Page 1

de Herdenkingskrant na de 75 jaar g ristakin Februa

In deze krant:

speciale editie

Pagina 2 • Een woord vooraf van burgemeester­Van der Laan • Overzicht alle activiteiten • Voor Irma Boom zijn vorm en inhoud één

Pagina 3 • Meer over actie van GVB • Joost Prinsen: ‘Mijn generatie heeft geluk gehad’ • Opvoeringen van STAAKT... • Speciale uitzending televisie

Pagina 2, 3 en 6 • Ondersteuners herdenking vertellen over hun motivatie

Pagina 6 • Twee debatten in De Balie • Thomas Spijkerman wil een verbindende rol spelen • Herdenkingen in andere plaatsen

Pagina 4 en 5 • De Februaristaking zelf en de aanloop en de afloop

Opkomen voor degenen die nu onderliggen

Vervoer GVB minuut stil op 25 februari een Ander – Een Oefening in Empathie’. Op zondag 21 februari opent Job Cohen op het Jonas Daniël Meijerplein om 17.00 uur een fototentoonstelling over de razzia’s die de directe aanleiding vormden voor de staking. Er zijn opvoeringen van STAAKT… in het Verzetsmuseum en in De Balie. In de Mozes en Aäronkerk aan het Waterlooplein kunnen op 25 februari tussen 12.00 en 15.00 uur kransen en bloemstukken worden afgegeven. Ophalen is mogelijk tot 16.30 uur. Actuele informatie hierover op www.februaristaking.nl. In de kerk worden affiches geëxposeerd die in het verle­den de herdenking onder de aandacht brachten. Voor moeilijk lopende mensen is er een tent met zitplaatsen. Vooraf aanmelden is daarvoor niet nodig. Daarnaast is er een vak voor genodigden. Er is een doventolk aanwezig.

G

Affiche van Irma Boom Het affiche voor deze herdenking is gemaakt door de internationaal bekende grafisch ontwerpster Irma Boom. Het zal in februari in Amsterdam, Diemen, Amstelveen, Zaanstad, Hilversum, Kennemerland, Utrecht, Weesp en andere gemeenten de herdenking onder de aandacht brengen. Een exemplaar op A3-formaat is te vinden op de achterpagina. Hang het voor uw raam!

Oproep: Kom naar de herdenking! Op donderdag 25 februari 2016 vindt de herdenking plaats van de Februaristaking. Het is dan 75 jaar geleden, dat vele tienduizenden burgers het werk neerlegden en opkwamen voor de vervolgde Joodse bevolking. De staking in Amsterdam kreeg direct gevolg in andere plaatsen.

Zo werd ook gestaakt in de Zaanstreek, Kennemerland, Utrecht, Hilversum en Weesp. De Februari­ staking van 1941 heeft nationaal en internationaal grote indruk gemaakt. Het is de enige algemene politieke staking geweest in Europa tegen de anti-joodse maatregelen van de nazi’s in bezet gebied. In ons land vormde de staking voor

velen tijdens de bezetting een bron van inspiratie. Als blijk van erkenning en waardering verleende Koningin Wilhelmina de gemeente Amsterdam in 1946 het devies ‘Heldhaftig, vastberaden, barmhartig’. Dit devies is sindsdien toegevoegd aan het stadswapen. Nog altijd geeft de Februaristaking een duidelijk signaal naar deze tijd.

Wij roepen u op donderdag 25 februari 2016 naar het Jonas Daniël Meijerplein te komen en deel te nemen aan het defilé langs de Dokwerker. Comité Herdenking Februaristaking 1941 Gemeentebestuur van Amsterdam

Willem-Alexander komt ook naar de Dokwerker Koning Willem-Alexander zal dit jaar deelnemen aan de herdenking van de Februaristaking en het defilé bij de Dokwerker. Dit heeft hij laten weten in een brief aan het Comité Herdenking Februaristaking 1941. Met zijn deelname staat de koning in een 70-jarige traditie. Zijn moeder, grootmoeder en overgrootmoeder gingen hem voor. In 1946 was koningin Wilhelmina aanwezig bij de eerste officiële herdenking. Naast het predicaat ‘Heldhaftig, Vastbera-

den, Barmhartig’ kende zij de Gemeente Amsterdam in dat jaar als eerbetoon de speciale vlag toe die bij elke herdenking wappert. In 1966, toen de Februaristaking 25 jaar daarvoor had plaatsgevonden, nam koningin Juliana deel aan de herdenking bij de Dokwerker en in 1991 was koningin Beatrix aanwezig. Nu de Februaristaking 75 jaar geleden is, is koning Willem-Alexander dus present.

Pagina 7 • Tentoonstelling van manshoge razziafoto’s op J.D. Meijerplein • Joop IJisberg - Februaristaker, maar ook echtgenoot en vader • S cholieren maken eigen Dokwerker

Pagina 8 • Afdruk affiche op A3-formaat

Eerbetoon aan Februaristaking

Op 25 februari worden alle trams, bussen en metrostellen in Amsterdam om 11.00 uur een minuut stilgezet. Ook worden de veerponten stilgelegd. GVB wil daarmee de herdenking van de Februaristaking onder de aandacht brengen. Tevens wordt met de actie respect betuigd aan het trampersoneel dat in 1941 een belangrijke rol speelde bij de staking. De actie is onderdeel van een speciaal herdenkingsprogramma, omdat het precies 75 jaar geleden is dat de Februaristaking uitbrak. De herdenking bij de Dokwerker begint dit jaar om 16.30 uur. Burgemeester Eberhard van der Laan van Amsterdam zal spreken. De acteurs Joost Prinsen en Thomas Spijkerman geven een voordracht. Het defilé langs de Dokwerker start om 17.00 uur. In de weken voorafgaand organiseert De Balie enkele debatten met als thema ‘Verander in

februari 2016

De Dokwerker omzoomd door bloemen en kransen na een van de vorige Foto: Hans Mooren herdenkingen.

eboren in 1947 had de Tweede Wereldoorlog een belangrijke plaats in mijn jeugd. Verhalen over de bezetting, de Hongerwinter werden verteld. Maar ook de vervolging van de Joodse mensen en wat er precies in de concentratiekampen was gebeurd werd helder. Mede omdat het ook vele vrienden van mijn ouders betrof. De Februaristaking was een onderdeel van die verhalen. Mijn grootvader werkte bij de gemeentereiniging en had gestaakt. Hij vertelde dat hij moest vluchten en zichzelf in veiligheid bracht door in een grote vuilnisbak te kruipen. Pas tegen de avond durfde hij tevoorschijn te komen. In de zeventiger jaren werd de herdenking van de staking steeds meer gericht op het verbinden van het heden met het verleden, gericht op waakzaamheid en tegen elke vorm van discriminatie. Voor mij een reden om steeds de herdenking bij te wonen. We stonden in die jaren in een lange rij tot aan de Blauwbrug over de Amstel. Het plein met de Dokwerker konden we niet zien, maar we schuifelden steeds dichterbij, zonder ons te laten afschrikken door kou en wind. De laatste jaren zijn er sprekers en worden gedichten voorgedragen. We staan allen op het plein rond de Dokwerker, een mooie omarming. De Februaristaking van 1941, nu 75 jaar geleden, heeft nog steeds een grote betekenis. Toen kwamen mensen op voor hun Joodse medestadgenoten, omdat die werden opgejaagd en mishandeld alleen omdat zij van Joodse afkomst waren. Nu worden mensen nog steeds gediscrimineerd om datgene wat zij zijn. Staande bij de Dokwerker voel je dat veel mensen zich willen blijven inzetten voor degenen die nu onderliggen en dat ze voor hen willen opkomen. Joke Koningh, voorzitter Comité Herdenking Februaristaking 1941


2 • februari 2016      de Herdenkingskrant

Waarom ik de herdenking ondersteun...

Gerdi Verbeet

Foto: Rogier Veldman

Gerdi Verbeet: “Sinds mijn vijftiende ben ik regel­matig bij de herdenking. De datum staat in mijn geheugen gegrift. Wat ik zo mooi vind aan de Februaristaking is dat het verzet zo breed gedragen werd; ook de meisjes van de Bijenkorf staakten. De mensen voelden dat het recht met voeten werd getreden. Ze kwamen in opstand tegen de bezetters en namen het op voor mensen die werden vervolgd en afgevoerd, louter en alleen omdat ze Joods waren. Ik moet daar veel aan denken, juist nu met de vele vluchtelingen. Dat we de mensen die het echt nodig hebben kunnen opvangen. Dat we niet op een fataal moment in de geschiedenis wegkijken.”

Cees Fasseur: “Omdat deze staking de eerste massale daad van verzet was tegen de Duitse bezetter. Het was ook een moedige daad, want diens reactie was onvoorspelbaar en zou inderdaad heel hard zijn. De staking diende niet het eigen belang van de stakers. Het was een daad van protest tegen de houding van de nazi’s jegens de Joodse Amsterdammers. Nooit zal ik het gezicht vergeten waarmee een stoere voormalige staker bij de onthulling van het monument de Dokwerker in Madurodam een hem cadeau gedaan piepklein dokwerkertje oppakte. Verrassing, betrokkenheid en meeleven lieten zich van zijn gezicht lezen, ze kleuren voor mij ook het beeld dat ik van de staking heb.”

Alle activiteiten op een rij gezet

De trams staan stil; Dé de Haas had ’t vast mooi gevonden

A

ls protest tegen de Jodenvervolging legden tienduizenden Amsterdammers in februari 1941 twee dagen het werk neer. Dit was de enige algemene staking tegen de nazi’s in heel bezet Europa. Dat vroeg om moed. Schietend reed de bezetter door Amsterdam op de tweede dag, waarop negen doden en 45 gewonden vielen. Op 13 maart werden drie opgepakte stakers geëxecuteerd. Ook bij hen staan we stil, tijdens de herdenking van de staking op 25 februari aanstaande, 75 jaar later. Spil in het herdenkingscomité was jarenlang de Joodse Dé de Haas, secretaresse-penningmeester tot haar afscheid in 1981. Op 25 februari 1941 wachtte ze, onderweg naar haar moeder in Amsterdam-West, op een tram die niet verscheen. Iemand vertelde haar dat gestaakt werd tegen de vervolging van Joden. “Opeens was ik ontzettend blij, ontroerd ook, en sloeg er iets door me heen, waardoor ik plotseling stond te trillen op mijn benen”, zei De Haas daar later over. “Ik bleef nog even staan en riep verheugd naar de anderen dat er geen tram kwam en waarom niet. Nog nooit begon ik met zoveel plezier aan een wandeling.”* De staking was een blijk van medemenselijkheid. De terreur van de nazi’s bleef nietsontziend. Van de circa 80.000 Joden die Amsterdam voor de oorlog telde, waren na de bevrijding nog slechts 20.000 in leven. Zij ontsnapten aan de dood, maar ontmoetten na de oorlog

Burgemeester Eberhard van der Laan

Foto: Mirande Phernambucq

onbegrip en desinteresse. Ook van de gemeente, blijkt uit het rapport ‘Openstaande rekeningen’ van het NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies. De studie toont dat de gemeente zich onnodig kil en formeel heeft opgesteld ten aanzien van Joodse erfpachters die tijdens de oorlog van hun bezit waren beroofd. Daarom is Amsterdam een stad met twee zielen in de borst: de Februaristaking en de massale deportaties. Het verzet mág trots stemmen, als het leed van Joden in en na de oorlog maar niet in vergetelheid raakt. In dat besef roep ik de Amsterdammers op de stakers te herdenken, bijvoorbeeld op 25 februari 16.30 uur op het Jonas Daniël Meijerplein. Ook met theater, gespreksprogramma’s en een fototentoonstelling wordt de staking belicht. En de trams staan op 25 februari om 11.00 uur een minuut stil. Dé de Haas had dat vast mooi gevonden. Mr. E.E. van der Laan Burgemeester van Amsterdam

* Uit ‘De strijd om de Februaristaking’ van Annet Mooij

Irma Boom maakte het affiche

‘Vorm en inhoud zijn één’ Het affiche is ontworpen door grafisch ontwerper Irma Boom. Haar ontwerp breekt met de traditie van de afgebeelde Dokwerker. Boom: “Het was een moeilijke opdracht, kostte me best veel tijd om tot een goed idee te komen. Heb veel

Irma Boom

Prof. dr. Cees Fasseur

gelezen over de Februaristaking. Ik zag het pamflet dat is gemaakt voor de staking in 1941. Dat was zo goed, zo direct en sterk. Vooral het STAAKT!!! STAAKT!!! STAAKT!!! Toen was de oplossing ineens heel dichtbij. De uitroep HERDENKT!!! is een directe verwijzing hiernaar. Hierbij benadruk ik het belang van herdenken, het is bijna een gebod. In 1941 werd opgeroepen om te staken, nu wordt opgeroepen om te herdenken.” Het werk van Boom is internationaal gerenommeerd. Zo heeft ze de huisstijl ontworpen voor het Rijksmuseum, met de bekende spatie in het logo (die tussen Rijks en Museum), geeft ze les aan masterstudenten op Yale University, ontwierp ze Nijntje for peace en ontwerpt voor musea in de VS, in Parijs, Londen en Milaan. Ook het idee en ontwerp van de 75.000 tegels in de fiets- en voetgangers-

tunnel onder het Amsterdamse Centraal Station is van haar. Boom is van huis uit ontwerper van boeken. In 2014 ontving zij de Johannes Vermeerprijs, de staatsprijs voor de kunsten. Haar ontwerp van het bijna encyclopedische 1001 Vrouwen uit de Nederlandse geschiedenis is een toonbeeld van haar kunnen en bewijs dat het papieren boek relevanter is dan ooit. “Het project is begonnen als website, toen kreeg het weinig bezoekers. Als boek is het een enorm succes.” Vorm en inhoud zijn één voor Boom. “Ik zoek altijd naar een reden. Als ik die eenmaal heb, ben ik compromisloos en werk het vervolgens uit met wiskundige precisie. Ik moet altijd een argument hebben waarom ik de dingen doe zoals ik ze doe.” Meer informatie over Irma Boom: www.irmaboom.nl. Cyrina Brouwer

16 februari • 20.00 uur  De Balie, Kleine-Gartmanplantsoen 10, debatavond, thema: ‘Verander in de Ander - een oefening in empathie’, zie www.debalie.nl. 17 februari • Bijlmer Parktheater, opvoering van theatervoorstelling STAAKT…, alleen door scholieren bij te wonen. 21 februari • 15.00 uur  Verzetsmuseum, Plantage Kerklaan 61, opvoering van theatervoorstelling STAAKT…, reserveren: lezingen@ verzetsmuseum.org of via 020-6202535. • 15.00 uur  Stadsarchief, Vijzelstraat 32, Tinie IJisberg en Marjan de Boo vertellen over hun vader, respectievelijk grootvader Joop IJisberg, die behoorde tot de organisatoren van de Februaristaking en die als verzetsstrijder in 1942 gedood is door een vuurpeloton. • 17.00 uur  Jonas Daniël Meijerplein, Job Cohen opent expositie grote foto’s van razzia’s; de tentoonstelling is tot 5 mei te zien. 22 februari • 22.00 uur  De Balie, Kleine Gartmanplantsoen 10, debatavond, thema: ‘Verander in de Ander - een oefening in empathie’, zie www.debalie.nl. 24 februari • 20.00 uur  De Balie, Kleine-Gartmanplantsoen 10, opvoering van theatervoorstelling STAAKT…, reserveren: www.debalie.nl. 25 februari • 11.00 uur  alle voer- en vaartuigen van GVB staan een minuut stil in herinnering aan de Februaristaking. • 12.00 uur  bij Dirk van Nimwegencentrum, Borgerstraat 52, herdenking Februaristaking door stadsdeel West, samen met buurtbewoners en leerlingen van Annie M.G. Schmidtschool. • 12.00-16.00 uur  Mozes en Aäronkerk aan het Waterloo­ plein, tentoonstelling van zo’n veertig affiches die door de jaren heen gemaakt zijn voor de herdenking van de Februari­ staking. • 12.00-16.00 uur  Mozes en Aäronkerk aan het Waterloo­ plein, gelegenheid om kransen, bloemstukken en bloemen te laten afleveren en op te halen voor de herdenking. • 15.00 uur  hoek Amstel/Zwanenburgwal, herdenking van het Joodse verzet bij het daarvoor opgerichte monument. • 15.00 uur  Stopera, herdenkingsbijeenkomst voor de Februaristaking, georganiseerd door kaderleden van de FNV, met sprekers en compilatie van theatervoorstelling STAAKT… • 16.30 uur  Jonas Daniël Meijerplein, start van herdenking van de Februaristaking bij de Dokwerker. Toespraak van burgemeester Van der Laan; voordrachten van Joost Prinsen en Thomas Spijkerman, in aanwezigheid van de koning. • 17.00 uur  Jonas Daniël Meijerplein, start defilé langs de Dokwerker, gelegenheid tot het leggen van bloemen en kransen.

Steun donateurs en sponsors Ruim 500 mensen, organisaties en instellingen hebben via een financiële bijdrage en anderszins hun steun betuigd aan de herdenking in 2016. Het betreft vele particulieren, maar ook diverse verzetsorganisaties en vakbonden zoals de FNV, gemeenten, de Provincie Noord-Holland, verschillende politieke partijen en vertegenwoordigers daarvan. De namen van de donateurs en andere ondersteuners zijn te vinden op onze website www.februaristaking.nl. Voor de speciale activiteiten rond de herdenking kregen wij zeer belangrijke financiële bijdragen van het vfonds (www.vfonds.nl), het Amsterdams 4 en 5 mei comité, de Stichting Centrum voor Propaganda voor Eenheid in de Vakbeweging, Stichting Democratie en Media en de Stichting uitgeverij en boekhandel Pegasus.


februari 2016 • 3

de Herdenkingskrant

De trambel klingelde die dag niet; Amsterdam wist genoeg

Eerbetoon GVB aan stakers Het vertrouwde geklingel van de trambel bleef uit op dinsdag 25 februari 1941; daardoor wisten de Amsterdammers genoeg. De trammensen reden niet uit en schudden met hun daad iedereen wakker. Al snel voegden zich ook andere bedrijven en burgers bij de staking en werd massaal opgestaan tegen onderdrukking en voor solidariteit.

1 minuut OV-stilte Donderdag 25 februari staan in Amsterdam alle trams, bussen, metro’s en veren van GVB om 11:00 uur een minuut stil. Zit je dan in de bus of tram, ben je op een halte of in een metrostation, herdenk mee!

Algemeen directeur bij GVB, Alexandra van Huffelen: “Ons werk speelt zich af in de openbare stad. Het is een plek om te delen en anderen te ontmoeten, óók in de grote verschillen en uitdagingen die er zijn. GVB is daar een vrij nauwkeurige afspiegeling van. Dat was in 1941 en dat is nu nog steeds zo. Amsterdam is de meest multiculturele stad ter wereld. Het is ook een drukke en steeds drukker wordende stad, er is hier letterlijk geen plaats voor onverdraagzaamheid.” Het is nu 75 jaar geleden dat de Februaristaking plaatsvond. Bij de lustrumherdenking zullen de GVB-voertuigen en veerponten een minuut stilte houden uit respect en ter ere van het opkomen voor elkaar in de openbare stad. Van Huffelen:

Niet alleen de trams, ook de metrostellen, de bussen en de veerponten worden een minuut stilgelegd. Foto: GVB, Jolanda Fisser

“Gezamenlijkheid is fundamenteel. Ik vind het belangrijk om daar stil bij

Joost Prinsen: ‘Mijn generatie heeft geluk gehad’ Acteur en presentator Joost Prinsen (Vught, 9 juni 1942) zet tijdens de herdenking zijn onmiskenbare stemgeluid in om gedichten voor te dragen. “Een eervolle klus hoor! Ik ben er trots op dat ik dit mag doen. Voordragen, dat kan ik wel. Het gaat er dan ook niet zozeer om hóé ik het voordraag, maar wát ik voordraag. Dat kunnen zelfs gedichten zijn van vóór de oorlog.” “Herdenken is belangrijk”, zegt Prinsen. “Al is het alleen maar om je er aan te helpen herinneren dat vrijheid niet vanzelfsprekend is. Vrijheid is net als geld, je kunt er eigenlijk niet genoeg van hebben. Mijn generatie heeft geluk gehad, als ik bedenk dat mijn ouders twee wereldoorlogen hebben meegemaakt.” Zijn hele leven heeft Prinsen gedaan wat hij het liefste doet: acteren. “Op mijn elfde wist ik zeker dat ik acteur wilde worden. Ik heb dat gerealiseerd door naar de toneelschool te gaan en eindexamen te doen. Ik heb altijd een enorme drift tot spelen gehad! En die geur van schmink...... zo geheimzinnig, mysterieus. Ik ruik het soms nog in de kleedkamers. Inmiddels heb ik zeker tachtig premières gedaan en in tachtig verschillende voorstellingen

te staan. Dat is dan ook wat we in symboliek doen op 25 februari.”

Herdenkingen op 25 februari in Amsterdam Naast de herdenking bij de Dokwerker wordt in Amsterdam op nog drie plaatsen op 25 februari de Februari­ staking herdacht. Dat gebeurt om 12.00 uur bij het Dirk van Nimwegencentrum in de Borgerstraat 52. Onder anderen oud-wethouder Roel Walraven zal er spreken en er worden bloemen gelegd. Om 15.00 uur begint een herdenking in de Stopera, georganiseerd door kaderleden van de FNV. Daar spreekt onder anderen FNV-bestuurder Gijs van Dijk. Op de hoek Zwanenburgwal/ Blauwburgwal begint om 15.00 uur de herdenking van het Joods Verzet. Daar zal worden gesproken door Hans Dresden, oud-voorzitter van de Pensioen- en Uitkeringsraad, en door Mirjam Ohringer.

Herdenking live op televisie De herdenking op 25 februari wordt door de NOS live uitgezonden op de televisie. Dat gebeurt in een uitzending op NPO1, van 16.00 tot 17.50 uur. De NOS doet live verslag van de herdenkingsbijeenkomst waar burgemeester Van der Laan spreekt en Joost Prinsen en Thomas Spijkerman een optreden verzorgen. Daarnaast wordt het defilé langs de Dokwerker in beeld gebracht. In de uitzending wordt tevens teruggeblikt

op de publieksactie van het GVB eerder die dag om 11.00 uur en de andere activiteiten die worden georganiseerd in het kader van deze jubileumherdenking. Op NPO2 wordt van 20.25 tot 21.00 uur nog eens teruggeblikt op de herdenking.

Documentaire De Stakende Stad NPO2 zendt op 22 februari om 22.55 uur de documentaire De Stakende Stad uit, gemaakt door Bernd Wouthuysen en Martijn van Haalen.

STAAKT… te zien in Balie en het Verzetsmuseum Joost Prinsen

gespeeld. Ook heb ik heel veel voor de televisie gedaan.” Prinsen was bedenker van de populaire tv-quiz Met het mes op tafel en jarenlang het gezicht ervan. Daarvan heeft hij definitief afscheid genomen. “De voorbereidingen werden zo zwaar dat ze de vreugde van de opnames gingen overheersen. En dan moet je stoppen, vind ik.” Momenteel toert hij nog door het land met zijn theatervoorstelling Uurtje Literatuurtje, waarin hij

Foto: Hans Mooren

herinneringen aan dichters, schrijvers, verzen en verhalen deelt. Daarna zal Prinsen gaan afbouwen. “Ik word 74, ik geloof het wel. Ik heb te veel zeurende oude acteurs meegemaakt; zo wil ik niet worden. Ik heb een prachtige carrière gehad en denk met het grootste plezier aan alles terug. Als ik nu achttien was zou ik me direct weer aansluiten bij de toneelschool en ik zou slagen ook! Ik stop zonder de minste weemoed.” Cyrina Brouwer

In het kader van 75 jaar Februari­ staking zijn er ook opvoeringen door theatergroep Barbaren & Co van de voorstelling STAAKT…, over de Februaristaking en de gebeurtenissen daaraan voorafgaand. De opvoeringen zijn op 21 februari vanaf 15.00 uur in het Verzetsmuseum Amsterdam en op 24 februari vanaf 20.00 uur in De Balie. Op 16 en 22 februari worden bovendien scènes uit STAAKT… opgevoerd tijdens de debatavonden in De Balie. In het Bijlmer Parktheater is STAAKT… op 17 februari te zien, maar alleen voor leerlingen van

scholen in Amsterdam Zuidoost. Tijdens de herdenking in het Amsterdamse stadhuis vanaf 15.00 uur op 25 februari worden weer compilaties uit STAAKT… gebracht. Het bijwonen van STAAKT… in het Verzetsmuseum kost 12,50 euro; Vrienden van het Verzetsmuseum of houders van een museumkaart betalen 10 euro. Reserveren kan via e-mailadres lezingen@verzetsmuseum.org of via 020-6202535. Voor de opvoering in De Balie moet 10 euro entree worden betaald. Aan studenten, houders van een CJP, Stadspas of De Balie Cultuur Pas wordt 8,50 euro in rekening gebracht. Kaarten kunnen worden besteld via www.debalie.nl.

Waarom ik de herdenking ondersteun... Trees ten Brummelaar helpt ook dit jaar als vrijwilliger bij het verzorgen van de herdenking op het Jonas Daniël Meijerplein.

Trees ten Brummelaar

“Ik kom uit een socialistisch nest in Twente, maar woon inmiddels al jaren in Amsterdam, vlakbij de Dokwerker. Zo ben ik bij de herdenking betrokken geraakt. Eerst als deelnemer en sinds vorig jaar als vrijwilliger. Ik vind de herdenking een belangrijke traditie en nu misschien wel urgenter dan een aantal jaren geleden. Als je ziet wat er in de wereld gebeurt! De stakers van toen kwamen op voor de zwakkeren. Dat behoren wij in het heden ook te doen, vind ik.”

Ronald Mauer: “Verzet tegen bezetting, tegen onrecht, tegen machtsmisbruik en tegen onmenselijk handelen is nog immer actueel. Daarom is de herdenking van de Februaristaking nog immer actueel. Als zoon van een verzetsstrijder die, door collega’s verraden, is afgevoerd naar kamp Sachsenhausen; als bestuurder van een stadsdeel waar de tolerantie steeds, maar zeker nu, op de proef wordt gesteld, en het vreedzaam en prettig met elkaar leven in de diverse buurten een voortdurend item is; en als (ex)collega, kennis en vriend van velen met het hoofd en het hart op de goeie plaats, steun ik de jaarlijkse herdenking van de Februaristaking. Elk jaar ga ik er heen, u toch ook?”

Ronald Mauer, db-lid bestuurscommissie Nieuw-West


4 • februari 2016      

de Herden

Gestaag werden Joden in het nauw gebracht Hoewel de nazi’s zich eerst nog vriendelijk probeerden voor te doen, namen ze al snel maatregelen tegen Joodse burgers. Nog in 1940 moesten niet-Joden een ‘ariërverklaring’ tekenen en daarna werden alle Joden ontslagen uit overheidsdienst. In Delft en Leiden kwam het daartegen tot protestacties van duizenden studenten. Ook in bedrijven begon het steeds meer te broeien, mede omdat de bezetters mensen wilden verplichten tot werken in Duitsland. Op scheepswerven in Amsterdam-Noord werd actie gevoerd en gestaakt. Werklozen die te werk waren gesteld in de werkverschaffing voerden acties voor betere beloning en tegen plannen voor werkverzwaring. Rond de jaarwisseling 1940-’41 kregen NSB-aanhangers die lid waren van de WA (‘Weer Afdeling’) de vrije hand om in hun uniform door buurten met veel Joodse inwoners te marcheren. Eigenaren van hotels en cafés werden gedwongen plakkaten op te hangen met de tekst ‘Joden niet gewenscht’. Steeds

Ernst Cahn

vaker vernielden de WA’ers ruiten van winkels en marktkramen en mishandelden ze Joden. Joodse jongens die actief waren in sportscholen, vormden verzetsgroepen om verweer te bieden. Op 11 februari 1941 kwam het op het Waterlooplein tot een veldslag. Diverse mensen raakten gewond, onder wie de WA’er Hendrik Koot. Enkele dagen later overleed hij aan zijn verwondingen. Als antwoord daarop sloten de Duitsers de wijk rond het Waterlooplein af. De buurt werd uitgeroepen tot ‘Judenvierteil’ (Joodse wijk). Op woensdag 19 februari bestormden manschappen van de Grüne Polizei de ijssalon Koco in de Van Woustraat, gedreven door de uit Duitsland gevluchte Joden Ernst Cahn en Alfred Kohn. De ijssalon was een verzamelpunt voor de Joodse verdedigingsploegen. De aanwezigen probeerden zich te verweren door een ammoniakfles leeg te spuiten. Cahn en Kohn werden gearresteerd. Ernst Cahn werd op 3 maart 1941 als eerste verzetsstrijder in Nederland door een vuurpeloton gedood. Als represaille hielden de Duitsers op zaterdag 22 en zondag 23 februari een grootscheepse razzia op en rond het Jonas Daniël Meijerplein. Op beestachtige wijze werden 427 Joden bijeengedreven en als ‘gijzelaars’ meegenomen. Via Schoorl werden ze bijna allen naar het concentratiekamp Buchenwald en vandaar naar Mauthausen gedeporteerd. De razzia’s wekten grote verontwaardiging en werden de directe aanleiding voor de Februaristaking.

Met slaan en stompen in de auto’s van de SS gedreven Slechts twee van de 427 mannen die bij de razzia’s zijn opgepakt, overleefden de oorlog. Het waren Gerrit Blom, die als een van de ‘aanstichters’ van de Februaristaking later in 1941 tot tien jaar tuchthuis werd veroordeeld, en Meijer (Max) Nebig. Op 8 april 1948 legde de toen 30-jarige Nebig tegenover een rechercheur van het Bijzonder Gerechtshof een getuigenverklaring af. Die verklaring berust bij het Nationaal Archief in Den Haag en was daar in 2015 te lezen op de tentoonstelling Blikvangers. Max Nebig werd op zaterdag 22 februari 1941 met zo´n 125 tot 150 andere gearresteerden in looppas naar het Jonas Daniël Meijerplein gedreven. “Toen wij daar gearriveerd waren, moesten wij tussen een colonne Grüne Polizei lopen, die lederen riemen in hun handen hielden die zij als wapenstokken gebruikten en op ons lossloegen. De meesten van ons liepen hierbij rake klappen op. Later moesten wij in hurkende houding gaan zitten en onze handen in de hoogte houden. Ook heb ik gezien dat de ‘Grüne’ een kring vormden en een willekeurig Joods slachtoffer uitzochten, die

in de kring moest komen, waarna hij als een speelbal van de ene naar de andere kant werd gegooid.” Later werden de mannen naar SS-auto’s gedreven. Ze moesten hard lopen en daarbij verscheidene SS’ers passeren, die hen opzettelijk lieten struikelen. “Dan moest vlug in de auto gestapt worden, wat gepaard ging met slaan en stompen en werden de geweerkolven er ook bij gebruikt. Het was een uitzondering als een gearresteerde Jood na zijn arrestatie zonder mishandeling in een auto der SS wist te komen.” “Ook bij het uitladen in Schoorl werd weer geslagen en alleen de watervluggen en zij die uitkeken en uit de buurt van de SS’ers bleven, kwamen er zonder slag af. In Schoorl mochten wij de barak niet uit, ons niet wassen of scheren en toen wij in Buchenwalde aankwamen zagen de zwaarbaardigen er ontoonbaar uit. De Duitsers maakten van de ontoonbaarsten foto’s met de bedoeling propaganda onder het Duitse volk te maken, dat Joden misdadigers en misdadigerstypen waren. De mishandelingen in Buchenwalde en Mauthausen waren verschrikkelijk en kostten verscheidene gevangenen het leven.”

Twee dagen van str Op dinsdag 25 februari 1941 - ruim negen maanden na het begin van de bezetting - brak in Amsterdam een algemene werkstaking uit. In de eerste plaats uit protest tegen de brute razzia’s die in het voorafgaande weekend door de Duitse troepen in de Joodse buurten waren uitgevoerd. Het tramverkeer kwam tot stilstand, vele fabrieken en winkels liepen leeg. De staking sloeg over naar Hilversum, de Zaanstreek, Haarlem, Velsen, Weesp, Muiden en Utrecht. Vooral op woensdag legden daar vele duizenden mensen het werk neer. De Februaristaking was een daad van hartverwarmende solidariteit en vormde een bron van inspiratie tijdens de jaren van de bezetting. Enkele ooggetuigen: in de vroege ochtend van 25 februari verspreidde Mien ten Dam de ‘Staakt’-manifesten rondom het Nassauplein. Zij spoedde zich daarna naar het naaiatelier in de Sint Willibrordusstraat en slaagde erin de ongeveer tachtig meisjes en jonge vrouwen tot staken te bewegen. “Iedereen legde het werk neer. Zelfs de cheffin, van wie ik niet wist aan welke kant ze stond. We liepen gezamenlijk richting Jordaan. Het leek of de hele stad op pad was. Overal zag je grote groepen Amsterdammers. Het was geweldig. Die saamhorigheid van ons atelier heeft me toen enorm getroffen.” Harry Verheij, die in 1941 via de Gemeentelijke Arbeidsreserve gedetacheerd werd bij de tram, had deze reactie. “Die razzia in de Jodenbuurt maakte diepe indruk. Dit konden we niet over onze kant laten gaan! Met de staking hebben we de Duitsers een rake klap gegeven. Als je zo’n staking meemaakt, krijg je het vertrouwen weer terug in de mensen.” Verheij heeft als wethouder in 1976 op de Noordermarkt de maquette onthuld, die aan de buitenmuur van de Noorderkerk was aangebracht. Erop staat deze tekst: ‘Op maandag 24 februari 1941, ‘s avonds om 6 uur, spraken leden van de toen verboden Communistische Partij van Nederland hier 250 medeburgers toe. Zij riepen op tot een proteststaking tegen het wegvoeren van 400 Joodse Amster-

dammers door de Duitse bezetter. De volgende ochtend brak de Februaristaking uit.’

Remises Bij de ingangen van de tramremises van Havenstraat en Lekstraat werd druk gedebatteerd toen het stakingsparool de ronde deed. Sommige trams reden nog uit, maar keerden vrij snel weer terug. Arbeiders van Publieke Werken, Stadsreiniging en het gemeentelijk energiebedrijf sloten zich aan, groepjes ervan namen de pont naar Noord om mee te helpen de stakingsgolf uit te breiden. Op de scheepswerven en bij bedrijven als Kromhout, Fokker en Verschure ging het werk plat. Ben Sijes, die destijds bij Verschure werkte, kwam het bedrijf binnen kort nadat de eerste arbeiders hadden geprikt. Sijes zag een stuk ijzer liggen en sloeg de prikklok stuk met de woorden: “Je weet maar nooit”. Ben Sijes heeft in 1954 het standaardwerk ‘De Februaristaking’ geschreven. Hij was toen al medewerker van Loe de Jong bij het Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie (nu NIOD). Later vertelde Sijes nog: “We pakten de fietsen en gingen als de donder de fabrieken uit, want we wisten, straks komt de Grüne Polizei en die zou je weer erin meppen. Eruit, eruit, naar de ponten, terug naar de stad. Daar op die pont, dat was iets schoons, dat is een van de mooiste taferelen die ik in mijn leven heb meegemaakt. Die

ponten stonden hartstikke vol en er werd gezongen, de Internationale werd gezongen. Het was werkelijk een grote belevenis.”

Kettingreactie De acties bij de tram veroorzaakten een kettingreactie; niet alleen bij de andere overheidsbedrijven, maar ook in andere bedrijven, winkels en ateliers. Op de Rozengracht en in de Marnixstraat trokken in de loop van de dag grote groepen demonstranten. Op de Dam was het erg druk. Enkele weken eerder had daar nog een protestbetoging tegen de NSB plaatsgevonden. De staking sloeg over naar omliggende gemeenten. In Hilversum werd al deze dinsdag het werk neergelegd door het personeel van de Nederlandse Seintoestellen Fabriek (later Philips). Andere bedrijven volgden. Op de tweede dag verzamelde zich een grote menigte op de Groest in het centrum van Hilversum voor een betoging. Een belangrijke rol bij de acties daar speelde Gerard Meerbeek. Op woensdag liepen in Haarlem de 380 arbeiders van de machinefabriek Fichee de poort uit. De staking was toen ook al in de Zaanstreek compleet.

Op deze typemachine is het beroemde pa


februari 2016 • 5

nkingskrant

Een strategie van afmatten en intimideren

Het lot van de stakers in het Lloyd Hotel Op de tweede dag van de Februaristaking en kort daarna werden vele stakers door de Duitsers opgepakt en opgesloten. Omdat er een gebrek aan gevangenisruimte was werd inderhaast het Lloyd Hotel aan de Oostelijke Handelskade in Amsterdam in

rijd en hoop Duizenden trokken naar de Dam in het centrum van Zaandam.

Boetes De Duitse instanties werden door de stakingsbeweging overvallen. Ze waren verbaasd en verbijsterd. Hun reacties waren furieus. Extra militaire eenheden werden naar Amsterdam gestuurd. Burgerlijke autoriteiten werden op het matje geroepen. Wehrmacht-generaal Christiansen riep voor Noord-Holland de noodtoestand uit. Een avondklok werd ingesteld. De burgemeesters van Amsterdam, Zaandam, Hilversum en Haarlem werden afgezet en door NSB-gezinden vervangen. Kort daarna werden die tot ‘regeringscommissaris’ gebombardeerd. Er werden boetes uitgedeeld. Dit zogeheten ‘zoengeld’ werd opgelegd aan Amsterdam, Hilversum en Zaandam, respectievelijk 15 miljoen, 2,5 miljoen en 500.000 gulden. Deze gemeenten werd verplicht dit bedrag binnen zes weken van de inwoners met een inkomen van meer dan tienduizend gulden per jaar te vorderen. Duitse onderdanen waren vrijgesteld; uiteraard niet de Duits-Joodse immigranten.

Wat ook gebeurde was, dat al in de week van de staking het publiek in Amsterdam grote fooien gaf om de trammannen schadeloos te stellen voor hun loonderving. In Koog aan de Zaan kreeg de directie van de Honigfabrieken (later Bijenkorf) een boze boodschap van Willy Lages, de leider van de beruchte Sicherheitsdienst (SD). Hij vond het “niet passend” dat het personeel als vervanging van de door de staking ontstane loonuitval levensmiddelenpakketten kreeg uitgereikt. De directie repliceerde laconiek dat zij het personeel al vaker schadeloos had gesteld, bijvoorbeeld als er werktijdverkorting nodig was.

Represailles Vrij snel nam de Duitse bezetter represaillemaatregelen. Arrestatiegolven volgden elkaar op. De verzetsman Leen Schijvenschuurder werd doodgeschoten, omdat hij pamfletten had verspreid. De communisten Joop Eyl, Eduard Hellendoorn en Herman Coenradi werden tegelijk met vijftien Geuzen op 13 maart 1941 geëxecuteerd (de achttien in het bekende gedicht van Jan Campert). In juni verrichtte de Duitse politie in Amsterdam ruim 200 arrestaties. De arrestanten werden opgesloten in het Lloyd Hotel. Van hen stonden er in september 22 terecht. Volgens de aanklacht ging het om ‘topfunctionarissen’ van de verboden CPN. Er werden tuchthuisstraffen uitgesproken, variërend van twee tot zeven jaar. In november waren er opnieuw arrestaties. In juli 1942 werden door een tribunaal van de Wehrmacht dertien doodvonnissen uitgesproken. Tot de dertien behoorde Februaristaker Joop IJisberg. Hun executie vond plaats op 19 november 1942 op de vliegbasis Soesterberg. Jan de Boo

amflet STAAKT!!! STAAKT!!! STAAKT!!! getikt. Foto: Verzetsmuseum Amsterdam

Foto boven: Stakende trambestuurders in de Sarphatistraat in Amsterdam. Voor zover bekend de enige foto van de Februaristaking. Foto: Verzetsmuseum Amsterdam, P. Krüger

Februari loopt op zijn eind als de door Duitsers bestuurde vrachtwagens af en aan rijden op de Oostelijke Handelskade. Komend vanuit de stad, houden ze halt voor het Lloyd Hotel. De ene is volgepakt met mensen, de andere met goederen. “Schnell, du Schwein!” werd de stakers toegebeten terwijl ze de vrachtwagens uit gedirigeerd werden. Met een geweerkolf priemend in hun rug, laadden zij de bagage uit de andere vrachtwagens en sjouwden die het Lloyd Hotel in. De Februaristakers, onzeker over hun lot, doen wat hun opgedragen wordt. Hun leven had sinds hun deelname aan de staking een onvoorspelbare wending genomen. Enkele dagen ervoor waren de Duitsers volledig overvallen door de plotselinge en massale staking. Ze hadden het verzet niet zien aankomen en de omvang ervan bracht hen van hun stuk. Ze hernemen zich de tweede dag en slaan de staking gewelddadig neer. Hoewel ze nog geen idee hebben wie er achter de staking zitten, arresteren ze stakers in het wilde weg. Maar waar kunnen ze hen laten? De gevangenissen in de stad zijn overvol. Maar, het Lloyd Hotel staat leeg. De Joodse vluchtelingen die er voorheen huisden, zijn inmiddels afgereisd naar Westerbork. Het Lloyd Hotel was met alle bedden en geïsoleerde ligging dan misschien wel een handige locatie, een gevangenis was het allerminst. Bedden genoeg, maar geen cel te vinden! Om de opstandige stakers koest te houden, kozen de Duitsers voor een strategie van afmatten en intimideren. Dat werd de stakers na binnenkomst al meteen duidelijk: ‘sofort’ rondjes rennen door het gebouw. Trap op trap af. Gang door en terug. Gangen en trappen genoeg in het Lloyd. Eindeloos. Tot ze bekaf waren. Daarna moesten ze al hun bezittingen inleveren in een ruimte op de eerste verdieping. Meteen daarna in de grote slaapzaal ernaast plat op de buik onder de dertig centimeter hoge bedden door tijgeren. ‘Los, los! Tempo Mensch’. Heen en weer terug. Beneden in de grote eetzaal kwamen de Duitse bewaarders op het idee om de gevangenen te laten hüpfen: armen vooruit, diep door de knieën en dan met kikkersprongetjes vooruit. Rondje na rondje na rondje, totdat je omviel, en dan verder, tot bloedens aan toe. En dan nog, afgeroste mensen moesten hun eigen bloed oplikken. Ten overstaande van alle andere gevangenen – er

gebruik genomen. Zo’n 150 stakers hebben daar vastgezeten. Publiciste Annette Lubbers schreef een boek over het Lloyd Hotel, waarin ze ook aandacht besteedde aan de lotgevallen van de gevangen­ genomen stakers.

Annette Lubbers voor het Lloyd Hotel.

waren er in totaal zo’n 150 begin maart – zodat die begrepen dat er met de bewaarders niet te spotten viel. De Duitsers waren niet alleen overvallen, maar ook gefrustreerd die dagen. Hooglijk gefrustreerd. Ze hadden geen idee wie er achter deze staking zouden kunnen zitten. De cellenstructuur van de communistische partij bleek niet makkelijk te doorgronden. Deze frustratie zorgde er – mede – voor dat de verhoren in de kelders van het Lloyd er ongemeen hard aan toe gingen. Namen moesten ze hebben. Namen van de initiatiefnemers van de staking, namen van de mannen die in de Indische buurt een van de weinige trams die ondanks de staking nog reden, omver hadden geworpen. De SS had zijn beste mensen naar Amsterdam gestuurd om te zorgen dat er ‘gerechtswaardige’ dossiers opgemaakt konden worden. Dat bleek niet makkelijk. Want een van de initiatiefnemers van de staking had een baantje in de keuken weten te bemachtigen. Zo kon hij bij het bedienen van de maaltijden zijn kameraden influisteren wat hij van de verhoren van de anderen te weten was gekomen. Een van hen is Piet Nak, een

foto: Hans Mooren

communist werkzaam bij de stadsreiniging. Hij had met Willem Kraan opgeroepen tot de staking. Maar dat wisten de Duitsers niet en dat kwamen ze, mede dankzij deze list, ook niet te weten. Piet Nak vertelt over zijn verhoor aan het NIOD, jaren na de oorlog: ‘Ze hebben me daar met ploertendoders, met koppelriemen (…) geslagen dat werkelijk het bloed uit mijn neus, mijn oren en overal uit kwam.’ Terwijl Nak na zijn verhoor uit de kelder naar boven wordt gebracht, staat op dat moment een ambtenaar van de gemeente Arbeidersbeurs, Rövenkamp, in de lange gang te wachten. Hij is net het Lloyd binnengebracht. Daar ziet hij hoe Piet Nak bovenop een tafel moet gaan staan en voorovergebogen met zijn handen op het tafelblad rondjes moet gaan draaien op handen en voeten. En moet roepen: ‘Ich bin eind Mörder, ich bin ein Mörder‘. Anderen moeten daaromheen rondjes lopen en roepen: ´Wij mogen niet meer staken, wij mogen niet meer staken´. De Joden vormden een aparte rij en riepen ‘Wij Joden zijn de grootste verra-

Lees verder op pagina 6


6 • februari 2016      de Herdenkingskrant

Waarom ik de herdenking ondersteun...

Helma Neppérus, lid van de Tweede Kamer voor de VVD

Helma Neppérus: “Als kind was ik onder de indruk van de verhalen die mijn vader vertelde over de Februaristaking. Het verhaal van mensen die de Duitse overheersing en de Jodenvervolging niet wilden accepteren en zich durfden te verzetten, raakte mij toen al zeer. Mensen die met de staking openlijk het risico namen hun eigen leven te verliezen. Ook daarna ben ik er steeds van onder de indruk gebleven. En ik wil bij die dapperheid van toen blijven stil staan. Ik ben daarom een aantal jaren geleden donateur geworden en draag elk jaar een klein steentje bij, opdat wij nooit zullen vergeten.”

Ariane Blokzijl: “De Februaristaking was natuurlijk een ongekend moedige daad van saamhorigheid en protest. De durf en wil die daarvoor nodig zijn… ik vind dat verpletterend. De Dokwerker is daarom ook vandaag een krachtig symbool voor alle vormen van verzet tegen geweld, haat, racisme, discriminatie en uitsluiting. Ook dit jaar sta ik weer tussen allerlei bekenden en onbekenden op de ondersteunerslijst. Een prettig gezelschap. Het gaat niet om de grootte van deze groep. Het gaat om de beweging die erachter schuilgaat. Een eerbetoon aan allen die opstonden toen het erop aankwam. Maar ook een eerbetoon aan alle moedige mensen die nu in verzet komen tegen geweld of ervoor moeten vluchten.”

Verander in de Ander!

Grootse aanpak van herdenking in het Gooi

Een oefening in empathie Hoe solidair zijn we anno 2016? De samenleving verhardt en mensen staan steeds feller tegenover elkaar. Juist daarom is het belangrijk dat we ons blijven verplaatsen in de ander. Dat we voor elkaars vrijheid van meningsuiting opkomen, ook als we het totaal niet met elkaar eens zijn. 75 jaar na de Februaristaking staat deze collectieve verzetsdaad symbool voor solidariteit en het belangeloos opkomen voor elkaar. Als onderdeel van het lustrumprogramma organiseert De Balie onder de titel ‘Verander in de Ander!’ een oefening in empathie in twee bijzondere programma’s. Hierbij vraagt De Balie grote en kleine tegenstanders om zich in elkaar te verplaatsen en het standpunt van de

ander te verdedigen. Actuele thema’s als religie, institutioneel racisme, euthanasie en vluchtelingen komen aan bod, met sprekers als Dimitri Verhulst, Simone van Saarloos, Stephan Sanders, Eugène Sutorius en Jerry Afriyie (a.k.a. Kno’Ledge Cesare). De Balie is het podium voor het vrije woord, eigentijdse kunst, politiek en cultuur, nabij het Leidseplein in Amsterdam. De Balie biedt een podium aan vrije geesten met afwijkende meningen en nieuwe denkbeelden. Waar groepen zich afsluiten voor elkaar, nodigt De Balie ze uit om met elkaar in gesprek te gaan. Zodat iedereen van gedachten kan wisselen en zijn of haar mening kan vormen over de thema’s

Een debatbijeenkomst in De Balie met Stephan Sanders.

die ertoe doen in onze samenleving. De redactie geeft het vrije woord hierbij op unieke wijze ruim baan: het programma bevindt zich op het grensvlak van kunst, politiek, maatschappij en wetenschap.

(Foto: Jan Boeve / De Balie)

Verander in de Ander! Data: 16 en 22 februari; 20.00 uur Locatie: De Balie, Kleine-Gartmanplantsoen 10, 1017 RR Amsterdam Kosten: 10 euro / 8,50 euro met korting; www.debalie.nl.

Thomas Spijkerman treedt op tijdens de herdenking

‘Als kunstenaar verbindende rol spelen’ Kunstenaar, zanger en theatermaker Thomas Spijkerman vertolkt tijdens de herdenking ‘Sally met de roomijskar’, een lied uit de jaren dertig van de vorige eeuw, dat destijds uitgevoerd werd door Louis Davids. “Het is een lied over medemenselijkheid, tegen de achtergrond van grote sociale en politieke kwesties. Sally is een Joodse ondernemer met een roomijskar die predikt dat je gewoon aardig moet zijn voor je buren, je medemens.” Thomas is één van de vijf makers van de theatervoorstelling STAAKT… over de Februaristaking 1941. “Dat is een heel bijzonder project. Het is zowel een theatervoorstelling als een geschiedenisles. Het geeft mij heel

Vervolg van pagina 5 ders’. “Je reinste krankzinnigheid”, schrijft Rövenkamp in zijn memoires. Niet iedereen lukt het zich teweer te stellen tegen de aanhoudende verhoren. Geert Bethlehem, arbeider bij de eternietfabriek in Noord, had de schijn tegen. Toen hij gearresteerd werd, vergiste hij zich. Hij dacht dat het zijn collega’s waren van de fabriek die hem op de schouder tikten. Hij draaide zich om in vriendschappelijke bokshouding… en keek recht in het gezicht van de Duitsers. Gefrustreerde Duitsers. Het kwam hem op zware verhoren te

veel voldoening om jonge mensen in contact te brengen met muziek uit die tijd en die geschiedenis. Ook komt hierin mijn interesse in de oneindige slechtheid en goedheid van de mens samen.” Als kunstenaar wil Thomas een dialoog aangaan met de samenleving. “Ik sta niet aan het roer als een politicus, maar ik geloof wel dat je als kunstenaar in de maatschappij een verbindende of verwijderende rol kunt spelen en ik hoop zeker die verbindende rol te kunnen spelen. Het heeft in deze tijd zeker geen zin om de verschillen te benadrukken.”

theater een huis te creëren voor het treurdier, de mens met de melancholische inborst die de zwaarte van het leven in de ogen kijkt, maar daar toch een positieve wending aan probeert te geven. Wij willen mensen bij elkaar brengen en hopen met ons werk een betere wereld te creëren. Daarbij moet je groot denken, maar klein beginnen. Je kunt nu eenmaal niet de hele wereld op je nek nemen.”

Die verbindende rol geeft hij onder meer vorm als artistiek leider van muziektheatercollectief Circus Treurdier. “Wij proberen met ons

Thomas Spijkerman vorig jaar in actie tijdens een opvoering van STAAKT… in het Gerrit van der Veen College.

staan. Iedere dag opnieuw. Na de vierde dag brak hij en noemde de namen van zijn medestakers. De opluchting die hij voelde toen hij weken later diezelfde mensen op de fabriek aantrof, nietsvermoedend aan het werk, heeft hij zestig jaar lang voor zich gehouden. Al die tijd was de schaamte over zijn ‘breken’ sterker dan de opluchting over de gevolgen daarvan.

mensen die niet in vaste dienst bij de gemeente waren, worden vrijgelaten. De rest blijft achter in het Lloyd. De sfeer wordt iets minder grimmig. Familieleden weten inmiddels dat hun dierbaren hier zitten en brengen warme kleren en wat te eten, als ze dat hebben. De medewerkers uit de keuken geven juist wat extra’s mee naar huis, het extra’s dat bedoeld was voor de Duitse bewaarders. De stoker van het Lloyd smokkelt briefjes over en weer. Er komen barsten in het morele overwicht van de bewakers. Wat moesten ze nog aanvangen met

Na een week zijn de verhoren klaar. De Duitsers vinden weinig bewijs. Op 4 maart worden Nak en zijn vriend Dirk van Nimwegen vrijgelaten. Onduidelijk is waarom. Ook de

Foto: Mascha Jansen

Ariane Blokzijl

Ga voor meer informatie over de theatervoorstellingen en de groteske wereld van Circus Treurdier naar: circustreurdier.nl. Houd ook de tv in de gaten: in het najaar van 2016 zendt de VPRO vier afleveringen van TreurTeeVee uit. Cyrina Brouwer

deze groep gevangenen? Geen bewijs, geen cellen? Op 17 maart worden de resterende stakers vrijgelaten. Op vier gevangenen na tegen wie bewijs is gevonden. In het najaar werden zij berecht en schuldig bevonden aan hoogverraad. Het verblijf in het Lloyd Hotel had het opkomende verzet in de kiem moeten smoren. Maar voor velen hadden de ontluisterende dagen van gevangenschap in het Lloyd een tegenovergesteld effect. Of, zoals een zoon van een staker het verwoordt: ‘Voor mijn vader begon het toen pas echt’. Annette Lubbers

In het Gooi en de Vechtstreek wordt groots uitgehaald om de herdenking op vrijdag 26 februari in Hilversum tot een succes te maken. Die her­denking begint om 15.30 uur in de Burgerzaal van het raadhuis, Dudokpark 1. Liefst 2.000 exemplaren van deze krant worden verspreid over de diverse gemeentehuizen, buurthuizen, scholen en andere plekken waar veel mensen samen komen. Scholen wordt gevraagd gastlessen te organiseren waar de leerlingen verteld kan worden over de Februaristaking. Er is een comité van aanbeveling gevormd, met diverse regionale prominenten. Via tientallen affiches worden de herdenkingen bij de Dokwerker en in Hilversum onder de aandacht gebracht. Op de bijeenkomst in Hilversum wordt gesproken door onder anderen burgemeester Pieter Broertjes en Arthur Graaff van de Bond van Anti-fascisten. De bijeenkomst zal worden afgesloten met een drankje. De gemeente Hilversum zet vervoer in voor mensen uit ouderentehuizen. In Zaandam wordt op 26 februari om 10.00 uur bij het monumentje op de Wilhelminabrug een minuut stilte in acht genomen, waarna bloemstukken en bloemen worden gelegd. In het Zaantheater is er daarna een korte toespraak en kan eveneens een drankje worden genuttigd.

Colofon Deze krant is een uitgave van het Comité Herdenking Februaristaking 1941. Teksten: Harry Homma, Cyrina Brouwer, Jan de Boo, Fieke Flier, De Balie en GVB. Eindredactie en lay-out: Harry Homma; opmaak: Anders Verwoord. Druk: Rodi Print, Diemen.

Comité Herdenking Februari­staking 1941 Joke Koningh (voorzitter), Harrie-Jan Metselaars (secretaris), Harry Homma (penningmeester). Leden: Marjan de Boo, Zeeger Ernsting, Fieke Flier, Roelof van der Kooi, Hans Mooren. Secretariaat: Tolhuisweg 2, 1031 CL Amsterdam; tel. 020-5287129; bankrekeningnummer (IBAN): NL63 INGB 0002 0870 05. Website: www.februaristaking.nl. © Dokwerker: Mari Andriessen Stichting c/o Pictoright Amsterdam.


februari 2016 • 7

de Herdenkingskrant

Manshoge panelen op Jonas Daniël Meijerplein

Expositie van razziafoto’s Op het Jonas Daniël Meijerplein wordt een expositie van razziafoto’s geplaatst. Op ruim een dozijn mans­ hoge panelen zijn foto’s te zien, die in februari 1941 zijn genomen van de razzia’s die de Duitse bezetter tegen de Joodse Amsterdammers ondernam. De tentoonstelling staat bij het begin van het J.D. Meijerplein, dichtbij de zijkant van de Portugese synagoge. Aan de binnenzijde van de panelen zijn de razziafoto’s afgedrukt; aan de buitenzijde komen teksten. Zoals bekend hebben deze razzia’s vooral in de joodse buurten plaatsgevonden. Een van de eerste razzia’s was in het weekend van 22 en 23 februari 1941. Cameraman en fotograaf Bernd Wouthuysen is de initiatiefnemer van deze openluchttentoonstelling. Samen met Daniël Koning en Peter Jonker heeft hij het idee uitgewerkt,

Deze foto is opgenomen in de expositie van razziafoto’s. Toen schrijver/dichter Willem Wilmink (1936 - 2003) de foto zag, schreef hij dit gedicht.

Een foto

en zoals hij zegt de beste locatie ervoor uitgezocht. “Ik probeer met deze expositie heel dicht bij de mensen te komen, bij datgene wat er in de februaridagen van 1941 is gebeurd.” Hij realiseert zich dat er zich in de periode voorafgaand aan de razzia’s

heel veel in Amsterdam heeft afgespeeld. In de werkverschaffing, op de bedrijven in Noord. “Er was erg veel arbeidsonrust.” Het is de bedoeling dat de expositie op zondag 21 februari a.s. wordt geopend en tot eind mei kan worden bekeken.

Van die razzia’s zijn foto’s Jonas Daniël Meijerplein waar de Duitse militairen joden aan het treiteren zijn Een bange man met keurige schoenen lange jas en vlinderdas wordt over het plein gedreven of het daar een veemarkt was Kijk, daar staan drie Duitse soldaten met een spottend lachje bij en daar kijkt een vierde Duitser misschien toch beschaamd, opzij Stel je voor je zag die foto van de man met vlinderdas en je zou opeens ontdekken dat het je eigen vader was Soms moet ik er ook aan denken hoe het die andere zoon vergaat die ontdekte, kijk mijn vader is die lachende soldaat

Scholieren maken eigen Dokwerker Scholieren uit de groepen 7 en 8 in Amsterdam Oost maken op een bijzondere manier kennis met de Februaristaking. Het cultuureducatie initiatief ‘De Rode Loper op school’ wijdt een kunstproject aan de staking en de thema’s die verband houden met deze historische gebeurtenis. Het project loopt vanaf eind januari tot en met half februari. Kunstdocent Marije van der Hoeven laat eerst een filmpje zien waarin Mien ten Dam over de Februaristaking vertelt. De kinderen praten daarna met elkaar over de rol die opkomen voor anderen in hun eigen leven speelt. Onder leiding van Van der Hoeven gaan de leerlingen vervolgens aan de slag met papier-maché en textiel om elk hun eigen versie van de Dokwerker te maken. Met dichter Jos van Hest schrijven ze er een gedicht bij. De beeldengroep die zo ontstaat en een selectie van de gedichten worden tijdens het lustrumprogramma tentoongesteld. Het project kwam tot stand in samenwerking met het Comité Herdenking Februaristaking 1941. Voor actuele informatie kunt u terecht op onze website: www.februaristaking.nl.

Joop IJisberg - Februaristaker, maar ook echtgenoot en vader

‘Tot het laatst zal ik aan jullie denken’ Na jaren van ploeteren kon Joop IJisberg in 1938 aan de slag als tramconducteur bij het GVB: ambtenaar, vastigheid! Mooi voor hem en zijn vrouw Too en voor de drie kinderen Annie, Joop junior en Tootje. Nog mooier toen in 1939 nog een dochter werd geboren: Tinie. En toen kwam die rot oorlog en werd het bestaan van het gezin IJisberg helemaal op z’n kop gezet. Hij was een actief vakbondslid, Joop IJisberg. Omstreeks 1938 was hij ook lid geworden van de communistische partij. ‘Geheim’ lid, want voor ambtenaren was het lidmaatschap van de CPN verboden. Gewoon doorleven onder de nazi-bezetting was voor hem onmogelijk, hij ging in verzet. In de vroege ochtend van 25 februari 1941 overtuigde hij collega’s in de remise aan de Havenstraat niet uit te rijden uit protest tegen de vervolging van hun Joodse stadgenoten. Na de staking ontliep hij arrestatie. Het ‘geheime lidmaatschap’ wierp vruchten af. IJisberg ging door met verzetsactiviteiten. Hij verspreidde onder meer de illegale Waarheid. In november 1941 werd hij opgepakt en opgesloten in het Huis van Bewaring aan de Weteringschans (nu De Balie). Daar zat hij vast tot juli 1942, toen hij plotseling werd overgebracht naar de gevangenis aan de Gansstraat in Utrecht. Van meet af aan probeerde IJisberg contact te houden met zijn gezin. Moeilijk, want tot ver in 1942 werd bezoek verboden. Het contact

Joop IJisberg moest op 16 juli 1942 samen met 26 andere verzetsmensen voor het gerecht verschijnen. Hij werd veroordeeld tot de doodstraf en twee jaar tuchthuis. De tuchthuisstraf, omdat bij hem op zolder een boksbeugel werd aangetroffen. Die was van zijn vader; Joop wist niet eens dat hij die boksbeugel had. De tuchthuisstraf voedde bij Joop IJisberg wel de hoop dat de doodstraf niet meteen zou worden voltrokken. Misschien kreeg hij twee jaar respijt… Het bleek valse hoop. Zijn laatste brief is van 18 en 19 november 1942. Een door 650 tramcollega’s ondertekend gratie­ verzoek had niet mogen baten, evenmin als andere pogingen de doodstraf ongedaan te maken. “Ik zal tot de laatste minuten aan jullie blijven denken, en moedig de dood onder ogen zien, dat kun je de kinderen altijd blijven zeggen”, schreef hij aan zijn vrouw Too.

Hoofdkantoor van GVB krijgt Joop IJisbergzaal In het hoofdkantoor van het Amsterdamse openbaar vervoerbedrijf GVB aan de Arlandaweg wordt maandag 22 februari officieel de grote vergaderzaal omgedoopt in de Joop IJisbergzaal. In het kantoor van het GVB was al eerder een zaal vernoemd naar Joop IJisberg, vanwege diens aandeel in de Februaristaking. Als tramconducteur riep hij op 25 februari 1941 in alle vroegte zijn collega’s in de remise Havenstraat op om de trams niet uit te rijden als protest tegen de vervolging van de Joodse stadgenoten. Door verbouwingen in het hoofdkantoor was de bestaande Joop IJisbergzaal in onbruik geraakt. Reden voor het GVB om nu de grote vergaderzaal naar hem te vernoemen.

Joop IJisberg

verliep via briefjes die door contactpersonen of verstopt in wasgoed naar buiten werden gesmokkeld. De familie moest elke vrijdag schoon goed brengen en de vuile was meenemen. Regelmatig werd Joop IJisberg verhoord, vaak hardhandig. Hij deed alsof hij van niets wist, maar

kon dat uiteindelijk niet volhouden. Toch bleef hij hoopvol, zo blijkt uit de ongeveer 500 briefjes die hij schreef. Hij zou heus wel weer vrij komen, dacht hij. Wellicht zou hij samen met dochter Annie voor zichzelf kunnen beginnen, schreef hij nog in maart 1942. “Misschien is dat

nog beter dan de tram, want dat is ook een slavenbestaan, vooral ’s zondags.” Jongste dochter Tinie beschikt over kopieën van de briefjes. Op 21 februari zal ze er samen met haar dochter Marjan vanaf 15.00 uur over vertellen in het Stadsarchief aan de Vijzelstraat 32.

Op 19 november 1942 werd hij samen met 32 andere verzetsmensen op de vliegbasis Soesterberg gefusilleerd. De lichamen werden in een bomkratergat gesmeten. Bij toeval werd in 1945 hun graf gevonden. Too en Annie moesten hun man en vader identificeren. Hij werd met twaalf anderen die een belangrijke rol speelden bij de Februaristaking herbegraven op de Nieuwe Ooster in Amsterdam. Een door beeldhouwer Hildo Krop ontworpen marmeren zuil, met daarop hun namen, houdt hen in herinnering. Harry Homma


Herdenkingskrant 2016  

75 jaar geleden vond de Februaristaking plaats. In deze herdenkingskrant staat vol met interviews, het lustrumprogramma en achtergrondinfor...

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you