ikki er eitt tilboð, ið øll útbúgvingarstøð hava. Á teimum støðum, har undantaksloyvi verður latið, verða føroyingar mettir sum útlendingar við øðrum móðurmáli enn donskum, og fyri at avrikini hjá føroyskum lesandi skulu kunna javnmetast við tey hjá donskum lesandi, er møguleiki fyri eyka próvtøkutíð, tó uttan at støðið á próvtøkuni verður lægri. Eyka próvtøkutíðin ger sjálvandi stóran mun, og tí er hesin møguleiki avgjørt verdur at hava í huganum, tá ið farið verður undir fyrstu próvtøkurnar. Sum áður nevnt, so er hetta ikki galdandi á øllum støðum, men kunna teg um viðuskiftini á tínum útbúgvingarstaði, og í góðari tíð. Harumframt er hetta bert galdnadi fyrsta árið og fyri skirvligar próvtøkur. Tú skat sjálv/ur vera varug/ur við møguleikan fyri undantaksloyvi, tí hetta er ikki eitt tilboð, ið av sær sjálvum verður boðið øllum føroyskum lesandi í Danmark. AHJ

10

Pisan 2006

flutti úr Føroyum. Eg las sjálvandi bløðini og visti um ruðuleika og armóð í øðrum londum, men eitt er at “vita um” - annað er at síggja, føla og skilja. Tað er hart at vaksa upp í okkara trygga og ríka fjallalandi og so flyta til eitt stað, har børn bidda í gøtunum og sniffa lím fyri at gloyma, at eingin leggur nakað í, um tey liva ella doyggja. Tað er hart, men eg haldi tað er neyðugt. Ikki bara tí at tað ger tað torførari at sita hendur í favn og síggja verðina gjøgnum sjónvarpsskíggjan, men eisini tí at tað fær okkum at seta prís uppá tað, vit hava. Lima er tó ikki bara ein skúli í órættvísi og armóð, men eisini í lívsgleði. Tónleikur hoyrist allastaðni allan dagin, og fólk nýta hvørt høvi til at syngja og dansa uttan at hava drukkið seks veðrar fyrst! Fólk her eru sum heild eisini ógvuliga blíð og vilja sleppa at taka teg til sín, tá tú, stakkalin, nú ert so langt vekk frá familjuni. Sjálvandi ber tað eisini til at ferðast gjøgnum Suðuramerika og síggja alt, eg havi nevnt. Men tá tú lesur saman við fólki her frá, kjakast við tey og lærir gerandisdag teirra at kenna, fært tú nógv størri innlit í hetta ótrúliga ríka, men fløkta samfelagið. VISA Ferðandi úr Føroyum og ES kunnu vera í Peru í tríggjar mánaðir uttan serligt loyvi. Tað er ikki ringt at fáa visa sum lesandi, men tað kann taka langa tíð. Tað er ógvuliga umráðandi at søkja um hetta visa á peruviansku sendistovuni, áðrenn tú fert avstað. Um tú bara ætlar at vera í Peru í eitt hálvt ár,

Fígging Tað er ikki ókeypis at lesa í Peru. Her er tó nógv bíligari enn í USA ella Onglandi, men um ÚSUN ikki góðkennur lesturin, er neyðugt at gjalda. Kostnaðurin broytist alt eftir universitetinum og lærugreinini. Eg søkti um at fáa útbúgvingina hjá mær góðkenda til SU, og tað fekk eg. So ÚSUN rindaði skúlagjaldið, og eg fekk SU til livikostnaðin. SU røkkur nógv longri her niðri enn aðrastaðni, so sjálvt um tað eru útreiðslur í samband við flogferðaseðilin og tryggingina, er tað ikki dýrt at lesa her. Samanumtikið Eg ráði øllum, sum eru blivin forvitin av at hava lisið hesa greinina og halda, tey kunnu læra at liva við kaotiskari ferðslu og køldum vatni í krananum, at lesa í Lima. Tað kann kanska vera ringt at hugsa sær at taka eina heila útbúgvingin her, men tað er ein avbera góður møguleiki at lesa her eitt hálvt ella eitt heilt ár. Nógv meira er, eg kundi greitt frá, men nú er plássið uppi. So um tú vilt vita meira, kanst tú skriva til mín ella leita á heimasíðunum hjá universitetunum: Pontificia Universidad Católica del Perú: www.pucp.edu.pe Universidad Nacional Mayor San Marcus: www.unmsm.edu.pe Universidad del Pacífico: www.up.edu.pe Universidad Peruana de Ciencias Aplicadas: www.upc.edu.pe Upplýsingar fyri lesandi í Peru: www.universia.edu.pe Marita Thomsen: marita_thomsen@hotmail.com

Pisan 2006

67


Ein heimur á muni Marita Thomsen Tað eru 10188.94 km og sjey tímar millum Tórshavn og Lima í Peru. Tó er munurin millum Føroyar og Peru so stórur, at talan kundi verið um ymiskar gongustjørnur. Tøkini í Lima eru fløt, mánin liggur á liðini, marsvín eru døgurðamatur, og bussarnir hava ikki koyriætlan, men heldur ein mann, sum hongur í hurðini og rópar, hvar leiðin gongur! Jú, nógv er øðrvísi og kanska ræðandi her niðri, men nú havi eg verið her í fýra ár, so tað sær út til, at eg trívist væl. Súrt og søtt Tað er næstan ógjørligt at lýsa eitt land í fáum orðum, ið er umleið túsund ferðir so stórt sum Føroyar... Peru er eitt ómetaliga ríkt land, bæði í mentan og náttúru, merkt av stórum stættarmuni og trupulleikum, men við ótálmaðari lívsgleði og blíðskapi. Tað fyrsta, sum ofta kemur til hugs, tá ið vit tosa um Suðuramerika, er trygdin - ella vantandi trygdin. Øll hava hoyrt ávaringar um lummatjóvar og tað, sum verri er. Tó kann eg siga frá, at eftir fýra ár hevur bara ein tjóvur roynt at stjala fartelefonina hjá mær. Eg haldi meg vita, at sovorðið hendir eisini í Keypmannahavn. Sjálvandi er ikki so trygt í Lima, sum í evropeiskum stórbýum. Men um tú ert varin og fylgir góðu ráðunum frá teimum, sum kenna býin, nýtist einki at henda tær. Tað er avgjørt neyðugt fyrstu tíðina at hava samband við onkran, sum kennur býin. Eingin ferðaætlan er til bussarnar, eingin bústaðarskrivstova og eingin faldari við góðum ráðum um, hvussu tú sleppur undan lummatjóvunum. Nógv er at fylla frítíðina við. Her eru bílig skeið í øllum frá matgerð og fotografi til peruvianskar dansir. Í Lima ella tætt við Lima íðka fólk forkunnugar ítróttargreinir so sum surfing, rafting og parapenting - og sjálvandi ber eisini til at sparka ella spæla flogbólt. Um tú brennir fyri at gera nakað við neyðina, sum er ógvuliga sjónlig í gøtunum, eru nógv støð, har tú kanst vera við í hjálpararbeiði fyri børnum, ungum, gomlum, sjúkum, osfr. Býarlívið er nakað heilt fyri seg. Eitt ótal av framsýningum, konsertum og sjónleikum eru at fara til. Her er ógvuliga bíligt at eta úti, og tað er eisini bíligt at fara út at dansa. Tann stóri stættarmunurin og ymisku mentaninar, sum renna saman í Lima, gera, at her eru diskotek fyri einhvønn pengapung og smakk. Sjálv haldi eg tað vera synd at vera í Suðuramerika og

66

Pisan 2006

dansa techno í staðin fyri salsa, men tað ber til. Peru er nógv meira enn Lima: her eru oyðimerkur, strendur, Andesfjøllini, frumskógur, Titicaca vatnið... Tað er bíligt at ferðast, og landið er vakurt. Vegir og hotell eru tó ikki altíð í so góðum standi, men tað má bara takast við í ævintýrið. Málið Tað ber illa til at lesa í Peru, um tú ikki tosar spanskt. Tað verður undirvíst á sponskum í øllum lærugreinunum á hægru lærustovnunum. Tað merkir ikki, at tú noyðist at tosa flótandi spanskt, áðrenn tú fert avstað. Tað er møguligt at ferðast til Peru, áðrenn universitetið byrjar og lesa spanskt fyri útlendingar eina tíð. Sjálv havi eg lisið til bachelor í umseting og tulking á ESIT (Escuela Superior de Traducción e Interpretación de Lima). Tað var hart at skula lesa og skriva á sponskum á universitetsstøði, men einki er ógjørligt! Lesturin Í Peru eru nógv universitet, og stórur munur er á dygdini á undirvísingini. Tey mest viðurkendu universitetini eru tó á heilt sama støði sum í Evropa. Eg tori næstan at siga, at støðið viðhvørt er hægri, av tí at tey flestu góðu universitetini her eru privat og noyðast at nøkta krøvini hjá “kundunum”, teimum lesandi. Tí hava tey sum heild væl fyrireikaðar professarar og seta strong krøv til arbeiði hjá næmingunum. Tað er tí ógvuliga umráðandi at velja tað rætta univeristetið. Tíverri eru treytirnar ikki tær somu fyri allar lærugreinir. Umstøðurnar at lesa náttúruvísindaligar lærugreinir so sum alisfrøði og lívfrøði eru ikki góðar. Her vantar tøkni og fígging. Sama ger seg galdandi fyri teldufrøði. Hinvegin eru fyritreytirnar ógvuliga góðar at lesa samfelagsfrøði, fornfrøði, mannfrøði, búskap, spanskar bókmentir og tílíkt. Her ber til at kanna við egnum eygum fleiri fyribrigdi, sum standa í bókunum: Inkatoftir, siðvenjuna hjá ymiskum ættarbólkum í frumskóginum, o.s.fr. Harafturat eru sjónarmiðini hjá professarum og granskarum her ofta øðrvísi enn tey hjá vesturlendsku starvsfeløgum teirra. Eitt er tað, sum føroyingar hugsa um grindadráp, annað er tað, sum útlendingar hugsa. Eitt er tað, sum vesturlendingar hugsa um menning, og annað er tað, sum fólk í menningarlondunum hugsa. Lærdómur fyri lívið Eg skilti ikki, hvussu ójavnt er býtt, fyrr enn eg

”Ein stutt, ein long...” Ymiskt er, hvussu hugurin er at fara undir hægri lesnað – summi vilja út á arbeiðsmarknaðin sum skjótast, meðan onnur hava hug at geva sær góðar stundir við lesnaðinum. Tað er alneyðugt at velja eina útbúgving, ið hóskar til tín tørv, bæði viðvíkjandi fakliga innihaldinum, men sanniliga eisini viðvíkjandi longdini á útbúgvingini. Annika Helgadóttir Joensen Í Norðurlondum kunnu útbúgvingarnar bólkast í 3 bólkar: Stutt Hægri Útbúgving, Miðallong Hægri Útbúgving og Long Hægri Útbúgving. Stutt Hægri Útbúgving (SHÚ) Stuttu hægru útbúgvingarnar hava antin eina miðnámsútbúgving ella eina arbeiðsútbúgving sum grundarlag. Útbúgvingarnar eru ástøðiligar, men við tí verkliga fyri eygað. Hesar útbúgvingar eru vanliga 2-2½ ár til longdar. Dømi: Ítróttarlærari, byggiteknikkari, datamatikari, laborant og marknaðarføringsøkonom

Miðallong Hægri Útbúgving (MHÚ) Miðallongu hægri útbúgvingarnar eru sonevndar professiónsútbúgvingar, ið venda sær ímóti einum serligum starvi. Upptøkutreytin er lokin miðnámsútbúgving á summum útbúgvingarstøðum verður tú tó eisini upptikin, hóast tú ikki hevur miðnáms-prógvið, men viðkomandi arbeiðsroyndir. Útbúgvingarnar taka 3-4 ár, og eftir lokna útbúgving kanst tú fleiristaðni kalla teg professiónsbachelor. Hetta er ein nýggj skipan, ið skal gera tað lættari hjá fólki við MHÚ at fara undir longu hægru útbúgvingarnar, uttan at tað er neyðugt at byrja umaftur. Eitt dømi eru sjúkrarøktarfrøðingar, ið nú kunnu gerast jarðarmøður eftir tveimum árum. Dømi: Fólkaskúlalærari, sosialráðgevi, fjølmiðlafólk, fysioterapeut og sjúkrarøktarfrøðingur Long Hægri Útbúgving (LHÚ) Longu hægru útbúgvingarnar taka fimm ár ella meiri. Tær eru samansettar av einum bachelorparti, ið tekur 3 ár, og einum kandidat-parti, ið er minst 2 ár til longdar. Flestu velja at taka báðar partar av útbúgvingini, av tí at lokin bachelor-partur í flestu førum “bert” gevur tær førleikan at undirvísa. Útbúgvingarnar eru grundaðar á gransking, og hevur hetta við sær, at ein partur av lærarunum á lærustovnunum bæði granska og undirvísa. Dømi: Samfelagsfrøðingur, arkitektur, sálarfrøðingur, sniðgevi og tannlækni Sí fleiri dømi um ávikavist SHÚ, MHÚ og LHÚ á s. 10-11.

BD

Pisan 2006

11


Mál

Undirvísing og miðlan

SHÚ -

SHÚ -

MHÚ Málslig bachelorútbúgving innan vinnu Teknmáls- og MHS-tolkur LHÚ Amerikanskt Arabiskt Asiatisk mál Málslig kandidatútbúgving innan vinnu Europeisk mál

LHÚ Fornfrøði Audiologopædi Danskt/bókmentavísund Heimsspeki Søga Klassisk filologi Listasøga Átrúnaðarsøga Retorik Guðfrøði Egyptologi Eystureruropa-lesnaður

Byggilist og bygging SHÚ Byggiteknikkari Kort- og landmátingarteknikkari MHÚ Bygningskonstruktør Diplomverkfrøðingur innan bygging LHÚ Arkitektur Sivilverkfrøðingur innan bygging Hortonom Landslagsarkitektur Landmátari

Hvørjum hevu

Á landi, í vatni og í luftini SHÚ Flogskipari Transportlogistikari MHÙ Flúgvileiðari – sivilur Hernaðarflúgvileiðari Maskinmeistari Løgreglufólk Skipsyvirmaður

Trúgv ikki, at alt er sagt við hesum. Tekningin e óteljandi, og ætlanin er, at tú sjálv/ur skalt hugsa víð Útbúgvingarnar eru býttar upp eftir longd, tvs. SHÚ Útbúgving, Miðallong Hægri Útbúgving og Long Hægri Sí eisini www.finddinuddannelse.dk og www.uddann

Samfelag og búskapur

LHÙ Yvirmaður ”af linien” Hernaðarflogskipari

Náttúra og djór SHÚ Fiskivinnuteknologur Landbúnaðarteknologur MHÚ Skógar- og landslagsverkfrøðingur LHÚ Agronom Forstkandidat Djóralækni Hortonom Búskaparfrøðingur innan jarðarbrúk Landslagsarkitektur

12

Pisan 2006

Tí valdi eg at taka eina lestrar-hálvu í Istanbul. Eg dugdi als ikki at ímynda mær, hvussu tað fór at síggja út í Turkalandi. Tað einasta, eg visti um Turkland, áðrenn eg fór avstað, var, at tað var eitt ferðamannaland, har havið og luftin vóru turkisblá. Í Turkalandi var ótruliga lekkurt. Býurin Istanbul, har eg las, var ótruliga vakur og fullur av lívi. Tað var sera áhugavert at ganga runt í býnum. Ofta var alt ein stórur hurlivasi, men ein hurlivasi, sum er spennadi. Fólkini vóru fitt og blíð, kanska ikki minst tí at eg var einasti útlendski studenturin á universitetinum. Sjálvt um Turkaland skal eitast at vera eitt muslimskt land, merkti eg ikki so nógv til tað. Innkalling til bøn hoyrdist, men fólk tók tað róligt.

MHÚ Bókavørður/Bókasavns- og kunningarvísund Fólkaskúlalærari Savnvørður Lærarabachelor í støddfrøði, alis- og evnafrøði Pedagog Teknmáls- og MHS-tolkur

SHÚ Ognaseljari Finansøkonom Reiðaríútbúgvingin Grannskoðari Toll og skatt MHÚ Sosialráðgevi LHÚ Fólkalívsfrøði Løgfrøði Sosiologi Stjórnmálafrøði/samfelagsfrøði Búskapur

Tann landafrøðin, eg lesi, er ikki bara um fjøll, vøtn og mold, men eisini um politisk og búskaparlig viðurskifti. Eg havi síðani valt at síðustilla bæði fakini landafrøði og búskap, soleiðis at bæði fakini verða høvuðsfak. Tað eru umleið 20.000 lesandi á Fraser Universtetinum, sum eg gangi á. Eg eri væl nøgd við lærustovnin og útboðið av fakum er stórt. Frítíð Tað fer nógv tíð við skúlatingum, og restin av tíðini fer til at keypa inn mat og klæði. Eg havi havt eitt lestrararbeiði, sum snúði seg um at hjálpa einum professara á universitetinum. Náttúran er ótruliga vøkur rundan um býin. Her eru nógvar vakrar parkir, har eg renni eitt sindur, tá eg havi tíð til tað. Í Vancouver er eitt ríkt mentanarlív við eitt nú nógvum ymiskum biografum bæði við amerikanskum og evropeiskum filmum. Eisini ganga vit nógv á kafé og fara út at eta. Til Turkalands at lesa Tá eg hevði lisið í tvey ár á Universitetinum í Vancover, vildi eg royna okkurt nýtt. Eg fekk at vita, at eitt universitet í Istanbul í Turkalandi undirvísti á enskum, og ljóðaði tað áhugavert. Tað gjørdist ikki verri av tí, at hetta universi-tetið í Istanbul hevði eitt gott útboð av búskaparligum fakum.

Bumbubrestir Uppihaldið í Istanbul endaði ikki serliga væl. Tá eg hevði verið har í tveir mánaðir, brustu tvær bumbur í býnum. Báðar bumburnar sprongdust uttanfyri tvær synagogur, og var tað øgiliga skelkandi fyri øll. Serliga tí at hetta minti um bumbuspreingingar fyri ellivu árum síðani í Istanbul, sum høvdu verið uttan fyri somu synagogum. Tá so tær næstu bumburnar brustu seks dagar seinni við ein altjóða banka og ta ensku sendistovuna, kendu fólk seg enn ótryggari. Hesi støðini vóru mitt inni í býnum. Fáar dagar eftir bumbuspreingingarnar valdi eg at fara heim til Føroya. Ger seg lidna í Vancover Tíðin á universitetinum í Istanbul er sum so farin til einkis, tí eg fái ikki góðskrivað nakað av tí, sum eg lærdi har. Tað leggi eg tó ikki so nógv í, tí túrurin í Turkalandi var góður. Tað var eitt stórt upplivilisi, og eg fari heilt víst aftur til Turkalands sum ferðafólk einaferð seinni. Tað, sum eg havi misti í Istanbul, kann eg heinta innaftur í summar á universitetinum í Vancouver, so tað fer nokk at ganga. Sum nú er, fari eg at taka BA liðugt í Vancover og verði sostatt liðug um tvey ár. Eftir tað vænti eg, at eg nærkist Føroyum aftur fyri at gera útbúgvingina lidna. Hvar og nær veit eg tó einki um enn.

Pisan 2006

65


Ein øðrvísi lestrarleið

Lívfrøði, heilsa og føðsla

Náttúruvísund og tøkni

SHÚ Alkolog Kliniskur tannteknikari Tannrøktari

SHÚ Innleggjari Laborant Procesteknologur Produktiónsteknologur

MHÚ Bandagist/ortopædiverkfrøðingur Bioanalytikari (hospitalslaborant) Ergoterapeut Føðsla og heilsa Farmakonom Fysioterapeut Jarðarmóður Radiografur Sjúkrarøktarfrøðingur

MHÚ Business development Verkfrøðingur Diplomverkfrøðingur Eksportverkfrøðingur Veðurfrøði LHÚ Aktuar Lívfrøði/jarðfrøði fakini Sivilverkfrøðingur Datalogi fakini Støddfrøði/alis- og evnafrøði fakini

LHÚ Lívfrøði Farmaceut Fólkaheilsuvísund Humanbiologi Ítróttur Kliniskur biomekanikkur Matvøruverkfrøðingur og –kandidat Lækni Sálarfrøðingur Tannlækni

HNP

Skrivstova, handil og útflutningur SHÙ Hhx 1 ár Marknaðarføringsøkonom Serviceøkonom

ur tú áhuga fyri? Petur Martin Hansen hevur samrøðu við Nicolinu Lamhauge úr Lamba. Hon lesur landafrøði og búskap á “Simon Fraser Universitetinum” í Vancover, Canada. Á studentaskúla í Noregi Eftir at eg hevði gingið eitt ár á Studentaskúlanum á Kambsdali, gekk eg tvey ár á altjóða studentaskúlanum hjá Reyða Krossi í Noregi. Meðan eg gekk har, søkti eg inn á tvey universitet í Bretlandi, men av tí at skúlagjaldið var so stórt á teimum báðum universitetunum í Bretlandi, umleið 120.000 kr, og Stuðulsstovnurin tá bara lat 60.000 kr. um árið, valdi eg at søkja inn á eitt universitet í Vancover, Canada. Hetta kom eisini av tí, at fólk komu frá hesum universitetinum og vitjaðu á skúlanum í Noregi, og tað ljóðaði áhugavert. Talan var um eitt universitet tætt við býin Vancover, og skúlagjaldið var niðanfyri tær 60.000 kr., sum Stuðulsstovnurin gav tá, so eg valdi at fara har. Ferðastuðulin kemur eisini væl við, tí so fái næstan ferðast heim til Føroya eina ferð um árið. Til Canada at lesa Tað gjørdi tað eisini lættari, at trý onnur frá skúlanum í Noregi eisini fóru á sama universitet sum eg, og vit hjálptust at við tí øllum pappírarbeiðinum, tá vit komu yvir til Canada.

64

Pisan 2006

Hóast rættiliga nógv pappírarbeiði skuldi til, so hevur tað verið lætt hjá mær sum føroyingur at fáa lestrarvisum í Canada, sammett við lesandi úr øðrum londum sum eitt nú Turkaland. Ìbúðarviðurskiftini í Canada eru góð. Tvey tey fyrstu árini høvdu vit møguleika at búgva á universitetinum, og eg búði saman við tveimum canadiskum gentum. Nú havi eg búð í tvey ár á universitetinum, so tá eg komi yviraftur, verði eg noydd at finna mær okkurt annað at búgva í. Fakliga gjógvin Studentaskúlin, sum eg gekk á í Noregi sigst vera eitt gott skifti til universitetið. Fakliga gjógvin hevur ikki verið serliga stór, og er ein av orsøkunum eisini tann, at høvuðsmálið á studentaskúlanum var enskt. So tað hevur verið mær ein góð hjálp. Hinvegin haldi eg ikki, at tað skuldi verið nøkur forðing, um man ikki er so vanur við enskt, tí man venur seg skjótt við tað. Tá eg byrjaði á universetinum í Vancouver, valdi eg at lesa landafrøði sum høvuðsfak og búskap sum síðufak. Hetta valið kemst av, at táeg gekk á skúlanum í Noregi, hevði eg eitt fak, sum æt menningarfrøði, har søga, politikkur og búskapur vóru blandað saman. Tað fakið dámdi mær væl!

er ætlað sum íblástur og bara sum tað. Møguleikarnir eru ðari—og kanska henda vegin finna tað, ið júst hóvar tær. Ú, MHÚ og LHÚ, sum eru styttingar fyri ávíkavist Stutt Hægri i Útbúgving. elseogjob.dk

MHÚ Filmútbúgvingin Grafisk kommunikatión Grafisk tøkni og leiðsla Hondarbeiðslærari Fjølmiðlafólk Sjónleikaraútbúgvingarnar LHÚ Myndlistafólk Sniðgevi Filmvísund Listasøga Tónleikaútbúgvingarnar Sjónleikavisund

LHÚ Kandidatútbúgving innan vinnubúskap (cand.merc.)

Kunningartøkni og elektronikkur

List, tónleikur, fjølmiðlar og móti SHÚ Designteknologur Rithøvundaskúlin

MHÚ Business development Verkfrøðingur Eksportverkfrøðingur Bachelorútbúgving innan vinnubúskap (HA)

Ítróttur og rørsla SHÚ Rørslupedagog Ítróttarlærari Mensendieck-lærari Rútmupedagog MHÚ Avspenningspedagog

SHÚ Datamatikari IT- og elektronikktøkningur Multimediedesignari MHÚ Diplomverkfrøðingur innan elektronikk LHÚ Sivilverkfrøðingur innan informatikk Datalingvistikkur Datalogi fakini Informatikkur IT-háskúlaútbúgvingarnar

LHÚ Ítróttur

Pisan 2006

13


Trupla lestrarvalið Kl. 18.00: Huff.... 30 síður eftir... Kl. 18.30: ...25 síður... men síðstu 5 síðurnar mugu lesast umaftur, tí tankarnir vóru ikki heilt til staðar... grunaði heldur um, hvat plagg, eg skuldi fara í leygarkvøldið... Kl. 18.45: 27 síður.... nei, her er nokkso støvut, treingir virkuliga til at støvast av... Kl. 19.15: Åh, deiliga reint... men bíða... har eru vaskiklæðir í kurvuni... og tað er eisini langt síðani, eg var og heilsaði uppá Jóhonnu... Anna Christiansen Ja, soleiðis sat eg ofta og stríddist við bókunum mítt fyrsta semestur á læknalesnaðinum—ella "stríddist" er kanska í so nógv sagt, tí freistandi var at snúgva mær undan stóru og tjúkku bókunum! Eg varð liðug sum studentur í Hoydølum í ´99 og var sum flestu hinar pisurnar eitt sindur skúlatroytt. Ikki tí, árini í Hoydølum vóru sera góð, og var tað við blandaðum kenslum, eg fekk húgvuna á høvdið - gott at vera liðug, men syrgiligt at siga farvæl við tað góða sosiala umhvørvið, eg hevði verið partur av trý tey síðstu árini. Eg valdi, sum tey flestu í mínum flokki, at fáa mær sabbatár. Var klár at vinna mær nøkur oyru og kanska fara ein túr uttanlands. So eg byrjaði at arbeiða og nýtti lívið - frí frá lektium! Fór eftir eina tíð á kibbutz í Ísrael og kom so heimaftur at arbeiða. Men í øllum ævintýrresinum spøkti brennandi spurningurin seg allatíð: Hvat skal eg fara at lesa? Á, øll spurdu, "nú, Anna, hvat verður tað til? Hvat ætlar tú at lesa?" Tað var gerandiskostur at fáa spurningin settan, og hvørja ferð var svarið: "eg veit ikki". Eg visti virkuliga ikki. Eg visti bara, hvat eg ikki hevði hug til. Tíðin gekk, og skjótt hevði eg havt tvey sabbatár! Tankarnir høvdu sveimað víða um, hvørja hvørja karrieru, eg skuldi velja — møguleikarnir stóðu opnir, og eg var um at villast í øllum, sum var at velja ímillum. Men hetta var eitt val, sum mátti takast — ein lívsleið — og júst hetta, at tað kom at hava ávirkan restina av lívinum, gjørdi tað so trupult. Tað er jú ikki bara í hvørjum liti, eg kundi hugsað mær eina ávísa troyggju.

14

Pisan 2006

Eg sveimaði frá farmaceuti til lívfrøði, frá laboranti til tannlækna...eg hugsaði og hugsaði. Jú, mær hevur nú altíð dámt sera væl arvalæru, og júst hetta hevur verið nógv frammi í Føroyum síðstu tíðina, so tað høvdu óivað verið góðir møguleikar fyri hesum í Føroyum. Men eg kundi ikki lesa arvalæru so mátti tað vera lívfrøði, har arvalæra verður viðgjørt, men nei, so mátti eg lesa um plantur, algur o.a. - tað tímdi eg als ikki! Jú, so fall valið á læknalesnaðin! Ótrúligt! Eg hevði tikið eitt val! Valdi læknalesnaðin, einamest tí at so hevði eg møguleika at koma inn á evnið, sum hevði mín størsta áhuga, og harafturat helt eg sjálvandi eisini, at læknafakið virkaði tiltalandi. Eitt spennandi fak við alskyns møguleikum eftir loknan lesnað - heimurin stóð opin! Á, deiligt nú kundi eg hava eitt svar klárt, tá fólk spurdu, hvat eg ætlaði at lesa, men einamest var deiligt at hava svarið greitt fyri mær sjálvari! Eg byrjaði so á Panum í sept. 2001. Var sera spent og ynskti, tað var tað rætta fyri meg. Eg var eisini eitt sindur fjálturstungin, tí eg visti ikki rættiliga, hvat eg var byrjað uppá. Eg fann tó rímiliga skjótt útav, at hetta tímdi eg ikki! Lesa 50 síður um hjartað, 40 síður um blóðið, 60 síður um lungu... nei, eg kvaldist! Hvar var arvalæran? Hevði so vónað, at læknafakini fóru at fanga mín áhuga, men nei. Arvalæran var alt ov lítil í heildini av læknafakunum, at tað sindrið, vit høvdu, kláraði ikki at halda vónini hjá mær uppi. Harafturat var hetta nokk heldur ikki heilt tað rætta fyri meg og mína sartu sál, tí lósu vit t.d. um krabbamein, ja so hevði eg øll sjúkueyðkennini dagin eftir! So eg visti næstan beinavegin, at hetta fór ikki at ganga. Men treiska Anna royndi at hanga í, tí hvat nú um mær kanska fór at dáma tað? Hvat um tað bleiv meir spennandi komandi semestur? So komu jólini, og eg fór, sum flest onnur, heim til Føroyar at halda jól. Vit høvdu eina roynd hálvan januar, so allar bøkurnar vórðu sjálvandi tiknar heim við kuffertið var á markinum til yvirvekt! Men eg mátti tó skjótt ásanna, at eg eins væl kundi latið bøkurnar ligið eftir á kollegiekamarinum!

Tað er, sum heild tætt, samband millum undirvísara og tey lesandi, og hetta metir Árni vera sera gott fyri læringina. Undirvísarnir hava, næstan allir, tilknýti til business-heimin, og tað er rættuliga inspirerandi í mun til, um teir bert tóku útgangspunkt úr lærubókini. Nakrir av undirvísarunum eru eldri professarir og handilsfólk, ið hava valt at fjálga um seinnu fasuna av lívinum við at búseta seg á Hawai. Hetta eru fólk, ið veruliga halda, at tað er gevandi og mennandi fyri tey sum persónar at undirvísa, og Árni heldur, at tey eru við til geva lesnaðinum eitt frískt ískoyti. Internationalt lestrarumhvørvið Á H.P.U ganga uml. 7000 fólk, og umhvørvið er rættiliga internationalt. Havaii liggur tætt uppat Asia, so ein stórur partur av teim lesandi eru japanesarar. Tað er ein stór útskifting á hvørjum semestri, tí tað eru nógv “study abrod” lesandi hvørt semestur. Norðbúgvar eru væl mannaðir, og hvørt semestur er uml. 500 svenskarar á universitetinum. Árni heldur, at tað er stuttligt at koma í samband við øll hesi fólkini, men tað kann eisini tykjast hart at siga farvæl, tí tað er ein sannroynd, at í flestu førum, hoyrir tú ongantíð frá teimum aftur. Tað positiva er, at hesi fólkini eru í somu støðu sum Árni, langt burtur heimanifrá, og vilja tískil koma í samband við onnur fólk. Málinum hevur Árni ongar trupuleikar við, og hann trívist í enskttalaða umhvørvinum. Hann viðurkennir tó, at hann kanska kundi havt gott av at verið meira saman við amerikanarunum, men leggur tó afturat, at hann hevur lært at tosa svenskt á Havaii. Jantelógin finnst ikki á H.P.U Eitt, ið Árni er sera glaður fyri á universitetinum er mentaliteturin, ið gevur rúm fyri, at tú kanst vilja verða tann besti. Tað verður alla tíðina lagt upp til, at vit í framtíðini skulu verða íverksetarir, og tað verður tilmælt, at vit eisini í sjálvari lestrartíðini royna at seta okkurt nýtt ígongd. Business-avdeilingin hjá H.P.U heldur til mitt í “Business-gøtuni” í Honolulu, og Árni heldur tað vera inspirerandi fyri undirvísingina, at “veruleikin” liggur beint uttan fyri vindeygað. Árni og ein týskur vinmaður hava opnað ein náttklubba á einari lokalari matstovu. Náttklubbin er opin annaðhvørt vikuskiftið, og teir royna at skapa ein europæiskan náttklubba. Tað hevur víst seg at rigga væl, og er klubburin

vælvitjaður av europæiskum ferðafólki og ikki minst av teim lesandi. Sig so ikki, at føroyingar ikki kunnu! Harafturat arbeiðir Árni sum sølumaður hjá kenda vørumerkinum “Fendi”, so hann fær nógvar arbeiðsroyndir hóast hann lesir fulla tíð. Spurdur um hann ongantíð heldur frí og slappar av, sigur hann jú sjálvandi. Strondin fer við fitt av tíð, men so lesir hann um kvøldarnar. Tað snýr seg um, at planleggja dagin og tímatalvuna á rætta hátt soleiðis, at tað bæði er pláss fyri surfing, lesnaði og arbeiðið Tað riggar væl hjá Árna! So langt burtur og kortini ikki Nógvir av vinmonnunum hjá Árna eru í Danmark, og teir “hanga út” sama tá teir eru heima í Føroyum. Mamma Árna hevði nokk dámt tað betur um hann eisini var í Danmark, men Árni hevur summarferiu í 4 mánaðir og jólaferiu í 1 mánað, so hann hevur verið nógv heima síðan hann fór til Havai. Hann tosar við foreldrini 1-2 ferðir um vikuna og “skype” er við til at gera tað munandi lættari/bíligari. Tað er tó eitt sindur trupult at koma heim, um okkurt skuldi hent á heimafrontinum, tí tað tekur einar 2 dagar at ferðast. Ætlar sær víðari út í heim Hóast hann hevur búð í Spania, lesur á Hawai og hevur verið á summaruniversitet í Mexico(Study abroad), so er Árni ikki mettaður av ferðingini. Tvørturímoti. Hann ætlar sær víðari tá hann verður bachelor um tvey ár. Bæði fakliga og landafrøðiliga. Árni ætlar sær at taka ein masteryvirbygnað, men fleiri universitet krevja, at tú hevur minst 3 ára arbeiðsroyndir áðrenn tú sleppur inn. Hawai hevur nógv gott at bjóða Árna, men hann heldur kortini, at tað er betri fyri “karrieruna” um hann fer til eitt nýtt land at taka master. Kanska til New York, ella okkurt stað í Europa. Árni avvísir ikki, at hann ein dag vendir heimaftur til Føroyar at búgva. Hann elskar at vera í Føroyum, og heldur, at tað er heimsins besta stað hjá børnum at veksa upp í. Men sooo langt hevur hann ikki hugsað enn. Árni vil mæla øllum ungum pisum í Føroyum í dag at leita sær útum Danmark at lesa. “Vit hava eina stuðulsskipan, ið ikki kennir sín maka, og trívist ein ikki, so er tað ikki verri enn so, at tú altíð sleppur heimaftur.” Hawai kann bjóðað tær ein “vetur” við 25 hitastigum!

Pisan 2006

63


Árni Olsen lesur í Honolulu Ja, Honolulu á Havaii!At vera lesandi á Havaii kann sigast at vera ein dreymur fyri nógv. 22 áragamli havnamaðurin Árni Olsen gjørdi dreymin til veruleika, og lesur bachelor in Business Administration in Marketing á 4. semestri á Hawai Pacific University (H.P.U). Doris Bjarkhamar hevur tosað við Árna. hjálp, tá alt tað praktiska skuldi fáast uppá pláss. Árni hevði eisini beinleiðis samband við universitetið, og har fekk hann ta bestu ítøkiligu vegleiðingina. ASK og stuðulsstovnurin vóru somuleiðis partur av fyrireikingini. Fíggjarligu viðurskiftini Tað er eitt privatuniversitet, og tí skal Árni gjalda fyri lestnaðin. Skúlagjaldið er tó væl minni enn á øðrum privatuniversitetum. Árni nevnir ma. at tað kostar 40.000 dollarar at lesa á einum universiteti í Miami, meðan hann skal gjalda 10.000 dollarar. Hann fær góðan stuðul frá Føroyska Stuðulsstovninum, (70.000 kr. í skúlapeningi) og harfturat SU(statens uddannelsesstøtte) úr Danmark. Tað er tó rættiliga dýrt at liva í Honolulu, og tískil er gott at hava eitt sindur av peningi við sær, ella royna at arbeiða við síðuna av, skal lívið ikki gerast alt ov súrt. Bústaðarviðurskiftini

Hví Havaii? Árni búði eina tíð í Spania, har hann gekk í skúla og arbeiddi, meðan hann hugsaði um, hvat hann vildi í framtíðini. Tað skuldi verða okkurt innan fyri “Business”. USA hevur rættuliga gott ummæli innan “Businessheimin”, og tískil var USA rætta staðið. Hann vildi tó eisini royna nakað heilt nýtt. Helst okkurt sum ongin annar hevði roynt! Tískil leitaði Árni sær út á alnótini, har hann fann útav, at tað var møguligt at lesa á Havaii. Havaii mátti tað verða, og Árni fór í holt við alt tað praktiska. Eftir uppihaldið í Spania fór Árni til skips, og meðan hann var burtur fekk pápin frænir av, at ein kvinna, ið umboðaði amerikonsk universitet, var í Føroyum. Pápin fekk eitt prát við hana, og tað vísti seg, at hon kundi tilmæla eitt privat universitet á Havaii. Hon var ein rættiliga góð

62

Pisan 2006

Tað er eitt “campus” tilknýtt universitetinum, men Árni valdi møguleikan at búgva har frá, tí sum hann sjálvur sigur: “har eru bert ungir amerikanarir”. Sjálvur hevur hann búð í íbúð saman við dønum og svenskarum, og nú býr hann saman við damuni frá Eysturríki. Tey búgva í Waikiki, ið er eitt ferðavinnuøki, ið er merkt avteim nógvu hotellunum, matstovunum og klubbunum. Árni heldur, at hesin býarparturin hóskar sera væl til sín livistíl. H.P.U Tað er ,sum sagt, eitt privatuniversitet, og tískil hevur universitetið fríar karmar til at skipa útbúgvingina og lestrarhálvurnar. Tað er eitt lítið universitet við 7000 lesandi, og tað eru smáir flokkar til undirvísingina. Tú kanst í útgangspunktinum sjálvur tilrættuleggja tína útbúgving, og tað er m.a møguleiki fyri at fara til undirvísing um kvøldið um tað skal vera. Eitt, ið er sermerkt er, at tú skal vera virkin alla lestrarhálvuna. Tað merkir, at próvtøkan kann telja 30% av endaliga úrslitinum, meðan uppgávur tú hevur gjørt gjøgnum árið telja 70%. Hesa skipan dámar Árna væl, tí tað krevur av tær, at tú ert í gongd alla tíðina, og gevur tær somuleiðis møguleika fyri at arbeiða við tínum karakteri gjøgnum árið.

Alt annað var meir spennandi um jólini enn at lesa um hjartarútmu og kemiskar líkningar. Men royndin lá ikki fyrr enn 16. januar, so eg kundi jú altíð lesa eftir nýggjár. Eitt sindur í døpurhuga og máttleys gekk leiðin niður aftur til Keypmannahavnar fyrst í januar hvat mundi hetta fara at enda við? Manglandi stríðsandin og ágrýtni í jólafrítíðini helt tíverri áfram inn í januar mánað - nei, faktum var, at eg tímdi ikki at lesa til lækna. Eg mátti kasta hvíta handklæðið í ringin. Eg valdi tí at gevast... tímdi ikki at stríða meg ígjøgnum nakað, eg ikki var glað fyri, og sum eg ikki føldi, var tað rætta fyri meg! So ja, eg fór at gevast, men eg tók líka royndina við, tí um eg nú broytti meining og ynskti at halda áfram, so varð kravt, at eg hevði verið til roynd. Leiðin gekk tískil aftur til Føroyar fyrst í februar—hesu ferð uttan bøkur! Eg valdi at framleiga kollegiekamarið og fara heim á klettarnar at samla tankarnar um brennandi spurningin, hvat Anna nú skuldi finna uppá at lesa? Nú stóð eg aftur á berum - føldi eitt sindur, sum eg hevði fingið ein frammaná og var aftur eins blonk og óvitandi um karrieruval, sum tá eg so glað og fitt stóð sum nýklakt pisa! Nú vóru 2 1/2 ár liðin, síðan eg fekk húgvuna á høvdið, og enn hevði eg ikki funnið útav, hvat eg vildi við lívinum! Føldi tað eitt sindur frustrerandi - hvat var galið við mær? Hví kundi eg ikki taka eitt val? Hevði gjørt alt fyri at fáa eitt gott studentsprógv, men hvat nyttaði tað, tá eg ikki visti, hvat eg skuldi brúka tað til? Eg byrjaði so aftur at arbeiða, og eftir arbeiðstíð varð dúgliga blaðað í nógv brúktu bókini "Hvad kan jeg blive?". Hon var so slitin eftir hondini, og eg dugdi hana næstan uttanat! Hóast eg føldi meg í villareiði, angraði eg aldri mína avgerð um at gevast - eg føldi tað sum ein slíkan lætta - sum um ein steinur var tikin av mínum herðum! Og aldri føldi eg tað sum skomm at gevast og venda nøsini heim. Jú, eg hugsaði eitt sindur um tað, áðrenn eg gavst, at ja, nú fóru øll at siga, at "vit vistu, hon ikki fór at halda út.... vistu, hon fór at gevast!" Men nei, haldi, øll tóku væl ímóti mær, tá eg var heima aftur - tey stuðlaðu mínari avgerð. Ein segði við meg, "Anna, tú skalt ikki skamma teg, tað ger einki. Tað er sera flott, at tú fylgir tínum ynskjum og ikki bara heldur út fyri at geva øðrum eina góða mynd av tær!". So eg skammaði meg als ikki.Tíðin gekk og nærkaðist, til eg aftur skuldi senda umsókn/ir inn til komandi árs lesnað.

Eg hugsaði og hugsaði, vitjaði dúgliga LFÚ og blaðaði víðari í "Hvad kan jeg blive?". Valið fall á jarðamóður og sálarfrøði. Jú, helt hetta vóru tvey spennandi fak, men tað vísti seg, at fyri at sleppa inn á jarðamøðraskúlan, skuldi eg hava minst "18 måneders relevant arbejdserfaring", og hetta hevði eg ikki. Tískil fór umsóknin í postkassan við einum stórum X út fyri sálarfrøði. Eg vil siga, at trýstið at velja rætt aðru ferð, var sera stórt! Reglurnar eru tær, at ein fær bert møguleika at byrja uppá útbúgving innanfyri KOT tvær ferðir t.v.s., at um tað nú vísti seg, at sálarfrøði heldur ikki var tað rætta fyri meg, ja, so var mín kvota uppbrúkt, og eg kundi ikki søkja um upptøku til útbúgving innan KOT eina 3. ferð. Jú, til ber at royna upptøku til eitt fak, sum ikki er so væl umtókt og tí ikki so trupult at sleppa inn til eskimiologi ella okkurt tílíkt, men tað hevði nú ikki mín heilt stóra áhuga. Tískil setti sonevnda "3-gangs-reglen" stórt trýst á meg, og eg visti, at hesuferð var virkuliga neyðugt at velja rætt. (sí s. 14) Eg valdi sálarfrøði, men hvssu kundi eg vita, um tað var tað rætta fyri meg? Eg kendi eitt sindur til Freud og Jung og helt fakið vera spennandi, men eg hevði onga hóming av, hvussu tað mundi fara at vera at lesa tað á hægri støði. Eg haldi ikki, at tað ber til at vita, hvat ein fer í gongd við. Óroynd og blá fert tú í holt við eitt fak, og eg trúgvi, at sjálvt tey, ið byrja uppá ein lesnað, tey hava droymt um frá barnsbeini av, skjótt kunnu ásanna, at hetta var nú ikki júst tað, tey høvdu vónað og droymt um. So eg var eitt sindur bangin... hvat nú... nei, vildi ikki hugsa tað. Eg byrjaði uppá sálarfrøði 1. septembur 2002. Mundu Freud, Jung og aðrir stórthugsandi menn fara at hugtaka meg? Jú, eg føldi straks, at hetta var heilt nakað annað. Visti jú frá árinum frammanundan, hvussu tað kendist at vera "malplaserað", og ta kensluna hevði eg als ikki nú. Tað var ein heilt onnur atmosfera í skúlanum - eg fall væl til í flokkinum, og øll vóru/eru fitt og fyrikomandi. Í mun til árið fyri, føldi eg nú, at eg var á jøvnum føti við mínar samlesandi.

Pisan 2006

15


Eg væntaði, eg fór at vera elst í klassanum, men so varð ikki. Aldursmunurin millum tey fyrsta árs lesandi er sera stórur - á mínum holdi er tann yngsta 18 ár, meðan tann elsta er 37, so eg var enntá í yngra endanum, deiligt! Eisini var deiligt hjá mær at vita, at umleið helvtin av teimum á holdinum høvdu verið undir aðrari útbúgving fyrr - soleiðis fekk eg váttan fyri, hvussu vanligt tað er at skifta lesnað! Nú eri eg í gongd við 2. semestur og siti og hugsi aftur á síðstu árini við truplum avgerðum og avsluttaðum læknalesnaði. Huff, tað hevur verið ein trupul tíð, men eg angri einki! Angri ikki, eg byrjaði uppá læknalesnaðin als ikki! Eri glað fyri, eg royndi tað, tí nú fari eg ikki at angra tað seinni, at eg ikki gav tí ein møguleika! Fari ikki at sita sum 40 ára gomul og hugsa, at læknaleiðin hevði verið tann rætta fyri meg. Eg vil siga, at læknalesnaðurin óivað førdi meg inn á leiðina, eg seinni valdi - eina leið, eg í dag eri sera glað fyri, so glað, at bøkurnar faktiskt blivu opnaðar um jólini! At enda vil eg siga til tey, sum umhugsa at gevast við sínum lesnaði, at fylgja sínum ynskjum! Um tey ikki eru glað fyri sín lesnað, er bara at skifta til okkurt, tey halda vil gera tey

tí neyvan slepst undan niðurtúrum í einumhvørjum lesnaði, men eg trúgvi, ein veit og kennir við sær sjálvum, tá tað er komið so mikið langt, at man ikki tímir longur! Tá hugurin at lesa ikki er til staðar longur, er tíð at gevast og umhugsa nýggjar leiðir. Eg vil eisini siga fyri mítt viðkomandi, at eg eri sera glað fyri, at eg gavst longu eftir 1. semestur at eg ikki stríddi meg ígjøgnum fleiri ár bara fyri at vera treisk. Glað fyri, at eg ikki brúkti ov nógva tíð, men fór beint í gongd við næsta lesnað. So nú kunnu tit ætla, at mín dagur og lesnaður er ein heilt annar enn dømið í byrjanini av greinini. Nei, eftir loknan skúladag, sær tað meiri soleiðis út nú: Kl. 18.00: 30 síður eftir... á nei, bara 30 síður....? Kl. 18.30: 20 síður eftir... svongdin ger tó um seg, so ein góður náttverðabiti sleppur niðurum! Kl. 20.00: Lesi síðstu síðuna og siti so hálvan tíma hugtikin um tað, eg júst havi lisið... Helst tók eg í so rívan til nú. Jú, víst kemur tað fyri, at tankarnir, meðan eg lesi, leita til støv, vaskiklæðir og Jóhonnu.

Skúlin eitur Paris American Academy (PAA) og er ein listaskúli, ið liggur í latínarabýlinginum í Paris. Hesin býlingur liggur á einum bakka við útsýni yvir Paris, og staðið er kent fyri Sorbonne. Skúlin krevur ikki, at tú dugir franskt, og tú kanst koma inn uttan at duga eitt orð á fronskum. Harafturímóti vildu tey síggja dømi um mín listarliga kunnleika, og av tí at eg hevði havt hesa lærugrein í Danmark, var eg vigað og funnin nóg tung. Eg eri eisini sera fegin um, at skúlin er ein altjóða skúli, og hóast eg eri einasti norðurlendingurin har, so er eingin etniskur bólkur í fleirtali, og tað gevur ein sera góða blanding. Persóniliga haldi eg, at tað er ein sera stórur eyka fongur at fáa høvi at lesa í millum so nógvar ymiskar mentanir. At søkja og sleppa inn á skúlan gekk lætt og væl, men tað, eg stúrdi eitt sindur fyri, var, hvussu tað fór at vera við studningi úr antin Føroyum ella Danmark. Her vil eg beinan vegin leggja afturat, at Altjóða Skrivstovan og Stuðulsstovnurin í Føroyum hava verið mær til stóra hjálp. SU vildi hava prógv fyri støðinum á útbúgvingini og at hon var góðkend av fronsku stjórnini. Tað hjálpti eisini, at PAA áður hevur havt donsk lesandi og tey kundu enntá vísa á, hvønn eg skuldi seta meg í samband við, um eg skuldi havt tørv á tí. Eftir SU góðkenningina gekk alt við rúkandi ferð. Úr Føroyum fekk eg játtað stuðul til at rinda fyri skúlan og eg fekk játtað lestrarstuðul frá SU. Hevur tú tokka til list, so er Paris staðið. Her er alt frá gamlari franskari til nýggja altjóða list, og hóast eg havi verið her í hálvtannað ár, so havi eg ikki sæð alt enn. Og listin er allastaðni. Gongur tú ein túr í gøtunum, so er altíð okkurt, ið tú ikki áður hevur lagt merki til, og tað er eins og listarligir skattir eru at finna í hvørjum króki. Lesandi á PAA fáa eisini avsláttur til atgongumerki til nógvar av teimum stóru Sannindi Paris er ferðamannastað nummar eitt í verðini. Tí eru tað mong, ið tosa enskt og við nøkrum fáum lyklaorðum á fronskum, einum smíli og eitt sindur av toli, klárar tú teg. Frakland er limur í ES, og við ES passi kanst tú vera verandi í Fraklandi, so leingi tær lystir.

AHJ

16

Pisan 2006

Lesandi, ið hava arbeiði, rinda skatt í Fraklandi eins og aðrir franskmenn. Skatturin er uml. 25%.

sýningunum og til teir stóru listaskálarnar. Til dømis kann eg fara inn á Louvre ókeypis. Eg haldi ikki, at nakar annar býur í Europa kemur fram um Paris sum verðinsbýur, uttan London sjálvandi. Meðan eg havi verið her, havi eg hitt fólk úr øllum heiminum, og tað, sum er allarbest við Paris, er, at tað er upp til ein sjálvan, um ella hvussu nógv tú ynskir at gerast franskur, ella um tú ynskir at liva teg inn í eitt meira altjóða lív her. Tá tú kemur her, er tað umráðandi at vita, at Frakland er ikki eins og har heima. Her koma lesandi í túsundatali, men hetta er Frakland og tískil gongur alt fyri seg á ein franskan hátt. Eg sigi hetta, tí eg haldi, tað er gott at vera fyrireikaður til tess. Tað er gott, um tú dugir franskt, men ikki avgerandi og sjálvandi eru her nakrar mannagongdir, ið skulu fylgjast. Tað ringasta var sjálvandi í fyrstuni, tá eg skuldi finna mær okkurt at búgva í, fáa mær telefon ella til dømis stovna eina konto í bankanum. Ert tú sloppin inn á skúla her niðri, er vanliga mannagongdin hon, at skúlin hjálpir tær við slíkum. Ger hann ikki tað, so fell ikki í fátt. Set nakrar dagar av til at finna teg til rættis og minst til at hava øll neyðug pappír við tær. Hevur tú hug at fara til Paris so far- tú verdur ikki vónbrotin.

Pisan 2006

61


Á listaskúla í Paris

Eitt mobilt lestrarval Holger Arnbjerg frá Altjóðu Skrivstovuni (ASK). Tú stendur í lestrarvalstøðuni, og tískil kann tankin um at fara “uttanlands” at lesa í eina ella tvær lestrarhálvur, tykjast at vera langt burtur. Tað er tó vert at vita, at hóast tú sleppur inn á eina útbúgving í td. Danmark so merkir tað ikki, at tú noyðist at taka alla útbúgvingina á tí lærustovninum. Tú kanst undir lesnaðinum velja at fara á ein annan lærustovn og eitt annað land at lesa ein part av útbúgvingartíðini. Tað finnast nógvir møguleikar fyri at fara uttanlands at lesa í eitt ella fleiri lestrarhálvur. Tú eigur at kanna, hvørjar møguleikar tín útbúgving og útbúgvingarstovnur hevur viðvíkjandi uttanlandslestri. Niðanfyristandandi upplýsingar viðv. uttanlandslesnaði eru frá altjóða skrivstovuni á Københavns Universitet. Hvar kundi tú hugsað tær at lisið? Norðurlond. Tú kanst søkja gjøgnum Nordplus/Nordlys, ið er ein pakkaskipan. Tú fært tískil bæði pláss á einum norðurlendskum universiteti og stuðul. Nordlys-skipanin veitir í løtuni 180 Evrur um mánaðin í stuðli umframt ferðastuðul. Stuðulin frá Nordplus er ymiskur. Fleiri upplýsingar um td. hvussu tú søkir og nær freistin at søkja er fáast á: http://www.ku.dk/international/dansk/nordisk.htm. Europa. Sokrates/Erasmus eru pakkaskipanir, ið geva tær eitt umbýtispláss á einum europæiskum unversiteti og stuðul áljóðandi 150-200 Evrur um mánaðin. Tað er ES, ið veitir stuðulin. Avtalurnar í hesum skipanum eru fakserstakar tvs. at tað eru einstakir stovnar á universitetum í 31 londum, ið gera sínamillum avtalur, ið soleiðis eru avmarkaðir til serstøk fakøki. Far inn á http://www.ku.dk/international/dansk/erasmus.htm.

Marjun Vatnhamar Hey, eg eiti Marjun, eg eri 24 ár og búgvi í Paris. Eg hevði í veruleikanum als ikki lagt nakra ávísa ætlan um at fara til Paris at ganga á listaskúla. Sannleikin er, at eg kom niður her saman við eini vinkonu og við røttum ferðamannabrillum roknaði eg við at síggja og uppliva býin Paris eins og hann var í franska filminum Amelie. Eg havi síðan skift ferðamannabrillurnar út við einar meira veruligar brillur, og nú eri eg i holt við at fáa mær eina hægri útbúgving innan list, og lívið hevur lagað seg á ein heilt annan hátt, enn eg trúði. Mong munnu spyrja, hví Paris? Og eg kundi svarað, at tað er vínið, maturin og romantikkurin, og tað er tað eisini, men tað er langt frá bara tað. Heldur er tað tað franska fólkið, teirra siðir og mentan, sum mangan liggja fjart frá teimum norðurlendsku. Tað snýr seg eisini um at uppdaga meg sjálva, og um hvussu nógv eg kann fáa burturúr av at læra um og liva undir øðrum umstøðum, enn eg eri von við. Mín fyrsta ferð til Paris var ein námsferð við skúlaflokki í Danmark. Eftir hesa vitjan visti eg,

60

Pisan 2006

at eg mátti fara aftur til Paris. Og tað fór eg í september 2003. Tvær tær fyrstu vikurnar hugnaði eg mær og livdi av teimum pengunum eg hevði við heimanífrá. Síðan fór eg undir at finna mær eitt arbeiði, og tað eydnaðist mær eftir eina viku. Eg gjørdist tænari á franskari/amerikanskari matstovu og hóast mítt franska var avmarkað, so kendi eg, at tað ber rættiliga væl til at finna tílíkt arbeiði, um tú dugir enskt. Eg søkti inn á listaskúlan í juli 2004. Tá hevði eg longu havt fleiri arbeiði, tí tað vísti seg ,at eg mátti siga upp, hvørja ferð eg fór heim at ferðast. Tað var tó ongantíð nakar trupulleiki at finna arbeiði, tá eg kom niður aftur. Mín ætlan hevði allatíðina verið at fara undir lestur í Stórabretlandi, men eftir møtið við Paris ynskti eg, at eg kundi verða verandi her í staðin. Eg hevði eygu og oyru opin, og so rendi eg meg í blaðið FUSAC. Blaðið er at finna á øllum altjóða barrum og matstovum í Paris og kemur út tvær ferðir um mánaðin. Hetta var gull vert fyri ein fremmandan í Paris, tí her finnur tú upplýsingar um alt frá íbúðum, arbeiði og lestur. Tað var í FUSAC, at eg las um skúlan eg nú gangi í.

Aðrastaðni í heiminum. Fleiri útbúgvingarstovnar hava gjørt bilateralar samstarvsavtalur við universitet og aðrir útbúgvingarstovnar aðrastaðni í heiminum ma. Norðuramerika, Australia, New Zealand osf. Talan er um sokallaði samstarvspláss. Hevur tú hug at fara útum Europa á eitt samstarvspláss er upplagt at fara inn á http://www.ku.dk/international/dansk/index.htm.Her sært tú, hvørji krøv einstøku avtalurnar seta til tey lesandi umframt eina lýsing av útbúgvingarstovnunum, ið eru við í avtalum. Um tú hevur funnið eitt ávíst land ella útbúgvingarstovn, ið ikki eru nevnd omanfyri kanst tú sjálv/ur fyrireika eitt lestraruppihald uttanlanda. Tú kanst eisini velja eina mentanaravtalu. Sí http://www.ku.dk/international/dansk/index.htm Føroyskur stuðul. Um tú sjálv/ur hevur valt at fyrireika eitt uttanlandsuppihald, ið ikki kemur undir nakrar av omanfyristandandi skipanum, hevur tú møguleika at søkja føroyska Stuðulsstovnin um stuðul. Sí www.studul.fo ÙSUN- skipanin kann td.veita tær “tuition fees” um fylgjandi krøv verða gingin á møti:  Uppihaldið skal vera uttanfyri Norðurlond  Uppihaldi skal vera minst ½ ár  Útbúgvingarstovnurin gevur fulla góðskriving fyri uppihaldið. Fyrireikingar, ið geva tær eitt gott uttanlandsuppihald.  Byrjað í góðari tíð, tvs. minst 1 ár árðenn fráferðina, at fyrireika uppihaldið.  Søk frammanundan um góðkenning og góðskriving av fakum frá útbúgvingarstovninum (studienævnet).  Tryggjað tær, at tú kanst fylgja undirvísing og fara til próvtøku undir somu treytum sum tey, ið eru innskrivaði á útbúgvingarstovninum, ið tú søkir inn á.  Ger eina fíggjarætlan fyri uppihaldið.  Hugsað um bústaðarviðurskiftini.  Fyrireikað teg málsliga áðrenn tú fært avstað.(sí málslig fyrireiking á síðu 10) Pisan 2006

17


Starvsvenjing– eisini ein møguleiki! Tað gerst alt meira vanligt at fara í starvsvenjing ein part av útbúgvingartíðini. Ávísar útbúgvingar so sum lærara- og sjúkrarsystraútbúgvingin hava í nógv ár havt starvsvenjing sum krav í sjálvari útbúgvingini. Seinastu árini er starvsvenjing eisini vorðin ein møguleiki á fleiri og fleiri hægri útbúgvingum. Á nøkrum útbúgvingarstovnum er tað møguligt hjá teimum lesandi at fara í starvsvenjing, og fáa partvísa ella fulla góðskriving fyri eitt ella fleiri fak. Tað er eisini møguligt at fara til eitt annað land enn sjálvt útbúgvingarlandið í starvsvenjing. Talan er vanliga um eitt fulltíðarstarv í einari fyritøku ella einum felagsskapi. Starvsvenjingin kann vera ólønt ella lønt og strekkir seg vanliga yvir 3-6 mánaðir. Hevur tú hug at brúka møguleikan? Set teg í samband við lestrarvegleiðaran á útbúgvingarstovninum, og fá vegleiðing um, hvørjar starvsvenjingarmøguleikar tín útbúgving gevur tær! SU Tú hevur rætt til vanligan SU um útbúgvingarstovnurin góðkennir starvsvenjingina sum ein part av útbúgvingini og harvið góðskrivar eitt ella fleriri fak. Tú skalt tí hava eina góðkenning frammanundan frá útbúgvingarstovninum, ið vísir, at tú ert lestraraktiv, hóast tú ikki meldar teg til próvtøku á útbúgvingarstovninum. Síðan vendir tú tær til SU- stýrið við einum avriti av góðkenninigini, og umsóknin verður viðgjørd. Um tú ikki fært góðskriving fyri starvsvenjingina, kanst tú ikki fáa SU, og má tískil sjálv/ur fíggjað starvsvenjingina. Tú kanst roynað at søkja grunnar um stuðul til uppihaldið (sí www.mfs.fo + www.ask.fo (fígging)) Fyrimunir Tað er fakliga relevant; Tú fært møguleika at arbeiða við “veruligum” arbeiðsuppgávum, ið tú kennir frá ástøðini;Tú kanst fáa eina ábending um, hvat tú kanst væntað tær eftir loknan lesnað. Tú fært somuleiðis innlit í, hvørjar arbeiðsuppgávur tú kanst koma arbeiða við, og hvat eitt arbeiðspláss væntar av tær;Starvsvenjingin kann somuleiðis geva tær íblástur til eitt ítøkiligt hugskot til høvuðsuppgávuna;Tað kann geva CV ein altjóða dám.Starvsvenjingin er eitt umskifti frá bókunum, og gevur tær møguleika at síggja heimin frá einum øðrum sjónarhorni.

íbúð fyri teg sjálvan, ella at búð í húsum saman við vinfólki ella familju, so er hetta eingin trupulleiki í Aberdeen. Aberdeen er ein studentabýur, so tað er altíð onkur íbúð leys, tí fólkini skiftast týtt út. Vanligt er at gjalda uml. 2000 - 3000 kr/mðr. í leigu. Tíverri er bretska samfelagið ikki ikki bygt á somu lunnar sum okkara, so um tú hevur børn undir 5 ár, skalt tú vænta, at tú kemur at gjalda umleið 4000 kr. fyri hvørt barnagarðspláss pr. barn, og tú fært ikki barnapengar eins og lesandi foreldur gera eitt nú í Danmark. Sum heild røkkur studningurin til at dekka tær vanligu útreiðslurnar, men línan kann blíva tung at draga, um tú hevur smærri børn. Tó eigur tú rætt til ymsar veitingar frá SU eins og lesandi við børnum í eitt nú Danmark. Útbúgvingarskipan Útbúgvingarskipanin er øðrvísi enn tann danska. Ein skotsk universitetsgrad tekur vanliga trý ár (Combined studies and Destignated degree) ella fýra ár (honours), undantikið medisin og verkfrøði, sum taka fimm ár. Av tí at fólk ofta eru sera ung (17-18 ár) tá tey byrja á universitetinum, so er t.d. ein Honours útbúgving samansett soleiðis, at tvey tey fyrstu árini er undirvísingin nokkso víttfevnandi, meðan tú tvey tey seinnu árini spesialiserar teg innan eitt ella tvey evni. Í MA (Master of Arts) og BSc (Bachelor of Sience) hevur tú nógvar valmøguleikar, hvussu tú setir fakini saman. Á øðrum ári hava summi tvey fak, so tað er í roynd og veru ikki fyrr enn triðja árið, at tú mást velja, hvønn veg tú vilt. Combined studied degree tekur vanliga trý ár og fevnir nokkso vítt um fakið, tú lesur, meðan Designated degree er meira savnað innan eitt ávíst evni. Ùtbúgvingarnar kunnu vera ymiskar frá einum universiteti til annað bæði í samanseting og reint fakliga. Tað kann tí loysa seg at hyggja á internetinum, hvørji universitet eru “rated” best innan júst tað fakið, tú ætlar tær at lesa. Eitt universitet kann saktans vera best innan eitt fak, men liggja aftarliga á listanum innan eitt annað.

eisini limur í ‘psychology society’. Um tú hevur hug til at halda teg í form uttan beinleiðis at vera bundin at føstum uppmøtingartíðum, so hava flestu universitetini sítt egna fitness centur, har tú kanst venja fyri ein bíligan penga. Um tú ikki ert serliga nógv fyri ítrótt, so er eitt ótal av smáum societies, sum umboða allar bólkar, tú kanst hugsa tær. T.d. debateclub, biology, vín smakking, eisini hava nógv lond eisini sítt egna felag, eins og tað nógvastaðni finnast føroyingafeløg. Vit hava einki føroyingafelag í Aberdeen, men studentarnir finna tó við jøvnum millumbilum okkurt at savnast um. Sjálvt um Aberdeen ikki er av størstu býum, so er tað altíð okkurt at fara til. Flestu studentar velja at fara út mitt í viku, tí tá eru prísirnir ofta lægri enn í vikuskiftinum. Tá tað byrjar at vára, skal tað bara ein lítil sólstrála til, so eru parkirnar og strendurnar fullar av fólki, næstan sum við føroyingum. Mær dámar ótrúliga væl at ganga á universitetinum her, og enn betur frítíðina! Av tí at tað er beinleiðis flogsamband, so er tað møguligt at fara heim okkurt vikuskifti, um man hevur samvitskuna til at missa ein ella tveir skúladagar. At eg endaði við at lesa í Aberdeen var partvís grundað av misskiljingum, tilvild, og last minute avgerðum, men tó, so angri eg onga løtu og vil avgjørt viðmæla Skotland sum lestrarstað.

Frítíðin Í Bretlandi ganga universitetini sera høgt uppí ítrótt og skipa javnan fyri kappingum millum universitetini. University of Aberdeen, har eg gangi, eggjar okkum til at gera ítrótt við at seta hvønn mikudag seinnapart av til hetta. Valmøguleikarnir av ymsu ítróttargreinum eru endaleysir. Tú kanst spæla so gott sum øll bóltspøl, frælsan ítrótt, rógving, fjallaklintring, leypa í fallskýggja, kaving og nógv annað. Sjálv gangi eg til kaving og eri

18

Pisan 2006

Pisan 2006

59


Lestrarlív í Skotlandi sjálv í einari íbúð, har nógv fólkasløg eru umboðaði. Vit eru ein skoti, ein íri, tvær kinesiskar gentur og eg. Við at búgva saman við fólki frá ymiskum mentunarligum bakgrundum, kanst tú læra nógv um teirra land, søgu og siðir. Til dømis hildu vit kinesiskt nýggjár 9. februar. Tín sjónaringur verður víðkaður, gerst meira fordómsleysur og góðtekur, at tað er meira enn bara tín máti at gera tingini uppá, og at okkurt heilt ørvísi og nýtt ikki altíð er so galið allíkavæl.

Annbjørg Abrahamsen Tað er ikki nakað nýtt fyribrigdi, at føroyskir studentar velja at fara út um ríkisfelagsskapin at lesa, men hevur hetta tó vundið alt meira uppá seg tey síðstu árini. Hví velja fólk so at fara “longur burtur” enn til trygga góða Danmark at lesa, har alt er kent og samband er heim hvønn einasta dag? Ævintýrarhugurin er nokk ein av høvuðsorsøkunum, og at tú afturat útbúgvingini eisini nemur tær góða venjing at samskifta á øðrum máli. Tó, nógv annað fylgir við í pakkanum eisini. Millum annað, at tú ert einsamøll og tí noyðist at klára teg sjálva. Hetta hjálpir einum til at blíva meira sjálvstøðugur og fær teg at innsíggja, at tú klárar tað, tú vilt. Einsamallur føroyingur ella kanska ikki? Sjálvt um Føroyar eru eitt lítið land við fáum íbúgvum, so kanst tú tó finna føroyingar so gott sum alla staðni, og her er Skotland einki undantak. Her í Aberdeen veksur talið av føroyingum fyri hvørt ár. Her eru nøkur arbeiðandi og nakrar familjur, og talið av lesandi samanlagt man liggja um tey 20, har tað fyri bert fáum árum síðani bert vóru um fimm. Tó er tað ikki meira enn so, at um tú av einari ella aðrari prinsipp orsøk ikki skuldi havt hug til at brúkt tíð saman við føroyingum, so kann tað lættliga lata seg gera, uttan at tú noyðist at krógva teg. Tó ein føroyingur er ein føroyingur, og vit hava ofta lyndi til at leita saman, t.d. fara so gott sum allir føroyingarnir til somu kirkju, og fara til tann sama føroyska tannlæknan. Fyri mítt viðkomandi má eg játta, at bestu vinir mínir her eru føroyingar. Tó havi eg hóast alt eisini enskt tosandi vinir, og er tað nakað, eg klárt við viðmæla fólki. Eg búgvi

58

Pisan 2006

Skotar Skotar eru eitt stak fitt og fyrikomandi fólkaslag. Tey hava kanska nakrar løgnar vanar, so sum at elska kø-mentan og siga ‘please’ og ‘thanks’ í umleið øðrum hvørjum setningi, men burtur sæð frá tí, so eru vit rættiliga lík teimum. Vit hava t.d. nokkso líkan humor, kanska líkari enn við danir. Sjálv eri eg komin til ta niðurstøðu, at teirra kø´ir og hesi høfligu orðini allatíðina eru heilt ok, og at tað kanska er nakað, sum vit føroyingar skuldu tikið til okkum. Tað skaðar einki við eitt sindur av fólkaligheit. Eins og í Føroyum, so er ein ávísur munur á býarfólkunum og og teimum, sum búgva úti á landinum, men av tí at Aberdeen ikki er ein av teimum heilt stóru býnunum, uml. 250.000 íbúgvar, so tekur tað hóast alt ikki langa tíð, til tú hevur fingið eitt gott yvirblikk av býnum, og til tú byrjar at heilsa upp á tín lokala keypmann. Bústaðar- og fíggjarviðurskifti Eitt, sum er gott her í Skotlandi, er, at lesandi úr útlondum ikki noyðast at stríðast fyri at fáa tak yvir høvdið. Lærustovnurin syrgir fyri, at øll fyrsta-árs lesandi, sum ikki eru lokal, fáa bústað i Halls of Residence. Við upptøkupappírunum senda tey tær eisini ein lista við íbúðar møguleikum og prísum. Møguleiki er t.d. at velja, um tú vilt hava mat íroknaðan ella ikki. Hesi pláss hava ofta eisini teldurúm, ella/og tráðleyst internet samband. Tað kann vera ein ótrúligur lætti at sleppa undan at hugsa um rokningar, innkeyp og enntá at vaska sítt egna kamar fyrsta árið. Tað besta er tó, at tað ofta er har, tú knýtir tey vinarbondini, sum koma at telja so ótrúliga nógv fyri teg í tínum lestrarárum og summi kanska restina av lívinum. Um tú heldur kundi hugsað tær at búð í eini

Fyrireiking Tað tekur tíð og nógva orku at fyrireika eina góða starvsvenjing! Tú eigur at umhugsa!  Hvussu leingi vil eg vera í starvsvenjing?  Hvat vænti eg at fáa burtuúr- fakliga og persónliga?  Hevur starvsvenjingarstaðið týdning fyri framtíðararbeiðið og karrieru.  Hvørjar uppgávur kundi eg hugsað mær at arbeitt við?  Hvat kann eg geva starvsvenjingarstaðnum- fakliga og persónliga?  Hvussu fái eg starvsvenjingina góðkenda frá útbúgvingarstovninum? Hvussu finni eg eitt pláss? Tað eru fleiri útbúgvingarstovnar, ið hava ein starvsvenjingarsamskipari, ið kann hjálpa tær við at søkja. Tað eru nakrar fyritøkur og felagsskapir, ið søkja eftir fólki til starvsvenjing, men tú kanst tó eisini royna at søkja sjálvur. Her eru stórir almennir og privatir felagsskapir og fyritøkur eitt upplagt stað at byrja. ES, Sendistovur, ferðavinnuskrivstovur, altjóða felagsskapir, áhugafeløg og NGO eru somuleiðis uppløgd støð. Far inn á www.google.com og leita eftir:praktik, internship,fellowship eller stagniaire. Finnur tú onki sjálv/ur kanst tú venda tær til AISEC, ið er ein lestrarfelagsskapur, ið arbeiðir við 700 starvsvenjingarplássum í 88 londum. Felagsskapurin hevur pláss innan leiðslu(búskap og marknaðarfrøði); tøknifrøðilig umráði; menningararbeiðið í 3.heiminum. Tað kostar 2300 kr og tú fært 500 kr afturgoldið um tú skrivar eina frágreiðing um starvsvenjingina. Nærri upplýsingar fáast á: www.aisec.dk IASTE er somuleiðis ein felagsskapur, ið arbeiðir við starvsvenjingarplássum. Talan er ofta um 612 vikur um summarið, og teir hava lagt seg eftir teim meiri teknisku og náttúruvísindaligu útbúgvingunum. Kostnaðurin er uml. 800 kr Sí www.iaste.dk Umsókn. Hetta eigur at verða við í umsóknini.  Fakumráði og áhugamál  Hví velir tú at søkja júst hetta plássið/staðið?  Hvat kanst tú geva starvsvenjingarstaðnum, hvat væntar tú tær av starvsvenjingini?  Hvussu ert tú sum persónur?  Vís, at tú ert ein skikkað arbeiðsmegið, ið kann geva starvsvenjingarstaðnum okkurt.  CV og viðmæli frá seinasta útbúgvingarstaði Ger ein sáttmála! Tá tú hevur funnið eitt starvsvenjingarstað eigur tú at gera ein arbeiðssáttmála, ið umfatar: Arbeiðsuppgávur; løn; trygging; tíðarbil; navnið á kontaktpersóninum; Tað kann tryggja, at starvsvenjingin verður soleiðis sum báðir partar væntað. Brúka møguleikan – tú angrar tað ikki! Tað er ein verkætlan í sær sjálvum at fara undir at fyrireika eitt uttanlandsuppihald og eitt starvsvenjingarpláss, men allar royndir vísa, at tað er tað vert, og tú stendur ikki heilt einsamøll/einsamallur. Vegleiðarir standa klárir at veita tær hjáp. Brúka teir og serstøku vitan teirra! Tað er av týdningi, at tú gert tær sjálvum greitt, at eitt uttanlandsuppihald og eitt starvsvenjinarpláss eru individuel, og setir nøkur krøv til tann einkulta, eisini á økjum har útbúgvingarstovnurin hevur fastar avtalur og kontraktir. Tað er á mangan hátt gevandi at fara uttanlanda at lesa ella í starvsvenjing ein part av lestrartíðini. Tað kann styrkja teg - bæði fakliga og persónliga. Tú fært úr tínum “vanliga” lestrarumhvørvi og inn í eitt nýtt umhvørvið. Tú kemur inn í eina nýggja sosiala, málsliga og mentunarliga eind. Ein avbjóðing ja, men somuleiðis ein styrki seinni í lívinum.

Pisan 2006

19


Týdningurin av lestrarhættum Helena D. Højgaard Mangir eru tankarnir, ið ein ger sær, tá ið avgerð viðvíkjandi útbúgving skal takast. Millum fystu og óivað týdningarmiklastu spurningarnar eru spurningar sum: – Man eg fara kunna liva við mínum vali restina av lívinum? Fari eg í framtíðini at tíma at arbeiða innan tað økið, eg havi útbúgvið meg? Fari eg áhaldandi at hava somu áhugamál, ella fari eg at leiðast við mítt val eftir eina tíð? Í kjalarvørrinum á hesum spurningum koma enn

ella kemur mest burtur úr hjá mær, tá ið eg arbeiði í einum bólki? Hvussu við sjálvari undirvísingini? Riggar tað best hjá mær, um eg fái nógva undirvísing, ella egni eg meg eins væl at sita við eini bók og at kalla sjálvstøðugt læra meg sjálva/n? Eyðsæð er, at uttan mun til hvørja útbúgving ein velur, so skal ein ávís tíð nýtast til lesing og annað sjálvstøðugt arbeiði. Somuleiðis vil ein altíð fáa nakað av undirvísing og vegleiðining frá lærarum og øðrum ráðgevum. Flestu lesandi vilja eisini siga, at tey onkuntíð hava arbeitt

matvørður, klæðir og sum so at liva, samanborið við Føroyar. Tú kanst eisini, sjálvt um tú einans livur av studningi, unna tær at eta úti eina ferð um vikuna. Og í Milano eru matstovur á hvørjum horni. Milano er kent fyri ”aperitivo”, sum er eitt slag av ”buffet”, sum ein og hvør café hevur hvønn dag frá kl. 18-21, har tú fær eitthvørt drekkandi og kanst eta alt tað tú orkar fyri einans 40 kr. Annars hevur býurin Milano alt at bjóða. Her eru hópin av ítróttargreinum og frítíðarmøguleikum. Hvønn dag í vikuni eru konsertir við kendum tónleikarum, og hvønn dag hevur tú møguleika til at fara til eitthvørt listar- og mentunarligt tiltak. Eitt sum mær dámar ótrúliga væl við Milano er veðurlagið. Her er so gott sum altíð gott veður. Um veturin er tað kanska kavi í 5 dagar alt í alt. Um árið regnar tað umleið 10-15 dagar og er vindur 3 dagar. Tað kann til tíðir vera yvirskýggjað, men sum oftast er sól. Hitastigið liggur um veturin frá -3 – 15 hitastig og um summarið millum 15-40 hitastig. Fyri at vera verandi í Italia í meir enn 8 vikur, mást tú hava ”Permit to stay,” og hetta kann taka sína tíð at ordna. Tú hevur brúk fyri at hava skriv uppá, at tú klárar teg fíggjarliga, sjúkratrygging, at tú er lesandi, o.s.fr. Hetta má

endurnýggjast hvørt ár, so tað er týdningarmikið at hava eyguni opin og at alla tíðina ordna alt í góðari tíð. Eisini er týdningarmikið, at SU og Stuðulsstovnurin fáa alt tað teimum tørvar, so sum prógv uppá at tú enn er lesandi á skúlanum. So best er, um tú tosar við skúlan um hetta og sigur teimum frá, at tað er týdningarmikið at fáa hetta til tíðina. Sum áður nevnt so tillaga italienarar seg ikki til tíðina, og tí er týdningarmikið altíð at vera í góðari tíð. Til at enda við má eg siga, at mær dámar ótrúliga væl at vera lesandi í Italia. Tað er hart í byrjanini at vera púra einsamallur føroyingur í einum stórum býi sum Milano, men hetta venur ein seg skjótt við. Jú meir ein kemur inn í málið og meir ein kennur býin, jú minni gert býurin. Italienarar sum heild eru hjálpsamir og ótrúliga lættir at tosa við. So tað er eingin trupulleiki, um tú ikki tosar perfekt italskt beinanvegin - teir eru jú eisini kendur fyri at úttrýkkja seg við armum og hondum meir enn orðum. Eg vil absolut tilmæla Italia sum lestrarstað. Til seinast skal viðmerkjast, at Italia ikki er so øgiliga langt burturi. Tað tekur bert 4-5tímar at koma til Føroyar, tí flogsamband er hvønn dag til Danmarkar og harfrá eisini hvønn dag víðari til Føroyar. Tískil burdi frástøðan ikki verið forðingin.

KDA fleiri spurningar. Summir av hesum eru sjálvsagt meiri ítøkiligir enn aðrir, men ein væl kendur spurningur snýr seg um útbúgvingargongdina, nærmari longdina av útbúgvingini: Fari eg at tíma at lesa ella læra í trý, fýra, fimm ella fleiri ár? Nakrir kanska minni kendir spurningar, sum – hóast sera viðkomandi – ikki verða havdir í huganum, fyrr enn avgerðin um útbúgving er tikin, knýta seg at teimum ymsu undirvísingar-, frálæru- og lestrarhættunum, ið ymsu útbúgvingarstøðini nýta. Spurningarnir, ein átti at sett sær í hesum sambandi, kundu ljóðað: Hvønn undirvísingar- , arbeiðs- og lestrarhátt dámar mær best? Nær og hvussu læri eg mest og best? Dugi eg best at arbeiða sjálvstøðugt

20

Pisan 2006

saman við øðrum lesandi í bólki, meðan tey aðrar tíðir hava arbeitt meiri sjálvstøðugt. Sostatt kann sigast, at óansæð hvørja útbúgving ella hvat útbúgvingarstað ein velur, so kemur ein óivað í onkran mun at royna ymsu undirvísingar- og arbeiðshættirnar. Tó skerst ikki burtur, at tær ymsu útbúgvingarnar eins og tey ymsu útbúgvingarstøðini eggja til ymsar lesi- og arbeiðshættir. Sum dømi kann nevnast, at meðan humanistarnir á KUA (Københavns Universitet Amager) í alstóran mun arbeiða sjálvstøðugt, og ikki endiliga verða eggjaðir til bólkaarbeiði, so er støðan at kalla tann umventa á RUC (Roskilde Universitets Center), har frálæran mest er grundað á bólkaarbeiði. Somuleiðis er

Pisan 2006

57


Sniðgevi í Milano Frida E. Poulsen Eftir at hava verið á ”Den skandinaviske designhøjskole” í Randers, Danmark í 6 mánaðar, varð eg greið yvir at hugtakið ”design” var nakað fyri meg. Eg tók tí ta niðurstøðu at fara undir at lesa til sniðgeva. Fekk mær eitt ”fríár”, hvar eg arbeiddi við at gera eina sokallaða mappu, sum krevst fyri at koma inn á bestu sniðgevaraskúlarnar í Danmark. Eg setti mær fyri, at um eg ikki bleiv upptikin til royndina, sum er næsta stig fyri at koma inn á skúlan, so gekk leiðin beinleiðis til Milano í Italia, sjálvt um eg avbera væl visti, at torført er at sleppa inn á skúlan fyrsta árið søkt verður. Tey flestu sleppa til upptakilsisroynd annað árið tey søkja, men eftir upptakilsisroyndina skal man enn einaferð undir samtalu fyri at koma inn. Tá tey hava hugt at mappuni og granskað hana, fært tú eitt bræv sendandi, sum sigur hvørjum stigi tú er á. Eg fekk at vita, at eg hevði góðan møguleika, um eg royndi aftur komandi árið. Men av tí at eg longu hevði sett mær fyri, at um eg ikki slapp til næsta stig beinanvegin, so vildi eg royna at sleppa víðari uppá ein annan hátt, fór eg beint undir at kanna skúlar í Milano. Orsøkin til at eg valdi Milano er týðilig, tá hugsað verður um, hvat fyri útbúgving eg fór undir. Milano er kendasti býurin í verðini innan móta, og var hetta tí mest avbjóðandi fyri meg. IstitutoMarangoni IstitutoMarangoni er navnið á skúlanum, sum eg fór undir í oktobur 2004. Av tí at hetta er ein privatskúli, sum er sera eftirspurdur, setti eg mær fyri at søkja um pláss skjótast gjørligt. Eg skuldi fyrst og fremst vera vís í at skúlin varð góðkendur sum ”SU-berettiget” fyri at sikra mær, at alt tad fíggjarliga var í lagi. Síðani gjalda fyri at sikra mær pláss og fylla pappírini væl út og hava prógv frá eini miðnámsútbúgving, sum mína vegna var studentaskúlin. Men sigast má, at tá farast skal undir eina privatútbúgving, er týdningarmikið at vera í góðari tíð, av tí at bíðilisti kann vera frá árinum frammanundan. Annars er tað sum so ikki so torført at koma inn á ein privatsskúla, men tað fíggjarliga kann vera ein trupulleiki, av tí at tú er noyddur til at keypa tilfar til skúlan næstan hvønn dag. Hvørt semestur hava vit 5 ymisk fak, har vit hava 3 royndir í hvørjum faki. Hetta vil siga, at vit hava 15 royndir i hvørjum semesturi og er tad týdningarmikið at alt arbeiðið er perfekt liðugt

56

Pisan 2006

til tiðina. Tad er eisini týdningarmikið at møta upp til helst allar tímarnar, tí um tú missir ein skúlatíma er tú afturúr við arbeiðinum. Karakterirnir liggja frá 0-30 stig, men fyri at klára tað skal tú hava minst 18 í miðal í hvørjum faki. At læra eitt nýtt mál Áðrenn eg kom til Italia, kendi eg einki til tað italska málið. Eg setti mær tí fyri at taka eitt málskúlaskeið. Av tí at Istituto Marangoni er ein verðinskendur skúli, hava tey fleiri útlendskar næmingar og skipa tí fyri málskúla ein mánaða innan skúlin byrjar. Eg tók tí ta avgerð at melda meg til. Hetta er nakað, ið eg vil tilráða øllum at gera, av tí at tú kemur í samband við aðrar útlendingar, ið eru í somu støðu sum tú. Og av tí at tú kemur til eitt nýtt og ókent land, er hetta ein góður møguleiki til at finna tær vinfólk uppá. Tað kann følast ótrúliga einsligt at koma úr lítlu Føroyum til ein stórbý. Men av tí at skeiðið bert er ein mánaða, lærir tú avgjørt ikki alt málið, men tú fært innlit í hvussu málið er uppbygt, og tú klárar teg sum so væl. Alt á skúlanum fyrigongur á italskum. So torført kann vera at fylgja við í byrjanini, men so við og við lærir ein meir og meir. At liva í Milano Tað kann vera ein trupulleiki at finna sær nakað at búgva í. Av tí at íbúðirnar her liggja um 52509000 kr er torført at finna nakað, um tú vilt búgva fyri teg sjálvan og liva av studningi eina. Tú kanst vænta at koma at deila kamar saman við øðrum. Um tú vil hava eitt kamar fyri teg sjálvan er prísurin min.3000 kr. Sjálv havi eg skift pláss nú 4 ferðir uppá hálvtannað ár. Og sigast má, at eg hesaferð havi verið heldig. Tað er týdningarmikið, at tú velur eitt gott umhvørvi, og best er, um tú ikki býrt alt ov langt frá skúlanum og øðrum, sum tær tørvar. Tí til tídir kann tað taka mær næstan ein heilan dag at skula gera eitt lítið ørindi, sum t.d. keypa blýantar til skúlan, og eg búgvi ikki meir enn 1520 min í bussi frá sentrum, har skúlin eisini liggur. Hetta kemst av, at í Italia er ikki so týdningarmikið, um ikki alt er til tíðina. Tú kanst til tíðir bíða eftir bussinum í 1 tíma. Og av tí at tad ofta er streyka her, má ein ofta fara til gongu. Tá tú hevur funnið tær eitt stað at búgva, er trupulleikin loystur, tí í Italia er bíligt at keypa

eisini fjølbroytni í, hvat viðvíkur undirvísingartímum. Meðan ein á onkrari útbúgving hevur møtiskyldu og møguliga fær undirvísing í skúlanum hvønn dag, so finnast útbúgvingar, har eingin møtiskylda er, og har sjálv undirvísingin er avmarkað til færri enn tíggju tímar um vikuna. At ein útbúgvingin uttan møtiskyldu og við fáum skúlatímum kann tykjast lokkandi, kunnu tey flestu nokk skriva undir uppá, men havast má í huganum, at arbeiðsbyrðan á tílíkari útbúgvinging ikki er minni, enn arbeiðsbyrðan á útbúgving við nógvum undirvísingartímum. Heldur kann sigast, at arbeiði sum heild verður flutt úr skúlanum og heim til tann einstaka. Tá ið treytirnar fyri skúlaarbeiðið eru so ymiskar, er týdningarmikið at gera sær greitt, nær og hvussu ein arbeiðir best. Fær man mest burturúr við tí koyrlinum syngjandi um oyruni, sum møtiskylda kann tykjast vera, ella er árræðið og sjálvdisiplinið so gott, at eingin koyril er neyðugur? Tørvar einum onnur fólk ella ein bólk at samarbeiða við, fyri at fáa sum mest frá hondum, ella eru tað heilt onnur viðurskifti, sum hava týdning fyri eins skúlavirksemi, lestrar- og skapanarhug? Lat tað tó vera sagt, at tað fyrst og fremst er hugurin, ið avger, hvørja útbúgving ein fer í gongd við. Eftir hetta er týdningarmikið at gera sær nakrar tankar um, undir hvørjum viðurskiftum ein arbeiðir best, fyri soleiðis at økja um møguleikarnar fyri góðum úrslitum í lestrarlívinum. Sagt á annan hátt, so skal sjálvur útbúgvingarhátturin ikki stýra valinum av útbúgving, tað skal hugurin til sjálva útbúgvingargreinina, men í aðru atløgu er vert at hava í huganum, hvussu ein heilt ítøkiliga arbeiðir og trívist best - tí á tann hátt er ein við til at geva sær sjálvum bestu sømdir hugsandi, og soleiðis fær ein mest burturúr. Fylgjandi yvirlit gevur eitt innlit í ymsar lestrarog undirvísingarhættirnir, og kann hetta vónandi virka sum hjálp, tá ið høvd og hali skal finnast á fjølbroyttu útbúgvingarmøguleikunum. Fyrilestrar: Ofta sæð sum ímyndin av lesnaði á hægri lærustovni. Klassiskur undirvísingarháttur, har lærarin ella undirvísarin heldur ein fyrilestur og greiður frá einum hvørjum evni, gjarna fyri heilt nógvum næmingum samstundis, summastaðni heilt upp í 400. Samskiftið er vanliga einans einvegis, tvs. frá undirvísara til næmingar, men onkuntíð er høvi at seta spruningar. Floksundirvísing: Minnir um undirvísing í fólkaog miðnámsskúlunum. Vanliga eru 25-30 lesandi í hvørjum flokki. Undirvísarin gjøgnumgongur

undirvísingartilfarið, og avtalað verður hvorja ferð, hvat skal lesast til næstu ferð. Kjak og framløgur eru partur av undirvísinigini. Roknivenjingar: Undirvísing, har tú stutt og greitt roknar uppgávur. Oftani er ein undirvísari til staðar, sum kann hjálpa við uppgávum. Henda undirvísing finst í høvuðsheitum á nátturuvísundaligum útbúgvingum. Starvsstovuvenjingar: Eru á flest øllum tekniskum, nátturuvísundaligum og læknafrøðiligum útbúgvingum. Tímarnir eru vanliga kravdir, tvs. at tú hevur møtiskyldu fyri at kunna standa lærugreinina. Endamálið er, at næmingarnir fáa neyðugu praktisku royndirnar á júst teirra øki. Økisskeið (”feltkurser”): Finnast t.d. á útbúgvingum sum lívfrøði, jarðfrøði og fólkalívsfrøði. Her verður farið út í avíst umhvørvi at kanna ávís viðurskifti, tað verði seg djóralív, plantulív, fólkasløg ella annað. Eins og við starvstovuvenjingum er endamálið at geva teimum lesandi praktiskar royndir innan ávíst lestararøki. Starvsvenjing: Á nógvum útbúgvingum er starvsvenjing ein kravdur partur, sum skal fara fram í ávísum lestararhálvum. Nevnast kunnu útbúgvingar sum pedagogikkur og sjúkrarøktarfrøði. Á t.d. tannlækna- og djóralæknaútbúgvingini er starvsvenjing fastur partur av útbúgvingini og fer fram á sjálvum útbúgvingarstovninum. Innan landbúnað og verkfrøði verður lagt upp til, at tann lesandi sjálv/ur finnur eitt stað til starvsvenjing, sum so er partur av útbúgvingini. Á t.d. humanistiskum og samfelagsvísunudaligum útbúgvingum er starvsvenjing ikki eitt krav, men ein møguleiki tú kanst taka í ½ ár. Á RUC (Roskilde Universitets Verkætlan: Center), Aalborg Universitet og eitt nú arkitektskúlunum verður arbeitt við verkætlanum burturav. Á flestu hægri útbúgvingum skal ein tó fyrr ella seinni gjøgnum eina verkætlan, ið antin kann gerast sum bólkaella einstaklingaarbeiði. Ymiskt er, hvussu undirvísingin fer fram í hesum sambandi. Gjarna er ongin beinleiðis undirvísing knýtt at eini verkætlan, men ein verður í staðin knýtt/ur at einum undirvísara, ið virkar sum vegleiðari og ráðgevi. Ein verkætlan varir vanliga ½ til 1 ár. Summastaðni skalt tú bert lata skrivliga uppgávu inn, aðrastaðni skalt tú upp í munnligari próvtøku afturat.

Pisan 2006

21


Íbúðarviðurskifti Mangar eru ræðusøgurnar um íbúðarviðurskiftini uttanlanda, t.d. í Keypmannahavn, har íbúðarneyðin hjá teimum lesandi helst er tann størsta. Tí er neyðugt at fara tíðliga til verka, um tú veitst, hvar tú skalt byrja at lesa. Bíðirøðirnar eru langar, og tað krevur mót, orku og ikki minst tolni, um tú vilt tryggja tær eitt stað at koma til, tá tú flytir av landinum – men tað eru tey fægstu, ið flyta heimaftur vegna manglandi bústað... Annika Helgadóttir Joensen Vit hava valt Danmark/Norðurlond, Bretland og USA sum dømi, men tørvar tær neyvari upplýsingar ella upplýsingar um onnur lond, set teg so í samband við MFS og/ella vitja heimasíðuna hjá Altjóða Skrivstovuni, á www.ask.fo Danmark/Norðurlond Í donsku stórbýunum sum Keypmannahavn og Århus kann vera ringt at fáa kamar ella íbúð, meðan t.d. Odense veitir trygd fyri, at lesandi uttan tak yvir høvdið fáa eitthvørt at búgva í innan 3 dagar. Sostatt eru íbúðarviðurskiftini ógvuliga ymisk frá býi til bý. Flestu norðurlendsku lestrarbýirnir hava tó eina skipan, ið gevur tær møguleikan at skriva teg á ein bíðilista til at fáa eitt kamar ella eina íbúð. Tú kanst skriva teg upp, tá ið tú hevur funnið útav, hvagar tú ætlar tær, men umsóknin (í Danmark) verður tó vanliga ikki gjørd virkin fyrr enn 4½ mð. innan lestrarbyrjan. Hent heimasíða: www.ungdomsboliger.dk Fyri Norðurlond sum heild: www.abo.fi/norden og www.nsbo.org Bretland Flestu hægri lærustovnar í Bretlandi hjálpa altjóða næmingum at fáa tak yvir høvdið – nógvastaðni fært tú saman við upptøkubrævinum tilboð um bústað, og aðrastaðni eigur tú skjótast gjørligt at venda tær til bústaðarávísingina á útbúgvingarstaðnum fyri at finna útav, um tey kunnu tryggja tær bústað, tá ið tú skalt byrja. Bústaðartilboðini frá lærustovnunum eru ofta kømur, ið eru knýtt at lærustovnunum og liggja tætt við - hetta verður eisini nevnt “campus”. Ein vegleiðandi kostnaður fyri kamar uttan fyri London er kr. 2.200 um mánaðin. Hent heimasíða: www.ukcosa.org.uk

22

Pisan 2006

USA Eins og í Bretlandi er vanligt, at amerikonsku lærustovnarnir bjóða tær innivist saman við upptøkubrævinum, og eisini her snýr tað seg aloftast um “campus”. Flestu fyrstaársnæmingarnir velja at búgva á útbúgvingarstaðnum, tí tað hevur fíggjarligar fyrimunir, umframt at tú hevur størri møguleika at koma í samband við onnur lesandi. Fleiri hægri lærustovnar krevja eisini, at tú býrt á staðnum fyrsta árið. Kostnaðurin fyri at búgva á “campus” er ógvuliga ymiskur, men tú skalt rokna við at gjalda USD 5.000 um árið, íroknað mat. Hetta svarar til uml. kr. 2.900 um mánaðin. Hent heimasíða: www.usastudyguide.com

Hvussu skal eg húsast? Kamar Um tú ert stakur, tá tú fert av landinum í útbúgvingarørindum, er lættast at fáa innivist í einum kamari, annaðhvørt á einum kollegii, ella privat. Tó er aloftast bíligari at leiga sær kamar á einum kollegii, har leigan vanliga liggur um kr. 1.500-2.500 um mánaðin. Um tú leigar eitt kamar frá privatum útleigara, er vandi fyri, at tú kemur

AHJ

ymsar dialektir. Tað var eisini trupult hjá mær at orða meg á svenskum. Eg føldi mangan, at eg ljóðaði bæði býtt og barnslig. Málsliga hevur tað verið ein stór hjálp, at sviar sum heild eru ógvuliga tolerantir. Bæði undirvísarar, lesandi og vinfólk hjá mær gjørdu sær stóran ómak við at royna at skilja meg. Frá byrjan kendi eg ein ógvuliga positivan hugburð um tað, at man kemur sum útlendingur til Svøríkis og roynir at tosa svenskt. Tey flestu halda tað eisini vera sjáldsamt og stuttligt, at man kemur úr einum fjarskotnum landi til Svøríkis at lesa. Eg vil siga, at málið kemur ógvuliga skjótt. Um tú roynir at tosa nógv, kemur tú rættiliga væl inn í tað longu tann fyrsta mánaðin At skriva uppgávur á donskum er vanliga heldur eingin trupulleiki. Lestrarumhvørvið Lund er ein ógvuliga hugnaligur býur við nógvum gomlum og stásiligum bygningum. Niðri í sjálvum býnum er tað rættiliga tætt millum bygningarnar og húsini, sum gevur býnum ein serstakan og á ein hátt eldri og hátíðarligan dám. Deildirnar hjá universitetinum eru spjaddar runt um allan býin, sum er ógvuliga sermerktur av studentalívi. Studentar síggjast við fúkandi ferð á súkklum, og caféirnar eru sum oftast stúgvandi fullar í døgurðatímanum og eftir skúlatíð. Øll lesandi í Svøríki skulu melda seg inn í eitt næmingafelag fyri at blíva skrásett á universitetinum. Í Lund eru 13 ymisk næmingafeløg, natiónir, sum tey verða nevnd, at velja ímillum. Hesi skipa fyri ymsum tiltøkum, bæði veitslum og meira álvarsligum tiltøkum sum pallborðsfundum, fyrilestrum o.s.fr. Í frítíðini kanst tú eisini ganga til ymisk ítriv alt eftir, hvat natiónin, sum tú ert limur í, hevur á skránni. Eisini kunnu limirnir bjóða seg fram at arbeiða á natiónini. Hetta er sjálvboðið arbeiði uttan løn. Býar- og náttalívið í Lund er rættiliga sermerkt av teim ymsu natiónunum. Tað eru ikki so nógv onnur støð, sum eru opin um náttina. Til universitetið í Lund hoyrir eisini ein ítróttarmiðstøð, Gerdahallen, har lesandi vid Lunds universitet kunnu venja fyri ein sámuligan prís. Har er møguleiki at styrkivenja, ganga til aerobic, teamsúkkling, yoga, tennis o.s.fr. Bústaðarmøguleikar Í Lund er tað sum í flest øðrum lestrarbýum trupult at fáa bústað. Universitetið hevur sína egnu bústaðarskipan ,AFB, sum umsitur lestrarbústaðirnar. Tú kanst ikki gerast aktivur á bíðilistanum hjá AFB, fyrr enn tú ert sloppin inn á universitetið. Bíðitíðin til at fáa ein

lestrarbústað sigst at liggja um eitt ár. Tó er vantandi bústaður ikki nakað, sum skal forða einum í at fara til Lund at lesa. Trupulleikin tykist ofta at vera møguligur at loysa. Natiónin, sum tú meldar teg inn í, kann eisini veita tær eina hjálpandi hond. Universitetið hevur eisini lestrarbústaðir til útlendsk lesandi studentar, International Housing, sum tú kanst seta teg í samband við. Tað er ikki at verða smæðin, men at liggja framvið og ringja og maila allastaðni, so kanst tú skjótt vera heppin og fáa okkurt. Tað er sjálvandi eisini eitt gott hugskot bara at fara avstað, hóast tú ongan bústað hevur, og síðani at leita sjálvur í Lund. Tað er eisini møguligt, sum onkrir føroyingar gera, at búgva í Keypmannahavn og koyra ímillum við oyrasundstokinum. Tað tekur uml. ein tíma millum Keypmannahavn og Lund við toki. Tó er tað uttan iva lættari at læra svenska málið og at fáa vinfólk her, um man eisini býr í Svøríki. Av tí at eg ikki fekk bústað í Lund av fyrstani tíð, valdi eg at búseta meg í Malmø. Eg fann ta størstu bústaðarfyritøkuna í Malmø, MKB, á internetinum, og ringdi til tey og kærdi mína neyð. Eg fekk so bústað beinanvegin, og havi verið so glað fyri at búgva her, at eg nú havi avgjørt ikki at flyta til Lund. Lund er ein ógvuliga hugnaligur býur, har er tó ógvuliga studentasermerkt, og nøkur troyttast av tí og flyta til Malmø. Tað tekur bert uml 20 min. við bussi og toki millum Malmø og Lund. Eitt mánaðarkort til buss og tok kostar 550 SEK, so tað er yvirkomiligt. Eg búgvi í lestrarbústaði, har vit hava egna 1-rúmsíbúð við køki og wc. Síðani hava vit eitt felagsrúm, har vit kunnu hyggja at sjónvarp o.s.fr. Tá eg flutti inn, vóru vit rættiliga nógv, sum fluttu inn samstundis, og tey flestu búgva her enn. Her havi eg fingið mínar føstu vinir, og vit ganga inn til hvønn annan so gott sum hvønn dag. Tað minnir um har heima, her noydist tú ikki at ringja áðrenn, men bankar bara uppá og fer á vitjan. At búgva á henda henda hátt er ógvuliga hent, tá man kemur til eitt fremmant land. Tað er gott fyri tann málsliga partin, men eisini fyri trivnaðin sum lesandi í útlandinum. Eg eri mest saman við svium, men vit eru uml. sjey føroysk lesandi í Lund, sum hittast av og á. Talið á føroyingum, sum leita sær til Lund at lesa, tykist vera vaksandi, so hví ikki umhugsa at koma hendavegin at lesa !. Viðmerking: Freistin at søkja inn á universitet í Svøríki er 15. apríl til várhálvuna og 15. okt. til heysthálvuna. Tað eru ikki øll skeið, sum koyra bæði um várið og heystið.

Pisan 2006

55


At lesa í Svøríki

Svøríki, var tað trupult at avgera, hvat eg skuldi velja. Stórbýurin Keypmannahavn, við føroyingafelagnum, Jacques osv. lokkaði. Samstundis tóktist etnologiútbúgvingin meira spennandi í Lund, og tí fall valið at enda á Lund.

www.lu.se

Marsanna Petersen Valið Á vári 2002 avgjørdi eg at fara undir víðari lesnað uttanlands. Frammanundan hevði eg tikið eitt ársnám í samfelagsfrøði og mentunarfrøði á Fróðskaparsetri Føroya. Har kveiktist mín áhugi at lesa víðari innan mentunarfrøði av álvara, og tí valdi eg at søkja inn á etnologi. Av tí at rættiliga fá sleppa inn at lesa etnologi við universtitetið í Keypmannahavn, valdi eg eisini at søkja inn á Lunds Universitet. Eg kendi sum so einki til Lund og universitetið har, annað enn at eg hevði lisið onkrar bøkur, sum professarar í etnologi vid Lunds universitet høvdu skrivað. Á heysti 2002 slapp eg so inn at lesa etnologi bæði í Keypmannahavn og í Lund. Av tí at allar mínar vinkonur úr Føroyum lesa í Keypmannahavn, og eg sum so einki kendi til

54

Pisan 2006

Øðrvísi lestrarskipan Ein av orsøkunum til at eg havi valt at lesa í Lund er, at lestrarskipanin í Svøríki er øðrvísi enn tann danska og føroyska. Í Svøríki er eitt lestrarhálvár 20 stig. Lestrarhálvárini í einum faki eru býtt upp í ymisk skeið. Tvey ár er soleiðis tað mesta, tú kanst lesa í einum faki. Soleiðis kanst tú í stóran mun sjálv/ur seta saman tína útbúgving. Tú kanst tó har umframt eisini lesa program, sum líkist meira donsku og føroysku útbúgvingarskipanunum. Tá lesur tú eitt fak í 3-4 ár. Hetta er soleiðis ein samanhangandi útbúgving, sum er føstløgd frá byrjan. Lestrarhálvárið er vanliga býtt upp í ymisk skeið. Hetta merkir, at lestrarhálvárið er býtt sundur í ymisk lið, har tú í hvørjum liði í nakrar vikur hevur um eitt evni. Hvørt av hesum skeiðunum endar so við eini próvtøku, sum á tann hátt eru spjaddar yvir alla lestrarhálvuna. Tað, sum mær dámar við tí svensku lestrarskipanini, er, at hon er meira fleksibul enn tann, sum vit kenna úr Danmark og Føroyum. Við tað, at tú kanst lesa ymisk skeið innanfyri ymisk fak, fært tú eina breiðari útbúgving. Eg sjálv lesi nú eitt tvøvísindaligt skeið um Internationala Migratión og Etniskar Relatiónir við universitetið í Malmø, sum eitt ískoyti til mína endaligu útbúgving. Universitetið í Malmø er rættiliga nýtt - bert 6 ár - og har hava tey lagt seg eftir tvørvísindaligum útbúgvingum, sum eru eitt sindur øðrvísi og kanska meira tíðarhóskandi. Tillagingartíðin At byrja at lesa uttanlands er altíð ein stór avbjóðing. Tann fyrsta tíðin er merkt av, at tað er nógv nýtt at seta seg inn í. Man skal venja seg við eina nýggja skipan, nýtt umhvørvi og nógv nýggj fólk. Tá eg hugsi aftur á tíðina, tá ið eg byrjaði at lesa í Lund, minnist eg hana sum eina rættiliga ørkymlandi tíð. At eg fekk so góða móttøku bæði á universitetinum og á kollegiinum, sum eg búgvi á, hevur lætt ómetaliga nógv um tillagingartíðina. Í byrjanini var tað eitt sindur trupult við málinum. Tað var ikki so torført at skilja undirvísararnar, men verri var við teimum lesandi, sum koma úr øllum landinum og tosa

KDA

at gjalda ein okursprís fyri fáar fermetrar. Studningurin skal røkka langt, so royn fyrst og fremst at fáa eitt kamar á einum kollegii. Um bíðitíðin er alt ov long, og eingir aðrir møguleikar eru, kann gerast neyðugt at leiga eitt kamar í privatum heimi at byrja við. Her skalt tú so ansa eftir, at tú ikki verður snýtt/ ur. Ymiskt er, hvussu kømurini á kollegium eru onkur hava egnan køk og wc, meðan onnur hava felagskøk og –wc. Lesandi, ið hava felagskøk, halda flest øll, at tað er sera hugnaligt at gera mat og at eta saman um kvøldarnar, og harumframt er lættari at koma í samband við fólk. Á flestu kollegium er gott studentalív, og hetta tykist serliga vera galdandi fyri tey, ið deila ein part av gerandisdegnum við øðrum. Leiguíbúð – á kollegii Leiguíbúðir eru eisini á flestu kollegium, eitttvey- og í summum førum trýrúmsíbúðir. Eittrúmsíbúðirnar eru vanliga eitt sindur størri enn kømurini og hava aloftast egnan køk og egið wc. Hesar eru roknaðar til ein persón, og kostnaðurin liggur um tað sama sum fyri eitt kamar. Tveyrúmsíbúðirnar á kollegiunum eru ætlaðar tveimum persónum, og her er lættast hjá einum pari at fáa innivist. Støddin á íbúðunum er ógvuliga ymisk frá staði til stað, men ein vanlig tveyrúmsíbúð er uml. 45-55 fermetrar við egnum køki og wc. Kostnaðurin er somuleiðis ikki tann sami allastaðni, men ein hóskandi prísur fyri eina tveyrúmsíbúð, sum er 50 fermetrar til støddar, er uml. kr. 3.300 Trírúmsíbúðirnar eru ikki nógvar í tali á flestu kollegiunum, og eru tær ætlaðar einum pari við barni. Tær eru eitt sindur størri enn

tveyrúmsíbúðirnar, og kostnaðurin uml. kr. 4.000-4.500. Leiguíbúð – í íbúðarfelagi Umframt leiguíbúðir á kollegium er møguleiki fyri at leiga eina íbúð, ið ikki hoyrir til eitt kollegii. Hetta verður aloftast gjørt við at skriva seg upp á bíðilistar í íbúðarfeløgum, og her er bíðitíðin ofta sera, sera long. Ikki er óvanligt, at donsk børn fáa eitt pláss á bíðilista í dópsgávu, soleiðis at íbúðin er til taks, tá ið tey flyta heimanífrá - bíðitíðin kann vera alt frá hálvum ári til tjúgu ár. Bíðitíðin er tengd at býunum og býarpørtunum, longsta bíðitíðin er í størru býunum, har flest ung eru í somu trongu skóm. Í hesum sambandi skal sigast, at – sum við so nógvum øðrum – so er lættast at fáa íbúð ígjøgnum onkran, ið kennir onkran, ið aftur kennir onkran annan, ið veit um onkran, ið hevur eina íbúð til leigu. Flestu íbúðirnar verða útleigaðar, áðrenn eigararnir nakrantíð fáa tíð at seta lýsing í bløðini. Lutafelagsíbúð Ein lutafelagsíbúð er ein partur av privatum lutafelagi. Um tú keypir ein part av eigindóminum, gerst tú eigari og limur í lutafelagnum, og saman við hinum limunum og eigarunum hevur tú ábyrgd av felags økjum. Av tí at tú skalt gjalda tín part í lutafelagnum, áðrenn tú flytir inn í íbúðina, verður leigan eitt sindur lægri enn fyri leiguíbúðir. Í mun til leiguíbúðir, har at gjalda leigu tykist sum at blaka pening í eitt stórt, svart hol, so er lættari at síggja peningin aftur í lutfelagsíbúðum. Tá ið tú vilt selja tín part av eigindóminum, sum skal ígjøgnum lutafelagið, hevur tú møguleika at betra um íbúðina, soleiðis at virðið hækkar.

Pisan 2006

23


Tú fært upprunaliga innskotið aftur, og á henda hátt kanst tú vinna pening uppá tín part. Vanligt er, at tú stendur á bíðilista til lutafelagsíbúðir, og tað er ikki óvanligt, at tú bert verður skrivað/ur upp, um tú hevur kenningar ella familju, ið búgva í sama eigindómi. Lutafelagsíbúðir eru ógvuliga væl umtóktar, men útboðið samsvarar tíverri als ikki við eftirspurningin. Kostnaðurin á lutafelagsíbúðum er ógvuliga ymiskur frá býi til bý, býarparti til býarpart og er tengdur at stødd, hvussu umhvørvïð er, og um hon er í góðum ella ringum standi. Eigaraíbúð Tað er ógvuliga óvanligt, at lesandi keypa sær eina íbúð, men harafturímóti er ikki óvanligt, at foreldur keypa eigaraíbúðir til børnini, so at tey hava tak yvir høvdið, tá ið lesnaðurin byrjar. Í flestu stóru útbúgvingarbýunum, bæði í Danmark og Bretlandi, eru eigaraíbúðirnar sera dýrar, og tí er hetta aloftast ein vánalig og sera kostnaðarmikil loysn hjá teimum lesandi. Sum við lutafelagsíbúðunum so er kostnaðurin á eigaraíbúðunum tengdur at bæði stødd, hvussu hon liggur fyri, í

hvørjum standi hon er og sjálvandi eisini at íbúðarmarknaðinum. Er stórur tørvur á íbúðum, so verða tær dýrari, og umvent. Eigaraíbúðirnar fáast somuleiðis við, at tú skrivar teg upp á bíðilistar í ymsu íbúðarfeløgunum. Búfelagsskapur Um tú flytir inn í ein búfelagsskap, er vanlig mannagongd, at tú fært títt egna kamar og hevur felags køk og wc. Um tú fært tað at rigga saman við hinum, er hetta ein frálíkur íbúðarháttur, og tú fert í øllum førum ikki at kenna teg einsamalla/n. Oftast kemur tú at búgva saman við øðrum lesandi, so tað kann - á nógvar háttir - bjóða uppá eitt ríkt studentalív. Ymiskt er, hvussu nógv tú skalt gjalda fyri eitt kamar – hetta verður í flestu førum ásett eftir støddini á kamarinum í mun til samlaðu leiguna og talið á leigarum. Besti hátturin at koma inn í ein búfelagsskap, er at hyggja eftir uppsløgum á útbúgvingarstøðunum, nærmastu sølubúðum o.s.fr.

Málið eingin trupulleiki Jacoba metti, at málið fór at verða ein forðing reint fakliga, og hon hevði gjørt upp við seg sjálva, at fyrsta árið nokk fór at verða ein spurningur um at koma í gjøgnum lesnaðin, og royna at fáa enska málið upp á pláss. Málið kom tó ikki at verða ein trupulleiki : ”Tað akademiska málið var eisini ein trupulleiki fyri tey enskttalandi, tí tað er jú ein nýggjur málsligur heimur fyri tey flestu.” Universitetið gav øllum útlendingum møguleika at fáa eyka undirvísing í enska málinum, men Jacoba tók ikki av tilboðnum, tí hon helt sjálv, at hon var væl fyri málsliga í mun til m.a. japansku og fronsku floksfelagarnar. Tætt samband millum lesandi og undirvísarar Eitt, sum Jacoba hevur verið sera glað fyri á Goldsmiths College, er tað góða sambandið millum tann lesandi og undirvísara. Undirvísingin var skipað soleiðis, at dagurin byrjaði við einum fyrilestri fyri allan árgangin við einum professara. Síðan vórðu flokkarnir á uml. 30 lesandi undirvístir av einum sokallaðum fakligum tutori. Undirvísingin tók støði í fyrilestrunum og var samansett av kjaki og uppleggum frá teim lesandi. Fakligu tutorarnar vóru ofta Phdlesandi, og høvdu kontórtíð hvønn dag í tveir tímar, har tú sum lesandi kundi fáa vegleiðing um pensa, uppgávur og annað fakliga relevant. Tú kundi eisini fáa afturmelding av uppgávum og uppleggum, tú hevði gjørt. Hetta upplivdi Jacoba sum rættiliga gevandi, tí eitt er at fáa eitt ummæli, men tað, sum veruliga gevur tær nakað, eru tær viðmerkingar, tú fært um arbeiðið, so at tú kanst arbeiða víðari og gera tað enn betri. Bústaðarviðurskifti og sosiala lestrarlívið Á Goldsmiths College var politikkurin tann, at universitetið tryggjaði øllum 1. árs-lesandi bústað. Jacoba tók tó ikki av hesum tilboðnum, men valdi í staðin at flyta inn í eini hús saman við fýra øðrum lesandi. Tað kostaði henni 3000 kr. um mánaðin, og tá hon eftir einum ári hevði funnið teir bíligu handlarnar og marknaðirnar í London, var tað ikki trupult at fáa fíggjarligu endarnar at røkka saman. Jacoba kom í samband við fólk frá nógvum ymiskum londum, og tað sær hon avgjørt sum ein fyrimun við at fara til London. Føroyingum kom Jacoba ikki so nógv saman við, men tað kom fyri, at hon møtti onkrum, sum kendi ein føroying o.s.fr. Keypmannahavn – here I come! Tá Jacoba var liðug við bachelorpartin, stóð hon yvir fyri valinum millum at taka ein mastergrad í London ella at fara til Keypmannahavnar at taka ein kandidatgrad. Hon valdi Keypmannahavn orsakað av tí, hon sjálv kallar ”tann akademiska gradueringin”, har heitið á útbúgvingini hevur

24

Pisan 2006

rættiliga nógv at siga. Hon hevði hoyrt, at mastergradin ikki var so høgt í metum í Danmark, og tískil valdi hon Keypmannahavn. Spurd um, hvussu hon upplivdi lesnaðin á KU samanborið við til Goldsmiths College sigur Jacoba, at alt var rættiliga øðrvísi. Knappliga skuldi tú klára alt sjálvur, og sjálvt skipanin á universitetinum var rættiliga ”fryst”. Jacoba heldur, at fremmandgjørda og ópersónliga sambandið millum undirvísara og tann lesandi beinleiðis er ein forðing fyri einari konstruktivari innlæring. Tú fært onga afturmelding annað enn eitt ummæli, og um tú skuldi havt tørv á vegleiðing, er tað trupult at fáa samband við ein, ið kann hjálpa tær. Her heldur hon avgjørt, at danir kundu lært nógv av skipanini á Goldsmiths College. Hon skoytir tó uppí, at tað kanska hevði verið øðrvísi, um hon var byrjað í Keypmannahavn, og soleiðis var ”uppald” í teirri skipanini. Tað, sum Jacoba iðrar seg mest um í samband við valið hjá sær, er, at útboðið av fakum á fólkalívsfrøðiligu deildini á KU er rættiliga avmarkað. Tú veitst ongantíð, um eitt fak verður boðið út aftur næstu lestrarhálvu, og tískil er torført at leggja lesnaðin til rættis, tí yvirbygnaðurin er hóast alt ikki so langur. Í London var tað meiri spesialiserað, og tú visti, hvørji fak vórðu boðin út hvørt ár. Tað eru tó tvey ting, ið Jacoba er glaðari fyri á fólkalívsfrøði á KU. Eitt er feltarbeiðið, har tú sum lesandi skal út at gera kanningar í samband við títt spesialið. Feltarbeiði var ikki ein partur av masterútbúgvingini á Goldsmiths College, og tað sær Jacoba sum ein vansa fyri eina útbúgving sum fólkalívsfrøði, ið jú leggur upp til, at tú gert kanningararbeiði útí í ”veruliga” lívinum. Eitt annað, ið Jacoba er glað fyri á KU, er, at so stórur dentur verður lagdur á tey metodisku fakini, har tú stutt sagt lærir, hvussu tú kanst gera kanningararbeiði, alt eftir hvat tú vilt kanna. Góð ráð til pisurnar Jacoba sigur seg hava eini góð ráð til tey, ið ætla sær út um Norðurlond at lesa: Hugsið eitt sindur um framtíðina. Ætla tit at taka alla útbúgvingina í t.d. London? Kannið møguleikarnar fyri at fáa yvirført fakini til t.d. KU. Og kanska enn longur: Hvar ætla tit at búseta tykkum eftir loknan lesnað, og verður ein mastergrad uppfatað sum tað sama sum ein kandidatútbúgving. Kanska sýnist tað eitt sindur nógv at hugsa um, tá ein situr í Føroyum og skal til at velja, men tað ger tað eitt sindur lættari í longdini. Men hvør sigur, at alt skal vera so lætt. Tú búnast eisini av øllum teim valunum, tú noyðist at taka, og onkuntíð er tað bara ikki lætt og einfalt. Onkuntíð noyðist tú at taka nøkur val, ið møguliga gera lestrartíðina eitt sindur longri enn á pappírinum!

Pisan 2006

53


London vs. Keypmannahavn

ST

KDA ST

KDA

Lesandi við børnum

Doris Bjarkhamar hevur samrøðu við Jacobu Kruse Jacoba hevur tikið bachelorgrad í fólkalívsfrøði og samskifti við ”Goldsmiths College”, sum er ein partur av London University. Hon tekur nú kandidatpartin í fólkalívsfrøði á Københavns Universitet. Hon sigur her frá, hvussu hon hevur upplivað lestrartíðina í London og síðan skiftið til Keypmannahavn. Hví London? Jacoba hevur leingi vitað, at fólkalívsfrøði skuldi verða hennara lestrarleið, og eftir var bert eftir at sleppa inn í Keypmannahavn. Men soleiðis skuldi tað ikki ganga. Hon slapp ikki inn, og gjørdi tí av at fara á eina longri ferð, har hon fann út av, at lestrarheimurin var størri enn Keypmannahavn, og heimkomin fór hon í holt við at finna ymisk lestrarstøð í Onglandi. Umsóknartrupulleikar og væntandi kunning Jacoba søkti inn á nøkur universitet, har hon kundi lesa fólkalívsfrøði. Á einum sonevndum ”open day” á Goldsmiths College fekk hon at vita, at um hon søkti undir heitinum ”overseas student” (lesandi úr londum uttanfyri Bretland og ES), var henni mestsum tryggjað pláss á universitetinum. Tað valdi hon so at gera, og ikki fyrr enn hon var sloppin inn, fann hon út av, at hon nú hevði bundið seg til at gjalda ein ovurhøgan skúlapenging á uml. 100.000 kr. um

52

Pisan 2006

árið. Tað skal skoytast upp í, at tá Jacoba í 1999 valdi at fara til London, vóru viðurskiftini hjá føroyskum lesandi uttanfyri Danmark ikki so skipaði, sum tey eru nú, og hon fekk ikki nógva kunning um, hvussu hon skuldi fyrihalda seg til alt tað formella. Jacoba hevði havt bústað í Danmark, meðan hon hevði verið úti í heimi og ferðast, og tað vísti seg at vera loysnin hjá henni í siðsta enda. Sjálv hevði hon mestsum uppgivið at fara til London, tá hon, tann dagin lesnaðurin skuldi byrja, sat í Danmark og fekk eitt faks. Boðini vóru, at hon var upptikin sum ES-lesandi, og tað viðførdi, at lestrarkostnaðurin gjørdist munandi lægri. Jacoba fekk eisini játtað eitt ES-legat soleiðis, at lesnaðurin ikki kostaði henni nakað í skúlapengum. Lestrarbyrjan í London Í flokkinum hjá Jacobu vóru 20–30 lesandi úr øllum heiminum. Tú fekst frá byrjan ein persónligan tutor, sum er eitt slag av vegleiðara. Tann persónligi tutorin skuldi taka sær av teim lesandi, og tú kundi altíð venda tær til hann, um tú á ein ella annan hátt hevði trupulleikar. Tutorin var ein góð hjálp hjá Jacobu ta fyrstu tíðina í London, og hon kundi ráðføra seg við hann um alt frá fíggjarligum viðurskiftum til persónligar trupulleikar.

Doris Bjarkhamar Tú kanst ikki fara avstað við børnunum! Hvussu skalt tú fáa tíð til at lesa, gera mat, taka tær børnunum, og fáa tað fíggjarliga at hanga saman? Hvar skulu tit búgva? Ja spurningarnir til tín, ið hevur barn/børn, og sum skal takað avgerðina um lestrarvalið eru helst fleiri enn til ta ungu leysu pisuna. Onkur hevur kanska hug at siga: nei, tað letur seg ikki gera at fara undir eina hægri útbúgving, hevur tú eitt ella fleiri børn. Ofta hava ommurnar ilt við at skilja at ein kann lesa samstundis sum tú ert mamma, og familjan skilir kanska ikki, at tú ætlar tær útum landoddarnar við gullklumpinum. Lat tað verða sagt beinanvegin: Tað eru sjálvandi fleiri ting, ið skulu umhugsast skalt tú avstað við barninum ella børnunum, men TAÐ LETUR SEG GERA VIÐ EINUM GÒÐUM VILJA! Kanska enn meira realistiskt at leita sær útum føroysku klettarnar um tú tekur tær fíggjarligu brillurnar uppá. Lyklaorðið hjá einari mammu og einum pápa til eina útbúgving er planlegging! Gerandisdagurin hjá lesandi við børnum Tað kann tykjast trupult at ímynda sær ein gerandisdag við børnum, skúlatingum, matgerð, innkeypi, reingerð osf. Tað kann eisini ofta vera tungt at fáa alt at hanga saman kanska serliga tá próvtøkutíðin er í hásæti. Gerdandisdagurin hjá einum lesandi er so ymiskur, óansæð um tú hevur børn ella ikki. Øll hava sín egna máta at gera tingini uppá, og tað ræður um at finna ein arbeiðshátt, ið hóskar til tín. Gerandisdagurin er eisini treytaður av teirri einstøku útbúgvingini, og hvussu nógva undirvísing tú hevur. Fyri mítt viðkomandi var tað serliga strævið tað fyrsta árið av útbúgvingini, tí eg dugdi ikki serliga væl at planleggja og strukturera dagin. Eg havi

gjøgnum alla útbúgvinga havt fáar undirvísningstímar, og bara tað at venja seg við at seta seg at lesa alla dagin er trupult í sær sjálvum. Eg gjørdi skjótt mær sjálvari greitt, at útbúgvingin hjá mær var tað sama sum eitt arbeiðið, og at mín arbeiðsdagur ikki nýtist at vera longri, enn ein arbeiðsdagur hjá einum, ið er úti á arbeiðsmarknaðinum.Tískil er mín meginregla, at eg lesi meðan dótturin er í barnagarð, og so havi eg frí, tá hon er komin heim. Til tíðir er tó neyðugt at seta seg um kvøldið, og í vikuskiftunum, skal ein uppgáva latast inn ella er ein munnlig próvtøka fyri framman. Eitt gott ráð til tykkum er: Planlegg tykkara arbeiðsviku, og strukturerað dagin, so fáa tit meira av skafti. Bústaðarviðurskifti Tað eru fleiri kollegiur, ið hava pláss fyri lesandi við børnum. Tað eru bæði fíggjarligir og sosialir fyrimunir við at búgva á kollegii. Leigugjaldið er lægri enn um tú fært eina leiguíbúð úti í býnum. Á sosiala økinum er tað ein fyrimunur at búgva sama stað sum onnur lesandi við børnum. Eg og sjeikurin hava búð á Oyrasundskolleginunum í skjótt 7 ár, og hava havt eitt barn í skjótt 6 ár. Vit hava verið sera glað fyri, at vit hava búð her saman við nógvum øðrum barnafamiljum, bæði føroyskum og útlendskum. Spæliðplássið er um summarið fult av barnafamiljum, og tú finnur altíð onkran at práta við. Ofta endar tað við felagsgrilling um kvøldið. Tað kann tykjast hart ikki at hava onkra ommu nærhendis, ið kann bjóðað seg fram at vera barnagenta ella servera ein góðan døgurðabita. Á einum kollegii eru flerir í somu støðu sum tú, og tískil verða “netverk” skapað millum familjur, ið kanska koma frá ymiskum herðashornum í heiminum. Familjurnar skiftast um at gera døgurða ella hava børnini sovandi, skuldu

Pisan 2006

25


foreldrini havt tørv á einum býtúri. Børnini fáa somuleiðis samband við onnur børn úr ymiskum londum og við ymiskum bakgrundum, ið kunnu verða við til útvíðka sjónarringin hjá barninum. Tað eru eisini kollegiur, ið hava barnagarð á sjálvum kollegiunum. Kannað, hvørji kollegiur hava pláss fyri familjum. Hetta er lættast at gera á www.google.dk (Skrivað kollegier med børn) at klárleggja, hvørjar møguleikar tú hevur sum lesandi við børnum. Útgangsstøði fyri upplýsingunum er Keypmannahavn, har eg búgvi saman við sjeikinum og dóttrini. Hevur tú hug at fara aðrastaðni at lesa, kanst tú spyrja Holger á ASK, hvaðani tú kanst fáa upplýsingartilfar um skipanina viðv. lesandi við børnum í júst tí landinum. Fíggjarlig viðurskifti. Tú/tit hava sum lesandi við barni/børnum nakrar sersømdir í SU- skipanini. (sí Børn og SU.) Barnakekkur Øll foreldur í Danmark(ikki treyta av inntøkuupphædd) fáa útgoldnan barnakekk hvønn ársfjórðing. Í 2006 eru upphæddirnar áljóðandi: Børn í aldrinum 0-2 ár 3.410 kr. Børn í aldrinum 3-6 ár 3.081 kr. Børn í aldrinum 7-17 ár 2.424 kr. Frá kommuni er møguligt at søkja um “børnetilskud til uddannelsessøgende forældre”. Upphæddin er treytað av inntøku, og er í mesta lagi 5.672 kr. um árið. “Boligstøtte” Búgva tit á kollegii ella leiguíbúð er somuleiðis møguleiki at søkja um “boligstøtte” frá kommununi. “Boligstøtten” er treytað av samlaðu inntøkuni hjá hússtandinum, og verður størri um tú/tit hava eitt ella fleiri børn. Barnaansingarpláss og gjald. Gjaldið fyri barnaansingarpláss í kommununi er somuleiðis treytað av inntøkuni, og fáa tit bert SU, verður plássið goldið av kommununi. Ein kann fara inn á heimasíðuna www.netborger.dk undir teiginum “selvbetjening”, her kanst tú sjálv rokna teg fram til upphæddirnar tú/tit hava rætt til viðv. “boligstøtte”, “Børnetilskud til uddannelsessøgende forældre” og frípláss til ansingarpláss. Børn og SU Um tú ert uppihaldari hevur tú møguleika fyri at taka eitt eyka SU-lán. Um tú ert sambúgvandi við einum øðrum SU-móttakara ella einligur

26

Pisan 2006

uppihaldari hevur tú møguleika fyri at søkja eitt ískoyti frá SU. Barnið skal verða undir 18 ár og hava fólkayvirlitsadressu hjá tær. Tað eru tíni viðurskifti ta fyrsta døgnið í ársfjórðinginum, sum avgerð um tú lýkur treytirnar. Eyka SU tá tú fært barn Um tú fært barn meðan tú ert undir lesnaði og fær SU, hevur tú møguleika fyri at fáa eyka SU.Treytin er, at tú skalt vera lestrarvirkin mánaðin áðrenn tú fært eyka SU, men tú nýtist ikki at verða lestrarvirkin meðan tú fært eyka SU. Tú skalt verða innskrivað á útbúgvingarstovninum og lúka tey vanligu krøvini fyri at fáa SU. Mamman hevur rætt til 12 mánaðar eyka SU og pápin hevur rætt til 6 mánaðar eyka SU. Tú velur sjálv/sjálvur nær í útbúgvingini tú vil hava útgoldið eyka SU. Mamman kann fáa útgoldið eyka SU frá tað eru 2 mánaðir til hon er sett til at eiga, og pápin kann fáa eyka SU frá tí mánaðinum barnið er føtt. Tú skalt nýta tey eyka klippini í tí útbúgvingini tú ert í gongd við, tá tú fært barnið. Tú kanst sostatt ikki yvirføra tey eyka klippini til eina nýggja útbúgving, heldur ikki frá eini bachelor til eina kandidatútbúgving. Tú søkir um tey eyka klippini á umsóknarblaðnum “Ansøgning og ændring af SU”, umsóknarblaðið fæst á útbúgvingar/ stovninum ella tú kanst fara inn á heimasíðuna hjá SU – www.su.dk - undir søg SU. Um tú gongur á einari víðarigangandi útbúgving kanst tú fáa útgoldið eyka klippini sum einkultklipp, dupultklipp ella miksklipp. Um tú velur miksklipp, so fært tú útgoldið eyka SU saman við tínum vanliga SU, og tá skalt tú vera lestrarvirkin og heiltíðarlesandi. Tú velur sjálv/ sjálvur útgjaldingarháttin og tað er ikki neyðugt at velja sama háttin fyri øll eykaklippini.

meg at venja meg við, at eg ikki mintist til, nær tað regnaði seinast. Tað kundi tó eisini verða ov nógv av tí góða. Fleiri dagar á rað við 40 hitastigum fingu meg at leingjast eftir kavaroki og frosti. Lærurík tíð í Australia- loyp út í tað! Áðrenn eg fór avstað var eg, sum sagt, eitt sindur nervøs fyri, hvussu tað fór at ganga. Eg skuldi fyri fyrstu ferð búgva í einum landi har eg ongan kendi, men tað er onki at vera bangin fyri og eg vil mæla øllum til at fara avstað! ! Tað vísti seg, at australiar vóru eitt sera fitt og fyrikomandi fólk, og tey sýndu stóran áhuga fyri Føroyum og hví eg var komin allan vegin til Australia at lesa. Mary var eisini eitt stórt samtaluevnið so eg kundi altíð tosað um hana tá eg møtti fólki. Eg fekk eisini skjótt annað at hugsa um enn Føroyar. Eg kom at kenna lesandi úr øllum heimsins herðashornum, og lærdi nógv um onnur fólkasløg og mentan teirra. So tann parturin var eisini rættiliga gevandi fyri meg sum persón, og er heilt avgjørt eitt stórt pluss við at fara útum Danmark at lesa. Í dag leingist mær avstað aftur. Eg havi sett tað í meg, at eg skal vitjað vinfólkini á Central Cost, og eg vænti mær eisini vitjan av vinunum úr Australia ella aðrastaðni frá. Hevur tú at gera eins og Karin kanst tú fara inn á heimasíðuna hjá Newcastle University: http://www.newcastle.edu.au/

Um tú gongur á einari ungdómsútbúgving kanst tú fáa útgoldið eykaklippini sum einkultklipp ella dupultklipp. Mamman kann fáa eyka SU frá tað eru 2 mánaðir til hon er sett til at eiga, og til 12 mánaðir aftaná hon hevur átt. Pápin kan fáa útgoldið eyka SU innanfyri teir fyrstu 6 mánaðirnar aftaná at barnið er føtt. Um tú hevur fingið barn áðrenn útbúgvingin byrjar ella meðan tú hevur orlov, hevur tú møguleika fyri at fáa eyka SU. Mamman skal hava fingið barnið innanfyri 12 mánaðir áðrenn útbúgvingin byrjar og pápin innan 6 mánaðir áðrenn. Um tú til dømis hevur fingið eitt barn í apríl og byrjar útbúgvningina í september, kann mamman fáa 8 eyka klipp og pápin 2 eyka klipp.

Pisan 2006

51


Karin valdi Australia Karin Christiansen sigur frá tíðini í Australia. Avgerðin fall á Australia Vildi sleppa at uppliva nakað nýtt og øðrvísi. Havi altíð droymt um at sleppa at búgva/lesa uttanlands (Danmark telir ikki við). Eg tosaði við ein lestrarvegleiðara á skúlanum í Danmark, ið greiddi mær fra ymiskum møguleikum, har av eisini Australia. Eg skrivaði høvuðsuppgávu saman við einum á Niels Brock, ið hevði ein vinmann, ið læs tað sama sum eg ætlaði mær. Eg fekk teldupostadressuna hjá honum, og fekk nógvar upplýsingar um Australia og lestrarlívið har frá honum. Í byrjanini helt eg, at tað var eitt sindur langt at fara allan vegin til Australia. Men so við og við, sum eg setti meg inn í tingini, varð tað bara meira spennandi, og tað tók ikki serliga langa tíð til eg hevði avgjørt at fara “Down Under”. Skúlagjaldið fyri tvær lestrarhávlur var 58.000 kr. og Stuðulsstovnurin rindaði allan kostnaðin. Harumframt fekk eg stuðul frá tveimum grunnum, so alt í alt gjørdist tað ikki kostnaðarmikið fyri meg at fara avstað. Búði og varð undirvíst á Ourimbah Campus Tá boðini komu um, at eg var sloppin inn á University of Newcastle fekk eg samstundis tilboð um at búgva á Ourimbah Campus. Býurin Ourimah er ein lítil býur 2 tímar norðan fyri Sydney. Ourimbah liggur á Central Cost, sum er heldur friðarligari enn stórbyurin Sydney. Økið har á leiðini er mest skógur ella rættari næstan bara skógur. Tað tó stuttur teinur til strendurnar, ið eru sera góðar. Á “kolleginum” búðu 25 lesandi frá Australien, Kina, Korea, Singapore, Vietnam og Iran. Tann størsti parturin av teimun komu tó frá NSW í Austalien. Á “Campus” var ein “Student Union”, ið skipaði fyri sosialum tiltøkum av ymsum slag. Tað vóru oftani trivial kappingar í frokost pausunum, og onkuntíð eisini um kvøldarnar. Skipað varð eisini fyri útferðum, ofta busstúrar til kend ferðamál sum td. Sydney ella vínsmakking í Hunter Valley. Hevði tú hug at ballast vóru eisini fitt av veitslum á Campus. Tað var eisini á sjálvum Ourimbah Campus, at meginparturin av undirvísingini gekk fyri seg. Tað gingu uml. 2000 lesandi, og tískil vóru flokkarnir ikki stórir tvs. uml. 20-30 fólk. Teir smáu flokkarnir gjørdu, at tað var lætt at koma í samband við hini bæði fakliga og sosialt. Harafturat vóru tað ofta teir somu undirvísararnar, ið undirvístu í fleiri

50

Pisan 2006

brúka nógva tíð uppá upgávurnar hjá mær, meðan onnur vóru nógv lættari at koma ígjøgnum. Málið var ongantíð ein trupuleiki og eg kom skjótt eftir at brúka meira “akademiskt” mál í uppgávunum og til framløgurnar. Undirvísingarskipanin Undirvísinagarskipanin var eitt sindur øðrvísið enn í Danmark. Fyrst hevði eg ein fyrilestur í ein til tveir tímar, og síðani “tutorial” í eintveir tímar. “Tutorial” er eitt slag av uppgávu/ spyrjutíma har tú arbeiðir antin við einum evni frá fyrilestrinum, ella uppá eina uppgávu, sum skal latast inn. Tað er møtiskyldað til øll tutorials, og ein skal minst hava verið til 80% av hesum tímunum, men tað var ymiskt, hvussu strangt undirvísararnir tóku møtiskylduna. Eitt, ið eisini var nýtt fyri meg, var at eg fekk karakter fyri alt. Karakter - skalaðin liggur frá 0-100, har tú skalt hava minimum 50 fyri at klára tað. Uppgávur, stílar og tær stuttu skriftligu royndirnar gjøgnum semestri telja sum oftast millum 5-30% hvør og tann endaliga próvtøkan telir 45-50%. Allar próvtøkurnar vóru skriftligar, og hóast tað var teldufrøði eg las, var tað ikki lov at nýta teldu til sjálva royndina. Fyrimunurin við at taka bachelorútbúgvingina í Australia var ma. at tað vóru fleiri møguleikar hjá mær at seta mína útbúgving saman. Eg kundi veljað ímillum fleiri fak, og kundi tí fáa eina útbúgving, ið passaði betur til míni áhugamál og evnir. Eisini tíð til eina fjakkaraferð Ì summarfríðtíðini, frá síðst í novembur og til síðst í februar, fóru eg og ein vinkona frá Danmark at fjakka í Australia. Vit hildu jól og nýggjár í Sydney, og tað var ein uppliving í sær sjálvum. Fyrsta jóladag fóru vit á strondina at grilla og nýggjarsaftan vóru vit picnic í Sydney Botanical Garden. Fjakkaraferðin, ið vardi 3 mánaðir, kann uttan iva sigast at vera tann mest spennandi og hendingarríka. Náttúran og landsslagið eru ógvuliga ymisk frá landsparti til landspart, og tað eru sera nógvir aktivitetir og útferðir at fara til allastaðni. Australia er kent fyri sítt góða veður, og tað var eisini eitt sindur løgi fyri ein føroying sum

Ískoyti til uppihaldarar sum búgva saman við øðrum SU-móttakara Um tú ert uppihaldari og býrt saman við øðrum SU-móttakara kanst tú fáa eitt ískoyti uppá 675 kr. um mánaðin. Tað er ein treyt at tín sambúgvi fær SU og hevur fingið SU í minsta lagi 1 mánað í ársfjórðinginum frammanundan at sø 1 mánað í ársfjórðinginum frammanundan at søkt verður. Tú kanst søkja um íkoyti á “min SU” á heimasíðuni hjá SU ella á umsóknarblaði, sum skal latast útbúgvingarstovninum. Ískoyti verður útgoldið saman við studninginum. Um tú velur SU frá, velur tú eisini ískoyti frá.

Lánið verður útgoldið saman við studninginum. Um tú velur studning frá, velur tú eisini lánið frá. Tú kanst fáa lán til uppihaldarar samstundis sum tú fært ískoyti til einligar uppihaldarar ella ískoyti til uppihaldara, íð býr saman við øðrum SU-móttakara. Men tú kanst ikki fáa lánið samstundis sum tú fært eyka klipp í samband við føðing ella ættleiðing. Nærri upplýsingar fáast á www.su.dk ella á www.radgevingin.dk (sí annars grein um SU á s 33)

Tú kanst ikki fáa ískoyti frá SU og samstundis søkja um “Særligt børnetilskud til uddannelsessøgende forældre” frá kommununi. Tú kanst ikki fáa ískoyti samstundis sum tú fært eyka klipp í samband við føðing og ættleiðing. Ískoyti til einligar uppihaldarar Um tú ert einligur uppihaldari og fært SU kanst tú fáa eitt ískoyti uppá 4.724 kr. um mánaðin. Treytin er at tú fært “Ordinært og ekstra børnetilskud” frá kommuni. Tú kanst søkja um ískoyti á “min SU” á heimasíðuni hjá SU ella á umsóknarblaði, sum skal latast útbúgvingarstovninum. Ískoyti verður útgoldið saman við studninginum. Um tú velur SU frá, velur tú eisini ískoyti frá. í Tú kanst ikki fáa ískoyti sum einligur uppihaldari samstundis við “Det særlige børnetilskud for uddannelsessøgende forældre” frá kommununi. Tú kanst ikki fáa ískoyti samstundis sum tú fært eyka klipp í samband við føðing og ættleiðing. SU-lán til uppihaldarar Uppihaldarar, sum fáa SU, kunnu fáa eitt eyka SU-lán uppá 1.209 kr. um mánaðin . Søkt verður á “min SU” á heimasíðuni hjá SU ella á umsóknarblaði sum skal latast útbúgvingarstovninum.

Pisan 2006

27


Pasta og ketsjupp—ein myta? Mánaðurin hálvrunnin og ikki eitt oyra eftir av studninginum! Eitt evarska lítlið kollegiekamar, sum fer við meira enn helminginum av einastu mánaðarligu inntøkuni – SU. Bøkur eru dýrar, og um tú hevur hug til biograf og annað tílíkt, ja, so er ikki nógv eftir til dagligt breyð. Fyri framman stendur so enn ein mánaður við pasta og ketsjupp á matarkortinum! Katrin D. Apol Er hetta ein myta, at lesandi í stóran mun savna sær kolhydratini í gjøgnum pasta og ketsjupp? Er fíggjarstøðan veruliga so ring hjá teimum, sum eru undir útbúgving? Ræðusøgurnar Tú hevur óivað hoyrt onkran í foreldrageneratiónini tosa um, hvussu neyðugt var at venda hvørjari krónu, tá tey vóru undir lestri, og um hvussu innbúgvið einamest var sett saman av gomlum ølkassum úr træi. Ja, skjótt kann vera at mála “Hin Illa” á veggin, og tú aftrar teg møguliga at fara undir lestur av somu orsøk. Hetta eigur tó als ikki at ræða teg, tí so ring er støðan hóast alt ikki. Sjálvandi er stórur munur á, alt eftir hvar í heiminum, tú lesur. Eisini spælir tað ein ávísan leiklut, hvussu langt tú hevur í skúla, og tískil hvusssu nógvan pening tær nýtist at brúka til flutnning. Tað er tó helst einki annað land í heiminum, sum veitir eins góðan og stóran lestrarstuðul sum júst Danmark, sum eisini veitir tær stuðul, um tú lesur uttanfyri Føroyar. Hetta inniber tó ikki, at tú livir nakað luksuslív við tínum SU.

KDA

28

Pisan 2006

Tilvenjing Tú hevur møguliga verið burtur frá skúlanum í nøkur ár, og hevur tískil vant teg við at umsita lutfalsliga nógvan pening til egna nýtslu og sokallað luksus. Tað kann tí vera eitt stórt umskifti brádliga bert at hava lítlan brotpart av hesum peningi at klára seg fyri. Tí eru fyrstu ráðini, at tú skalt savna tær eina hampuliga stóra uppsparing, sum tú kanst hava at taka til, um tað gerst neyðugt. Tí satt er tað, at tað kann vera tungt at fáa endarnar at røkka saman einans við SU.

FÚtbúgving við í altjóðagerðingini

Fleiri føroyingar velja at fara útum Danmark. Indiana Jones býr í okkum øllum. Ein longsul eftir ævintýrinum, tí ókenda. Ævintýrhugurin er oftast besta eggjanin at fara burtur, og nýggjastu hagtølini frá Stuðulsstovninum vísa, at fleiri og fleiri føroyingar velja at útlivað Indiana Jones dreymin við at fara útum Føroyar og Danmark at nema sær útbúgving.

Tað ber til Sjálvdisciplin og tilrættislegging eru av stórum týdningi, um einasta inntøkan er SU. Harvið er so eisini sagt, at tað ber til! Eisini uttan at tú skalt seta spartanska rættin við pasta og ketsjupp á menu´ina fleiri ferðir um vikuna. Tað er sjálvsagt ein spurningur um raðfesting. Tú sært skjótt, at tað kann verða neyðugt at droppa nakað av tí verðsliga fyri at hava ráð at keypa tær bøkurnar, tú hevur brúk fyri. Tí man vera best við eini uppsparing til fyrstu tíðina, tá nógvar stórar og dýrar grundbøkur skulu keypast. Nevnast kann, at um tú t.d. lesur løgfrøði ella medisin skalt brúka nakrar túsund krónur til bøkur á hvørjum ári. Um tú hevur langan veg í skúla, kann vera neyðugt at keypa sær buss-kort, og tað kann kosta rættiliga nógv. Um tað tí á nakran hátt ber til, er ofta nógv bíligari í longdini at keypa sær eina súkklu. So fæst eisini eitt sindur av frískari luft umframt “motión”. Kanska ert tú ikki vanur við at gera

Í lestrarárinum 1997/98 vóru tað 94 % av øllum føroyingum á hægri útbúgvingum uttan fyri Føroyar, ið lósu í Danmark. Talið er broytt munandi seinastu árini, og nýggjastu tølini frá 2005 vísa, at tað nú eru 85%, ið lesa á hægri útbúgvingarstovni í Danmark. Hvar lesa føroyingar? Í lestrarárinum 2004/2005 lósu føroyingar á hægri útbúgvingum í hesum londum. Føroyar:552 Danmark:800 Hini Norðanlondini: 30 Uttan fyri Norðanlond: 106 Tann 1.11.2005 vóru 110 føroyingar í ùsunskipanini, og hesi lósu í hesum londum:

KDA

Stóra Bretland:

89

USA:

6

Australia:

5

Spania:

2

Frakland:

2

Belgia:

1

Italia:

1

Sveits:

1

Ísrael:

1

Kanada:

1

Ný Sæland:

1

Fyrimunir við at fara útum Danmark at lesa. Tú mennir tín málførleika. Tú lærir um ymiskleikan millum mentanir. Tú styrkir tína persónligu meinning. Tú setir eina fakliga menning í gongd. Hetta er einasti háttur at fáa útbúgvingina uppá. Tað tekur seg væl út, tá tú søkir arbeiði. Tú fært roynt ævintýrhugin. Vansar Tað kunna sjálvandi eisini vera vansar og trupulleikar tengdir at útbúgving í útlondum. Her skal eg einans nevna nakrar, sum tann einstaki sjálv/ur má taka støðu til og royna at taka hædd fyri: Tað kann vera kostnaðarmikið. Tað kann vera torført. Tað kann vera vágið. Tað kann gera, at útbúgvingin kemur í drag. Tað er ikki lætt at vita , hvussu tú skal fara fram. Fyrireika teg í góðari tíð, og set teg í samband við Holger á Altjóðu Skrivstovuni.

Altjóða Skrivstovuni J.C. Svabos gøta 14 postboks 272, FO-110 Tórshavn – Tlf. 322065 Fax 35 25 01 ask@ask.fo

Pisan 2006

49


búgva so langt frá útbúgvingarstovninum. Við hesum er tó ikki sagt, at tú ert tryggjað bústað við lestrarbyrjan, og mong kenna tunga túrin inn á skrivstovurnar, sum umsita lestrarbústaðir.

Vesterbrogade 17A, 1620 København V Tlf. 3323 1587 Fax. 3323 1588 Upplýsing 3323 1586 Heimasíðan: www.faroehouse.dk Teldupostur: postur@faroehouse.dk

48

Pisan 2006

Úr Danmark er lætt at ferðast til onnur lond í Europa, og danir ferðast rættiliga nógv. Á hvørjum ári verður peningur settur av til minst eina uttanlandsferð, og hjá mongum er eisini ein skíðferð obligatorisk á hvørjum ári. Hesum gera lesandi útisetar sær eisini dælt av, nú teir sleppa undan at gjalda dýra ferðaseðilin úr Føroyum afturat. Skjótt og bíligt er t.d. at fara eitt langt vikuskifti til París ella Rom, men eisini er lætt at taka teltið við sær ein túr yvirum Oyrasundsbrúnna til Svøríkis. Og so at enda… Tað tekur bert góðar tveir tímar við flogfari at koma heim til Føroya at vitja mammuna!!!

Føroyahúsið

Eitt fjøltáttað land Tað er kanska í so nógv sagt at rópa Danmark eitt multietniskt land, men eins og í nógvum av hinum londunum í Europa eru lutfalsliga nógvir tilflytarar seinnu árini komnir til landið. Her er talan um beinleiðis tilflytarar úr øllum heiminum, men eisini hevur verið tikið ímóti lutfalsliga nógvum flóttafólki. Hetta er sjálvsagt við til at seta dám á gerandismyndina, serliga í størru býunum. Fólkini taka í nógvum førum egna mentan við til landið og hevur hetta serliga gjørt matstovuyrkið meira litríkt. Tú finnur tískil bæði afrikanskar, turkiskar, KDA nepalesiskar, brasilianskar og australskar matstovur, umframt tær meira vanligu italiensku og meksikansku.Halalslaktarar og bíligir grønthandlarar eru á hvørjum gøtuhorni og geva tær møguleikan at sleppa ein stuttan túr til Miðeystur gjøgnum tónleikin, luktin av orientalskum kryddaríum og øðrum eksotiskum matvørum.....

egin innkeyp, og tað er sannniliga eisini nakað, sum krevur venjing. Neyð lærir tó sum kunnugt nakna kvinnu at spinna, og skjótt finnur tú fram til, hvussu nógv pengapungurin hjá tær orkar. Um tú býrt á kollegii við felagskøki, ber ofta til at sleppa við í ein sokallaðan matbólk. Tá verður matgjørt til nógv fólk í senn. Á henda hátt ber til at spara nógvan pening til mat. Eitt hugskot kann vera at leggja eina mánaðarliga fíggjarætlan. Kanska flennir tú bert við tankan og hugsar : „Sovorðið danskt fjas at venda hvørjari krónu“. Veruleikin er tó tann, at tað kann løna seg í síðsta enda! Set tær t.d. fyri at kanna tína eginnýtslu í ein mánað ella tveir. Soleiðis gerst tú greið/ur yvir títt egna brúksmynstur og sært óivað skjótt, á hvørjum økjum tú kanst ella eigur at spara. Hvat ger tað tá, um tú henda eina ella tveir mánaðirnar gav tær far um, hvat peningurin fór til?

nýtist ikki at rinda lánið aftur, fyrr enn tú ert liðug/ur at lesa. Minst tó til, at tað SKAL rindast aftur. Kokkaevnini einasta forðingin Fyri at venda aftur til spurningin, sum settur varð í fyrstuni, so man niðurstøðan vera tann, at um tú hevur hugflogið og evnini til matgerð, so er als ikki neyðugt at seta pasta og ketsjupp á borðið fleiri ferðir um vikuna. Tað er í veruleikanum ein spurningur um raðfesting, sum við so mongum øðrum. Sjálvandi er ymiskt, hvørjar fastar útreiðslur fólk hava, og teinurin millum heim og skúla hevur stóran týdning, tí flutningur er ofta dýrur. Uttan iva fært tú tó ráð at seta eina steik á borðið við hvørt.

Arbeiði við síðuna av Ein møguleiki er sjálvandi at fáa sær arbeiði við síðuna av lestrinum, men her eigur tú at vera varðin. Tað kann vera torført at koma inn í eina lesirútmu og eitt arbeiði kann órógva almikið. Best er helst at bíða við at byrja at arbeiða, til tú hevur funnið ein góðan arbeiðshátt og lært at leggja tær tíðina til rættis. Tá er, sum áður nevnt, gott við eini uppsparing. Eisini skal havast í huga, at talan í ongum føri kann vera um eitt fulltíðararbeiði, sjálvt um undirvísingartímarnir kanska ikki eru so nógvir. Fáir tímar merkja nevniliga ofta, at tú í staðin skalt nýta nógva tíð eftir skúlatíð til fyrireiking og lestur. Metast má í hvørjum einstøkum føri um, hvussu nógv tú kanst loyva tær at arbeiða við síðuna av. Eisini ber til at leita sær vegleiðing hesum viðvíkjandi á teim ymisku lestrarstøðunum. Seinasti útvegurin Ógvuliga nógv lesandi velja at taka SU-lán fyri at stuðlu uppundir fíggjarliga. Hetta er sjálvsagt eitt ógvuliga kærkomið tilboð til teirra, sum av onkrari orsøk hava tað fyri neyðini. Tú mást tó ansa eftir ikki bara at fella fyri freistingini, tí peningurin skal eisini rindast aftur. Nógv eru tey, sum hava hugsað, at tey einans ætla sær at taka láni í einar tveir mánaðir fyri at sleppa uppundan. Hesir tveir mánaðirnir gerast skjótt fleiri og áðrenn tú veitst av tí, stendur tú í stórari skuld. Tí eigur tú at hugsa teg væl um, tá tú velur at taka av lestrarláninum. Fyrimunurin við einum lestrarláni fram um onnur lán er tó stórur. Rentan er lág, og tær

Pisan 2006

29


Stuðulsstovnurin varð settur á stovn, tá ið føroyingar yvirtóku fyrisitingina av "Statens Uddannelsesstøtte" í 1988, og játtanin á donsku fíggjarlógini var flutt í ”blokkin”. Føroyingar gjørdu tá reglur fyri, hvussu stuðulin skuldi veitast lesandi í Føroyum. 23. apríl 1999 varð nýggj løgtingslóg samtykt um nýggja útbúgvingarstuðulsskipan og avloysti henda lóg lógina frá 1988 við seinni broytingum. Seinni eru onkrar lógarbroytingar gjørdar. Stuðulsstovnurin umsitur í dag 4 stuðulsskipanir, ið eru kunngjørdar í 4 ymiskum kunngerðum. Tó er tað rætt at nevna 5 ymiskar skipanir, tá ið tosað verður um stuðul til føroyingar, av tí at føroyingar, ið lesa í øðrum londum enn í Føroyum, fáa stuðul eftir danskari skipan. Tær 5 stuðulsskipanirnar eru ÚS-skipanin (stuðul til lesandi í Føroyum – umsitin av Stuðulsstovninum) SU-skipanin (stuðul til lesandi í Norðurlondum – umsitin av Statens Uddannelsesstøtte) ÚSUN-skipanin (stuðul til lesandi uttanfyri Norðurlond – umsitin av Stuðulsstovninum og SU) Ferðastuðulin (ferðastuðul til lesandi útisetar – umsitin av Stuðulsstovninum) Verkætlanarstuðulin (ferðastuðul til lesandi við hægri skúlar – umsitin av Stuðulsstovninum) ÚS-skipanin Henda skipan er ætlað teimum, ið lesa í Føroyum, bæði næmingum á miðnáms-, vinnuog hægri skúlum. Upphæddir skúlaárið 2005/2006:

30

Stuðul um árið í 11 mðr.

Stuðul um mánaðin

Heimabúgvandi

kr. 25.553

kr. 2.323

Útibúgvandi

kr. 38.313

kr. 3.483

Lán

kr. 24.299

kr. 2.209

Pisan 2006

Tey, ið eru 18 ár og eldri Øll, ið eru 18 ár ella eldri fáa vanliga útbúgving -arstuðulin, um tey uppfylla treytirnar. Hesi hava eisini møguleika at søkja um lán. Tey, ið verða 18 ár í stuðulsárinum, fáa stuðulin mánaðin eftir at tey eru fylt 18 ár. Eingin útbúgvingarstuðul verður útgoldin í juli. Tey, ið eru undir 18 ár Tey, ið eru undir 18 ár fáa ískoytisstuðul til keyp av undirvísingartilfari (bókastuðul). Harafturat er møguleiki hjá nøkrum av hesum næmingum at fáa ískoytisstuðul til vistarhald (vistarhalds-stuðul). Bókastuðul verður latin øllum næmingum, ið ikki hava fylt 18 ár innan 1. august í skúlaárinum. Næmingar, ið fylla 18 ár í fyrru lestrarhálvu, tvs. fyri 1. januar fáa kr. 1.658 og teir, ið fylla seinnu lestrarhálvu, tvs. 1. januar ella seinni, fáa kr. 3.316 Bókastuðulin verður útgoldin fyrst í stuðulsárinum. Vistarhaldsstuðulin verður latin avbygdanæming -um undir 18 ár, sum noyðast at flyta til útbúgvingarstaðið. Treytin fyri at fáa henda stuðul er, at sjóvegis farleið er millum heimabústað og skúlan, ella at vegalongdin millum heimabústað og skúlan er longri enn 50 km. Mánaðarligi vistarhaldsstuðulin er kr. 1.740 í 11 mánaðir. Ferðastuðulin innanoyggja Meginreglan í skipanini er, at allir næmingar, ið nýta Strandfaraskip Landsins, gjalda sama gjald fyri at koma í skúla, uttan mun til fjarstøðu frá skúlanum. Ásett er, at fyri 20 túrar aftur og fram millum heimabústaðin/ útbúgvingarbústað -in og skúlan skal næmingurin gjalda kr. 100. Næmingurin fær útflýggjað eitt elektroniskt kort, sum bert kann nýtast á eini farleið, og bert eina ferð um dagin aftur og fram í skúla. Treytin fyri at fáa ferðastuðulin er hin sama, ið er galdandi fyri at fáa útbúgvingarstuðulin. SU-skipanin Meginreglan er, at føroyingar, ið lesa í Danmark og í øðrum útlondum, fáa stuðul úr Danmark eftir somu treytum, sum aðrir danskir ríkisborgarar. Hetta vil siga, at føroyingar, sum lesa uttanlanda, fáa stuðul úr Danmark. Tó verða fylgjandi krøv sett, og eru hesi galdandi fyri bæði danir og føroyingar:

útbúgving á høgum altjóða støði í Danmark. Tann danska og tann føroyska miðnámsskúlaskipanin eru bygdar eftir sama leisti og tískil er lætt at fáa skil á, hvat krevst fyri at sleppa inn á ymsu útbúgvingarnar – bæði tá hugsað verður um karakterir og um kravda støðið í ymsu lærugreinunum. Flest allar útbúgvingar í Danmark eru undir KOT, ið er samskipaða upptøkuskipanin fyri hægri lesnað. Tikið verður upp til útbúgvingarnar á tveir ymsar hættir: Kvota 1 og kvota 2, har hugt verður at ávíkavist karakterum og lívsroyndum (les meira um upptøkuskipanina á www.kot.dk). Universitetini eru fleiri og liggja spjadd kring landið í Keypmannahavn, Roskilde, Lyngby, Odense, Århus og Aalborg. Nógvar útbúgvingar verða bodnar út á fleiri universitetum, men eru ikki eins í uppbygnaði alla staðni. Í Aalborg og á RUC í Roskilde verður t.d. stórur dentur lagdur á bólkaarbeiði, og so at siga øll undirvísing verður stýrd út frá hesum, meðan hetta á hinum lærustovnunum verður lagt í hendurnar á tí einstaka. Í Danmark eru eisini tveir handilsháskúlar – annar er í Keypmannahavn og hin í Århus. Sum heild kann sigast, at flestu stóru útbúgvingarstovnarnir liggja í størstu býunum, tó eru m.a. læraraskúlar, pedagogskúlar, fysioog ergoterapeutskúlar og maskinmeistaraskúlar eisini at finna í smærru býunum kring landið. Danir Føroyingar eru ofta fullir í fordómum, tá talan er um danir. ”Teir tosa so nógv og eru so yvirfladiskir” ljóða klichéirnar, sum eru at hoyra millum føroyingar. Við fyrsta eygnakast kann hetta tykjast vera rætt, men um tú hyggur nærri, so vísir tað seg ofta, at samband er millum upprunan hjá fólki og talutíttleikan. Ofta eru tað stórbýarfólkini, sum tosa mest, meðan hini kanska ikki eru so nógv øðrvísi enn eitt nú føroyingar. Tí sigst eisini, at føroyingar hava lættari við at knýta vinarbond við donsk ”bygdarfólk”. Um tú tó sært burtur frá, hvussu væl t.d. kjøpinhavnarar eru skornir fyri tungubandið, so eru vit helst ikki so ólík kortini. Vit eru heima í Føroyum vaksin upp við donskum sjónvarpssendingum, donskum undirvísingartilfari og vit flenna gjarna at Linie 3 og syngja ”vi er røde, vi er hvide” undir liðini á teimum, tá danir eru umboðaðir í altjóða fótbóltskappingum. Vit hava helst nógv meira til felags við danir, enn vit vilja viðganga, harav ein rættiliga grundleggjandi fyrimunur kann vera ein heldur eins humor.

Frítíðin Sjálvt um Danmark er eitt lutfalsliga lítið land, so eru møguleikarnir óteljandi, um hugsað verður um frítíðarítriv. Sjálvandi er hetta tengt at hvørjum býi tú lesur í, men størru býirnir hava alt, tú kanst vænta av einum stórbýi. Tú kanst m.a. standa á vatnskíðum, rógva í kajakk, ganga til dans, spæla íshockey, boksa ella onnur kanska minni kropsliga krevjandi ítriv so at ganga til vín- ella ølsmakking, til sjónleik, ballett ella kanska opera. Ja, møguleikarnir eru óteljandi! Eins og aðrastaðni kring heimin eru danir eisini farnir at ganga heilt nógv á kafé, og so skjótt sólin um várið sendir nakrar smædnar strálur av himni, so verða borð og stólar sett útum. ”Fortovskaféir” eru sostatt partur av donsku gerandismyndini, ikki minst í stóru lestrarbýunum Keypmannahavn, Århus, Aalborg og Odense, og eru tað ikki minst tey lesandi, sum vitja hesi støðini. Sjálvt um Keypmannahavn ber dám av stórbýi, so er skjótt at sleppa burtur úr bilosinum inni í býnum. Størri enn so er býurin ikki! Á súkklu skalt tú neyvan nýta meira enn 30 min. til nærmastu strondina ella skógin, og við toki er sjálvsagt nógv skjótari. Um tú tískil ikki hevur hug at búgva inni í býnum, so er eingin trupulleiki at seta búgv í einum forstaði og so koyra í toki ella bussi inn í býin til undirvísing. Ikki er neyðugt at seta fleiri tímar av til flutning, um so er! Tín besti vinur Tað er ikki uttan orsøk, at vit føroyingar nevna Danmark fyri Flatlond. Brekkurnar og fjøllini eru ikki nógv og tí kann ein súkkla gerast kærkomin vinur. Tá tú hevur vant teg við at ferðast á tveimum hjólum kring býin, sært tú skjótt, hvussu stórar fyrimunir tað hevur við sær. Tað er í veruleikanum oftast minst líka skjótt at súkkla sum at ferðast við toki ella bussi og so eru síðuvinningarnir heldur ikki uttan týdning. Tað er fyrst og fremst so nógvar ferðir bíligari í longdini og so fært tú umframt kropsliga venjing eisini fríska luft at vakna av. Ein súkkla er sostatt ein tann besta íløgan, tú kanst gera sum lesandi í Danmark, sjálvt um almenna ferðasambandið er rættiliga væl útbygt og lætt at brúka. Bústaðarviðurskifti Í størru býunum eru bústaðarviðurskiftini í løtuni ikki av teimum bestu, kanska serliga ikki í Keypmannahavn, har bíðilistarnir bæði til lestraríbúðir o.a. eru ómetaliga langir. Tíbetur fyri okkum kann sigast, sleppa vit sum føroyingar høgt upp á bíðilistan av tí at vit

Pisan 2006

47


At vera lesandi í Danmark Katrin D. Apol Tú heldur kanska longu, at tú kennir landið, søguna, mentanina o.s.fr., men um tú velur Danmark sum lestrarland, gerst tú skjótt klókari. Grannatjóðin í ein landssynning úr Føroyum hevur nevniliga nógv annað og meira at bjóða enn H.C. Andersen, reyðarpylsur, wienarbreyð, Dannebrog og roligans. Hesi seinnu árini er tað vorðið alt meira vanligt, at føroyingar leita sær út um Ríkisfelagsskapin at nema sær útbúgving, og tí hevur Danmark - sum tað traditionella lestrarlandið hjá føroyingum - ofta verið sett upp ímóti restini av heiminum, tá tosað hevur verið um lestrarlond. Antin kanst tú velja Danmark, ella kanst tú velja restina av heiminum. Sett upp á henda hátt, er tað eyðsýnt, at Danmark beinanvegin kemur í ringt ljós, og at um valið stendur ímillum ”stóru verð” ella løttu pakkaloysnina, Danmark, er ”rætta” valið helst eins eyðsýnt. Tú skalt tó ikki gloyma, at eisini Danmark er partur av ”stóru verð” og kann í roynd og veru vera eitt minst líka spennandi og á mangan hátt eksotiskt lestrarland og tey á øðrum longdar- og breiddarstigum. Tí sjálvt um tú kanska óteljandi ferðir hevur vitjað landið sum ferðafólk, so er tað als ikki tað sama sum at vera búsitandi har. Ein sannroynd er tað í øllum førum, at uml. 95% av øllum lesandi føroyingum velja at útbúgva seg í Danmark. Tí er tað heldur einki yvir at dylja, at sannlíkindini fyri at fáa ein føroying sum granna eru so nógvar ferðir størri í Danmark enn aðra staðni í heiminum. Henda tryggleikan og kensluna av ikki at vera so langt heimanífrá dámar nógvum væl, og í fleiri av teim størru býunum ber til at finna lítil føroysk samfeløg. Føroyskt felagslív ella ei Tryggleikin kann í mongum førum vera ein hjálp ta fyrstu tíðina, eftir at tú ert fluttur til býin at lesa, tí nógv er at fáa greiðu á við lestrarbyrjan, bæði pappírarbeiði, ymisk praktisk viðurskifti og so tann obligatoriski mentanarhvøkkurin. Í hesi trongu tíð kann vera gott við góðum, gomlum vinfólki, tá alt annað er nýtt og kanska ikki til at finna høvd ella hala á. Í Danmark eru nógv føroyingafeløg, og eru tey spjadd kring alt landið, men er tað tó rættiliga

46

Pisan 2006

ymiskt, hvussu væl feløgini virka og hvussu nógv tiltøk verða fyriskipaði. Í stóru býunum eru høli til føroyingar burturav, og eru ymiskir felagsskapir knýttir at húsunum. Fleiri føroysk kór eru kring landið, ítróttarfeløg, føroyskir skúlar, dansifeløg, róðrarfeløg, listafeløg, andaligir felagsskapir o.s.fr., so í veruleikanum kanst tú í stóran mun halda fast við ítrivini heimanífrá saman við øðrum føroyingum. Dansikvøld, konsertir, róðrarstevnur, listaframsýningar o.a. verða eisini skipað eftir føroyskum leisti og við føroyskum tilfari fleiri ferðir á hvørjum ári. Hetta er tó sjálvsagt tengt at, at tú velur ein av størru lestrarbýunum, har grundarlagið fyri føroyskum felagsskapum og tiltøkum er størri. Í veruleikanum so ber væl til at lesa í eitt nú Keypmannahavn uttan sum so at koma í samband við danska samfelagið – harvið ikki sagt, at hetta verður viðmælt. Tú kanst lættliga varðveita ein gamlan vinarbólk heimanífrá, í frítíðini kanst íðka ítrótt við føroyingum, ganga á føroyskari kaffistovu, vitja føroyskar listaframsýningar, drekka føroyskt øl, fara á føroyskt diskotek o.s.fr. Tá ið goymslan av føroyskum matvørum er uppi, ber enntá til at keypa eitt nú turran fisk. Føroyska felagslívið er tó til at sleppa uttanum. Valið er fult og heilt upp til tann einstaka, tí tað ber væl til at lesa í Danmark uttan yvirhøvur at hava samband við aðrar føroyingar. Um tú býrt í eitt nú Århus ella Keypmannahavn, skalt tú bara halda teg burtur frá stóru kollegiunum, ávíkavist Skjoldhøj kollegiet og Øresundskollegiet, ið hjá summum virka sum lítil føroysk bygdarsamfeløg, har fólk alla tíð ganga á gátt hjá hvør øðrum. Sjálsagt er rættiliga sannlíkt, at tú hittir onkran føroying á gøtuni, men á sum heild er lætt at liva og skipa seg sum einsamallan føroying á sama hátt, sum tú vildi gjørt aðra staðni úti í heiminum. Um tú helst vilt standa á egnum beinum, so er tískil eingin forðing fyri tí. Tað góða er, at í Danmark hevur tú eitt val! Um tú knappliga ein dag fært tørv á einum gomlum vini, so finnur tú hann helst ikki so langt burturi. Útbúgvingarskipanin Danmark fylgir væl við í menningini av altjóða samfelagnum, og eisini á útbúgvingarøkinum er landið høgt í metum. Danmark hevur eitt rættiliga breitt og ikki minst dygdargott útboð av útbúgvingum og útbúgvingarstovnum. Á so at siga øllum økjum kanst tú fáa eina

 Útbúgvingin og útbúgvingarstaðið skulu vera    

alment góðkend av lestrarlandinum. Útbúgvingin skal vera ólønt, og skipað sum fulltíðarlestur. Útbúgvingin og útbúgvingarstaðið skulu vera av slíkum slagi, at tey eisini kunnu góðkennast av donskum myndugleikum. Útbúgvingin skal í minsta lagi vera eitt samanhangandi lestrarár. Útbúgvingin skal geva vinnuførleika í Danmark.

Ein treyt fyri at fáa stuðulin frá SU er, at føroyingar hava danskt p-tal. Orsøkin til hetta er, at SU ikki hevur møguleika at útgjalda uttan eitt danskt p-tal. Fyri teir føroyingar, ið ikki hava danskt p-tal, útvegar SU teimum eitt frá Frederiksberg kommunu, har SU hevur heimabústað. Harafturat kann nevnast, at tað finst ein felags norðurlendsk avtala, sum í høvuðsheitum inniheldur fylgjandi (reglurnar eru tó ikki heilt eins í øllum norðurlondum):  Tá tú lesur í øðrum norðurlendskum landi, fæst vanliga stuðul frá heimlandinum.  Heimlandið avgerð hvørjar útbúgvingar hava rætt til stuðul.  Ein umsøkjari, ið fær útbúgving í einum øðrum norðurlendskum landi, kann fáa stuðul frá lestrarlandinum, um umsøkjarin hevur verið búsitandi og havt arbeiði í lestrarlandinum í minsta lagi í 24 mðr. beint undan lestrinum, ella um umsøkjarin er undir 20 ár og er fluttur saman við foreldrum sínum, ið hava búsett seg í lestrarlandinum og sum hava fast arbeiði har.  Ein treyt fyri at fáa stuðul frá lestrarlandinum er, at tann lesandi ikki fær stuðul frá heimlandinum. ÚSUN-skipanin ÚSUN-skipanin er ein stuðulsskipan fyri føroyingar, ið taka eina hægri útbúgving

uttanfyri norðurlond. Stuðul kann eisini latast til tey, ið taka støðislestur (foundations studies) eftir lokna miðnámsútbúgving, um so er, at hetta er ein fortreyt fyri at sleppa undir hægri lestur. Harafturat kann stuðul veitast til skiftislestur á hægri útbúgvingum undir ávísum treytum. Meginreglan er, at Stuðulsstovnurin letur stuðul til skúlagjald og SU letur stuðul til livikostnað. Av tí at SU í mesta lagi veitir stuðul í 4 ár til livikostna til útbúgvingar uttanfyri norðurlond, er møguligt at fáa stuðul til livikostnað í upp til tvey ár frá Stuðulsstovninum. Stuðulstovnurin letur upp til kr. 120.000 um árið í skúlagjaldi og kann harafturat veita lán um skúlagjaldið er hægri. Harafturat kann nevnast at lesandi undir ÚSUN-skipanini eisini hava rætt til ferðastuðul. Fyri at veita ÚSUN-stuðul setur Stuðulsstovnurin sum treyt, at SU góðkennir útbúgvingina – undantak kann tó gerast. Víst verður til krøvini undir yvirskriftini ”SU-skipanin”. Málslig fyrireikingarskeið Í ÚSUN-skipanini er frá 1. august 2004 og fram til 31. desember 2006 ein royndarskipan sett í verk, ið veitur stuðul til málslig fyrireikingarskeið til hægri útbúgvingar á ikki enskt talandi lærustovnum í ikki enskt talandi londum uttan fyri Norðurlond. Henda skipan er ætlað teimum, ið hava ætlanir um at lesa hægri lestur á ikki enskttalandi lærustovnum uttan fyri Norðurlond. Les meira um skipanina á heimasíðu okkara. Ferðastuðulin Endamálið við ferðastuðlinum er at stuðla føroyingum, ið leita sær til onnur lond í útbúgvingarørindum, at koma heim til Føroya eftir lokna útbúgvingartíð. Hetta verður gjørt við at stuðla fíggjarliga, soleiðis at tey lesandi og børn teirra hava møguleika at koma heim til Føroya eina ferð um árið. Í vegleiðingini til ferðastuðul til lesandi uttanlands, ið liggur á heimasíðu okkara, kanst tú lesa um treytirnar fyri at fáa ferðastuðulin.

Hesar upphæddir eru galdandi fyri stuðulsárið 2005/2006 Danmark

Europa

Aðrastaðni

(- Danmark og Grønland)

Lesandi

kr. 3.820

kr. 5.000

kr. 7.000

Børn: 0-1 ár

kr. 390

kr. 510

kr. 715

Børn: 2-15 ár

kr. 1.997

kr. 2.614

kr. 3.659

Børn: 16 ár

kr. 3.627

kr. 4.747

kr. 6.646

Pisan 2006

31


Ferðastuðulin skal ikki søkjast fyrrenn ½ lestrarár er runnið og skal søkjast innan lestrarárið er útrunnið. Hetta merkir at t.d. ein, ið byrjar lesturin um heystið í augustseptember mánaða, kann ikki søkja um ferðastuðul fyrr enn várlestrarhálvan byrjar í januar-februar mánaða og skal hava søkt áðrenn várlestarhálvan endar, t.v.s. at umsóknarfreistin fyri hesi er 31. juli. Fyri tey, sum byrja lesturin um várið t.d. í januar mánaða, kann ferðastuðulin ikki søkjast fyrr enn í august mánaða, og er umsóknarfreistin fyri hesi 31. desember.

kærast til Kærunevndina hjá Stuðulsstovninum, áðrenn 6 vikur eru gingnar, eftir at boðað er frá avgerðini. Avgerðin hjá kærunevndini er endalig innan fyrisitingina. Tað er Landstýrið, ið setir kærunevndina, og í henni sita 3 fólk, har formaðurin er løgfrøðingur. Kærur skulu sendast til: Kærunevndin hjá Stuðulsstovninum, c/o Føroya Kærustovnur Skálatrøð 20 Postsmoga 45 FO 110 Tórshavn.

Verkætlanarstuðulin Endamálið við ferðastuðlinum til verkætlanir er, at stuðla lesandi føroyingum á hægri lærustovnum í Føroyum og uttanlanda í samband við størri verkætlanir, ið skulu gerast í øðrum landi enn í lestrarlandinum. Hetta verður gjørt, við at veita fíggjarligan stuðul til ferðina millum lestrarlandið og landið, har verkætlanin skal gerast.

Heimasíðan Á heimasíðu okkara - www.studul.fo - kanst tú lesa meira um tær ymisku skipanirnar - har er lógin, kunngerðir, vegleiðingar, umsóknarbløð o.a. Harafturat eru ymiskar slóðir, ið kunnu vera viðkomandi fyri lesandi.

Umframt vanligu treytirnar fyri at fáa slíkan stuðul, skal verkætlanin vera partur av útbúgvingini og góðkennast av útbúgvingarstaðnum. Vert er eisini at leggja merki til, at tað bert verður veittur stuðul fyri ferðing millum lond, og at tann lesandi í mesta lagi hevur møguleika at fáa henda stuðul tvær ferðir í samlaðu útbúgvingartíðini.

Skrivstovan Á Stuðulsstovninum starvast 5 fólk – 3 skrivstovufólk, fíggjarfulltrúin og leiðarin. Avgreiðslan er stongd mánadag, opið er frá týsdegi til hósdag kl. 8 – 16 og fríggjadag kl. 8 – 15.00. Um tú hevur nakrar fyrispurningar, ert tú altíð vælkomin at seta teg í samband við Stuðulsstovnin.

Ætlar tú at søkja um stuðul, kann hetta antin gerast áðrenn farið verður undir verkætlanina, ella meðan tú ert í gongd við verkætlanina. Tað ber ikki til at søkja um stuðul eftir at verkætlanin er liðug. Stuðulin verður ikki útgoldin fyrrenn Stuðulsstovnurin hevur fingið tann nýtta ferðaseðilin í samband við verkætlanina. Stuðulin verður tann skalprógvaða upphæddin av ferð millum lond til vanligan ferðaseðlakostnað, tó í mesta lagi kr. 6.000. Síðani verður peningurin goldin á kontu í einum peningastovni.

32

Kærumøguleikar Allar avgerðir tiknar av Stuðulsstovninum kunnu

Pisan 2006

Úbúgvingarskipanin er broytt seinastu árini, og Rakul verður millum tey fyrstu, ið fáa eina útbúgving á bachelorstøði. Nýggja skipanin hevur sett nýggj krøv til føstu undirvísararnir, ið allir hava nomið sær eftirútbúgving í fyrireikingunum til nýggju skipanina. Tað eru eisini undirvísarir, ið koma úti frá at undirvísa. Talan er um td. læknar og sjúkrasystrar, ið hava serkunnleika innan eitt ávíst økið. Tað tekur 4 ár at lesa til sjúkrarøktarfrøðing, og er útbúgvingin uppdeilt soleiðis, at tú hevur uml. 60% undirvísing og 40% starvsvenjing. Tá tú hevur verið í skúla í uml. 1 mánað, sleppur tú út í starvsvenjing í 2-3 dagar. Tað dámar Rakul væl, tí tú hevur møguleika fyri at finna útav um tú yvirhøvur er til heilsuumráðið. Rakul heldur, at tað er gott at koma út í starvsvenjing við jøvnum millumbili, tí tá verður ástøiligi parturin royndur í praksis, og á tann hátt meira livandi. Tú lærir at fáa ein meira kritiskan tilgang til kendu ástøðina, samstundis sum tú fært hug at lesa meira ástøði um eitthvørt, ið tú undrast um undir starvsvenjingini. Starvsvenjing uttanlands. Starvsvenjingin fyllir sum sagt nógv í útbúgvingini, og hóast Rakul trívist væl í Føroyum, so hevur hon valt eisini at fara uttanlanda í starvsvenjing. Hon hevur verið í Svøríki í 2 mánaðir, og á Ríkissjúkrahúsinum í 5

mánaðir. Tað hevur verið rættiliga gevandi at koma út at síggja, hvussu tingini verða gjørd, ella ikki verða gjørd, aðrastaðni. Tað er spennandi at síggja, hvussu ymiskt sjálvt sjúkrarøktarfrøðisstarvið er í Svøríki í mun til Danmark og aftur í mun til Føroyar. Tað tykist vera lætt at sleppa uttanlands, og er lestrarvegleiðarin á skúlanum ein stór hjálp tá tú skalt avstað. Lestrarvegleiðarin hevur kannað, hvar Rakul kundi fara, og harafturat syrgt fyri, at stuðul er fingin til vega í samband við ferðina.(hevur fingið 8000 kr. í stuðli til uttanlandsuppihaldið og fær ÚS uml. 3462 kr.mdr.)

Nógvir møguleikar. Spurd um, hvat hon ætlar sær at brúka útbúgvingina til, flennir Rakul eitt sindur og sigur: ja tað er jú tann stóri spurningurin....Tað eru jú nógvir møguleikar alt frá tekniskum operatiónum, umsorgan til undirvísing. Landaføðiliga er heimurin eisini opin fyri sjúkrarøktarafrøðingum... Longri eg komi við útbúgvingini jú meira forvirra verið eg og meira eg havi verið í praktik eg eri í jú meira ivasom verið eg. Ikki ánilsi fyri tí. Tíðin fer at vísa, hvat eg einaferð farið at velja. Eitt er vist, tað verður í Føroyum og her eru fleiri spennandi arbeiðspláss í at velja!

Stuðulsstovnurin Hoyvíksvegur 72 Postrúm 3279 FO-110 Tórshavn Tlf.: 35 68 00 Faks.: 35 68 01 Heimasíða:www.studul.fo T-postur:studul@studul.fo Fyrivarni verður tikið fyri broytingum

Pisan 2006

45


Úti er gott, men heima er best! 26 ára gamla Rakul Vang av Tvøroyri hevur í sínum unga lívi ofta staðið í einum dilemma: Føroyar- tann stóri heimur? Doris Bjarkhamar hevur prátað við Rakul í Keypmannahavn mars valdi at fara heimaftur. Talan er um ein lítlan skúla, har undirvísarir og lesandi koma hvøjrum øðrum við. Fysiskt er skúlin ikki størri en ein hædd í bygninginum úti á Eiragarði, og tískil liggja undirvísingarhølir, skrivstovur og lærastovur saman. Hetta er við til skapað eitt gott og tætt samband millum undirvísarir og tey lesandi, ið altíð kunnu støkka inná gólvið hjá teim ymsu undirvísarunum, ið eru fast á skúlanum.

Stóri heimur – Føroyar? Tá Rakul varð liðug við 10.flokk fór til Onglands at passa børn. Hon treivst væl, men ivaðist onga løtu í at fara aftur til Suðuroyar at ganga á Miðnámsskúlanum. Tá hon gjørdist studentur vildi hon útaftur. Hesuferð gekk leiðin til París at passa børn. Eftir tíðina í París var løtan komin at taka ein avgerð um, hvat hon skuldi verða nú hon var vorðin “stór”. Valið varð ikki breitt, tí tað skuldi verða Keypmannahavn og hon skuldi búgva á Oyrasundskollegiunum. Tað gjørdi mann jú tá! Hon byrjaði at lesa marknaðarføring á Niels Brock í Keypmannahavn. Rakul hevði ein dreym um at sleppa at ganga í “jakkasetti”, dokumentmappu og reyða varrastift, men tá Rakul, fyrsta dagin, sá tímatalvuna, gekk tað upp fyri henni, at marknaðarføring var ikki akkurát hon. Hon fór heimaftur til Føroyar at arbeiða eina tíð, og søkti so inn á sjúkrasystraskúla í Keypmannahavn. Leiðin gekk so enn einaferð til Keypmannahavnar, men hóast Rakul royndi at gera alt fyri at trívast, so avgjørdi hon, at býurin var ikki staðið fyri hana, og tískil vendi hon enn einaferð nøsina heimaftur á føroysku klettarnar. Small is beautifull. Rakul slapp inn á Sjúkrarøktafrøðiskúlan í Føroyum, og hon hevur ongantíð angrað, at hon

44

Pisan 2006

Flokkarnir eru smáir, og hjá Rakul, ið gekk á Miðnámsskúlanum í Suðuroy, er tað rættiliga stuttligt at koma í samband við føroyingar aðrastaðni frá í landinum. Tað verður sjálvandi flent eitt sindur eftir mínari dialekt, men tú kennir teg ongantíð sum ein “alien” ( ein kensla, ið Rakul ofta hevði í Danmark) Umhvørvið á skúlanum er avslappað, og tað er stuttligt at vera saman við fólki, ið hava børn samstundis sum tey lesa. Tað setir lívið í perspektiv. Tað eru tó eisini veitslur ot. á skúlanum og sum Rakul sjálv sigur: “Vit verða eisini ofta bjóðað í ball á Sjómanns- og Maskinmeistaraskúlanum, og tað er ein uppliving í sær sjálvum.” Tað eru harafturat fleiri og fleiri útlendsk lesandi, ið veljað at koma til Føroya í starvsvenjing, og tað heldur Rakul vera sera spennandi, tí tú lærir nógv um heilsuskipanir, og viðurskiftið aðrastaðni í heiminum.Tú hevur harumframt møguleika at fara uttanlanda í starvsvenjing um tú hevur hug til tess. Breið útbúgving. Um sjálva útbúgvingina sigur Rakul: “Eg varð yvirraska yvir, hvussu støði er. Eg hevði fyristillað mær, at ein sjúkrarøktarfrøðingar skuldi læra at taka sær av sjúklingum.” Tvs. vaska, geva at eta osf. men Rakul hevur funnið útav, at røkt er eitt rættiliga breitt hugtak. Útbúgvingin er samansett av nógvum ymiskum fakumráðum. Rakul verður undirvíst í øllum frá antropologi, samfelagsfrøði, jura, religion, náttúrðuvísind og humanvísind osf. Tað er tískil rættiliga nógv ein skal seta seg inn í gjøgnum útbúgvingartíðina, og skalt tú gerast sjúkrarøktarfrøðingur, verður tú noydd at fylgja við og lesa nógv alla tíðina.

SU-skipanin Katrin D. Apol At fara undir lesnað er ikki ókeypis, men vit føroyingar eru so mikið hepnir, at vit hava nakrar av heimsins bestu stuðulsskipanum. Fyri at dyrgja upp undir at fólk útbúgva seg, verður nevniliga stuðul latin undir útbúgvingartíðini. Føroyingar kunnu koma undir ymsar stuðulsskipanir alt eftir hvar í heiminum teir lesa, men flestu teirra koma undir donsku SUskipanina, sum stendur fyri Statens Udannelsesstøtte. SU-skipanin kann vera trupul at finna runt í, so niðanfyri kanst tú fáa innlit í, hvussu skipanin er uppbygd, og hvussu hon virkar. Hvat er SU? SU er ein fíggjarlig hjálp, sum tú kanst fáa, meðan tú ert undir útbúgving, og hesin stuðulin skal ikki gjaldast aftur, men er eitt slag av løn til tín, meðan tú ert undir útbúgving. Um tú hin vegin velur at leggja SU-lán afturat studninginum, so skal hetta rindast aftur eftir loknan lesnað. Føroyingar undir hægri lestri uttan fyri Føroyar fáa vanliga stuðul eftri somu treytum sum aðrir danskir ríkisborgarar. Sum útgangsstøði kann sigast, at tú kanst fáa SU-stuðul til alla útbúgvingina, men um tú ert løntur undir útbúgvingini, fært tú ikki SU. Um bert ein partur av útbúgvingini er løntur, eitt nú undir starvsvenjing, verður SU-stuðul latin í óløntu undirvísingartíðini. Norðurlond Sum nevnt fáa føroyingar undir lestri uttan fyri Føroyar studning frá SU-styrelsen eftir somu treytum sum danir. Í Danmark er tí rættiliga greitt, hvørjar reglur eru galdandi, men ymisk krøv eru tó, sum skulu lúkast, fyri at stuðul kann verða latin. Fyrst og fremst skal útbúgvingin vera SU-heimilað. SU-styrelsen hevur eina greiða reglugerð um, hvørjar útbúgvingar í Danmark verða góðkendar. Meginreglan er tó, at allar alment góðkendar útbúgvingar eru SU-heimilaðar, um útbúgvingin fer fram á einum alment góðkendum útbúgvingarstovni. Undirvísingin skal vera fulltíðarundirvísing og vara í minst tríggjar samanhangandi mánaðir. Tó ber til at fáa SUstudning, um tú supplerar í minst ein mánaða. Spyr á SU-skrivstovuni, um tú vilt vita meira um SU-stuðul til supplering. SU-stuðul verður bert veittur teimum, ið hava tørv á tí. Hetta merkir, at tú ikki kanst tjena óavmarkaðan pening við síðuna av studninginum. Les meira um tað í

næstu greinini. At enda er tað ein treyt, at útbúgvingin skal geva vinnuførleika í Danmark. Fyri at fáa studning til privatar útbúgvingar í Danmark er neyðugt, at Undirvísingarmálaráðið góðkennir útbúgvingina. Á www.su.dk er annars ein listi, sum vísir, hvørjar útbúgvingar geva rætt til studning. Í Norðurlondunum fáa føroyingar SU-stuðul eins og aðrir danskir ríkisborgarar, tvs. at føroyingar, sum lesa í øðrum Norðurlondum enn Danmark, eisini fáa stuðul úr Danmark alla útbúgvingartíðina. Treytirnar fyri at fáa stuðul eru á leið tær somu sum eru galdandi fyri útbúgvingar í Danmark. Tó er ein munur, at útbúgvingin minst skal vara í eitt óslitið lestrarár. Onnur lond Føroyingar, ið velja at lesa uttan fyri Norðurlond fáa eisini SU-stuðul úr Danmark, um útbúgvingin verður góðkend av SU-styrelsen. Her skal tó viðmerkjast, at SU-stuðul bert verður latin haðani í fýra ár, men um tann lesandi uppfyllir kravið um tilknýti til Føroyar, veitir Stuðulsstovnurin eftir hetta lestrarstuðul í upp til eitt ár yvir ásetta lestrartíð. Upphæddin frá Stuðulsstovninum er altíð tann sama, sum verður veitt til hægri lestur í Føroyum (ÚSstuðul), og møguleiki er eisini at taka lestrarlán haðani. Útbúgvingin og útbúgvingarstaðið skulu, sum nevnt, vera góðkend alment í lestrarlandinum. Tað merkir, at antin undirvísingarmálaráðið ella ein annar egnaður umsjónaðarligur myndugleiki skal góðkenna tey. Umframt hetta skal eisini góðkenning til frá donsku myndugleikunum (SUstyrelsen), áðrenn tú eigur rætt til studning. Í

Pisan 2006

33


hvørjum einstøkum føri er tí neyðugt at kanna, um lestrarstovnurin er góðkendur ella í øðrum føri søkja um góðkenning hjá uttanlandsdeildini hjá SU-styrelsen. Tað er møguligt at søkja um góðkenning, sjálvt um tú ikki longu ert upptikin við lærustovnin. Minst til at søkja um góðkenning í góðari tíð, tí tað kann taka rættiliga langa tíð at avgreiða tílíkar umsóknir, tá størsta trýstið er á SU-styrelsen. Bert útbúgvingar, ið geva vanligan vinnuførleika í Danmark, verða heimilaðar. Tvær ferðir um árið er neyðugt at senda váttan úr útlandinum til SU-styrelsen um, at tú ert lestraraktiv/ur. Um hetta ikki verður gjørt, fært tú ongan studning. Annars eru treytirnar so at siga tær somu sum í Danmark og hinum Norðurlondunum. Stutt lestraruppihald uttanlands Um tú t.d. tekur eina útbúgving í Danmark, er eisini møguligt at taka SU-stuðulin við tær til onnur lond, um tú eitt nú kundi hugsað tær at tikið ein part av útbúgvingini aðra staðni. Treytin er tó, at lestraruppihaldið uttanlands er liður í tíni donsku útbúgving, og at tað frammanundan er góðkent av útbúgvingarstovninum í Danmark sum góðskrivaður partur av útbúgvingini. Um eitt lestraruppihald uttanlands í eitt ár bert góðskrivar tær eitt hálvt ár í donsku útbúgvingini, fært tú bert SU til eitt hálvt ár. Legg til merkis, at í hesum førinum er tað einstaka útbúgvingarstaðið, har tú hoyrir til, og ikki SU-styrelsen, ið ger av, um lestraruppihald uttanlands verða góðkend. Mannagongd Áðrenn tú fert úr Føroyum, mást tú at fara á heimstaðarkommununa at boða frá flyting. Har fært tú at vita, hvussu tú bert teg at við pappírsarbeiði o.ø., alt eftir hvat land tú flytir til. Tú kanst undir ongum umstøðum fáa útgoldnan SU-stuðul, um tú ikki hevur eitt danskt p-tal - tað sonevnda cpr-nummarið. Tí er eitt tað fyrsta, tú eigur at minnast til, tá tú flytir av landinum í útbúgvingarørindum nevniliga at fáa eitt danskt cpr-nummar, um tú ikki longu hevur eitt. Legg væl til merkis, at neyðugt er eisini við einum donskum cprnummari, sjálvt um tú fert aðra staðni enn til Danmarkar at lesa. Í tílíkum føri útvegar SU tí lesandi eitt cpr-nummar frá Frederiksberg kommunu, har SU-styrelsen hevur heimabústað. Um tú flytir til Danmarkar at lesa, kanst tú ikki fáa eitt cpr-nummar, fyrr enn tú hevur fingið ein bústað. Av tí sama noyðast nógv at fáa sær ein c/o bústað hjá onkrum tey kenna, tí tað kann ofta vera torført at finna nakað at búgva í. Cpr-nummarið er fortreytin fyri so at siga øllum veitingum og tænastum í Danmark, so tú

34

Pisan 2006

kemur ikki langt uttan eitt slíkt, tí er neyðugt beinan vegin at kunna vísa á ein bústað. Søk SU skjótast til ber! Tú kanst tó í fyrsta lagi søkja SU, tá tú veitst, at tú ert sloppin inn á eina útbúgving, so tá er at gera skjótt av! Søkjast kann ikki við afturvirkandi kraft, men um umsóknin er latin inn rættstundis, so fært tú útgjald við afturvirkandi kraft. Søk eisini hóast tú enn ikki hevur fingið tær eitt cprnummar, tí so er umsóknin komin rættstundis! Ofta kann ganga nakað av tíð áðrenn umsóknin kemur í gjøgnum fyrstu ferð orsakað av stóra trýstinum á SU-styrelsen serliga í aug.-sept.. Tískil er gott at hava nakað av peningi við at klára seg fyri fyrstu tíðina. Klippikortið SU-skipanin verður vanliga umtalað sum ein klippikortsskipan, har ein mánaður svarar til eitt klipp. Øll lesandi á hægri lærustovni fáa klipp til eitt ár afturat ásettu lestrartíðini. Um lestrartíðin eitt nú er fimm ár, fæst sostatt stuðul til seks ár ella 70 klipp (bert 10 klipp til seinasta lestrarárið). Møguligt er at fáa eyka klipp t.d. í samband við álvarsama sjúku ella í samband við studentapolitiskt arbeiði. SU-myndugleikarnir skulu góðkenna hesi málini í hvørjum einstøkum føri sær. Um tú skiftir útbúgving, ber ikki til at fáa eyka klipp. Klippini frá fyrru útbúgvingini verða sostatt drigin frá samlaða talinum á klippum til nýggju útbúgvingina. Tað merkir, at um tú skiftir útbúgving eftir tvey ár og velur at byrja eina nýggja útbúgving, sum er ásett til fimm ár, so kemur tú at vanta klipp til seinasta lestrarárið.

Á stødd-/alisfrøði breytini eru útbúgvingarnar í B.Sc. í kolvetnisverkfrøði, B.Sc. ravmagnsverkfrøði, B.Sc. í teldufrøði og B.Sc. í jarðalisfrøði. Verkfrøðingaútbúgvingarnar taka 3½ ár, meðan hinar taka 3 ár. Bachelorútbúgvingarnar innan náttúrufrøði og verkfrøði frá Náttúruvísindadeildini geva góðar starvsmøguleikar innan fleiri vinnugreinir, millum annað frálandavinnuna, KT-vinnu, fjarskifti, ídnaðarmenning og innan aðrar vinnugreinir, ella í fyrsitingarstørvum, sum krevja holla vitan innan náttúruvísindi og tøkni og verkfrøði. Eisini geva útbúgvingarnar saman við høvuðsgrein undirvísingarførleika í miðnámsskúlum og á hægri skúlum. Afturat hesum er ein B.Sc. í KT-frøði, sum er ein útbúgving, skipað sum „Opið Setur“; hetta er 2½ ára hálvtíðarlestur omaná teldustøðingaútbúgvingin (datamatikaraútbúgving) ella líknandi. Útbúgvingin er skipað sum hálvtíðarlestur, so studentarnir kunnu vera í vinnu hálva tíð, meðan teir taka útbúgvingina. Søga, mentanarfrøði og samfelagsfrøði Á Søgu- og samfelagsdeildini á Fróðskaparsetrinum ber til at taka bachelorprógv og masterprógv í ávikavist søgu- og mentanarfrøði og í stjórnmálafrøði. Lesturin er skipaður soleiðis, at fyrsta árið er felags, meðan hini bæði árini eru fyri seg. Bachelor- og masterútbúgvingin á Søgu- og samfelagsdeildini geva undirvísingarførleika í søgu ella stjórnmálafrøði á miðnámsskúlum og á hægri skúlum og lærustovnum. Útbúgvingin gevur góðar starvsmøguleikar har hollur kunnleiki í føroyskari søgu og føroyskum samfelagsviðurskiftum er krav, t.d. í fjølmiðlum, fyrisiting og á granskingar-stovnum.

Visti tú at....   á Setrinum eru 139 innskrivaðir studentar  á Setrinum eru tilsamans 9 BA/BS-útbúgvingar 3 MA útbúgvingar   á Setrinum er 8 Ph.D. studentar  á Setrinum eru 20 vísindafólk  á Setrinum eru 6 professarar  á Setrinum eru 7 adjungeraði vísindafólk  á Setrinum eru sera góðir møguleikar at sleppa til hini Norðurlondini. Tú kanst fara á norðurlensk skeið og lesa á universitetunum í grannalondunum umvegis Nordplus skipanina.   játtanin hjá Setrinum er 19,1 milliónir   heimasíðan er: www.setur.fo   Telefonirnar eru: Føroyamálsdeildin 35 25 20 Náttúruvísindadeildin 35 25 50 Søgu- og samfelagsdeildin 35 25 80 Setursskrivstovan 35 25 00

Pisan 2006

43


FRÓÐSKAPARSETRIÐ – ein føroyskur møguleiki

Upphædd Upphædd pr. pr. mðr. mðr.

Fróðskaparsetur Føroya bjóðar: Nám á altjóða stigi, við góðum møguleika hjá hvørjum einstøkum studenti at vera í fokus og seta sín dám á undirvísingina. Undirvísing á føroyskum við støði í føroysku náttúruni, umhvørvinum, mentanini, listini, søguni, bókmentunum, málinum - stutt og greitt so bjóðar Fróðskapar-setrið heimsins bestu undirvísing í Føroyum.

Endamálið hjá Fróðskaparsetrinum er at bjóða undirvísing á hægsta stigi. Fróðskaparsetrið er einasta universitet í heiminum, sum bjóðar undirvísing við støði í føroyskum viðurskiftum og føroyskari gransking. Sum lesandi á Fróðskaparsetrinum verður tú partur av einum úrvaldum liði. Fjarstøðan millum studentarnar og undirvísarar er lítil og tú situr ikki sum ein av 267 í stórum undirvísingarhølum. Tú hevur møguleikan at koma í dýpdina við júst teimum spurningunum, sum tú heldur vera mest áhugaverdar. Útbúgvingartilboðini Á Setrinum eru tríggjar megindeildir. Deildirnar taka ikki studentar upp á hvørjum ári, men eftir plássi og fíggjarligari orku. Føroyamálsdeildin hevur bachelor og masterútbúgvingar í føroyskum/norðurlendskum máli og bókmentum. Náttúruvísindadeildin hevur bachelorútbúgvingar í ravmagnsverkfrøði, kolvetnisverkfrøði, jarðalisfrøði, teldufrøði, matvørufrøði, lívfrøði og kunningartøkni.

42

Pisan 2006

Upphæddir SU-stuðul til hægri útbúgvingar er óávirkaður av inntøku hjá foreldrum. Lestrarárið 2006/2007 fáa sostatt øll, ið eru undir hægri útbúgving og eru fylt 18 ár studning sambært hesi talvu:

Søgu- og samfelagsdeildin hevur bachelorútbúgvingar og masterútbúgvingar í stjórnmálafrøði og søgu- og mentanarfrøði. Føroyskt mál og bókmentir Á Føroyamálsdeildini kanst tú taka eina fullfíggjaða masterútbúgving við høvuðsgreina -lestri í máli og bókmentum. Talan er um eina sera fjølbroytta og væl dagførda útbúgving. Bachelor- og masterútbúgvingin geva undirvísingarførleika í føroyskum máli og bókmentum á miðnámsskúlum og á hægri skúlum og lærustovnum. Útbúgvingin gevur góðar starvsmøguleikar, har hollur kunnleiki í føroyskum er krav, t.d. í fjølmiðlum, fyrisiting og á granskingarstovnum. Náttúruvísindi Á Náttúruvísindadeildini eru tvær lestrarbreytir. Báðar enda við Bachelor of Sciense (B.Sc) prógvi. Onnur breytin er lív-/evnafrøðilig, hin er stødd-/alisfrøðilig. Tað eru 6 ymiskar bachelorútbúgvingar (B.Sc.) í útbúgvingarskránni á Náttúruvísindadeildini. Á lív-/evnafrøðiligu breytini eru útbúgvingarnar B.Sc. í lívfrøði og B.Sc. í matvørufrøði. Tað eru 6 ymiskar bachelorútbúgvingar (B.Sc.) í

Heimabúgvandi Heimabúgvandi

2.349 2.349 kr. kr.

Útibúgvandi Útibúgvandi

4.724 4.724 kr. kr.

Ískoyti Ískoyti einligir einligir uppihaldarar uppihaldarar Ískoyti Ískoyti til til uppihaldara, uppihaldara, sum sum býr býr saman saman við við øðrum øðrum SUSUmóttakara móttakara Handikapp Handikapp ískoyti ískoyti

4.724 4.724 kr. kr.

Lestrarlán Lestrarlán

2.418 2.418 kr. kr.

Sluttlán Sluttlán

6.234 6.234 kr. kr.

Eyka Eyka SU-lán SU-lán til til uppihaldarar uppihaldarar

1.209 1.209 kr. kr.

675 675 kr. kr. 6.601 6.601 kr. kr.

SU-stuðul verður skattaður Studningurin frá SU er skattskyldug A-inntøka, men verður ikki roknað sum arbeiðsinntøka. Tað merkir, at føroyafrádráttur (sí grein um føroyafrádrátt s. 43) ikki kann nýtast í samband við skattingina av SU-útgjaldinum. Skatturin verður drigin frá studninginum, áðrenn hann verður útgoldin. Um tú onga inntøku hevur við síðuna av, liggur skatturin um 500-600 kr. um mánaðin. SU-styrelsen fær upplýsingar um skattin hjá tí einstaka frá skattamyndugleikunum. Hesar upplýsingar verða nýttar at rokna skattin eftir, og tú fært á hvørjum ári eina uppgerð frá SU við útrokningargrundarlagnum. Um upplýsingarnar ikki eru rættar, er tað tín egna skylda at boða skattamyndugleikunum frá. Lestrarlán Um tú gongur á eini útbúgving, ið gevur rætt til SU-stuðul, hevur tú møguleika at søkja SU-lán. SU arbeiðir við tveimum ymsum lánum: Lestrarlán og sluttlán. Fyri bæði lánini er galdandi, at tú lænur eina fasta upphædd hvønn mánað, og í báðum førum er galdandi, at tú skalt afturrinda lánið, tá tú ert liðug/ur at lesa. Eingin skattur skal gjaldast av hesum lánunum. Lestrarlánið er hugsað sum eitt ískoyti til SUstuðulin, og kann hetta vera ein góð hjálp hjá teimum, sum einki arbeiði hava við síðuna av lestrinum og tískil møguliga eina tronga fíggjarstøðu. Lestrarlán kann einans veitast, um

tú samstundis fært SU-stuðul. Tað merkir, at um tú velur studningin frá ein mánað, so kanst tú heldur ikki fáa lán. Um tú hevur brúkt øll tey tillutaðu klippini, kanst tú heldur ikki fáa lestrarlán. Tá ber í staðin til at fáa sluttlán. Sluttlánið kann einans veitast, um tú hevur brúkt øll klippini á klippikortinum, og tað verður einans latið til seinastu 12 mánaðirnar av útbúgvingini. Tað merkir, at útbúgvingarstaðið skal vátta, at tú kanst verða liðug/ur við útbúgvingina innan teir 12 mánaðirnar. Í dag fáast neyvan bíligari lán enn lestrarlánini, og treytirnar eru lagaligar. Tó er av stórum týdningi at hava tað við í tonkunum, at lánið sjálvsagt skal rindast aftur. Tey eru eisini mong, ið noyðast at stríðast í nógv ár at gjalda lánið aftur eftir lokna útbúgving, so hugsa teg um meira enn eina ferð, tá tú fyrstu ferð umhugsar at taka lestrarlán. Afturrindan av lánunum Tá tú ert liðug/ur at lesa, skalt tú rinda lánið aftur. Tað er Økonomistyrelsen, sum stendur fyri umsitingini, rentunum og afturrindanini av lánunum. Nær afturrindanin skal byrja er tengt at hvat lán talan er um. Vanliga skalt tú byrja at gjalda aftur 1. januar árið eftir inniverandi ár, sum tú ert liðug/ur. Tvs. um tú t.d. verður liðugur 30. juni 2007, skalt tú byrja at rinda lánið aftur 1. januar 2008. Tú fært boð frá Økonomistyrelsen, tá tú skalt byrja at rinda aftur, men tað letur seg eisini gera, at rinda aftur áðrenn tíðina. Nærri upplýsingar Henda greinin er so ætlað at geva tær eitt innlit í, hvussu SU-skipanin er uppbygd og hvussu hon virkar. Øll viðurskifti eru ikki nevnd í greinini, men tú kanst venda tær SUskrivstovuna á útbúgvingarstovninum, har tú ætlar at byrja at lesa. Um tú skalt aðra staðni enn til Danmarkar, kanst tú venda tær til uttanlandsdeildina hjá SU á suudlu.dk. Annars er heimasíðan hjá SU-styrelsen er rættiliga góð og gevur neyvar upplýsingar um flestu viðurskifti : www.su.dk Tú kanst eisini venda tær til Rádgevingina fyri føroyingar í Danmark: www.radgevingin.dk

Pisan 2006

35


Arbeiði og SU Um tú hevur arbeiði við síðuna av lesnaðinum, er tað eitt gott hugskot at halda eyga við inntøkunum. Mark er nevniliga fyri, hvussu stóra arbeiðisinntøku tú kanst hava við síðuna av SU-studninginum. Fer arbeiðsinntøkan upp um markið, og tú ikki hevur valt SU-klipp frá, noyðist tú at gjalda ein part av studninginum aftur til SU, og hetta kann lættliga gerast dýrt. Umframt sjálvan studningin verður ein ábót løgd afturat, sum er 7% av tí studningi, tú hevur fingið ov nógv. Markið fyri arbeiðsinntøkunum nevnist fríupphæddin. Hon verður roknað fyri eitt heilt ár í senn, og í 2006 er fríupphæddin fyri lesandi, sum ikki búgva heima 12 x 6.010 kr. = 72.120 kr. fyri alt árið. Talið er tó kortini bert vegleiðandi. Um tú ein mánað hevur eina arbeiðsinntøku, ið t.d. fer 500 kr. upp um mánaðarligu fríupphæddinam, mást tú minnast til, at fríupphæddin kann gerast tilsvarandi 500 kr. minni ein annan mánað. Hevur tú børn undir 18 ár, hækkar fríupphæddin við 21.709 kr. um árið fyri hvørt barnið. Umframt hetta skal leggjast til merkis, at SU-studningurin ikki verður roknaður upp í fríupphæddina - hetta fevnir einans um arbeiðsinntøkur. Lesandi í løntari starvsvenjing, lestrarfarloyvi (orlov) ella sum eru "studie-inaktiv", hava ikki rætt til SU-studning. Í hesum føri er fríupphæddin 15.010 kr. um mánaðin. Frával av SU-klippum Tað ber til at stýra SU-studninginum soleiðis, at samanlagda inntøkan ikki gerst ov høg. Lesandi, ið ætla sær at arbeiða, skulu tí rokna ársinntøkuna út so tíðliga í árinum sum gjørligt. Um samlaða inntøkan sær út til at gerast ov høg, kunnu klipp veljast frá í "klippikortinum" hjá SU. Hervið slepst undan at gjalda studning aftur. Frávalið kann ikki gerast við afturvirkandi kraft, og SU skal hava boð um frávalið seinast tann 15. í mánaðinum áðrenn útgjaldingin skal steðgast. Frávelur tú SU-klipp, verða bæði studningur og lán steðgaði. Tú kanst eisini sjálv/ur rokna út, hvussu nógv klipp skulu veljast frá. Til tað kanst tú brúka frymilin niðast á síðuni. Fyri hvønn frávaldan mánað fært tú eitt ískoyti til fríupphæddina. Ískoytið er 15.010 kr. 6.010 kr. = 9.000 kr, og hetta talið skal sostatt leggjast afturat tí vanligu fríupphæddini uppá 72.120 kr. um árið. Ársinntøkan 2006 (uttan SU) - ársfríupphæddin 2005 9.000 kr.

36

Pisan 2006

Lesibólkar

Tey frávaldu klippini kunnu brúkast seinni í útbúgvingini. Til dømis kanst tú fáa dupultklipp (t.e. dupultan studning) teir seinastu 12 mánaðirnar av útbúgvingini. Treytin fyri at fáa dupultklipp er, at tú hevur valt nøkur klipp frá fyrr í útbúgvingini. Tú fært so tilsvarandi nógv dupultklipp. Eisini skal læristovnurin vátta, at útbúgvingin kann gerast liðug innan 12 mánaðir. Føroyafrádrátturin og fríupphæddin Hóast lesandi føroyingar í Danmark hava tann serliga føroyafrádráttin (sí grein á næstu síðu), so merkir hetta ikki, at vit sleppa undan at fylgja teimum donsku reglunum um fríupphæddina. SU roknar fríupphæddina út eftir bruttoinntøkuni, tvs. samlaðu arbeiðsinntøkuni áðrenn skatt. Hetta er íroknað frítíðarløn, men undantikið sjálvum SU-studninginum. Um tú hevur nýtt allan føroyafrádráttin (66.000 kr.), kemur tú upp um fríupphæddina hjá SU, og so noyðist tú at gjalda ein part av studninginum aftur, um tú ikki hevur frávalt nøkur klipp. Inntøkur áðrenn og aftaná lesnaðin Stuðulsárið hjá SU er álmanakkaárið, og tí kann tað koma tær aftur um brekku, um tú hevur eina hægri arbeiðsinntøku enn 28.890 kr. um mánaðin í sama ári sum útbúgvingin byrjar. Um tú t.d. byrjar útbúgvingina í september, mást tú ikki hava havt eina hægri inntøku enn 8 x 28.890 kr. (t.e. januar til august). Fert tú upp um hetta markið, kann ein partur av studninginum verða kravdur aftur. Á sama hátt skalt tú ansa eftir arbeiðsinntøkuni aftan á at útbúgvingin er liðug. Her eru nevniliga tær somu reglurnar galdandi. Hevur tú tískil eina hægri arbeiðisinntøku enn 28.890 kr. um mánaðin aftan á lokna útbúgving, verður ein partur av studninginum kravdur aftur. Sum sæst eru SU reglunar nógvar og oftani er ikki annað at gera enn at rista við høvdinum og lesa SU-reglurnar ígjøgnum eina ferð afturat. Um tú ivast, so kanst tú venda tær til ráðgevarar, sum kunnu ráðgeva og svara flest øllum spurningum. Inni á heimasíðuni hjá SU www.su.dk - er eitt sera hent rokniark, ið kann rokna út, hvussu nógv klipp tú skalt frávelja, um tú ert á markinum til at forvinna ov nógv. = Talið á frávaldum klippum

Malan Ludvig: Tey flestu munnu nokk hava roynt at arbeitt í ymsum bólkum. Bæði í fólkaskúlanum og á teimum ymsu miðnámsútbúgvingunum. Fyri mítt viðkomandi var hetta bólkaarbeiðið ikki altíð líka stuttligt, men bara tað at arbeiða saman við øðrum gevur nakað í sær sjálvum. Tú lærir nógv um teg sjálva(n) í fleiri ymiskum støðum, og velur tú at fara undir víðari lesnað á hægri lærustovni, so eru lesi/arbeiðsbólkar har nakað, ið lagt verður stóran dent á. Og tað av bæði fakligum og eisini sosialum orsøkum. At flyta heimanifrá til eitt meira ella minni ókent stað, er ikki altíð bara lætt. Kultursjokk er eitt fyribrigdi, sum ofta verður brúkt um hesa støðu. Eitt sjokk, ið ein fær, tá alt rundanum er fremmant. Nýtt heim og nýggjur lærustovnur. Sjálv valdi eg at flyta til Keypmannahavnar, og eg endaði eisini á Øresundskollegiinum saman við hinum føroyingunum, og tað dámar mær væl. Tað kennist meira heimligt. At eg valdi Keypmannahavn var bæði orsaka av mínari útbúgving, og tí eg hevði eina eldri systir í hesum býi. Keypmannahavn var heldur ikki ein heilt ókendur býur fyri meg, men tó, eg hevði ongantíð búð her, so tað var øðrvísi. Størsta sjokkið var lærustovnurin, Københavns Universitet, sum virkaði øgiliga stórur í byrjanini, og eg helt eisini, at øll hini virkaðu so øgiliga klók, og at tey høvdu svar uppá alt! Seinni vísti tað seg so, at teimum dámdi væl at tosa, og tí ljóðaðu tey ofta klókari, enn tey vóru. Í slíkum førum er gott at hava ”eitt netværk” – ein lesibólk at stuðla seg til. Okkara tutorar á skúlanum hjálptu okkum gjøgnum alt tað praktiska teir fyrstu dagarnar, og teir høvdu eisini býtt okkum upp í bólkar, so vit høvdu eitt gott útgangsstøði. Tutorarnir løgdu stóran dent á tann týdning, sum lesibólkar hava. Vit vóru 5 í mínum lesibólki, og tað hjálpti mær væl at kunna kenna seg sum ”ein part av onkrum” ta fyrstu tíðina av lestrinum, tá alt virkaði so stórt og óyvirskueligt. . Serliga kann tað vera einsligt á universitetinum, tí undirvísing er ofta lítið av, og tú endar ikki í einum ávísum flokki, sum man annars er vanur við frá bæði fólkaskúla og miðnámsskúla.

Eftir at vera komin so nøkulunda inn í hesa nýggju verðini á universtetinum, var eg minni og minni saman við mínum lesibólki. Mest orsaka av at vit ikki hóskaðu so øgiliga væl saman. Eg fann tí saman við eini aðrari frá mínum holdi, sum hevði havt sama trupulleika við sínum KDA lesibólki. Vit gjørdu tískil ein nýggjan lesibólk, sum vit mest brúktu, tá próvtøkurnar nærkaðust. At finna sær ein nýggjan lesibólk, var eisini nakað, ið nakrir av tutorunum søgdu seg hava gjørt. Tað, ið hevur størstan týdning er, at vera við í onkrum bólki frá byrjan. Bara fyri at hava eitt slag av netverki at vera saman við í byrjanini. Bæði til ymiskt fakligt og til stuttleikar. Ta gentuna, ið eg endaði í bólki saman við á 1.semestri, var eg eisini nógv saman við tað næsta árið, tá vit eisini høvdu undirvísing saman. Á triðja ári, 5. og 6. semester, høvdu og hava vit ikki undirvísing saman, men vit hava enn samband. Hóast tað til tíðir enn kann kennast einsligt á universitetinum, er staðið ikki longur fremmant fyri meg. Kultursjokkið hevur væl og virðiliga lagt seg, og eg havi vant meg við lestrarlívið. So nøkulunda í øllum førum.

Pisan 2006

41


(Lestrar)tíðin – njótið hana!

Nina Alberg Arge Tey siga, at lestrartíðin er besta tíðin, tey við teimum afturtráandi brosunum. Ringt at skilja, men ok! – tað ljóðar gott, so latum okkum gleða okkum! Kom nú besta tíð, kom ann! Hmmm............so lætt er tað tíverri ikki. Sakin er tann, at sum við so mongum øðrum, er ábyrgdin fyri at fáa eina góða tíð í síðsta enda altíð okkara egna. Fortreytirnar fyri, at júst lestrartíðin skal blíva góð, eru tó til staðar. Vit eru flutt heimanífrá og avgera nú sjálvi, hvussu vit velja at innrætta dagin. Føroyska samfelagið, slaturin og fordómarnir røkka ikki longur eftir okkum.Vit eru í einum nýggjum og áhugaverdum lestrarumhvørvi við nógvum ungum og stuttligum fólkum rundan um okkum. Sum oftast í einum nýggjum býi og/ella landi við nýggjum og spennandi møguleikum. Tíanverri uppliva tó flestu av okkum, at eftir eina tíð gerst alt hetta nýggja og spennandi knappliga ov nógv av tí góða. Mentunnarsjokk, heimlongsul og ótryggleiki trokar seg inn á okkum. Hetta er umráðandi at vera fyrireikaður uppá og at góðtaka, at hetta er eitt stig, vit noyðast ígjøgnum. Vit hava, hóast ymisk lív og lestur, eitt í felag, tað at vera føroyingur. Og hetta viðførir, um vit vilja tað ella ikki, nakrar avbjóðingar, ið ikki altíð eru bara, bara: At flyta til eitt annað land við heilt øðrum spælireglum enn heima. At vera burtur frá familjuni og teimum kæru langa tíð í senn. At tosa eitt annað mál enn okkara egna, ið er ein

40

Pisan 2006

nógv størri avbjóðing, enn vit nakrantíð høvdu ímyndað okkum...... Sjálvt um vit hildu okkum vera so stinn í fremmandamáli, so finst skjótt út av at ringt kann vera at skemta, kjakast ella at greiða heilt nágreiniliga frá onkrum, tá ið vit alla tíðina inni í høvdinum skulu umseta ella leita eftir einum hóskandi orði. Ofta fær hetta okkum til at siga minni og gerast meiri afturhaldin. Onnur halda okkum vera stygg og kanska enntá eitt sindur “rotin”, og vit sjálvi kenna okkum misskilt og sett í eina heilt aðra rollu, enn vit eru von við. Føroyska lítillæti, ið so væl og virðiliga er trúttað niður í okkum gjøgnum ár og dag ger ikki støðuna betri. Knappliga er ikki nóg mikið at vera fitt/ur og úr góðari ætt, vit noyðast fyri fyrstu ferð í lívinum at nýta albogarnar fyri at sleppa framat, og er hetta sera torført, serliga í byrjanini.... Mong eru ráðini, hvussu vit sleppa best frá hesi byrjan. Alt frá hvussu vit gerast populer í klassanum, til hvussu vit best fara undir nýggja lesturin. Tó er hetta ymiskt frá persóni til persón, hvørji ráð eru viðkomandi. Míni einastu felags ráð til tykkum eru tí: 1) At ikki vera bangin fyri at loypa út í tað og nýta orku uppá at fella til. Og at vera erlig og opin um, hvørji ið tit eru og hvar, ið tit koma frá. Og 2) At geva tykkum tíð, ikki bert í byrjanini, men gjøgnum øll árini at steðga á at hugsa um, hvat ið tað er, ið tit vilja hava burtur úr hesari (lestrar)tíðini? “Lestrar” í klombrum, tí ikki er tað bert fakliga, ið vit eiga at mennast og búgvast hesa tíðina. Vit eru ung og frí og skulu finna okkum sjálvi - heilt sjálvi. Hvørji eru vit í mun til útbúgvingina, vinfólkini, familjuna, heimlandið, karrieruna? Hvussu nógva orku vilja vit leggja á hvørjum øki? Hetta er umráðandi at gera upp við seg sjálvan, tí ongin nær alt. Og hví ikki seta sær fyri at gagnnýta árini í útlegd, ið kunnu viðføra heimlongsul, samleikakreppur ella annað ringt á besta hátt? Heimurin og møguleikarnir eru opnir! Hetta eiga vit at fáa sum mest burturúr á øllum økjum, fakliga og menniskjansliga. Hvussu vit mennast, er serstakt fyri hvønn av okkum, ábyrgdin er bert okkara egna. Lívið er ein gáva (ið ikki ber til at fáa pengarnar aftur fyri), vit hava skyldu til at njóta tað!

Føroyafrádráttur Nógvir spurningar og søgur eru um føroyafrádráttin, og ikki eru søgurnar allar eftirfarandi. Ráðgevingin fyri føroyingar í Danmark vil tí her greiða frá høvuðsreglunum viðvíkjandi føroyafrádrátti. Hvat er Føroyafrádráttur? Føroyafrádrátturin er ein serligur skattafrádráttur ið kann játtast føroyskum lesandi í Norðurlondum, um ávísar treytir eru loknar. Frádrátturin er heimiðlaður í norðurlendsku skattaavtaluni artikel 20 og tilhoyrandi protokol. Lov nr. 190 af 12/03/1997, Lov om indgåelse af dobbeltbeskatningsoverenskomst mellem de nordiske lande. Treytir: Høvuðstreytirnar fyri at fáa føroyafrádrátt eru hesar:  At tú var búsitandi í Føroyum, áðrenn flytingina til lestrarlandið  At uppihaldið í lestrarlandinum er fyribils í lestrarørindum  At tú ikki hevur eina útbúgving (kompetancegevandi) frammanundan  At tú ikki hevur uppihildið tær í lestrarlandinum í meira enn 6 mánaðir áðrenn lesturin byrjar Eru undantøk? Tað eru undantøk frá treytini um at tú ikki má hava eina kompetancegevandi útbúgving frammanundan. Serliga har talan er um eina samanhangandi útbúgvingarætlan, har partar av útbúgvingini eru kompetancegevandi. Set teg í samband við Ráðgevingina og fá nærri at vita um undantøkini. Hvussu stórur er Føroyafrádrátturin? Fyri ár 2006 er føroyafrádrátturin uppá 66.000 kr. í Danmark. Í hinum norðanlondunum er upphæddin ein onnur, so spyr á skattakontórinum í teirri kommununi, tú flytir til. Um tú bert er undir útbúgving ein part av árinum verður frádrátturin lutfalsliga minni, tað vil siga, um tú t.d. flytur til Danmarkar 1. sep. og byrjar at lesa tá, fært tú ein frádrátt uppá 4/12 av teimum 66.000 kr., tí tá eru bert 4 mánaðir eftir av árinum.

Umframt føroyafrádráttin hevur tú rætt til persónsfrádrátt, rentufrádrátt v.m. Hvussu fái eg føroyafrádrátt? Tú skalt venda tær til skattamyndugleikarnar í kommununi har tú býrt. Í summum kommunum hava tey eina uttanlandadeild/specialligning sum umsitir føroyafrádráttin. Greið frá:  at tú er føroyingur undir útbúgving  at tú hevur eina inntøku, sum tú søkir føroyafrádrátt (færøfradrag) til  at tú ætlar tær heim aftaná loknan lestur Minst til:  at hava skjalprógv fyri at tú ert undir útbúgving við. Lestrarkort, lærusáttmála ella annað prógv.  at føroyafrádráttur skal søkjast á hvørjum ári. Um tú fært noktað føroyafrádrátt. Um skattamyndugleikarnir nokta tær føroyafrádrátt hevur tú rætt til at fáa eina skrivliga grundgeving. Vend tær síðani til Ráðgevingina fyri at vita um grundgevingin fyri noktilsi er røtt. Kann føroyafrádráttur nýtast til SU? Nei, føroyafrádráttur kann bert nýtast til arbeiðsinntøku. Tú kemur sostatt til at gjalda vanligan skatt av SU. Sambært dupultskattaavtaluni kann føroyafrádráttur bert nýtast til inntøkur, sum koma undir heitið: ”Vederlag for tjenesteydelser”. Sjálvuppgáva og føroyafrádráttur. Sjálvt um tú hevur fingið føroyafrádrátt á forskudopgørelsen/skattakortinum skalt tú minnast til at skriva føroyafrádráttin á sjálvuppgávuna undir teigin: ”andre ligningsmæssige fradrag”. Annars fært tú ikki føroyafrádráttin við í ársuppgerðini og úrslitið verður ein skattarokning í staðin. Tað gongur sostatt ikki automatiskt. Hvussu leingi? Tú hevur rætt til føroyafrádrátt so leingi tú lesur og lestartíðin heldur seg innan fyri normeraðu lestrartíðini + 2 ár.

Pisan 2006

37


Um tú ikki fert heim Høvuðstreytin fyri at fáa føroyafrádrátt er, at tú ert í lestrarlandinum fyribils í lestrarørindum. Tað merkir, at frá tí degi tú avgerð ikki at fara heim aftaná loknan lestur, hevur tú ikki rætt til føroyafrádrátt longur.

Um tú hevur spurningar viðvíkjandi føroyafrádrátti, ert tú vælkomin at venda tær til Ráðgevingina fyri føroyingar í Danmark. Ráðgevingin hevur hollan kunnleika og drúgvar royndir á hesum økinum.

Ráðgevingin

Um tú gevst ella ert liðug/ur at lesa og gert av at verða í landinum, er ikki lógarheimild fyri at krevja peningin aftur. Fært tú trupulleikar í hesum sambandi, so vend tær til Ráðgevingina. Minst til ikki at nýta skattakort við føroyafrádrátti aftan á loknan lestur. Tú skalt hava eitt nýtt skattakort.

Full skattskylda í Føroyum Føroyingar, ið lesa uttanlands, kunnu søkja um at varðveita fulla skattskyldu í Føroyum. Hetta gevur tær rætt til vanligan persónsfrádrátt o.a., tá tú arbeiðir í Føroyum t.d. í summarfrítíðini. Føroyski skattastigin er soleiðis, at eingin kommunuskattur verður roknaður av teimum fyrstu 26.000 kr ( febr. 2006). Tað er tí altíð eitt gott hugskot at søkja um at koma undir fulla skattskyldu, sjálvt um tú ikki ert vís í at fáa arbeiði í Føroyum. Toll- og Skattstova Føroya hevur útgivið ein faldara um m.a. hesi viðurskifti (“Hvussu verður við skattskylduni tá flutt verður úr Føroyum”). Um tú ynskir meira upplýsingar um hetta, kanst tú venda tær til Toll- og Skattstovuna ella LFÚ-ráðgevingina fyri at frætta meira. Umsóknarblaðið hesum viðvíkjandi fæst frá Toll- og Skattstovuni, og tað kann eisini latast inn, áðrenn tú flytur uttanlands. Einans útisetar í góðkendum útbúgving-um, sum hava búð meira enn 4 ár í Føroyum, kunnu koma undir fulla skattskyldu í Føroyum. Fyri nøkrum árum síðani vórðu reglurnar broyttar eftir áheitan frá MFS, soleiðis at tær einans nýtist at søkja um fulla skattskyldu eina ferð. Broytingarnar vóru hesar: Landsstýrismaðurin í fíggjarmálum hevur eftir áheitan frá Meginfelag Føroyskra Studenta endurskoðað kunngerð nr. 15 frá 19. juli 1989 frá Líkningarráð Føroya um lesandi og lærlingar uttanlands.

38

Pisan 2006

MFS vísti á, at fleiri av ásetingunum í kunngerðini hava avmarkað lestrarvirksemið hjá teirra limum. Fíggjarmálastýrið hevur tí í samráði við Tollog Skattstovu Føroya gjørt eina nýggja kunngerð, sum tekur av flestu av hesum avmarkingum. Størstu broytingarnar í nýggju kunngerðini eru: 1) at tað nú verður gjørligt hjá lesandi at skifta útbúgving uttan at missa rættin til føroysku skattskylduna 2) at tað nú ber til at nema sær eina útbúgving afturat uttan at missa føroysku skattskylduna 3) at tað nú er nóg mikið, at lesandi við byrjan av útbúgvingini skjalprógva, at tey byrja upp á eina útbúgving. Lesandi skulu tó altíð kunna prógva, at tey eru lestrarvirkin, um T & S biðjur um hetta. Lesandi skulu eisini framvegis boða T & S frá um møguligar broytingar í útbúgvingini Størsti fyrimunurin hjá føroyskum lesandi uttanlands av at varðveita føroysku skattskylduna er, at tá sleppur hin lesandi undan at verða avmarkað skattskyldugur – tvs. 42,5% í skatti av bruttoinntøkuni - um arbeitt verður í Føroyum í t.d. summarfrítíðini. Ístaðin fáa tey lesandi sum fult skattskyldug rætt til botnfrádrátt (26.000 kr.) í inntøkuni. Frádrátturin verður harumframt trektur fult út frá inntøkuni beinanvegin. Vanligt er annars at býta frádráttin javnt út á árið.

HNP

Ruth Dal-Christiansen (h.m.) og Randi Johannesen átaka sær at hjálpa kleimdum útisetum. Ráðgevingin fyri føroyingar í Danmark heldur til í Føroyahúsinum í Keypmannahavn, men er hóast hetta eitt tilboð til allar føroyingar, hvar teir so enn eru staddir. Á Ráðgevingini starvast tveir fryntligir og royndir sosialráðgevarar, ið veita føroyingum hjálp og vegleiðing í sosialum, persónligum og lestrarligum spurningum. Tær kunna bjóða einum og hvørjum ráð og persónligan stuðul. Hevur tú trupuleikar á nevndu økjum, so kann tað vera til alstóra hjálp at kunna venda sær til køn fólk og fáa loyst trupulleikarnar. Ráðgevararnir hava tagnarskyldu, eingin verður heldur skrásettur, og tí kanst tú óttaleyst venda tær til teirra - eisini anonymt. Ráðgevingin kann eisini hjálpa í viðurskiftum sum SU-stuðul, bústaðarmøguleikum, føroyafrádrátt, skattaviðurskifti, ískoyti, flyting, barnatilskot, arbeiðsloysisstuðli, bistandshjálp osfr. Kann ráðgevingin ikki loysa tínar trupulleikar, so kunna ráðgevarnir vísa á aðrar møguleikar fyri hjálp og vegleiða um, hvagar tú kanst

venda tær. Ring, skriva ella vitja Ráðgevingina - øll eru vælkomin. Ráðgevingin fyri føroyingar í Danmark Vesterbrogade 17 A DK-1620 København V Tlf. 33 23 99 80 Fax. 33 23 92 34 E-mail: radgevingin@radgevingin.dk Heimasíða: www.radgevingin.dk Opið er: Mánadag, týsdag og hósdag 11.30 – 15.30, mikudag 14.00 – 18.00 fríggjadag er stongt.

Pisan 2006

39

Pisan 2006  

Pisan 2006

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you