Page 1

DS

683.7

R5 1929

agog

Siasinoman nga agannad iti biagna, mapukawna j ket siasinoman a mapukawan iti biagna, maypoon

T(.:znuak,

makasarak iti biag.


KABLAA \V lNI APO CRISOSTOMO

KAY V lBO RA( Batac?'lJalasil1). I

~w.

Pimm"m,,!;naw"n a ,,"kern a P"'\'p; Tao a datdat~ag a llina mnmot' agtamed ; Kalmisl1 la a Pilip:no a di nangbigbig Ti Turay ken \Vagayway ii Daga a gangannaet.

\

J[

\ LV

,~j,n

L

1I I

(, 'I

I

() ~ l<arurun, a maui a paadipen, ag't '\\ y t)inaturecl, kinall1ain~el; . I Z l1Ulla , dayaw, saad. in1dia111 umirl i a gangannaet inka agraem.

III Balangat ni Da 'nw sil1angalmo a narimbaw, ulot' ~gnan 'yon a natarnaw ; 'aganl11o naimaldi 'l Pakasaritaan Ilim nalJalitoka . {et intar1-o~{, inday l\vmo Kailokoan a nakayyan~ kam.

r lsaac1111oi'

Iltl

_~L

I !

I

,/ Jerusalem, Jl'nlsalen , a pl1111atpatay kdgti Profd<, ken lbumatbato kdgti maiba 11 k('nka, nal1linano a 1'inanta ( nga urnt1!1gcn dgti annakl11 , a kas panangurl10ng ti inrLrll anok k<lgti pipickna iti sirLlk (gti payakna, ket uika timmil11 ~l1yog (San Matco 23-37).


G.UBAT DAGITI PlliPINO KEN KAKASTILA ASINURAT NI ARTEMIO RlCARTE VIBORA (B~tacnalasiD )

NOA ISINASAMTOY WENNO ISINAILOKO NI APO ,L EON PICHA Y, Mannaniw ken Mannurat.

Japon, Yokohama, BIg. 149 Yamashitacho, Lopeshaena (Octuhre) 20, 1929.


Daglti karbengan ti Nagaramid siaddada iti matmat dagiti linteg.


DAGITI PATGENNA A KADA \\'1' AN A SARITA :-

(a) -Iii ol'omid isut nc/pOOno nga a!lai, Saan nga iti lail19 ti panagbalikas. (b) -Itaya i'i biag a kakaisuna Tti ikasudi dagiti / adara.


.

..:.,

-

.

,

. .-

.

.

.. . -

.

. .

- -

. ~


NAIMPUSOAN A

PANANGIPAAY

KADAGITI

PILIPINO A KATUTUBO NGA AMMODA TI UMAYAT SILAW; UMUYAW ITI KASIPNGETAN; PUDNO A MARURUD ITI TURAY MAPAGHARIHARIYAN. KEN SIKAKAL..IKAGUM A PUMUKSAW ITI KAADIPENAN.


uAGNANAYON A LAGIP" ken

MaingeI, (Nai Antonia

Natanok a Pilipino. :Jial'COS

de Rub路io).

General mi sadin ayanmo ? Essem toy dagam aglailo, Nukuman addakat ditoy TIitayo, Rag-o ta pusom ti bilegmo A makirupak kahusor tayo, -ti Tinteg ti kinapudno. Riknaem man kaaddam iti adayo, Ita ta kangitngitan ti peggad toy IIi tayo, Caanuman ti linteg KIESS BACON mataydanto, Agipal-ladaw kuma ta ingelmo. Rumuarka manl natanok a General, Ta kayatda a ray-abenen toy WAGAYWAY, E standartet' tarigagay tayo, agwaywayas.

i Viva FILIPI AS! agbiagkanto agwaywayas Isvt pukkaw idi punganay, natbag, Viva Amerika Ina dgli pagpagilyan o ulbod man itan ta makarang-ay, Ray-abennat' puso, sal putenna man, Arayatem, Maingel a Filipino, toy malbo a dagam. Kablaawwauna ka toy lIim, Adayo ka man, ng~m silalagipkam amin, BaJitok a gapuanam naimaris, Lagi p kenka naiburik, naimaldit. Addakat gangannaet ta impatlim, Amin a ragsakmo gapot toy lIim. Wayaway ta pusom uurnumkis Agdandana-kami dalanmo a sumangpet Narimer, ngem pl1uranmi dgti siit. Dgti agtataru bak a ladingit ken pait, AgsaibLek ta pusom ket inka ipakumit, Kdgti pannursuru ni masirib nga ulimek, Awatem toy ibalangat toy ilim:- AGNANAYON LAGIP. Batac, Ilokos Norte, K.P. Jt1lio 22, 1926.


BAL-LAAG Ti pannakaimaIdit day toy a pagbasaan, a managan "GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTILA" agraman ti panagbiag ken ladawan ti akinaramid, naigapo kdgti nadupagdupag a siiigasing ken kiddaw dgti adu a naregget iiga umammo kdgti naIabes a I{asasaad ken pannaki,~ubat ti PagiIiantayo iti Daket-ang a pan<lgturay dgti kakastila nitoy PiIipinas. Dgtoy nasao a uaiigipaInaad ti kalikagumda a maipabIaak day toy a pagbasaan, adu kadaduada ti gangaDnaet a saantay a kadaraan, Daydi pannakabalabala day toy a pagbasaan naruay a talaan ti sinamirna ket kaiigruDaan kc1gtoy isu ti narikut unay a pananglagipko a nasagsagannad kdgti natagtagunda a napaspasama maipapan idi gubat. Pudpudno a napaksoyan unay ti ranunotko iti pRnaguakiwasna a naminda a nangsul)li kdgti naarmnid iti beddeng ti nalabes, tapno maidatagna clgti napaypayso a napasa11lak isuda a masapul unay a mailanad itoy a pagbasaan. Dgti naipalaol1 nadasigdasig iti pinasempaset ta pangIakagan -no adda kayat iiga usigen a nae;unegna, ket no kas adda nalidoak a nalibasan a dakkel ti nakaisigkayanna idi gubattayo, dgti agbasa siwayawayadauto a mafigipouno kdgta a pagkuraiigan isu iiga awatekto a siyaman ket inaigkonto figa isal-laet itoy a pagbassan no kas inda tarigagayan. Dios ti agiiginaak unay dagup dgti nakibadang kan:ak ti pannakasagana day toy a pagbasaan idi ka.sakbayall ken idi kabayatan ti pannakaimalditna, ta gapo kauakl1ada naragpat ti pannakaipablaakna. ARTEMIO RICARTE VIBORA BIg. 149 Yamasbitacho (Batacnalasin) Yokohama, Japon Octubre (Lopesbaena) 20, 1929


OVBAT DOTI PILIPINO KEN KAKASTILA A Sinuratan Ni Hen. Artemio Ricarte Vibora

Nasuratan day toy a pakasaritaan daydi gubattayo a naibusor kdg1;i ka"kastila idi kaadda ni Artemio Ricarte Vibora idiay ~agbaludan a Bilidid, Manila , Purpuro ti Pilipinas, bayat n,$a ikarkarona ti dusana figa innem a tawen a pannakabalud gapot' bawl fig ibllbusor iti Turay. Naaramid day oy a pannakabaludna ieli tawen a 1904 agingat' 1910. 'l'i dnnull! nasam路 it ken napaiinum; ngem remmeserona Ii arale ken pataytmna Ii apay: no paburken ogpangalo 7Iga asok UJenno vapol路: n<> aHgrupanget agbalin a nalawa. minsanen

It

ginu7Iawnan

ti

taaw,

ket

katauhan,

ken

a

pinagtigergema toy lubung.

D r. Jose Rizal

1. DAYDI GULO DITOY PILIPINAS i':CA lNDAULO NT ANDRES BO~IFACIO. Daydi gulo idi 1896 a binuaiigay dgti K atipunan nga. Annak ti Pagilian (Gimone cgti unnak ti PagiIian) a maibusor kdgti p'Jpad1: a puraw (fraile) a l<aka stila, isuda a mangituray


10

GUBAT DGTI PlliPINO KEN KAKASTlLA

ditoy Purpuro da Lakhandula-Amabar (Hurnabon), simngay a naigiddan iti uaidi aldaw a pannakaibalud ni Dr. Jose RizaI (1892) idiay FU(J'rza Santiago, Manila, P. P. babaen ti panagbilin nj" Gobernador HeneraI Despujols. 2. 1'1 PANNAKABUANGAY DAYDI KATIPUNAN. Kalpasan (i pannakawara daydi Liga Pilipina a binangon 11i Dr. RizaJ, ni Andres Bonifacio, a maysa idi a nangruna a kameng daydi a gimong, binuangayna ti Kamahalmahala'l Kmaastaasang Katipunan Nang JJlanga Analc Nang Bayan isu a ti kauloganna ti samtoy (ilocano) : Ti kaTimbawan ken kapmgan a Gimong dgti Annak ti Pagilian, ket adadda a maisurat iti saot' tagalog a kastoy : K.K K. NGMGA.N.B. 3. TI PANNAKA'l'ARAWIDWID DAYDI KAT1PUNAN. 1'i K K.K. NG MG \. A.N.B imat011an ti maysa a Kal1gmtoan a Pang loan a ti saot' tagalogna Kataa:;tasang Sangguniyan isu a ouklen ti maysa a Fangulo a Kangattoan (Andres Bonifacio) Maypagasa wenno Namnarna, isut' pangnagan kenkua na dgti Katipl1nan; maysa a KataIek, Emilio Jacinto, a pinanagandaJ met ti Pinglcian; maysa nga Agiklltsanikua, Pio Valenzuela; ken walo a kamkameng a dadduma kadakuada isu da 1'eodoro Plata (napaltogan idiay Luneta, Manila, P.P.); Ladislaw Diwa, Valentin Diaz, Aglledo del Rosario, Alejandro Santi.ago, Pantaleon Torres, Vicente Molina (napaltogan), Francisco Carreon, Boccio Pantas kdmpy. Ti Kangat toan a Pangllloan agnaed Manila isu a ngulu ti Purpuro ti Pilipinas. 1'unggal probinsia nga adu ti kamkamengna mabangon ti Pafiguloan ti Probinsia a buklen ti pangulo, katalek, agikut-sanikua ken piskal. Kdgti Ilili figa adu ti kamkameng iiga agintek kasta met a mapatakder ti Pflnguloan ti kaaduan. isu a bukIen ti kas met Ia ti bilang ti Panguloan Probinsia, ket managan Sangguniyang Balangay kas pangayab dgti tagalog. 1'i


GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTILA

11

bunggoy a Balafigay wenno Barangay kas baliksen dgti taga Amianan t.i Luzon, maipada met la iti Cabeza de Barangay, patncng a gimong dgti pilipino isu a naammoan dgti kakastila a damdamona unay ditoy Pilipinas ket pinasayaatda.

Ladawan dgti immona a Katipunero:Isaac del Chrmen, Vatentin Diaz, Francisco Chrl'ecm, GuiUermo Masangkay, Dr. Pio Valenzuela.

4.

TI PANAGKAMKAMENG ITI KATIPUNAN. Tunggal agdamdamo a Kameng, a makalpas ti panangstlotda ti kasasaad ti l<ababalinna, kinamaingel ken ayatnat' Ilina, pagsapataenda isu figa isuratna babaen ti darana nga agsayasay iti maysa kdgti takiagna ; agkari a sitatal-laugod iiga agtungpal kdgti paglintegan ti Gimong, kdgli bilbilin dgti Turayen a Nangatiigato; ket no kas makcmmegda ida, didanto ipudno ti ania man a palimed ti Gimong; kasta met maipapilit kenkuana a mapanaganan ti patneng a nagan ti pilipino, ket daytoy a naganna isu ti maibuniag kenkuana figa ilanadna iti nasao a naistlrat a pagsapataanna. Sadiay Probinsia ti Cabite dadduma kdgti II-iIi adda naganda


12

GUBAT OGTI PILIPINO KEN KAKASTILA

a sabali kdgti Katiptmero a kas kdgtoy sumaridat: PAI\G~AGAN

DGTI P i'lNG~AGAN DGTI KAKASTILA KATIPUNERO Noveleta ............................................. Mugdiwang S.J.n Francisco de Malabon .... ................. Mapa;;tiis Rosario ............... _................................... Salinas Santa Cruz de Malabon ....... ................. Pangwagui Naic...... . .. . .. ... . .. ... ... ... ... ... ... . ..... ...... ... ... Magwagui Maragondon .................................... 1J!agtagumpay Ternate ...................... Katuatua (idi 1cuan) Molucas Inrlan ................... , ..................... ... .... Wulanglinag Alfonso ........................... Naghapay (ken .Alfonso) Cavite el Viejo ....................................... ~JJ1agdalo Imus . ..................................................... Haligue Bacoor _...................... ........................... Gargano Perez Dasmarr as ........................ :....... .... lIagpu1'i Silan .............. .... ............................. Bagongliilang Amadeo '" .......................................... llaypagibig 5. TI UMUNA A Rlc:SIK TI GULO. Idi ni Gohernador General Ramon BIanco y Erenas, kangattoan iig:t agturay a kastila idi ditoy Pilipinas, apaman a uasarungkaranna .ti kaadca ti nagwaras a nalimcd a gimong, dgti turayen a kakastjla nangruna ti Guardia Civil ken Guardia Veterana rinuggiandan ti nagkemmeg kdgtj pilipino nga agnaed kdgti masakupancla ket pinarparigatanda kdgti agsasamusam a pannusa, ket kas nagangayanna kaadduanna piman cgti' natnatay. Dgti napait nga araraw dgti n:ldangran saan a nagbayag a dimteng kclgti IJ-iIi a yan ti kamkameng ti Gimong. ket jdi kasdi ti Iii nariingen ti pammategna kdgti Kat.ipunan. kimmaysa kadakuada ket jndir-ida a sangsangkatunos tj lBA BALES. Anansata jdi 23 ti Agosto (Calltironatibidad), tawen a 1896, idiay Balintawak, maysa a dakkel a . bario ti lli a C'a]oocan a sakup idi ti probinsia ti Manila, 路 nag\.lurn~ng


GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTILA

13

ti rineprep a katipunan figa impafigul oan l1i Andres Bonifacio, ta ninamnal11inda ti maikanada figa aramidenda tapno mailisida iti silalavat a pngpeg:;auan ti Gimongcla. Daydi a taripnon~ kinel-Iaat a rinebbek dg :i guaruia civil a nagtagipaltug ket sinayyasayyada ida, auut' natnatay. Dgti natda nagtatarayda a nagkal11ang iti bakbakir. 6. TI WAGAYWAY DAID! GULO. Araman a naltasarakda ti naimeng a disso a mab:-tlinda a paguurnofigan a dida l11aalalimnteng, dgti Katipunan imuayogda ti baro a Wagayway ti Piiipinas, isu figa l1mifigas hi Wagayway dgti Japon ket iti paggidiatanda laeng, ti wngayway ti Japon, padg a puraw, ti initna nalabbasit, ket ti wagaywaytayo pulos a nalabbassit, ti initna puraw, ken adda pay ti kur it a K iti nagtengngaan unay ti initna.

J Jmmona a WAGA YWA Y ti REPUB LfKA 'P[LJPINA nga idinir-i idiay Tejeros, }rfaFatiis, Tangway.

Pangrtdua a WAG .1yWAY ti REPUBLTKA PILJPlNA nga idinir-i idiay Maldos, Bvlakan.

Naisurat clay toy a K icJi kadaanan a !curdit ti T agalog ket kaiyiapananna ti Ka7ayaan (Wayawaya). Kdgti amin a gingifiget a pakasarahan kdgti pilirino a mangay-ayat ti !Iida, makita a mayugnay a 'sifigafigayed figa alalinay-nayen ti puyuroy day toy a wagayway a-,::inga ti eli inunos figa inakas ni Artemio Ricarte V'ibora idi Diciembl-e, 1897, idiay Biak-Na-Bato, San Miguel de Mayumo, Dulacan, P.P. kas. nagangayan ti nagtulagan a panagkapia ti Turay a Kastila ken ti kabangbafigon a Republica ti Pilipinas.


14

GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTILA

7. DAIDI PANANGRAUT DGTI KATIPUNAN KDGTI BUYOT KAKASTILA JDIAY SAN JUAN DEL MONTE. Idi a nasimpa ti yannan ni Andres Bonifacio nagipawit kdgti pangpangulo ti Katipunan kdgli probinsia, ti pakaammo ti ipapanda pannakitaripnong isu a pangtinonganda no ania ti aramidellda iti agdama a narikut a saaden ti TIi. Naruay dgti nagdagdagus a napan ket nnpay nabileg ti isusupiat dgti dadduma a sisasaklang, nagaannugotanda iiga isuda amin agkedkedda ken sarangtenda ti panangrebbek kadakuada ti buyot dgti kakastila. Dgdi a bumusor koma idi a nagtutulagan, imbatadda a ti panggep a kasda dida pangannugotan idi a tulag, agsipud ta narigat ti panangsaran get kdgti buyot dgti kakastila, ta ~aan la nga iti kasayaat ti urnosda, adduanda pay kdgti amin a masapsapul ti gubat, ta pucIno unay a dgti Katipunan nakurang dgti pakigubatda nga igarl1, bassit unay ti busbusenda ken awan pay ti nasayaat a wannakaurnos dgti Luyotda. Nagnunummoanda a rauten a rebbeken dgti buyot ti kakastila nga agindeg idiay San Juan del Monte, kalpasanna sada isublat dgti addat' Manila, ket ninamnaminda nga aramiden daytoy itt agbannawag ti Agosto 29, 1896. Hi daydi a rupak naruay ti napasag kdgti rimmaut ket I<alpasan ti uppat nga oras (siaui) a panagdadangadangda, dgti Katipunan nagsanodda ket naaplagan ti bangkay dgli nagpanawanda j ngem nupay kasta saan a napalukneng ti nakemdn, sipipingetda a nakigubat ket adu dgti paltng ken sabasabali nga an-uaten ti gubat a naagawda. 8. TI PANAGSAKNAP TI KATIPUNAN. Ti panagsiwarnak ti pagbasaan ni Dr. R :zal a Noli Me Tangere ken Filihusterismo kdgti mannakaammo a pili pin 0, ken ti panagwaras met kdgti kaadduan ti pagiwarnak a Kalayaan, isudat' nangyubyub kdgti pilipino iti itatakderdan a kas maymaysa a tao a mangbusor iti Turay dgti papadi a puraw Iten kakastila jsu a mangilupit unay kadakuada, ket kas nagangayan day toy, kimmappollda iti Katipunan


GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTILA

15

isu a nagwaras kdgti amin a suli ti Pilipinas; ngem naipaspasnrok kdgti Ilili a kaparanget ti Manila. Rineprep dgti maawis a kumappon nga agkatiptlnan, ta maguyogoyda iti mabasada kdgti pinanid ti pagiwarnak a saot' Tagalog. "Kalayaan" a pannakaramram-es ti kalintegan dgti piJipillO ken nakababain a pasamakenda. 9. Tl KATIPUNAN IDIAY CABITE. Ti probinsia ti Cabite, nga addat' abagatan ti Manila, bukJen ti duapulo ket dua nga Ilili, ket tapno nakanatad ti pannakausigna iti pangawatan, mabingay a nagl<addua a dasig (zona). Ti [lmuna a Dasig:-Cabite, ti ngulu ti Probinsia, San Roque, La Caridad, Noveleta, San Francisco del Malabon, Naic, Ternate, Maragondon, Magallanes, Bailen, lndan, Alfons'o, Mendez Nunez, ken Amadeo. Ti Maikadua a Dasig;- Cabite el Viejo (Kadaanan), Bacoor, lmus, Perez Dasmarinyas, Silan, ken Carmona. Iti Probinsia ti Cabite adda dna a Katipunan ti Panguloan ti Probinsia, maysa idiay Noveleta, nga isu ti San'Jguniyang Bayang Magdiwang- ken maysa idiay Cabite el Viejo wenno kadaanan, iSl1 a managan met:- Sangguniyang Bayang-Magdalo. 10. DGTI KATIPUNAN A NAGGAPOT' CABITE NAKITARIPNONGDA. Gopot' pannakarambak ti aldaw Ili San Bartolome, Taklin ti Malabon Tambobong, Probinsia idi ti Manila, adda tal-Io nga aldaw a nagdadaraddan a pal-lot isu a nagnaganen ti kaadl1an dgti I'i ditoy Filipinas ti Pintakasi, napan dgti narl1ay a taga Cabitc, babaen ti pambarda nga apan makiragragsak; ngem ti kinapudnona a napanandat' Malabon Tambobong, napanda sinarak iti taengna ti Turayenda a Kangattoan, Andres Bonifacio, isu a n J llgidamag kadakuada ti nagbanagan ti taripnong iti Agosto 23 1896. Imbatadna kadakuada ti panagaannugotda amin kdgti inwayatda, malaksid ti sumagmamano a kamkameng ti


16

GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTILA

Panguloan ti Probinsia ti Magdalo, i5uda a silalamiis a nangawat kdgti nasao a n~gtitinongan iti taripnong. 11. TI ARU~GAING DGTI KAMKAMENG TI PANGULOAN TI PROBINSIA TI MAGDALO. Idi maammoan dgti dua a Pangnloan ti Probinsia idiay Cabite ti nagbanagan ti Taripnong idi 23 ti Agosto 1896, dgti kamkameng ti Panguloan ti Probinsia ti Magdalo nagbaonda iti Kangattoan a Panguloan ti Gimong ti maysa nga arungaing maipapan ti ibubusurda iti nagnanaminan ti tarirnong a pannakirupak dgti buyottayo, ket ibatayda daydi ibubusorda iti nasa~ a nagtutulagnn, ti kaawan na sindadaa n nga igam dgti pilipino. 12. TI ANNAYASAN Tl GULO IDIAY PROBINSIA Tr CABITE. Sakbay day i nngtutulagan a panangrubbot kdgti buyot ti kakastila icliay San Juan del Monte, ti Ka ngattcan a P angulo iti Gimong nagibaon ti pakaammo Itdgti kakaduada idiay Probinsia ti Cabite, tapno tumiponda m et iti nakaam-amak a panangrebhekda diay San Juan del Monte iti 29 ti Agosto 0 Cantironatibidad. Dgti Katipunan iti Pangulaon 1i Probinsia ti Magdiwang nagsaganada a naguray ti paWing sada rebbekcn 1.i kuartel dgti Guardia Civil iti daydi rabii ti 29 ti Agosto. Ti Turayen dgti Katirunan nagratnag a nagsipsiput ken sial-Ijngag a sipapasnek kdgti I altiing ken pai<aammoall, ket idi domanon ti nglawag ta awan nangcg ken nakitana a pakdaar ken pakaammoan ti pannakatuloy 1i isasarangetda kas nagnunummoanda, pinalubosanna dgti buyotna; ngem imbilinna a nainget kadakuada a masagsaganada no maayabda. 13. PANGULOAN TI MAPAGTIIS AGBAON KDGTI PA;\NAKABAGINA. Iti agsapa ti Lunes (Zamora), Agoc;to 31,1896, ti Sangguniyang Balangay ti Mapagtiis- isu a buklen da Diego Mojica,


GUBAT DGTI PlliPINO KEN KAKASTllA

17

Pangulo, Nicolas Portilla, Katalek; Mariano Trias y Closas, Piskal, ken Artemio Ricnrte. Agikutsanikua, rlagoanaminanda n .~a ibaon oi Ricarte iti Panguloan ti Prohinsia ti Magc1iwang, ta apann:1 amaden ti ararniuenda; Ilet kaJpasan . ti 1.al-]o nga oras (siaui), toy naibnon, nga isu ni Vibora, nagawiden ket indatagna iti Panguloan ti IIi a Mapagtiis ti nagbanagan ti napananna ti nagnul1umoananda iti Par'guloan ti Probinsia ti Magdiwung; kct apaman a naidatagna daydi, nanakigtotanda amino Ag-2 ti daydi nga aldaw ti natinong nga oras a panagbuakda a mangraut kdgti kabusor ket impasiugked ni Ricarte iti Panguloan ti Probinsia ti Magdiwang nga unaenda a.rebheken ti kuaItel dgti guardia civil kc1gti masakupanda.

Km-ihan iti Po sang K alabaw, Mapagtiis.

14. TI RUGI TI RUPAK ITl SAN FRANCISCO DE MALABON. Id nagbaetan ti ag-10 ken ag-ll ti bigat ti daydi nga aldaw, Agosto 31, tawen a 1896 dgti Katipunan idiay Mapagtiis naguumongda iti karinderia i1.i arpad ti bit-ang


18

GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTILA

a nagnaganenda idiay nga IIi ti Pasong- Kalabaw (dalan ti nuang) babaen ti panangidaulo ti Manursnro iti Eskuela, nga istl ni Artemio Ricarte Vibora. Ket idi a naammoan ni Capitan ti Municipio Eugenio Viniegra daydi a panaguumong, napan a dagus kinalmyogna ni Esteban San Juan, Capitan ti Cuadrilleros (Policia Municipal) ta apanna sayyasayaen ida ti panggepda; llgem dgdi a nagtitipon dida immannugot iti panagsisinasinada ta kinonada nga ururayenda ti kanenda a pinalutoda iti Restaurant ni Benigno Parot. Ni Esteban San Juan ken dgti buyotna a cuadrilleros isu a binilin ni Eugenio Viniegra. minesmesanda ida a binutbuteng idi add ada iii laem ti Municipio, ngem ti naurayda iSll ti panangrupak kadakuada dgti Katipunan kas bilin ni VibOl-a ket innalada ti Presidencia kasta met ti lima a paJtog ken sumagmamano a gayang. KaIpasanna nagtarusda iti kuartel dgti G:uarida Civil isu a 150 la nga agpa ti kaaday'ona iti Presidencia. Dgti Guardia Civil pinasabatanda ida iti yumanengseng a paltog, nakapagsagana ken naripkanda dgti ruanganda, ta ni Capitan Municipal Viniegra idi a nal{ataray idiay Presidencia, napan nagpaarayat idiay yan ti Turayen dgti Peninsulares(nairana idi a ti Tenienteda aV\an ta napan iti daydi a bigat idiay Noveleta) a gapo met la ti ibubuak dgti amin nga umili. .Amin ngarud dgti impada1tdak a sikap da Ricarte ken dgti buyotna a mangkel-Iaat kdgti guardia civj], awan nagbanaganna, ta nakasaganada met a siguden. Nttpay nalaus a gigirda nga adda matay kadakuada, dgti rimrnaut dida nalisian ta dua a kadduada Basugatan iti oras ti ag2:00 ti malem nasugat ti maysa nga agnagan Feliciano, ket ti ag-S:OO ti rabii natay ni Pablo a taga Naic iti asideg ti l'angt.ay a yan ti ridaw ti kuarteI. 15. MAYSA KDGTI GUARDIA CIViL A NATILlW IDIAY NOVELETA. Iti ag-5:00 ti tnalem ti rlaydi ll1et Ia nga aldaw, 31 ii


GUBAT DGTI PllIPINO KEN KAKASTllA

19

Agosto, maysa a guardia civil, nga inagawan ti igamna iti sangoanan ti Presidensia diay Nove1eta, indatag ni Aquilino Monzon, (Kugan) ken Ricarte, isu a kalpasan ti napasnek a pammalutputna, inluludna iti bit-ang a kaarpad ti kuartd ket pinagpukk:;Lwna sadiay nga awaganna ni Cabo Ac1an, isu nga idi malasinna ti timek toy gLlardia civil, dinamagna no aniat' kayatna. Toy guardia civil, babaen ti panagtungpa]na ti bilin ti mangisursuro ti Escuela, insnngbatna a kayatna ti sumbrek ta ipadamagna ti napasamak ti Capitan ken Teniente ti Guardia Civil idiay Probinsia ti Cabite. Ti natiliw a guardia civil inawatda, ket nairut ti imbilin ti manursuro ti Eskuela, isn a nagdardaras a napan idiay bario a Bakaw, ta napanna kinainnuman lti Eugenio Viniegra isu a nagdawat met kenkuana iti lea S1, babaen ti hadang dgti sumagmamano a Katipunan idiay a purok. Apaman a naidatag ni Eugenio Viniegra iti Pangu oan ti Ili a Mapagtiis ket impategda ti panagpakaasina a aka'l.'lianenda, ni Vibora a kinadduaan 11i Kugon, nagluasda iti ag-IO ti rabii a tlapan nangala idiay Novcleta ti pasinit (po]vora) kdmpy. nga arwaten ti gubat a manarimaan. 'Ii rallugrurup3.k iti lawlaw ti kuartcl dgti Guardia Civil nagpatnag a dinagsarsardeng aginga ti aglawag ti sumuno nga a]daw (Martes, Septiembre 1, 1896) idi a ni Cabo Aclan ken am in dgti kadllana simmukoda; ngem pinalusutda a pinatala",; ti Teniente Peninsulal路.agdama a mangituray l<adakuada. Day toy a Teniente natay idiay Rosario (Salinas) iti may~a a panagdadangadang ta dinu kinayat ti simmu ko. 16 TI PANGULOAN DGTI KATIPUNAN TI PROBINSIA DIA Y NOVELETA. Ti Sdngguniyang Bayang jJ.lagdiwang isu a buklen da Capitan Basar Maliano Alvarez (MHlnam) Panglll0, PascLlal Alvarez, (Bagongbuhay) Kata]ek, da Santiago Alvarez (Kiulat


20

GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTILA

Nang Apoy) (Anak ni Mariano Alvarez) Tranquilino Angquico kdmpy a di malagip ti nagnagandan, nagtataripnongda agraman dgti kamkameng iti laem (sala) ti Presitlencia iti napusngan nga oras (siaui) kct sipupunnoda ti ganetget nagtitinonganda a masapul a gettaendan ti kamLing ni pannakaadipell ta ti darikmat a maikanada dimtengen. Dgti

Panagrupak iti TI-ilYurwl Munisipal ti Nobeleta idi 31 ti Agosto ti tawen 1896.

Katipunan idiay Noveleta, na1.::ingaybingay ket tunggal bunggoy mnngdutok ti turayenna. Idi madama ti panagpipili dgtoy a bunggobunggoy kcJgti pangpanguloda, limmab:ls idiay Presidencia a yanda ti innem a guardia civil ken maysa a tUl'ayenda; ngem dida dimmagas wenno int.ed ti imatangda ti daydi a taripnong a nalabasanda, nagblJlanosda itliay San Francisco de Malabon isu a naglua~anda iti agsapa idi met laeng nga aldaw. Idi addada ti dalanda, apaman la a makadatengda idiay bassit a bariQ DESB 0 OA, iti


GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTILA

21

nagbaetan ti Noveleta ken San Francis~o de Malabon, mays a a pangen ti lal-Iaki nga impangllloan ti agnagan ti Hipolito isuda nga adda a nadadaan a nagllrnong idiay Malagasang ken igid ti karayan Malabon, sinabatda ida; ngem dgti Guardia Civil idi kasdi ti nakitada a dakes a panagem ni Hipolito ken dgti kaduana, nagtukkiadda a nagsubli idiay kuartelda idiay Noveleta. Nagayabda ti kakadduada agraman iti Capitanda a ni Rebolledo ti naganna, ket napanda a nagdagdagus idiay Presidencia ti Ili. Nadatnganda idiay kas nasao itay dgti tattao a naruay a madama nga agtataripnong; idi kasdi ti makita toy Capitan ken Teniente 'ti Guardia Civil kayatda a serken ti Presidencia; ngem linapdanda ida ket ti Capitan inruarna ti revolverna kasta met ti Teniente inasutna ti igamna a minesmesanda a linayatan ni. Capitan Bazar Mariano Alvarez sana simbrek; ngem apaman a nakadap-awda iti uneg dgtoy dua a daksangasat a turayen ti Guardia Civil, dinarupda Bagongblkhay, Kidlat l\Tang Apuy ken maym nga agnagan Tikong ket binaghagkong ken tinagtagbatda ida nga illulcyan. Idinto a maararamid dgtoy iti uneg ti Presidenc:ia, iti ruar naggugulona met ta dgti Katipunan idi kasdin iimmuarda kdgLi naglemmenganda ket kincmmeg ken tinengng:!lda dgti Guardia Civil a naintar iti sango ti Presiclencia. Innalada dgti igamda ket inuksotda pay dgti Guardia Civil sada inuyotan ida a tumiponda la kadalmadan (Katipunan), tapno maipaayda ti biagda iti narimbaw a panggep. isut' panangisalakan kalinteg3.n ti PagiJ:an. Immannugot dgdi a Guardia Civil, nagbabawida ket nagbalindan Katipnnan. Apaman a naisimsimpa ken naitabonda dgti "atnatay, nagluas:la a da~us a nagtaros iti kuartel dgti Guardia CiviL isu a dua a kilometr~ laeng ti kaadayona idian l'resicleucia, kinakuyog:la ti assawa dgti sumagmamano a Guardia Civil ken dgti ' kamanda. Adda met a naisurot dgti Guardia


22

GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTILA

Civil a natiliw. Ti kuartel ad eta iti babaen ti pagbilinan ti maysa a Cabo nga agnagan Gojonera taga Paway, Ilokos Norte. Idi umadani dgti Katipunanen ni Cabo Gojonera simmuko nga a wan kitakitna ni uray mays a la koma a lissit ti paltug ta ti nangparmek kenkuana daydi naimatanganna a pannal<aikuyog ti assawa dgti dadduma a a Guardia Civil kdgti Katipu~an nakanatad unay nangipamatmat nga isu ken dgti Katipunan dida rebbeng ti agrurupak ken agfJipinnatay ta agkakabsatda. Intedna amin dgti igam ken arruateu ti gubat kdgti Katipunan. 1'i anak ken asawa ni Capitan Rebol1edo, isuda a natiliw kas balud, naipanda a dagus iti balay ni naggobernadorcillo Apo Ariston ViI1anueva, isut gapuna a nasangailida a nalaing kdgti revoluoionarios. 17. TI PANGUDOAN DGTI KATIPUNAN ITl PROBINSIA Tl CABITE EL VIEJO. Ti Sangguniyang Bayang l1l[agdalo bulden da Apo Baldomero Aguinaldo, agdama ti daydi a tawen, a Juez de Paz, a kas Pangnlo; ket kamkamellgda Appo Emilio Aguinaldo, agdama met idi a Capitan Bazar-isu a ti naganna idi madama ti gubat, "l1fagdalo" (nagtand iti nagan ti patrona 6 Taklinbai idiay Cabite el Viejo, Santa Magdalena) ; Candido Tirona, Tomas Mascardo, Benigno Santi (Mangisursuro ti Eskuela Radiay), kdmpy; a naguyogoy nalabit iti natan-ok a gandat ti Sanggu71iyang Bayang JJJagdiwang, im ti panamagbal-ligina kdgti kalintegan dgti Pilipino. Nagkaykaysa ngarud dgtoy a naayat-dagana ket iti napasnek ken dumardarang a rnngsotda a mangpukaw kdgti kabusor ti Ilida, rinuggianda ti nagdakiwas nga agsawar ket natiliwda ti dua a Guardia Civil nga agturong ti l1i nga Imus. Indaulo ni maingel a Candido Tirona ken ni naisanngayan a mangngadal ti Escuela, Tomas Mascardo dgti nagtiliw kdgtoy dua a Guardia Ci viI. Idi makasangpet oi Emilio Aguinaldo a naggapo iti ngnlu (c<=\.becera) ti


GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTILA

23

Probinsia, isu a napanna nakisaritaan iti Gobernador Peninsular Politico Militar maipapan ti Cabite el Viejo ta dimmawat ti buyot, timmipon kada Candido Tirona ken Mascardo ket dinagusda a napan rinaut ti Hacienda dgti papadi a pura..... (Frailes) idiay Imlls, isu a nabantayan kdgti Guardia Civil, ket I<alpasanna nagtarusda idiay kuartel dgtoy. Nupay ti Hacienda linakub dgti buyotda iti dua nga aldaw, idi makastrek dgti Katipunanen nakataray dgti guardia civil ken papadi a pm-aw a naggianen ket idi ta naala dgti Katipunan ti nasao nga Hacienda, ti kuarteI dgti guardia civil simmuko met a naigiddaton. 18. TI PROBINSIAT CABITE ADDAT ITI BABAEN TI TURA Y DGTI DUA A PANGULOAN TI PROBINSIA. Ti makabibineg nakem, natbag ken di agteHay a dir-i ti Agbiag ti Pil1'pinas- ken "Agbiag ti Gimong (Katipunan) dgti An'Tlalc ti Pagilian" a nuigapo dgti nagsasagannad a a panagbaHigida, gkalkal-lingag kdgti amin nga 11-ili, awaway ken amin a gingginget ti Probinsia, ket kas nagangayanna iti awan pay maysa a Iawasna istay amin nga II-iIi, kalpasan ti pannakapasuko dgti guardia civil, kimmuysa a timmipon, no saan a iti SanggLmiyang Bayang Magdiwang, iti Sangguniyang Bayang 1I1agdalo; iti kasta n a t nag iti ima dgti immalsa ti probinsia malaksid ti ng1.11n ken dgti kaparangetna nga iI-iIi a kas ti San Roque, La Caridad,' ken Carmona ken ti taeng dgti marinos iti beddeng ti Cabite el Viejo, ti kuartel dgti Guardia Civil idiay Carmen wenno Pl1ting Kahoy diay Silan. 19. DGTI lGAM NGA INARAMATDA ITI PANANGISALAKANDA TI PROBI:-\SIA TI CABITE. Dgti kuartel dgti Guardia Civil a natiltiIiw dgti immalsa, isu dgti add a idiay Noveleta, a yan ti kllartel general, idiay San Francis . o de Malabon, Buenavista, Quintana, Naic, Polangi, Magallanes, Alfonso, Silan, Paliparan, ken Imus. Babaen dgtj paltug, arruaten ti gubat a kas bala, manilang


24

GUBAT DGTI PllIPINO KEN KAKASTllA

(polvora) kdmpy, ken kasta met dgti Lantacas (canyon a naaramid iti tubo a landok a napatapatan kdgti barot ti telegrama) ken dadduma pay a napanday idiay Imus, babaen ti panangidalan ni Jose Ignacio Pawa, maysa nga insik a nagbuniag, ken dgti dadduma pay a napanday a canyon idiay San Francisco de Malabon. babaen ti panangidaulo ti maysa a taga Manila, dagup amin dgtoy nga igam, isu ti inaramat ti Probinsia ti Cabite, a pinakidangadangna ken insarangetna kdgti kahusor a buyot dgti kakastila, nanipud ti rugi ti gubat agingat' Julio 1897, idi ta napasubJi man en dgti kakastila ti turayda. 20. DGTI BALUn A KAKASTILA. Adda lima a natiliw ken nabalud a kalmstila nga isuda : Padi Agapito Eehevaria, cura diay Amadeo; Padi Piernavieja, cura a nabayag \lDay idi diray nagbettak ti gulo. iuiay San Miguel de Mayumo, Bulaean, isu a nangpapatayanna ti dua a bumanuag a tagabuna; maysa n~a Bermano. isu a nanarawidwid ti Hacienda Buenavista idiay San Francisco de Malabon; maysa a. Cabo ti Guardia Civil a kastila. ken maysa a Peninsular a saan a soldado a natiliw idiuy Maragondon. Dgtoy a lima a b~lud napupukda i6 nahayag iti Eseuela diay San Francisco de Mala bon iti aywan ti katugangan a lalaki ni Vibora ket sada inyalis ida idiay kuarte1 dgti Civil idiay Duenavista (Katibayanl ket idi kuan impanda manen idan diay Kaie ili aywan ti Gobernador ti daydiay nga Ili. Anures Villanueva, anak ni naggobernadorcillo Anst':'D Villanueva. Amin dgtoy daksangasat a balud, kalpasan ti palll1akahukomda iti saklang da Santos Noeon (Duhat) a lIas Hukom ken Teodoro Gonzales kas Katalek, isuda a pinu!'gan ti Kangattoan a Turayen, Andres Bon;facio babaen ti pannakabalinna a mangdutok nga inted ti Pangnloan ti Probinsia ti Noveleta, kasta met ni Mangadadal ti Escuela, Artemio Ricarte Vibora, a kas Fiscal, napaJtuganda iti maysa a disso iti nagbaetan ti Naic ken Maragondon


GUBAT

DGTI PlllPINO KEN KAKASTILA

25

idi Marzo 1897, iti imatnng ti Kangattoan a 'Iurayan ti Katipunan, ti Ministro ti Fomento wenno (ti Instruccion Publica, Obras Publicas, Agricultura, Industria y Comercio) ti Sanggulliyang Bayang 1JJagdiwang, Emiliano Riego de Dios, ken Gobernador Andres Villanueva. Dgti basol a nakaidarumanda isu dgti napalutput ken inusig ni Hukom Dubat, maipapan ti pannakadingpil dgti tal-Io a papadi a pilipino, Burgos, Gomez, ken Zamora (1872), ken ti pannakaipaing irliay Dapitan ni Dr. Jose RizaI. 21. TI PANNAKADUPAG A NABUKEL DGT! PANGULOAN ITI PROBINSIA TI KA TlPU~AN. Apaman a nadalusanda dgti Il路ili ti probinsia kdgti guardia civil, dgti turayen dgti immalsa, wenno Revolucionarios, nagtatari nangda ta baliwanda ti agipatugaw. kdgti agturturay iti probinsia. 'Ii Sangg1bniyang Bayang Magdiwang isuda dgti sumaridat : Mariano Alvarez- j}Ia'inam, Pangulo Pas::ual Alvarez- Bagongbuhay,- Katal ek Emiliano Riego de Dios- Ministro ti Fomento Mariano Trias y Closas, Labong- Ministro ti Linteg ken Gunguna Ariton Villanueva- Kampupot- Ministro ti Gubat Diego Mojica-Katibayan, Ministro ti Finanza Santiago Alvarez- Capitan Heneral ken Heneral a Kangattoan Mariano Riego de Dios- Brigadier-Heneral Artemio Ricarte Vibora- Brigadier-Heneral Ti Sangguniyang Bayang ~A1agdalo- nahangon met a naibagay kdgti pngalagadan ti Sangguniyang Bayang 1I1agdiwang ket dgti agtuturay a napili isnda dgtoy : Baldomero Aguinaldo- Pangulo Candido 'Iirona- Ministro ti Gubat Cayetano Topacio- Ministro ti Finanza Emilio Aguinaldo, Magdalo, Capitan Heneral ken Heneral


26

GUBA'T OGtl PILlplNO KEN KAKASTILA

a Kangattoan Edilberto Evangelista- Teniente Heneral Vito Belarmino- Brigadier Heneral Tomas Mascardo- Cor0nel Mariano Noriel- Coronel Panteleoll Garcia- Comandante Agapito Ronzon- Capitan Pia del Pilar- Capitan Marcelino Aure- Capitan 22. T1 TANDA DGTI AGTUTURAY: Daydi taripnong ninamriaminna pay ti tanda wenno insignia nga aramaten dgti katipunan manipud ti kangattoan a turayen ken agingat' kababaan. T~ tanda ti Pangulo ti Sangg'uniyang Bayan sinan l11it a puraw ti nakaibutakanna f;)t adda pamalitoken a sillamarna; ii tengngana unay adda ti lwrdit a K kayatna a RaW-en Kalayaan wenllo " iayawaya", k t ti A.N B. tal-Io ~ kurdit a maisluat, kaipapananna ti Anak Nang Bayan, wenno "Ana1c ti Pagilian". Dgti Ministro naipadada ti tanda kdgti Pangpangul o, isuna la a nakaigiddiatandfl. ti kaa wan dgti tal-Io a kurdit nga A.N.B , l(asta met dgti burik iti takkiag maigiddiat iti marisna ket ti kl1rdit a K sabali pay nakaisaadanna ta puraw a nabalidbidan ti nalab<lga. Ti tanda wenno insignia ti Capitan.-Heneral ken Henera! a Kangattoan maipada kdgti Miuistro ti Gubat adda Init iii ka!-Iugong ken ti makatigid a barukongda ngem awan aniaman nga insignia iti takkiagda. Dgtoy nga insignia nasukatanda kalpasan daydi taripnong a naaramid idiay Hecienda Tejeros, San Francisco de Malabon, idi Marzo, 1897kas mabasanto ti udi day toy a pagbasaan . 1diay Naik ti nakaibunann&gan ti pam,l Ukaisardeng dgtoy ~ga insiguia, 23. DGTI 1L-ILl TUNGGAL PANGULOAN T1 PROBINSIA. Dgti Il-ili a ~{immanunong ti panangituray iti baro a Sangguwiyang Bayang 路Magdiwang, isuda dgti adda iti Umurla


tUBAT DGTI plUPINO KEN KAKASTILA

21

a Dasig (bul. blg-16). 'Ii IIi nga Amadeo ken Mendez Nunez, l;abaen ti panagdawat ti Sangguniyang BayaYlg Magdalo ken babaen ti iyaanamung dgti tattao nga agnaed sadiay, 11airagupda a naited iti Panguloan ti Probinsia ti Cabite el Viejo. 'Ii Sangguniyang Bayang jJfagdalo isuda ti Ia adda iti baku dna dgti nainaganan iti pangadua a Dasig nga isuda;Cabite el Viejo, Baeoor, Imus, Perez Dasmarinas, Silan ken dgti dua nga iIi a naited a naitipon, ken ti pay 'Ialisay, maysa nga IIi ti Probinsia ti Batangas, iSll a narebbek ket naikappon , I i Jl1abaybayag bassit adda met naitipun iti Sanggnniyang J3ayang JI[agdiwang a tal-Io nga IIi nga isuda ti Nasugbu, Tui ken Looe iti Prouinsia ti Ba tangas ket ti IIi a Nasugbu n<\panaganan a n a balba liwa n ti Jllagpuri. 24. TI NAPA'I G A MISA TI PANAGYAMAN. Rdgdi aldaw a ' panangabarrcranan a nabuanga y dgti Panguloan ti Probinsia, naaramic1 ti napa.teg a .1lJaysa ti Panagyaman a naigapo ti panagbfll-ligi ti Gimong ti daydiay a Pro binsia. 'Ii Panguloan ti Probinsia diay Magdiwang uinukel t i lal lal<ay a tattao jsu a napasagepsepan kdgti nadiosan a pampanunot, isuda ti llagsagana kdgti masapsapul ket kdgti arinonos ti bulan ti Octu bre ti Napateg a lJlisa ti Panagyaman naaramicl a singangayed ken sirarambak iti dakkel a Simbaan diay Novcleta a sinaklangan dagup dgti agkakaligato a turayen ti Revoluciol1 kell dgt.i tattao sadiay. Maysa a Padi a Pilipino ti Ili a 'Iernate isu ti nagmisa itoy Nagateg a h[isa. 'Ii Napateg a Mi5a ti Panagyaman a naisagllt iti P a nguloan ti Probinsia diay Magdalo, maysa a kastila a padi a balud nga agnagan ti Ag apito Echeva ria ti nagmisa. Naaramid day toy iti kalpasan ti tal-lo nga aldaw daydi Misa iuiay Novelela. Sinaldangan met ti Pangulo ti Pangllloan i.i Probinsia diay Magdalo ken dgti kamkameng. 'Ii Kapateg II Misa naarmid iti dakkel a Simbaan a kabiti iuiay Cabite


~s

~UBAT DGtl PILlPIN6 KEN kAKASTILA

el Viejo 0 Magdalo. 25. TI PANAGRANG-AY KEN TIMPUYOG DGTI DUA A PANGULOAN. Dgtoy dua a bagi ti turay dgti immalsa agtimpttyog ken nasayaat ti pnnagtunosda. agrangay ken dnmakkelda, ta ti narayray nga aptly iti panagayat ti TIi lSu tt mamasged ti puso dgti nangbukel ken iti pay met naisangayan a ganclat a kayatda a gamgamen isu a nakabuangayan ti katipunan. Daytoy a ranagtimpuyog ipamatmat dgtoy sumaganad: No add a pagkurangan ti maysa punnoan ti maysa, ket no ti maysa ta agpeggad ken mararigat iti tay-ak ti pagbabakalan, ti maysa umarayat a bumadang it.i amin a pigsa ken mabalinna; ngem naltalkaldaang a saritaen ti napa sarna k i'Qi aggibtlsgibus t.i tawen a 1896 ta nadadae1 dgti nagtutulaga-n dgtoy dua aJ Pangu)oan a nagtuntunos, kas naiJ'arnngara~g iti pettat a panagpadJaw ti dakes a gunay dgli kamkatpeng dgti naJgkaddua a Panguloan iti taripnong a naararnid id:ay Tejeros, ken nangruna idi maramuakan dgti babbaro a napili nga agtuturay nga isuda: ",-Pal1gulo-Emilio Aguinaldo, Maikadua a Pangulo, Marianu Trias Closas ken Artemio Ricarte Vibora. kas Capitan HenelaI. Naaramid ti taripnong a nal{apilian dgtoy nga agtuturay iti convento ti Sant.a Cruz de Malabon kas mahasanto iti udi toy' a pagLasaan. " 26. TI PANNAKAP,\PATAY DGTI SUMAGMAMANO k BIMMUSOR KDGTI KATIPUNAN. " Iti ngaJay ngda ti Sertiembre idi tawen a 1896 kas naituyang a bilin ti PangulClan ti Probinsia ti Noveleta ket nnikurnit ken Santos !\ocon isu a Pangulo idi ti Pangu)onn ti lli a SJ.n Francisco de Malabon, rnapaltugan idiay nga IIi ni Caritan Mun:cipaI iuiay nga IIi, Eugenio Viniegra. Dgti Lasol a nangidarurnan dgti l1apeklan a kabusorna nadumadnma; ngem ti kan,~runaan isu dgtoy : (a) Nga isu nakaro a kabtlsor ti Katipunan, (b) Nga isu pinanagemna


GUBAT DGTI PlliPINO KEN kAKAsTILA

2~

a papi'lltugan ni Artemio Ricarte Vibora ieli 31 ti Agosto kas masaksian ti maysa a babai nga agnagan Clotilde PortiI1a ken (c) Nga isu durduroganna dgti adn a kadduana nga alengaleng ken dida ipaspasnek ti tumulong iti inwayat nga iyaalsa 0 panagrevolucion. ldiay lmus pinaltuganda met ti Capitan dgti Cuadrilleros idiay nga IIi a nagnaganen dgti tattao ti Capital Poro, babaen ti bilin nga impaulog ti Panguloan ti Probinsia ti Cabite el Viejo. Saan a nadagdagus a natay ta ti tala a naipunta idi pinalluganda, ~iJlugatna laeng ti ngato ti siketna, simbrek iti abagana a katigid rimmuar iti kanawan. Kas met la kdgti nakaidaruman 11i Vinegra ti naipabasol kenkuana, ta ualawlawagan a binusbusor unay ti katipunan ket nagpinget pay a nangi~akit kdgli Papadi a puraw idiay Hacienda diay lll'lus. Dgdi a pinagp pal tug nagpakadinamag kdgti dua nga Di ket kalpasan da ,di nagtukeng dgti adu a taktakaw ken panagralaJo 11ga agaramid ti dakes isu a masan!Oan a maararamid bayat 1i ranagturay pay la dgti kakaslila idi katibuken ti gu! at ken k[laddan ti Turay dgti lmmalsa. 21. DGTI CUCURA A PAPADI A PURAW KEN DGTI MAt\GISAKIT KADAKUADA. Idinto a dgti kamkameng dgti nagl\addua a PangnJoan ti Probinsia dgti Katipunan, maringguranda kdgtoy: (ft ) Panangrebbekda iti JmarteI dgti Guardia Civil a dipay simmuko, kas Hi adda iuiay Buenavista, Paliparan kdmpy. (b) lti panangsal-Iuadda kdgti IHli a naaladan ngem lmyat man nga agawen cgti kakastilan, isu nga agsangpet dgti arayatda kclgtj 'amin a disso, Acda naggnpot' (1) bario a Q.lintana isu a kinarupak dgti katipunan a tuga Mapagiiis idiay P USONG 111A LilKI, nagbaetan ti San Francisco de MaJabon ken Santa Cruz de Malaban, ket Finalayda ti Sargento a nangiJaulo kdgti buyot ti Guardia Civ] (2) maysa a bnnggoy nga aelda iti pagbilinan ti Teniente dgti


30

GUSAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTILA

Guardia Civil idiuy Naic isu a sinunson dgti katipunan manipud Rosario (Salinas) ingat' Noveleta ket pinataydat' ditoy nga IIi agraman dadduma kdgti bu),otna (3) dgti pangen ti Marinos a naggapot' Cabite, a ngulu ti Probinsia a Cabite met laeng, isuda a sipipinget a mangrebbek iti kuartel dgti Guardia Civil jdiay Noveleta nga adda idin iti bjang dgti katipunan diay Magdiwang. ta inabakda kasakbayan daydi aldaw nga isasangpet dgti Marinos, ket kalpasan ti napinget a panagraranget, nagtukkiadda ket naagaw pay dgti katipunan ti sumagmamano a paltugda a managan "J/lauser". Nagragsak unay dgti katipunan. ta idi pay la a makaiggemda ti datdatlag a kita ti paltug; ken (4) kamaudianna ti naruay ken nakabutbuteng a buyot a naggapot' Manila nga impaogllloan ni Comandante Aguirre isn a sinapardas a nagna jdiay Paraniaque ken Las Pinias. innalana ti Eacoor nga awan kitakit, ket kalpasanna dinagdagusna ti na,gpa路Imus, ngem didiay nasarakna dgti buyot ti katipunan nga ipalungoan ni Emilio Aguinaldo ket naaramid ti nakaamamak a gul-lap. Dgti l<atip -nan a nagsalinged iti balay tj Hacienda sinunsonda dgti huyot ni Comanoante Aguirre agingat' rangtay eliay Las Pinias isu a nabartayan kdgti bangkay ti babai ken ubing a naububon kdgti bayoneta dgti buyot dgti nagungan. Idi maaramid elgtoy kdgtoy a didisso,-sabali met ti mapaspasamal< kdgti dadduma nga II-iIi, a kas kogtoy (a) ti panaglibas a t immalaw dgti padi a puraw a cucura idiay Santa Cruz de Malabon ken Naik ket napanda idiay Corregielor (b) kasta met ti panagpanaw dgti fraile ken katulonganda a m angi salsalakan ili balay ti Haeienda diay Imns. 1'i panagtalaw dgti papadi a naisao iti lelra (a) iti kangitingitan ti sipnget, naaramid babaen ti panangidalan t i katulongan ni Francisco Valencia a Ca pitan Bazar idi ti Santa Cruz de Malabon, isuda kada Juan eailles, mangngadal idiay Amaya, maysa a dakkcl a purok (bario) idiay


GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTllA

31

Santa Cruz de Malabon ; J ase del Rosario; Victoriano del Rosario, manarawidwid iti maysa a Botica diay Rosatio; Cesareo Nazareno, a Capitan Bazar idi ti Naic, ken snmagmamano pay a pilipino a kumaddua kdgti Fraile; ngem saan a maJagip ti nagnagandan. Ni Juan CaiIles ken dgti pasurotna idi a nailelllmengdan ken awan pagpeggadandan dgti Fraile, nagsublida jJiay Ca vite a nabilinda kdgti Fraile ken ni Francisco Valencia, isu a nanguyog kdgti papadi a puraw iti panagpa-Manilada. Ni Francisco Valencia nagtaeng Manila ingat' Marzo iti sumono a tawen, idi a ti buyot dgti kakastila llapasublida nga inabak ti Santa Cruz de Malabon. Ni Cailles ken dgti l<adduana saan laeng a ti dida ikalrannapon ti iyaalsa dgti kailianda a mangragpa t waJawaya, ngem nagpingetda pay unay a bimmnsor ti panangtagikua dgti rcvolucionarios kdgti tamon a napanawan dgti managi1!lbubukodan a FraiJes (basaenyo ti " T'i Panagurnongda 路ti 07'-01', blg. 33). 22. DAYDI PANANGRAUT NI ACLAN ITl LA CARIDAD. Hi arinonos ti Septiembre, idinto a ni Capitan Heneral Santiago Alvarez ken Brigadier Heneral Artemio Ricarte

1

Vibora, addada nga agsarsarungkar idiay Maragondon ken Naic, ni Adan a Cabo icJi dgti Guardia Civil ngem simmuko kdgti katipunan idiay San Francisco de MalaboD ket, gapo ta kimmaysa kdgti katipuuan, diuutokda a Comandante ti Sarikedked (POItificacion) diay Noveleta, rinaut ken rinupalma ti buyot dgti kakastila idiay Ili a La Caridad. Dgti buyotna kinanunongan dgti buyot diay Mapagtiis ken tinulongan dgti mamaingel nga agtutubo, Julian Montalan, Justo Soto, ken Calixto Calorina. Kalpasan 1:i stlmagmamano nga oras a napinget a panagbabakaI dgti buyot a rimmaut, nagsanodda ket inyawicJda ni Aclan a nasugat ti nasaem kasta met iti bangkay ni Calixto Calorina. Ni Aclan apaman Ia a naidanonda idiay Ktlartel ti Guardia Civil diay Noveleta


32

GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTILA

natay, ket ni Calixto Calarina inka:ida idiay Dalahicanmaysa a siket (tSl?no) iti nagbaetan ti Noveleta ken La Caridad. Ti bangkay ni Comandante Aclan naipan idiay San FrancistO de Malabon isu a yan ti asawa ken anakna. ket naitabon ti l{ab:gatanna a sipupunno ti ngayed ta nakipamumpan amin dgti agkakangato a turayen ti Katipunan, ket nagaannugotanda pay nga inanaml1ngan, iti balay toy natay. a mapensionan ti balo iti sangapulo a pisos mak'abulan. Ti nagbanagan dgti a panagbabakal isu ti pannakapatakder dgti kakastila ti sarikedkedda (Fortificacion) idiay siket (istmo) ti Dalahicao. Dgtoy a sarikedked, apamao a l1asaripatpatan ti IIeneral a Kangattoan dgti katipuoan, nagbaonda ti buyotda nga apan rimmaut a gimmubat iti rabii ti 3 t : Odubre. Nagpatnag ingat' aglawag ti sum!lno a bigat Octubre 4 saan a nagsarday ti Iissit ti paltug; ngem idi kuan dgti katipunan pimmanawc1an ket binatida dgti rineprep a kaduada a nasugsugat ken natnatay ken pita a pal tug pay ti nawan. 29, TI FINANGRAUT DGTI TAGA SANGGUNIYAUG MAGDALO !DIAY BINACAYAN, PARANIAQUE Kf>MPY. Dgti immalsa nga induuloan ni Emilio Aguinaldo, rinautrautda ti Binacayan (Bakay-ti pangnagan dgli katipunan) Paraniaque ken Las Pinias, ket dgti inpalungoan da Ileneral Vito Belarmino ken Coronel Tomas Mas:'ardo. nagl al-ligida iti pnnangrubbotda ti kunrtcI dgti Guardia Civil idiay Carmen isu a nagnaganen dgti agnaed sadiay Silan a Puting Kahoy. Day toy a disso adda iti nagl:actan ti Silan ken Santa Rosa iti Probinsia ti Lagu r a. I"lay inaldaw a dgti buyot dgti l<atipunan k(~gti dua a Panguloan ti Probinsia Magdalo ken lIfagd1:wang, Rgrllrupakda l<dgti kakastila.


GUBAT DGTI PILIPINOKEN KAKASTILA

33

30. NAISADSAD A SASAKA YAN Tl GUBAT DGTI KAKASTILA. Kalpasan ti sumagmamano rga aldaw a napalabas nanil,ud idi O.:tubre 4, acJ,!a maysa a sa -akayall ti Gnbat dgti kakastila a napan idiay Rosario (Salinas) ket kinamatkall1utna ti may"a a LiJa.v dgti ~Igkalkalap ingat' igid iSll a nakaisad~ adallna iti mab:gatan. L1i napan iuarug dgti sumagmamano a katipunan nga icaulo ni Mariano San Gabriel ta apancJa koma agawen dgti 19am, kaJa

Dgti Buyot Ii Katipunan a Tumout iti pangguhat a s<uJakyan dgti kakastila a 7lapasadsod iti rwUleg ti Solinas.

ramramit ken arwaten ti gubat, rinl1gianna ti nagkanyon nga intllrongna iii uneg ti Ili Rf't adu ti nasug<lIgat ken natnatay a babbai. ububbing, ken lal-Iakay kdgti I:aILalayda. Ingat' rabii saan a nagsardeng a nagsardeng a nagpappapata;r ken nagkakanyoTl ket idi umataben, ta tim paw idj


34

GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTllA

nakaisadsadannan, naglayagen a pimmanaw. 31. TI RUPAK IDIAY LIANG. BATANGAS. Kalpasan ti sumagmamano a Iawasna nanipud daydi pannakaabak dgti buyot ti J'fagdiwang idiay sarikedked diay Siket (istmo) Dalahican, ti Capitan Heneral ken Kangattoan a Palango kdgti Buyot ti Magdiwang, Santiago Alvarez, a kinadduaan nj Bl;gadier-HeneraI Mariano Riego de Dios, Coronel Juan Cailles (dayi mangadadal iti Escuela diay Amaya ken umababay kdgti Praile), kdmpy a nalatak a katipl1aan, napanda idiay IIi a Magallanes agraman dgti buyotda a nagtagipaltug, l1agtagibuneng, gayang, talibong ken pana, rinautda a ginubat dgti kakastila idiay Liang, Batangas. Iti umuna a panagrarangetda, naagaw dgti katipunan ti ~ysa a dakkel a canyon dgti kakastila. Inaramat da daydi a canyon a pinangtubeng ti panagrl1ar dgti buyot dgti kakastila nga adda a nagkllartel iti convento dgti fraile. Kasta unay a yamyaman dgti katipunan kdgti a nagun-odda a bal-1igi, ket iti maikatlo nga aldaw a panagl1rurayda ti isusuko dgti adda a pinupokda a kabusor, dgti nalatak a pamaknallgen ti IIi a Liang napanda nangted ti napusoan nga atang-aya (enhorabucna) iti Kangattoan a Palungo dgti Buyot a nangabak, Santiago Alvarez. Idinto ta samsamitenda ti namnam ni ba1-ligi ket sibabartekda ti ragrag-o, rinubbuot ida dgti kabusor ket kas tumudo ti buli ti paltug. Nagtatarayda agraman ti Kangattoan a Palungo kasta met ni Coronel Juan CaiIles, ta igigirda ti maLaybinal-lasiwda ti nalawa a taltalon ken pilpilaw. 32. TI RUPAK IDlAY TALISAY, BATANGAS. Idinto a madama a gubgubaten ni Santiago Alvarez, Palungo a Kangattoan iti Buyot ti Sangguniyang Bayang .Magdiwang ti IIi a Liang diay Batangas, ni Emilio Agwnaldo a Kal1gattoal1 met a Palungo iti Buyot ti Panguloan ti Probinsia ti :l1Jagdalo, ginubatl1a met ti buyot dgti kakastila idiay Talisay, Batangas, ket nagasgasat ngem ni Santiago Alvarez, ta ti Palungo a K~ngattoan diay Magdalo,


GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTILA

35

kalpasan ti sumagmamano nga aldaw a pananglakubna kdgti kabusor, pinarmek ken naalana ti TIi. Dgti naIakub, kalpasan ti panagsagabada ti bisin ken sabali pay a rigat, pinanawanda 1.i simbaan ken conveoto iti tengnga ti rabii ; ngem nadlawan dgti katipl1nan ket ginubatda ida. Naruay dgti natiliwda a kakastila ken pilipino; ngem- dgti pilipino a nakemmeg, nupay idi damona imbilangda ida a balud, idi mabaybayagen innyotanda ida a kimmappon iti Naindaaklan a Panagem ti IIi nga Agwayawaya-ket immanamongda ken sipipingetda a nangikaluya iti Ilida kdgti naududi a panagrurupak. 33. Tl PANAGURNONGDA nOR-OR. Agsipud ta ti Tesoreria dgti dua a Panguloan ti Gimong Magdiwang ken JJlagdalo awan t i pirakda, nagaannunganda nga iyuman da,toy a banag kdgti pamaknangen ti Di kdgti nagkadua a Das~'g (zo a), tapno isuda koma ti agor- or ti maipaay kdgti pa busbusan iti g bat. Naanamungan daytoy a na1;l1namin (resolucion) idiay beddeng ti Magdiwang, babaen ti panangimaton dgti Ministros iti Panguloan. KasLoy 1.i pannakabingayhingayda: Ni Ariston Villanueva baagina ti agpaor-or l,dgti II-iIi a Rosario, Santa Cruz de Malabon, ken Naicj ni Emiliano Riego de Dios kdgti II-iIi a Maragondon, Ternate, MagaDanes. M~n Bailen; ni Mariano Trias y Closas, krlgti 11-ili l1ga Indan ken Alfonso ket ni Diego }.1ojica duada iti Pangul0 iti Panguloan, Mariano Alvarez, 1 atallgda a pagor-oren ti San Francisco de Malabon ken Noveleta. Kaadduan kdgti maya man iti TIi a Santa Cruz ken Naic madida nga agor-or iti pirak man. wenno uray ania a sanikt1a, a kas kiddawen kadakuada ti agpaor-or ken maituttIp iti kasasaad wenno kinabalmangda, ket gapo ti kasdi nagutugot ngarud ni Ariston Villanueva. Ministro ti Gtlbat ken nadtltokan nga agpaor-or kdgdiay nga II-iIi, a nangipagna 1.i nainget a bilin a rnangpilit ti panagor-or c1gti madi, ket paernbargona pay dgti kuklmada. Kasta


36

GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTILA

met pakemmengna ida, babaen ti basal nga ibubusor iti

kaJipunan, sana paipan ida iti kaadaywan ken kasuksukan a kuartelda a kuyogen ti buyot, ken sipupungo ti imimada ket saan la a dagdagitoy ti sagabaenda ngem naibiIin pay iti turayen ti kuartel a pakaitungpalanda a dida ida warwaran iti reppetda, ket saanda ida a pnlos a kaasian ta isuda rebbengda ti maibilang a kaoaksan a kabusor ti Pagilian (basaen ti Dgti Frailes ken dgti mangisakit-kanyada, BIg. 27). Gapo ti daydi a naiwayang a pagbilinan dgti Ministros ti Panguloan ti MagdiwangJ adu dgti naalada nga or-or ket adda binusbusda kdgti naruay a masapsapuIda, nabaJinda a tinangdanan dgti soldado ken dgti nababa nga agtuturay, ta \n1anipud ti Coronel nga agpangato ingat' Heneral dida met umawat ti tangdan, no di laeng dgti taraon, kawes, ken dadduma a masapsapul. 34. Tl PANNAKAYAI<AR TI TURAY TI MAGDIWANG IDIAY MAPAGTIIS. Kdgti umuna nga aldaw ~i bulan ti Noviembre, tawen a 1896, ti Turay (gobierno) ti Magdiwang impanda idiay San Francisco de Malabon, agsipud kdgti inaldaw a panangbombardeoda diay Ligtong ken Noveleta dgti canyon ti sasakayan nga adda idiay Siket Dalahican ken dgti canyon ti kuartel dgti kakastiJa. Hi balay a pagadadalan isu ti l1apilida a nangbangonan iti nasao a gohierno a nayalis ket nagtalinaed sadiay ingat' kaskastrek ti bulan t1 Abril ti sumuno a taw en 1897, isu a nayakar matlcn idiay Naic, gapo ti pannakasubli dgti kakastila nga innala ti Mapagtiis kas mabasanto iti udi day toy a pagbasaan. Kasta met ti Turay wenno gobierno ti Panguloan ti 1I1agdalo, gapo kdgti diagsarday a bombardeo diav sangladanan ti Cavite el Viejo I1ga aggapo idiay Binacayan ken Bacoor, immakar met idiay balay ti Hacienda diay Imus ingana ti kaskastrek ti bulan ti Marzo, tawen a 1897, idi a


GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTILA

37

ti 11i nga Irnus naala man met laeng dgti bllYOt dgti kakaslilan, a nagg<lpo iti narebbek a balay ti Hacienda idiay Salitran a killadduan paii pangen ti soldado a naggapot' Daang Hari ken Pintong Bato. Iti daydi nadara ken nakaamames a gul-Iap a llaaramid idiay lrolls, ti Teniente Heneral ti Buyot dgti Katipnnan ti Madgalo, ('rispulo Aguinaldo, kabsat nga inauna ni Emilio Aguinaldo, naiay ket naiwalang a nabaybay-an ti bangkayna iti tayak ti pagbabakalan. 35. TI RAMBAK NI NUESTRA SENORA DE SOLEDAD IDIA Y MAPAGTIIS. Babaen ti pannarawidwid ti L;obierno ti Jl{agdiwaflg, narambakan a singangayed unay kas ipalubos ti agdama a kasasaad ken annayasan li [tramid, 1.i aIda W lli Nuestm Senora de Soledaa iti 8 ti bilangen ti Noviembre. Timmabuno amin dgti agkakallgato a turaye kdgti nadUrrladuma nga II-iIi iti Magdiwang;. iti nangayed unay a Misa a naidnton iti agmilmilagro a Virgen. Ni Apo Manuel Potenciano Trias ti nagmisa, padi a pilipino a cura diay San Francisco de Malabon. Kdgti immununn a taw -n no rnarambakan daydiay nga aldaw, idi awan pay ti gub.J.t, naruay dgti tumalantan nga aggapgapo kdgti adayo a pob-Probinsia ta dgti babalmang ti sabsabali nga ll-ili agaduda a tumabuno a saan a ti kinamilagrosa ti !qapateg a Virgen; ngem ti kaadn dgti sngst1gal a kas Monte, pa,ngingi, paqtlito, rifa, kdmpy, isu a kabayatan ti Dldaw ti ramrambak, saan a rnatiliw ket mabaybay-an. Tadi iti ral-lotan k a sta 11let a maararoid ti agdadaraddan a siam nga aldaw. 36. TI PANNAKIRUPAK NI DON l{AMON BLANCO Y ERENAS, GOBERNUDOR HENERAL A KASTILA. rdi manarirnaan dgti katipunan diay Magdtwallg a makiramrambak idiay Mapagtiis. ti Sasakayan-Gubat dgti kakastila, agraman dgti canyon kdgtl alad a kabiti 1.i Cabite (nguln ti Probinsia) ken dgti adda iti sarikeclked diay Siket


38

GUBAT DGTI PllIPINO KEN KAKASTILA

Dalabican kasta m et dgti adda iti Binacayan-binombardeoda a nagmalem iti 8 dgti II-iIi a Novel eta, Cabite el Viejo ken Bacoor. Iti aglawag ti Samtlno nga aldaw, Noviembre 9, dgti nagtitipon a baybl1yot dgti kakastila a tinulongan ti cany on dgti Sasakayan ti Gubat, immadanida iti Earikedked dgti katipunan idiay Binacayan istl a kalpasan ti pito nga siaui (oras) a napiuget a panagrurupak, nangabak dgti kakastila ket dinagl1sda ti ilanLlIsuI kdgli amin a balbalay. Ili daydi met 1a a kanito dgti kabusor nga indaulo ni IIeneral Blanco, rin ebbekda met ti sarikedked dgti katipunau idiay Noveleta-kdgti kas agb~si a paltugda. Nagpaut met ti aganay a pito nga oras (siaui) day toy a gul-Iap, kalpasanna nagsanod dgti kakastila a nasayyasayya dg i buyotda nagturongda dia.y IIi a La Caridad, binatida iti naglasatanda ti narully a naiwalang a turayen ken saldado 'a napno kdgti arwaten ti gubat. Kas nagbanagan daydi a bal-1igi ti Brigadiet-Heneral, isu mga agbilin iti sarikedked jdiay Nove1eta, Artemio Ricarte Vibora, naipangato iti saael a CODlandante H enera1, kasta met ni Brigadier I-Ieneral Mariano Ri ego de Di os, iSll! a naggapot Mapagtiis napanl1a binadangan ni Vibora. Nasarakanda pay ti maysa a babai a pilipina I1ga agnnganti Gregoria a nailaok kdgti natnatay a pi1ipino. Ga po ti daydi a panangabak dgti katipunan, naimly on iti Pangaloan ti Madinwang ti dua a Ministro nga isuda: lIIinistro ti Estado ken Ministro ti Interior, ti naikabil l{dgtoy a ~aad, isuda Jacinto Lumbreras a naggapot M anila iti nga1ay ti bulan ti Odubre kas Ministro ti Estado, ken ni Pascual Alvarez, pudpudno nga beroe diay Magdiwang, leas Ministro ti Interior, kct ti daan a saadna a l<as Katalek iti Panguloan, sinukatan ni Juez de Paz idi diay San Francisco de Malabon, Cornelio Magsa rili. Nupay ti Purok a Binacayan inllal. dgti marino a kakastila idi agsapa ti 9, ti Sl1muno nga aldaw 10, innala manDlet la dgti pilipinoll, dgti . buyot iti Pangl1loan tj


GUBAV DGTI PIKIPINO KEN KAKASTILA

39

Probinsi~ ti Magdalo, isu nga impalungoan met laeng ti Kangattoan a Paluugo, Emilio Aguinaldo. Iti daydi naaramid a panagraramasda, natay ni maingel a Ministro ti Gnbat ti Eangguniyang Bayang Magdala, Candido Tirona. Rinikna ken sillakit unay dgti amin nga umili ti Cabite el Viejo ti pannakapukaw day toy maingel a pilipino, leet ti Kaiipunan nang mga A.N.B. nadlawda unay ti dakkel a nakaikawaanda ti kaawanna. Kalpasan ti sumagmamano nga aldaw ti daydi ipapatay ni Candido Tirona, ni Jrabagisna a Daniel dimmateng a naggapot' Manila ket dinawatna a stIulua dgti matana a ti pinanawan ni kabsatna a saad, isu laengen ti sumukat; naited kenkl1ana ket nagsaad agingat lmserserrek ti bulan ti Abril, tawen a 1897. Idi ti IIi a Mapagtis ken Pangawagi naala man m et la dg ti buyot ti kakastilan . oi Daniel Tirona isuda 'ken ni Juan CailJes, simmukoda iti :::d <ababain unay nga isusuku idiay IIi a Santa Cnlz de MaIabon, babaen ti ibibiang ni Francisco Yalencia ken dgti Cucu-ra a frail e, i5uda a kas n asarita itayen, insalakan l{en intulod ni Juan Cailles ken dgti kaddu ana nga omammoyo ti fraile nga impan ida diay Carregidor. 37. TI ISASANGPET NI ANDRES BONIFACIO IDIAY PROBINSIA TI CABITE. Apaman a ti Probinsia ti Ca bite napaksiatnan dgti dl1a a Panguloan ti Probinsia naurnos a nalaingen ti pannakabuangayna, ti Gobierno diay Magdiwang nangibaon ti pannakabagina kdgti bambantay diay M ontalban ken Mariql1ina, isu a yan idi ni Andres Bonifacio, ta apanna iuted ti sumagmamano a kumit wenno pakaammo ken Bonifacio, a Kangattoan a Pangulo 1.i Gimong dgti katipunan. Naibaon pay keukuana ti pakaJlukpttkan dgti uapaspasamak idiay Cabite, ken inawis ti Gobierno diay Magdiwang a mapan diay Cabite, tapno masaksian ken maimatanganna ti napnot' rigat, ngem saan a kaalimuteng dgti katipunan, a kasasaadda. Sinubalitan a siyaman ni Bonifacio kdgdi a maammoanoa ket kinablaawanna dgti


40

GUBAT DGTI PllIPINO KEN KAKASTILA

turayen dgti katipnnan idiay Cabite a gapo kdgti naindaklan a panagbalbal-ligida, intedna pay dgti bilbilinna. Saan nga immannugot idi a panagsukonda a mapan sumarungkc1r, ta ti nagmaddianna, gapo kano ta Hi pamanunotanna (ket agpayso a kasta) saau a maikanada ti panagtataripnong nga aguummong, ta ti agdama a kasasaadda a mangirakrakurak ti panagwaywayas, ti kasayaatan a panggun-od, saan a ti panagtitipontipon, ngem iti panagwaras, tapno adadu ti maaramid ket nupay no agpaiso a gapo ti panagbal-ligida, rnasapul koma a rambakan, dakes a mairuam nga aramiden dayta, ta dgti buyot maidianda dgti annongna; Gapo kdgtoy ni Bonifacio saan a nagparparang a pulos kdgti dadduma a turrurayen ti buyot dgti pilipino. rdi naammoan ti Sangguniyang Bayang JJlagdiwang ti naed ni Andres Bonifa.,cio; nlasansan ti. ipaw-itda a pangHugayda keukuana, tapno apan koma tumal-Iaong iti taripnung a kas inbatad ti Pa guloan ti 1:1agdiwadg idi umuna a panangawisda, ngem madi latta. Namitlo a n21awis (maysa a surat a napateg ken nakaJaJagip iti Pakasaritaan' ti Gubattayo ti inaramid ken inanamU11gan a sangsangkatLinos dgti kamkameng ti Panguloan ti Magdiwang) ni Bonifacio. ket iti kapamitJollan inawatna ket naran diay Probinsia ii Cabite ti bulan ti Diciembre, tawen a 1896, kasakl]ayan ti Paskua. rdi makadanon ti IIi nga Imus (Panguloan iti Probinsia ti Magdala) nagdagus ti balay ti maymaysa a katipunan idiay nga IIi, isu a ni Juat1 Castanyeda, iti kabigatanna apan kinablaawan ken sinarnngkamn da Baldomero Aguinaldo, Pangulo ti Pangu]oan ti Probinsia ti Magdalo, Daniel Tirona, Ministro ti Gubat, ken ni Vicente Fernandez maysa a katipunan nga umili diay Siniloan, Probinsia ti Laguna. Ni Vicente Fernandez, iti daydi naaramid a taripnong (Agosto 23, 1896), sisasannugot a nagkari ken Andres Bonifacio ken iti uray siasino iti Kangattuan a Panguloan (Consejo Supremo) ti ikakaysa ti f'robinsia a Morong ken Laguna kadakuada inton maaramid ti ginan-


GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTllA

41

datda a panangrebbek l<dgti buyot ti kakastila idiay San Juan del Monte. Ni Bonifacio idi mangegna ti panagkari ni Fernandez a nag;;apsapata, dinutokna a Teniente Heneral ket isu ti mangpalungo kdgti buyot ti Morong ken Laguna. Ni Vicente Fernandez dina tinungpal dgdi a nakapappapati

i Umay kayo, Kakahsot, la reblekentayo d ogiti immagaw

-in

koJ:ul.ubotoy a takneng l

a karina, gapona a napabasol iti kaawan panangbuyogna ti sao a maibbatanna ken liwayna iti naikumit kenkuana kct gapo ta masemsemseman ken masair ti concienciana, napan nagpakni iti abung ni Emilio Aguinaldo. Ni Bonifacio naammoanna daydi gapo ti saadna a Kaogattoan a Falungo


42

GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTILA

ti K.K.K. nga mga A.N.B., pinatina a rebbengna tlga ipakat ti turayna no maypapan iti siasino a katipunan, gapolla inbilinna ti pannakatiliw ni Teniente Heneral Fernandez, tapno mausig ken mapalutput ti kinaagpaiso dgti naipabasol kenkuana. Dgti Kamkameng ti Panguloan ti Probinsia ti Magdalo binusorda daydi a bilin ni Bonifacio, kct dida intaltalek ti turay nga adda kenkuana. Iti kasdi nga isusupring dgti Panguloan ti Probinsia ti Cabite 1"1 Viejo ti bilin ni Bonifacio a pannakatiliw ni Fernandez, toy Panglllo a Kangattoan ti Gimong a mamagwaywayas ti IIi, nakitana unay ti dida panangibibiang kenkuanan ken iti kapoyna. Idinto a maararamid dgto , simmangpet idiay balay ni Juan Castanyeda, ni Esteban San Juan, .Mulawin, Comandante, a binaon ti Panguloan ti Probinsia ti Magdiwang nga apan agkablaaw iti Kangattoan a Pang1110 ken apan mangawis kenkuana iti n agan dgti hat ipuna iti bedrleng ti Magdiwang, nayamammo ken B nifacio day toy abanag. Idi inal1l1ugot ni Bonifacio daydi a panangangl[Lyda, napanda a ldnnyog da Baldomero Aguinaldo, Daniel Tirona, ken Esteban S. Juan, ket naglaylayonda idiay Noveleta a dida ket dimmagas a pulosen idiay Cabite el Viejo nga Tli ni Emilio Aguinaldo. Dimtengda iti ag-l ti malem idiay IIi a Magdivvang, ngem awan a naikl1yog kadaktladan 11i Baldomero Aguinaldo. Inawat ida a siraragsak ken siyaman ti Pangulo ti Panguloan ti Magdiwang, Mariano Alvarez, J-Iainam. ken dgti agkakangato a turayen l<atipul1an sadiay baro ken napintas a naed ti Juez de Paz, Euriterio Manlia. Iti ag-3 ti malem iti daydi met la nga aldaw, kalpasan ti p a ngngaldaw nga insagut dgti umili diay Magdiwang kada Andres Bonifacio ken Katalek ti Kangattoan a Panguloan, Emilio Jacinto, napanda idiay San Francisco de Malabon a nagluganda iti nal1uno a caruaje. Iti makanawan nga abay ti caruaje adda ti Ministro ti Gubat, Daniel Tirona iti Pangtlloan ti Probinsia t:i Magdalo, a nakakabayo ken


GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTILA

43

nakaasut 1.i igamna, ket agpukkaw iti amin a bilegna no makalabasua ti bunggoy ti Pilipino a komana: lilAgbiag ti Kangattoan a Pangvlo tz Katipunanlll ket iti makatigid adda met ni nalaillg a gumugubat a Comandante ti buyot 1.i Magdiwang, Esteban San Juan, isu a nagsakay met ti napintek a kabayo a puraw ken sumurot a makidanggay iti aramiden l1i Daniel Tirona. Agbatugda nga ag[Jataray iti agsumbangir ti caruaje a yan ti Kangattoan a Pangul0 ken ti Katalekna. Adu pay ti luglugan a simml1rot met itoy caruaje a nagyanan dgti lmmkameng ti Panguloall ti Probillsia l{et adda pay dna a pangen ti soldado a kimmuyog, maysa iti una ken maysa met iti ndi nagl<a\'\'es dgtoy a buyot ti nalabaga nga abel (naabel ti abaca't Manila day toy a lupot). Kastoyda a dimmanon idiay San Francisco de Malabon isu a nakasabtan da Bonifacio iti maysa a Banda ti M usica ken dgti Panguloan ti IIi nga indaulo ni Santos Nocon, Duhat !<en Coronel Nicolas Portilla, Mangyari, ket iii una unay dgtoy a bunggoy dgti simrnabat, adda ni Diego Mojica, Katibayan- Ministro ti Finanza (ken nalaing a rnannaniw iti saot' tagalog). Kalpasan ti kas l{adawyan a pinaglinlinnagay, inangayda dgtoy natan-ok a sangaili ta apanda iti makal1ta a "Te Deum" l1ga isagut dgti naayat Ilida a taga Cabite a pangkablaaw kdgti sangailida. Kalpasan di "Te Deum" a luoanta ti cura sadiay, Padi Manuel P. Trias, ni Bonifacio a sinurot amin dgdi oaitallaong, napanda iLi pagtataripnongan ti Panguloan ti Magdiwang ket sadiay dgti nadanonda a naruay a tattao indirida: "Agbiag ti Bari dgli Tagalog" ket ni Bonifacio nllpaysaanna uoay pagay- ayatan daydi a mangegna, nagyarnan laeng ket insungbatna met nga impukkuw:

"Agbiag ti Wayawaya ti Pilipinas." ldi kadatdateng sadiay ni Bonifacio nagdagus iii balay ni Santos Nocoo; ngem idi kuan irnmakar idiay nalawa a


44

GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTILA

balay ni Estefania Potente ket nagnaed ditoy a balay aginga ti daydi pannakaagaw man met la dgti kakastilan ti San Francisco de Malabon idi kaskastrek ti bulan ti Abril 1897. 38. SUMAGMAMANO A SURSURAT A MAIBUSOR KEN ANDRES BONIFACIO. Kalpasan ti sumagmamano nga aldaw a simmangpet ni Bonifario idiay Probinsia ti Cabit.:!, adu ti sursurat nga agsiwarnak iti amin a Probinsia nangruna ti IIi a San Francisco de Malaboll, a pagtaengan ken pagaduan ti pasurot hen agdaya w ken Bonifacio. Ti akinggapuanan kdgtoy a nasursuratan a naiwarwaras, ni Daniel Tirona a tinulongan ni Vicente Fernandez (daydi Teniente Heneral diay Morang ken Laguna a dina nabuyog ti inkarina) impaIgalma ti bagina ken dgti gapllananna, ket inuYllyotanna dgti taga Cabite a baybay-an ken dida pagtalkan oi Bonifacio, ta saa a mainugot a pagkammatalkanda, ta isu (Bonifacio) maysa a mason, awan Diosna, awan bigbigenna a napateg, impayatna ti c1"usifijo, bassit ti adalna, maysa la a pababaon (agente) iti pagtFlgtagilalwang a kukua ti Aleman. Dadduma kdgti naka basa kdgti a sinursuratan apanda imparang ken Bouifacio, ta naIaus a makadadael dayaw dgti naalas a naiJanad. Naminsan a malem ni Tirona sinarungkaranna ni Bonifacio a kas maysa a gayyem, ket ni Bonifacio dinawatna ti panangilawlawag ni Tirona kdgti naaIas a sinursuratanna a naiwarwaras a mangmulit ti dayawna ken mamagbalin kenkuana a kas sabidong kdgti tattao. Hi kasdi ni Tirona a sitatangsit dgti wagwagasna dina tinungpal ti dawat ni Bonifacio, ket iti kastoy rimmangen ti pungtot ni Banifacio, inasutna di revolverna ket paltuganna koman ni Tirona; ngem sinarapa ti inaudi a kabsat a babai ni Santos Nocon nga agnagan ti Andrea, ti ima ni Bonifacio, ket dinawatna ti dida koma panagpinnungtot, igapoda ti Ina a Pagilian.


GURAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTILA

45

39. TI PANAGINNUMAN DA EDILBERTO EVANGELISTA KEN SUPREMO BONIFACIO. Idi ag-1:00 ti malem iti maudi nga aldaw ti Diciembre, 1?96, idiay balay ni Santos Nocon naaramid ti panaginnuman da Bonifacio ken Edilberto Evangelista, Teniente Heneral ti buyot ti Magdalo. Ni Evangelista imbasana ken Bonifacio ti maysa a PAGLINTEGAN (Ley Constitucional) nga inaramid ni Maura-Ministro de Colonias de Ultramar ket naibatay kdgt-i pagbilinan ti Had ~-liay Espanya-ti sakupenna day toy a paglintegan isu ti pannakabangon ti pangbukuman kdgti Inilin-ili ken Panguloan dgti Probinsia (Juntas Provincjales) ditoy Pilipinas. Ni Edilberto Evangelista, Ingeniero Civil a nagadal diay Belgica, ket apaman 路 a dimteng ditoy, kimmapponen kdgti immalsa iti babat'n pagbilinan ni Pangulo a Kangattoan kdgti bllyot ti Magdalo, Emil~o gninaldo, ket dinagllsda a pinusgan a Tenient(\ HeneiaI, saa a gapo iti kinalalal<ina iti pagbabakalan, ngem gapo tt kangato ti sursurona ken adal. ken ti pay met narayray a panagayatnat' ilina. Isn ti nallgaywan ken nangjdalan ti pannakaaramid dgti salinged diay Bacoor, Bi,nacayan, ken Cabite el Viejo. Natay idiay rangtay diay Zapote, Bacoor, idi Febrero 16, 1897, ti kangitingitan ti maysa a rupak. 40. TI DAKKEL A TARIPNONG ITI BALAY TI HACIENDA DIA Y IMUS 0 HALIGUE. Iti balay ti Hacienda diay Imus naaramid ti dakkel a taripnong a timmabunnoan ti saan laeng a dgti tuturayen ti Katipnnan iti Probinsia nga adda nga agpapaing sadiay, ta kayatda a salaysayen ken usigen a nalaing ti PAGLINTEGAN a nasao iti ngattoen toy, ken kasta met no adda pannakabalinna ti panagkaykaysa dgti dua a Panguloan ti Probinsia ti Magdalo ken Magdiwang. Naruay dgti naidatag a suppiat maipapan ti pallangannugot iii PAGLINTEGAN (Ley ConstitucionaI) kasta met ti


46

GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTllA

panag[ipon dgti dna a Panguloan. Dgti kangrunaan isu ogtoy: (a) A ti K.K.K. NG MGA A.N.B. adda ti Pagalagadanna a nausig ben naanamungan ket naisaknap dito}' Pilipill~s a maannurot. (b) A gapo met Ja ti day toy a Pagalagadan ken 'dgti sinagudayna nga intuyang ti Kangattoan a Pangu]oan ti Gimong, ti maysa a kita ti Turay na]pas a naballgonen kdgti Probinsia kada Il-ili ken purpurok. (c) A ti kakaisuna a karal{ar ti Gimong dgti Annale ti Pagilian isu ti panangragpatda toy Wayawaya ti Purpuro ditoy Pilipinas isu a pakaannurotan ti Pagalagadan agingana ti di maragpat P anagwaywayas. (d) A ti KICK. NG MGA A.N.B. a maysa a nalimed a gimong, pultawen apa man nga agbettak ti gu]o, kasta met ii Pagalagadan k~ dgti sinagttdaypa. (e) A ti Cabite \kabassitan a . Probinsia ditoy Pilipinas ~anna a rebbeng a mabingay nga agkaddua dgti Pangalqan ti Probinsia. Agsigud ta awan ti nagbqlUug a natinong kdgtoy isu ti nakaangayan 1i taripnong; ngem nagaannugotanda (1) A n, Andres Bouifacio, kas isu ti Pangu]o a Kangatto~n iti Gimong, isu ti Pangulo ti Bagi Nga Agaramid ti Linteg " , (2) A masapul nga isu ii makaammo a mangala kdgti kadduanan a dgti mainugot nga agkamkameng iti nasao a Pagaramidan ti Linteg iti EAIPASPASNGAY A

I!AGILIAN. Ni Bonifacio dinawatna iti nangimaton itli taripnong, kasakbayan ti panagsisinada, a maisurat amin dgti naararamid kabayatan ti panagtat?-ripnong. Kas eli ti inaramidda ngem agsipud ii idadateng da Paciano Rizal, ToseÂŁn::l. a a nabaloan ni Dr. Rizal ken sabali pay a kameng ti kamanda, uat1.lngday daidi nairugin a pannakaisnrat dgti naararamid idi ummongda. Bayat dgti simmaganad nga


GUBAV DGTI PIKIPINO KEN KAKASTILA

47

'aldaw a panagtataripnongda ni Bonifacio kanayon a du watenna dgti nul(ailunadan dgti naus-usig isu a namnamaenna nga adda a naidulin ti yan dgti nal{aisuratan dg1.i napateg a rlocumento ti Gobierno ti Magdalo, tapno iti rannaltakitana kdgtoy a n ausig iti taripnong, ammona ti annurotenna; ngem dgti aggamulo iti Gobierno ti Magdala

Kdgti kawal (so'c'a.io) nga apan sumal'ungkar kdgti gagayernda, pat~ll'den ti ayatda't iti Batha'a (Dim) ken iti Il-ida,

ken pal'ay,'ayen ni Josejina

ti laeng isungbatda kenkuana maawatnanto dgdiay a c1awc1awatcnna apaman a mafirmaan dg1.i naital-laong iti Gimong, Ni Josefina Braken, a nabaloan ni Dr. Rizal, nayanak idiay Hongkong; figem ieli natay ni asawana saan a rimmanaw dito)' Pilipinas, ket imparafigarangna ti nupusoan nga ayatna kdgti pilipino, isu figa impatpatay ni asawana oayta Ilga ayatna kdgti kakailj~n ken Pagilianna. Dina-


48

GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTllA

watna a mabaiigon idiay Hacienda ti 1'ejeros ti maysa a Hospital a pakaipanan dgti masugsugat ti gubat, ket isu ti umimatang: intedna ti kanitona rabii ken aldaw, agasan ken aywanna dgti masugsugat. Kdgti soldado iiga apau sumarungkar kdgti gagayyemda idiay Hospital, patpaturden ken parayrayenna ti ayatda ti Dios. Ket idi dgti kakastila naagawda manen ti San Francisco de Malabon ni Josefina timmalaw a napan diay Naic ket nanipud sadiay immal-Iatiw a napan ' naglemmeng kdgti bambantay diay Maragondon sa nag-pa-LagunR a kiul1yogda kayongna a Paciano ken sumagmamana a babbai. Nagnada iti baksil dgti bambantay ken nalawa a tinaltalonan, ket gapo ta sakasaka ni Josefina, natadfad ti sugat dgti dapanna j iigem dina igingina inluloyna latta ti panagtarayna kdgti k\busor, naminsan pay simmakay ti nuang nga iniggaman ni Paciano agingn ti IIi R Bay, isu a nangsabatan ni Venanci'o Cueto, maysa a turayen dgti katipunan ket didiay inll1gan I1i Venancio Iti maysa a barangay a a mapan Manila ket manipud met Manilan nagluas a nagpa-Honkongen, isu a nakatayanna, kalpasan ti makatawen a pinnakiasawana manen ti maysa a Pilipino, Dr. Santos. 41. KDG1'1 NAKALALAG1P A NAPASPASAMAK KASAKBAYAN T1 ENERO, 1897 1SU DGTOY 1'1 KANGRUNAAN A MA1NUG01' NGA 1NDENGAN. (a) Dgti panagrurupak a naaramid kdgti II-iIi n Muntinlupa, Taguiig ken Pateros, iSLl iiga impalungoan ni Teniente Hencral Crispulo AguinaJdo. Dgtoy iiga II-iIi rinallt dgti i111malsa ket naaramid ti napinget a Fanaggugubat a nagpaut ti dua iiga aldaw ket kalpasanna nagsanud dgti inmalsa a nagpa-Cabite a sinllrot dgti umili ti Muntinlupa, Taguiig, ken Pateros kasta met ti mays a a canonigo iti catedral ti Manila, Padi Dandan isu a natay kdgti bambantay ti Magallanes, kasakbayan daydi pannaka-anamong ti l1ugtutulagan idiay Biak-Na-Bato.


GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTILA

49

(b) Ti Rambalc lcen panangffgilinda ti Taldin (patron) ti Ili a San Francisco de JJfa1abon. San Francisco de Asis: Dgti

taUao nairllamc1a a mangramrambak a siiigaiigayed day toy iiga aIda w, saan a ti 4 ti bilaiigen ti Octubre kas ikeddeng ti simbaan, iigem ti bulan ti Enero iti tinawen. Ti Gobierno ti Magdiwang iigiIinen ken raemenna day toy a rambak a naipakadawyanen iti lit. Naruay dgti tattao a simmar-ung ket nagmisa ti cora Apo Manuel Potenciano Trias iti misa a naudi a kinadkaddua dgti sangsangaili a papadi, ken nagsermon met ni Padi Esteban del Rosario, cura ti IIi a Tern ate. Iti sermonna ni Padi del Rosario, kalpasan ti pannalaysayna ti singpet ken gundaway ni San Francisco, intaraudiua iiga ingl1namgunam kdgti agdengdengiigeg a didanto baybay-an a di tungpalen ti naiiiget a pagannoiiganda, iiga ipaannong ti agdama a saaden ti Pagilianda ket inyunayunayna kdgti Katipun,an ti panangikagumaanda a rumagpat ken mamagpulang ti nabnyagen a napukawrla a Wayawaya ti liiguiigutenda nga Ina a PiIipinas. lti mumalem ti daydi tpet la iiga aldaw apan iigata nga agdua ti patiten ti ti pagorasan (humabon) iti nabaiigon a pagbibitlaan iti sango ti Presidencia, nagbitla da Andres Bonifacio, Mariano Alvarez, (Pangulo iti Paiiguloan ti Magdiwang) Ministro ti Finanza. Diego Mojica, Coronel , Nicolas Portilla iti buyot ti Magdiwang. ni Santiago Rill 0, kdmpy. Day toy naudi a nainaganan kdgti nagbitla, nadutok a Ministro ti Interior iti Gobierno Regional ti Batangas, ket naisulumina kdgti l<altaduana, ta kdgti sursuratna adda a maideppel day toy : "DEUS OMNIPOTENS" Iti a g-4 simmangpet ni Mariano San Gabriel, Capitan ti buyot ti Magdiwang, iiltugutna dgti soldadona, ta rantada ti makilibut. Idi sumsumbrekda iti Ili, nagpagunida kdgti paltugda ket nagkigtot dgti tat.tao, ta impagpagarupdan a dgti kabusor dgti dumateng, ket iti kasdi ni Ministro ti Gubat, Ariston Villanueva, isuda iti Paiiguloan Digma, Santiago


50

GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTILA

Alvarez agraman dgti buybuyotda, napanda a dagus iti pakangegl1nda ti paltug, lret idi makasangpetda ~adiay yan ni San Gabriel, dgti buyotna dinarupda dgti buyot ti Ministro ket ti di nagbayag intamedda dgti igamda. 'Ii daydi a naaramid, nagpungtot ni Pafigulong Digma, kct Idnayatna nga ikkaten ti igamda j figem day toy a panagemna dina naaramid, ta ni San Gabriel sipupu'dot a simmuppring ket dioagdagtlsna pay ti nagawiden diay Noveleta isuda kdgti buyotna. Ngem apaman a naammoan ni Ricarte day toy iti ag-8:00 1.i rabii, siningdatna ti napan diay Noveleta iti 8apang-Turo a yan dgti buyot ni Capitan San Gabriel a nakasublin a naggapot' San Francisco. Ni Ricarte inuyotanna figa inay-ayo ni Capitan San Gabriel, tapno agkuyogda figa apan San Francisco de Malabon ket agaamo ken agkakappiada kdgti kinasusikna iti malem kas nabasatayo. Naaramid a kastoy ket ni San Gabriel ainawatna ti pammakawan ti Pafig1!llo Mariano Alvarez, kasta met ti Ministro ti Gubat ken Pafigulong Digma iti dakes ken maikaniwas a nagapuananna l~as nasalaysayen. (c) Ti rupak idiay Balayang, Batangas: Kas singasing ni Brigadier HeneraI, ti buyot ti Magdiwang na si Eleuterio Marasigan figa agindeg iii dulon ti Cabite ken Batangas ken ni Ministro ti Gubat, a ti Balayan apanda rubbuuten a gubaten, ket babaen ti annugct met ti nasao a Ministro, naaramid ti panangrautda iti Balayang ket immatonan ken impa]ufigoanda dgti buyotda Brigadier Heneral Marasigan ken Pangulong Digma. Itoy a rupak adu ti napasag a Katipunan, maysa kadakuada ni Ambrosio Olasiman, maysa kdgti nagasat a nakaialaw iii pagbaludan ti Probinsia a Cabite tdi Octubre, 1896, ket kas napataud daydi a panagtalawna,-daydi kadduana figa agtaray kama, a isu ni Ladislao NOC()D, maysa a tao a dakkel ti gamo]uenna iti IIi a Malabon, napaltugan . Dgtoy immarl1g, idi a makitada a dida madaeran dgti bgubatda nagtukkiadda, ket naruay dgti


GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTILA

51

nasugsugatan, J{adakuada adda pay d ua turayen iiga isuda Comandante Domingo Dones ken Teniente Rafael Soto. Toy naudi nasalput c1gti dua a dakulapna, idi agdoma nga agkarkarnrag nga add a a siiggem iti Biblia, "Nago 01'emus" ist,t' pangnagan dgti 1agalog na kastoy ti ranaglualo. Cd) Nagungan lcen Nasabralcan a Panagpapatay Idiay Nasugbu, Batangas: Dgti buyot dgti kakastila iti Balayang ken Liang iiga 路adda ti pagbilinan ni Coronel Pazos, rinul>buutc!a ti Nasugbu, istl iiga ayaywanan ti bassit a buyot dgti immalsa iiga ipaluiigoan ni Brigadier Heneral ogti buyot ti Magdiwang, Luciano San Miguel. Nupay kasano a panagpiiiget ken siingel a pannakidaiigadang dgti Katipunan idiay Nasugbu, naala dgti kakastila, ket Jinakob ken awan pinaluspusanda a pulos kdgti umili iiga agtaray a kumamang kdgti bambdntay tapno aglemmeng. uray pay dgti dinaldramraD(an iti gubat naggigian laeng kdgti balbalayda wenno Bgti nagl{amang iti convento, balay ni Pedro H.oxas ken ti balay ti Hacienda. Pinuuranda dgtoy a talbalay kct nakset ken nalmesda iti asuk dgti tattao a nagyan. Rineprep pay a bangkay ti na;oarakan kdgti adu a bubbubon ti IIi. Kalpasan day toy nakaamames a kinasabrak a nagappuanan dgti buyot ugH kakastila, idi pinanawanda ti Nasugbu, nagsa!'arakda mnnen kdgti buyot ni Heneral 路San Miguel, ket inabakda manen a dandanida kinilup am in ida no soan a ti tal-lo laeng a natda, dua a soldado ken iti Heneral. (d) Ti Gobierno Regiunal ti Batangas: Dgti napatak nga umili iti Batangas a nagkamang kdgti sumagmamano nga II-iii diay Cabite, nagtataripnollgda idiay Jndan, Cabite, ket natinongda ti nangLangon ii GOBIERNO REGIONAL a ti napusgan a manggamulo isuda : "Lorenzo Fenoy, Maikadua a P unguIo; Ananias Diolmo. Mangiturong wenno Katalek ti GuLat (Secretario de Guerra) ; Santiago Rillo, Mafigiturong Wenno Katalek ti Interior i Miguel Malvar Comandante


52

GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTILA

Heneral, Eleuterio Marasigan, Brigadier-Heneral, kclmpy. (f) Felioiano Jooson Ken Totong: Da Feliciano JOCSOIl ken maysa nga agnagan Totong a taga Santa Ana, Manila, ket agnagan kdti l<atipunan ti Patola 0 kabatiti, napanda idiay Probinsia ti Cabite, a naggapot' Manila, ket naiigikuyogda ti nawadwad a salitre, manilang (polvora), buli, sillasi a paglunagan ken adu a gamigam iti Maestrama, wenno arsenal wenno pagpandayan kdgti alikamen ti gubat. NiJocson imbalakadna kdgti dua a Panguloan, iii Magdiwang ken Magdalo, iti ipapanna idiay Hongkong ta gumatang sadiay ti pa1i.ug ken ramitramit ti gubat. Inanamunganda day toy ket inikkan dgti uua a Panguloan iti Ilawadwad a pirak a binalonna. (g) Ti Panagserrelc ti Adu a Buyot Nga Aglcatipunan:

Kabayatan ti bulan ti Enero (Tandangsora), t.awen a 1897, nagadu dgti simbrek idiay SaD! Francisco de Malabon a soldado a naggapuda kdgti bambantay ti Probinsia t.i Bulakan ken Manila, isuda ng' immalsa idiay I1i a San Jose, Bulakan. Da Arsenio Mauricio, taga Tondo, Manila ken Pedro Giron, nadutokda a turayen dgti kabarbaro a buyot nga adda iti pagbilinan ni Viborn, isu a naiigiLaon kadakuada kdgti salinged idiay Noveleta. Dadduma 1<dgtoy a soldado addada a nailaok kdgti nakirupak idiay BaJayang, isu a nangiparangaranda iti dumardaraog a panagayatda iti Ilida, 42. DGTI NAPASPASAMAK illI FEBRERO 1897. Kabayatan dgti umuna nga aldaw ti day toy a bulan a managan Febrero 0 Romanluna, nagwara ti damag kdgti am in a ginginget a yan dgti illlmalsa, a ni Helleral Polavieja isu a nangsukat ken Heneral Blanco a Gobernador Heneral, nginaiigayna a gubaten a sipipinget dgti Katipunan a madama a mangibalabala ken agpatpatakder kdgti nabileg l<en natatayag a sarikedked ken agl{ali ti ababut a nauneg ken agrukrnkib a pangipalab-ungan wenno pangkulonganda


GUBAT DGTI PllIPINOKEN KAKASTllA

53

kdgti kabusor no umasakda sadiay.. A",an sarday dgti Katipunan, aldaw ken rabii, a mangleppas daras kdgtoy figa inrugida figa aramid, kasta met a nangbuafigayda ti maysa a pafigen ti buyot a nagtagipana kasta met dgti nagnaganenda 1.i Salvatane?'os isuda a nagigam ti salbatana (maysa a kita ti Itayo a nagatiddug a nagbukel ken nalinteg adda butaw ti tengfigana, maaramat a pagala kdgti bil-lit) ken dadnuma pay a kita ti igam. Dadduma kdgti PalpaIuiigo ti aramidela agikalida kdgti metralla a dipay nagbettak iiga inaramat dgti kakastila a pangdangran lradakuada (Katipunan) ken agipakatda pay kdgti paratignay a maibaud 1.i poon dgti kay kayo, 1.i baorna isu figa araman iiga adda maiIab-ong iti inaramidda a palab-ong a naikabil ti kasipfigetan ti dalan a mapagnaan a kapilitan dgti kabtlsor, maltat ti baorna ket ibiatna ti snmagmamano a gayang kada pana figa agturong iti amin a di~so. Dgtoy ti igigflm iiga inaramat dgti immalsa a pinakirupakda l{dgti kakastila ieli kaskastrek ti bulan 1~ Febrero (Romanluna), tawen a 1897. (b) Ni Jlla1"iano Trias y Closas a Ministro ti Gunguna ken Lirdeg iti JJlagdiwang : Day toy a paluiigo agsipud ti susikda kada ~1in路istro ti Finanza, Diego Mojica; Coronel Nicolas Portilla, ken iti Paiigulong Digma, Santiago Alvarez, tapno awan ti mapataudna a dakes, simmina iti Magdiwang ket kimmappon iti Magdalo babaen ti E:aadna idiay a Teniente HeneraI. Dgti buyotna, intiponna kdgti buyot ni Capitan Mariano San Gabriel ken Julian Montalan. Napasamak daytoy idi maglldua ti bulan ti Febrero (Roman]una). (c) '[i Iru1'vpalc ni Heneral Polavieja: Apaman Ia figa aghannawag ti parbaiigon ti 16 ti Febrero maal-lifigag ti pallug ken kanalboong dgti cafion figa aggapo kdgti salifiged figa adda iti nagbaetan ti Imus ken Bacoor, kasta met iti nagbaetan ti IIi a Silan ken Santa Rosa (Laguna). Dgti bllyot dgti immalsa a nafigisalal<an ken adda iti saliiiged iti BacooI', impah.mgoan ida da Coronel Pio del


54

GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTILA

Pilar, Mariano Noriel ken Agapito Ronson, tinuloiigan dgti buyot iiga inyarayat da Capitan San Gabriel ken MontaIan, kasta met a binadaiigan dgti buyot a naggapot' Imus iiga imatonan ni Comandante Lucas Camerino, ken dgti buyot - ni Andres Bonifacio, iiga adda ti pagbilinan ni B6gadier Heneral Lucino. Sipipiiiget dgtoy a nakirupak ken simmaraiiget kdgti kabusor, nupay adu dgti nasugsugatan kadakuada a kas kada Teniente Heneral Edilberto EvangeHsta, Mariano San Gabriel ken Mariana Ramirez nasugatda iti nasaem ken napeggad, kasta met dgti dua a Heneral: Mascardo ken Lucino a nas ugat ti saan unay dadakkel. Dgti buyot dgti immalsa saanda a simmuko wenno simmanud iti saiigaagpa iti saliiigedda idia y Za pote, Pintongbato ke"n Tangos. Dgti met kakastila tal-Io nga aldaw nanipud ti 16 saall a nag't,e1-lay ti' panagcanonda ket kinanito a a sihsiblolmnda a saraiigt en ken sayyaen dgti kabusorda, (dgti immalsa); iigem awan met naararamidda ta dgti Katipunan dida m et itulok ti paparmek ken paabak; iigem rupakenda ket ida a sitatalged ket agtalinaedda kdgti saliiigeda a ginga ti 26 ti Marso idi taw en a 1897, idi a naala dgti kakast ila ti Imus iti 25 isu metten ti panagsanuddan ken panang panawda kdgti saliiigedda, k as nagbanagan daydi maiiigeI unay a panapgipama tmat dgti buyot dgti immalsa iti pannakasalaknib ti I3acoor, rIa Pio del Pilar ken Mariano Norie1 naipaiigatoda a B6gadier Heneral, ket ni Capitan Julian Montalan naiiigato met a Comanclante. (d) Ti Pannakasala7cnw ti Ili a Silan: Dgti buyot a naggapot' SJan iiga ipaluiigllan ti Camalldante Heneral ti buyot ti Magdalo, Yito Bebrmino, a tinuloiigan dgti buyot ti Mendez ken Amadeo !casta met dgti buyot da Coronel Ambrosio Mojica ken Hipolito (maysa a mestizo aleman) a naggapot' lndan ken Alfonso. SiiiigelJa a nangsaraiiget kdgti kabusor a naggapo idiay Santa Rosa ken Cabnyaw, Laguna, ket adu dgti l1apasag ken indalitda kdgtoy a


GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTILA

--_._-----_._-----------

55

kabusor l<asta met figa adu ti natnatay ken nasugsugat kadakuada. Kclgti na1.natay, masarak da Esteban Dones ken Justo Soto turayeu iti buyot dgti Katipunan iti lli a Katibayan (Buenavista idi sakop pay ti San Fracisco de Malabon) figa add a iti pagbilinan ni Coman dante Andoy, isu a timmarupak met iti rupak. Agsipud ti pannakaibus dgti pakigul::atda a kas ti bala, kdmpy, dgti Ka1.ipunan napilitda a nagsanud ken pinasaronson kdgti mangrubbuot a kabusor iti maikatlo figa aldaw. nupay agsansanodda kakigubgubatda agingat pannakaal1J. dgti kakastila ti ni, ti malem ti 19 ti Romanlu路n a. Apagalada ti ni dgti kakastila pinuoran ken pinadapoda amin a balbalay malaksid ti couvento ken simbaan isu a naggiananda. Daydi a pannakaabak c1g,ti Katipunan iti daydi a p <1DJ1al{irupakda, IJaipabasol iti maysa a tao figa aguag-an ti Ado a taga Silau, ta daytoya tao impabasolda kenkuana figa isu ti nangted ti "!plano dgti salifiged dgti pilip:no kdgti kaka til a, imbagana pay ti pagkapsutan ken pagpigsaanda. Agsipud kdgtoy a nakaidarum ken Ado, ti Turay ti Magdalo inkeddengna ti pannakabalodna idiay pagbaludan diay Buenavista. Ni Ado binigbigna ti basolna ket nagpakpakaasi tapno pakawanenda ket inkariua pay a balsennanto dgti kaJkastila idiay Silau. Dgti Katipunan saallda a nagidna bayat ti t~l-lo figa aldaw a kaadda ken pannakaala dgti kakastila ti Silan, ginubatda a ginubat ida, ta kayatda figa agawen ken pasublien met laeng iti biangda. Ti l:'aan a nagbayag nastrekda met laeng ti Silan, babaen dgti nagsabet a dl1a kabifigayan a buyot nagnada ti amianan ti lli ti buynt ti ~agdalo figa impall1iigoan ni Emilio Aguinalclo. ti bufigirna ti laud dimmarakudus ti buyot ti Magdiwang figa indaulo da t\.ndres Bonifacio, Mariano Trias y Closas, Pascual Alvarez ken Vibora. ti abagatan ti l1i sine~rek ti buyot figa ittlrayan ni Comandante Heneral Mariano Riego de Dios a kinadduan dgti buyot da Heneral Crisostomo Riel idiay Maragondon ken Cristobal


56

GUBAT DGTI PlliPINO KEN KAKASTILA

Bustamante idiay Naie ket dagup dgtoy addada ti pagbilinan ni Ministro ti Comereio iii Magdiwang, Emiliano Riego de Dios, kasakbayan ti a glawag apaman a nalakubda ti Iii kas nasalaysay, ri,:lugiandan ti nakaam-amak a rupak ket isuda ken dgti kabusor, c1gti buyot agkaraibalittad. Iti kangitingit ti panagrurupak isu a saan a mabalin uray iti apagkanito laeng a panangbaybaya k en panangpanaw kdgti kabusor, ni Emilio Aguinaldo pimmanaw a timmaray a napan diay Imns a saan a nagpakaammo kdgti dadduma a turayen a madama a nanglakob iti bangir ti abagatan ken laud ti Iii . Dgti nabati a b uyot ti Katipnnan , dinarupda a rinupak dgti kabusor; ngem dgti kabusor lappedanda met ida. Naoipud idiay Putik, isu a nangrugian ti rupak, da Andres Bonifacio, Mariano Trras y Closas, Pascual Alvarez, Nicoras Portilla, â&#x201A;Źn Vibora nagdarda rasda a napan Imus nakiinnuman ken Emilio Agninaldo maipa pan ti tmmutop figa aramidenda iti IIi a Silan ldi agleppas ti panagiinnumanda, ni Daniel Tirona, ]{as Ministro ti Gubat iti Magdalo, ingay-atna l{aua Bogongbuhay ken Vibora ti saad a kina-Comandante Henetal iti buyot ti Magdalo. (e) Tt Pannalcapasulco Ti Perez Dasma1"itPtas: Ti malabes ti sumagmamano nga aldaw, dgti kakastila pinanawanda ti Silan ket nagtul"ongda idiay Perez Dasmarifias iti 27; figem iti panagdaliasatda iti dalanda, sinaneb ida. dgti Katipunan nga uray pay magondawayanda ti adu unay gap6t' kirang dgti arwatenda a pakigubat, nakipinnatigatda kdgti kabusor. Iti pannakaipakaammo ti ipapan dgti kakastila ieiiay Peres Dasmariilas, iti Gouierno ti Magdiwallg ken Magdalo nagnrnongda ti adu a tao a Eagtagibadang ken nagtagigayang ket pinullnoda dgti balbalay a dadakkeI ken kabiti iti uneg ti IIi, ta daananda ti isasangpet dgti kakastila kCO'n iseserrekda iti IIi, sada l"ubbuoten ida a karupak. rdi 28 ti Febrero dgti kakastila sinerrekda ti IIi; ngem idinto figa umtlnegda kOllla a sangkakuyog, saan ta


GUBAT DGil PILIPINO KEN KAKASTllA

51

nngwarawarada a nagsisina ket nagsulsulda kdgti amin a balbalay, ket idi kasdin dgti nagtagibuneng iiga adda kdgti mapuoran a balLaIay, idi a makitada a maksetdan iii yanda, ri11luarda kdgti naglemmeiiganda; iigem pasabtan met dgli kaltastila ida a paltugau wenno ubonen iti b a yonet-a. Maumano Ia kadakuada ti n almta ray. Idiay Dasmariiias llaminano met ti idadarup a pannakirupak dgli buyot ti Magdiwang ken buyot ti Kaiigatoan a Paluiigo, Ahdres

Dgli na[Jtaqibuneng idi rnakilada a mapuurandan, rimmuarda r.dgti nag'emmenganda, ngcm pasabtan met dgti kaslUa. idat iti paltog, isut gOJYUna a naamaamano ti nakalisi ken patay.

Bonifacio, iigem awan ti nagl1dilanda Ni Heneral Yengco, kCH dn Alipio Dragon ken Esteban Moya a turayen, iiga adda iti babaen irnatong ni Comalldante Montalan, naidalitda iti kapifigelall ti panagbabakal. (f) Ti Pannalrapaw1co ti Imus : KaJpasan ti panaginana dgti l<akastila iti sumagmamano iiga aldaw idiay Perez Dasmariiias nagluasda manen a nagturollg idiay Imus,


58

GUBAT DGTI PllIPINO KEN KAKASTILA

figem sinarakrnan ida dgti napuso a managayat-ilinan figa adda iti kabafigibang ti lmus ket napanda kimmamang iti rekrck a balay ti Hacienda diay Salitran, iti n ÂŁl gbaetan ti Perez Dasmarifias ken lmus, ket ditoy tinartarimaanda ti nagaramid ti saliiiged ken sarikedkcdda, a nupay I{asta unay ti panagpifigct dgti pilipino a mangpassia kadakuada, dida ida napa panaw; iigem naurayda ket ti idadalundon d,gtoy (kakastila), ta kayatda figa alaen ti Imus. Iti rnaysa kdgti panagrarafigetda ni Heneral Zabala, a nafigipalufigo ti buyot dgti kakastlla a nang r asuko iti Perez Dasmarinyas, napuntaan ti bala ket natay. Da Crispulo Aguinaldo, Lucas Carnerino ken Capitan Antero Riel iti Maragondon nakirupakda a siifigel itoy a panagbabakal, ket kas gunguna ti turedda, naipafi~to iti saad. Nagbalin a Teniellte Heneral ui Crispulo AgulDaldo, Coronel ni Lucas Carnerino ken Cornandante ni Cap'tan Antero Riel. Kdgtoya panagrurupak a n ;l gpatingga ti 26 ti Marso, 1897, idiay kaparafiget ti 5alitran naabak ti buyot ti Magdalo, ket natay ti Teniente Heneral Crispulo Agtl inaJdo. Iti bigat daydi figa aldaw 25 ti Imus napasukon dgti kakastila, idinto iiga addada riga agtataripnong idiay convento ti Santa Cruz de Malaboll a nagnaganen dgti tattao ti Tansa, da Emilio Aguinaldo' ken dgti paddurna a paJpaluiigo. 43. DGTI NAPASPASAMAK IDI MARSO 1897. (a) Dgti NgayafCgay Iti Taripnong a naaramid lti BaZay

ti Haoienda diay Tejeros, San Francisco de JJ[alabon: Idinto ta rurnaba dgti panagrurupak dgti kaJ{aslila ken Katipunan idiay Bacoor, Salitran, ken Noveleta ili karugrugi ti bulan ti Marso, ti Gobiemo ti Magdiwang agsipud ta maldtana ti kapapayan ken nakakaasi a sagrapen ti Gohierno ti Magclalo iti beddengna, ta awanen 110 saan nga d ; ti II-iIi a Cabite el Viejo, Bacoor, ken Imns ti natda figa adda iti beddengna, ti Panguloan ti Sangguniyang Bayan Magdiwang tumal-laong iti maysa a Taripnong tapno ihuaiigayna a ti


GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTllA

59

panggepna isut' mangusig kdgti mainugot a pangsarikedked kdgti II-iIi iti beddengna. Ti natinongan a pakaaramidan toy a Taripnong idiay balay ti Hacienda diay Tejeros. Idi dumateng ti aldaw ken siaui a napusgan a panagtataripnong, amin dgti inaiigay ni Jacinto Lumbreras, a Palpalufigo iti Gobierno ti Magdiwang, napanda nakitaripnong; iigem di pay narugian ken awan pay ti naiwakasna daydi a panagtitipon, naikalilis ti sabali iiga aldaw; iigem didiay met la a disso ken balay ti pakaaramidannanto kas n'aikeddeng, tapno dgti buyotda apanna duksaken dgti kabusor iiga adda idiay Salitran, Molino ken Prensa (Imus), ket daytoy ti saan a nakapatulo'yan ti naigay-at a Taripnong. Iti agsapa daydi iiga aldaw a panagtataripnong, ti baJay nepekpek ti taon, ket dagup dgti nagbalimla a buyot ket nagbalin met a kuartel di balayen. Dgti timmabut;Io a palpaluiigo figa a~kakaiigato, it' a taripnong, isuda ti Paiigulo ti Gobiern~ ti Magcl1wan,g ken sumagmamano a turayen ti Magdalo ket malaksid laeng ti Kangattoan a Paluiigo, Andres Bonifacio, adda cgtoy: Kdgti turayen ti Magdiwang: Pascual Alvalez, Mariano Trias y Clo!'as, Scverino de las Aias (saan a I{atipunan wenno ~Jt1iigo kdgdi a panawen) Santos Nocon, kdmpy. Kdgti tura'y~n ti Magdalo (isuda a timmabuno nupay dida naay-ayab) da Baldomero Aguinaldo, Daniel Tirona, Cayetano Topacio, Antonio Montenegro, kdmpy. Ti taripnong naluktan babaen ti panagpaiigulo ni Jacinto Lumbreras, isu iiga iti ababa a pammalawang ,imbatadna ii panggep da,>diay a Taripnong. Ni Severino de las Alas timmakder ket nagpalawag kdgti sisasaklal1g a kinonana a kasakbayan ti pannakausig no kasano ti pannalaknib iti basit iiga ni, masapul pay iiga ammoen no ania a kit a ti gobierno ti adda a nabaiigon iii Pagilian, ta iLi dayta a gobierno agtaud amin dayta a pannalaknib a masapul. Ti Paiigulo sinllngbatanna iiga agsipud ti


60

GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTllA

Katipunan Ng JJ.1ga Anak Nang Bayang nabangotl iti Pagilian kct buklen ken imatonan ti Panguloan a Kangattoan, dgti Panguloan iti Probinsia ken Panguloan buklen 1.i kaaduan. Ti Pangnlo indupagna nga impasingked ti panggep a nagtatatipnonganda a dakkel ullay ti nakaisigkayanna iti narikut a sasaaden ti IIi kdgti a kanito. Ni Andres Bonifacio, a kadatdateog babacl1 ti pammalugod ti Pangulo nag-sao met a nangipasingked iti insawang ni Jacinto Lumbreras maipapan ti Gobierno a mangimaton iti Pagilian ken kasta pay nga sinalaysayna ti kaipapanan ti kurdit a "K" iti tengfiga ti "Init" ti Wagayway. Kinonana a kaiyuluga nna ti Wayawaya kas nasalaysay iti una toy a pagbasaall. Ni Severnino de las Alas timmakder manen ket kinonana a ti kurdit a "K" iti Wagayway, wenno ti Wagayway man. awan ti pakaibianganda iti pannagna ti Gobierno dgti Katipunan uray 0 Republica wenno Monarquia. Sinungbatan ni Andres Bonifacio daydi saona a mRnipud ti Kangattoan a Palungo agingat iti kabal::aan a buyot, bigbigen ken ammoenda dgti pagalagadan ti Panagkay7caysa Panagkakabsat ken panagpapada, isu a mafigipatalged a ti Gobieroo ti Katipunan nakanatad a Republicano. Ni Antonio Montenegro timmakder ltet nagsao met figa inabuloyanna dgti palawag ni de la Alas, ket iti natebbag a panagtimek, kinollana a no saan a maannurot dgti siiigasing ni de las Alas ti Gimong dgt~ Katipunan awan mamaayna no di maibilang a kas pafEgen ti tulisan anna manniiYrong wenno nakarkaro pay. Dgtoy a palawag nasair ken napasakitan oi Santiago Alval'cz ket timmakder a kinonana ken Montenegro: Dakami fCya immalsa ditoy Cabite, nangruna kdgti adda iti beddeng ti JJ.lagdiwang, bigbigenmi ti GobieTno a binualigay ti Ka1ipunan. No kayatmo ti mangbafEgon ti sabali a kita t~ Gobierno a mayataday ita pagayatam, agawidka idiay Probinsiam ket gun-odem kdgti kabus07', a leas ti inaramidrnit ditoy leet didiay bafEgonem ti Gobierno a leaykayatnwn fCga awanto ti mangsinq-


GUBAT DGTI PlliPINO KEN KAKASTILA

61

sifl:gasing kenka. Da7cami a taga Gabite dimi kalikaguman h manursuro kada7cami a leas ita adda a kabaelam. Day toy a subang pinagkilriborna dgti adda a naital-laong, ta dgti buyot a mangbaybayabay ken Santiago Alvarez, isuda a nagiintar iti yan ti agdan, minesmesanda dgti paltugda a J<asda kayat a darupen dgti adda ti tengiiga ti pagtataripnoiigan. Ti taripnong nagsardeng a nasayyasayya; iigem kalpasan ti maysa iiga siaui idi ta mapalpalamiisan dgti kaddua ni Alvarez ken Montenegro, ket pinagtukemda ida, ti taripnong nasublian man met Iaeng a natuloyen; ngem ni Andres Bonifacio ti nangimatonen, ta ni Jacinto Lumbreras dina kayat ti agsubli idi tugauna a kas Pangulo daydi a taripnofigen, ta: sabali kano met ti masalsalaysay a di met ti nakaibuangayal1 '1i taripnong, ta maipapan met ti Gobierno t.i Rcvolucion ti masusiken, ken abusta dida pay kanonoiigan dgti pamat unolanna ; is t' gapona a dina rebberg nga ipafiguloanen ti taripnong. Ni Andres B onifacio isut' pinili dgti amin a sisasaldang a mangimaton ti Taripnong ket ni Vi bora isn ti naikabil a Katalek (Secretario). Tdi apaman a mapasubli ti t.aIna, ni Bonifacio linuktanna ti Taripnong a lrinonana: "Kas kalikagumanyo ti pannakabaiigon ti gobie-rno a kafl:gattoan a mafigimaton ti gulo. pukawenyo ti nadadaan a Linangon ti. Katipunan, isu a nanamnamin idi Taripnong diay 1111U5, umanamofigak dita a tarigagayyo; ngem umtlna iiga awisenl,ayo pay a mangbigbig kc1gti pagalagadan a pangibatayan kdgti kayattayo nga ibanag itoy man a taripnong k en itinto tunggal pauagtataripnong. Dgtoy a pagaZagadan isu ti panangbigbig !cen parlangtungpal iti aniaman a kayat flga ibanag ti !cayat wenno pagduyosan ti rlakem zi kaadduan. Dagup dgti naisaklang padapadada nga immannngot idi a namnamin nga impalawag ti Pangulo. Naanamofigan ngarud ti RepUbl~ca Pilipina iti l:aet dgti


62

GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTILA

adu a viva ken tiptipat. Insaganadda ti panagpipili kdgti maiigituroug ti gobierno ti Republica, isu a dgti n-apili iiga agtuturay, Paf"igulo, l1Iaikadua a Pangulo, Cap'tan He II eral, :Afa!f'Cgituron.g ti Guuat, Naf"igiturong ti Interior, jJia!f'CgituTong ti Estado, lJl{JJf(giturong ti Tagtagilako, Ma!f'Cgiturong ti Finanza ken lJfa!f'Cg1.turong ti Linteg. Kasakbayan ti panagbobotos ni

Bonifrcio binalakadanna (!gti pumipili a mafi ....ribagi kdgti Probinsia toy a Purpuro I<dgtoy a kinapudno : Biasino man ti mapili ken mapaayan ti adadu a botos, rnasapul a rnabigbig ken rnm'aem, uray pay kaspagarigan ania ti kinataona, takemna Dagur wenno sursurona, uray no casille1'O wenno lumutlulo.

amin dgti naital-laong inriawda ti yaanamollgda ti day toy. Naiwaras ti balotas ket kalpasan ti maysa nga oras 0 siaui dgti botos naoilang ket rimsua a nakaruar nj Emilio Agninaldo a Pangulo ti Republica inabakna da Alldres Bonifacio ken Mariano Trias a Idnasalisalna. rdi maya wag, nalalls a Tinuloyda manen ti nagpili a viva, rjaw, ken tiptipatda. ti lIIaikadua a Paf"igulo. Ni Severino de jas Alas kinonana a nj Andres Bonifacio iSllt' tumutop a maikadua a Pangulo ti Republica, ta isut' nakaala ti adadu a botos iti pallagpilian ti Pangulo; iigem agsipud ta nagnlimek met amin dgti dadduma dida imbaga ti anllamungda wenno iStlsuppiatda, ti Fangulo ti Taripnong intuloyna ti panagpili ti Maikadua a Pangulo ket nakaruar ni Mariano Trias y Closas inabaknn. da Bonifacio, Severido de las Alas. ken Mariano Alvarez. P;nilida man en a dagus ti Capitan Hcneral, ket ti Katalek ti Taripnong, Artemio Rcarte Vi bora, isut' napili a nakaruar inabakna ti adu ni Santiago Alvarez. Ni Vi bora timmakder ket imbettakna ti panagadina iti pannakapilina, kinonana: "Au'an ti nal.alaing ffgern siak a makaamo ti kabaelak ken kaikal'ia1c. Ti dayaw a kayat !f'Cga 'l.LalafCgat daytay a taripnong, saan a lcatun-oyan toy nurnok ken kina1cU1 apayko, ta ti saad a rnaipalcumil kanialc narikot fCga akmen, f"igem nupay k4sta kaayayolc metket unay no kaikarialc leoma, dawatelc ffgarud


GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTILA

63

itoy a faripnong fa dina koma lagidawen ti isasalUfEr;asingko a mafEgawat itoy a saad." Saan figa inanamofigan dgt i nakitaripnong day toy ket indir-idn. ti panafigaw:.ltna. Ti Pangulo ti Taripnong, pinagtalnana ida ta rummabiin ket adu pay dgti pilienda figa agtuturay ket masapul figa ituloyda ti agpili. Nagnonomoanda amin a tarno nabibiit ti panagpilida balbaliwanda ti panagbatosda a minnay~anmaysa iti pinnaiigen-biogbifigayenda dgti pumirili a pagkaduaen ket tunggal bunggoy pilienoa ti kayatna kdgti papili. Iti kastoy a panagpilida rimmuar nj Emiliano Riego de Dios, daydi Ministro ti Comerdo iti Magdiwang. a Mafigiturong ti Gubat inabalma oi Ariston Villanueva, Daniel Tirona ken Santiago Alvarez. Inwaragawagda ti pallnal<aruarna iti baet dgti adu a 1iptipat. Pinilida man a naisublaten ti ti Ministro ti Interior ket nakarl1ar ni And es Bonifacio inabakna da Maliano Alvarez ken Pascual Alvarez. 1di muibungabong day toy a' pannakarl1ar ni Bonifacio, ni Daniel Tirana nngsao a kinonana: "Xakailialc, ti saad a lJIinistro ti Inte1'ior dakr-l ti gamuloenna ken kaiskanna a kas ili Paf'Cgulo, leet sa anna a rebbeng a maisaad ti siasino man a saan fEga agilinlinteg ( .L1.bogado). Ditoy Pro~insiami adda .L1.gilinlinteg fEga isu ni Jose del Rosario, isu koma ti pilien ken isaadtayo leet suppiatentayo ti pannalcapili ni Bonifacio." 1mpukkawna 1i umumana ni Tirona, a kinona: "Botosantayo ni Jose del Rosario fEga agilinlinteg." Ni Bonifacio kdgti a naiparupa kenkuana a naisawang, nabainan ket timmakder a kinonana : "Nadayaw a tattao, /, saantayo a nagaannugutan a bigbigen ken annu1'otentayo ti kaY'lt ti kaaddd uan, uray pay ania ti lcinasiasino dayla a pinilida ?'. Dinawatna ken Daniel Tirona a dupagenna dgtay sinaona wenno agpakawan iti Taripnong iti makapabai!l figa insawangna a saan a tumutop figa isawang ti tao figa adda taknengna ket impalagipna pay kenkl1ana a kasta met dgti dadduman a napili, adaddada pay a saanda maikari


64

GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTILA

kdgti saad a nakapilianda gapo ti sursuroda j ngem iti isu (Bonifacio). ldi ta ni Daniel Tirona dina itaItalek dgdi a sao ni Bonifacio, ngem kayatna ket di figa iyaw-awan, ni Bonifacio inasutna ti sulibongna(revolver)ket pinaturonganna a paltugan ni Daniel Tirona, naimbag ltet ta natengngel ni Katalek ti Taripnong Vibora ti takkiag ni Bani faci 0, isu a saanna a nakapatuloyan a napaltugnn. Nagtanged met laeng ni Bonifacio iti pungtotna, ngem idi agpapanaw dgti

Maypaon iti d;ipanangitaltulek ni Daniel Tirana iti dawat ni Bonifacio, inusut daytrYy t;i sulibongna (rexolver), ket n:r;sayaat launayen ta natubeng ni Vibora ti naanayad a sarita.

nakitaripnongen, ni Bonifacio, iti nabileg a timek kinonana :

"SiaJc, kas PafLgulo ti day toy a Tm'ipnong ken kas PafLgulo pay ti Kalipunan a leas ammoyo amin, ituyangko ti panagrilcep dayloy a taripnong kel waswasen dagup amin a nanamnamin ken nagaanamofLgan." Apagsaona dgtoy pinanawanna ti pagtataripnoiigan ket sinurot dgti pasurotna. Idi pumana w met didiay ti daydi a rabii ni Baldomero Aguinaldo, Pangulo ti Pangl1loan ti Probinsia ti Magdalo, imbagana ken Vi bora a ti Taripnong masunotan manen t.i


GUBAT DGTI PllIPINO KEN KAKASTILA

65

sumuno nga aldaw. Ni Vibora impanamnamana no la ket tumabuno man met laengen dgti pannakahagi ti Panguloan ti Magdalo. Nagsinadan a pimmanaw diay Tejeros a kinakuyugda dgti pasllrotda. Hi sumuno figa a[daw didiay met 1a a balaya sigud a nagtataripnonganda, naguummong da Andres Bonifacio, Mariano Aluarez, Dicgo . Mojica, Ariston Villanueva, Jacinto Lumbreras, Pascual Alvarez, Manuel P. Trias (Kura ti San Francisco de Malabon), Santiago Alvarez, Nicolas Portilla, Santos Noron, ken adu pay a sabsabali a dadduma a nafigipafigag iti panangaiigay kadakuada ni Vibora, tapno mapalagda ti irut ti panagtitimpuyogda, ken taptlO maituloyda daydi nasayyasayya a tarjpnongda iti sunnoen a daydiay nga aldaw. Inur-urayda a sisesegga aginga ti 5:00 ti malem dgti pannakabagi ti M agdalo figa apan makitaripnong; ngem idi kuan nasinasinada figa awan nagbanaganc1a, tn awan met ni maysa a tag a agdalo a dimmateng. (b) Dgti Naararamid iti TaTipnong Cabi{ef[a Nga Ina1'ÂŁgay ni Aguinaldo idiay Santa Oruz de Malabon. Hi ag-6 ti malem ti daydi met la nga aldaw, ni Vibora inawis dgti kamkameng ken pasurot ti Pangu10an ti Magdalo: isuda Emiliano Riego de Dios, Mariano Trias y Closas, kdmpy, ket naguummongda iti convento ti Santa Cruz de Ma1abon, tapno agtataripnongda. Napan ni Vibora iti Htm. Ernilio Aguipanangangayda; ngem gil1agarana ti naldo (Magda la) 1 Pangulo ti Republinang imlimo a limmaok iti pagaaduan ka Pitipi/ruJ.. dgti taUao a nangpusek ti convento nangruna ti pagtataripllofigan a silid, iti tengfiga ti salas adda maysa a Oruoifijo a linikmot ti prlgal-lidiJawan a natugkelan l<dgti aagangtan figa al-1idilaw Iret iti safigoanan ti Oruoifijo adda naikabil a tal-Io a pufigan. Kclgti napaliiw


66

GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTILA

ken nafigegna ni Vi bora, nadlawna ti gapo a nakaafigayanna, ket ti kasdi inannadanna unay ti saanda a p annakailasin kenkual1a, babaeu ti pannakila ok-laokna kdg ti tattao. Dgti mafigidadaulo kdgti turayen idi maumadan a mafigururay ken Vibora, da Emilio Aguinaldo ken Mariano Trias y Closas a binayabay da Daniel Tirona, Severril10 de las Alas,

Da Emilio A!Juinaldo ken Mariano Trias y Olosas, binayabay da Tirona, de las Alas, nagparintumengda ket nagsapatada.

ti cura, kdmpy rimmuarda iti maysa a baiigir ti salas ket napan nagparintumeng da Aguinaldo ken Trias iti nasao a puiigan binaybay-anda ti maysa a puiigan iiga awan nagparintumeng. Nagsapatada ket sada inawat ti saad a nakapilianda. Ni Ricarte met I<alpasan ti guduat' oras 0 siaui a panagbuybuyana ti inararamidda, naglibas a pimmanaw, figem nasabet met dgli amammona iti yan ti agdan a


GUBAT DGTI PILIPINO ICEN KAKASTILA

67

maysa kdgtoy isu ni Jacinto Pulido, Pafigu),o idi ti Paiiguloan a buklen ti kaaduan idiay Stn. Cruz de Malabon, ket saan a nakapagkitakiten, ta inasibay met ni Pulido figa indatagen iti saklang da Aguinaldo, Trias ken dgti kadl1ada. Ti kaadda ni Vibora a naimatafigan dgti tattao, nalaus a ragrag-oda ket kalpasan ti panagkinnablaawda Vibora ken Aguinaldo, day toy uyotanna ni Vibora tapno agsapata metten ket awatennan ti saad a nakapilianua; figem ni Vi bora impatengtengna ti nagmadi a konana a sa anna pay a kanito figa aramidenda' daydiay, ta paltuadenna ti saan a panagtutnnos: susik, ken panagiinnapas kadakuada a Katipunan gapuna a di umannugot, ta napeggad unay no matuloy ti nairugi a riribuk, a kas naimatafiganna iti sunnoen daydiay figa aldaw. Indatagna kdgdi adda t.i daydi a taripnong, dgdi a p'amnnunotanna ket iti kapudutan dgti panagsusubangda, ni Daniel Tirola kinonana a silalamiis: "Baybayantayon ni Vibora; n.alawag unayen a masinanao fEga isu adda nakaikariafl-na ti baginan" A paman a nafigeg ni Vibora, sirurl1ngsot figem sitatanang a simmungbat a kinonana : "Wen, adda nakaikarian ti bagikon fEga isu ti pannakagunod iti naawan a Wayawaya ti Pilipinas, fEgem saan a 'I1aika?--t ofrga agpaay ti maymaysa a tao a kas kenka leen kaadduanna kadakayo, wenno agpaay kdgli umili ti 'I11aysa laeng a probinsia daytoy I], Purpuro. Impatangkenna ti dina yaannngot ni Ric-arte, figa agsapata agingat tengfiga ti rabii; figem iui kuan agsipud ta sa an a mapalubosan ken kayatna ti pumanawen, immanamong figa agsapata, figem intlllagna figa awatenda ti panaglusolosna met Ia a dagus. Nag5'apata figarnd a linaw!aw dgti tattao iti safigo t.i nasao a Orucifido ket apagleppas, pimmanawen a madama pay la ti taripnong. isu a nagpatingga ti 25 ti Marso, 1897, sala nasina idi a ti Imus naagaw dgti kakastila ket natay pay ni Teniente IIeneral Crispulo Aguinaldo, inauna a kabsat ni Emilio. Adda J;Ilaysa a napasamak a maikari a sarita en a naaramid.


68

GUBAT DGTI PllIPINO KEN KAKASTILA

Idinto ta ni Emilio Aguinaldo ken dgti pasurotna madamada a kasupsuppiat ni Ricarte maipapan ti panagsapatana, isu nga ipnpati da Aguinaldo a karbefiganna unay ket ipaneknek m : - t ni Vibora a makadangran iti nasayaat figa urnos ken kappia, kas imbatadna iti palawagna iti saklang ti taripnong. ti isasangpet da Coronel Esteban San Juan ken Comandante Julian Montalan iti buyot ti Magdiwang, nai pakaammo. Dgtoy dua sirurungsotda a simbrek iti convento ket nagbulanosda iti laem a pagtataripnofignn dida intaltalek dgti bantay kdgti ru'a figan, isuda a nabilin a nalaing figa awan pastrekenda a turayen iti Magdiwang nangruna no siigamda. Ti gagara dgti dua a napanandat idiay con vento apanda kaduaen ni Vibora isu figa agpakadinamang a binaludda. Idi na wara ti Taripnong Oamte1'ta-Aguinaldo idiay Stat Cruz de JJlalabon dagu,p dgti naararamid ken naanan 路. mungan, intuyang dgti kamkameng nga awan mamaayda, ta siinanamada a ti pagangayanna mangted ti napait a panaggugura ken panagbu busorda met laeng a sangkakaddua. 44. DGTI KANGRUNAAN A NAPASPASAMAK lDI ABRIL, 1897. ( a ) Ti RupaJc di4y Noveleta;- Agpagserrek day toy a bulan ni Andres Bonifacio ken Vibora rinubbuotda ti ~oveleta ket nagmalmalemda a nakirupak; figem idi iti pannakaufigayda ken makita a panangdaer dgti kabusorda did a intuloy. Narnay dgti napanpanawan a bangkay dgti kaduada a naiwalang Hi ruafigan ti kuartel dgti kabusorda, dna kdgtoy isu ni Juan JJIonti ken maysa pay a sa an a malasinen. (b) Ti Pannalcapasuko ti San Francisco de Malabon: Iti agsapa ti 7 wenno 9 ti Abril dgti kakastila babaen ti pammalungo ni Francisco Valencia pinanawanda ti Noveleta ket napanda ginubat a rinubbuot ti San F~ancisco de Malabon. Naruay dgti naaplag iti agsumbangir a buuggoy dgti agrupak, ket ni Bonifacio natay ti gudua dgti buyotna; ngem


GUBAT DOTI PILIPINO KEN KAKASTILA

6t

saan a nagkir-in wenno kimtat, ta tinungpalda ti nagtutulaganda kasakbayan ti rafiget. Ditoy bay-antay a maidalittay a matay, ta uray ket uighigenclanto dgti addat iti IIi ti panagtulnostay a mafigipatIi ti biagtayo, gapo ti pannakasaknibda, kinona ni Bonifacio a pinangpatured kdgti kaduana. Masarakan kdgti natnatay a Katipunan da Coman dante Bayot, Lucio ken Valeriano Poblete (a~ama), Juan Broa!', ti anak tidiostiaI-luaclna a Capitan San Gabdel, Vicente Plllot. Santiago S",nggafiar ken ti Capitan aKa路 tulofigan (ayudante) ken Katalek ni Vibora, Francisco Arnaldo y Piorodas a nanaganan "Saturno y Neptuno " iti Katipunan. Kasta met a mainumo a saritaen ti iyaarayat ni Heneral Pio del Pilar agraman buyotna ken dgti buyot a n aggapot' Imus figa ipalufigoan ti maysa :a Comandante a napan nangsalaknib ti Sa~ Francisco de Malabon; figem kasakbayan a marugian ti gllbat, pimmanawda met laeng a dida impaltiing kdgti kaduada a Katipunan figa adda a taeng iti managan 'Iarique. Dgti kakastila nafigabakda k et Hi pannakaalada iti lli. nagpuorda kdgti balbalay manipnd daya ingat' laud iti sango ti simbaan ket nairaman ti baJayda Vibora. lti sumttno figa aldaw ti daydi pannnkatnag ti San Frandsco da MaJabon iti ima dgti kakastila, da Vibora, Heneral NkoJas Portilla ken sumagmam::lDo a turayen ken buyot a naggapo diay Buenavista (Katibayan), napanda d:ay Aliang (Kampuput) baro figa IIi dgti Katipunan, ket idi naggapodat' sadiay naglayonda <'iay Indan. rdi addada iti kabafigibang ti IIi, na ~arakda ni Mariano Trias y Closas iti yan ti dandapilan a nakatakder ti abay ni kaifigofigotna a Maria Ferrer ken Olimpo, dgti kamanna (Maria) ken ni Luis a kabsatna. Ni Maria pinakadana a siarubus kdgti napait a Iulua ni kaifigofigotna isu figa ama ti bufiga ni ayat figa adda iti tianna, ket-ni Trias intcdna met ti pammalubosna iti kaman ni kaayan-ayatna, figa awatenda


10

GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTILA

ti pakawan iiga igay-at dgti kakastila iti aldaw ti panangrambak ti Turay ti Espuna ti pannakapasuko ti Noveleta iti ' buyot figa indaulcan lli Heneral Lachambre. Dgdi a warragawag ti pakawan a naibaon a naiwaras kdgti pilipino a nakaisangratanna, kasakbayan ti gubat idiay Mapagtiis, adda dgti sumagmamano a katukadna (copias) nga impatuloc1 met dgti tattao iti IIi a Santa Cruz de Malabon, isu a nakaibaonanlla kdgti Katipullan kas pangipamatmatc1a ti panagday~wda kadakuada, isu met a kas malagiptayo pay laeng dgtoy a tattao binusbllsorua unay ti Katipunan idi kabubuangay, a sala timmanor ti panaki-panakitda kdgti Katipunall idi inagaw manen a nastlblian dgti kakastila ti Imus. Dgtoy idi nga 1.lmili ti Sta. Cruz de Malabon nainget ti panagluksawda kdgti Katip1.lnan, ta did a pn.y pad~gusen ida wenno pasangbayen no apanda igamit ti bagbagida a sipapaKs0Y iti bannog ken mauiigayanua iti puyat, mapanda ikaml{amang figa isamsambut ti bagida idiay Indan wenno Naic, isu a pakaawatanda kdgti umili sadiay a mangted .kadakuada ti nasayaat a panangsaiigaiH. Ni Francisco Valencia idi kaaddana pay 1a diay Novcleta kdgti buyut ti kakastila, pinaibagana kdgti umili ti Santa Cruz de Malabon nga yugnayanda ti wagayway a puraw dgti balhalayda, ket daytoy inaramidda iti maysa nga aldaw kasakbayan ti panangrubbuot dgti kakastila, isuda a nangala iti I1i iiga awan kitakitna. Kalpasan ti pannakaala dgti ltakastila iti IIi, ni Daniel Tirona a Ministro idi ti Gubat iti Pafiguloan ti Magdalo isuda ken Brigadier Heneral Juan eailles, dinagdagusda ti dimmawat ti pammakawan. Ni Cailles dinutokda a turayen dgti pilipino a nagtal-Iugod a Idmmappoll kdgti kal<astila, isu a binuaiigay ni Valencia. Kasta ni Jose del Rosario, daydi abogado .nga indatag ni Daniel Tirona a mangsandi ken Bonifacio a Director ti Interior idi taripnong diay Tejeros, nadutok met a turayen iti btlyot dgti kakastilan.


GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTILA

71

Da Vibora ken dgti kaduana napanda idiay Indan, ta apanda saraken ti Panguloan ti Magdiwang; figem, dida nasarakan sadiay, gapuna nagtarusda manen idiay Naic, isu a nakadallonanda figa addan sadiay ti Pafiguloan ti 'Magdiwang ken Magdalo a naipasdek sadiayen ket adda pay ni Andres Bonifacio a naitipon kadakuada. ( c) Ti Paffgguloan ti 'Afagdiwang ken Magdalo Naipasdek Idiay Naic: Kasakbayall iti Naffgina a Lau:asna (Semana Santa) idi tawen a 1897 dgti dua a Pafiguloan, Magdiwang ken Magdalo, impasdekda i.i Turayda idiay Naic kei. dgti buyotda a nagtipon naibartayda iti igid ti karayan Timalang, Dgti turayen ti Magdiwang figinayafigayda a rUIllbuot(n a karup.,ak dgti kakastila diay Santa Cruz de Malabon, figem saan a na atuloy, ta mana rimaan idi ti susik ken riribnk dgti dna a Panguloan. ( d) Ni Bonifacio Imbuinna ti PannaJcatiliw Dgti Balud a Kakaslila Nga In'1.'bbalan ti PafCguwan li Magdalo: A paman a naammoan ni Andres Bonifacio a ti Panguloall ti Magdalo intuyangna ti pannakaibbet dgti kakastila a balud nga a dda ti pagturayanna, binilinna kdgti buyotna a kemmegenda met laeng dgtoy a balud, agraman dgti apall mangitulod kadakuada idiay cua1'tel dgti kakastila, ket idatagda kenkuana a di agkurang. Natungpal daytoy kas naibilin ket da Cayetano Topacio, Tomas Mascardo, kdmrY, innala dgti buyot ni Bonifacio nga impan kcnkuana iti kuartelna diay Naic. Ti pannakatiliw dgtoy nagwara ket idi naamoan ni Emilio Aguinaldo napan a dagus ken Bonifacio, ket inawatna dgtoy a pananglawlawag ni Bonifacio iti naaramid, nga iSl1 a tunggal Katipunan adda buyotna wenno awan, utangna a pagannongan ti panangtipedna ti isusuko wenno ikalcappon ti uray siasino a pilipino kdgti kabusor, sumangkanggruna kdgti nalatak a Palungo; a ti Katipunan nabuangay a makidangadang iti kabusor agingat' maragpat ti panag路 waywayas ti Pagilian; ket agsipud ta dgti dua a kanggruna-


72

GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTILA

an a Palungo iti Panguloan ~i Magdalo nalpasda a simmukon, ni Bonifacio kayatna a tipdetl dgti dadduma a tumulad ditoy naalas ken mauyuyaw a gapuanan a pakaibabainan ti Katipunan. Ni Aguinaldo linawlawaganna met daycli naaramid ken Bonifacio ken iti Panguloan ti Magdiwang, ket kalpasan dgtoy a panaglin-nawanlawagan, amin dgti naisaklang ken nakangngeg, nawaknitan dgti duaduada. (d) Ti Rupalc Jdiay Santo Tomas ken Tanawan, Batangas: Dgti buyot ti Gobierno Regional, dgti taga Batangas nga adda iti pagbilinan ni Heneral Miguel Malvar ken binadangan dgti buyot ni Henera! Lucino ken PortiJ1a nga impalungoan ni Vibora, l'inubbuotda a ginubat ti Santo Tomas ken kasta met dgti kakastila nga agindeg iti bario a Bilogbilog. Sipipinget a si~maranget dgti Katipunan; ngem pinasabtan ken sinunson dgti kabusor ida ket naruay dgti natnatay ken nasugsl1gat kadakuada. I ( f ) Ni EmitiQ .Agt~inaldo lnafCgayna ti Sabali a Ta1'ipnong a JJamasing1ced 1cen Maf[gipa~dek ti Gobierno Rf'publiaarw: Idi ma]pas ti Domingo Paskua wenno Aldaw ti Panagungar idi taw en a 1897 ni Emilio Aguinaldo iti pannakagun-odna ti panangipateg ti lraadlUan dgti Palungo, nangangay iti maysa a Taripnong isu a nangidatagauna ti pammasingkedna kdgdi naibanag idl taripnung diay Tejeros ken con vento ti Santa Cruz de Malabon, ket ditoy a taripnong dina imbiLiang a pulos ti Kangattoan a PanguJo, Andres Bonifacio: ngem inawisna dgti turayen ti Panguloan ti Magdiwang. Imbunannagda dgtoy sumaridat a kas mangbukcl ti inwayangda .idiay a Taripnong a pannakaipasdek ti Gobierno Republicano: Emilio Aguinaldo - Pangulo Mariano Trias y Closas - Maikadua a Pangulo Artemio Ricarte Vibora - Caritan Heneral EmiIiano Ric-go de Dios - Man~turong ti Gubat Pascual Alvarez, Mangiturong ti Interior


GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTILA

13

Tacinto LUl11breras, - Mangiturong ti Estado Baldomero Ag~tinaldo - Mangiturong ti Finanza Mariano Alvarez - Mangitnrong ti Comercio Severino de las Alas - Mangiturong ti Lintt'g Idi naawatda ti sasaadda dgtoy a nainaganan, nagtitinonganda a bali wan ti insignia dgti Turayen kdgti Buyot. ( g ) Ti Gubat Idiay Bal'io a Limbon, Indan: Idi ni Vibora isuda kada Heneral Portilla ken Lucino pinanawanda diay Indan, napanda ginubat diay Santo Tomas,

Naindaldan nga AMA ti K.K.K. "g mga A.N.B. Andres Bonnfacio (liMA YPAGASA").

Tanawan ken Bario Bilogbilog a kinadllall ida ni Heneral Malvar. Ni Andres Bonifacio ti daydi a kanito adda idiay Indan; ngem agsipud ti pin3gsuba ngda ken Severino de las Alas, a taga Indan, maipapan iti pagnaedan ti cura ken ti simbaan, napilit nga immalis a napan iti Borio a IAm1;OTl, nga add a iti nagbaetan ti Indan ken Silan. Idinto ta addan idiay liimbon nga agururay ti isasangpet da Heneral Pio del Pilar ken Coronel a nagnaganenda ti Dorongputi, isuda a nangitukon ti bagida a manguyog kenkuana a mapau kdgti bambantay diay Montalban, Mariquina ken San Mateo, rinaut ti dua a pangen ti soldado nga indaulo da Coronel


74

GUBAT DGTI PlliPINO KEN KAKASTILA

Agapito Bonzon wenno Coronel Intong kas pangnagnaganda ken ni Comandate Ignacio Pawa, maYEa nga insik a nakiasa wa iti kasinsin ni Emilio Aguinaldo. Ti panagrarangetda natay ti pannakapalungo dgti buyot ni Andres Bonifacio, nga isu ni manongna a Chiaco Bonifacio, ket ni Andres nasugatan met iti ulona ken iti naking-katigid nga abagana. TiniIiwda nga innala agramau ken Procopio nga adingna nga impan binalud diay Naic iti nasipnget, bassit ken narugit a silid, nga awan ti siasino a mal<asao kenkua- , na. Ni Emilio Aguinaldo ken dgti pasurotna nga indaulo da Baldomero Aguinaldo, Severino de las Alas, Mariano Noriel, kdmpy impabasolda 'ti adu nnay ken Bonifacio, 1<et dgti 1<anggrunaan isuda dgtoy: (a) Ani Donifacio inal-lilawna dgti tattao a nagsebba a nakigubat, a dina met natungpal ti karin a nga adu ti paltug nga aggapo diay Japon. (b) Iti panag'{>apunrna iti simbaan ken convento diay Iudan idi nga iyaw'atnan daytoj' nga IIi iti biang dgti kakastila. ( c) Ti panangsalungasing ti pannakaipasdek ti Gobielno Republicano, isu nga inananltlngan, binuangay ken intuyang ti Taripnong a naaramid iti balay ti Hacienda diay Tejeros, Mapagtiis. (d) Ti panangipatuboyna a dgti buyotna agtatakawda. Iti kabigatan daydi idinto ta dgti 1<akastila naalada man met laengen ti TIi a Maragondon, ni Andres Bonifacio, isuda ken kabsatna, innalada ida nga impan iti bambantay ket sadiay inu>1oyanda ida a sisasaliwawa. Kasta ti nagbanagan ti hiag daydi Ama ti Katipunanj, barukong nga immuna a nanggutok ti ibubusor turay a mungadadipen ditoy Pilipinas; tao a nayyanak a mamagwayawaya ti maysa a Pagilian, ni Bonifacio a naynay a nangululit kdgti Katipunan idtoy nainsariritan a balakad: "Dikay kabuteng ti siasiJnoj fÂŁgem ti Pakasa'l'itaan (Histria) pagbutflganyo, ta isu ti mafÂŁgipudno lcdgti dagup

ti magapgapuartQ.ntayo."


GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTILA

75

( h ) Ti pannakaala Dgti KaTcastila Iti Naic ken Indan: Idi malabes ti sumagmamano nga aldaw, kalptlsan daydi nakaalaIingek a mapasamak idiay Li??1bon, Indan, istl ti panangrautda a pinaggubat iti Kangattoan a Pangulo ken panangliliw a kas balud nga irnpan diay Naic, day toy nga Iii pinasuko dgti kakastila ket ti kabangbangon a Gobierrzo Republicano immakar idiay IIi a Maragondon. Ti Indan innala pay dgti kal{astila a di nagkitakit gapoL' kirang ti pakigubalna, dgti buyot dgti naayat-ilida napanda nagpaing iti bario a Daine diay Indan, isn a ti saan a nabayag pinagbalin dgti Katipunan day toy a bario a maysa nga IIi ket Labong ti naganna, kas pammadayawda ken Mariano Trias y Closas a Labong ti naganna kdgti Katipunan, ket idi n'aggapodat' ditoy, napanda idia y K aytitinga, TIi a nabaIiwan \net ti naganna a nagbalin a Mainam, kas pinangpadnyawda met iti Pangulo ti Panguloan ti Magdiwal'lg Hen. Marian0 Alvarez. ( i) Ti Panrzalcapasulco ti .lJtIamgondon: Nupay nalaus a ranagpinget ti buyot ii Republica nga adda iti pagbilinan da Pangulo Emilio Aguinaldo ken ni Emiliano Riego de Dios a Mangiturong ti Gubat, a mangrupir kdgti l<abusor , gapo ti nabileg ken mangondaway a kaadu ti igam dgti ltabusor. ti IIi a Maragondon inn ala latta dgti kakastila ket dgti Katipunan nagsanudda a kimmamang kdgti bambantay idiay nagbaetan ti Maragondon, Looc, Nasugbu ken Magallanes. Idi madama a maararamid dgtoy, isu ti pannakapaltog ni Andres Bonifacio a pinaltugan met laeng dgti nangl1yog kadakuada ken kabsatna a Procopio a pangeu ti soIdado. Kalpasan ti tal-Io nga aldaw ti daydi pannakapaItug ti Kangattoan a Pangulo ti K.K.K. NG MGA A. N. B. isuda ken adingna a Procopio, ni Emilio Aguinaldo ken dgti adu a tattao sititigargar ti butengda a nagkamang sadiay a purok, pimmanawda idiay Bantay Burztis ket idi tn nakadanondat idiay Mainam, ni Aguinaldo kal pasan ti panna-


76

GUBAT DGTI PlliPINO KEN KAKASTllA

kiinnumanna ken Maikadua a Pangulo, Mariano Trias y Closas, naglayon a napan Talil"ay, ket didiay nagbitla iti pagpatl.1red kdgti bllyot a dinanonnat sadiay. _ Kinonana : Impangpangrunale ffga ininguffgot a Kaleailiale: Ti nalarnaw a panagayatyo ti Panagwaywayas sipaparaffgal'ang a di agsarday a leas met ti napegges a tarigagayyo a rumagpat. Pi Go'Jierno ti Inatay a Daga, isu a siale ti Paffgulona, agyaman unay iti nasindadaan a pannala1cnwyo kenkuana leet siale iti pam71layabayko leadaleayo mapatangsila7c; ffgem agsipud ta tt kadalcsan a It:abusortayo, fCga isu ti bisin, dinatay palung-awen ffgem 1cayatnatay amin a pu1cawen, anansata masapul, nupay ladiffgitek a saw-en laJ,daleayo, a tunggal maysa kadakayo mabalinna ti agawid iti balbalaynan ita ta ti Gobierno a lcabusortayo intednan ti paka'wan kdgti~ amin ffga agtamed lren sumuko iti tvray ken pannalalenilena. Dikay pagarupen a ti Gobierno ti Republica Pilipina isubodaZayo ken pa1ay, ta saan, saan, soon. Dikay umam1le lcdgti parabor ti pannakapalcawanyo ket Zaglagipenyo a ti Gobiernotayo, aglriag ket agbiagto a mangbales ken rumupit kdgli siasino a mangdangran lcadoleayo, leet igunamgunam1co a nalaing a di1cay bay-an leen pagiJcayan ti Natan-ok a Gapo a nakalunodan ti naruay a patli ken biag dgti leakabsat a sitatal-lugod a nagseb'Ja ken patay, leet stpapakumbaba leayo a leas ti emmayup (carnero) iti siiay dgti lobo. Daytoy a bitla masansan a patpatangen ni Coronel Mariano Barroga (Tllngkod) idi addada keD Vibora idiay Guam (Guaban), Purpuro diay Marianas, idi taw en a 1901 ken 1902. ( i) Ti Panagraut dgti kalcastila iti Abung Ni Aguinaldo Idiay Bantay PUI'ay: Idi mal pas ni Aguinaldo ti bitlana nagrubbuat agraman ti buyotna a binukeI ti buyot ti Pangl1loan ti Probinsia ti Magdalo ken dgdi bnyot nidiostialluadna a Bonifacio, ket nagluasda a napan Cabangaan, ket nanipud sadiay nagtarus idiay Ma.'apad Na Balo (San Pedro Macati) a kinuyog ni Comandante Heneral Vito Belarmino ken dgti taga Sitan a buyotna, nagbaI-lasiw iti karayan


GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTILA

77

Pasig sa simbrek iti kabambantayan diay Montalban ket simmangbay iti bantay Puray iti karruba ti sinangbayan ni Heneral Glicerio Geronimo. Idi malabes ti sumagmamano nga aldaw nga addadat' sadiay ni Pangulo Aguinaldo pampamniten, ket dgti kakastila idi madamagda a sadiay a disso Relda dgti Katipunan a naguornong ket rinubbuotda ta kayatda a sayyasayyaen ida; ngem naal-lilawda ta nagdaksanda unay ken naparigatda. Dgti Katipunan nakirangetda a siingel, ken sipipinget a kasda agtiwel nga aso a nangarang kdgti kabusor, ket gapo ti kasdi nagtukiad dgti kakastila a pimmanaw, ngem naaplagan dgti nagnaanda iti bangkay dgti kakaduada. Naruay ti naala dgti Katipunan nga aruaten ti gnbat, ket kas nagbanagan daydi a bal-ligi ti nagan ni Heneral Glicerio Geronimo nagdindinamag ti amin a yan. (k) Ni Emilio Agu'tnaldo Napan Diay BI.AKN.AB.ATO. Ni Emilio Aguinalao, kalpasan ti panangsunson dgti Katipunan kdgdi nmmaut a kakastila, nagluas a napan diay Biak-Na Bato ket nagna kdgti abung (campamento) dgti pilipino idiay Minuyan (Norzagaray) Barasbakal (Angat) ket dimteng idiay BIAKNABATO (San Miguel de Mayumo, Bulakan), isu a nangbangonannan ti Taeng ti Gobierno ti Republica a saan a nayalalis aginga ti daydi Nagtulagan a Panagkakapia wenno Pacto diay Bialcnab1.lo. ( 1) Ti Gual'tel Dgti Kat1'punan Diay Mainam: Idi pimmanaw ni Emilio Aguinaldo a n::lgpa-Biaknahato, imbilinna iti Maikaddua a Pangulo, nga isu ti makaammo a mangimaton ti probinsia ti CaUte ken dgti II-iIi iti abagatan ti Luzon, babaen ti pannuloog kenkuana dgti sumaridat a turayen: Jacinto Lumbreras - Mangiturong ti Estado; Pas::'tlal Alvarez - Mangiturong ti Interior; Emiliano Riego de Dios - Mangiturong ti Gubat; Baldomero Aguinaldo - Mangiiurong ti Finanza;


78

GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTILA

Severino de las Alas - Mangitutcmg ti Linteg, Ken Artemio Ricarte Vibora - Heneral a Kangattoan. Iti Probinsia ti Cabite istay inaldaw nga adda bakal, ta ti Probinsia nabingay a nagkatIo kapasetan, nga isuda (a) Iti Buntis ken ltJaragondon adda nabangon nga abung dgti soldado ng;;\. adda iti pagbilinan da Mangiturong ti Gubat ken Heneral Mariano Riego de Dios; (b) Iti MaZagasang ken Imus adda met nabangon nga abung dgti buyot nga ipalungoan da Mangiturong ti Finanza ken Coronel Lucas Camerino; (c) Hi Mainam ken Alfonso isu ti yan ti maikatlo nga abung dgti buyot ket adda met ti pagbilinan da Heneral Esteban San Juan ke~ Heneral Silvestre Domingo a nagtenient,e idi iti Guardia Civil idiay Paliparan, Imus. Masansan iiga apan rautrauten dgti kakastila dgti Katipunan Ega aJ.da iti abung idiay Mainam; iigem saanda ida a mapakmer ken mapassiat, Ditoy iiga abung ti nakatayanna a ,nag akit ni Jacinto . Lumbreras ket naggian met ni Vibora a nagtaeng. Dgti buyot iiga adda iti abung ti Mainam babaen ti panaiigawis kadakuada ni Heneral Miguel Malvar Ega adda abungna diay Malciling, napanua idi Agosto diay Probinsia ti Laguna ket nagyandat Putho. Idi 9 ti Octubre iti nagtipon a buyot ni Heneral Malvar ken dgti taga Mainarn rinubbuotda ti Iii a San Pablo ket linakubda ti bayat ti tal-Io iiga aldaw; iigem iti maikapat iiga aldawen dgti kakastila a nakapasangpet ti arayatda a naggapo idiay NagcarIan, sinunsonda a rinupak dgti Katipunan a nanglakob kadakuada ket dgtoy (Katipunan) nagsanudda a di nagkedked a bassit 1.i natnatay kadakuada. ldtoy a panagrurupak, da Henerala Agueda, Coronel Luis Banaag, Teniente Coronel Rosendo Banaag ken Coronel Aniceto Oruga isndat' rirnsua a nagla-lalaki, ket da Brigadier Heneral Esteban San Juan ken Capitan Ilino Mendoza nasugatanua met. (rn) Bilin ti Panaglcaylcaysa ken Gubat Iti Laf'lgalang. Dgti kakastila iti rnakitada a . piiiget ken tured dgti


GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTILA

19

Katipunan isuda a nabingaybiiigay ti pinuronpurok ket masansanda a rubbuuten ti cuattel dgti kakastila inwaragawagda ti bilin a pinaglcaylcaysa ket imbagada .a dagup dgti kamall .dgti immalsa, wenno mapanda iti ruar ti I1i kdgti bambantay a suroten dgti kamanda, no sa an agbatida iti ni, ilgem dumatagda kdgti turayen dgti kakastila, tapno maipanda ti naimeng a disso ken maisalakanda. Daytoya waragawang ipasimudaagna a nakanatad anay a ni Heneral Primo de Rivera ti kayatna gubat ti langalang (guerra sin cuart(jd) kdgti Katip\1nan, isu iiga agpaut ti tal-Io a bulan kas nailanad itt waragawag. Gapo ti daytoy ni Kataknengan Naw Pedro Alejandro Paterno sitatal-Iugod a pimmarang iti saklang ti Gobernador Heneral a kastila, ta dinawatKtngan. Naw PedTG na ti pannakaibabawi ti bilin 'ti Alejandro Paterno, togagubat, ket inkarina iiga ayaywenna Pagkappia. dgti kakailianna iiga itamedclan ti igamda ket makikappiada. Ti daydi a panagkari ni Paterno, immannugot ni Heneral Primo de Rivera ket inikkanna ni Paterno kdgti masapul a palubos, tapno asakenna ti yan dgti btlyot l.i l<akastila, a dida tiliwen ken anannoen agingat idadanonna ti cuartel dgti Katipunan. Idi Agosto, tawen a 1897 ni Paterno nagluas iti napeggad ken masapul unay figa ipapanna pannakiinnuman kdgti palpaluiigo ti Katipunau, nagturong iiga immuna idiay Maragondon iSt1 a pakasarakan ti cuartel ni Maiigiturong ti Gubat, Emiliano Riego de Dios. Dimteng sadiay kalpasan ti panagdaliasatna kdgti bambantay ken rangrangkis a 'naggian iti duyau iiga inawitda;, nabalinna met ]aeng ti nalciinnuman ken Riego de Dios, isu nga idi maammoanna ti napeggad, iigem nainpapussoan a tal-Iaugod ni Paterno a maiigibanag ti panggepna, dinagus


00

GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTILA

ni Riego de Dios iiga intukon ti bagina a mangkuyog ken Paterno ag:ngat' diay "Bia7cnahato ", a taeng ti Gobierno ti Republica, ta no isu (Riego de Dios) ti bian;na a bukbokod, saanna a mabaelan ti pannakisapitna iti kappia ken nasayaat a tulag kdgti kakastila, ket siammo unay ti dakkel a maitedna iti Pilipinas idi agdama a kasasaadna ti panagkakappia dgti dua nga agdinnupar. Idi ni Mangiturong ti Gubat indatagna ni Kataknengan Paterno iti saklang ni Aguinaldo, a nalikmut kdgti palpaluiigo a dadduma, ni Paterno dina naturayan ti di nagparintumeng a nagrukbab, a saanla a ken Aguinaldo a maymaysa, ngem kdgti pay tuturayen a nababbaba, ta kasna ripripiripen a dakes ti saadenna, ken tapno maipamatmatna kadakuada ti kadakkel ken kinalinteg ti pangtedna. Kalpasan ti natalna a panafigammiris dgti turayen a Katipunan kdgti indatag ni Paterno, indir-ida ti ayat ken pammadayawda kenkuana ket nala t> a pannakapqtangsitda, ta nakiinnumanda ti maysa a tao iiga adda Gran Cruz de Isa'JeZZa Oalolica a naigalad kenkuana. Bayat ti panaiigususigda ti pangted ni Paterno, sitataramnay dgti Katipunan a nangsafigaili kenkuana ket kas bilin ti Kaiigattoan iiga Agturayda pinaggianda ti maysa a nadalus a silid iti Gubierno ti Republica idiay Bia7cnabato, ta nagur-urayanna ti banagen ti napa nanna, isu iiga ikeddeng ti Gobierno ti Republica. Kalpasan ti tal10 nga aldaw awan pay laeng ti natinongda a nagbanagan ti pangted ni Paterno, ket gapona nagawid pay lat' Manila ket ni Riego de Dios nagsubli diay Maragondon. ( n ) Dgti Naihbatan a Balbalud Timmipllnda Kdgti Immalsa: Kas nasimudaag ni Paterno iti nakay-ayat unay a pannaka saiigailina ken Aguinaldo kasta met iti tnnggal maysa kdgti Katipnn _n ninamnamana unay ti pannakaanamong ti intalantanna a panagkakappia. Idi maammoan dgti balud daydi, nalaus a ragragsakda. Dgtoy a balud isuda: lsabelo Artacho a naipan naipaing idiay Purpuro a Carolinas


GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTllA

81

ngem kasubsubli ditoy Manila; Vicente Lucban a nakemmeg gapot' pigsa ti mabalinna iii probinsia ti Tayabas; Doroteo Lopez, natiliw a kas Katipunan, ken ni Felix Ferrer kas a bogado filibustero. Ni Paterno innalana nga inkuyog dgtoy a baJud a dinawatna ti pannakaibbetda kdgti kakastila, tapno iparangua idiay Cuartel diay Bialcnabato ket iti kasta pattiento dgti

Dgti addaan turayda nga agfmSS'ILSik maypwn iti pannakikappia kdgti turaytm ti Espa.na dituy Pilipina8.

Katipunau ti pigsa ti mabalinna iti Turay ti Espana, ket mapadakkel ti panagtalekda kenkuana. Daydi figa impadakdak ni Paterno nasayaat ti nagbanaganna, kas makitatayo iti udi toy. rdi malahes ti dua figa aldawna diny Biaknabato, ni Paterno nagawid Manila a dakdakkeI manen ti namnamana iigem idi immuna, pinanawanna dgti kaduana a nabilin a sulisuganda dgti Katipunan Ega ag-


82

GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTILA

balbaliwda ti pamanunotan ket makikappiadan. ( 0 ) Dgti Naibbatan a Balud lti Saklang ni Aguinaldo ken Ti Gabinetena: Apagpanaw ni Paterno a nagpa-Manila, dgti pinanawanna a kaduana idiay Biaknabato (dgti balud a naibbatan) d~toy dinawatda ti pannakisaritada ken Aguinaldo ken dgti kamkameng ti Pafiguloanna (Gabinete) ket dinawatda ti pannakikappondan kdgti immalsa, ginisgisdan dgti nakailanadan ti pammakawan kadakuada ti Gobernador Heneral a kastila. Inawatda ida. Pagammoan simmangpet sadiay ni Primitivo Artacho a naggapot' Pangasinan, ta napanna sinurot ni kakana figa Isabel 0, isu a nakaikumitan isuda ken Felix Ferrer, ti pannakaaramid ti PagaZagadan (Constitucion), kct da Lucban ken Lopez iti Pannakapatakder ti sarilcedked ken iti Panagdakiwas iti land ok kada :puli a masapul figa aramidt'n a canon ken dadduma pay a masapul ti gubalt. 45 . NAPASPASAMAK IT! OCTUBRE (Lopeshaena), 1897. ( a ) Ti Gobinerno ti Republica Naf'tgaf'tgay Ti Taripnong : Ni Pafigulo Emilio Aguinaldo, kas imbalakad da HeneraI Vito BcIarmino, Mariano Noriel, Isidoro Torres, Mariano Llauera, kdmpy., nangipaulog ti maysa a waragawag kdgti nangruna a turayeu maipapan ti maaramid a Taripnong, tapno usigenda ti maikanada figa aramidenda iti naiga'y-at kadakuada a pannakikappia ti Gobernador Heneral a kastila ken maipapan pay met kdgti dadduma a masapsapuI ti Gobierno ti Republica Pilipina. (b) Dgti Pannakabagi Dgti Probinsia lti Abagatan ti Luzon: Kalpasan ti rupak a naaramid iti taeng dgti kakastila idiay San Pablo, Laguna, idi 9 ti Lopeshaena 1887, ni Maikadua a Pafigulo, Mariano Trias y Closas iti vauuakaawatna ti pakaammo ni Aguinaldo a mangayab kdgti nangruna iiga agtuturay a Katipun3n a maldtaripnong, isu dgtoy dgti imbaonna a pannakabagi dgti probinsia iti Abagatall ti Luzon: Artemio Ricarte Vibora, Paluiigo a


GUBAT DGTI PlliPINO KEN KAKASTllA

83

Kafigattoan iti buyot ti Republica ti Pilipinas; Pascual Al varez, Mafigiturong ti Interior; Severino <.Ie las Alas, Mafigiturong ti Linteg; Mariano Alvarez, Comandante; Diego Arnaldo, Umuna a Teniente, Leon Novenario, Capitan ken Katalek nt Vibora. Nagluasda a kinakuyogda ti sumagmamano a buyot idiay San Antonio,. Los Banos, a nagturongda idiay Biaknabato, ket kalpasan ti naotoy ken

Ti Balay a pinaka-GOBJEREO CENTRA L ti &'J1Ul!lika Pilipina idiay Biakruibato, San ltfigud de Maywmo, Bulakan.

napnot rigat a panagdaliasatda iti 15 iiga aldaw iti dalanda, nakagtengcJa sadiay iti 26 ti Lopesha ena isu a ti bigat daydi iiga aldaw adda napaltugan iiga agbanbaniaga iti bangkag ti saii~oanan ti Gobieruo. 46. NAPASPASAMAK 1DI NOBIEMBRE (Palbaresfullon), 1897. ( a)

Ni Katalcnengan a Marrgtpampamuspusan ti Kappia Ni Paterno, a kinakuyog da

Adda lJIanen Diay Bia1cnauaiu:


84

GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTILA

Celestino Aragon ken Agustin de la Rosa, sinarnngkaranna manen diay Biaknabato. Dgti dua a kaduana nabalbaluJda, ta napabasolda a kadua .dgti immalsa. Nagtaeng sadiay ti nasurok a maysa a lawasna (soliman,) ket kabayatan day toy a soliman isut' pannakaaramid ti Taripnong a nafigusig ti PagaZagadan figa inaramid da Isabelo Artacho ken Felix Ferrer i figem .11i Paterno, nupay inafigay ni Pafigulo Aguinaldo, saan a timmabuno ta ti isaRaklangna dangranannB ti nainlangitan a pangtedna (Mision). (b) Ti Pagalagadan da Artacho ken Ferrer: Day toy a Pagalagadan a naadaw dandani amin a pasetna iti Pagalagadan dgti Revolucioharios idiay Cuba, binusor ken sinuppiat da Severino de las Alas, Paciano Rizal, ken Salvador Natividad; figem inanamufigan ti Taripnong a tinarawidwidan ni Emilio Aguinaldo, kalpasanna naaramid ti panagpili, ti ~afigiturong ti Estado, saad figa a wan ti agtakem, ta natay 1:i naisaad, Jacinto Lumbreras, ti rimmuar a napili isu ni Antonio Montenegro. Ni Montenegro agdama idi a Gobermtdor ti probinsia ti Manila dinutok ti Gobierno Departamental a binuafigay ni Feliciano Jocson. Kasta napili pay ti agsaad ti JJ'laftgiturong ti Interior, ta ti agdama figa agtakem ti daytoy a saad, figa iStl ni Pascual Alvarez (Bagongbuhay), napusgan figa Intendente Heneral iti buyot ti Republica ti Pilipinas, ket ti nakaruar isu ni Isabe10 Artacho. Apagleppas ti Tarignong, a naaramid iti nalawa a cuarte! ti Ngulu (Capital) ti umuna a PanagÂŁ;ubat dgti kakastila ken Pilipino, n1 Aguinaldo isuda kdgti ltaduana idi dumteng iti naedna (Gobierno), imbettakna ti luksawna iti saan figa itatal-Iaong ni Paterno iti Taripnong. Ni Paterno insaona dgti nasalaysay iti iigato a makaigapo ti dina nakitaripnofigan, ket innayonna pay a dina kayat ti bumiang ti ania man a dakes a garaw a mangted iti Ina a Daga iti saanna a pakasarang-ayan iigem pakadangranna.


GU.SAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTILA

85

Ni Aguinaldo nasair iti iigudo ti sarita ni Paterno ket, kinonana iti natbag a timek: Sika a Nagdanonan ti ammo a mainugot kama a Bagnus dgti nalcuneng a kas met lcadalcami a Katipunan a makidangadang a mangragpat ti naawan a Wayawaya ti Iti". Ni Paterno napasakitan kdgdi a sarita, simmungbat met a sitetebbag a kinonana.. "Kasalcbayan ti panangpaltayo idta a balala (idea), dalcami (dgt?: 'llapdanonan saririb a pilipino) i naramidmin nga impadas idi di!cay pay inammat dgti igam, ngem dimi nagun-od ti kinaZileagurJ.wnmi a leas met Ii diyonto pannalearagpat. uray non ton leaano, no ituloyyo . laeng dgta nakapuy a leasasaady@1'ti agdarna. Ti suppiat rl1maba a tumaba, ket nagtungpal koma ti dakes, no sa an a bimmal-laet dgti dadduma a nakaimatang, isuda a naiigi ~naw ken Paterno iti saklang ni Aguinaldo. Amin dgdi nakakita ti daydi a susik, siinanama da aminen a ti matintinong a tuJag ti panagkakappia, saanen a matuloy. Iti madamdamat bassit ni fjaterno idi na mnamaenna a nagbaw baw ti pungtot ni Paiigulo Aguinaldo, nagsubli man a pimmarang ken kuanan, ket nagam-odan a saail a nasapul ti sabali a tao a bimmiang, Idi 10 w enno 11 iiga ta ti mabilang ti Nobiembre 0 Palharesfullo'll, l<alpasan ti pompon ni Teniente Heneral Mamerto Natividad, dgti nangnangrnna a paiigibatayan ti tulag pan a gkakappia naaramid ket kalpasan ti panaiigusig 1i P a figul oan ti Republica (Gabinete), ni Paterno nagpa-Manila iiga intugotnan ti pakakitaan ti isusuko. iti Gohernador Heneral a kastila. Da9duma !tdgH nasken a naipalaon itoy a Pagtutulagan ti kappia masarak dgtoy: 1. Masapul ii P. 1,000,000 (Saiigariwriw a pisos) a bayad dgti igam dgti Katipnnan. 2. Ti pannakapakawan dagup amin dgti natiliw (nakabalud wenno naibe1-leng) a nairaman iti Revoluc1on. 3. Iti pannakapukaw dgti Gt1ardia Civil iti amin a Pilipinas ket masuktandat ti polis 0 tanodili.


86

GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTILA

4. Ti panangakat wenno pammatalaw kdgti Ordenes Religiosas ditoy Pilipinas (Papadi a puraw). 5. Ti mabiit a pannakaipasdek ditoy Pilipinas ti nawaywayway a Pannakaituray (Autonomia). 6. Ti pannakaited ti busbusenda iti panagbiajeda dgti sumagmamano a Katipunan a mayat iiga apan agtaeng iti adayo wenno gangannaet a daga. Mainugot unay a masaritat' ditoy a dgtoya naaramid a Pagtutulagan ti Kappia (PaternorT.n 0 Pr'olocolo) dgti adadda a nakipagaramid isu dgdi balud iiga impan ni Paterno a timmulong kenkuana iti narikut a pangtedna (mision). ( c) Ti Ipapatay ui Mamerto Natividad: Iti kamalman daydi napudot a suppiat da Paiigulo Aguinaldo ken Paterno, ni Teniente Heneral Mamerto Natividad, a paluiigo ti ouyot ti Gobierno Departamental fEga agindeg iti tengfEga ti Luzon, nagluasda kdgti buyotna a mapa agsagana ti sangbayan. da, ket inkarina ken Paterno a ti panagsublina aramidennanto amin a mabalinna a panaiiguyot iti Gobierno ti Republica a maiigitameden ti igamna. Iti da1anna saal1na a napadaanan a rinubbuot ti buyot dgti kakastila a rinupak, ket nupay siiiige1da a nakidaiigadang, naabakda a nagagaraan. Ni Teniente Heneral Mamerto Natividad maysa kdgti napasag, ket ti bangkayna impanda diay Biaknabato. Ti bangkayna inkabilda iiga indaya iti nagmalem iti gobierno. Ni Mamerto Natividad maymaysa ti sugatna, iti 1a muging, istl iiga binagkan ni CeJso Mayor, maysa a Ca pi tan ti buyot dgti kakastila a pimmanaw, ket kimmaddua kdgti Katipunan, kastamet ti sargento a Kastila a nagbabawi, Manuel Ruiz Venero. Dgtoy dua a nagtalaw a l<akastila, naglibasda a napan Hongkong, tapno malisianda ti naiiiget a pannakadusada. Idi nanungra1 dgli bitla idiay Yantantanem (cementerio), ni Paterno nagbitla met iti pompon; iigem naaI-alumamay ti kababagas ti saritana, tn isu iyaw -awisna ti panagkakappia; ket dgti dadduma ipappapatida ti pa-


路 GUBAT DGTI PILIPINO KEN KACASTILA

87

nangtuloy ti gubat. Nagleppas dgti ramit-ramit ti pompon iti panagpaJawag ni Pafigulo Aguinaldo a kinonana: Awan ti siasino a makalipat iti 9 ti Nobiembre wenno bulan a Palbal'esju71orl, ta dua a dadakkel a nagayat-ilida dgti natay (Candido Tria Tirona iti 9 ti Nodiembre 1R96, ken Mamerto Natividad iti 9 ti Palbaresfu110n 1897) napukawda ti biagda a gapot' Wayawaya ti Inada a Daga. Ni Pafigulo Agninaldo iti day toy a panagranada a natay iti maymaysa figa aldaw, nupay nagsabali a tawen, impadtona a nagasatto a di sumama ti pagbanagan ti Revolucion. (d) Ti Pannakabalbaliw dgti naidatag a Pagtuiulagan ti Kappia ( Paternoan 0 Protocolo): rdi a1'i'11onos t.i Pal baresfu 11 on ni Paterno nagparang manen idiay Biaknabato a kinaddua ti asawa 路ni Intendente Heneral Alvarez ket inda tengna ti sumag-mamano a paunakabalbaliw dgti iuted ti Gobierno ti Republica a Palernoan wenno Protocolo. Dgtoy ti nabaIbaliwan: (1) Ti Gobierbo ti Espafia ti maannufiganna figa ibayad kdgti igam dgti Katipunan 800,000 a pisos laeng, ket mamitlo a maited. Ti 400,000 a pisos maited idiay Hongkong, apaman a sumangpet dgti revolucionario a mayat nga apan agtaeng sadiaY; ti 200,000 a pisos maited iuton maiyawat a maitamed kadakuada ii 1,500 a paltug; ket ti 200,000 a pisos nonton mal pas a makanta ti Te Deurn. (2) No maipapan ti pannakapukaw ti Gu ardia Civil ken pa11lmagtalaw kdgti papadi a puraw kasta met ti madaras a pannakaipasdek ti nataliwayway a pannakaituray, ni Gobernador Reneral awan ti natinong; ngem sipapafigaddua ti sungbat figa intedna. Ni Naw F ernando Primo de Rivera immannugut ti pannakapakawan dagup dgti rimmaman ti Revolucion ken ti bayad ti panagbiaje dgti Katipunan a mapan agnaed idiay gangaunaet a daga. Kalpasan ti naanat a panafigadal ti Gabinete ken ni Paiigulo Aguinaldo kdgtoy a nabaliwan a paset di Pagtu-


88

GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTILA .

tulagan ti Kappia (Paternoan) iiga intedda, inanamunganda ket innayonda pay a ti Gobierno ti Espana patalgedanoa dgtoy nga inanamunganna, babaen ti panangibaonna ti dua a Heneral a kakastila iti cuarte1 dgti Katipunao a tanda ti pannakatungpal ti nagnonommoanan, bayat ti ipapan da Aguinaldo ken dgti kaduana idiay H ongkong a kakuyog da Paterno ken maysa a Coronel iti buyot dgti kakastila. 47. NASKEN A NAPASPASAMAK KABAYATAN TI DICIEMBRE (Talalimbon) , 1897. ( a) Panagiinnuman lJIaipapan ti Bayad Dgti Igam: Iti solima n 0 lawasna a panaggapo a naudi ni Paterno idiay Biaknabato, naaramid ti panagiinnuman kdgti tuturayen li Katipunan iiga inmatonan ni Aguinaldo, ket nagaanamuiiganda a dinutokan ni Artacho kas MafLgiturong ti Gomeroio ken makaarnmo a mangiwaras ti pannakabusbus ti pirak a ibayad ti Gobierno ti Espana kdgti igam. Kdgti rnakaparang-ay ket dadduma idtoy a kuarta pagpaadal idiay gangannaet a daga kdgti nasarlrit nga agtutubo a pilipino. Nagaanamuiiganda pay a ni Artcmio Ricarte Vibora isu ti pakaikumitan ti pannakakasakas dgti igam kdgti Katipunan iti bilang (1500) a sapulen ti Gobierno ti Espana kas nailanad iti nabaliwan a paternoan . ( b) Ti Isasangpet da Paterno Ken Miguel P1'imo de Rivera: Apagleppas la ti panagommongda dgti tuturayen ti Katipunan idiay Biaknabato, simmangpet da Paterno k: n Coronel Primo de Rivera iti buyot dgti kakastila iti siaui nga ag路l0 ti bigat. Ni Aguinaldo intulagna a ti panagrubuatda diay Biaknabato iiga agpa-Dagupan itinto 24 ti Diciembre, 1897, ket manipud Dagupan agluasda nga agpa-Hongkong, ket kas dinawat ni Coronel Miguel Primo de Rivera, pinaibbatanna ti binaludda a dua a papadi a puraw a cura iti figulu ti purok a Baler ti maysa. Da Paterno ken Rivera, a kinakttyogda dgti dua a nasao a papadi, pimmallawda idiay Biaknabato iti daydi met la aldaw nga idadatengda,


GUBAT OGtl PILIPINO KEN KAKASTILA

99

kalpasan ti pannaiiganda iti nasagana ken naisagut kadakuada a pangaldaw. (c) Dgti Naaramid iti Taripnong Dgti Kanggrunaan a PalpalufCflo ili buyot dgti Immalsa: Maysa iiga aldaw, kalpasan dgti napaspasamak a nasalaysay iti iigato, idinto a ti Hukumangubat (Corte Marcial) madamana iiga ibanbanag ti pannakahukom ti maysa a comandante iti buyot dgti immulsa a simmangbay diay Irarulung, kaarruba ti Baler,

Maysa a 'l'ARIPNONG dgti 'l'uraye:n ti B uyot ti RepUblika Htipima idiay B iahruibato.

idi aglcppasen, maysa a nabaon dimmateng a nangIpan ti surat ni Artacho, isn a maiigipakaammo ti panangtipeclda, ti pananghukom iiga aramidenda, iti nagan ni Paiigulo Aguinaido, ta naannamuiiganen ti panagkal{appian ket ti Pakawan iiga ingay-at ti Gobiemo ti E s pana kdg ti Katipunan, inannugutanen ti Republica ti Pilipinas, isuna 1a a saan pay a naibnnannag. Kasta met a naidawai kdgtoy a palpalufigo a naggigimong a mangaramidda koma ti


90

GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTILA

maysa a tanitalek (documento) a paiigilanadan da ti iabuloyda ti pannakaayanamong ti panagkakappia. Ti panggep ni Mafigiturong ti Interior ti day toy isu ti panangpalag-anna ti dagsen ti pagannoiigan a maipataw ken Aguinaldo ken ti Gabinetena. Kalpasan ti napaut ken napifiget a panagsinnupiat da Brigadier Heneral Noriel ken Coronel Bonson, nagtungpal met laeng ti pannakaanamong dgti naikalikagum kadakuada. Ti tanitalek naaramid ken naipaw-it ken Comandante Heneral Belarmino, isu iiga agdama iiga agtakem ti saad a MaiigituTong ti Gubat gapot kaawan ni Riego de Dios. Idi naawatna ti nasao a tanitalek, intedna a dagus ken Aguinaldo isu a nalabit gapot' dina maawatan ti sinagudayna, wenno gapot' kinakuspag, l{ayatna a bukbukodan a gamuloen amin, napagura ti pinanghuaiigay dgti palpaluiigo a piIirino iti taripl10ng a dina nakem, k t sipupungtot a naglwna ken Vi bora : Siasino ti noJi'f,gaflgay idiay a taripnong? Ket ni Vibora kinonana: Siak. Ni Aguinaldo insungbatna met: " lti kasdiay a Panaguummong maisaluflgasing ti linteg" ket ni Vi bora iti kasdi inlawlawagna ken Aguinaldo a saan a mabalin a ti taripnongda maisaluiigasing ti linteg, ta dagup dgti nausig nailanad, ket nayawat pay ken naited kdgti rumbeng a pakaitedanna ken dimmanon iti imana (Aguinaldo). Iti daydi a naiigegan ni Aguinaldo, nagulimek ket pinanawanna ni Vibora a sikakappia. ( d) Ti isasangpet ni Mascardo ldiay Biaknabato. Kasakbayan ti isasangret ni Heneral Tejeiros idiay Biaknabato isuda ken Monet iti buyot dagti kakastila, ni Heneral Tomas Mascardo, a kinakuyog iti Ina ken kabsat a babai ni Paiigulo Aguinaldo, simmangp:!t sadiay, ta napan nagpakada ken Aguinaldo ken ti panaiiguyogna ti kamanna (Aguinaldo) a mapan iti probinsiada.

( e) Ni Feliciano Jocson Sumuppiat ti Kappia: Ti ibubusorM, PannakatiliW1l4 ken Jpapatayna: 11 daydi ~da w figa

, \

."


GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTILA

91

isasangpet 11i Mascardo idiay Bialmabato, simmangpel met ni Feliciano Jocson, isu a sumuppiat unay ti nagtutulagan ti kappia a saan a gapo ta busorenna ti kappia; figem agsipud ta ni Aguinaldo dina pulos figa imbibbibiang kdgti pannakasagana ken panagsasapit iti nasao a nagtutulagan, ket gapo met ti day toy a nakaro figa isusuppiatna iti kappia, ni Aguinaldo dina naitured figa inawis a naiiguyog kenkuana iti ipapanna diay Hongkong ni Jocson, ,su a napan diay bario a Pugad-Baboy, Polo, ket ditoy ti nangrngianna a nagala ken nag-umong ti buyotna a pafigituloyna ti gulo ket isu ti mangipalungo. Gapo ta ti pinangawisna aramatenna ti nagan ni Bonifacio, adu dgti nafigipafigag a Katipunan a sigud, ken dadduma pay a saan. Babaen ti panagaramidna kdgti ur-uray a tanitalek a nalanadan ti tanda (timbre) ni. Aguinaldo a kas Pafigulo ti Republica, adu dgti naal-lJawna a tuturayen ti Katipunan, nangruna dgti adda hi kararafig~t ti Manila a kas ti maysa a Heneral figa agnagan Tibo, da Coronel Modesto Ritual a pinusgan ni Jocson a nag-Heneral, Coronel Nicomedes Carreon, inanna a kabsat ni Francisco Carreon. Dgtoy dua a naudi pinatayda ida idiay Matikiw, Pafigil, Laguna, babaen ti panagbilin ti maysa figa agnagan ti Antonio a Katalek (secretario) ni Jocson kadduana dgti dua a turayen figa agnagan Enrique ken Leon. Ni Heneral Tibo pinatay dgti cazadores figa adda idiay Polo, Bulacan. Iti apagserrek ti Marso tawen a 1898 ni Jocson ginandatna a rauten ti Manila; figem ti abung a taeng dgti buyotna rinubbuotda. Ni Jocsnn intuloyna la ti gagemna ket nagurnong man ti tattaonan ket tinipunna ida iti dalan Camba, Binondo. Manila; figem sinayyasayya dg1.i buyot 1.i kakastila, kdgti panagkanalseetda a paltugda. Bassit ti nakemmeg a nabalud kadakuada, ta dgti saan a natay inuloyan dgti kakastila a kinugta-kugtaran ken dinusagdusug iti aputan 0 1culata ti paltugda. Kasta met dgti sabaJl a


92

GUBAi DGTI PILIPINO KEN KAKASTILA

probinsia kas nagafigapan di napigsa a bufigabong(propaganda) ni Jocson, nagguguloda ken sinaiigoda ti Gobierno ti

ti Gobierno Depa,路feme'TIJ.al ken Ben. Gregorio del, Pilar.

'l.'i "WAGAYWAY" nga pinaarruat

kastila ket dgtoy isuda ti Candon, I1okos Sur, San Nicolas, eebu. Kdgdi iiga inaramid ni Jocson, pinabasolda a gayyem


GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTllA

93

dgti papadi a puraw ken l{asta met abayadanda, ta ti gapuananna iparafigarangna, figa idinto a patalgedenna koma ti Nagtutulagan diay Biaknabato, saan ta dadae1enna. Idi ni Joeson saanna a naaramid ti kayatna idiay Manila, limmugan ti barafigay ket napan diay Laguna, ket bimmangkag agraman kaduana idiay Bay, isu a nakatiliwanna a dagus kdgti buyot ni Venancio Cueto a Paluiigo dgti buyot diay Laguna. Ni Cueto nakaawat ti bilin ni Heneral Pio del Pilar iti panangtiliwna ken Joeson ken dgti kaduana, ta nj Joeson gayyem ken tinangdanan kano dgti papadi a puraw a maiigirugi manen ti gulo. ldtoy a smat a yan ti bilin, naEalaysay ti lafiga ni Joeson ket inawat met ni Cueto maysa iiga aldaw kasakbayan ti panangtiliwda. ldi damdamolla ni Joeson ken dgt.i kaduana jbilbilangda a kas baluddat iti Gubat; iigem kalpasan ti pauagiinnumanda ken Apolinario l11aJ.:ri71i a paraliticu, isu iiga aglemlemmeng met iti balay ni Cueto, nasayaat met la ti panangsaiigaiJi ni Cueto kauakuadan a kasla saanda a baluden. Apaman a naamDioan ni Pio del Pilar ti pannakatiliw ni Joeson, napan a nagdardaras diay IIi a Bay, ket babaen ti naifiget a kari iti saklang da ApoIinario Mabini ken Paciano Rizal, nga impa'algedna a dinto dangranan ti siasino man ni Jocson iti sao man ken iii aramid, innalana dgti dua a balud nj Cueto. Sitatal-Iugodda a' simmurot ken del Pilar, isu a nakaipasaiigan ti amin a babalaw ken pammabasol iti nal{askasdaaw ken nalimmeiigan (misterioso) a pannakapukaw ni Joeson. Ni Joeson isu ti akinpartuat iti Wagaywaytayo a tal-Io a maris kas ipatalged dgti pammaneknek, kona ni Vibora, isu a day toy a Wagayway inruar a damdamona unay ni Gregorio del Pilar, apaman a simbrek a nagkatipunan babaen ti pagbilinan ti Go!Jiemo Depa)路tamelLtal, isu a binuafigay daydi , agdindinamag a Farmaeeutieo, Feliciano Joeson. ( f) Da Ped1'O ken Maximino Paterno Simmangpetda Jdiay Biaknahalo Agraman Dgti Innalada a 'Ianda ti Panna-


94

GUBAT DGTI PlliPINO KEN KAKASTILA

~atung'Pal ti Nagtutulagan: Idi 22 ti Diciembre 0 Talalimbon, 1897 da Pedro ken Maximino Paterno a kabagisna agraman dgti dua a Heneral a kakastila a kas tanda iti panangtungpaJ ti Espana kdgti intulagna, Beneral TeJ"eiro ken :Monet kasta met dgti kimmuyog a potografos (laflga7adaw) a maysa kadakuada kastila ng-a agnagan Manuel Rodriguez Arias, simmangpetda idiay Bialcnahato. Dgtoy dua a Heneral a kakastila naisangbaydat ili silid ti presidencia ket naaywananda a nalaing, awan mabalinda a kasao no saanla a ni Aguinaldo, ti Gabinetena ken dgti Heneral ti buyot t1 Republica ti Pilipinas. ( g ) Ti Panagluas Ni Aguinaldo a Mapan Eonglcong: Iti ag-2 ti malem ti 24 ti Talalimbon ni Aguinaldo a Paiigulo ti agitgaiigabit ken papatay na a Republica, nagtakder iti nabaiigan a pagbitlaan a inatannawagan dgti dua a H eneral a kakastila ken maimataiigan ti renep-rep a naguummong a revoluc'onario ken dgti kamanda iti plaza isuda a naiigidirdir-i ti Viva Espafla. Ni Aguinaldo idi naggapot' Biaknabato napan diay San Miguel de MaY1:lmo, Bulacan, ket nanipud ditoy nagtarus diay Baliwag, isu figa immiananna agraman kdgti kinakuyogna, nagluasda iti sumuno a bigat a napan diay rubbuatan diay Barasoain isu a nagsarakanda ken Paterno ken sumagmamano a Katipunan, ket naglugan ti tren ingat' Dagupan, sa limmugan iti sasakayan iiga agur-uray a maiigipan lmdakuada idiay Hongkong. Ti Kumitan (comite) dgti Katipunan iiga ipanguloan da Aguinaldo, Paterno, ken Coronel Miguel Pdmo de Rivera, dakkel ket buklen dgtoy sumaridat: Vito Belarmio, Comandante Heneral; Antonio Montenegro - Mafigiturong ti Estado; Mariano Llanera - Teniente Heneral; Tomas Mascardo, Brigadier Heneral ; Manuel Tinio, Brigadier Heneral; Salvador Estrella, Brigadier Heneral; Agapito Bonson - Coronel


GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTILA

95

Wenceslao Viniegra - Coronel; Gregorio del Pilar, Coronel; ~ilvestre Legaspi, Tesorero Heneral; Jose Ignacio Pawa, Teniente Coronel; Vicente Lukban, IngenierQ ti buyot; Celestino Aragon, Ingeniero ti buyot; Agustin de la Rosa - Ingeniero ti buyot ; Anastacio - Francisco - Maiigiturong ti Sanidad; Dr. Viola, Maikadua a Mangiturong; Primitivo Artacho, kasta met; Leon Novenario, Capitan ken Ayudante ni Vibora (h) Dgti Gulgulo Kdgti Sabasa'Jali a Probinsia: Ittata ta napalubusantay ti irnrnuna iiga itatalantan dgti Palpalungo a Pilipino idiay:: Hongkong, isardeng tay iiga itl1loy ti maipapan idtoy, fa subliantay a basaen dgti napaspasamak kdgti sabasabali nga I1-ili ken disso idi karaba ti Gulogulo. ( i) Ti Buyot dgti Immalsa ffga Agindeg Irliay Gacaron : Apaman a ii natib0ng iiga aweng ti nakaam-ames a gul-lap nagsaknap a nagkal-lingag ditoy Pilipinas. isu a ti namatalld ti day ' oy nga itatakder dgti pilipino a nanggubat iti Espana" ti nakel-aB a kinaulpit ken di panagparbeng dgti kakastila nga agnanayon laeng a mangrarames ti kaikarian ken kalintegan dgti pilipino, a dida pay bigbigenen dgti babbai, ubbing, kada lal-Iakay, sumangl<angruna dgti ulo-ulo ti ili, dgti nasanikua ken dgti adu 1.i maitedda a ragimbagan ken mal{atulong ti rang-ay ti Pagilian, wenno main gun gut kdgti kailianda, dgti addaan adal ken ammo, nga in-gagaraenda a parigrigaten ken dangranan, ken agsipud kdgti saan a maipakpal{aammo a panagkemmegda nga agibalud nga awan gapgapuna ken uray awan ti mausigda a basol wenno babak, dgti panagpaibel-lengda kdgti adayo a dugdaga, ken masansan a panagdusada iti patay a di met mahukum no dgtoy addaanda biddut wenno awan,-ti Pangulo ti Pagadalan, Eusebio, (Dimabunggo) a taga


96

GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTILA

Bustos, Felipe Estrella a taga . Quingua, Isidoro Torres ti Malolos, Melecio Carlos diay San Miguel de Mayumo, Simeon TecsonBustamante, Dr. Viola a taga San Miguel de Mayumo ken ii kahsatna, kdmpy nga agnaed kdgti nasken iiga Ii-iIi ti prohincia ti Bulakan, pinanawanda dgti balbalayda ken dgti akmenda, na1-Im. lS"idoro Tarres, immona panda nagkamang kdgti kasamekan a nangitokder iti "ABUNG" ti bakbakir. Ni Dimabunggo (Maestro Sebio) isuda ken Felipe Estrella ken idiay Biaknahato. dgti kaduada nagdadanoda iti nasao a disso a Cacaron, isd iiga adda ti nagbabaetan dgti sumaridat nga TI-i\.i:- Bigaa, San Rafael, Angat, Bocaue ken Bustos ket ni Isidoro Torres n,agurnong met ti kaduana idiay Masucol ken Binacod, nga adda ti nagbaetan ti Santa Isabel, ken Bulakan, a Ng111u ti probinsia a Bulakan. (j) Dgti Rupalc iti Beddeng Ken Ruar ti Oacaron: Da Dimabunggo ken Estrella nagaramidda ti sarikedkedda idiay Cacaron, isu a yan ti naurnong da iiga 10,000 a tattao a ti 17 kadakuada adda paltugda a nadumaduma iti pannal,aaramidna-kdgti igatn nga insaraiigetda kdgti masansan ken di agsarday a panangraraut dgti kakastila; iigem mapagtukkiadda ida; isu dgti lantaca (inaramid a canon a tubo a Iandok a napatapatan ti barot ti telegrama ken natalangkuhan ti kayo). Ti Cacaron saan a nabalinan dgti kakastila nga inagaw nanipuu Agosto, tawen a 1896, inganat' Abril ti sumuno a tawen (1897), isu a panangpakmeren ti kabusor. babaen ti lipot ken sikap nga impadakciakda. Dgti pilipino a timll;lipon a nagtal-Iugod kdgti kakastila nga impalungoan ni Jose Santa Maria, isu a snmagmamano nga aldaw kasakbayan ti rupak nangilaok kdgti buyotna a volttntario figa insikap kugti buyot ti immalsa a nabilinda


GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTllA

97

a sulsulanda amin dgti balbalay apaman a matimudda ti umuna a lissit ti paltl1g. Natungpal dgtoya naibilin; iigem nasalamaan dgo immalsa idi a dgtoy agsipud 0 yamyamanda ti pannakaispal ti biagda, sinaritada alJlin dgti nasalaysay iti figato, ket tdi maiigeg dgti nagranggasen a pilipino met laeng nagpudnodan. Gapo kdgtoy a lipl1t ken gapo pay met ti. kapuy dgti nrusaraiiget a buyot dgti immalsa, ta ti guduana napanda rinubbl1ut ti San Rafael, ti saanda a napakmer idi a Cacaron, inabak dgti kabusoren isuda a kasda buyot a naggapot' infierno awan l{aasida a pulos inububonda amin dgti immalsa kdgti b ayonetada iiga awan labas nasugsugat man weano saan. Iti pannakarebbek ti Cacaton adda iigata natay, iiga immalsa figa ag-3,OOO ket adu pay ti babbai, ubbing, IaI-l'akay ken babbaket. Iti malabes ti sumagmamano iiga aldaw iti daydi nakaam-amak a linak-am ti Cacaron, ni Dimab nggo, a Paluiigoda a kaiigattoan, natiliw dgti kakastila idiay away. a Sili, Angat, innalada iti iigulu ti probinsia ket didiay pinaltuganda. Iti day toy natan-ok' a nagtungpalan ti biag ni Dimabunggo (Eusebio), imparangarang ti maudi ken kasayaatan a tanda iti rumayrayray nga ayatnat-iHna, ket dgti kakailian ken dgo kaprobinsiana agnanayon a laglagipenda, no makakitada ti bassit ~ pirgis ti papeJ, ta idi ni Eu,sebio, nagiwaras ti nagbubukel pannakatabasna a pappapel a kas ti Rostia iti Misa, iigem nadumaduma ti kadadakkel, adda kas pisos, salapi, peseta, ken sikawalo ket innem (10 c). Ni Dimabl1nggo ipampaneknekna kdgti ikkanna iti papeI, a no alimunenda sada maldraiigct a makibakal, saanda a maanano ni masugatan ni agbisin. Adam amin dgti buyotna dumawat kdgtoy a pappapelna ket alimunenda iti saklallgna, ket iS11 agta1talamitim iti saall a maawatan. Gapo kdgtoy a namalusingsiniiganna ken panangipanekneI<na . kdgo kadl1ana figa uray sadino ti yanda a pakigubatan, dida maan-ano, ta patuloc1anna ic1a ti namilagroan a pa-


98

GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTILA

nangsaluadna kadakuada isu a maiigaIasag kadakuafla ti amin a siba ken peggad, ni Dimabunggo, iti panaiigipappati kdgti buyotna, dgtoy nagun-odna ti piiiget ken iiigel dgti buyotna a kasda Ia leon a maldrinnupak iti paggugubatan, ket dgtoy paneknekan dgti naruay a tultulang a n~iwalang ~adiay arubayan ti Cacaron a bangkay dgdi 'buyotna ket a napasag a saanda a naikali. ( k ) Ti Pannakaduptal Ni Isidro Torres Iti Bialcnabato: Dgidi nakataray iti nakaar-ariek a pallagntrupak I idiay Cacaron, napanda timmipon kdgti buyot a kas nasarita itay, addada a napan nangrublJuut iti San Rafael, ti daydi' met Ia nga aMaw a pannakarebbek ti Cacaron. Ditoy a pagbabakalan (San Rafael) ti nakatayan da paJuiigo Felipe Estrella ken ni k~ tuloiiganna a Tato, maysa kdgti kabaknaiigan idiay Quingua. Dgti buyot a nangbukel itoy, isu dgti buyot a naggapo d'ay MasucoI ken Binacod ket ni Torres ti naiigipaluiigo kadakuada a kas Capitan Heneral. Dgtoy a buyot immaduda, ket agsipud ti amakda a maaramidto man ket daydi nakapaayanen diay Cacaron isu iiga umingiiigas ti Masucol ken Binacod, ta iti Cacaron naIikIikmut kdgti iI-iIi ken nalawa pay a taytay-ak, awan turturod ken kaykayona, pimmanaw ni Torres agraman dgti buyotna, nagturongda iti igid ti baybay Pacifico (Natalna) ket simmangbayda a nagindeg iti maysa a bantay iiga ita ammotayon iiga isu ti Biaknabato, ket nanaganan ti kastoy nalabit ta idiay a dis so adda rukib ti patneng a bate a natangken a nagbalayan ti saan a mabilang a kuraratnit. Dgtoy a kuraratnit no agruarda iti patinayon iiga aldaw ag-5 ti malem ta apanda agsapuI ti taraonda, adda iigata saiigaagpa ket gudua a kaakaba ti pagwarasanda ket saanda a maputput iiga agruruar ingat ag-8 ti rabii. Dgti kakastila rinautda a rinupak ni Torres ditoy; iigem gapo ti iyaarayat a nadagdagus dgti buyot da Melecio Carlos ken Simeon Tecson fustamante, sinunsonda a dinarundon dgti


GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTILA

99

kakastila agingat diay San Miguel de Mayumo a did a pay naala dgti natnatay a kakadduada, isuda a nabaybay-an iti igid ti karayan ti Biaknabato, isu a nakaabakanda,(kakastila). ( I)

Ni Gregorio del Pilar ti Daydi Rupak Diay Purok Nga Atlag, Malolos: Ni Gregorio del

Pilar, maysa a bumannuag iiga apaman a sumagpat ti 18 a tawen, taga Bulacan, nagbachiller en Artes itl Universidad de Santo Tomas diay Manila, pinanawanna ti panagadaloa idi tawen a 1896 ket timmapug itl tay-ak ti Pagbabakalan, ta kayatna a pekkaen ti kawar pannakaadipen Hen. GregOl'io del. Pillar ti daksangasat iiga Ilina, a bansa da ( Tilapilakin ), Lakandola, Raja Soliman, kdmpy., IS1/, tiimmuna unay a 'fUlngiparan,g iti Wa.,qayw!!-y a napan na~kamang idiay Late, Matal-to a maris. ]olos, ket sadiay nagurnong ti buyotna, tapno matungpalna ri dumardat ang a tarigagayna. Apagurnongna kdgti nasindadaan a kaduana, napan idiay .pttrok Atlag, a rinupakna ti maysa a bunggoy ti buyot dgti kakastila, isu iiga idi rnadanon dgti kakastila ti yanda (Del Pilar ken kaduana) rinubbuut a kineI-Iaat ida ti buyoina dgdi kabusor, nupay nagtagibadangda Iaeng inabakda dgti kal{astila, ket gapo 1.i panagsanudua, napa",'anda 1.i pito a natay ken nasugsugat agraman dgti aruaten ti gubat. ket ti padi a cura ti Malolos, natiliw a hallld, 1a naikuyog t; daydiay bunggoy ti cazadores, nayon ti buyot ti Infanteria dgt.i kakastila, isuda a kinadangadang ni Del rilar, (m) Ti Sikap ni Del Pilar ldiay Paomi;ong: Pinnrugso ti panagbal-ligina kdgti kabusorna idiay Atlag, ken kalpas'an ti pannaka1.ungpal kdgti balabalana iti inwayatna iiga aramidcn ni Del Pilar, pinasukona ti sarikedked dgti kakastila idiay Paombong. Ti nakagun-odanna ti panaiigabak iutoy a rnpak, isu ti impadakdakna a sikap iiga


100

GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTILA

iseserrekda iti convento a binalin dgti kakastila a cuartelda. Naminsan nga agsapa ti aldaw a Burgos idi agngalay ti tawen 1897, kabayatan ti mandi a Misa iti umuna a patit ti patitting ti comunion, dgti cazadores siniplotan dgti buyot ni Del Pilar, isuda a nanglimo a nagkawes ti kawâ&#x201A;Ź's ti babai ken inlemmengda dgti badangda iti uneg ti pagananayda, no saan kdgti bnlong ti nipa nga intugotda wenna iti allidilawda. rdi maararamid dgtoy, dgti tattao nga .agtutungtong iti agdan ti can vento, nga impambarda laeng nga ururayenda ti padi, ta agyawatda ti misa dgti natnatay a kakabagianda, kinemmegda met dgti bantay ken dgti adda kdgti silsilid ti convento. Tinungpalda a situtulnog dgti imbilbilin, ket nalaus a y'a myamanna kdgti kaskenan a naglal-lalaki kdgdi a rupak, isuda da Teniente Coronel Julian del Pilar, Coronel Juan Pugo, Capitan Teniong ken Juan Fernando, iSlu a mangadadal iti buyot ni Del Pilar. Dgti llakemmegda a palpaltug, isukatda l<dgti daan a kayo nga araramatenda idi kasakbayan ti panagrurupak a pinangbutengda kdgti kakastila, ta nagadnda a nagiggem ket ipagpagarup latta dgti kakastila a paltug amin dgdi. nga iniggamanda. (n ) Ii Panagpapatayda 8adiay San Rafael: Day toy a napasamak naisaruno koma a nasarita, kalpasan ti pannakasarita ti napasamak idiay Cacaron, ta naaramid iti maymaysa nga aldaw, ngem naliddoan; ngem agsipud ta maysa kdgti kaskenan a naaramid idi gulotayo innayonko. Malagip ngata ti agbasbasa a ti parbangon daydi nga aldaw a pannakarebbek ti Cacaron, iii kaglldua ti buyot sadiay, nagluas a napan nangdangadang iti bassit a cuarte! dgti kakastila diay San Rafael, isuda a simmuko nga a wan ti akitakit, kalpasan ti uppat nga oras 0 siaui. Dgti immarug sibabartekda, iti ragsak iti panagbal-ligida, ket idinto a dgti buyot agsarsaritada ti rikut ti panagbiag iti kasamsamekan ken kareroremmengan, ket ni Felipe Estrella I<en dadduma a


GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTILA

101

turayen agdama nga agdawdawat ti urur kdgti nasanikua ega uray bagas wenno uray ania, ta ipanda diay Cacaron, maysa a nabaon simmangpet a naggapot Cacaron ket inpadamagna ti nakalkaIdaang a nagbanaganna, ta rint"bbek ti dakkeI a buyot dgti kakastila. Ni Estrella idi maammoanna daydi, dinagusna a pinaggunay dgti buyot ket ninayonanoa kdgti taga San Rafael, ta apanda arayaten ken tuIongan ti Cacaron, ngem apaman la a nakaruarda ti lli, nalikmutdan kdgti kabusor isu a nangpilit kadakuada a -simmuko ket nawarawaradan, kaadduanna ti kimmamang kdgti baIbalay a kabiti a kalubbondan dgti akinbalay, <ladduma agtataraydan a pumanaw ket kaadduanna pay <lgti napan nagIemmeng idiay simbaan ken convcnto, isuda kdgti naruay a taga San Rafael. Dgtoy nagbal-ligi itay kal-Ia'bes a dua nga oras, adda itan nga awan nagsusurot a buyotnan. Dgti dagup dgti nagkamang kdgti balbalay !ken iti simbaan lee convento, inu oyan amin dgti kabusor ket linayos ti darada dgtoy a naglemmeiiganda. Adu ti agkona a day toy a kioaulpit, adda ag-2,OOO a tat.tao t.i nagudas ti biagda, dlla kdgtoy isu dgti 1,angrunaan a pa1ungo, Estrella ken Tato. ( 0) Naararamid Idiay Guiguinto: Ni Rev. Padi Fr. Leocadio Sanchez iti orden ni San Agustin nagpadi iti Norzagaray, Bulacan, iti pannakadamagna iti kamaIalana a Paula Bana ken Gobernadorcillo Manuel Gatchalian iti kaadda dgti Katipunan diay Guiguinto isu a pagpadianna 'l1ga agdama, inyupitna dgtoy: Esperidion Fernando, Jose Capulong, Basilio Mojica, Mariano Angta1J.da ken Francisco Palipat isuda a kalpasan ti nagmalem a pannakadusdnsada, napaltuganda iti rabii ti sumuno nga aldaw ti daydi a, pannakakemmt"gda. Dgti bangkayda nailimed a naitaboll iti yantantanem. Ti napakadaras a pannakapaltug dgtoy lima a dida pulos a nahukom, riniingna dgti umili ken inawisna pay ida,


102

GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTILA

a ruangipamuspusan ti inda panallgibales. Dgti dua nga imruuna a nalmitured a nagaramid ti pamruales, isuda Paulino Garcia ken ni kasinsinna isu ti pammapatayda iti dua a cazadores a naruam a putnallaw ti cuartelda, patinayon a rabii, ta pindaenda a takawall! dgti balbalay, pilitenda dgti burualay nga agpakleb a di

Ti makaarn-ames a pagpaltug d,qti Cazadores kdgti Pilipino idiny barrio l'abarng, Giginto, Bulakan,

kuruitkita ti alaen ken aramidenda, kalpasan ti panangalada ti tulbek路 ti l:aul kada aparador dgtoy. Tapno saan a. maipakaammo kdgti kakastila l~en dgti pilipino nga 11111abay kdgti kakastila wenno dgti tagabu dgti papadi a puraw day toy a naaramid, istay amin dgti babbai ti baJayda kaaruba ti nangpatayanda (Bocaue de Taballgl kdgti dua


GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTllA

103

.a cazador, napanda ginaburan kdgti tapok dgti tedted ti dara elgti natay iti nangipagnaandq, idi apanda inkali idiay Piiiahan (nagbaetan ti Guiguinto ken ti BuIacan) ti ban kay ,dgtoy dua a mannibbrong. Ti sumuno nga aldaw ti turayen nga 'agbilin kdgti cazadores, nayammo kenkuana ti panagpukaw dgti dua a soldado, ktt dinardarasna ti nangituyang ti bi1in a su'kainanda a nalaing amin a balbalay iti IIi, ngem awan nasarakanda. Maysa a turayen a nairuam idiay nga iIi .adda sabali a pamuspusanna. Iti bayat 1.i misa iti sum uno nga aldaw binilinna dgti ;inkabilna a soldado iti ruangan ti simbaan, nga awan ti paruarenda a pulos no awan ti .agpudno ti yan dgti nagpukaw a dua a kakastila. Maysa a baket a taga Guiguinto a nagnaganenda ti baket Buro, pil1'\marang iti turayen (iiga indatag ti cura Padi Leocadio Sanchez) ket imbagana a ti rabii daydi nga aldaw a ranagpulfaw dgti dua a cazador, nakitana ti dua ·a kakastila a solclado a linabasanda idiay Purok Tabang liga agturongda iti ligulu ti probinsia. Namati ti day toy .a palawag 1.i turayen, ket pinaiubosanna a rimmuar dgti tat tao- iti simbaan ket agraman dgti buyotna, kd dinagtlsda ti napan idiay labes 1.i Tabang aginga diay Rulacan ket pagsardeligenna aniia dgti tattao a masarakallda; iigem gapo ta awan ti makaibaga ken makailawlawag a mangsungbat kdgti saludsl1dna maipapan kdgti dua a nagpukaw .a soldado, binilinna amin dgti buyotna a paltuganda dagup Jgti pinagsardengda a tattao. NatungpaJ day toy a bilio, ket ti bangkay dgtoy daksallgasat, naipanda idiay Bulacan (pito a carison napunnoda). ( p ) Ti Ponangrumbuutda Edgti Pito a Papadi a Puraw

lcen Maysa fr,ga Umaagus a £astila Idiay Sarde1'£gan T1'en Diay Guiguinto: Idi ni Padi Leocadio Sanchez agraman ti innem, .a papaeli a puraw a kaduana ken maysa iiga umaagas a kastila, napanda iti sardeiigal1 ti hen diay Guiguinto, ta


104

GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTILA

lumuganda figa agpa-Manila, rinu bbuut ida ti _maysa a bunggoy ti nagtagibadang.. ken nagtagibafigig (puna I) isuda a nafigala kdgti paltug ken salibong (revolver) nga adda iti sardefigan tren (estacion). Dgtoy a bunggoy kas nalawlawagan ili pammaltuyut ni padi Valentin Taniag, k a tulofigan ti cura diay Taguiik, napa nda idiay sardefigan tren a rinantada figa aramiden daydi panangrn bbuutda kdgti papadi a puraw, babaen ti p a mmalllfigo ni Capitan Inocencio Tolentin o, ket dgti kinaduana, isuda Paulino Garcia ken kabsatna a Benito, Angel Valencia, Cabezang Gracio. Capiian Balbino. Simeon Landakan, Ape Alimafigo,kdmpy, Malaksid ii mays a laeng a padi a puraw figa uray no naparigatan ket naaduan ti sugat, nakata ray a limmugan iti tren isu a sumllngad i~i tnaruggian ti pinangrubbuutda kadakuada (papad' a puraw) ; am~n dgti dadduman natayda. Nasayaat a maam a n figa idi ta pinatayda ni P. Leocadio Sanchez saa nda pay la a napnek iti bafigig figa imbagkungda kenkuana iti barukongna; figem dinllsagda pay la ti napigsa iti putan ti pal tug, apaman a napasag ingat di natay, ket ti kasdi nagbayad ti kaikarianna a dusa dgti naruay a kinadakesna, ta sabali laeng dgli nasaritan, adt1 pay dgti nalimed a nagappuananna a kinaulpit kdgti kamkaman iti NorzagaTay ken Guiginto, maysa kdgti kaman ti maysa a bachiller en artes nga agnagan ti Cesario Galawgaw, isu a gapo ti panagadina figa humagep iti ima nj padi Sanchez iti balay ti maysa a balasang nga agnagan ti Jacoba isu a ni padi Sanchez ken Gala ..... gaw ararmenda ; nt Galawgaw napardaya iti basol a l{inafilibustero isn a dgti kakastila ihilangda day toy a basol a nainget a kas ti Katipunan, kinemmcgda iiga impupuk iti pagbaludan ti probinsia, isu a naglak-amanna ti adda amill a pammabain ken pagel ti no mana a tawen. Kasia met ti kamau ii Cabeza de Barangay, Domingo Jose, iStl pati ti anakna a Veronico a Cabeza de Barangay met, timmiponda kdgti immalsa idi


..

GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTILA

105

madamagda dgti pannakapaltug dgti sumagmamano a tattao iti awaway . ti Tabang. Ni Padi Sanchez naammoanna ti panagem ni Jose Domingo ken ti anal{na a lalaki, napan (Sanchez) iti baTay a pa1tasarakan ti anak ni Jose Domingo a balasang nga agnagan ti Bernardina. Kalpasan ti panaiigbutbutengna kenkuana a kinonkonana iiga ipulong ken isurona ti yan a naglemmengan da ama ken kabsat toy balasang, ken kalpasan ti panangkemme-kemmegna a kas iti pusa iti bao a sidaenna, naaramidna ti kayatna ken Bernardina, ket napaganakna daytoy. Adu pay ti panagrarafiget a naaramid sadiay Bulacan dgti immalsa ken dgti kakastila ket lraikarianda ti masaIita, ta makaayayo a maammoan ti piiiget ken tured dgtoy iiga immalsa a nanCTsaiigo kdgti narigsa a kabusorda; ngem dac1duma kdgtoy a napaspasamak, napuka w a naminpinsanen itoy Iagipko ket sileleddaangak itoy a kinapudno; a kas kdgti rnpak idiay Minuyan,. :r$!orzagaray, kasakbayan ti ipapan ni Aguinaldo idiay Biaknabato, lcet kas nagbanaganna ti Minuyan nagbalin a kas nagnaan ti angol, gapo ti naruay u ballgkay a naidalit iti panangsonson dgti kakastila kdgti immalsa. Dgti immal sa saanda a sinublian toy a disso iti nahayag a panawen. Dgti tattuo iti probin sia ti Bulacan ken Nueva Ecija, babaen ti panaiigidaulo nj agdindinamag a gobernadorcillo iti Cabiaw, Mariano Llanera isuda ken Eduardo iiga anakna; ken dgti taga Bataan iiga indaulo ti sabali a gobernadorcillo, Alipio Tecson, isuda ti kakaroan ti sinagaba a didigra, nagibtor ti pungtot ti Espana kdgti amin a probinsia a nakaisaknapan ti Katipunan. (q)

Ii ImnLu7la a Garaw ti Jyaalsa Idiay Laguna de Bay:

Dgti sangapulo ket pito a Katipllnan iti IIi a Bay isuda ti naiigisaknap ti iyaalsa ti probinsia ti Laguna de Bay. Apaman a nagsuhlic1a a nagapot Pasig (Rizal) isu a kimmapponanda kdgti Katipunan, inwarada ti damag i(i IJj a diay


106

GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTILA

Manila ken dadduma pay a probprobinsia adun ti "lIfason" isu figa inladawanda kdgti tigre, oso, alifigo; ket dgti nal<uneng ken mammati pattienda a narungrungsot pay dgtoya Nason ngem ti leon kada lobo, wenno nalawlawag a sarita gapo kdgtoy figa iwarwarada a sarsarita nagunodd a ti nalaus a butbuteng dgti tattao kdgti Mason, figem saanda ida a kagura. Dgtoy figa agsaknap a pinarbo a sarsarita, mapadakkel ken mapasingkedan unay babaell dgti ipalpala\vag ti padi a puraw iti simbaan tumufiggal aldaw a Burgos no madama ti misa, isu a salaysayenna ti kinal11ason a dgti lIfason ipaneknekna a linuganan ida 1i sairo. Dgtoy a damdamag nangrugi a nagsiwarnak ieli Abril, 1896, ket idi mangrugi ti bulan ti Septiembre ti capitan ti municipio Na w Agustin, isu a birbirfigasanda ti Putol, natontonanna ti akingapuanan kdgti damdamag a mafigal-aligagaw k,dgti amin a tao, ta nani pud idi damona a nafigeg daydiaya damllg, ken gapo ta dinurogan ti cura, sinapsapllinan ti naggappnanna, figem idi ni Putol apanna keml11egen dgtoy a tattao, addada a nakalemmefigen idiay purok a Trangca, Bay. Dgtoy a nafigidaulo ti iyaal!;a gapo ti kayatda ti umagaw ti paltug ken dadduma figa arwaten ti gnbat, sinerrekda ti IIi, naminsan a martes ti bulan ti Septiembrc, babaen ti pal11malufigo ni Mateo Andas, isu figa idi sumbrekda ti Ili, inria,'\' na ti immun-una ti: "lIIA80N! MASON I :MA80N I" ket dgti cuadrillerosen a kimmamang iti preside;ncia, tapno agsalifigcdda sada gllbaten dgti kabusor, idi mafigegda dgdin, nagkl1yegyegda met ti butengdan ket insukoda tlgti igamda. 48. TI PANANGISUKODA KDGTI IGAM IDIAY BIAKNABATO: Kas nagtutulagan, ni Aguinaldo nagtelegrama figa inturongna iti Ngulu ti Republica ti Pilipinas iti 28 wenno 29 ti Disiembre 1897. ta inyammona kdgti tuturayen idiay Biaknabato ti nasayaat figa idadatengna idjay Hongkong, ket adda iti biangnan ti gatad ti P 400,000. Ket iti kasdin


GUBAT DGTI PllIPINO KEN KAKASTILA

107

a naammoan dgtoy a tuturayen da BaldomerQ Aguinaldo, Jsabelo ATtacho, Severino de las Alas, Pascua] Alvarez, Pio del Pilar, Pantaleon Garcia; Isidoro Torres, Salvador Natividad, Melecio Carlos ken Vibora, nagtitinonganda figa -iuibbatandan dn Tejeiro ken Monet, dun a Heneral a kakastila a naibati iti biangda a tanda ti pannakatungpal dgti nagtlltulagan. ket ti sumuno iiga aldaw ti ag-8 ti agsapa, intnmedda amin dgti igamdan. Idi ta iti Buyot ti Republica naurnos ken naintaren iti sango ti Buyot dgti I,akastila, ni Vibora, kasakbayan ti panagpaibabana iti Wagaywayna, nagbitla ket iti bitlana impasingkedna kdgti .agdengdengeg kenkuana a masapul ti panagtalek iti 'Iuray ti Espana, ket agawiddan a. sikakappia kdgti balbalayda a di agbuteng kdn agpangiigaddua, ket impalagipna ti sarita .a maibagay unay idi a kanito, ti Nahuslon fl:ga Anak (el h1jO prodigo kas sa'Wen ti Evangelio). Ni Isabelo Artacho nagpalawag met maipapan iti naindaklan a kinawayway ti linlinteg ti Espana ditoy Pilipinas, ket binalakadanna ida nga agtudio ken agtungpal kadakuada. Ni Vi bora idi mal pas ti bitbitla pinaibabanan ti wagayway ti iyaalsa ket insarunona ti pannal<aitamed amin dgti igam. Kalpasan ti pannakaibayog ti Wagayway ti Espana a nadanggayan ti Marcba Real Espanola, ket nalugayan dgti buyot ti kakastila ken pilipino nga agpadpada, nagiwarasda kdgti pa.kakitaan ti pannakapakawan -dgti Katipunan, nagsinasinada a nagawid balbalaydan. Tapno madaras a maitamed ken maukkon amin dgti igam a kas naitalek ken Vibota tapno isu ti makaammot itoy, dinutokna dgti snmagmamano a katulofiganna ket biningayna ti papananda. Da Pantaleon Garcia ken Isabelu Artacho binagida ti probinsia ti Manila ken Bulaclln; da Faciano Rizal ken Salvador Natividad ti probinsia ti Laguna; ni Miguel Malvar ti probinsia ti Batangas, ket cia Pascual Alvarez ken Vi bora iti probiusia ti Cabite.


108

GUBAT DGTI PlliPINO KEN KAKASTILA

Ag-8 figata ti rabii ti 29 ti Diciembre idi ni Artacho ken Natividad napanda ken Vibora ket intugotda a palanadan iti nagan ni Vibora ti masuratan a paogdawat iti Gobernador Heneral ti gatad ti 200,000 isu a maikadua a bayad kas nagtutulagan, ket day toy a pirak maiwaras kdgti buybuyot, babaen ti bilang ti taona ken bilang ti

Ti panangibaba iti Wagayway ti Revoluciun, ken panal1gitamed kdgti igam ti sarikedked ti iaknabato.

palttlg a naukkon tllnggal bunggoy. Immanamung oi Vibora. Idi naidatag ken Gobernador Hen eral Primo de Rivera, nafigafigay ti maysa a taripnong dgti agtuturay ken palpalufigo ket nakitaripnong idtoy ni Baldomero路 Aguinaldo ken dmpy a kaduana. Natinong a ti bayad ti maysa a paltng (15) safigapulo ket lima a pisos. Nil


GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTILA

109

Artacho, kalpasan ti panangsarungkarna in bunggoy dgti buyot a pilipino figa adda iti Manila ken Bulacan, ken itt panangpakadana kdgti buyot dgti kakastila a kimmapon kdgti pilipino iiga immalsa, nagluas a napan Hongkong iSll a nagsubafiganda ken Aguinaldo maipanggep ti 400,000, ta ni Artacho, kas nadutokan iti Taripnong diay Biaknabato a Mafigiturong ti Comercio, kayatna figa isu ti makaamm'o a mangbusbus iti pirak. Ngem ni Aguinaldo sinuppiatna day toy a siulimek i<1i damdamona; ngem idi knan imbettaknan ket imbatadna a ti pannakadLltok ni Artacho pakpakona laeng, ket no nadutokan gapo ti panaiigal-lilaw kdgti kakastila, tapno dida masalamaan a ti pirak maigatang iti igam. Kas nagbanagan da)'toy a di pinagsurot dgti I{atipunan jdiay Hongkong, nabiiigayda ti nagkaddua a dasig :-iti dasig ni Agminaldo isu a napig pigsa ken adadu; ti dasig ni Artacho a tinipunan dgti kakastila a nagkatipunan. NakaTa apanag kabusor ti -simiigay kdgtoy dua a dasig; figem idi dimteng ti Gubat ti kastila ken Amerikano, nagkaykaysada man met laefigen. 49. DGTI NAPASPASAMAK ITT KASERSERREK TI TAWEN A 1898. Kalpasan t.i panafigitamed da Coronel Lucas Camerino ken Baldomero Agninuldo Icdrnpy a nalatak a palpalufigo, iti sumUnO figa aldaw, Enero 9, 1898, simmublat met da Mariano Trias y Closas, Esteban San Juan, Ladislao Diwa a kinuyog ida da Pascual Alvarez ken Vibora idiay San Francisco de Malaboll. Ni Heneral Tejeiro sileleddaang iti kabassil dgti paltug a naukkon a nairukbab ket kaadduannat' nadadael, iStl a dina kinayat figa imbunong ti pirak kdgti buyot ni Marino Trias a nangiclatag ken Heneral Tejeiro iti dua a balud a kakastila a tiniliw iti sasakayan a kumacafion idiay danaw Talisay dgti buyot ni Malvar. Iti malabes ti sumagmamano a lawasna (soliman) ni Trias nakal-laisada ken Maria Ferrer y Olimpio, ket sada


110

GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTILA

napan a dna ni Vi bora idiay Manila a pimmanmg ken Capitan Heneral Primo de Rivera k~s tanda ti panagraem ken pammadayawda. Ni Capitan Heneral, kalpasan ti panaiigisagutna iti daya ken recepcion, impaayna kadak'uada kas sagut ti 12,000 ket nagguduaanda ken Vibora. Da Vi bora ken Trias dinawatda ken Capitan Heneral Primo de Rivera ti pannakaibbet dgti dua a papadi, Manuel P. Trias ken Esteban del Rosario isuda a nabalud idiay Seminario ni San Carlos, ta nairamanda iti Gl!Ilo, tapno aramidenna ti pategna ket dawatenna met ken Gobernador Heneral Ecc1esiastico, Fr. Bernardino Nozaleda, tapno maibbatanda koma. Ni Capitan Heneral inikkanna ida ti surat, nga intedda ken Nozaleda, isu a di damona madina ipateg, ta dipay nasalaysay ti pannakahukumda, ngem l<alpasan ti panangulitulit ni Vibora, ti pannakaibbetda a saan laeng a bayat ti tal-Io nga aldaw kas . imbaga nj Trias Closas ken Vi bora ; ngem kabayatan ti tal-Io pulo nga aldaw ket mapalubosanda nga agmisa ken mangumulgar kdgti amin a makasapul kadakuada, ldi agleppaleppas ti Marzo, 1898, ti Te Deum nakanta a kas pangrambakda ti Nagtutulagan li Kappia. Kalpasan qgtoy a naaramid ni Vi bora masansan a mapmapan Manila makiinnumall ken Paterno ken kdgt.i agtuturay a kaka~tila, maipapan ti pannakatungpal ti nagtutulagan diay Biaknabato, ta dgti pilipino naararamidda a.min dgti pannakabiangdan ket day toy k~sda di ammoen wenno pagindidiammoan dagiti agturay. ldi makangalay ti bulan ti Abril, 1898, da Mariano Trias y Closas, Baldomero Aguinaldo, Mariano Alvarez, Ariston Villanueva, Daniel Tirona, Pascual Alvarez, ken Vibora inayaban ida ni Heneral Pena, Gobernador PoliticoMilitar ti Cabite, isu a nangipalawag kadakuada a ti America ken Espana aggurangurada, ket dinawatna a tunggaJ maysa kadakuada tumulong ken kumaysa iti turay


GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTILA

Itl

ti Espana a manggubat ti kabusorda. Isuda amin, malaksid ni Vibora, inkarida ti tulongda a sa an la a ti bagida ngem iti kukuada. Ti gapo ti di inannugutan ni Vibora agsipud ta makitaua a ti Espana saanna a tinungpal ti pannakabianglla iti nagtutuiagan diay Biaknabato, ket !tas nalawag a maipamatmat iti aramid nga awan panggep ti Espana a mangbuyog ti inkarina. Ni Heneral Pena, a siyaman iti abuloy dgti innem, dina inkankano ii isasalungasing ni Vibora (nagtugaw iti - tengfiga iti sango ni Heneral Pena, ket dgti innem a kaduana nakatakderdan, ta awan kedkedda iti tulong a nadawat kadakuada) kinonana:

"GRAL. LEOPOLDO GARCIA PENA" iti sangoanan dgti "PITO A TURA YEN" ti R evolucion ti K.K.K. dgti A.N. B.

" Kaykayatko ti ammok a kabuso)'; rtgem iti agtngagayyem kaniak". Ni Heneral Pena agsipud ta isut' maysa kdgti kaiigattoan iti Buyot ti Espana, is-isu laeng ti natiliw idi apagserrek ti bulan ti Junio, tawen a 1898 idiay Mapagtiis,


112

GUBAT DGTI PlliPINO KEN KAKASTILA

probinsia ti Cabite, a tiniliw dgti buyot ti immalsa figa impalungoan ni Vibora, ket nabalud iti gubat agingat arinonos ti tawen a 1899 idi a ti Luzon dandani naala aminen ti Imperialista a Buyot ti America. Dgti nasarita ditoy a sibabatad a kinapudno maipapan kdgni napaspasamak kdgdi panangtalonton ti naicadanes a kalintegantayo, isuda ti naskenan ken umno nga ammoen, nanipud ti pannakaipasngay ti Kaiipunan, nabuya ken .agingat' ipapatayna isu a nakita met iti panagpasagna idi a ni Comodore Dewey inabakna ti pangen dgti sasakayan dgti kakastila iti agsapa unay ti 1 ti Mayo, 1898, aldaw a ¡ Burgos wenno Domingo. Daydi sitataer nga agam-ampayag idi a Wagayway T'1. N ara7lgrang Nga lnit a Puraw a. Naisaad ti Nalabaga li K.K.K. Ng MGA A. N. B. ti Gulo, nasandian idi panagsubli ni Aguinaldo a naggapot' Hongk ong ti arinonos met la daydi a bulan ti Mayo iti Tal-lâ&#x201A;Ź) a lIJa1'is a Wagayway iti maikadua tfiga iyaalsa dgti pilipino iti Turay ti Esrana, isu a mainaganan ti Gulo Dewey-Aguinaldo wenno Aguinaldo-Dewey, isu a 1:i wagaywayna, kalpasan ti pannakayugnayna a singangayed kdgti amin a disso toy a Purpura, tinl1kkol ken pinirsapirsay ti agnanayoll nga agbalbal-ligi a Wagayway iii Estados Unidos ti Amerika, ket cJaydi a yaay dgti .Amerikano imrnadu dgti nagsaknap a kuaria a balitok ket rti kalintegan ken kaikarian ti tunggal pilipino, nanipud :idin, nasaluadan a nalaing ket nasimpa ken nakataltalek ti panagbiagdan, ket day toy a Purpuro a Pilipinas' kdgtoy iiga aldaw, adda a pinasal-Iukuban a sitatalek iti Amerika, .a di umamak ti panangdangran ti naranggas a bagyo ti panawen. Hi daydi dimalipatan a 1 ti Mayo, 1898, naitabon iti -inganat-ingana ti iyaalsa ti Ratipunan. ket naipasngay ti <Gulo Dewey-Aguinaldo, isu dgti kanggrunaan a naararamid .a.gdama nga ur-urnosek. - - (G I BUS N A) - -


DAGITI KASURATAN NGA ININAYON T APNO ADA LEN DAGITI NAKARA YO A KAUB.BINGAN.

J "KARIHAN CAFE" BLG. 149 YAMASHITACHO, YOKOHAMA, JAPON, OKTUBRE ( Lopeshaena) 20.

1929.


Jdi dumalen.,! rlfJ/i [{a s/ila iii kapuroan nga ilalla maganaganan "ISLAS FIL fPfYAS" (Lubimil/da) adn 71ga IIQ/路i Ii agluray kanyana, kel 7lIaysa kadakuada i~ lI ?Ii S(J{A'l'UNA, Hari iti Puro a Bohol, ket iSII Ii lIaki'EagkaiNam/ara iii agluray elfJli I,astita a dimmalcllfJ idi IUI,.m 1521.

( , frall/iel IIi Apo J uan Llllla).

MA YSA NGA AGTURA Y DAGITI KASTILA 101 UNANA.

TI PANAGKAISANDARA NI HARI SIKATUNA KEN NI LEGASPI


GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTILA

MESSAGE OF THE HON. M. L. QUEZON, PRESIDENT OF THE PHILIPPINE SENATE TO THE PEOPLE OF THE PHILIPPINE ISLANDS.

Hon. .Man'Ue~ L. Quezon, PreSident of the PHILlPrlNE SENATE.

MY FELLOW CITIZENS :There is one thought I want you always to bear in mind; and that is, that you are Filipinos; that the Philippines is your Country, and the only Country God bas gi~'en you; that you must keep it for yourselves, for your children and for your children's, children until the World is no more. You must live for it, and die for it if necessary. Your Country is a great Country; it has a grcat past and a great future. The Philippines of yesterday is consecrated by the sacrifices of lives and treasure of your patriots, martyrs and soldiers. The Pnilippines of today is honored by the whole-hearted devotion to the cause of unselfish and courageous statement. The Philippines of tomorow will be the country of plenty, of happiness and of freedom:- a Philippines, with her head raised in the midst of the West-Pacific, mistress of ber own destiny, holding in her hand the torch of freedom and democracy:-


u

GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTILA

a Republic of virtuous and righteous men and women, aU working together for a better World than the one we have at present.

COMPATRIOTAS :Nosot'ros los que hemos consagrado cuanto tenemos y cuanto somos para el bienestar y la libertad de nuestro pais, pronto pasaremos al mundo de los que habian sido. Nuestra obra no esta terminada. Es vuestro deber continuarla. Pensad siempre que sois Filipinos; que Filipinas es vuestra Patria y fa unica Patria que Dios os ha dado ; que ends que conservarla para vosotros, para vuestros hijos, y los hijos de vuestros hijos. Filjpinas tiene un sublime pasado y un grandioso porvenir. Su pasado esta consagrado por los sacrificios de nuestros martires y soldados. Su presente esta hom'ado por la devocion a Ia causa de una generacion patriota. Su futuro sera tan grande como querais hacerlo. Yo yeo el porvenir . . . . . y a Filipinas con su frente erguida en medio del Oceano Pacifico lIevando en la mano la antorcba de la democracia y de la libertad :- una Republica prospera v feliz, de mujeres y de hombres virtuosos y libres, amautes de Ia justicia y del orden, trabajando juntos por mejorar Ia suerte de ~oda la humanidad.


GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTILA

III

THE HISTORY AND THE SIGNIFICANCE OF THE FILIPINO FLAG.

S~r

Hon. Sergto Osm.ena and GREAT STATEMENT.

It is essential that from time to time Filipinos away from horne should I\1eet together, especially on an occasion such as "Philippine Flag Day", for such contact serves to hind them stronger in bebalf of t.be common cause to which we are all dedicated. A flag is symbolic of a dual manifestation:the sentimental and the practical. The first speaks of the MOTHERLAND, of our sacred ideal, of national unity, of the beauty onr country possesses, of the merging into one common whole of all the affections and emotions of which the human heart is capable, transformed into an overwhelming passion for our native land, our beloved PHILIPPINES. It breathes inspiration to all Filipinos holding before them the image of a MotheJ'-land the more distant the more cherished. The practical aspect of this symbolism speaks of sacrifices already made, of long and difficult . -stages of an arduous campaign, of the patient and earnest struggle of a people who have an undimmed faith in their


IV

GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTILA

future. Onr flag was first designed in the very field of battle, when the fate of the Filipino people depended upon the success of their arms. 'vVe have only one Filipino Flag. because we have only one Motherland and only one ideal. Before it reached its present form, however, it went through evolutions as varied as the incidents of our struggles for freedom. The men and women of tJ]e younger generation do well in learning by heart, as a solemn duty of citizenship, the lessons these struggles teach. The first appearanee of "THE PHILIPPINE FLAG" took place in the days of the KaLipunan when Andres Bonifacio and his hosts rose in ",indication of the rights of the Filipino p~ople. In the center of the "SUN", which symbolizes the da.wni1'1g oli: a new 1'1ation, was the letter "K" which signifies "KALAYAAN OR LIBERTY". With that flag and under its 'oIds fell the first martyrs of our "INDEPENDENCE". That flag Woudly waved from the highest peaks of "BIAKNABATO", the la~t stronghold of the Katipunan. When it was hauled down in Decemoer, 1897. it was, never again, hoisted . But its disappearance was only nominal, for with the signing of the "PACT OF BIAKNABATO" the belligerency of the revolution was officially recognized. The "FILIPINO FLAG" assl1med its second form and made its next appearance when Aguinaldo returned from Hongkong. The appeal to arms was renewed, and the theater of conflict extended. The new flag, with the "SUN" as in the original, and made still more symbolic of the cOllntry it representcd by the addition of "THH_EE STARS", was triumphantly carried from battle to battle, throughout the length and breadth of our land. It witnessed the inaugtlration and the splendor of the "PHI~IPPINE REPUBLIC", became the prbud ensign of its short-lived


GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTllA

V

existence, and saw the triumph as well as the defeat of our greatest soldiers. But it fell, in 1907, the victim of the anti路nationalistic influences, and so, again, we were deprived of the use of our beloved ensign . When the Filipinos renewed their struggle for their

"Cmne, ye Blessed of my Fathe:r, inherit the kingdom pepared (or Y(JU from the ((JUndation of the World." ~herished

ideal in the realm of peace, our flag was still proscribed. But it was not, as in days past, unfurled in the breeze, in onr plazas and in the topmost of our buildings,. it remained permanently enshrined in the heart -of every Filipino. Never was our flag more expressive of


VI

GUBAT DGTI PILI PI NO KEN KAKASTILA

its real symbolism than in those days of arduous effort to restore it to life. Like our REPUBLIC, our flag was vanquished but not annihilated. The ideal for which our brothers struggled was not lost in the gloom of the defeat, and as it became more and more deeply embodied in the hearts of our people during the painful days of reconstruction, our sacred ensign received a new lease of life. Thus, when the use of the Bag was granted by official sanction through r epeal of the law which proscribed it, its rebirth meant to us a new rccongnition of our ideal, a solemn acknowledgment that, within the orderly processes of selfgovernment, our "INDEPENDENCE" would be secured. As 1n those days of trial. we are now fonowing the very course mapped out by those who fell during the night. We have not chal,1ged in the least that which they sought and which they held momentarily in their grasp. We aspire for the restoration of the same "REPUBLIC" which a victorious soldiery removed from existence. And we ask it only through the channel of peace and by means of methods which lead only to peace. We renounce not any essential element which that flag represents. Despite insurmountable difficulties, despite its temporary disappearance, the "PHILIPPINE" FLAG" slands for the same thing for which it stood in days past:- a people united with every element forming an integral whole:- a geografical territory without dismemberment:- a Republic, democratic, free and independent. The "THREE STARS" still designate our three great regions (Luzon, Bisayas, Mindanaw), ours by gift of nature and by design of the Almighty. The "SUN" still speaks of a new nation which yesterday was born in liberty amidst the roar of cannon. the confusion and tumult of conBict ~ and today advances peacefully and surely along the path of constitutional liberty, guided by the helping hand of a great


GUBAT DGTI PllIPINOKEN KAKASTILA

VlI

and generous people "WHO LOVE FREEDOM TOO DEARLY TO DENY IT TO ANYBODY". And the "WHITE" still tells of our peaceful and friendly purposes as well as the sincerity and purity of our actions; the "RED" still proclaims the indomitable energy with which we bold onto our convictions; and the "BLUE", that whicb resembles the staintless blue of our tropic skies, still represents our ieeal of nationality, pure, intact, unmistakable, undimmed by any cloud, unmarred by tbe faintest sbadow of alien sovereignty. Our flag is emblematic of what we were in days goneby, and of that for which we aspir-e. Its form may be changed, but its significance will not. God grant that we Filipinos may love it so dearly that it may be kept unsullied, and that the great American Republic, which bas done so much help in the (ormation and recognition of small nations, may continue extending its unselfish assistance for the prompt and complete realization of all that for which our flag stands.

This is tbe speech delivered by the Hon. Senator Osmena before Americans and Filipinos celebrating "THE PHILIPPINE FLAG DAY" in the city of New York, U. S. A...â&#x20AC;˘ Now, my dearest bearers, I cordially invite you to recite the pawotic pledge eagerly recommended by Hon. Teodoro Yangko, eK-Resident Commissioner. It is tbe following :I DEDICATE MYBELF AND MY LIFE TO THE FLAG OF MY COUNTRY AND TO THOSE HIGH IDEALS FOR WHICH IT -STANDS:- HONESTY, VALOR, LIBERTY, FRATERNITY AND DEMOCRACY.


VIII

GUBAT DGTI PllIPINO KEN KAKASTILA

EL ULTIMO PENSAMIENTO DEL

DR. JOSE RIZAL. I

i Adios. Patria adorada, region del sol querida, Perla del mar dc Oriente, nuestro perdido eden I A darte voy alegre, 1a triste, mustia vida : Si fuera mas brillante, mas fresca, mas florida, Tambien por ti 1a diera, 1a diera por tu bien. II En campos de batalIa, lucbando con delirio, Otros te dan S\lS vidas, sin dudas, sin pesar, El sitio nada importa : cipres, laurel 0 lirio, Cadalso 0 campo abierto. combate 0 ernel mertirio, Lo mismo es, si 10 pi den la Patria y el hogar.

III Yo muero euando veo q e el delo se colora Y a1 fin anuncia e[ dia tras lobrego eapuz: Si grana necesitas para tenir tu aurora, j Vierte la sangre mia, derrama en buena hora, Y dorela un reflejo de su naciente luz !

IV Mis suenos cuando apenas nino 0 adolescente, Mis sueDos ettando joven, ya I1eno de vigor, Fueron el verte un dia. i joya del mar de Oriente I Secos les negros ojos, alta Ia tersa frente, Sin cenos, sin arrugas, sin manchas de rubor.

V ElIsueDo de mi vida, mi ardiente vivo anhelo, I Salud !, tc grita el alma que pronto va a partir. j Sa1ud I .... i Oh ! que hermoso eaer por darte vuelo, Morir por darte vida, morir bajo tu cie1o, Y en tu cncantada tierra la eternidad dormir.


GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTILA

IX

VI Si subre ml sepulcro vieres brotar un dia, Entre 1a espesa yerba, sencilla humilde flor, Acercala a tus labios y besa el alma mia, Y sienta yo en mi frente, bajo la tumba fria, De tu ternura el sopIo, de tu halito el calor.

VII Deja Deja Y si Deja

Deja a 1a luna verme con luz tranquila y suave que el alba envie su resplandor fugaz, gemir at viento eon su murmullo gl"ave; desciende y rosa sobre mi' cruz un ave, que el ave entone su cantico de paz.

VIII Deja que eI sol ardiendo as lluvias evapore, Y al cielo tornen puras con mi clamor en pos ; Deja que un ser anugo mi fin temprano !lore, Y en las Serenas tardes, cuando por mi alguien ore, .ora tambien, j oh Patria !, por mi descanso a pios.

IX :.

Ora por todos cuantos murieron sIn venitua, Por cuantos padecieron tprmentos sin igual, Por nuestras pobres madres que gimen su amargura, Por huerfanos y viudas, por presos en tortura . Y ora por ti que yeas TrJ REDENOION FiNAL.

X Y cuando en noche oscura se envucIva el cementerio Y solo, solo mnertos queden velando alii, No turbes su reposo, no turbes el misterio: Tal vez acorde oigas de citara 0 salttrio : Soy yo, querida Patria; yo que te canto a ti.


X

GUBAT DGTI PIUPINO KEN KAKASTILA

XI Y cuando ya mi tumba, de todos No tenga cruz ni piedra que marquen Deja que la are el hombre, la esparza Y mis cenizas, antes que vuelvan a la El polvo de tu alfombra que vayan a

olvidada, su lugar, con la azada, nada, formaT.

XII Entonces nada importa me pongas en olvido : Ttl atmosfera, tu espado, tus valles cruzare, Vibrante y limpia nota sere para tu oido ; Aroma, luz, colores, rumor, canto, gemido, Constante repitiendo la esencia de mi fe.

XIII

i Mi Pa{ria idolatrada, dolor de mis dolores, Querida Filip'nas, oye el posb-er adios! Abi te dejo todo : mis padres, mis amores : Voy a do no bay esclavos, ,erdugos ni opresores; Donde la fe no n1ata, donde el que reina es Dios. XIV I Adios, padres, hel'manos, irozos del alma mia, Amigos de la infancia en el perdido hogar! i Dad gracias, que descanso del fatigoso dia ! I Adios, dulce extranjera, mi amiga, mi alegria ! i Adios, queridos seres! .. / MORIE ES DESO.ANSAB

MI RETIRO (Poema esorito por Dr. Jose Rizril durank su destierro en Dapitan, Mindanaw, I. F.) I Cahe anchurosa playa de /ina y suave arena, y al pie de una montana cuhierta de verrlor, plante mi choza bumilde bajo arboleda amena, huscando de los hosques en la quietud serena reposo a mi rerehro, silencio a rni dolor.

r


GUBAT DGTI PllIPINO KEN KAKASTILA

II Su techo es fragil nipa, su sue10 debil cana, sus vigas y columnas maderas sin 1abrar : nada vale. por cierto, mi rustica cabana; mas duerme en el regazo de 1a eterna montana, y la canta y Ia arrulIa, noche y dia, el mar.

III Un afluente arroyue]o, que de 1a selva umbria desciende enhe penascos, 1a baiia con amor; y un chorro Ie regala. por tosca caiieria, que en Ia calIada noche es canto y melodia y nectar istalino del dia en e1 calor.

IV Si el cie10 esta sereno, mansa corre 1a fuente, su citara invisible tanendo cesar; pero vienen las lluvias, e impetuoso torrente peiias y abismos salta, ronco, espumante, birviente, y se arroja, rugiendo frenetico, bacia e1 mar.

sib

v Del perro los ladridos, de las aves e1 trino, del calaw la voz ronca solos se oyen alii; no hay hombre vanidoso ni importuno vecino que se imponga a mi mente, ni estorbe mi camiuo;. s610 tengo las selvas y el mar cerea de mi.

VI i EI mar, el mar es todo! Su masa soberana los atomos me trae de mundos que lejos son; me alienta su sonrisa de limpida manana, y cuando por 1a tarde mi fe resulta vana encuentra en sus tristezas un eeo el coraz6n.

XI


XII

GUBAT DGTI PllIPINO KEN KAKASTILA

VII

i De nocl;te es un arcano ... ! Su diafano elemento se cubre de millares y millares de luz ; la brisa vag a fresca, reluce el firmamento, las .olas en suspiros cuentan al manso viento, historias que se pierden del tiempo en el capuz. VIII Diz que cuentan del mundo la primera alborada, del sol el primer beso que su sella enranci6, cuando miles de seres su:ttgieron de la nada, y el abismo poblaron y la cima encumbrada y doquiera su beso fecundante estamp6.

IX Mas, cuan~o en noche obscura los vientos enfurecen y las inquietas olas comienza 1 a agitar. ¡cruzan eI aire gritos que el animo estremeccn coros, voces que rezan, lamentos que parecell -exbalar los que un tiempo se hundieron en el mar .â&#x20AC;˘â&#x20AC;˘

X Entonces repercuten los montes de la altura, los arbolcs se agitan de confin a con fin ; aullan los ganados, retumba la espesura, '~)Us espiritus dicen que van a la llanura Ilamados por los muertos a funebre festin.

XI Silva, silva la noche. confusa, aterradora; verdes. azules llamas en el mar vense arder ; mas la calma renace con Ia pr6xima a aurora, y pronto una atrevida harquilIa pescadora las fatigadas olas comienza a recorrer.


GUBAT DGTI PIUPINO KEN KAKASTILA

l':UI'

XII Asi pasan los dias en mi obscur~ retiro, desterrado del mundo donde un tiempo vivi ; de 111i rara fortuna la providencia admiro: i guijarro abandonado que al musgo s610 aspir~ para ocnHal' a todos el mundo que tengo en mi I

XIII Vivo con los recuerdos dd los que yo he amado, y oigo de vez en cuando sus nombres pronunciar : unoS estan ya muertos, otros me han abandonado; mas l que importa ... ? Yo vivo pensando en 10 pasadoy 10 pasado nadie me puede arrebatar.

XIV El es mi fie amigo que nunea me desdora, que siempre aile ta al alma cuando triste la ve ; que en mis noches d e insomnio conmigo vela y ora; comigo, en mi destierro y en mi cabana mora, y euando todos dudan s610 e1 me infunde fe.

xv Yo la t~ngo, y yo espero qxe ha de b7'illar un dia en que venza la idea a la fuerza brutal,' q1~e deRpues de la lucha y la Zenta agonia, otm voz mas sonora y mas feliz que la mia sabra cardat路, entonces, el cantico triunfal. XVI Veo bl'i1lar el cielo tan puro y refulgente como cuando forjaba mi primera ilusi6n, el mlsmo saplo siento besar mi mustia frente, el mismo que cncendia mi entnsiasmo ferviente y hacia hervir la sangre del j6ven coraz6n .

..

/


XIV

GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTILA

XVII Yo respiro la brisa que acaso haya pasado por los campos y rios de mi pueblo natal; acaso me devuelva 10 que antes Ie he confiado : los besos y suspir~s de un ser idolatrado, las dulces confidcncias de un amor virginal I

XVIII Al ver la misma luna, cual antes argentada, 1a antigua melancolia siento en mi renacer ; de::;piertan mil recuerdos de amor y fe jurada .•• un patio, una azotea, la playa, una enramada, ·silencios y suspiros, rubores de placer.

-XIX Mariposa sendienta de luz y de colores, sonando en orros cie10s y en mas vasto pensil, .deje, joven apenas, mi patria y mis amores, y errante por doquiera, sin dudas, sin ternores, .gaste en tierras extranas de mi vida el a bril.

XX Y despues. cuando quise, golon9-rina cansada• .al nido de mis padres y de mi arnor voiver. rugi6 fiera de pronto violenta turbonada : vense rotas mis alas, deshecha la morada, :}a fe vendida a otros y ruinas por doquier.

XXI Lanzado a una peiia de la patria que adoro. ·el porvenir destruido, sin hogar, sin salud ; venis a mi de nuevo, SUeDOS de rosa y oro• ..de toda mi existencia el unico tesoro, .•creencias de una sana; sincera juventud.


GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTILA

XV

XXII Ya no sois como antes, lIenas de fuego y vida, brindando mil coronas a la inmortalidad ; a]go serias os ballo ; mas vuestra faz querida si ya es tan sincera, si esta descolorida, en cambio lIeva el sello de Ia fidelidad.

XXIII Me ofreceis, i oh ilusiones !, Ia copa del consuelo, y mis j6venes anos a desoertar venis : gracias a ti, tormenta ; gracias. vientos del cielo, ·que a buena hora supisteis cortar mi incierto vuelo, para abatirme a] suelo de mi natal pais.

XXIV Cabe a.p churosa playa de fina y suave arena, y al pie de na montana cubierta de verdor, halle en mi patria asilo bajo arboleda amena, y en sus umbrosos bosques, tranquilidad serena, .reposo a mi cerebro, silencio a mi dolor..••

ME PIDEN VERSOS. I Piden que pulse la lira Ea tiempo callada y rota: Si ya no arranco una nota . Ni mi musa ya me inspira. Balbuce fria y del ira 'Si Ia tortura mi mente; Cuando rie, solo miente, Como miente su lamento : Y es que en mi triste aislamiento Mi alma ni goza ni siente.


XVI

GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTILA

II Hubo un tiempo .... i y es verdad ! ••• Pew ya aque] tiempo huyo, En que vate me llamo La indulgencia 0 la amistad. Ahora de aquella edad E1 recuerdo apenas resta, , Como quedan de una fiesta Los misteriosos sonidos Que retienen los oidos Del bullicio de la orquest a.

III Soy planta apenas crecida A~ancada d€1 Oriente Donde es perfume el ambicnte Donde es un s eRo la vida : i Pat ria que jamas se olvida ! Ensenaro·dm~ a can tar Las aves, con su trinar; Con su rumor las cascadas ; Y en sus pla:yas dilatadas, Los murmurios de la mar.

IV Mientras en la infanda mia Pude a su sol sonreir, Dentro de mi pecho bervir Volcan de fuego senti a ; Vate fui, porque queria Con mis versos. con mi aliertto Decir al rapido viento : i Vuela : su fama pregolla 1. i Cantala de zona en zona; De la tierra al firmamento !


GUBAT DGT I PILI PINO KEN KAKASTILA

V

i La deje ! ... Mis patrios lares, i Arbol despojado y seco r Ya no repiten el eco De mis pasados cantares. Yo cruce los vastos mares Ansiando cambiar de suerte, Y mi locura no advierte Que en vez del bien que buscaba: EI mar conmigo surcaba El espectro de ]a muerte.

VI Toda mi hermosa ilusion :Amor, entltsiasmo, anhelo, Alla quedan bajo el cielo De tan florid~ region: No pidais al cbrazon Cantos de amO'r que esta yerto ; Porque en medio del desierto, Donde discurro sin calma, Siento que agoniza el alma Y mi numen esta muerto.

A LAS FLORES DE HEIDELBERG i Id a mi patria, id, extranjeras flores, sembradas del viajero en el camino, y bajo su azul cielo, que guarda mis amores, contad del peregrino la Ie que alienta par su patrio suelo ! Id y decid ... decid que cuando e1 alba vuestro caliz abrio por vez primera cabe el Neckar Itelado,

XVU


XVIII

GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTILA

Ie visteis silencioso a vuestro lado pensando en su constante prirnav~t;a. Decid qne cuundo el alba; que roba vuestro arOlna, cantos de amor jugando qs susurraba, el tambien murmuraba

cantos de amor en

SIJ,

natal idioma i

que cuando el sol la cumbre del Koenigsthul en la manana dora, y con S1:l tibia lurnbre anima el valle, el bosque y la espesura, i saluda a ese sol, aun en, su aurora, al que en su patria en el eenit fulgura ! Y con tad a:quel dia, cuando os cogia al borde del sendero, entre Jas ruinus del feudal ca.stiIlo, orilla al NeckuG, 0 la selva umbria.

Contad 7.0 que os decia, cuando, ('on gran cuidado, entre las paginas de un libro usado vuestras flexibles hojas oprirnia. Llevad, llevad, oh flores, . Amor a mis anlores, paz a mi pais, y - a su fecunda tierra, Fe a sus hombres, virtud a sus mujeres salud a du1ces seres que cl paternal, sagrado hogar enciena ..â&#x20AC;˘ Cuando toqueis la playa, el beso que os imprimo depositadlo en alas de la brisa, porque con ella vaya y bese cuanto adoro, amo y estimo. Mas i a y ! lIega-r~is, fl('}res, conservareis quizas Vtlestros ('olores,


GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTILA

perc l~os del patrio, heroico sueJo a quien deb~is la vida; que aroma es alma, y no abandona el cielo, cuya luz viera en su nacer, ni oJvida,

A LA JUVENTUD FILIPINA. Lema :- Crece, oh til11ida fior ( De un natuml

0

llizal).

! Alza t,.u tersa frente, Juventud Pili ina, en est dia! i Luce resplanuecien:te Tu rica gallanIia, !Bella esperanza de la P ATRIA MIA ! Vllela, genio ' grandioso, Y les infunde noble pensamiento, 'Que lance vigoroso, Mas rapido que 'e! viento, -Su mente virgen al gloriuso asiento. Baja con la luz grata De las artes y ciencias a la arena, Juventud, y desata

La pesada cadena 路Que tu genio poetico encadena. Ve que en Ja ardiente zona

Do ?1lorarnn las s01llbras, el bispano EspIcndente corona, -Con pia y sabia mano, .ofrece al hijo de este sueIo indiano.

XJX'


xx

GUBAT DGTI PlliPINO KEN KAKASTILA

Tu, que buscando subes, En alas de tu rica fantasia, Del Olimpo en las nubes Tiernisima poesia. Mas sabrosa que nectar y ambrosia i Tu, de celeste acento, Me1odioso rival de Filomena, Que en variado concento En la noche serena Disipas del mortal la amarga pena.

Tn, qt1e la perra dura Animas al impulso de tu mente, Y la memoria pura Del genio retulgente Eternizas con genio prepotente i Y tn. qne el variado encanto De Febo, amado del divino Apeles, Y de natura el manto, Con magicos pinceles Trasladar al sencillo lienzo sueles;

i Corred !, que sacra llama Del g enio e1 lauro coronar espera, Espa rciendo la fama Con trompa pregonera El nombre del mortal por la ancha esfera .. i Dia, dia felice, Filipinas gentil. para tu sudo! Al Potente bendiee, Que -con amante anhelo La ventura te envia y el consuelo. (Manila, 1879).


GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTILA

A LA VIRGEN

XXI

MARL~.

(Soneto escrito por Rizal el ano 1880) Maria, dul~e paz, caro consuelo nel afligido mortal; eres la fuente Do mana de ~ocorro la corriente Que sin cesar fecunda nrtestro sue1o. Desde tu solio. desde e1 alto Gelo, Oye piadosa mi clamor doli~nte, Y cobije tu manto refulgente Mi voz que sube con veloce vuelo. Eres mi Madre, placida Maria ; Tu mi vida ~ras, mi fortaleza ; Tu en este fiero mar seras mi guia : Si el vieio me persigue con fiereza, Si la muerte me acosa en la agonia, Socorreme y disipa mi tristeza

A TALISA Y, DE LAON-LAANG(Rizal). Nifios somos, pues tarde nacimos, Mas el alma tenemos lozana, Y hombres fuertes seremos manana Que sabran sus familias guardar. Somos ninos que nada intimirla, Ni las olas ni el baguio ni e1 trueno; Pronto el brazo y el rostro seteno, En el trance sabremos luchar. Nuestros brazos manejan a turno EI cucbillo, la pluma, Ia azada, Compafieros de la fuerte razon.


xxn

GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTILA

. .... A LA PATRIA . Salve, oh Patria, que ad oro, amor de mis amores, que Natura de tantos 1;esoro5\ prodigq ; vergel do son mas suaves y .g,~t.ltiles las flores donde el alba se asoma COil mas bell os col ores, donde el poeta .contempla delicias que soii6. Salve, oh reina de encantos, Filipinas querida, respla ndecientc ' Venus, tierra amada y si.n par; region de luz, colores, pqesia, fragancias, vida, region de ricos frutos y de armonias, mecida por. la brisa y los dulces murmullos d c la mar. Preciosisima ' y blanca p erla del mar de Oriente~ erlb fspl endoroso de reftl1gente sol ~ yo te saludo ahsioso. y adoraCion ardientc te rinde el al,p1a mia, que es' su deseo vebe1l1ente verte sin amarguras, sin el yugo espanol. En medio de tus galas, gimes entre cadcnas ; la libertad 10 es todo y estas sin libertad ; para aEviar, oh P.atria, tu paclecer, tus penas, G'. gtxstoso diera t0da 'la sangre de luil> ven~'-.9, durmiera como duermen tanios :la elernidad. EI justo inalienabl,e derecho que te asiste palabra vana es . solo, sarcaf>mo) burla. cruel: . la justicia es quimera para tu suerte triste ; esclava, y, sin embargo, ser reina mer ecistc ; goees das al ;verdugo que en cambio t;e da hid. Y de que siI;ve i ay, Patria ! triste, desventurada, que sea limpido y puro tu eitllo de zafir, que tu luna se ostente con luz mas argentada, de que sirve si en tanto lIoras esclavizada, si cuatro siglos haee que llev.as de sufrir ?


GUBAT DGTI PILIPINOKEN KAKASTiLA

XXIII

De que sirve que cubl'an tus campos {antas flores, que en tus selvas se' oiga al pajaro trinal', si el aire que trasporta sus cantos, sus 010 res, en alas tambien neva quejidos y c1amores que el alma sobrecog~n y al bombre hacen pensar ? De que sirve que, perla de virginal pure7..a, luzcas en tu bIancura 1a riqueza oriental, si toda tu berrnosura, si toda tu belleza. en mortiferos hierros de sin igual dureza, engastan los tiranos, goza nd,ose en tu mal? De que sirve que asombre tu eXtlberante sueIo, produciendo sabrosos frutos y :frutos mil. si al fin cuanto cobij a tu espl endoroso cieIo el hispano dec1ara que es suyo y sin recelo su derecho pro lama con inso encia viI ? Mas el silencio aeaba y la servil paciencia, que la hora ya ba sonado de combatir por ti ; para aplastar si n miedo, de frente, sin clemen cia, la sierpe que en venena tu misera existencia, arrostrando Ia muerte nos tienes, Patria, aqui. La madre idolatrada, 1a esposa que adoramos, el hijo que es pedazo de nuestro corazon , por defender tu causa, todo 10 abandonamos: esperanzas y amores, la dicha que anheJamos, todos nuestros ensueno!', toda nuestra ilu sion , Surgen de tudas partes los heroes por encanto en sacro am or ardiendo, radiantes de virtud, hasta morir no cejan y espiran, entre tanto que fervientes prol1uncian, Pat ria, tu nombre santa; su ultimo a1iento exhalan deseandote saJud.


XXIV

GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTILA

Y asi cual las estrellas del cielo llumerosas por ti se sacrifican mil vidas sin dolor; y al oir de los com bates las cargas horrorosas. rogando por que vuelvan tus huestes victoriosas, oran ninos, mujeres y ancianos con fervor. Con sana que horroriza indecibles torturas. porque tanto tc amaron y desearon tu bien. cuantos martires sufren, mas en sus almas puras te bendicen en medio de angustias y amargl1ras y si les dan la muerte, bendicente tambien. No importa que sucumban a cientos y a mill ares tus hijos e la lueha tremenda y desigual ; y su preciosa sangre se forme mares; no路 importa, si defienden a ti y a sus hogar~s si por trocar peFecen su desti(tlO fatal. No importa que suframos destierros y prisiones, tormentos infernales con salvaj{' furor; ante el altar sagrado que en nuestros cora zones juntos te hem os abado, sin mancha de pasiones, juramentos te hicieron el alma y el honor. Si al termi.nar la lucha con laurelcs de gloria nuestra obra y sacrificios corona el triunfo al fin, las edades futuras haran de ti memoria; y reina de esplendores. sin manchas ya ni escoria, te admiraran los pueblos dd muneIo en el confin. Ya en tu cielo brillando el claro y nuevo dia, respirando venturas, amor y libertad, de los que caido hubieren en la noche sombria no .te olvides, que ann bajo la humilde tuniba fria se sentiran felices por ttl felicidad.


GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTILA

XXV

Pero si la victoria favorece al hispano y adv.ersa te es la sllerte en la actual ocasionl

no importa : seguiremos llamandonos "hermano" que habra libertadores mientras baya tirano, la fe vivira mientras palpite el corazon. Y la labor penosa en la calma aparente que al huracan precede y vol vera a bramar, con la tarea siguiendo mas nrme, mas prudente, provocara otra nueva lucha tenaz y ardiente hasta que consigamos tus lagrimas seear. Oh, Patria idolatrada, cuanto mas affigida y angustiaua te vemos, te amanos mas y mas: no pierdas la esperanza, de Ia profunta herida • siempre brotara sangre, mientras tengamos vida, nunea i oh ! te olvidaremos: i jamas, jamas, jamas ! DIM AS-ILAW. Santa Cruz, Laguna-(C.P)-Octubre, 1897. E. J.

( Pingkiyan).

SANGAPULO A PUDPUDNO A BILIN NGA INSURAT NI NAINDAKLANGAYAT - ILINA, APOLINARIO MABINI. I· ..... Ayatem ti Dios ken ita Dayaw-mo nangnanggrona ngem iti aniaman. Ti Dios, kas pagubuayan ti amin a kinagpayso, kinalinteg ken kinagaget; ita dayaw-mo, ta is-isu a pigsa a mamiIit kenka nga agpudno, aglinteg ken aggaget. II·· .... Agkararagkat iti Dios, iti tabas nga ikeddengna kenka a nalinteg ken natakneng ta pakinakem-mo; ta dita riknam a mangdil-law kadagita dakes nga aramid-mo, ken mangdayaw kadagiti naimbag a gappuanam (bathalangtimek wenno ooncienoiaj, agsao ti Dios-mo.


XXVI

GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTILA

III·· .. " Pasayaatem dagita navignanggrona a kabaelam nga .inted kenka ti Dios-mo; agga g etka. kell agadalka enga:nat magaw-at dagita pigsam, a dikantoket sumina, inton anoman, iti dalan ni imbag ken ni linteg, tapno magun-od-mo ti paglaingam, ket maypoon iti day toy a banng, matulungam 1i iral"ang-ay toy Lubung; ket iti kasta matungpalmolllo 1i rebbellgem, nga inkeddeng kenka ti Dios-mo ditoy a biag, ket no maragpat-mo, sidadayawkallto, ket no addaankatdayaw, idaydayawmonto ti Dios-mo. IV·· .... Ayatem ti DAGA A NAKAYYANAKAM, kalpasan ti Dios ken ita qayaw-mo, ket ipanggronam ngem ita bagim ; ta is-isu a j;1agsanikuaan ti 11im; ket is-isu a tawid-mo ka dngiti dadakkel-mo, ket is-isu met ti kasuddian a ~anag a rebbeng-rno nga isagl1t kadngiti k a pututam. Kenkuana adda ti biag-mo, ayat ken ikanawam, nga: iiuda;- NAM-AY, DAYAW KEN DIOS. V· ..... Ragpatem ti panagna,m-ay ti Dim, nangnanggrona ngem ita panagnam-ay ta bagim; ipamuspusam ti panagturayna, sidongna. ti panunut, liDteg ken kinagaget; ta no n a nam-ay ti Ilim, nanam-aykayto met, sika ken dagiti kakabbalay-mo. VI· ..... Pagpilitam 1i P ANAGWAYWAYAS TI ILIM, ta siksika laeng 1i yan ti napndno a panangisakit kenkuana; siksika ti yan 1i ranagdnkkelna ken pannal<aidayawna; ta ti panagway""ayas ta 11im, isut pakasarakam met iii nainlangitan a "\, ayawaya ken talna ; ta ti panagrang-ayna, i5ut panagsayaat-mo met; ket ti pannakairagpatna, isu met ti paka.i dayawam ken pakalaglagipamto nga .agnanayon. VII· ..... Saan-111o a bigbigen iti llneg 1i Pagilyam, TI TURAY TI SIASINOMAN A TAO A DIMO PINILI WENNO INKABIL DAGITI KAKAILYAM, ta amin a turay aggapoda.t iti panagpaltiingna iti uneg 1.i bath a-


GUBAT DGTI' PILIPINO KEN KAKASTllA

XXVII

langtimek 0 conciencia ti tumunggal maysa kadagiti umili; daydiay tao nga ikcddeng ken ibunannag ti bathalangtimek ti amin nga IIi, is-isu laeng ti makabalin a mangitnyang ti PUDPUDNO A TUR.AY. VIII路 .... : Ragpatem a maipasdek iti IIim TI TURAY TI ILl, A SAA1!J KETDI TI TURAY-HARI: ta day toy naudi patan-okenna ti mayrnaysa a tao, wenno sumagmamano nga agkakabagyan, ket bangonenna ti maysa a turay a pagtitinnawidanda ; ngem daydiay .immuna (TURAY TI ILI) bukldenna ti maysa nga I1i a natan-ok; pataknengenna ti paJOunut; padakkelenna ni wayawaya, ken parang-ayenna ni kinagagel. IX路 ..... Ayatem ti padam a tao, kas panagayat-mo ita bagim, ta kasta ti inkedeng ti Dios kenkuana, kastamet kenka; ti agrebbengan a pangtulong na kenka a ti dinanto aramiden kenka ti dinakaJat nga aramidem kenkuana; ngem no aglabRing iti dayta a napateg a pagrebbengan, ]ibatenna ta biag-mo, ta w ayawayam ken ta kalintegam, -rebbeng-monto a dadaelen ken pukawen, tapno masalimetmetam ti naindaklan a linteg ti panagadda wenno panagbing. X路路 .... Adaddanto nga ipang panggronam a lritaen ti kadaram wenno kabansam (Kailyam), addada ngem iti padam a tao ,"venno taga sabali a bansa (pagilyan): kenkuana (kabansa) masarakmonto ti pagayam, ka1:sat wenno kadduam a ka:sillgga-singgalot 1i gasat-mo; maymaysa ti pagragsakanyo ken pagleddaanganyo, ken agpadpada ti kalikagumal1Yo ken paglinteganyo. Isut gapuna no adda Jaeng a sitatakder dagiti pagbeddengan dagiti dagdaga a binukel, binangon ken imatonan ti Ilim, dagiti ilili ken pagilyan, kabansantay (kadaraanto) laeng ti kumannapunam a sititirnpuyog ken sikakaysa ita ragpatenyo ke)l gamgamen, tapno napigsa kayo a mangrupir kadagiti kabus-or ti daga-yo,


XXVIII

GU'BAT DGTI PlliPINO KEN KAKASTILA

ken manggun-od kadagita amin a taluntuncn ti biag ti tao. Isuda dagitoy ti "SANGAPULO A PUDPUDNO A BILIN" ni Apo Apolinario Mabini nga inyulog iti saot SAMTOY WENNO ILOKANO ni nasalmap-dayawna a 'Mannaniw ken Mannurat, Apo Leon Pichay.

LA MARCHA DEL GENERAL ANTONIO LUNA

H eneral Antonio Luna.

I

A la lid- a 111cbar De la Patria por la libertad, Nuestra fe lograra re<'bazal' Al cruel invasor. II

Al fin brillara un nuevo Sol 'Que alumbrara el poem a de nuestra redencion Y la frente viI del impostor (el cometin la· ·tariii·· .... ) S€ cubrira de baldon.


GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTILA

XXIX

III Del fulgor de la gloriosa luz Huira el espectro de la esclavitud, Y en nuestra sien libre de rubor, Ondearan los pliegues de la enseiia tricolor.

HOME, HOME, SWEET, SWEET HOME. I Mid pleasures and palaces though we may roam Be it ever so hnmble there is no place like home. A charm from the skies seems to hallow us there Which 1 seek thro' the World, is never met everywhere. Home, home, sweet, sweet home There is no place like borne There is no place like home.

II An exile from home, when Paradise was in vain. Oh give me my lowly thatb'd cottage again. The birds singing gaily that came at my call Give me, then, the peace of mind dearer than all. Home, home, sweet, sweet home, There is no place like bome, There is DO place like borne.


xxx

GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTILA

TI MAKALUBLUBANG LUVIMINDANO (El Calendario Filipino).

Idi aldaw a 30 ti bulan ti bulan ti Talalimbon (Diciembre), tawen 1928, c1gti Lnvimindano (Pilipino) nga aganaed iti daklangili (ciUlda_d) a Yokohama, Japan, nagkasarak-sarakda, maypoon iti kaaldawan ti ipupusay ditoy tay-ak ni ~ulua ti pinaka-Jesukristong pili pin 0, nga isu ni Dr. Jose. Rizal, ket kdgti kapatpatgan a bamoanag a napagsaritaan, namaibalaw ti maipaay kdgti nagnagan a kastila dgti aldaw ti maysa a lawas (soliman), ket pinagannaannamuganda a sukatan iti nagnagan dgti lcakailyan a nagpamingming iti nasged nga ayatpagilyan (patriotismo). Inaramid ti suerte 0 laondalcila, ket daytoy ti rimmuar :........ SOLIMAN. (Sol.)-Semana, 0 lawas 1.a .... BURGOS. (Bur.)-Domingo, 2.a .... ZAMORA. (Zam.)-Lunes, ,, 3.0 .... PLARIDEL. (Plar.)-Ma1'tes, 4.t .... BONIFACIO. (Bon.)-Miercoles, 5.a .... RIZA L. (Riz.)-.Jueves, 6.m .. " GOMEZ. ' (Gom.)~ Viernes, 7.0 .... PINGKIAN. (Ping.)-Sabado. Kasta met nga idi aldaw a 10 ti bulan ti Mayo 0 Oaginaldieng1co, toy a tawen 1929, nagkatipun manen dgti I


GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTILA

XXXI

Pilipino, ket maypoon iti kaaldawan ti iyaal-latiw idiay Maca (Paraiso) ni Apo Andres Bonifacio (Maypagasa), pinaganna-annamnnganda met dgtoy sumaridat:LALAHON (Lhon.)-Estacion ti tinawen, MARIKUDO (Mar.)-Pimavera, KALANT1A W (Kal)- Verano, DATOPUTI (Dat.)-Otofro, KOLAMBU (KoI.)-lntrierno. Dgtoy a nagnagan, masarakan ida Hi Philippine History Stories nga aramid ni Apo Leandro H. Ferna ndez; ti umana. bnlong 14; ti pangaddua ken. pangapat, bul. 4; pangatlo, bul. 11, ket iti panglima, bul. 25; ket iti n agan a Soliman, nga isat Hari't idi idiay Manil a , tawell a 1570, maba sa met iti bnI. 45. Dgti met sasao a Luvimindano (Luzon, Visayas, Mindanaw), Filipino; 1Jiinviluz (Mindana w, Visayas, Luzon). ket Vislu1lli (Visayas, Luzon, M indana w), isu da ti rum beng nga iyayab kada-lmdatayo, a saanketdi a P inoy, ket iti INANG.AILI, kalintegan nga ayaban ~et iti "LUBIMINDA" (a saanketdi a Juan de la Oruz) nga isut iwara g a w ag dgti tal-l0 a bibituin nga addada't iti naimpatgan a "WAGAYWA Y" tayo. Ket dgti sasao a Maca wenno Kalualhattian. ken iti Laon 0 Kabunyan makita ida iti bulong 69 ti "A BRIEF HISTORY OF THE PHILIPPINES" nga aramid met laeng ni Apo Fernandez. Iti laondakila (suerle) nga inaramid maypapan kadagiti nagnagan dgti qulan ti tinawen, nagressat a kas sumaridat:La .... T ANDANGSORA. (Tas.)-Enero, 2 .a .... ROMANLUNA (Ro1.)-Febrero. 3.0 .... LICTOPACIOSALAS (Lisa.}-Marzo, 4.t .... MALBATINYO (Mati.)-Abril, 5 a CAGINALDlENGKO (Caye.)-Mayo, 6.m LUKBANHIZON (Luhi)-Junio, 7.0 TILAPILAKIN (Tipik.)-Julio,


XXXII

GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTllA

8.0 CANTIRONA TIBIDAD (Cantid.)-Agosto, 9.0 LARONGMAINNAM (Labma }-Septiembre, 10.0 LOPESHAENA (Lohae.)-Octub1'e, 11.21. PA LBARESFULLON (Pafon.)- Noviembre, 12.a TALALIMBON (Talaon )-Diciembre. Tandarngsara, maysa a lakjhanbini 0 babai, nga 1ntedna amin ti sanikuana kdgti Katipunan, J11aypanggep iti narayray iti pusona ti AYATPAGILYAN (patriotismo); Romanluna, isuda Koronel Roman ken 1lI Hen. Luna. nagkamanongda a napatay idiay Kabanatuall. Nueva Ecija â&#x20AC;˘ Lictopaciosalas, Hen. Licerio Topacio ken. ni Hen. Quintin Salas, taga Iloilo; Malbatinyo, Hen Miguel Malvar ken ni Hcn. Manuel Tinyo; Gaginaldiengko, Ten. Hen. Crispulo Aguinaldo ken ni Hen Yenglw, iaga Manila, ket napatay iti tengnga ti da'bgadang idiay Pel'ez-Dasrnarinyas, Kabite, jdi tawen a 1897; Lukballhizon, Hen. Vicente Lukban ken ni Hen. Mazimino Hizon, taga Pampanga, ket natay jdiay tapunan a Paro a Guam (Guahan) idi tawen a 1901; Tilapilakin, pas0 ti 'Tila, Hen. Gregorio del Pilar', ken ni Ofical ti buyot dgti. Amerikano nga agnagan Kin-land. uga isut nakasarak ken nangitanem iti bangkay ni Hen. Gregorio del Pilar; Ganlironatibidad, Hen. ken Ministro ti Gubat, Candido Tirona, a napatay iti karungsutan ti panagkakabil idiay Binakayall, Kabite, idi 9 ti bulan ti Nov. (Pafon.), tawen a 1896, ken ni Ten. Hen. Comandante d:;ti buybuyot tt Rcvolucion, a napatay met idi 9 ti Pafon. (Nov.), ta"ven 1897, ket naipunpun idiay Bialm&bato, ket isu nj Hen. Mamerto NatiiVidac1; Labongmainam. Hen. Labong (Mariano Trias y Closas). ken ti Hen. ken Pangulo ti Magdiwang, Kpgan nga Apo Mainam (Mariano Alvarez). maysa kdgti natda a sibibiag iii daydj ringor a nakabitayan da Apo Burgos. Gomez ken Zamora; Lopeshaena, isu ti immuna uuay a nangisawang idiay Espanya iti napudono a kasasaad ti SANKAILYAN (nocion) a Filipinas 0


GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTILA

XXXIII

LU'IJiminda, ket pinundarna ti pagwarnakan a SO LIDARIDAD; Palbaresfullon, isuda Hen. Pascual Alvarez, kapudnoan nga heroe idiay Noveleta, idi rugianda ti ringgor idi 31 ti bulan ti Cantid. (Agto), 1896, ken l1i Hen. Fullon, taga Antike, Puro ti Panay; Talalimbon, isu met laeng ti Kangattoan nga Agturay, Apo Andres Bonifacio (Maypagasa) ; ta piman TALA isu't nagan ti disso a pinangpapaltuganda kenkuana agraman -iti kabsatna a Procopio Bonifacio, ket iti sao a Limbon, nagan met ti disso a nangrautan ken pinagkemmegan dgti huyot ni Hen, Aguinaldo kanyana, ket napatay si Hen. Ciriaco Bonifacio, kabsat met laeng ni Supremo Andres Bonifacio: T.ALALIMBON ngarud dutukenna .met Jaeng ni Apo Andres Bonifacio ken dgti dtla a kakabsatna. Kamauddianan dgti nagan nga ORAS, ORASAN wenno RELOJ, MINUT~ SEGUNDO ken iti SIGLO, rimsuatdat iti kastoy :Lapulapu· ..... Siglo (100 a ta wen) ta pn 0 maJagip nga agnanayon ti Hari idiay MaHan, nga isu ti nakapatay ken Magallanes. Humabon (Amahar)·. " .. Relos, pa[JglagJagip met iti Hari idiay Cehu idi dimmateng ni Magallanes. Siaui·· .. " Bora (ora) panglagip met iti Hari't idiay Kagayan, a nakigayyem ken Magallanes. Maiiago·· " .. Minuto, panglagip met ken Francisco Maiiago, a nagrevolucion, Mexico, Pampanga, idi tawen a 1660. Silan· ..... Segundo, panglagip met ken Diego Silan, a nangibuangay iti maysa a revolucion iti kaiJokoan, ket idi napatay, ni asawana, a managan "SILANDAYAG", isn met ti nanarawidwid iti pannakidaiigadang kdgti kakastila a kas KANGATOAN A TURAY. I

t

l .',

'.


XXXIV

GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTllA

LAKHANGKABUNYAN ( P,'og?'ama) NI

SULONGBUKID (Car'los Romcr-o) SA

ARAWARAW NANG SANGSOLIMAN. PASIMULA SA ARAW-ARAW. 1·· .. Ang PanalaJlgin nang Bansang Pilipinas. 2·· .. Ang mga araw ng isang soliman (semana). 3·· . . Ang mga lalahon at buwan ng isang taon. PANGKATAPUSAN SA ARAW-ARAW. Alin man sa mga awit na sumusunod :1· . " Ang Himno acional de FjIipinas. 2· . " Philippines, my Philippines. 3· . " Home, home, sweet, sweet home. I

Araw nang BURGOS (Do1n'ingo). Ang Panalangin ng Bansang Pilipinas. El Ultimo Adios del Dr. Jose Riza1. Mga simulain ni Dr. RizaI bagay sa Bayang api. La Choza de la Isla de Lamah (Hongkong). Awit ni Maria Clara (Tagalog) Tabla nang $umar mula sa 1 hanggang kalahati. 'l .... Awit na pangkatapusan. 1· ... 2·· .. 3· . .. 4· . . . 5· . .. 6· . "

II Araw nang ZAMORA (Lunes). 1· . " Panalangin ng Bansang Pilipinas. 2 · ... Katungkulang ng mga Anak nang Bayan (Maypagaea). 3· . " Aral sa mga Katipunan (Pingkiyan).


GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTILA

XXXV

4·· . . Talisay ni Laon-Laan (Dr. Jose Rizal). 5· . .. Tabla nang Sumar mula sa 6 hanggang katapusan. 6·· .. Awit na pangkatapusan.

III 1· , .. 2·, " 3· ... 4·· .. 5· . " 6·· .. 7· . "

Araw nang PLARIDEL (Mm'tes). Ang Paualangin nang Bansang Pilipinas. You ask me for Verses (Dr. Jose Rizal), Preciosisimos Consejos de Mabini (Samtoy). La Felicidad y EI Enigma. K tl ndiman Tagalog, tula ni Dr. Rizal. Tabla nang Multiplicar, lahat. Awit na pangkatapusan..

IV 1·· " 2· .. , 3· . .. 4·· . . 5· . '. 6·· ..

Araw nang BONIFACIO UJriel'coles). Ang Panalahgin nang Bansang Pilipinas. Ang Pahimakas ni Dr. Rizal (Ktt. Pangulong Bonifacio). Sa Trog na Inang Bayang Pilipinas. La CostuDlbre Tabla nang Restar mula sa 1 hanggang kalahati. Awit na pangkatapusan. V Araw nang RIZAL (Jueves).

1·· .. 2·· " 3· .. . 4·· .. 5· ... 6·· " 7 ·· .. 8·· ..

Ang Panalangin nang Bansang Pilipinas. Mensaje ng Panglliong Quezon (Ingles at Kastila). Ang Sariling Wika (Anastacio Salagubang). Panawagan sa kabataang Pilipino (Rizal). Fabula de un cstudiante y la Vela. A la Juventurl Filipina (Dr. Rizal). Tabla nang Rcslar mula sa 6 hanggang kataptlsan. Av,'it na pangkataptlsan.


XXXVI

GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTILA

VI 1· ... 2·· " 3· . .. 4·· .. 5· . .. 6·· " 7·· ..

Araw n,a ng GOMEZ (Viernes). Ang Panalangin nang Bansang Pilipinas. Ang Sermon ni Jesucristo sa Bundok. Bagay sa Banal na Layon ng Bayang Pilipinas. Sigaw ng '\iVatawat sa Digmaan at Kapayapaan. Maria Clara's Song. Tabla nang Dividir mula ~a 1 hanggang kalahati. Awit na pangkatapusan.

VII 1· . .. 2· . .. 3·· " 4· . " 5· . . . 6·· "

7: ' ..

Araw nang PINGKIAN (Sabado). Ang Panalangin nang Bansang Pilipinas. The Parting Though of Dr. Rizal by Scott and Romulo, The National Flag of the Philippines. La March\a del General Antonio Luna. Canto de ~aria Clara (D . Rizal). Tabla nang Dividir mula sa 6 hanggang katapusan. (tv,it pa pangkatapusan.

LAKHANGKABUNYAN (Progmma)

NI LUVIMINDA (Remedios' Romero) Pasimula sa araw araw:1···· ANG PANALANGIN NG BANSANG PILIPINAS., 2···· ANG MAKALUBLUBAN LU\'IMINDANO (Filipino) I

Araw nang BURGOS (DominJo) 1·· .. El Ultimo Pensamiento del Dr. Jose Rizal. 2·· ~. La Choza de la Isla de Lamab, Hongkong. 3· . " Canto de Maria Clara


GUBAT DGTI PILIPINO KEN KAKASTILA

XXXVII

II Araw nang ZAMORA (Lunes). 1·· . . The Parting Thought of Dr. Jose' Rizal. 2·· .. Philippines, My Philippines. 3 · . .. Home, home, sweet, sweet home.

III Araw nang PLARIDEL (Martes). 1· . .. Mi Retiro (Dr. Jose Rizal en Dapitan). 2·· " Sa !rog na lnang Bayang Pilipinas. 3· . .. Maria Cl,ara's Song. IV Araw nang BONI'FACIO (Miel'coles). i· . " The History and Significance of the F ilipino Flag. 2· . .. A las Flores de Heidelber!?i' '3 .... Ang Sariling; Wika. V Araw nang RIZAL (Jueves). 1· . " Me piden Versos. 2· . .. The Message of the Presiden t, Hon. Quezon. o· . " Awit ni Maria Clara,

VI Araw nang GOMEZ (Viel'nes). 1 .. ·· A la PA.TRIA (kay Pingkian.) 2· ... A la Juventud FiJipina. '3 . . " Philippine National H y mn.

VII Araw nang PI~GKI A ~ (Sabado). 1· . " Pahimakas ng Dakilang Bayani, Dr. Rizal. 2·· " La Mareha del H en. Antonio Luna• .3. . . . El Himno Nacional FiJipino.


XXXVIII

PAKASARITAAN PANAGBIAG NI "VIBORA"

PAKASARIT AAN PANAOBIAO NI "VIBORA" (Batacnalasin) Sinuratan ni J.

A. Ranes路 Mangadadal

ti saot Kastila.

Da Esteban Ricarle y Faustino ken Bonifacia Garcia y Rigonan, isuda a nagkal-Iaisa ken nagasawa, babaen ti Iinteg, simiigay kadakuada da Sixto, Artemio ken I1uminada,. idiay IIi a Batac, probinsia ti IIokos Norte, deppaar a naking-amianan ti Luzon, Purpuro ti Pilipinas. Ni Artemio Ricarle y Garcia nayanak idi 20 ti rriabilang ti Octubre, tawen a 1866. Artemio ti naipanagan kenkuana ta ti aldaw a kasaiigayna naisaad iii aldaw ti maysa a santo a Heneral diay Africa iiga Artemio ti naganna, isu a iigilinen ken rambalan unay ti Simbaan a Romano day toy i'iga aldaw, ket dagup ti maipatang a mayanak iti nasao路 nga aldaw Artemio ti maipanagan. Dgti kaman ni Artemio :napanglawda unay. nupay kasta. ti panagadal dgti annakda saan a nabaybay-an. Kalpasan ti pannakaturposda kdgti pagadalatl ti agdamdamo (elementana) ken kasta met ti secundaria jdiay probinsiada, da Sixto ken Artemi<> naibaonda dlay Manila. Ngulu ti Pilipinas,. tapno apanda itungpal ti adalda. Kalpasall ti dua a tawen a ni Six to, nagmatrikula ieliay Kolegio ti San Juan de Letran, ni Artemio, kinuyog ni amana i'iga impan Manila ket inserrekna iti Pagadalan a sinerkan ni kabsatna a Sixto. Agtawen idin ti saiigapul0. ket lima ni Artemio. Idi adda lima a tawennan a nagdadaraddan ni Artemio idiay Pagadalan, isu a nagtu rposanna ti kina Bachiller ti Artes, immal-latiw a dagus idiay Universidacl tii Santo Tomas.


PAKASARITAAN PANAGBIAG NI "VI BORA"

XXXIX

Ni Ricarle idinto ta agadadal idtoy a Pagadalan ket masinonona a kdgti masursurona adadu dgti rnaipapan ti dinidios (Religion), ket agsipud ti napegges a reggetna a makaipaay ti parabor kdg:ti kakailianna, simbrek a manursura iti may-sa a Pagadalan. Idi tawen a 1889 ni Artemio naawat iti Nangato nga Eskuela Normal a nabangon idiay Ermita, Manila, ket iti sumuno a tawen, 1890, nagun-odna ti galad a "Maestro de Instruccion Primaria", ket naibaon rnetten a dagus idiay San Francisco de Malabon, probinsia ti Cabite, ta apanna tarawidwidan ti Eskuela Primaria sadiay. Kabayatan ti innem a tawen a nagsasagannad ken saan a natungtungday a panangisurona idto); a Pagarlalan, oi Ricarte kdgti oaruay nga i'way-wayatna a pagirnbagan ti sapasap, rnasansan a dangg~yan ken kanunongan dgti agtuturay didiay nga Di ken probinsia, ken dgti paiY kabangibangna a purok (distrito) daydaya" renda unay. Idinto tn adda illi Ricarte a rnangad-adal, naalirnadarnadna ti may-sa a garaw dgti pilipinos nga adda idiay Espana nga indaulo ni Dr Rizal, garaw a ti pangepna durnawat iti Hari ti pannakaipalubos ti naananay a kalintegan dgti pilipinos a maipatad kdgti kakastila; ngern agsipud ti napigsa nga ibubusor dgti kakastila ditoy Pilipinas nangruna dgti add a la a bumibbibiang a Papaeli a Puraw (Frailes), daydi a dawat saan a naitaltalek ket nabaybay-an nga imbanag ti Turay ti Espana. Idi kasdi nakiuman ken Andres Bonifacio ket kas nagangayan daydi a panagsaritada, natinongda a buangaycn ti rnaysa a nalimed a Gimong isu ti K.K.K. nang mafiga A.N.B. a ti saot' ilokona Ti Karimbawan Ken Kapatgan a Gimong dgti Annak

ti Pagilian. Idi 1896 ni Artemio Ricarlc y Garcia wenno ni mangllgadal ti Eskuela Primaria diay San Francisco de Malabon, Cabite, apaman a nagkamkameng Hoy a Gimong, innalana


Xl

PAKASARtTAAN PANAGBtAG Nt "VIBORA"

a nagan ti "Vi bora" wenno uleg, isu a masarak iti Evangelio ni San Mateo, 10: 16. Indef'ÂŁgam, ibaonlca a kas emmayup f can:Lero ) iti l.:aaduan dgiti lobo (bakiraso): agbalinkc. a nasa7'irit a kas iti uleg. ken dimaff.gan-ano a kas iti kalapati. Nanipu~ danna met idin a ti nagan a "Vibora" agdindinamag ken pagalaliketketan amin a makangeg kdgti ababnng iii tay 7ak ti p,agbabakalan idi agdama ti gubat man ken uray idi nalpasen daydl gubat, a pangpasubli ti naawan a Panagwaywayas ti Pilipinas ken uray pay agpapan ita, adda a nalatak unay dayta a nagan toy napinget a Heneral, kas sasawen dgti adu a mangadadal ti kabibiagna. Idi 31 ti Agosto t a wen a 1896, ag-10 ti bigat idiay San Fraucisco de Malabon wenno "Mapagtjis", kas pangnaganda idi panawen ti gubat, ni Vibora indaulona ti maysa a Gulo, ket kalpasan ti 19 iiga oras iti nakaam-amak a panagrurupak, dgti buyo dgti kakastila nasayyasayya, kaadduannat' natay ket linaklaka a pinasuko ni Vibora ida. Ti kuartelda sinerrek dgti pilipino, binaludda dgti guardia civil ken dgti turayenda. Idiay Nobeleta dgti buyot ti pilipino, babaen ti pammalungo da Alvarez, inabakda met dgti buyot ti kakastila a nagindeg sadiay. ket da Aguinaldo inagawda met kdgti ima ti kabusor dgti kabangibal1g ken lawlaw ti Magdalo. Idi kasta iti maysa la a lawasna. napaksiat aminen dgt.i guardia civil iti probinsia ti Cabite. Idi tawen a 1897 isu a pannakabangon ti "Gobierno Central " iti kabarbaro a Republika ti Pilipinas, ni Vibora nagnunumoananda amin nga insaad a Kangattoan a Heneral . iti Buyot ti Republika, saad a nangatiigato pay. iigem ti kangattoan a turayen ti buyot dgti lca1<astila. Ti saad ti Kapitan Heneral ken Gcneralisimo iti Buyot ti Gubat dgti Pilipinos, naipaakem ken Vibom ingana ti isusuko ti Buyot dgti Pilipino idi tawen a 1898 kas rnayannUl'ut ti nagtutvlagan a panagkakapia idiay Biaknabato. Idinto ta daydi maikadua a bayat ti Gu battayo a


PAKASARITAAN PANAGBIAG NI "VI BORA"

XLI

maibusor kdgti Kakastila, isu iiga iniigayaiigay m Aguinaldo babuf'n ti ikakappon ni Comodore Dewey a nagbettak idi Junio 1898, ni Ricarte dinutok ni Dictador, Naw Emilio Aguinaldo a kas Heneral ti Division (Coman dante General) iti Buyot ti Revolucion "Aguinaldo-Dewey." Ni Vi bora, isu a ' kas Heneral a naiigipalungo kdgti buyot dgti pilipino nga adda iti JawJaw ti Manila, impanguloanna dgtoy a buyot iti daydi pannakibakaJda kdgti amerikano idi 4 ti Febrero tawen a 1899. Daydi a panagrurupak inrugi dgti americano iti ag 8 ti rabii, kasipiigetan. Ladawan a naalat itl calle Anda, Manila.

Filipinos a naipaing idiay Puro ti Guam, "ISLAS Labrones", Nailugandat iii tran-sporte "Roser:rant", Enero 16, 1901. JJ1azimino Hi'ZOn. Dr. Almeida. llan-era. Barroga. Vibora. Del Pilar. P. Ocampo.

Idi Junio, .1900 ni Vi bora, babaen ti nasged a panggepna a manggubat a sumiblok kdgti buyot dgti americano, llaglibas a simbrek iti Manila agraman dgti


XLII

PAKASARITAAN PANAGBIAG NI "VIBGRA"

buyotna; ngem kasakbayan a maaramidna di gagemna isu ken dgti kaduana a nagtagibuneng, kind-Iaat dgti americano ida a linakub ken kinemmeg idiay pagbabaan ti rangtay diay Paco, Manila, ket binaludda ida. Jdi Julio 1 ti mabilang, ni Ricarte indatagda iti Turayen ti buyot dgti American 0, ta indarumda ti panagsikapna Ega iseserre-k iti sakup dgti kabusor idiay Manila idinto a beddeng dgti Americano. Ni Vibora iti panangsalaknibna ti biangna kinonana toy sumaridat nga insungbat: "Ags1IJUd ta dim'/, itulo7c a paadipen ti bagbagimi iii luray a gangannaet, pinanggepmi a nasayaat laef拢gen a ti lJ[anila maipada idiay Sagunto." Manipud ti daydi nga aldaw. Julio 1. 1900, ni Vibora nahalud iti Ctlartel dgti Americano nga adda iti dalan nga Anda, Intramuros, Manila. Kalpasanna ipanda idiay Guam (Guahan idi panagtttray dgti kakastila) agraman dgti adu a balud a nairaman idi Gubat. Dua a tawen a naipaingda idiay. Ti Guam masarakan kdgti dagdag-a a managanan Marianas wenno Islas L!ldrones. Idi arinonos ti tawen a 1902 kaaduan dgti balnd a kadua ni Vibora nga adda idi idiay Guam. gapo ta nagsapatadan a nangbigbig iti Turay ti America a naipasdek idiay Pilipinas, pinagawidda idan. :pudduada, Mabini ken ni Vi bora, a nahali idiay pagbaludan diay Asan, Agaila, Guam, agsipud ta dida kimmanunong iiga immabuloy iti isusukoda a makikappia, ta saan iiga ipalubos ti dayaw ken tan-ok ti galad iiga adda kadakuada. Dgti americano illluganda da Mabini ken ni Vibora idi bulan ti Fe-brero tawen. a 1903. iti vapor 1.i Buyot dgti Americano iiga agnagan "Thcnnas", ta isublida ida idiay Manila. ket idi makadatengda idiay Bahia ti Manila, dinupagda ida iiga inuyotan, tapno bigbigendan ti Turay ti America, ket ni Mabini, agsipud iti nasakitna, immanamong; ket ni Vi bora inyal-latiwda iti 路 sabali a vapor a managan "Galie" ket ipanda impaing idiay Hongkong. Idi maka-


PAKASARITAAN PANAGBIAG NI "VI BORA"

XLW

dateng sadiay, nagbirok a dagus ti panggedanna, ta awan piman ti pagbiagna. Babaen ti panaiigiserrek kenkuana ni Apo Eligio Reyes iti "Victoria", maysa a pagimalditan a kukua ti Ingles, nabalinna ti nakateggcd ti 25 a pisos (mex) ti makabulan. Idi kaaddana ditoy, ni Vibora nada.magna a. ti Rusia ken Japon adda tumaud a ririda, ket maipagpagarup iiga agbettak ii pannaggubatda ; idi kasdi simmipplot a dagus iti panunutna a didiay Pilipinas mabalin iiga irugi ken paiigabaroanen man en ti Gubat a maibusor ken mamassiat ti naipataltder a Turay ti America sadiay. Idi Diciembre, tawen a 1903, limmugau a naglemmeng iti vapor .. Wenshang" ket simmanglad Manila, a sa an a napupu-otan dgti america no iiga add at' sadiay a Purpuro. Kalpasan ti panaiigadalna a nalaing ti kasasaad ti Pagilianna, ni Vibora rinugianna a binuafiga y daydi buyotna ti gubat, tapnd paksiatendan, babaen ti pigsa, dgti amin nga americano figa addat' Pilipinas, no ti dawatda a panangted ti America ti inkarina a P a nagwaywayas dgti Pilipino, dida ipalubos wenno iyawat. Idiay Sisiman idinto ta agururuong kdgti paltug ken masapsappl ti gubat isu a pangrubbuutna iti Manila, ni Ricarte gapo ti nalaus a dagaaug naggurigor. Napan idiay iIi a Mariveles, probinsia ti Bataan, Purpuro ti Pilipinas, ta apanna paimbagen 1i nasakitna sadiay; iigem dakes ta idi dumteng idiayen, nakapet man ti ebbalen (beriberi) ket naalana ti dua a bulan a nagpapauiigar. Apaman iiga immimbag kdgti dua a sinakitna, ni Vi bora rinantana manen a pagtitiponeu ken urnosen dgti Dasayyasayya a bnyotna; iigem maysa a pilipino a Jt1das iiga agnagan ti "Luis Baltazar", iiga agserrek a kas escribano iti Kaiigattoan a Paiighukuman idiay Baiaan, inyupit ken inyawatna kdgti Konstabulario, ket inawatna ti 10,000 a kas gunguna iiga ingay-at dgti Americano ti siasino man a makakemmeg ken Ricarte a sibibiag wenno natay.


XLIV

PAKASARIT AAN PANAGBIAG NI "VI BORA"

Ni Luis Baltazar, idi 29 ti bilangen ti Mayo tawen a . 190.4, aldaw ti Domingo iti pl'lgtatadian idiay IIi a Mariveles~ tiniliwna ni Vibora isu nga addal' idiay agraman ti maysa kdgti buyot a talkenna. ta apaoda sara ken dgti dadduma a kadduada, tapno mausigda a .nalaing dgti balbalalnda maipapan ti panangbuangayda kdgti buyotna, ken dgH pamalusingsingan ti pannakibakalda, ken apanna rinana sadiay ti maysa nga in baonna a napan nakisarita iti maysa a tao nga agnagan Mendigoren, istt a nagpaibagaanna nga agtaeng ti maysa a disso a sipapaItug. Ti agsapa daydi figa aldaw isu ti idadateng ni Luis Baltazar agraman maysa a b'unggoy ti Konstabulario a saan a. naam-ammoan dgli umili kasta met ni Vibora ken dgtitaona saanda iiga ammo ti nalimed a gandatda ket iii kasta awan sinagsaganada nga uray ti panangsalaknibda iii bagbagida, wenno ti panagtalawda a tumaray. Iti daydi, a panagespia ni Luis Baltazar, adut' mamati a saanna l~oma a mabalin ta' isu ket : agserserrek iti panghu kuman. Ti damag ti pannakakemmeg ni Vibora nagsiwarnak iti amin a ginginget iti m a Mariveles, ket dgti kadduana apaman a naalidamadda Iti pannakabaludna, ginandatda nga a,pan agawen ti palungoda. rdi a kasdi ti madlaw dgti nangtiliw ken Vibora a dakes a panagem dgti umili, dilllagusda ti nagtelegrama idiay ManlIa a dimmawat ti nataraya bira}' a pangilugananda ti baludda. tapno ipanda iti natalged a disso. Ti siat1i ngata ti ag-8:QQ iti rabii ti daydi met la nga aldaw, 路toy balud nailuganen iti "Oarmen'" maysa a baranga.y nga a.e-babantay kdgtj kuala (guardacosta) nga agturong iti Manila, ' ket kinuvog dgti KQnstabulario agraman ni Luis Baltazar. lti ~g 8;0.0 ti sumuno a higat dimmatengen Manila toy barangay "Oarmen" ket simbrek .a simmangloo idiay "Maleeon" iti sangoanan ti mont1mento ni Simon de Anda. ket indagdagusda nga indissaag O'i Vibol'a, inlugandat>


PAKASARITAAN PANAGBIAG NI "VIBORA'1

XLV

carromata nga intarus nga immunat' pagbaludan idiay Dalan Anda, Intramuros, isu a nakapupukanna man idi Julio, 1900 inganat' Enero. 1901, ket kalpasanna nayal-Iatiw iti cuartel dgti Konstabulario nga adda iti abay ti Simbaan ti Binondo isu nga "Hotel Oriente" idi; ngem itan nagkuartelan dgti Konsta bulario. I dinto ta adda ni Vibora iti Cuartel nga agmaymaysa iti silidna :ket agururay iti keddeng ti Beneral dgti KonstabuJario, Apo Bandholtz, ni Arturo DanceI a kumankanunong kdgti Americano ken agdama a gobernador iti probinsia ti Rizal, simbrek iti silid a yan ni Vibora, ket sikukuspag a nagsaJudsod iti balud, isu a nakatugaw iti sibayna a napungo dgiti imimana, ket simmungbat : "DanGel, lcitaem dagitoy imalc, ket saannak ffga ilcHsan". rdi nalqipanaw ni DanceJ, simmukat itoy met ti maysa a tao a ataytayag i'igem itl kaadduan a tao, ket ,day toy isu ni Apo Bandholtz. Kalpasan ti panagsalsalud'Sodna ken Ricarte. tinalmeganna ti maysa a butonis a kumamang iti kampanil1a, ket simmaklang a <.lagus ti pababaon, isu a binilinna a fiangwarwar iti pungo ni Vibora; l{alpasanna inyalisna iti sabali a silid nga adda bantay iti rllanganna. Toy baJud indatagda iti Kangattoan a Pangbukumall riga iti Hukumna ni Manuel Arauno, tapno sungbatanna ti 'nagkaddlla a nakaipulonganna kas indatag ti fiscal nga americano. Idi magibusan ti pannakausig ti darum, ni Vibora napalayan ti dusa a pannakabalud iti makatawen ket guddua gapo ti panagaramatna ti paJtug a saan a palubos ti linteg, 'ken innem pay a tawen a pannakabaltld ken panagtrabajo tti nadagsen, sapay ti multa a 10,000 gapot' basol nga ibu,busorna iti turay. rdi arinonos ti Junio, tawen a 1904, ni Ricarte inruginan 'Dga ikaro ti dusa ti hasolna, ket gapo ti nas':Lyaat a 'panagkukuana, saanna a napaturay ti pannakast1l!gpot ti


XLVI

PAKASARITAAN PANAGBIAG NI "VIBORA"

dusana, isu ng agtungpal iti 1910 ta kasta ti ruam nga araramidenda iti pagbaludan. a no nasayaat ti kababalin ti balud, maikkatan ti dusana manipud dua a bulan ti makatawen wenno adadu pay. Apaman la iiga impaulog ni Hukum ArauUo ti keddengna a dusa, ni Ricarte. manipud idiay Cuartel dgti Constabulario intarusda idiay Bllibid, impupukdan iti pagbaludan a nasipnget ket awanen ti maam-ammoanna a maararamid, ket naparitan metten iti uray pannakiinnumanna kdgti< tattaona, kasta met ti panagtalinaed iti biangna dgti sursurat ti kamanua. No adda maawatna basaenna nga igiggaman ken imimatangan ti agbantay kenkuana. Innem a tawen ti pinalabas pi Ricarte nga awan a pulos ti naararamidna, 110 di Ia sidudukem a nagpanpanunot~ malaksid ti inaldaw a panangwatwatna, isu a nasarakna a masapul ti bagin ket impakamawyannan a pangiliwliwaganna ti narimon a panangpaJlabasna ti aldawna ken tapno mataginayon la ti salurt-atna bayat kaaddana a. balud. Maymaysa la a tao ti pakisasawanna, ket daytoy isu ti agbantay ken agaywan ti pagbaludan a yanna. Inaldaw a sigagawawa nga agdawdawat ti pannakaited koma ti trabajoenna ; iigem awan latta ti pannaka-ipangpaiigagna. Kenkuana palabasenna dgti aldaw a kas bulan ~ dgti bulan a kas tawen; iigem isu adayonto nga iyaruiigaingna a kaasian koma ti Turay ti America nga adda ditoi Pilipinas . . Awan ti uray la koman rissik ni kaasi a mariknana ket ti biag a nakarimrimon ininutenna a. girsa-girsayen ti pusona. Kabayatan ti pannakaipupukna idiay Bilibid ingat" iruruarna idi 26 ti Junio, 1910, ni Ricarte nasansan a sinarsarungkaran dgti adu nga agtuturay iiga americana,. mays a kdgtoy ni Apo Fairchild, a nag-vice Presidente idiay America idi panagakem ni Roosvelt. Isuda amin inuyuyotanda iiga awaten ken bigbigenna koman ti Wagayway ~


PAKASARIT AAN PANAGBIAG NI "VIBORA"

XLVII

ti America ket igay-atanda pay kdgti agkakafigato a ~aad iti bakud ti Turay ti America; iigem ni Ricarre awan inannllgotna kdgtoy; ngem sinllngbatanna ket ida kdgtoy sumaridat : "Bigbige1c nga iti "PA GIL YAK wenno BANSAK" fJdda 1'inukbusanna babaen ti turay amerikano ; ngem iti agdama a ,kasasaad-Tco pawilanna7c nga aggru7cbab iti binangonyo a Gobierl1ot ditoy nile; nupay kasta panunutekto a nalaing dayta napnuang pateg nga a"JJisyo, lono malpasko ti panagdusak a l tiS inkeddeng U paglinleganyo."

['gti dina malafiganan a panangwatwatna iti bagbagina, aramidenna iti bayat ti tal-lo a siaw iti aldaw, ket sana ]a isardeng no agkaling-etan, isu a nanipud pa y idi kaaddana a naipaing idiay Guam araramidennan figa inaldaw, pinasayaatna ti pamp:!agina, ket iti kasta idinto a tf makitana koma, nakasiksikor a bakud ti n a kapupuluJ,nn'a , sa a n ta kas nalawlaw ti makaay ayo a bu!}"a a patau den ti nasaJunat a bagbagina, isu a kalumiim a ka p ten ni sa kit a rnafigudas korna iti biagna, ket kasta rnalipa tnan ti da kkel a luksawna iti nadangkes ti awidna figa agay wan iti pagbaludan. rdi agleppa-leppas ti bulan ti Junio, 1910, oi Abogado Mariano Legaspi-Florendo, indatagna iti Corte Suprema ditoy Pilipinas ti panagdawatna ti "Habeas Corpus" a maipaay ken Ricarte, ket winayawayaan ti nasao a Corte idi Junio 26, 1910, figem idi ta rumuar idiay Bilibid ni Ricarte ket saan pay a nakaadayo iti ruafigan, sinabat ti mapsa figa americana a polis ket innalana figa inlugan ti ambu]ancia figa irnpan itl Cllartelda idiay Bagurnbayan. Nagl1ray sadiay ti ta1-10 nga oras ingat' ag-2:00 ti malem sada intulod idiay Aduana nga indatag ken Apo McCoy, turayen sadiaya Kangattoan. Inayayona manen ni Vibora, tapno agsapatan a makiarnmoyo iti Turay ti America. Napaut ti panagsuppiatda ken Ricarte, ngem kamaudianna n1 Vi bora imbatadna


XLVIII

PAKAS:4.RITAAN PANAGBIAG NI "VI BORA"

toy: "Agsipud ta dinak ?net mailckan ti 4() figa aldnw a panagpanunolko a napasnek maypapan itoy a banag. siwayawayakayo a ?nafr.gammid ta pagayatanyo itoy daksangasat a biangko." Kalpasan daydin ni Ricatte dina kayat a kasalitan ni McCoy i8U nga idi kasdi metten pinaipannan ni Ricarte idiay Hongkong iti ag-4:00 iti malem iti daydi met la nga aldaw a panaggapona idiay BiIibid, nagluasen ditoy Manila. Iti C<Tean" ni Ricarte, gapo ti panangikalikagum ni McCoy, naggian iti prim,era; ngem ni Vibora snan a rimrimmuar iti silidna, ta litlisianna' ti pannakisarakna kdgti ''puraw'' maipanggep iti naalas a buya ti pagal'l~anayna, ta innem a tawen piman a saan a pulos a nalabaan. Ti kanenna paidanonna iti silidna ta mabain nga apan makisango a manga-n iti pagkakaananda, ta. sangsangaplllo ket wal0 a sentimos ti natd'a a ktlartana, ket di pay umanay a pa~angdanlla kdgti i~sik a mangidatar ti kanenna. Idi naggapo idiay pagbaludan dJay Bil~bi~, ni Vibora adda 23 sentimos a kuartana, ngem ti nikel ingatangna ti tina pay a l{innanna idi addat' Cuartel dgti Polis diay Bagumbayan. Daidi a natda a 18 a sentimos saanna a binusbus, ta insaganana nga ibayad iti paglugananna a bumangkag idiay Hongkong. Nallipud idi 1 ti maoilang ti Julio, 1910, ingat' 1915, ni Ricarte naggian idiay Hongkong, l~et ti nagtaenganna idiay Lamab, bangir a laud ti bunganga ti kuala a Victoria, ngem idi kuan naigapo ti pannangipablaakna iti pagiwarnakna nga "El Grito del Presente" - Ti Ikkis. ti Agdama" - isu a rummuar 路tunggal 15 nga aldaw, immakar-idiay Kowloon (Hongkong, 1913), isu a naedna ingat' panagbettak daydi Gubat diay Europa idi 1914, a ti saan a nabayag nagbalin a Gubat a timmapqgan ti istay armin nga ll-ili a 'dadakel toy Lubong. Idi Marso, 1915, babaen ti inwaragawag ti Gran Bretana a maysa paglinteganna, ni Ricarte naipan Sbang-

a


PAKASARIT AAN PA"NAGBIAG NI "VIBORA':

IL

hai agraman dgti kamanna nga isuda da Agueda-asa wana, ken ni Salud nga anakna, Simmangladda sadiay, kalpasan ti walo nga aldaw a sipupunnot sagubanet ti bagbagida a pinataud ti nabaleg a baybay ken kabassit ti vapor a linugananda Puro a lamah, Hongkong.

Balay a nagnaedan ni Hen, Arternio Ricm'te Vibora (1910 a 1914),

Ag-8:00 ti bigat idi sumangladda idiay Shanghai, ngem Kasakbayan ti itatakdangda dua nga Americano, nga agnagan ti White ken Boff, dimmatagda ken Ricarte a kinonada: "Ti Consul nga Americano ditoy kalikagumanna 路a lcasarita ni Rical'te, ket lcayatmi nga ammoen ti sungbatmo no malcapagsaritalcayo kasalcbaaan ti ibbanglcagyo," Immannugot ni Ricarte ditoy nga awisda kenkuana, ket kimmuyog kada"K uada, ngern apaman a nakalugan iti lancha isu a konada :a yan nga agururay ti Consul, awan met ket pinapagnada


L

PAKASARITAAN PANAGBIAG NI "VIBORA"

pay ket din nga inturong iti lli, ket nj Ricarte nasiimna nga inal-lilawda. Tdi maitakdangda, ni Ricarte inyawatca ken Juan Cavanaugh, agaywan ti pagbaludan idiay Shanghai, ket kalpasan iti dua nga orasna iti pagbalttdan, a kas tangkal ti bit-lit a lIaaladan ti landok, ag 'ipud ti napingct a panangsl1ppiat ni Ricarte 'idi a pannakabaludna, inibbatan ni Juan Cavanaugh kas imbilin ti Consul, isu a dina anamongan ti pannakatiliw ni Ricarte; ngem idi adda nga agturong iti "Club FiMpino" isu a nangidagusanna kada asawa ken anakna ta apan koma maldpagnaed sadiayen, kinemmeg man ni White ken dadduma nga americanon, babaen ti basal a pinagbalang-balang (vagancia) ket daydi bilin ti pannakatiliwna impautog ti maysa a Magistrado nga americano idiay Shanghai, Apo Lobinger, ket naisubIi manen iti pagbaludan iiga aywan ni Cavanaugh. Saan unay a nabayag idi naiserr kda iti pagbal udan, napan sinarungkaran ni Boff ket inyawisna ken Ricarte ti panagsublidat' Manila. tapno maliklikanna ti adu a pannakaalimuteng, ket lumuganda iti vapor I'Namur" isu nga agpa-Hongkong iti daydi nga aldaw. Ni Ricarte immannugot no la ket ipalubosda a a pakitugotna kenkuana ti kamanna isuda nga adda idiay "Club Pilip1>no". Tdi kasdin da Ricarte; White, ken Boffr limmuganda ti auto napanda innala ti kaman 11'i Vi bora ket nagtarusda a li'mmugan iti "Vapor" "Namur", isu a dandanida a dinaabutan ta aglnasen l1ga agpa Hongkong. Rinagsak unay ni Ricarte idi nga agluascn ti vapor a mapan Hongkong daydi immuna a nakaipainganna. Apagsanglad la ti vapor "Namur" idiay Hongkong n; Ricarte kinonana ken Boff: "Agsipud ta siJca ken ni White inal-lilawdalc idi diay Shanghai, ita ibaleslco met kadalcayo: diak: lcayat ti sumurut lcadalcayo nga apan Manila. Ti Turay ti Gran Bretana idiay Hongkong, daydi a panagsubli ni Ricarte sadiay, indarumna agsipud ta na-


PAKASARITAAN PANAGBIAG NI "VIBORA"

U

salungasing ti maysa a paglinteganna, ket ti Consul Heneral! met nga Americana idiay, isuda ken Boff dawatenda met nga itden ti Bretaiia kadakuada ni Riearte, ta ipa-Manilada. Gapo ti claydi a paFlaginnagaw ti dua a 'furay kenkuana inliasna met ti baginan kdgti dua a mannakabalin a kabusorna. Kdgti immuna uga aldaw ti bulan ti J unio, idi tawen a 1915, insublida maceu nga impaing idiay Shanghai, nupay sinupiatna, ngem daydi a bayat naikari kenkuanan a salakniban ti Turay ti Bretaiia, agbiag a sikakappia awan mangriribuk kenkuana, no 1a ket dina salungasingeu dgti Iinlintegda. Ni Riearte, babaen ti tulong ni Agueda nga asawana, nagun-odna ti 'm aysa a路 pasaje iti vapor japooes a mapau Moji, Japon. Inax:amidna day1\oy ta kayatna a lissian ti pauangsibsiblo\ dgti kabusorna. Idi nakadatellg idiay Moji, nangala ma ti sabali a tIketen a pangituloyna ti pannagnana ingat' Kobe. Idi dimteng idiay Kobe immian, ta rabiin ket ti n:abigatanna nagtren iti expres a Dapan Nagoya, Aichiken, saman limmugan ti tranvia idi nakadanon ditoyen a napan Seto-cha, Higashi Kaigaigun, Aichiken. Didiay nasarakanna ti dua nga agadadaI a pilipino, Aristan Gonzales a taga San Bafael. Bulakan, ken Felizberto Procopio a taga Nagcarlan, Laguna. Ni Ricarte nagindeg sadiay Aichiken agingat' 1921, sa immalis pati kamanna idiay Tokyo. ta apan nangisura ti saot' Kastila iti maysa a pagadalan a privada a managan "Kaigai Sholcumin Galclw". Idi Abril, 1923, immal-latiw m~\Uen idiay Yokohama, isu a yanna idi naaramid daydi nakaal-alillget a gingined a kinaduan ti uram ken bagyo. Milagro ni Apo Dios ti pannakaisalakanda ti daydi a napasamak, isuda kada .asawaua, anak a siiigin ti asawa ni Pedro Bartolome ken ni Apo Jose Alejandro Ranes. taga Cebu, P. P. Ti "Manila Times" maysa a pagiwarnak dgti americano iti bilangna iti Septiembre 19, tawen a 1923. isu a nangsa-


LII

PAKASARITAAN PANAGBIAG NI "VIBORA"

rita anna maipapan ti daydi naindaklan a gingined idiay Japon, kinonana dgti sumaridat ; "Ni H~n. Artemio Ricarte (Vi bora) ism a gapot pingetna ken tangkenna a di sumuko -iti America a dandanina dinadael ti panagkappia dgti pilipino ken americano. dina kayat ti agsapata a makiammoyo iti Turay ti America, - saanna a mabalin ti .dmmap路aw nga agsublit' Pilipinas" - kasta ti naibatad ita nga aldaw. Idinto ta nakaindeg ti vapor almirante "Huron" ni Admiral Anderson sadiay sakup ti Japon, ni Ricarte gapo ii daydi naaramid a gingined, kimtnamang ditoy a vapor. Kona ti maysa a nangato nga agtnray nga americano a makaammo ken Heneral Riearte, itatta. Diak pattienen :i'iga agsubli nay ni Ricarte. No ti vapor "Buron" naglu.as koma a kel-laat "Q.ga agpa-Pilipinas, awan duadna, tumappnak ni Ricarte ket 'aglafiguy nga agsnbli diay Japon, tapno maadaywann3 lael g ti daga a nakayugnayan ti wagayway ti America a ngatt([)en ti wagaywayna." Ket ti "El Debdte", pagiwarnak dgti pilipino, kinonana 'met iti bilangna iti 4: ti Octubre, 1923, -inaramid ni Ben. R. Ramos day toy a naipablaak : "Daydi gubatt8!yo nadepdepen, if:n-nala a nabiag dgti iagipna a naayatanen ; daydi gubattayo nanngawen, isu-nala a natdan a pakasarakan iti Pakasaritaanna no ukraden, ngem sibibiag pay la ti maysa a piIipino a mangibagi kdgti narimbaw a nalabes ti Pagiliantayo idi a nakidangadang a rnmagpat ti Wayawayana; maysa a pilipino a kapada daydi gubattayo ken daydi Republicatayo, nga idi ia ~i nal;:apuy a buyottayo pinarmeken ti napigpigsa ken mannakabalin nga America, dina kinayaten ti nakipagbiag nga adipen kas kadatayo, maysa a pilipino a kas kdgti dua a bayat ti gubattayo a nakaiparanga-ranganan ti ifigel ken panang-ifigugottayo ti nakayanakantayo, agpttlangto inton madanon ti kanito a pannakaipukkaw ti Panagwaywayas; dayta a Pilipino, a ladawan dgti nada:ra a paona1cigubattayo


PAKASARIT AAN PANAGBtAG Nt "VtBORA"

Lilt

Idi kalman, dayta a pilipino a mamarparayray, agpapan ita. iti annaraar ti lawag daydi di maiddep a ranyag dayti maiiigungot a Republica diay Malolos, isu ni Artemio Ricarte (Vibora). Tuloiigantay o, tulofigantay koma, iti kaaddana nga agibtor ti agsasamusam a pait ken liday, iti, pannakaipttsayna ditoy Pagilianna. Ba daiiga ntayo iti rikttt a sagabaenna iti panagbiagna sadiay gangannaet a daga;. bay-antayo a dumanon ti puyupuy a makasalun-at toy luana a daga a maipal-id iti mugingna, ket idatengna kanyana ti maysa a damag a mangipaneknek a ditoy man ken sadino man a yan, ti pilipino m a a y-ayat iti padana a Pilipino. I Nakakaasi ni Ricarte I dayta ti madaddan a maallifigag kdgtoy nga aldaw, isu t i araraw ni kaasi. j Badafigantayo ! Nangtedtay tulong iti Japon, n gem n a lipa tantay o ti kailiantayo a tnangay-ayat iti Ilina . j T ultl'Pr.gantayo ! Ita agoaed idiay Yokohama, bilang 149 Yamashita-cho. ket mangisursuro tl kastila it i pagadalan diay T okyo. Japon Feb. 26. 1925.


SUMAGMAMANO A RIRU Tl PANNAKAMALDlTDA JBulong.

Binnatog.

Riru a naimaldit.

Baliksen a kastoy.

6 .. · ... 9 manggrugit-ngato...

Tinteg... ...... .........

Linteg

16 mto ... ...... .........

tayo, agwaywayas ...

tayo, agwayway.

27· .... · 8 manggrugit-baba...

Nagateg ............. ..

Napateg

33··· .. · 2 mba ... ...... ...... ...

a nagsarday a nagsarday ................. .

a nagsarday.

:35 .. · .. · 9 mto

Naindaaklan ........ .

Naindaklan.

-38 .. · · .. 14 mto

dg i .. · ..... · .. · ........ .

dgti

Madinwang

11 mba

........ .

Magdiwang.

-42 •. : ... 4 mto

inbilinna .............. .

imbilinna

3 mba

nanuno .............. .

nanumo

ti ti

ti

49 ...... 15 mba .55 ...... 10 mto 19 mto

................. .

kakigubgubatda .... ..

nakigubgubatda

nakaidarum

naidarum

....... ..

Ahdres .............. .

Andres

58 ...... ]2 mba

padduma .............. .

dadduma

59 .. · .. ·15 mto

nepekpek .......... ..

napekpek

4 mba

basit ................. .

bassit

zi .. · .. · ................. .

ti

Ag ninaldo· ........ · ..

Aguinaldo

panagbatosda ....... ..

panagbotosda

64· .... · 8 mto

napaltugnn .......... ..

napaltugan

74· · .. · 2 mba

lIistria .............. .

Historia

.85· .. · .. 8 mto

panangpaUayo ......

panangragpattayo

.57 .. · .. • 9 mto

·61 .. · .. · 4 mba. 62 .. •• .. 15 mto ·63 .. • .. · 8 mto

... ··f ...•..•.....


~

GUBAT DAGITI PILIPINO KEN KAKASTILA

(: :) '----"

~~

DfiA

,t....r1emio li\car(t Vib/)7'(J"

S lfi ifi Ul'F1IJ -\!!I:I1.~ lrl fIij .J!, lit lr*J/j~lIImi.IIJ=/-J\

~1Ut "'-Ajij;~8tlllll

Jliil\miJlllIlmiflillT=/-}\

THE OHM-SHA. LTD. 18, Nlablkicbo, 3-Cbome KaOO&, Tokio, .Ja.pan.


AYALA FOUNDA TI ON, I NC .

FILIPINAS

\

HERITAGE LIBRARY


I

II SUIIlLrekkay ili nailel a rllangaa :- ta piman nabwa t i# k en ll _wkaba 1i d~la.n nga agtnrong iti pakar dadaeJan, kct atIu ti slll1lb:'ek ~\[\11yanJ.; 1a l1ailct ti rl1ang;fn \;en llukipot ti dalan nga. u rr lllrong itl pagimbagan, ~et illallJ1l<lno ti m a kasarak 1;an)lna (San Mateo 7-13 ken 114).

~u an6an

I

I I Si,lsillOl11an ng a 'llJ11ayat i .j uma '\'\'enno ina a lalo ngcm it i ka nyak , ~aa n a J11uyraa y 1 anyak; ken si:lsinomb n ng a uabai a.kdol1 C'T cmiti llnW. \路a t iti a nal. a lala];:j '\'enl1O I , o ka ny:,k, :;a~lll a may paay kanyak (San Mateo 10-1'7). 1 J

IV Ili lw sta ngan'td siasin0111 n 1l! l,..{l oy a a l)ahassit a bilbilin. kct ka sh l 19 ti la l tao, l)il{,;sitt o met ti iyayab kanyttllll i<.ll.I Y ltar,_ III dgti La,ngit; ngem siasinoman a t UllltJll bl'.l k~ n lIlu ngi Sl1TO luJg toy, dakkelto ti iynyaL lq1l1yana idiay paghariyan dg1.i L :1 ng it (San l'.lateo 5-19). I J

v

\

Isutgapuna nga isa \\ ang 1{Q kadakayo:- Su~nha.v l1~a a,pl11ak, 1l1aypanggep ita biagyo:- no al11anto tl ltanenyo wc nllo inl1ll1enyo; saan!;ay nga agpannnut may papan 1Jagiyo: - 110 [lnial1to ti lw.l;uwC'senyo; l saan 2Iya a clak da kk el ti J)iag ngem iii kanen, li bagi ngem iii ka vcs ? (Sa 11 1\1 a 1('0 (j- 2;禄).

~g-(,111

1I1llulla a !'apllknyol ti Il.1ghal路iyan ni Buthala k<.n

itJ lintC'gnrl, l<et iSlI alliin <!a, ita a hamhanag. mainayonto kadakayo

(~an

l\J airo (j路-3:3).


~V:'~';';~T~O:: 1t=~II!~'r~1~1111~1,III~t~~II~1~IIIL~11H3~1.'~5= Gubat dagiti Pilipino ken kakastilla a sinurat I ni Artemio Ricarte Vibora ; 9a isinasamtoy wen no isinailoko ni Leon L 1 URI\. R Y Pichay

... t: It

-

1 ... I\. (; "

~

-

NAIMPATGAN A BAGBAGA NI

NATAKNENG A PARALITIKO, APO APOLINARIO MABINI.

;I I

r"''''''"'-路''''~ dilatyu tlgta maia, iliJiWl:k unay a kakailyak, i iiaita ta adda pay aIda'\\,. Makirim1l1pak kayo llga awan iubeng lli sanlaYlla; nga awun \.,,--.~'"...... pannguuauua ni panagkapuy-puso; nga awan sikur-llakem 0 panagganat, maypoon iti kawad""atlan ti bayat ti paullakidangadang; a dikitaen ti pigsa wenl10 bileg dgt.i kabusor, ni panulluten ti kadakkclan dgti or-ur (sacrificios) a Gibing ken sansanikl1wa.

I

adagiii agduma a putpn1.o1. nt1l1bcl1g lwnyada 1.i paunakic!upar ken ti panagor-or. Dil.:ale a mamatay tayo iti 1.engnga wenno iii Illordong ti n.a pakasamek a bagnus;- dgtinto S1l11lartlUO a Pl1iPlltoi, no agtalamilimdanto iti rabaw dgti 1.an1a11(,111 1.ayo, ipaayandatayto iti lulua nga agubbug ken ayat ken ni narukbus a panangbigbig (gratitud), ht saan ta saanlo 1J[Ja

aUtaud ken

11i

nap?7.:apait a panangbobalaw.

Gubat dagiti Pilipino ken kakastilla a sinurat  
Gubat dagiti Pilipino ken kakastilla a sinurat