Page 1

Nr. 88 PRILL 2018

Editor in Chief: Dr. Fatmir Terziu (Tel. : 07854224291)

GAZETË E KOMUNITETIT SHQIPTAR NË BRITANINË E MADHE Newspaper for Albanian Community in UK and Republic of Ireland Email: albaniannews@mail.com www.albaniannews.co.uk www.albaniannews.org.uk www.fjalaelire.com

Editorial

T

ë dashur miq, dua t’ju kujtoj se prilli është Muaji Multikulturor! Le të festojnë të gjithë njerëzit e bukur dhe të ndryshëm që jetojnë në tokën tonë me ne. Duke qenë të përfshirë në jetën komunitare, takojmë shumë njerëz me besime, kultura, raca, etnie të ndryshme gjatë gjithë kohës. Ne kuptojmë se gjithkush është një udhëtar, dhe këtë gjë ne e quajmë jetë, duke bërë më të mirën që munden, ashtu si ne. A jeni në një qendër kulturore që përfshin diversitetin? Ndonjëherë qendrat janë aq të fokusuara në traditën e tyre të besimit, nuk ka vend për të përfshirë ata që nuk janë të besimit të tyre. Gjatë këtij muaji, ju sfidoni që të hapni përpara dhe të ofroni për të krijuar një komision vetvendosëz për të planifikuar aktivitete të ndryshme për të njohur fqinjët tuaj. Disa sugjerime janë: Sillni folës për të ndarë rreth traditave të kulturave të tyre. Planifikoni një një respekt ndërkulturor për të njohur një komunitet tjetër besimi pranë jush. Punoni së bashku për një çështje sociale ose projekt bamirësie. Tregoni filma që nihni për të nxitur mirëkuptimin. Kur punojmë dhe luajmë së bashku, bëjmë një të huaj, më shumë se një mik. Mos harroni, të gjithë janë një fëmijë të Perëndisë. Gjithkush është një burim i Perëndisë më të Lartë. Ne të gjithë kemi ADN-në e Zotit në ne. Jemi të gjithë Qenie Shpirtërore që kanë një përvojë njerëzore. Ne jemi të lidhur në Burimin, Krijuesin tonë. Ne jemi një familje. Njihni vëllezërit dhe motrat tuaja multikulturore dhe ndërfetare. Shihni fytyrën e Perëndisë në secilën prej tyre. Ju do të bekoheni. Duke dashur njëshmërinë!

Muaji multikulturor

NDRYSHIMET NË RREGULLAT E EMIGRACIONIT NË MBRETËRINË E BASHKUAR: SI DO TË NDIKOJNË KËTO TEK JU? LEXONI NE FAQET 23

BRIKEN CALJA U SHPALL KAMPIONI MË I RI I EUROPËS NË PESHËNGRITJE LEXONI NE FAQEN 22

QEBAPËT E PEJËS TEK “POEM” LEXONI NE FAQEN 13


2 Nr. 88 - PRILL 2018

2 Nr. 77 - MAJ 2017

Muaji maj kushtuar Zojës së Bekuar

(Vijon nga faqja 1)

Në shqipen e traditës: Falemi Mërí, hírplote, Zoti me ty, bekue jé mi gjith grá e bekue fryti i barkut t’yt Jezus. Shêjtja Mrí, âma e Tenzot, lutu për né mëkatnorët, tash e në fill të mordës s’onë. Ashtu Kjoftë Në shqipen e sotme: Të falemi Mari, hirplote, Zoti me ty, e bekuar je mbi të gjitha gratë e i bekuar është fryti i barkut tënd, Jezusi. Shenjtja Mari, Nëna e Hyjit, lutu për ne mëkatarët, tash e në fill të vdekjes sonë. Amen! E dimë të gjithë se ‘Ave Maria’ u kompozua nga mjeshtrit më të mëdhenj të muzikës, frymëzoi qindra poetë, ndërmjet të cilëve, edhe ata shqiptarë. Po radhisim,

T’Falemi, Mrí! Të falemi, o Mrí! Virgjina e dlir’, O Nana e bukur e K’shillit t’Mirë; Ty ndimë të kena në ket’ shkretí: T’ falemi, o Mrí, të falemi, o Mrí Të falemi Virgjin’, Nana e Tenzot, Ndihma e kshtenimit me hire plot; T’biej në mend se Zoja e Shkodrës je: Lutu për ne, lutu për ne! Lutu, po, e derdhi hiret e m’dhaja Si n’kohët e moçme n’kishë te Kalaja, Ku t’lutej Shkodra plot me dobi; Të falemi, o Mrí, të falemi, Mrí! Lutu, Shqiptarët, o Zojë, të tanë Te Ti e çojnë zanin në Gjenacanë: Mëshirë, të luten, t’kesh për Shqypni! Të falemi, o Mrí, të falemi, o Mrí! Nga krijimet poetike të Atë Pjetër Mëshkallës

0208 93 06 873


3 NR. 88 - PRILL 2018

Jo vetëm Templarët: 10 shoqëritë sekrete më misterioze në histori N ga Esenjtë (ka hipoteza se edhe Krishti bënte pjesë në këtë shoqëri sekrete), te kalorësit e Apokalipsit, Iluminati e deri tek Beati Paoli (nga lindi Cosa Nostra): shoqëritë sekrete më misterioze dhe më të fuqishme që shenjuan historinë. Më të famshmi janë Templarët, por shoqëritë sekrete që kanë shënuar historinë e njerëzimit që nga agimi i kohës janë të shumta. Nga kultet e mistershme tek grupet misterioze të formuar në uebe, janë me dhjetëra siç shpjegon studiuesi Michele Leone tek libri “Guidë e shoqërive sekrete. Kemi zgjedhur 10, më të rëndësishmit. ESENËT Vëllazëria e Esenëve daton që në shekullin e II para Krishtit dhe ishin të përqendruar në fshatra të vegjël Jeruzalemit antik. Ata jetonin në komunitete të vogla të izoluar me rregullat e tyre. “Historia e tyre u rikthyer në modë me zbulimin e dorëshkrimeve të Qumran (në foto) në vitin 1947”, shkruan Leone. Esenjtë, për të cilët u interesuar edhe Plini Plak, hyn në legjendë, sepse thuhej se kishin fuqi të pabesueshme kuruese dhe sepse disa studiues të shoqërive sekrete antike kanë hipotetizuar se edhe Jezu Krishti bënte pjesë në këtë shoqëri sekrete. Por këtu hyjmë në kampin e (minuar) të fesë. BEATI PAOLI Gjatë marrjes në pyetje në gjykatë, Totò Riina tha se kishte lexuar gjysmën e librit “I Beati Paoli”. Bëhet fjalë për romanin e Luigi Natoli, i publikuar me pjesë në Gazetën e Siçilisë në vitin 1909, që inspirohej nga Beati Paoli, një sekt i vrasësve me pagesë/avokatë të maskuar të popullit, mjaft aktivë në Palermo gjatë 700 dhe 800 dhe nga ky sekt thuhet se pati origjinën Cosa Nostra. “Nuk mund të përcaktojmë nëse ata ishin krahu i armatosur i fuqisë politike, vrasës apo burra të devotshëm në kërkim të drejtësisë apo të diçkaje tjetër, por ata nuk mund të jenë vetëm një kujtim. Historia e tyre na bën të reflektojmë rreth diferencës mes hakmarrjes dhe drejtësisë”, shkruan Leone. KALORËSIT E APOKALIPSIT Ata u shpallën mbrojtës të Kishës katolike nga Antikrishti. Por në realitet kalorësit e Apokalipsit, duke nisur nga themeluesi i tyre, ishin një miks me fanatizmit dhe misticizmit që nuk e fshihnin qëllimin për të ndryshuar botën. “Sekti arriti numrin e madh prej rreth 80 anëtarësh, ku pjesa më e madhe ishin artizanë dhe tregtarë, që kishin si zakon që ti mbanin shpatat përkrah edhe gjatë punës”, lexohet në Guidën e shoqërive sekrete. Prosperuan deri në vitin 1694 kur u denoncuan nga Inkuizicioni i Shenjtë (në foto) që i kapi në flagrancë. ILUMINATI Nëse ka një shoqëri sekrete që ngjall ankth dhe qindra teori konspiracioni është ajo e Iluminatit, që e ka origjinën nga një shoqëri sekrete para-masonike e themeluar nga Johann Adam Weishaupt në vitin 1776 në Bavari. Qëllimi i Iluminatëve të parë ishte ai për “të tentuar të krijonin një njeri ndryshe, më të mirë, një njeri modern”. Për t’ia arritur qëllimisht bënë edhe një program “politik”: të arrinin që anëtarët e Urdhrit të tyre të ishin këshilltarë të

qeverive botërore duke i transformuar në këtë mënyrë institucionet nga brenda”. Ata u zhdukën nga kronikat rreth viteve ’800, por në realitet nuk e kanë braktisur kurrë kulturën popullore, protagonistë të filmave, librave duke nisur nga romani “Engjëj dhe demonë” të shkrimtarit Dan Brown. Fakti se kjo shoqëri nuk kërkonte besimin në një qenie supreme e bëri atë të famshme në mes ateistëve. Ka shumë teori konspirative, sipas të cilave “Illuminati” vepron akoma sot e kësaj dite dhe menaxhon veprimet kryesore të qeverive të botës me dëshirën për të krijuar një qeveri mbarë botërore të bazuar në principe humaniste dhe ateiste.

VËLLAZËRIA E DASHURISË SË PËRJETSHME Në një artikull të vitit 1972, revista amerikane Rolling Stone i cilësoi si “mafia hippy”. Por vëllazëria e dashurisë së përjetshme më shumë se afër Cosa Nostra-s ishin më pranë grupeve antagoniste të Amerikës së Nixon. Filozofia e tyre e jetës ishte e bazuar në studimin e feve të ndryshe, me një sy special drejt atyre orientale. Por mbi të gjitha vëllazëria e kësaj shoqërie ishte e bindur nga përfitimet shpirtërore të Lsd. Dhe për shumë vite financuan shitjen cannabis-it dhe po ashtu edhe të drogës Lsd. Ishte ky miks droge dhe feje që e bëri këtë shoqëri një nga shoqëritë më të çuditshme sekrete (dhe të jashtëligjshme) të Kalifornisë të viteve 1960. ELKS Vëllazëria më e famshme amerikane është ndoshta ajo e Elks (Drerët brirëgjatë) e lindur në vitin 1868, me qëllime fisnike dhe anti-prohibicionizëm, dhe me kalimin e viteve u transformua në një shoqëri sekrete rituale e bërë e famshme edhe prestigji i anëtarëve të saj dhe në vazhdim e veprave të bamirësisë. Sot kjo shoqëri ka pak sekrete dhe pothuajse të gjitha ritualet bëhen në dritën e diellit, madje kanë edhe një uebit (elks.org). Por Elks-at konservojnë ende një pjesë të misterit antik, ndoshta sepse mes anëtarëve ka shumë personazhe të rëndësishme ”…figura me peshë politikë, njerëz të fuqishëm të biznesit dhe të spektaklit në Shtetet e Bashkuara. Mbi të gjithë mjaftin të kujtosh se në këtë organizatë bënin pjesë edhe presidentë si Dwight D. Eisenhower, Warren G. Harding, Franklin D. Roosevelt, Harry S. Truman, John F. Kennedy dhe Gerald R. Ford”, shkruan Leone. GJINKALLA 3301 Dhe nuk mund të mungonte shoqëria sekrete e internetit. Cicada (gjinkalla) 3301, që nga viti 2012 popullon në ueb me një sërë enigmash të komplikuara me qëllimin e rekrutimit të “individëve inteligjentë”. Duke qenë se enigmat janë vërtet të vështira dhe lidhen rreth sigurisë të të dhënave, kriptografisë, etj, një ndër hipotezat është se Gjinkalla është në realitet një mënyrë se si shërbimet sekrete ose kompanitë misterioze të teknologjisë për të rekrutuar ekspertë të sigurisë informatike. “Të tjerë, – shkruan – Leone shikojnë pas Gjinkallës gjurmët e Ilumatit, të Masonëve dhe të grupeve të tjera kulte”.

\THE SECRET SIX Një nga shoqëritë sekrete më pak të njohura është ajo e Secret Six. Të gjithë e dimë se Al Capone u kap falë një dredhie: Një akuzë për evazion fiskal. Por kush e gjeti mënyrën që bosi i bosave i mafias së Çikagos të binte në duart e drejtësisë? Sipas disa burimeve, pas arrestimit të tij ishte dora e “Bandës së të gjashtëve”: një grup sipërmarrësish dhe gjykatësish nga Çikago që në vitet ’30 formuan një klub të vogël sekret me qëllimin për të luftuar krimin që kishte dalë jashtë kontrollit. Për t’ia arritur qëllimit, i dhanë Alexander Jamie (ishte shefi i agjentëve specialë të Çikagos) të gjitha informacionet e duhura dhe e furnizuan me fonde në mbështetje të aktivitetit të spiunazhit që çuan në arrestimin e Al Capone-s. Për ta flitet edhe në libri “Të paprekshmit”: “Këta gjashtë njerëz – shkruan Eliot Ness – po luanin me jetët e tyre, të paarmatosur, për të realizuar atë që tremijë policë dhe treqind agjentë federalë nuk po e bënin dot”.

SEKTI I ASASINËVE Gjatë kryqëzatave, sekti mysliman i njohur si “Vrasësit” (Assassins ose Hashshashin) i zhduknin armiqtë e fuqishëm duke përdorur një metodë: vrasjen. Për gati dy shekuj, nga viti 1090 deri në vitin 1273, Urdhëri i Vrasësve ka luajtur një rol të madh në Lindjen e Mesme. Një sekt i vogël shiit, që njiheshin si Vrasësit, ishin gjeografikisht të shpërndarë e konsideroheshin si heretikë nga mazhoranca sunite myslimane. Por në fund të shekullit të 11, Hasan Sabbah-u i pamëshirshëm e ktheu këtë sekt në një nga grupet terroriste më të rrezikshme në të gjithë botën. Edhe sundimtarët më të fuqishëm, sulltanët, vezirët, perandorët dhe krerët e shteteve të ndryshme jetonin të tmerruar nga të ashtuquajturit “Vrasësit”. Fanatikë e të disiplinuar, Hasan Sabbah dhe pasardhësit e tij ishin praktikues të shkëlqyer të luftës asimetrike. Ata krijonin mjete sulmi që ishin në avantazh përballë kundërshtarëve të tyre, si dhe vinin në rrezik një numër të vogël të ushtrisë së tyre. Si një formë efektive e parandalimit, liderë politikë, fetarë e ushtarakë prodhuan një ekuilibër të qëndrueshëm mes pushtetit të tyre dhe të armiqve, duke e ulur nivelin e konfliktit dhe humbjen e jetëve nga të dyja anët. Sot, 750 vjet pasi mongolët i shkatërruan ata, metodat e përdorura nga Asasinët, vrasjet sistematike për t’i dhënë fund një qëllimi politik, gjetën përdorim nga grupet terroriste si Hamas, Hezbollah dhe AlKaeda. Por për Hasan Sabbah, veprat e terrorit ishin një përgjigje legjitime për vetëmbrojtje pikërisht sepse në target të tyre ishin liderë fetarë, politikë e ushtarakë që sipas tyre kishin kryer veprime armiqësore kundër komunitetit. Me siguri Hasan Sabbah kishte për t’i parë me përbuzje taktikat e përdorura nga grupet terroriste të sotme në Lindjen e Mesme ku në target janë civilë të paarmatosur. TEMPLARËT Themeluar në vitin 1118 nga aristokrati Hygo di Payns, në respekt te kërkesës së San Bernardo di Chiaravalle në përfundim

të kryqëzatës së parë, Urdhri i Templarëve ishte i përbërë fillimisht nga 11 murgjër francezë të armatosur me shpata, të cilët kishin për detyrë të mbronin nga të pafetë pelegrinët që udhëtonin përgjatë rrugës së shenjtë nga Jaffa ne Jeruzalem. Arabët i quanin templarët ”djajtë e bardhë”. Lindja e këtij urdhëri duhet lidhur në sensin territorial dhe historik me Tokën e Shenjtë e cila ishte në qendër të luftërave ndërmjet forcave kristiane dhe atyre islamike pas kryqëzatës së parë, kur rrugët për në Tokën e Shenjtë ishin të rrezikuara nga grabitës dhe fanatikë islame të cilët sulmonin dhe grabisnin pelegrinët. Urdhëri, i cili e kishte selinë ne vendin në të cilin besohej se kishte lindur ne antikitet tempulli i Salomonit( nga i cili ka marrë emrin), u njoh nga Kisha në vitin 1129 dhe në vazhdim iu njohën privilegje te mëdha. Mjekër dhe mustaqe Kalorësit e parë ishin laikë, por duke qenë të dëlirë, të bindur dhe të varfër, kjo i lejoi Urdhërit që të grumbullojë pasuri të pafundme, edhe si pasojë e transferimit te vlerave monetare nga dhe për në Tokën e Shenjtë. Një pjesë e mirë e këtyre pasurive u përdorën për ndërtimin e 9 mijë kishave, pallateve dhe vendeve te fortifikuara. Jetonin në bazë të rregullave të shumë të rrepta: ishin të detyruar të mbikqyrnin festat e shpeshta fetare, te agjëronin sipas ritit kristian, të bënin bamirësi, të konsumonin ushqimin në qetësi duke dëgjuar një lexim biblik, të mbanin flokët e shkurtër, mjekër dhe mustaqe. Vishnin mantel te bardhë me një kryq të kuq në shpatullën e majtë dhe autoriteti i tyre madhor ishte Mjeshtri i Madh. Influenca e Templarëve (në vitin 1147 numri i tyre ishte rreth 300, por shumë shpejt u bënë me mijëra) u përhap me shpejtësi në të gjithë Europën, dhe pasuria e tyre u rrit me ritme marramendëse (ishin shumë pranë trashëgimisë se mbretërisë së Aragonës në Spanjë.) Perëndimi i këtij urdhëri filloi në vitin 1307: të akuzuar për sodomi, tradhëti, lakmi dhe idhujtari, me qindra templarë u arrestuan, torturuan dhe dënuan ne turrën e druve nga mbreti i Francës, Filipi i IV, mbase i frikësuar nga pushteti i tyre, dhe në vitin 1312 Urdhri u mbyll nga Këshilli i Vjenës. Legjendat rreth Templarëve Karakteri fortësisht mistik në Urdhërin e Templarëve ishte vendndodhja e tij në Jeruzalem në malin Moriah, pikërisht në vendin ku kishte lindur tempulli i Salomonit. Pikërisht ky fakt , ka sjelle lulëzimin e shumë legjendave rreth Templarëve që edhe në ditët e sotme kanë shumë mbështetës te palëkundur. Një ndër legjendat është dhe marrja në posedim e Gralit të Shenjtë, si dhe të Arkës së Lidhjes, dhe kjo i ka dhëne atyre pushtetin e një qeverie okulte, mbi të gjitha qeveritë e tjera. Legjenda, por me një bazë te mundshme vërtetësie: bazuar ne shumicën e historianëve, pasuria e tyre i bëri te plotfuqishëm dhe i nxori jashtë çdo kontrolli. Në një shekull, në vitet 1300, në kohën që shteti kërkonte të emancipohej nga Kisha, Templarët ishin një pengesë e rrezikshme për t’u kaluar.


4 Nr. 88 - PRILL 2018

Mirënjohje atyre që e detyruan realisht të zbythet qeverinë!

M

irënjohje dhe respekt pafund për protestuesit kuksianë! Të cilët përmes instiktit dhe spontanitetit të tyre si qytetarë të lirë arritën të shkundin koshiencën gati të rënë në letargji të një kombi të tërë. Duke treguar se ky vend nuk ka nevojë sot për heronj dhe për udhëheqës patetikë, por për pak dinjitet dhe realizëm. Ka vetëm një arsye pse protesta e tyre pati atë sukses të admirueshëm; sepse ajo ishte 100 perqind e vërtetë. Sepse ajo nuk ishte marrëveshje, as me qeverinë, as me konçensionarët, dhe as me atë, që pret pas ferrës se mos i vjen ndonjë ditë radha qyl për pushtet. Dhe vetëm si e tillë e zbythi qeverinë dhe “timonierin” e saj të pathyeshëm. Ndaj është më mirë të heshtni ju afendikonj të korruptuar, që dje i quajtët “vandalë”, gjoja në emër të popullit, kurse sot i kërkoni atyre ndjesën më hipokrite në botë. Por po ashtu, mos u krekosni kot edhe ju, që vrapuat paturpësisht që të merrni oksigjen prej saj, me shpresën se do të harrohen pazaret e pista me Edi Ramën, jo më larg se një vit më parë, të cilave nuk u është tharë ende boja. Një opozitë e vërtetë nuk nxjerr popullin përpara si mburojë njerëzore dhe fshihet prapa tij, se mos e kap ndonjë shkop gome qorr apo ndonjë fletë arresti e reformës për drejtësi. Një opozitë e pakapur nuk fshihet pas tymit të

gomave të makinave, ndërkohë që populli vijon të jetë në burg edhe pse qeveria e ka kuptuar gjoja gabimin. Një opozitë ballore nuk thotë në mengjes, që jemi duke ndjekur popullin e zemëruar, që po proteston, kurse në drekë e shpall ajo vetë mbylljen

e protestës, duke e regjistruar si fitore, vetëm sepse qeveria u tërhoq. Që Shqipëria të shpëtojë nga kjo qeveri e korruptuar dhe harbute ka nevojë për një opozitë të besueshme dhe që nuk bën kurrë pazar me kauzat e saj.


5 NR. 88 - PRILL 2018


6 Nr. 88 - PRILL 2018

Duam të drejtën e zërit tonë N

dërsa Qeveria vazhdon të luajë rolin e saj “harbut” ndaj pritestuesve kundër taksës së Ramës. Pas vendimit të Qeverisë së Shqipërisë që Rruga e Kombit, të shfrytëzohet me pagesë, 5 euro për një drejtim, si dhe 5 euro në drejtim tjetër, një gjë e tillë po përjetohet me shqetësim edhe në mesin e shqiptarëve në UK. Shumë shpejt pritet të vendoset taksa për shfrytëzimin e autostradës dhe kjo tashmë është bërë dhe një shqetësim i dyfishtë edhe për ata që udhëtonin më parë me makina, pasi dhe biletat e avionave nga Londra janë shumë të shtrenjta. Edhe zyrtarët kosovarë, theksojnë se taksa e vendosur për shfrytëzim të autostradës në Shqipëri është tejet e lartë. “Qeveria e Republikës së Kosovës vlerëson që taksa e vendosur për ‘Rrugën e Kombit’ është e lartë dhe mund të ndikojë në lëvizjen e qytetarëve në të dyja vendet”-citohet në përgjigjen e kësaj zyre dhënë gazetës “Zëri”. Zyrtarë nga Ministria e Infrastrukturës së Kosovës, këtë

Ne si shqiptarë në emigrim dhe si anëtarë të PD-së, qytetarë të zonës ku preken më shumë shqiptarët, mbështesim çdo nismë civile që kërkon të drejtat e patjetërsueshme të qytetarëve. Është e drejtë e çdokujt që kur i duket e arsyeshme, të protestojë e të thotë fjalën e tij, vetëm apo i mbledhur së bashku me të tjerë.

vendim te Qeverisë shqiptare e kanë cilësuar të lartë dhe të papërshtatshëm për gjendjen ekonomike të të dyja vendeve. Me këtë rast edhe anëtarët e Grupseksionit të PD-së për zonën e Barking dhe Dagenham i bashkohen protestës dhe shqetësimeve qytetare në lidhje me këtë taksë, apo tarifë prej 5 Eurosh, i bashkohen shqetësimve të qytetrave dhe arrestimeve masive e burgosjeve të protestuesve. Në lidhje me taksën në Rrugën e Kombit ka reaguar edhe Konferenca Ipeshkvnore e Shqipërisë. Në një komunikatë për shtyp Konferenca

Nga GAZMEND CUFAJ Kryetar i Grupseksionit të PD-së Barking and Dagenham Londër

Ipeshkvnore thotë se po ndjek me kujdës ngjarjet e fundit. Anëtarët dhe simpatizantët e PDsë të kësaj zone thonë se mbështesin protestat, por dënojnë dhunën e ushtuar ndaj personave, institucioneve, objekteve private apo shtetërore. Po ashtu ata i bëjnë thirrje institucioneve shtetërore të gjejnë rrugët e duhura për t’u ardhur në ndihmë personave në nevojë. Ne si shqiptarë në emigrim dhe si anëtarë të PD-së, qytetarë të zonës ku preken më shumë shqiptarët, mbështesim çdo nismë civile që kërkon të drejtat e patjetërsueshme të qytetarëve. Është e drejtë e çdokujt që

kur i duket e arsyeshme, të protestojë e të thotë fjalën e tij, vetëm apo i mbledhur së bashku me të tjerë. Ne dënojmë si moralisht të papranueshme çdo sjellje dhune ndaj personave, institucioneve, objekteve private apo shtetërore. Dhuna nuk është kurrë zgjidhje dhe ne bëjmë apel që ajo të shmanget në çdo nismë të ligjshme për kërkimin e të drejtave personale apo komunitare. Asnjë demokrat nuk mund të pranojë dhunën …. sepse dhuna sjell gjithmonë dhunë dhe prodhon në mënyrë të pashmangshme forma të reja të shtypjes dhe të skllavërisë, më të rënda se ato që ajo pretendonte të çlironte. Ne u bëjmë apel institucioneve shtetërore të gjejnë rrugët e duhura për t’u ardhur në ndihmë personave në nevojë. Jemi të vetëdijshëm se rrugët, apo çdo objekt që ka të bëjë me të mirën e përbashkët, kanë nevojë për mirëmbajtje dhe kjo duhet bërë. Ne jemi pagues të rregullt të detyrimeve dhe ndihmësit më të mëdhenj të të afërmeve dhe atyre në nevojë, ndaj duam respektin e zërit tonë. Ne jemi në mbështetje të plotë të PD-së dhe të gjithë strukturave të saj, Liderit Historik Sali Berisha dhe Kryetarit të PD-së Lulzim Basha.


7 NR. 88 - PRILL 2018 Dr FATMIR TERZIU

S

hkrimi i “tej-populluar” (sidomos nga interesat e kohërave) na rrëfen “këmbëkryq” se forma e artit të praktikuar në mënyrë universale, bën që mësuesi i parë të harrohet. Të mësuarit dikur i popullarizuar nuk është më i mësuar. Ai ka pamjen e diçkaje që ia kemi anatemuar vetvetes, pasi vesa duket sikur ngrihet nga fusha që freskon mendjet e deleguesve të shkrimit. Vesa që shkelet me këmbë, vesa që shkruhet me këmbë, vesa që mbetet nën këmbë. Vesa e shkrimit, në fushën e madhe të shikimit mes shkrimit! Pra për të vënë këmbët në këtë fushë, për të ecur mbi këtë vesë, ose më saktë për të gjykuar me të drejtë për një autor, duhet të transportojmë veten në kohën e tij, të shqyrtojmë se cilat ishin dëshirat e bashkëkohësve të tij dhe cilat ishin mjetet e tij për t’i furnizuar ato. Ndryshe një shkrimtar që merr shkrimin dhe shkeljen me këmbë në këtë vesë si qëllimin e tij të plotë humbet veten në “famën” e tij. Këtu e ka bazën burimi. Dhe burimi i një shkrimi që nuk intereson më, prova ndaj tij nuk pushon së ekzaminuari. A nuk duhet të ndodhë

Enkomiastik kështu me kohën kur shkrimi shkruhej dhe shkruhet me “këmbë” (kupto: jo me mendim të lirë)? A nuk duhet të shihet se ajo që ishte e lehtë në një kohë është e vështirë në një kohë tjetër? Këtu lind dhe shuhet, deformohet dhe tretet brenda vetë shkrimit forma e tij dramatike. Dramatikja në art. Dramatikja në tërësi. Dramatikja në poezi! Më saktë ajo që quhet poezi dramatike. Poezia dramatike që përdor diskursin e personazheve të përfshirë për të treguar një histori ose për të përshkruar një situatë. Poezitë dramatike që tashmë janë përfjetur në zverdhësinë e tyre, që mund të gjenden në shfaqjet e shkruara për teatër dhe librete të ndryshme e që mbetën aty ku pluhurosen vetë direktivat. Në kohërat e komanduara nga shkeljet e këmbëve mbi turmat forma dramatike e humb rolin e saj. Ajo kthehet nga një sttrukturë e deleguar në një strukturë të

derivuar dramatike, e denjë vetëm për të ndëshkuar. Rrëfimi i shumë shkrimeve në regjimet totalitare mund të qëndrojë si një model i vazhdueshëm i kritikës së bindur, “i saktë”, kur mbetet në përkujdesje dhe i lartë kur shtrihet në ekzagjerim. Ky lloj shkrimi quhet “encomiastic” (enkomiastik). Ta saktësojmë. Nëse do të ishit gati të delegoni një fjalim dhe personi (grupi) që ua kërkon atë, ju afron një hyrje të lirë në atë grup, apo atë shoqëri, ndoshta do t’ju bëjë të skuqeni, meqë mjetet e serviruara mes fjalës së shkruar nga pena juaj, jo nga zemra dhe mendja juaj, do të ndjehen se janë të mbushura me lavdërime. Dhe ju keni fituar “lirinë” e lirë të jeni në atë grup? Dhe ju e keni tashmë lirinë e shkrimit? Kjo formë e tillë e kërkuar nga liderët e turmave quhet enkomastike. Rrënja e saj greke është “encomium”, dhe ajo do të thotë “një lloj i veçantë i tregimit apo të folurit publik, që grumbullon

lavdërime mbi një person apo një gjë shtirëse, që i determinohet vetëm atij personi”. Koha me të cilin shkrimi duket se ka fituar një liri, por ka humbur dhjetëra të tjera (të udhëhequra nga rregulla, ligje, tradita, shkolla etj.), ngjashëm sjell në skenë diskursin e personazheve të përfshirë jo më për të treguar, por për të harruar e zbutur memorjet, për të rilavdëruar atë që të paktën është harruar për t’u kritikuar mes vetë lavdërimit. Në paraqitjen e historisë së Atlantidës si historia e qytetarëve idealë të Sokratit, Platoni rivendos historinë enkomiastike athinase në shërbim të një ideali të ri të ndryshëm nga athinasit. Të arrinte në këtë përfundim Platoni trajtoi zhanrin “enkomiast” në tri dialogje të ndara: Lysis, Menexenus dhe Simpoziumi. Për këtë arsye “efekti” i nxjerrë nga kënga e fragmentuar e Protagorës së Platonit, lindi diskutimin e çështjeve morale të shkrimit. Mes kësaj u pa qartë, se mes të shkruarit me këmbë, ajo që kishte qenë, synohet të ngelet në togfjalëshin “është e panjohur”, dhe ajo çfarë është, duket vetëm se shfaqet … “lirisht” për t’u kamufluar. Për t’u ushtruar nga ajo që u shkrua, shkruhet dhe është duke u shkruar me këmbë!

“Carpe diem” i Samiut Dr FATMIR TERZIU

U

ji në Bosfor nuk është i kripur. Në fakt, është mjaft i freskët. Mund të përdoret për t’u rruajtur dhe i jep një “pamje” të mirë fytyrës me sapun të zakonshëm. Konstandinopoja dukej se ishte qyteti i parë i civilizuar që ishte parë në Evropë. Ajo ishte e pastër, e zgjuar dhe e bënte Romën, Napolin dhe Athinën të dukeshin sikur ishin në fazat e fundit të prishjes së pleqërisë. Rrugët ishin të shtruara mirë dhe të pastra.

Në një nga shkrimet e panjohura të Sami Frashërit, teksa udhëtonte në rrugët e civilizimit me gruan e tij të bukur “moderne” nga familje të sërës së lartë, thotë në formën e një guide, se “Ne kemi hedhur Kalifatin (Kalif: ai që sundonte mbi një kalif ose sundimtari kryesor musliman) në det përgjithmonë dhe “fez” pas tij”. Shkrimi i Shemshedin beut (sikurse e quanin turqit), sqaronte detajet e civilizimit. Fez, fillimisht u shfaq si një simbol i modernizmit osman. Fez me kalimin e kohës u shfaq si pjesë e një identiteti kulturor “oriental”. I parë si shenjë simbolike mjaft ekzotike dhe romantike në perëndim, ai gëzoi një vend në modë. U bë si pjesë e veshjes luksoze madje edhe të meshkujve në Shtetet e Bashkuara dhe në Mbretërinë e Bashkuar në dekadat që rrethojnë kthesën e shekullit të 20-të. Fez kishte vendin e vet mes burrave shqiptarë. Fez, që ishte një kapele e kuqe konike me një mbulesë të zezë, ishte i veshur nga burrat në disa vende muslimane,

por sikurse e thamë edhe më tej. Madje dhe sot është në pasarelat e modës, pa bërë ndonjë lidhje si në të shkuarën identitare, që ndalonte jo thjesht diellin mbi kokat e burrave. Mes shkrimit të tij del në skenë “Carpe diem!” “Carpe diem”, ishte frazë e përdorur nga poeti romak Horace për të shprehur idenë se dikush duhet të gëzojë jetën kur mundet. “Carpe diem” është pjesë e urdhrit të Horacit “carpe diem quam minimum credula postero”, që shfaqet në Odes të tij (I.11). Fjalët latine të frazës së mirënjohur Samiu i ktheu në “make hay while the sun shines”, që do të thotë “bëjeni me shpejtësi ndërsa dielli shkëlqen!” Këto fjalë morën kuptimin më të drejtë në shkrimin e Samiut, ndërsa ai i drejtohej civilizimit, dhe në tërësi rolit zbutës të jetës së gruas. Nënkuptohej kështu, që burrat duhej të mendonin më gjatë. Të lëviznin këmbë e duar sa më shpejtë. Se e dinte që në shqip proverbi “kush luan këmbë e duar ha bukë e lakruar” kërkonte

shpejtësi. Pra të bënin sa më shumë zaire për bagëtinë në verë. Të bënin sa më shumë përkujdesje për veten, njerëzinë e të mos e vinin gruan në siklet. Në shkrimin e tij dielli zinte kudo, si pjesë e një sfide natyrore mbi Bosfor, por dhe si një fanar për vetë civilizimin jetik të njeriut, sidomos të elementit femëror. Dielli kishte dhe simbolikën e jetës, lirisë së gruas, lirisë që kërkonte dritën mbi fytyrën e saj dhe jo errësirën. Ai kishte mendim të lirë dhe e shihte lirinë mes dritës së diellit, pastërtisë së ujit dhe freskisë së ajrit. Samiu jo më kot në planet e tij të shkrimit kishte pa ndalesë dhe ujin, jo thjesht ujin e Bosforit, por dhe atë të Lumit Jordan. Uji, Dielli dhe pastërtia e Ajrit për të ishin sensi dhe sensibilizimi i civilizimit mes shkrimit, tre faktorë që zbusnin dhe situatëzonin jetën dhe rolin e gruas. Ndaj Samiu zbërtheu më tej “carpe diem” duke e bërë të fortë në tingëllimën e tij civilizuese: “make hay while the sun shines”.


8 Nr. 88 - PRILL 2018 Dr FATMIR TERZIU

P

othuajse në një ditë ndodhin dy gjëra, që rastësisht asokohe u harruan të komentohen, por që mund të quhen sot të mistershme, edhe pse të “rastësishme” ndoshta. Më 16 Qershor të vitit 1910, Mbreti i Serbisë, Petri I, niset për në Stamboll. Po më 16 Qershor të vitit 1910-të dy policë dhe dy xhandarë shkelën në shtëpinë e z. Kristo Dako. Ndërsa vizita e Mbretit të Serbisë u ndal rrugës së tij disa herë nga pritjet e mëdha dhe pompoze prej Oborrit Mbretëror të Rumanisë dhe mandej nga qeveritarët e Bullgarisë, udha e prangosur e Dakos kishte mbetur tek qëllimi “enigmatik” i vizitës policore në shtëpinë e tij. Qëllimi i vizitës së këtyre njerëzve me uniformë ishte se bashkë me Dakon në shtëpinë e tij ndodhej dhe misionari amerikan Charles Telford Erickson. Arsyeja e prezencës së misionarit amerikan ishte përpjekja e përbashkët me z. Dako për hapjen e një kolegji të madh në Elbasan. Pasi u dhanë atyre disa letra të lëshuara nga autoritetet e asaj kohe i urdhëruan të shkonin me ta pasi ishin urdhëruar nga Valiu i Manastirit që t’i dërgojnë sa më parë në Manastir. I mbyllën dhomën dhe tërë ambientin ku Dako dhe amerikani kishin libra dhe dokumenta dhe Dakon e morën me vete. Pasi e mbajtën nën survejim në ambiente policore ditën tjetër e nisën të shoqëruar me policë me kuaj dhe xhandarë e dy këmbësorë për në Manastir. Herën e parë u pandeh se shkaku kryesor i arestimit të Kristo Dakos ishte i paramenduar për ta lënë amerikanin vetëm, me qëllim që ai të mërzitej dhe pastaj ai të largohej pa ndonjë përkrahje. Pas vetëm tre ditësh “Bashkimi i Kombit” mësoi dhe njoftoi të vërtetën me anë të një korespodenti të dërguar në Gjakovë nga vetë kryeredaktori i asaj gazete, Fehim Zavalani.I dërguari pasi kishte kërkuar informacion të fshehtë nga Gjykata Ushtarake e Gjakovës për çështjen e Kristo Dakos, kishte marë një informacion se gjoja nga Elbasani kishte ardhur një ankesë në adresë të punëve që bënte Kristo Dako dhe kjo ankesë kishte ardhur nga Elbasani nën një emër të remë Kamani. Pasi u vërtetua se emri ishte i remë u kuptua se z Dako ishte i arestuar me qëllim e njohur tashmë për ta penguar atë në misionin që kishin bashkë me amerikanin Charles Telford Erickson për hapjen e kolegjit të madh në Elbasan. Me këtë u hodh dritë në ambientet intelektuale dhe në tërë rrjetet shqiptare se arestimin e z

Dy udhë me kahje të kundërta që preknin Stambollin

Kristo Dako e kishte urdhëruar vetë Shefqet Torgut Pasha me një dekret (tejshkrim) të dërguar Valiut të Manastirit duke i thënë se janë shfaqur fjalë prej Kamanit në “Bashkimi i Kombit” dhe ndaj ky ishte shkaku i ngjarjeve “të ideta (ideuara) këtu në Gjakovë”. Ishte çudi tjetër fakti se si lajmet për z Dako edhe pse të shpifura dhe të deleguara nga ushtar që gjendej në viset e kryengritjes, ishin aq të rënda, kur shiheshin lajme akoma më të repta dita-ditës që të botoheshin në gazetat e Stambollit pa asnjë druajtje. Madje lajmi i disa ditëve më parë se të arestohej Dako, ai lajm i datës 8 Qershor 1910-të, ishte një lajm mjaft i rëndë për shpartallimin e ushtrisë së Shefqet Torgut Pashës dhe ishte botuar në gazetën greke “Tahidromos” që botohej asokohe në Stamboll. Lajmet vinin dhe me rastin e ç’armatimeve të urdhëruara me forcë. Njëri prej tyre vinte dhe nga Pregova ku thuhej se “vendasit nuk ç’armatoseshin dhe kishte shumë revoltë. Madje revolta u kthye në përleshje masive, pasi një fshatar që nuk jepte armët e tij, u dhunua keq dhe u la ashtu i gjakosur përtokë”. Kështu që sulmi i dyfishtë në

një udhë të dyfishtë të lidhur me Stambollin e asaj kohe, kishte mjaft arsye të analizohen qartë se e vetmja lidhje që i bashkonte këto “udhë” ishte marrëveshja e fshehtë dhe qëllimi për të ndëshkuar shqiptarët dhe tërë lëvizjen shqiptare që bëhej për të shpëtuar atë që kishte mbetur me forcë gjallë nga tradita, kultura dhe gjuha. Kristo Dako, që njihej dhe si një nga analistët dhe shkruesit më të zellshëm të gazetës “Tomori” të Lef Nosit, që njihej për studimet e tij të vazhdueshme në lidhje me shqiptarët, origjinën e tyre dhe tërë ato dokumentime të rëndësishme natyrisht e kishin një arsye më shumë shqetësimin e të dy anëve. Pastaj bashkëpunimi i tij me amerikanët që donin të ndihmoni n shqiptarët dhe Shqipërinë natyrisht e kishte një faturë më vete. Por kush ishte Kristo Dako? Kristo Dako (1876–1941) ishte patriot dhe mësues shqiptar i fillimshekullit të 20. I lindur në Korçë më 1876 Dako më vonë emigroi në Bukuresht, Rumani, ku mbaroi shkollën e mesme, dhe më vonë Fakultetin e Matematikës. Ai më vonë emigroi në Shtetet e Bashkuara ku mbaroi për filozofi. Më 1910 u bë drejtor i Shkollës

Normale të Elbasanit. Editor i gazetës Dielli, organ i Federatës Mbarëshqiptare Vatra më 1913 Dako mori më vonë pjesë në Konferencën e Paqes së Parisit më 1919. Dako është takuar dy herë me presidentin e Shteteve të Bashkuara Woodroë Wilson, për t’i shpjeguar atij interesat kombëtare të Shqipërisë. Dako u bë Ministër i Edukimit në një nga qeveritë e Ahmet Zogut. Dako ka themeluar Institutin e Vajzave “Qiriazi” në Korçë, e më vonë në Kamëz, Tiranë. Natyrisht që Dakos, udhëtimi i tij i parngosur dhe me forcë në drejtim të Manastirit, nuk ia kishte kthyer mendjen, madje as që donte të interesohej dhe për qëllimin e një udhe të tillë të mbushur me lule e shtrëngime duarsh të Mbretit të Serbisë, Petri I, në udhëtimin e tij për në Stamboll, atij kishte kohë që i ishte mbushur mendja se udha e dijes, udha e hapjes së institucioneve të edukimit në Gjuhën Shqipe do të plotësonte atë qëllim dhe mision për të cilin ishte në shtëpinë etij dhe misionari amerikan Charles Telford Erickson, për të cilin së fundmi ka shkruar një libër Mal Berisha.


9 NR. 88 - PRILL 2018

Analizë libri

Tingëllima e vargut-gjurmë jete e dritë historie P Nga Sejdi BERISHA

o të lexosh krijimtarinë letrare të Fatmir Terziut, vëren një rrugëtim karakteristik dhe me plot temperament të dellit krijues gjithnjë me qëllim për të afirmuar vlerat shpirtërore dhe kulturore dhe krijimtarinë jo vetëm të vetvetes, i cili temperament, as autorin por as lexuesin nuk e lë të qetë pa u futur në brendinë ndijimit, të mendimit dhe të mesazhit, faktorë këta të cilët janë mirë të kompozuar me ankthin, makthin, dashurinë, me dritën, mallin dhe me etjen, por edhe me lumturinë e njeriut, me mirëqenien e tij dhe të atdheut. Të gjitha këto elemente, thekshëm dhe me amanetin e etjes shtrohen për ta ngritur lapidarin e dritës, e kjo, veçmas bëhet më domethënëse dhe me kuptim shumëdimensional, kur gjërat shkruhen e analizohen me shkrumbin dhe mallin për vendlindje, për atdhe, por edhe kur shkruhen nga ai këndi i shikimit të pafund në horizont, të cilin ta imponon kurbeti. Këtë karakteristikë me peshë filozofike e hasim edhe tek libri i pestë me poezi “Lumenjtë e ëndrrave” të shkrimtarit, poetit dhe studiuesit gjithëplanësh, Fatmir Terziu. (Fatmir Terziu: “Lumenjtë e ëndrrave”- poezi, Shtypi Shtëpia Botuese “Lulu” UK- 2012) VARGU SINONIM I SHPËRTHIMIT SHPIRTËROR Vargëzimi dhe këndimi poetik në këtë vepër, prej fillimit ecën plotë dashuri e dhembje, por edhe, thënë figurativisht, edhe trishtueshëm, mu ashtu si ora në dhomën e vetmisë, rrjedhë mahnitshëm si lumi, por, ç’është ajo dhembja që dot nuk hiqet qafet, por, gjithnjë e më shumë zë vend në shpirtin e njeriut, në shpirtin e poetit, është se: “Dhe prapë nga e para/një zanafillë/një grahmë që s’na puqet/e djeshmja/e sotmja.../e mbara”. Andaj, kështu, që në fillim, autori na imponon mendimin të përcjellë me ritmin e jetës, ndërsa, jeta edhe pse na këshillon, ajo ndonjëherë, edhe pse i besojmë, nuk del e saktë në shkronjat e vargut dhe

të jetës. Ndërkaq, peizazhet, edhe pse, si tek piktorët ashtu edhe tek poetët, janë simbol i madhështisë, i jetës fragmentare mbase edhe historike, këtë formë ravijëzimi, poeti na sjellë me një subtilitet dhe ndërtim vargu duke i hapur shumë tema për debat: “...Fati i një viti të plotë/Mbledhur në grusht”, dhe “... Dasma ka nisur vitesh/Çafkat i ka flakur tutje/Biznes i vetëm glasat që lënë pas/Një bust i ndotur prej tyre/ Ashtu vesh këputur/Gojëlidhur nisi të flasë”! Vargjet e tilla, që janë metaforë e veçantë dhe karakteristike, sikur para nesh sjellin nyjën, jo të Gordiut, por një tjetër për ta zgjidhur, atë i cili me shekuj e decenie ngulfatë për gjithçka! Këtë lëvizje zjarri të mendjes, poeti e ngritë edhe më

lartë kur na bezdis me përplasjet e “ëmbla” shpirtërore të tij: “Mos më pyesni për kërcitjen e gishtave/... Më ndje qenia ime tokësore/... Të ndjej edhe Ty/...Edhe kur nën zë bilbilat këndojnë”. E theksova këtë me një qëllim, sepse, këndimi nën zë, shpeshherë është sinonim i shpërthimit shpirtëror, sinonim i ankthit për diçka, mbase edhe atëherë nuk di ta shpjegosh deri në fund, gjë kjo e cila e bën edhe më të fuqishëm vargun, poezinë! Kur lexuesi i lexon me kujdes dhe me përkushtim vargjet dhe poezitë në këtë vepër, ato duken sikur janë të zgjedhura e të përzgjedhura për të na sjellë panorama kohërash për të na fërkuar e përplasur qëllimshëm mendjen me etapa e periudha, duke na nxjerrë kështu

nga fundit i fundit përjetimin dhe ndijimin, duke na provokuar mendjen që edhe opinioni lexues për të hartuar një hartë dhembjeje, historie, matematike, qortimi, lumturie e krenarie, e të cilat gjëra, pastaj na detyron t’i sublimojmë në një mendim të arsyes, i cili binarët e jetës do t’i pajtonte me peshën e tillë të mospajtimit dhe të pajtimit në të njëjtën kohë. E këtë, si nismë provokimi për lexuesin e hasim tek poezia “Albania” kushtuar Faik Konicës: “...Jeta tek vjen me mua/ Shëtit rrugë më rrugë/Dhe botës i thua/”Albania” s’vdes kurrë”! Kurse, karshi kësaj teme, kurbeti është shqetësimi më i madh shpirtëror, i cili kalon normalen e zjarrit dhe të etjes, por që për gjithçka bëhet piramidë kënge e dashurie; për vendlindjen dhe atdheun si dhe për njeriun të cilit trupi i merr frymë ilirisht dhe ka erë dheu e shkëmbinjsh të vendit, ku shqiponjat fluturojnë lirisht, e vëzhgojnë tokën e cila ka peshën e mallit dhe madhështinë e Zotit: “...Si qenka kjo bota kështu/... Çdo ditë unë e vuaj largësinë/...Të ftohtit e ndjej edhe në verë/Dhe shiut as këngën s’ia ndjej”. Por, kur lumenjtë marrin veten, dhe me ujin e kthjellët mahnitin gjelbërimin e tokës dhe bukurinë e fushave, ata, jo rrallë buzë vetes vjedhurazi prekin e lagin tokën dhe kështu tinëzisht i puthin ngjyrat e luleve që kanë petale përrallore. Andaj, për këtë, edhe poeti ka të drejtë të vargëzojë duke shmangur ndonjëherë rrugën e mallit dhe të zgjimit, e për të kujtuar “kalërimin” e jetës, duke shprehur në mënyrë të përzier edhe dhembjen edhe dëshirën, por ngjitur me to edhe mallin dhe vetëm mallin: “...Eh. Se ç’më zgjojnë takat nga gjumi/Dhe dijeni miq se s’është sekret/Pa taka na duket se na merr lumi/Dhe dheu më shpejt na tret...”! Mirëpo, poeti menjëherë i kthehet realitetit që tronditë e dhemb për fatin e njeriut, për historinë e jetën, që janë të thurura e të ndërtuara edhe me shumë ngjarje-pasqyrë e çuditshme e njeriut që ia zë frymën kombit e atdheut: (cijon në faqen 15)


10 Nr. 88 - PRILL 2018

“Vila Ronel” dhe “The Imperial Venue” kanë kohë që rikompozojnë ritet e mira të gëzimeve shqiptare që i kemi humbur.

N

jë nga studiuesit më në zë të sociologjisë dhe traditës shqiptare në shekuj, Prof Dr Zyhdi Dervishi ka shkruar dhe ka thënë hapur se dasma shqiptare ka harruar traditat e saj. Rreth atyre ndryshesave që përkon nga koha, në sitën e riteve të dasmave, Profesori Zyhdi Dervishi sqaron se “ka patur shumë ndryshime në ritin e dasmës, fejesës dhe martesës. Kjo shpesh ka ndodhur për arsye të difuzimit kulturor nga vendet fqinje. Për shembull është shtuar përdorimi i pijeve të tjera që pak përdoreshin në dasmat tradicionale ku dominonte rakia. Tani përdoret shumë vera dhe birra. Këto prirje kanë lidhje me emigracionin.” Dhe kur bëhet fjalë për traditat e dasmave dhe emigracionin natyrisht fjala shkon tek një nga mjediset më të mëdha dhe më të bukura që Kompania “Vila Ronel” e biznesmenëve të përkushtuar Valbona dhe Neritan Çela, ua ka bërë “dhuratë” shqiptarëve në MB, të cilët gjithnjë me datën e dasmave dhe kërkesën e një mjedisi komod kanë pasur dhimbje koke. Vërtet tashmë nusja nuk është sikurse dikur në mjediset e thjeshta shqiptare kur shkonte tek shtëpia e burrit lyente gishtat në mjalt dhe prekte pragun e derës, por kjo është një ndjesi e afërt teksa mendon se kushtet tejet moderne të një salle të madhe që i shkon aritmetikës me 200 vetë

të jetë një afërsi tradite. Ndërsa kjo tablo është harruar, dhe ndërsa ajo përsëritet vetëm sa herë shfaqet filmi “Përrallë nga e kaluara”, problemi i dasmave në mesin e shqiptarëve në Londër e më tej, tashmë nuk është më as përrallë, dhe as dhimbje koke. Janë mjaft nga traditat dhe vlerat, mjafton të kontraktosh të zotët e këtij biznesi kulinar në këtë sallë kaq moderne të cilën e kanë bërë me zemër e me këtë qëllim të mirë pronarët e saj. Aty natyrisht sipas dëshirës, do të gjeni dhe llokumet, do ti gjeni dhe konfetat, palët e krushqëve me një dasëm shpesh të përbashkët, dëshirat dhe urimet,

bashkë me këngët dhe muzikën, vallet dhe të gjitha kontekstet e një dasme që s’ka asnjë ndryshim nga më modernet dhe tradicionalet që bën dhe realizon sot Atdheu. Aty ndodh dhe natyrisht është e ndjeshme që edhe napoloni, po aq dhe sheqeri me oriz, e paraçkat, qindarkat e fatit dhe pasurisë të “hidhen” njësoj si në traditën më të vyer të dasmave shqiptare. Në këtë mjedis kaq modern dhe komod ndodh që të ndjehesh tejet miqësor dhe kështu sheh dhe ndjehesh si në kohë të tjera në këtë kohë kur në vend të traditës shokët e dhëndrit të qëllojnë njëri-tjetrin me tortë, por sidomos dhëndrin. Kjo, që sipas Profesorit, është dhe mbetet “si shenjë e jetës së lumtur, por me ndikim nga kultura perëndimore”, ka në thelb arsyen që të afron një mjedis kaq komod, i qetë, i pastër, i bukur, relkasues, i denjë për një dasëm dhe një gëzim tjetër po aq të ngjashëm familjar dhe shoqëror. E kjo ndodh natyrisht edhe në “The Imperial Venue” bashkëpronë me Elton Qeraj, në adresën 290 West Green Road, London N15 30R, ku gjithnjë do të jenë për shqiptarët këngëtarët e grupit Elton Qeraj, jo thjesht për t’u gëzuar, por për të bashkuar traditën e memorjen. Pra, simotra e “Vila Ronel”, “The Imperial Venue”, nuk është thjesht një sallë e thjeshtë, nuk është një vend ku gëzimi shkon vetëm tek spontanja, por dhe tek

më profesionalja, më e organizuara, më realja dhe më jetikja e një tradite që transferohet në kushtet shqiptare të emigrimit në MB. Emigracioni në MB, kushtet ekonomike që ndryshuan jetën e shqiptarëve, ndryshimi i rregullave të jetës nga “e drejta” fisnore në atë individuale, të përshtatur me kulturat dhe traditat e tjera më moderne, kanë ndikuar dhe kanë ndihmuar pronarët e këtyre dy mjediseve të shkëlqyera të afrojnë kushte festive dhe më tej dhe atmosferën për të gjitha gëzimet, si edhe për cermoninë martesore, dasmën, apo dhe për fejesat, ditëlindjet etj. Në këto mjedise dasmat dhe gëzimet e tjera bëhen nga më të ndryshmet, sipas traditës së vendit nga ku çifti vjen dhe ka kaluar pjesën më të mirë të jetës, të ndikuara nga mjaft kushte, ekonomia e familjeve dhe koncepti i fisit, duke kaluar dhe ndjesinë në atë të individit. Tashmë të bësh dasmën në Shqipëri, apo dhe një eveniment tjetër, natyrisht duhet ta mendosh mirë, pasi dhe biletat e arsyet e tjera janë në një standard mjaft të lartë. Nga mediat mësojmë se një dasëm e tillë është zhvilluar pak a shumë kështu: “Në një lokal të hapur, kur çdo të ftuari i ishte caktuar vendi i vet në tryezë dhe në në tavolinë para gotës së ujit ka emrin e vet të shkruar. Muzika më e fundit xhaz dhe ritmike, ku në kulmin e dasmës nusja ftoi gjithë djemtë beqarë dhe hoqi kolanin e zhartierit, me një kërcim ekstravagant. Ndërsa dhëndërrin e lyen në tortë derisa shokët e hodhën në pishinë.” Një tjetër është bërë në kishë, ku “Kisha zbukurohet që në mëngjes me tufa me trëndafila dhe tyl të bardhë në bedena, në tokë hidhen petale trëndafili. Nusja shoqërohet nga tre- katër shoqet e saj më të ngushta, të cilat i vijnë nga pas me tufat me lule. Në fund në çdo dasëm nusja hedh në ajër tufën me lule, kush e kap ka rradhën për t’u martuar”, etj. Por të gjitha këto janë atje larg në Atdhe. Këtu “Vila Ronel” dhe”, “The Imperial Venue” janë ana më e gjetur, më efikase, më e domosdoshme dhe më praktike për të gjitha gëzimet, për të gjithë.


11 NR. 88 - PRILL 2018


12 Nr. 88 - PRILL 2018

Barazia e grave në vizionin e Sami Frashërit Dr FATMIR TERZIU

N

po shpreh disa ide revolucionare, nëpërmjet kësaj në enciklopedi, e cila ka vlera të mëdha.” Sipas Gawrych, Samiu ka deklaruar pa mëdyshje se gratë duhet të kenë të drejta të barabarta, edukimin dhe lirinë për të punuar si burrat. Ai ishte, megjithatë, patriarkal, në këndvështrimin e tij për aq sa ai e konsideron burrat duhet të jenë mbrojtësit e shoqërisë. Në një shoqëri ku ka shumë gra është e lejuar, sipas Samiut, se një grua e dytë nuk është e mirë për jetën e fëmijëve, “edhe pse ai me gjysmë zemre ka pranuar mundësinë e një gruaje të dytë nëse e para nuk mund të prodhojë fëmijë dhe nëse gruaja e parë i jep lejen e saj, “ zbulon Gawrych. Samiu u martua me një turkeshë në vitin 1884. Gawrych vuri në dukje se një fotografi e paraqitur nga palët tregon bindjet e pastra të Samiut. Këtu shfaqet gruaja e zbuluar e Samiut dhe vetë ai i veshur me rroba evropiane. Ajo është ulur pranë tij me dorën e saj të majtë që pushon mbi tjetrën dhe me tre librat direkt pas bërrylave të tyre. Gawrych sheh këtë foto sikur kërkon që të deklarojë në heshtje se “martesa e tyre do të jetë një nga idetë që Samiu e quan të barabartë.” Samiu këtë e përforcon kur bijave të tij u dha një edukim progresiv me profesorë të ndryshëm. Ai ishte një patriark, por në të njëjtën kohë edhe një premtues për pak më shumë diferencë idesh progressive për kohën.

Në një shoqëri ku ka shumë gra është e lejuar, sipas Samiut, se një grua e dytë nuk është e mirë për jetën e fëmijëve, “edhe pse ai me gjysmë zemre ka pranuar mundësinë e një gruaje të dytë nëse e para nuk mund të prodhojë fëmijë dhe nëse gruaja e parë i jep lejen e saj, “ zbulon Gawrych.

jë akademik amerikan ka zbuluar disa ide radikale për “barazinë e grave në veprat e një autori mysliman të shkruar gjatë viteve 1872-1900”, shkruajnë mediat. Është pikërisht Dr George Gawrych, një profesor i historisë në Universitetin e Baylor, që shqyrtoi veprat e novelistit dhe dramaturgut shqiptar Sami Frashëri dhe gjeti se ai i shihte gratë si “të barabartë, por të ndryshme.” Eksperti ka shkruar një artikull në lidhje me përfundimet e tij që do të shfaqen publikisht në revistën Londineze për çështjen e Lindjes së Mesme. Është pikërisht kjo revistë e Studimeve Lindore, një revistë britanike akademike që botohet në Londër, ku ky shkrim do të vijojë së shpejti. Kjo ishte një pikë e parë revolucionare në një shoqëri patriarkale të kohës, dhe pikërisht në kohën kur Sami Frashëri hodhi idetë e tij. Gawrych, i cili mori një grant të lartë hulumtimi nga Fulbright Scholar për 2008-2009, ishte në Turqi për të studiuar për Ataturkun dhe pasojat e Luftës së Pavarësisë të bërë në vitet 1919-1923. Ndërsa studionte për shqiptarët nën sundimin Osman, erdhi tek idetë e frymëzuara nga shqiptari i madh, Sami Frashëri që në vitin 1879 ka botuar një libër me titullin “Gratë”. Gawrych vijoi duke lexuar romanin e Sami frashërit mbi martesat e rregulluara dhe shënimet e rishikuara në lidhje me gratë në gjashtë vëllimet e enciklopedisë së tij në botë. Duke folur në lidhje me mendimin e Samiut, Gawrych shprehet: “Ai ishte një musliman i cili në romanin e tij shkurtimisht dha një imazh të një gruaje që ka një arsimim dhe ishte duke diskutuar rritjen e fëmijëve me burrin e saj. “Por ka më shumë nuanca përtej idesë së Frashërit, se sa në librin e tij.” Në enciklopeditë e tij, Samiu shkroi edhe për George Sands, një shkrimtare franceze. Sipas mendimit të tij Samiu zbulon se ajo ishte një shkrimtare më e mirë se kolegët e saj meshkuj, por ajo shkroi duke përdorur emrin e një mashkulli për shkak se ishte më e lehtë për kohën, se sa që të hiqej si një shkrimtare femër. Gawrych thotë: “Ai (Samiu)

“DASHURIA E TALATIT ME FITNETEN” NJË FAKT TJETËR

Kështu, pra Sami Frashëri që është një nga figurat e shquara të kombit shqiptar, përveç se është njohur si një dijetar i shumanshëm dhe ka shkruar vepra të shumta me tema të ndryshme, me këtë studim del se është shqiptari i parë i guximshëm në një ambient tejet patriarkal të deklarojë ‘lirinë dhe barazinë e gruas’. Emri i Sami Frashërit me kohë ka kaluar kufijtë e tejnjohjes. Interesimi për këtë figurë dhe veprën e tij siç shikohet ngjall ende interes edhe në ditët tona. Ajo që duhet theksuar tashmë është se mbi veprat e tij letrare janë ndërmarë edhe studime doktorature dhe punën e tij si shkrimtar e kanë ftilluar me romanin e tij me titull

“Dashuria e Talatit me Fitneten” (1872). Kjo vepër me temë sociale, që përmban rreth 180 faqe, është shkruar në Turqi dhe tema e saj rrok problematikën e kohës duke shtuar veç imagjinatës së autorit dhe faktin e mospyetjes së gruas në lidhje me martesën, ashtu sikur kjo plagë kishte shtratin e saj edhe në trojet shqiptare. I shkruar në një turqishtje disi të vakët, romani ka një hapësirë dialektike dhe një premisë didaktike rreth fenomenit gangrenë të lidhur me fatin e gruas. Romani i Frashërit, ishte një produkt i një të riu në moshën 22 vjeçare, dhe sipas vetë autorit mësohet se gjuha turke për të në atë moshë ishte problematikë. Por duke qenë një vatër e zjarrtë e gjuhës shqipe, familja Frashëri, në të cilën bënte pjesë edhe ai, ajo që mbetet apriori është fakti se gjuha shqipe ka qenë një nga arsyet që ndikonin ndjeshëm në këtë stil dhe trajtesë semantike. Një nga arsyet më të forta është se kjo vepër u ribotua në Turqi edhe pas një shekulli, pra aty nga vitet 1970-të, duke provuar se ajo vepër e kishte mbajtur gjallë aktualitetin. Fitnetja, një vajzë e re e rritur nga njerku i saj, është një fakt që provon më së miri edhe zbulimin dhe hulumtimin e akademikut amerikan në lidhje me idetë e Sami Frashërit. Ky fakt zbulohet edhe në librin studimor “Istanbul Households: Marriage, Family and Fertility 1880-1940” të shkruar nga Alan Duben dhe Cem Behar.


13 NR. 88 - PRILL 2018

Qebapët e Pejës tek “Poem”

Q

ebapët kanë konotacione të ndryshme me atdheun. Shqiptarët i kanë krijuar ato falë përcjelljes së raditës me s brezave. Si të tilë Qebapët kanë shije, kanë dhe një ndjesi në oreksin e ngrënien e tyre. Qebapët vijnë në mesin tonë si një arsye më shumë kur ato i gjejmë dhe në Londër. Restoranti “Poem” është ndër të vetmit që ka rikthyer traditën e shijes së tyre origjinale. Tashmë tek “Poem” Qebapët janë ndër ato specialitete nga skara që preferohen si ushqim i shpejtë për shumë kënd. Mjeshtëria dhe përsosmëria e Ilir Beqirit na thotë se s’ka ndonjë shpjegim të saktë se si ky ushqim ka depërtuar në mjedisin shqiptar nuk dihet, zërat thonë se ata kanë ardhur këtu që nga koha

e Perandorisë Osmane. Në Kosovë ky ushqim është traditë në disa prej komunave të vjetra, por më së shumti në Pejë, Prizren, Gjakovë dhe Vushtrri. Por ndër qytetet që lavdërohen për specifikën e qebapave janë Peja dhe Prizreni, duke u përcjellur nga Vushtrria. Qebapët e Pejës

lavdërohen si ndër më të mirët, për mënyrën sesi përgatiten dhe shijen e duhur për të gjithë ata që kanë pasur rastin t’i shijojnë. Dhe nëse i keni shijuar në Pejë, tashmë ato të ngjashëm dhe të shijshëm nuk mungojnë edhe tek “Poem”.


14 Nr. 88 - PRILL 2018

Vetëdija, termi “vetvetja”, personalja dhe burimi nga memorja tek identiteti

(Një ndalesë tek ditëlindja e shkrimtarit Namik Dokle, memorja mes një fotografie në krahët e nënës së tij) Dr FATMIR TERZIU

N

amik Dokle, një nga figurat që bëri emër në disa fusha gjatë udhëjetës së tij, në një ditë të tillë, që përkon me ditëlindjen e tij, në një ditë që quhet dhe “Dita e Nënave” (Mother’s Day) në arenën Botërore, natyrisht përtej memorjes së një dite të tillë, është shfaqur në një foto të shkulur nga kujtesa e tij fëminore. Namiku, fëmija i dashur i nënës së tij, është në krahët e saj, ashtu i thjeshtë, një fëmijë që kërkon ende identitetin e tij personal, por jo dashurinë e nënës, se atë e ka pasur, e ka dhe do ta ketë në zemër dhe në shpirt. Të paktën ashtu sikurse arrijmë ta mirëkuptojmë në foton e tij. Po aq dhe në kontekstin e saj, se një foto e tillë ka më shumë se një milionë fjalë në vetvete. Një foto e tillë ul shekujt në debat, zbret muzgun e teorive në dritën e ditëve që jetojmë me mugëtirën e trazimve të ndryshme. Detyron madje kapakët e mbuluar me pluhur të shkundin vetë kërkimin e vazhdueshëm e të duhur të identitetit personal. Për shekuj filozofë të shumtë kanë luftuar për të përcaktuar identitetin personal. Ishte derisa John Locke kur në punën e tij të vitit 1690, që shqetësohej për kuptimet e njeriut, propozoi që identiteti personal i njeriut shtrihet deri në vetëdijen e tij. Më tutje, theksonte ai, nuk ka më shumë rëndësi, nuk ka arsye të kërkohet më thellë. Kjo linte të mirëkuptohej se lidhja midis ndërgjegjes dhe kujtesës në teorinë e Lockes e kishte fituar atë prerje mentale të kërkesës identitare që në titullin e “teorisë së kujtesës së identitetit personal”. Por prapë këtu kritika dhe debati bën punën e tyre. Por, pavarësisht kritikave, teoria e kujtesës së Lockes për identitetin personal është një subjekt i shquar i diskutimit midis qarqeve filozofike moderne, aq sa dhe sot në një postim të thjeshtë të Dokles, ajo rimer dhe një dimension të tillë në mjedisin tonë, me të cilin të gjithë prej vets dhe vetvetes rigjen atë që i ka munguar, atë që i është dashur për ta rikujtuar. E kjo është nëna, dashuria e saj e pavdekshme, është lidhja me jetën, është ardhdrita e drtave dhe ndriçimeve të shtrenjta për identitetin personal. E kam njohur Namik Doklen që herët, në kohën kur mua më ndante auditori i studimeve dhe gazetarin, apo drejtuesin e mediave të pakta të asaj kohe, e bënte arsyeja të mbetej tek thjeshtësia, karakteri i së drejtës, përkushtimit dhe sinqeritetit për vetë atë që më shumë se kurë shkon tek diskursi i personales për të tërën, të përgjithshmen. Në historinë e një diskursi të tillë, që bindësohet në temën e personales dhe identitetit personal, duke se hera-herës janë shfaqur pikëpamje kontradiktore, aq sa dhe në heshtjen e kohërave, ato riciklojnë madje dhe qëllim të tjetërsuar. Nëse mbesin në këtë pikë, ne bashkohemi me dashje apo pa dashje me disa

që sugjerojnë se personalja, “vetja” apo dhe në disa raste thjesht dhe “vetë” është thjesht mendja që mendon, ose atë që të tjerët posedojnë se vetja është e identifikueshme me trupin e dikujt. Por ama ende të tjerë pretendojnë se edhe të sjellësh një ide të personales është një pamundësi, për arsye të mjaft gjërave që thellojnë dhe hendekësojnë vetë diskursin. Në esenë e tij, Locke sugjeron që vetja është “një qenie inteligjente e menduar, që ka arsye dhe reflektim dhe mund ta konsiderojë veten sikurse e di veten, të njëjtën gjë ndodh me të menduarit në kohë dhe në vende të ndryshme” dhe vazhdon të përcaktojë identitetin personal thjesht si “ngjashmëria e një qenie racionale” (Locke). Për sa kohë që njëri është i njëjti identitet “personal”, e njëjta qenie racionale, kuptimi “vetë” ka identitetin e njëjtë personal. E si mund ta kishte ndryshe, duke qenë i tillë, i thjeshtë, origjinal, natyral, vetvetja dhe tejet personal Namik Dokle? Ai këtu ka rimarë vlerat, të cilat, ndoshta “personalja” ia kishte gllabëruar, në urinë e endjeve politike, në egërsinë e qasjeve publike, jashtë këtij identiteti të tij të lehtë, të thjeshtë e të respektuar në krahët e nënës së tij. I ka ridimensionuar këto vlera kur memorja e fotos që ka postuar me nënën e tij është madje dhe në një paralele tjetër me një nënë që mban fëmijën e saj në gjirin e saj, në kohën e Luftës së Kosovës, kur dëbimet masive ishin kryefjala e urrejstjes së personales, identitetit personal. Prandaj, duke pasur parasysh këtë pohim, çdo ndryshim në vetvete pasqyron një ndryshim në identitetin personal dhe çdo ndryshim në iden-

titetin personal prandaj nënkupton që vetja ka ndryshuar. Locke vazhdon të sugjerojë se identiteti personal i një personi shtrihet vetëm deri në ato vetëdije. E ato vetëdije janë një vlerë më shumë për vetë Namikun, që tashmë e lexojmë jo thjesht si shkrues dhe lëvrues në letrësinë shqipe, por dhe si një model në tërësinë e qasjes së personales identitare. Locke ofron argumentin se, për të qenë i qartë tek kuptimi “vetë”, duhet të jetë një gjë e menduar, dhe për shkak se “ndërgjegjja gjithmonë e shoqëron të menduarit” (Locke), vetja me të cilën një person personalisht identifikon shtrihet dhe vazhdon vetëm për sa i përket vetëdijes. Jo më kot kjo vetëdije e Lockes, që referohet dhe në foton e Dokles, mund të barazohet me kujtesën që sjell qartësinë e personales identitare. Duke përfunduar, duhet thënë qartë se kujtesa është, sipas Locke, një kusht i domosdoshëm i identitetit personal. Duke iu referuar hapësirave të ndërgjegjes së ndërprerë ose harresës, Locke pohon se “në të gjitha këto raste ndërgjegja jonë është vetëdija dhe humbja e shikimit të vetes sonë të mëparshme, dhe ndaj duhet të dyshojmë nëse ne jemi e njëjta gjë e mendimit” (Locke). Një version i shkurtuar i teorisë së kujtesës së Lockes, në qasjen e ditëlidnjes së Dpkles, përkitjen me Ditën e Nënës, dhe foton e tij të fëmijërisë bardhë e zi në krahët e nënës së tij të shtrenjtë, dot të sitej mjaft mirë në një mirëkuptim për identitetin personal. Kjo do të konkludonte se kujtesa është edhe një gjendje e domosdoshme dhe e mjaftueshme e vetes, dhe, në të, rritet fuqishëm kuptimi tek identiteti personal.

Kujtimet e fëmijërisë

Memories of childhood

(Për nënën time në Ditën e Nënës)

(For my mother on Mother’s Day)

Nga ANDI TERZIU

By ANDI TERZIU

Nënë, më fal: Për të parën thyerje të besimit tënd kur isha gjashtë vjeç. Isha Luis Názario de Lima në korridor, por rrëshqita duke bërë truke dhe copat e vazos ranë papritur në dysheme.

Mother, forgive me: For first breaking your trust when I was six. I was Luis Názario de Lima down the hall, But slipped trying tricks and the pieces of the vase lay suddenly on the floor.

Unë dënesa në gjumë atë natë. Faji depërtonte nga pasqyra, ndërsa shikoja ngultas sytë e tu në reflektimin tim. Koha e ka shëruar fajin, por kujtimet e fëmijërisë sorollaten dhe kur më së paku pritet, ata kafshojnë me dashuri.

I cried to sleep that night. Guilt seeping from the mirror, As I stared at your eyes in my reflection. Time has healed the guilt, but childhood memories linger And when least expected, they bite with affection.

Ndërsa lundroj në peizazhe të dendura të mëdyshjes, unë jam mirënjohës për flladin tënd qetësues. Duke kujtuar fajin, vetë buzëqeshja ime e rritur mes nesh dërgon shenjat “më pak” dhe “tre”.

As I navigate dense landscapes of doubt, I’m thankful for your calming breeze. Reminiscing guilt, my adult self smiles And I’m texting you ‘less thans’ and ‘threes’.


15 NR. 88 - PRILL 2018

Analizë libri

Tingëllima e vargut-gjurmë jete e dritë historie “Eh, sa gurë janë hedhur/ Qëmoti për të gjakosur/Vrarë e nëpërkëmbur Fjalën/Të lirën e të bukurën”. Por, kur e analizojmë këtë, nganjëherë, më të vërtetë na duket mendim i tejkaluar dhe naiv, sepse, jeta është aritmetikë, mirëpo “Jeta rrokullisej përditë/ Mes numrash me ankth e me frikë”. E tërë kjo, na shpie për t’u ndërlidhur me poezinë “Mall”, e cila reflekton përjetimin e thellë shpirtëror të autorit me rastin e vdekjes së poetit Tahir Desku, i cili me vargun e tij karakteristik atëbotë i ushqente “Engjëjt e lirisë”, por edhe duke kënduar: “Në cilin gjeth e kam vdekjen”. Të gjitha këto, autorin e librit “Lumenjtë e ëndrrave”, e bëjnë shtegtar të jetës edhe të të tjerëve, për çfarë dëshmon se krijuesi, i tëri i është përkushtuar njeriut dhe jetës së tij, të cilat gjëra i rrumbullakon në rrethin e zjarrtë që quhet mall! NË POEZI, LOTI I NËNËS SI FAQE HISTORISH Në “Lumenjtë e ëndrrave”, F. Terziu, gjithnjë ecën duke prekur çdo gjë që e ka në vetvete, që e ka të gjakut dhe të tokës e të vendit që i takon. Por, kjo merr pezëm e fuqi edhe më shumë, kur ai, larg atdheut thotë, këndon e ligjëron: “...Ditënetët e mia/Murashë të largësisë/ Garojnë në takimin tim me Ju”. Kjo, sepse, poeti në asnjë moment dhe në asnjë mënyrë nuk mund të pajtohet me largësitë që e kanë katandisur nga vendlindja dhe toka e rrahur, e përgjakur dhe trazuar nëpër shekuj, por gjithmonë stoike, krenare dhe përherë ishte pip në këmbë-vertikalisht, toka arbërore: “Në motin qaraman, të ngrirë, të bufatosur/Si troshanak pas një cope buke përditëso/Magazinoj kujtesën time/Dita-ditës/Struk e ngjesh në të/Si emigrant valixhen e detyruar/ Në udhëtimin drejt vendlindjes”. Lumenjtë e ëndrrave, njeriun e sjellin edhe tek thelbi i dashurisë dhe i dhembjes. Këto dy drejtëza prush e zjarr, takohen, ku tjetër pos tek nëna. Prandaj, F. Terziu na i “lidhë”

Në “Lumenjtë e ëndrrave”, F. Terziu, gjithnjë ecën duke prekur çdo gjë që e ka në vetvete, që e ka të gjakut dhe të tokës e të vendit që i takon. Por, kjo merr pezëm e fuqi edhe më shumë, kur ai, larg atdheut thotë, këndon e ligjëron.

(vijon nga faqja 9)

duart dhe na ngushton mendjen për lotin e nënës: “Një pikë loti nëne/I ardhur nga Zoti për tu derdhur/ Djepeve/Odave/Frëngjive/Sa herë që është e nevojshme/Loti i nënave!/Dobësia e tyre e vetme/ Një lot për njerëzimin”! Përmes këtyre vargjeve, poeti, si formulë matematike na sjell një histori të tërë, e cila ngjit me lotin e nënës na i shfleton edhe faqet më të vështira dhe më të ndritshme të kombit. Për këtë, loti i nënës dhe pesha karakteristike e tij na ofrohet si univers i veçantë. Autori, jeton larg atdheut. Andaj, siç kemi thënë edhe në fillim, ai është shpirt i trazuar, është me mijëra plagë nga më të ndryshmet, por është edhe me mijëra pikëpyetje për fatin e vet, të njeriut dhe të atdheut. Për këtë arsye, dhembjen e tij na ofron si pikturë: “Vite të tëra larg/ Vragë në shpirt/Sy e duar ngatë/... Edhe pse mua pa Ju/Distanca më gërryen/Atdheu im, i vjetër i ri/ Ndjej mall/para teje përkulem”! Një gjendje të tillë në “Lumenjtë e ëndrrave”, e hasim edhe tek shumë poezi të tjera, si “Kredhje hutaqë”, “Në vend të ikjes”, “ Dhuratë e munguar”, Gëlltitje” etj. KUR VARGËZIMI BËHET DRITË DHE PORTË E LUMTURISË Vargu peshon më rëndë dhe shprush mendimin kur ngritë zërin për të shpjeguar se sa dhemb kurbeti, kjo plagë shekullore që ka goditur njeriun tonë. Andaj, poeti, kujtimet bashkë me kohën,

të cilat korrespondojnë si valët e detit dhe të lumenjve, dëshiron ato dhe çdo gjë tjetër që ia rëndon mendjen e zemrën, t’i bëjë jehonë dhe pjesë të pashkëputshme edhe të lexuesit: “Ej, ndjesi të lumturisë/ Ecni të paktën pranë meje/Ju ndjej/Ju prek/Ju njoh”, ose: “Ej, miq më dëgjoni/Këngën të paktën/ Ma ndini/Vargun të paktën/Ma lexoni/Miq të vargut/Mikesha të fjalës/Më kuptoni që tretëm/Mes jehonës suaj/Më besoni”! Pikërisht, për këtë arsye, poeti na rrëmben mendjen e zemrat edhe me poezitë: “Zbrastësi”, “Ne, 20-vjeçarët”, “Kacafytje guralecësh me ujëkripë”, “Kthinë” etj. Duke ndje mallin për atdhe, autori në “Lumenjtë e ëndrrave”, u këndon edhe shumë figurave dhe personaliteteve që atij ia “trazojnë” ecjet, si: Aleko Likajt, Vasil Qesarit, Pendeli Koçit etj. Poeti, thjeshtë shpreh rebelim, i cili edhe më shumë ia madhështon mesazhin poetik, sepse, siç dihet, përjetimet nuk rrinë galuc, por gjithnjë ecin dhe trazojnë e ngacmojnë njëri-tjetrin kudo që ndodhet poeti: “...Pastaj ndizem i tëri nën jorgan/Kaploj male, fusha oqean”. Shih se çfarë “rehatie” jete bën autori. Edhe nën jorgan, duke e braktisur gjumin, kush e di se çfarë bën duke shëtitur e duke vrarë mendjen, dhe pastaj sikur e “qetëson” shpirtin: “...Tani jam këtu bija ime/Jam këtu në këtë anë/Që të thërras ëndrrën time”, për të vazhduar: “Kush na trazoi bija ime/Kush na dredhoi rrugën e mirë/Kush na la në thërrime/Kush na la të ngrirë”! Me këtë formë të vargëzimit, autori fuqishëm prezanton përplasjet shpirtërore të tij dhe jo vetëm të tij, të cilat, pastaj sikur shndërrohen në një rrëfim romani ku gërshetohet gjithçka që trazon, që sjellë dilema, por edhe njeriun e zbërthen në qëndresë të çuditshme, e cila bëhet si dritë që vjen nga lartë, kurse dera e lumturisë hapet njëherë, por përgjithmonë mirë. Bile, edhe atëherë kur “edhe gurët nën lumë pikojnë gjak”. Të kësaj natyre fuqishëm tingëllojnë dhe bëhen gjurmë historie edhe poezitë: “Butrint”,

“Janinës ia pashë sytë” e kështu me radhë. Kthehemi tek mesazhi i veprës. Duke e njohur bukur mirë timbrin krijues të Fatmir Terziut, libri “Lumenjtë e ëndrrave”, në një mënyrë shprehë dhe prezanton një formë të biografisë së autorit, e cila shpalos faqe interesante, duke i gërshetuar ato, e nganjëherë edhe duke i shndërruar në periudha dhe etapa historike, që bashkërisht dhembin, djegin e përcëllojnë: “Ujëra pafund në ëndrrat e mia/ Lumenj që rrjedhin pa pushim/Aty pastaj krihet vetmia/Aty nis çdo mendim”. Në këtë vargëzim të “tensionuar”, autori mëton dhe dëshiron për të na bërë me dije, se: “Lumenjtë e mi kurrë s’flejnë/Lumenjtë ka kohë që janë egërsuar/Ëndrrave të mia të netëve dimërore/S’di ç’duhet për t’i qetësuar/Ndoshta, rikthim te ëndrrat rinore”! Libri “Lumenjtë e ëndrrave” i F. Terziut është një vepër e cila edhe provokon edhe intrigon për vlerat letrare dhe të mendimit të thellë filozofik, për metaforën e vargut, të cilat, bashkë i ngjajnë bukurisë së kohës jo vetëm në katër stinët e vitit. Në këtë aspekt, mendimi dhe ndijimi sikur shndërrohen në një hartë e cila akoma e ka të paidentifikuar peshën dhe hapësirën e vetë, por që i ngjanë kopshtit me lule e plot gjelbërim, e që aty-këtu përvidhen edhe therra të cilat në aspektin metaforik e zbukurojnë qilimin e jetës! Andaj, këtë analizë libri do ta përfundoj me disa nga vargjet e kësaj vepre: “Kohën e gozhduam mureve/E futëm në dosje/E kyçëm në sirtarë/E flijuam stendave, muzeumeve/Në parcela, kënde e qoshe...”! Pra, e tërë kjo dëshmon se rrugëtimi i mëtejmë është i domosdoshëm, por që do akoma më shumë ndërgjegjësim, vetëdijesim, angazhim, flijim e sakrificë dhe studim mbase edhe këndim poetik. Për këtë, kujtoj se libri me poezi “Lumenjtë e ëndrrave” i Fatmir Terziut është edhe një vepër e cila begaton letrat dhe krijimtarinë letrare kombëtare. Sejdi BERISHA


16 Nr. 88 - PRILL 2018

Edukimi mes poezisë si ftesë adekuate në shkollat shqiptare Dr FATMIR TERZIU

P

oezia e “zbret” dhe e “ngre” njeriun sipas mënyrës dhe afërisë së tij me aspektualitete të qasjes mentale, fizike, ideore, sociale, shoqërore, kulturore, me vetë ambientin, natyrën, vetveten, tërësinë dhe mjaft gjërave dhe ndikimeve të tjera, ku “lidhja Hyjnore” e risjell si proces filozofik mes besimeve të ndryshme duke kalkuluar logjikisht dhe perceptueshmërisht ngjashmërinë e duhur që në krijim. Kështu në këtë proces krahas filozofive të tjera hyn me një qëllim të vetin dhe “ndjenja religjioze”, që duket se është ngulitur në çdo person. Sipas leximeve dhe afrimve të ndryshme tekstore, sa dhe kundërshtive të vetë ideve, duket se hapësira në të cilën jetojmë ne sot paraqas atë që thuhej me kohë se “Nuk ka asnjë që nuk e admiron botën e mrekullueshme të krijuar nga Perëndia”. Qasur me këtë ide, natyrshëm afrohet edukimi. Dhe si i tillë edukimi, siç dihet, pra faktorët kryesorë të edukimit të fëmijëve gjithnjë mbesin Familja, Besimi, Shkolla dhe Shoqëria. Fëmijët fitojnë njohuri për njerëzimin me kënde dhe nga kënde të ndryshme, por përveç mësimit të tillë këndor, çdo fëmijë ka nevojë për arsimim. Një nga faktorët kryesorë të edukimit është siç përmendëm besimi. Kuptimi i doktrinës së besimit të dashur shqiptar, ka mbetur mjaft ortodoks në një nga pozitë hymn të Pashko Vasës, ku për shqiptarin natyrshëm mbeti si një postulat udhëqehës e ku “Feja e Shqiptarit është Shqiptaria”, natyrshëm erdhi pra nga poezia. Erdhi nga një kënd me të cilin këndorja reflektuese e gjuhës së poezisë e çliroi disi amandamentin me të cilin kënde të tjera kërkonin formëzime, parcelëzime, inskenime të tjera. Pra poezia?! Poezia nëpër tekste?! Poezia nëpër shkolla… Më lejoni të filloj me këtë sintezë të thjeshtë: Ne kemi nevojë për poezi, ose ashtu sikurse Robert Elsie i tha në vitin 1999 BBC-së se “shqiptarët janë popull poet dhe të dashuruar me poezinë”. Ne me të vërtetë bëjmë njësh vetveten me këtë aspekt jetik të shprehisë sonë që në zanafillje (Oratoria, folklori, proverbat etj., flasin qartë). Pra tek poezia promovon jo thjesht shkrim-leximin, por ndërton komunitetin dhe nxit elasticitetin emocional. Ajo mund të kalojë kufijtë që mund të bëjë një aspekt tjetër. Dhe ne si popull, në të gjithë kohërat kemi respektuar kufij të ndërtuar nga vrulli shpirtëror i

vetë Poezisë. Poezitë kështu janë kudo në zemrat tona, shtëpitë tona, klasat dhe shkollat ku kemi nisur të rishkruajmë ndjesitë dhe ndërgjegjen e lirë e të ndrydhur nga liria. Në të gjithë këtë qasje natyrshëm ka shumë gjëra, por unë mendoj të veçoj pesë arsye, që sot na ndihmojnë ne, shkollën, shoqërinë, brezat që vijnë me idenë sublime, se pse ne kemi nevojë për poezi në shkollat tona. Dua të shtoj, se kjo nuk ka të bëjë as me ndonjë “ide” të së shkuarës së detyrueshme dhe propagandistike, as me ndonjë insinuatë për rolin dhe nivelin e shkollës mes riqasjes masive të poezisë. Por si një shtrim ideje që ka rolin e saj të pazëvendësueshëm. Së pari mendoj se poezia na ndihmon të njohim njëri-tjetrin dhe të ndërtojmë komunitetin, arsyen tonë me tërsinë ku ne sot qasemi dheushtrojmë aktivitetin jetik të përditësisë. Më lart citova dhe përshkrova se si poezia ka këndin e saj të pazëvendësueshëm edukativ, ndaj mendoj se ajo mund të përdoret si një praktikë në shkollat shqiptare, më së shumti në fillim të vitit, për të mësuar mes vargjeve të bardha, se nga vijnë studentët (nxënësit) dhe cilët janë mes asaj që shprehin lirshëm. Poezia mund t’u lejojë atyre të pikturojnë skica të jetës së tyre, duke përdorur metaforën, imazhet dhe gjuhën simbolike për të përshkruar përvojat e dhimbshme ose pjesët e tyre që ata nuk janë gati për të ndarë. Poezia lejon ata të përdorin gjuhën, për ta bërë atë të shërbejë për një qëllim të thellë të brendshëm, për të thyer rregullat përgjatë rrugës (gramatika, pikësimi, kapitalizimi - të mendojnë për shkurtesat, fjaformimet, ide-fjalët, aspektet e tyre mes fjalës, konotimet etj.) dhe për të gjetur zë, përfaqësim, bashkësi, ndoshta më shumë se nga të gjitha rolet e përditësisë mes poezisë. Së dyti, mes asaj që shtruam si arsye të parë, qaset dhe leximi i poezisë. Kur lexojmë me zë, poezia është ritmi dhe muzika, tingujt dhe rrahjet e vetë jetës dhe jetikes sonë, e vetë angazhimit dhe denjimit të qasjeve në vetvete dhe për të Tjerët. Është Tjetri, është filozofia për Tjetrin, është përfshirja. Të vegjëlit, madje foshnjat dhe fëmijët parashkollorë janë të përfshirë në këtë “tingëllimë”, edhe pse ata nuk mund të kuptojnë të gjitha fjalët ose kuptimin, por ndjejnë ritmet, interesohen për atë që tingëllon domethënia dhe ndoshta duan të krijojnë të tyren, pa u vënë në ndonjë kënd të madh e të lartë të ndjesisë, por të interesit të brendshëm që shkon tek tingulli, tek muzikaliteti.

Në tërësinë e muzikalitetit kjo shtrohet nëpërmjet ritmit dhe rimës. Është më e arsyeshmja e të gjithë literaturës, është ana fizike dhe e plotë që e aktivizon zemrën dhe shpirtin dhe nganjëherë anashkalon kurthet e mendjes së ndrydhur tek përhumbja. Dhe rezultati është se poezia na lëviz në lidhjen tonë me hapësirën, vendin, kohën. Edhe na bën të dëgjojmë rrahjet e ecjes dhe të lëvizshmërisë ritmike. Kjo ë së shumti i duhet jo vetëm librit të shkollës, por dhe kohës në shkollë, arsyes së vetë shkollës, logjikës dhe qëllimit të saj. Në këtë rol ajo është vendi për të folur dhe dëgjuar. Ndaj së treti, mendoj se poezia hap vende për të folur dhe dëgjuar, shumë fusha të neglizhuara të një kurrikule të fuqishme të Arteve të Gjuhës së bukur shqipe. Mendojmë fjalën e folur dhe poezinë dhe natyrshëm mendja na risjell vetë vargjet më të mira e më të bukura që mbajnë mes kapakëve të librave poetët tanë më të shquar, ata që na bënë vend në shkollë për të folur dhe kur ishte e ndaluar e për të dëgjuar kur dhe muret flisnin e dëgjonin. E parë në këtë mënyrë, poezia vetëkuptohet që sjell audiencë, audiencë autentike, e cila motivon edhe shkrimtarët hezitues (ose shumicën e shkrimtarëve edhe për këtë çështje), ku shfaqet vetë hapësira. Tek e katërta është pra ajo që nënkupton se Poezia ka hapësirë për Gjuhës Shqipe që të riqasë vlerat e saj të bukura që radhë gjenden në gjuhë të tjera. Për shkak se poezitë në gjuhën e bukur shqipe i kundërshtojnë rregullat, poezia mund të bëhet e arritshme për shtrimin e saj kumtues dhe qëllimdidaktues, pra poezitë mund të jenë lehtësisht skelë dhe infrastrukturë ku të interesuarit mund të gjejnë mënyra për të shprehur zërat e tyre duke qenë të kufizuara në fjalorët e tyre të përditësisë dhe lidhjeve me gjuhët ku ata ofrojnë jetëditësinë, falë migrimeve dhe lëvizjeve të lira. Për më tepër, poezia është dhe mbetet universale. Kështu që kudo mund të mësojnë ose të lexojnë poezi në gjuhën e tyre primare, duke i ndihmuar ata të lidhin botën e tyre me botën ku ata ndodhen. Me këtë ata bëhen më integrues, formojnë qëndryeshmëri. Së fundi, dhe kjo natyrisht nuk e funddit, tregon se poezia ndërton qëndrueshmëri tek fëmijët, po aq dhe tek të rriturit, nxit mësimin social dhe atë emocional. Një frazë e hartuar mirë në një poemë mund të na ndihmojë të shohim një përvojë në një mënyrë krejtësisht të re. Ne mund të fitojmë njohuri që na janë

shmangur shumë herë, që na japin kuptueshmëri dhe forcë të re. Uiliam Butler Yeats është shprehur në lidhje me poezinë: “Është gjaku, imagjinata, intelekti që kalon së bashku ... Ajo na kërkon të prekim dhe të shijojmë, të dëgjojmë dhe të shohim botën dhe të tkurremi tek gjithçka që është vetëm e trurit”. Shkollat tona janë vende të “trurit”, ndaj ne duhet të gjejmë mënyra për të trajtuar mënyra të tjera të të qenit, mënyra të tjera të të mësuarit. Dhe ne duhet të gjejmë mënyra për të folur për gjërat e vështira dhe të pashpjegueshme në jetë, sikurse duhet të flasim për fenomene të përditësisë sikurse janë vdekja dhe vuajtja dhe madje gëzimi dhe transformimi i thellë. Ja pra, pse sot dhe më shumë se kurrë poezia duhet të zgjerohet në shkollat tona si një aspekt më i ndjeshëm dhe si strukturë më vete, duke pasur parasysh këto dhe qindra e qindra arsye të tjera, që na ndihmojnë nga lidhjet me fqinjin Jugor apo dhe me kulturat e rajonit, ku poezia kapërceu kënde kulturash dhe formoi lidhje të fuqishme që mbajtën shekujt gjallë përtej dhe prej legjendave dhe mitologjisë. Një sugjerim i fundit rreth sjelljes së poezisë në jetën e përditshme mes shkollës, është gjetja e rrugëve që na zgjojnë, udhërrëfimi për gëzimin irracional, trishtimin ose kënaqësinë, rrugëudha e mençur për tek poezitë që na bëjnë që të duam të sillemi rreth tyre, ose të shijojmë ngjyrat e tyre në të gjithë tavanin perceptues të zgjimit pas gjumit të detyruar. Kështu janë poezitë që na bëjnë të komunikojmë me pjesët më të thella të qenies sonë. Ne duhet t’i mirëpresim ato, pra dhe më ndjeshëm nëpër shkollat tona. Akademikët dhe studiuesit e mjaft fushave janë bindur se ndërtimi i një personaliteti të lirë, moral dhe me iniciativë që respekton ligjet, të drejtat e të tjerëve, kulturën, gjuhën dhe fenë e tyre, nuk do të ishte i plotë pa mësuar rolin e letërsisë e sidomos të poezisë në shprehinë e vrullit shpirtëror në shekuj. Këto cilësi mund të formohen në mënyrë bindëse dhe të përhershme në procesin e mësimdhënies së një subjekti të veçantë, të ngushtë moral të të mësuarit. Analfabetizmi poetik, ai që ka mbetur në skamjen e tij trajtuese, është problemi i vërtetë i brezit tonë të ri dhe të gjithë kombit tonë, ndaj rrjetet sociale mbajnë një rrëmujë të këtij standarti të mëshiruar. Roli i madh i elementit moral dhe ndriçimi adekuat letrar në trajnimin e të rinjve dhe të ardhmes së kombit ende nuk është vlerësuar. Për vite me radhë, është folur për një zhvillim të pafavorshëm didaktik.


17 NR. 88 - PRILL 2018

Krim e dhunë

Dr FATMIR TERZIU

Q

ë në kohët e lashta kjo temë njihet. Letrat, krijimtaria, filozofia dhe arti na e bënë të mundshme ta lexojmë, arsyetojmë, ndjekim dhe ta analizojmë. Sokrati dhe studenti i tij Platoni, madje edhe Aristoteli (i cili ishte student i Platonit) kishin një interes në një kulturë në të cilën dhuna (forca e pajustifikuar ose tiranike) është minimale. Bazuar në këtë, unë mendoj se tre prej tyre do të kundërshtonin një ndërhyrje të rreptë e të dhunshme ndaj protestuesve, po aq sa nuk do të kursenin dhe mos zbatimin e mendimit më të mirë në interes të Popullit. Këtu nuk bëhet fjalë për pacifizëm me dhunën. As për të tre filozofët e lashtë nuk bëhet fjalë se ishin të tillë. Nga letërsia dimë dhe mësojmë se asnjë nga të tre nuk ishin pacifistë. Sokrati në fakt shërbeu edhe si një ushtar këmbësor dhe ishte veteran i luftës mes Athinës dhe aleatëve të saj, dhe Spartës dhe aleatëve të saj. Por të gjitha janë përshkrime, janë emocione që dalin nga konflikti. E këtu merr detyrën letërsia. Letërsia përshkruan emocionet që dalin nga konflikti dhe i bën ato të disponueshme për lexuesit. Lexuesit i përjetojnë ato në mënyrë të drejtpërdrejtë. Kuptimi letrar nuk paraqitet vetëm në ngjarjet e përshkruara. Ai qëmton gjithashtu, atë që rreket tek më e rëndësishmja. Kuptimi letrar thellohet në interpretimin e ngjarjeve të përshkruara. Kuptimi letrar ndalet në trajtimin e autorit të ngjarjeve të përshkruara. Gjithmonë ka një ndalesë dhe tek përgjigja e lexuesit për të dy aspektet: ngjarjet e përshkruara dhe trajtimin e autorit të problemit. E domosdoshme është të ndalet dhe tek parashikimet e autorit për përgjigjet e lexuesit. Letërsia me “gjuhën” e saj përshkruan qëndrimet e mundshme ndaj dhunës. Mes formave të saj bën një argument për rëndësinë vendimtare strukturore. Arti në përgjithësi determinon të riformatojë atë që ndodh mes aspekteve të dhunës në jetë dhe në përditësi. Mes kësaj krijimtaria, pastaj paraqet “një mostër” përfaqësuese të akteve të dhunshme duke u gjetur mes një hapësire të qasur në letërsi. Shembujt nga letërsia janë të organizuara në llojet kryesore të marrëdhënieve njerëzore: lidhja me veten (vetëvrasja); rivalët seksualë, të dashuruarit dhe partnerët martesorë; anëtarët e familjes (prindërit, fëmijët, motrat, hallat, xhaxhallarët dhe kushërinjtë); ndodhitë mes komuniteteve (dhunë brenda grupeve sociale); lufta (dhuna midis grupeve sociale, poltike, mosbindja civile). Në këto rrethana gjithnjë del ndërthurja

mes notave realiste dhe atyre që marrin notat e romantizmit. Shembujt janë shumë kudo. Le të mbesim tek një më i hershëm. Tek një shkrimtar shqiptar. Në vitet 30-të ndërthurja me notat e romantizmit e solli prirjen realiste të Andrea Varfit tek vjersha “Zjarr Atdheu”. Ishte viti 1932 kur mosha e tij 18-vjeçare sillte një motiv të realitetit të kohës të përzier me motivin e zakonshëm atdhetar: “Dhe hidhërimin të madh shumë unë e ndiej, dhe pse krenar. Gjer kur trolli shqipëtar do duroj krim e dhunë?” Në tema të tilla nuk mund të mos jetë apriori edhe lakonizmi, madje nuk mungon as ftizia (dëshpërimi personal). Skicat e Migjenit kanë një arsye të pikëtakohen këtu. Ashtu sikurse mund të gjejnë kënd edhe Helenau dhe G. Pali. Në arsye të tjera skicat, poezitë, apo dhe rastet e kohërave të tjera në territorin shqiptar e më gjerë kur angazhohen tek krimi dhe dhuna kanë një ndryshim mes tyre. Këtë e shohim dhe në gjykimin e rastit të cituar me Sokratin. Pra e thënë shkurt, kemi disa arsye për të menduar se Sokrati shërbeu me dallim. Në versionin e Platonit të gjyqit të Sokratit (Apologjia), Sokrati foli me gjyqtarët e tij dhe me popullin e Athinës që të mos e neglizhonte kujdesin e shpirtrave të tyre. Kjo mund të kuptohet se si Sokrati ishte duke u kërkuar të tjerëve, që të mos jenë viktima të krenarisë së tyre, të vënë në dyshim pretendimet e tyre për të ditur se çfarë është e drejtë apo e shenjtë. As në letërsi, as në përditësi, as në qeverisje nuk do të ishte e lehtë. Një pyetje e tillë dhe pyetja e bindjeve të të tjerëve është e mundur vetëm në kushte të qeta ose të paktën në kushte jo të dhunshme. Nëse nuk jeni të sigurt duke sfiduar “mençurinë” dhe “protestën” e të tjerëve, detyra juaj si Lider mund të jetë e kufizuar dhe, më keq, mjaft e shkurtër. Ai që ka veshë duhet ta lexojë, të paktën atë që nis me Soktratin! Dhe nëse do të donim të dëgjonim letrarisht, apo filozofikisht një përgjigje nga Sokrati, Platoni dhe Aristoteli, nëse do të gjendeshin në “Rrugën e Kombit” për të protestuar, unë mendoj se ata mund të hipnin mbi kuaj të bëshëm në kufijtë e vjetër në Hartën e Ballkanit, ku ka shumë më pak gardhe, e pasi të kishin lexuar Bulkën, Migjenin, Menelaun, G Palin etj., e madje pasi të kishin rilexuar vetveten do të bashkoheshin me protestuesit, por jo me dhunën dhe krimin e provokuar.

Fabula e ditës: Jetët e mashtruara Dr FATMIR TERZIU

F

eigned lifes! Skenare të imituara për jetë të mashtruara. Kështu do ta karakterizoja protestën e Rrrugës së Kombit. Madje as kronikat e zbukuruara në shtojcat e Historisë, as letrat “e apostujve” të Kryeministrit Rama në rrjetet sociale, as fjalimet e shtirura dhe mjaft të tjera si këto televizioneve dhe sfondeve me zë e pazë, nuk do të mundnin t’ia zbusnin elementin bazë: mashtrimin e jetëve, se: Ndodhia është thjesht një imitim i historisë, për të mbuluar premtimet, dështimet, arkën bosh dhe është imazh i veprimeve sikur të ishin të pranishme në të gjitha ditët e munguara të protestave popullore për jetët e mashtruara. Ngjarja është siç është historia e veprimeve të lira demokratike në natyrë, që ndodhin sikur të ishin e tallura me jetët e mashtruara. Protesta është dhe mbeti, ajo që është e kaluara mashtruese e jetës së njerëzve. Ajo sfidë me jetët e mashtruara nuk është më aluzive ose parabolike, është një narrativ i përdorur vetëm për të shprehur disa qëllime ose mendjemprehtësi. Sfida mospajtuese, e cila u pa sot e provokuar nga Qeveria dhe Pushteti me Uniformë, në tërë ditën e saj me diell, dhe që më vonë mes debatit sjell një lloj skizofrenie parabolike ishte shumë më në përdorim në kohët e lashta. Si nga legjendat e Ezopit, dhe fjalitë e shkurtra të të Shtatëve, aq dhe nga përdorimi i hieroglifeve mund të shfaqen kronika më të ndjeshme e më qesharake, kur provokimi kërkon shkakun dhe pretekstin e jetëve që nuk jetohen më, e fateve që nuk janë më fate njerëzore, e të ardhmes që nuk është më e ardhme, e kalimit të lirë, që nuk është më i tillë, e taksës, që nuk është më një arsye, por si të gjitha dhe të tjerat kronika të imituara për jetë të mashtruara, e gjitha ishte, është dhe do të mbetet vetëm një prapavijë. Në skenar ne e shohim

“përdorimin” qartë pasi është i autorizuar. Në shfaqjen e ritransmetimin e tij, ne e ndjekim ekspozitën e fabulave me kukulla që bien si ngahera me lumturi të madhe, si në legjendën që njohim kur Gjigantët u përmbysën në luftën e tyre kundër Zotave, dhe Toka, nëna e tyre në hakmarrje solli famën: “Illiam terra Parens ira irritata Deorum/ Extremam, ut perhibent, Coeo Enceladoque Sororem/ Progemit” Nëna Tokë kundër perëndive?! Kështu thonë ata…, kështu do të thonë deri sa të mos ketë jetë të mashtruara as për veten, as për nipër e strënipër. Atëherë, ligësia e pushtetarëve, e cila është vetvetiu shtysa dhe vetë nëna e Rebelimit, nxjerr shpifje dhe trille dhe pjell taksat e shteteve, të cilat janë të njëjta me rebelimin, por më finoke, më dhelpërore, më femërore: kështu në legjendë që pjesa tjetër e perëndive që kanë komplotuar për të lidhur Jupiterin, Pallasin, nxjerrin në skenë dhe thërrasin Briareus me qindra duart e tij, për ndihmën e tij, për të shpjeguar, se rregjimet që mbahen me duar të tilla, nuk duhet të kenë frikë nga ndonjë frenim i absolutizmit të tyre nga subjekte të fuqishme, për aq kohë sa me gënjshtra dhe mashtrime ata mbajnë jetët e njerëzve, të cilët pretendojnë se do të jenë të sigurtë të vijnë në anët e tyre: kështu që në legjendën e sotme narrativi do të shkruhet e do të rishkruhet si protesta për lirinë e lirë midis një Kombi të ndarë në vite, për taksën e një emri të barabartë me jetët e mashtruara të këtyre njerëzve në Rrugën e Kombit. Të paktën këtu Kryeministri duhet të kishte zbritur kukullën e tij kryeneçe, për të gjetur një arsye të së drejtës njerëzore, një arsye për jetët e mashtruara. Se aty ishim të gjithë, isha unë, ishe ti, ishte ai… ishim të gjithë të munguarit e atjeshëm, ishin të gjithë jetët e mashtruara. Ishim dhe duhet të ishim ne shqiptarët e Rrugës së Kombit, si pjesë e integrimit të Europës!


18 Nr. 88 - PRILL 2018

Dy poezi “Tomorit” të Lef Nosit Dr FATMIR TERZIU

N

ë arkivat britanike ndodhen dhe këto dy vjersha të shkruara nga dy shqiptarë, nga Leskoviku dhe nga Tuzi. Vjershat janë shkruar në muajin Mars të vitit 1910-të. Ato janë botuar në gazetën “Tomorri” që në atë kohë botohej nga Lef Nosi. E para është e shkruar nga G. Petrit Përmeti dhe titullohet “Urim “Tomorit” dhe e dyta është e shkruar nga Duro Guri dhe titulli i saj është “Tomorit”. Poezia e parë fillon si një urim i drejtëpërdrejtë për gazetën “Tomorri” me një varg tejet të thjeshtë, me një gjuhë të pastër, sublim dhe dedikim të arsyeshëm, ku thotë: O moj fletë e bekuar/ Që pate fatbardhësinë/ Me shkronjat e arta të shkruara/ Të lulëzosh Shqipërinë”. Ndërsa poezia e dytë, e cila vjen nga Tuzi, ka një arsye më shumë të shkojë tek ngjizja e emrit të kësaj gazete me emrin e Malit Tomor, aty ku ajo është emërtuar, me fjalët: “O zëri i malit të bekuar/ Të uroj këmbën e mabrë/ T’i sjellësh kombit të uruar Bashkim të madh të pa ndarë”. Që në dy strofat e para, jo vetëm nga gjeografia nga ata vijnë në botimin e tyre, por dhe nga mënyra e mesazhit natyrshëm kanë në pah “plagën” që dhemb më shumë për secilën anë gjeografike të Shqipërisë. E para që vjen nga Leskoviku ka në thelb lulëzimin e Shqipërisë dhe e dyta ka si qëllim bashkimin e madh e të pa ndarë të Kombit. Më tej poezitë vazhdojnë përkatësisht në strofat e tjera. E para vazhdon si vijon:

Të shëndritësh pas zakonit Me të drejtat atdhetare Që t’i lapësh dritë Tomorit Pas nevojës shqiptare. T’u japësh dërmën armiqve E faqezinjve intrigantë Që errësira të hiqet Dhe mendimet që ata kanë.

Pas emrit që more Dhe pas programit të lartë Perëndia shenjtërore Do të të ndrisë ditë e natë” (Urim “Tomorit”) Poezia e dytë ka dhe dy strofa të tjera që vazhdojnë kështu:

Që në dy strofat e para, jo vetëm nga gjeografia nga ata vijnë në botimin e tyre, por dhe nga mënyra e mesazhit natyrshëm kanë në pah “plagën” që dhemb më shumë për secilën anë gjeografike të Shqipërisë. E para që vjen nga Leskoviku ka në thelb lulëzimin e Shqipërisë dhe e dyta ka si qëllim bashkimin e madh e të pa ndarë të Kombit.

“emrin e shenjtëruar Të atij mali të lartë M’a tregove e liruar Dhe me jetë të gjatë

“Te kërthizë e Shqipërisë U shfaqe dalë e ngadalë T’ju ndriçosh mendjen djelmërisë Të së bekuarës Normalë. Engjëjt paç ndihmëtarë Mëmëdhetar i vërtetë Për këtë punë e marë Mos të lodhemi për jetë” (Tomorit) Këto poezi janë pjesë e disa materialeve që ndodhen në British Library dhe në arkivat britanike, të cilat sikurse dihet tashmë i kishte dhuruar Engleska e Elbasanit, emri i së cilës ishte Margaret Hasluck, që ishte një qytetare skoceze e ardhur në Shqipëri me mision britanik dhe që ishte dhe mbledhëse folklori. Ajo ishte një mike e ngushtë e Lef Nosit, por jo një e dashuruar me të.


19 NR. 88 - PRILL 2018

Presidenti Hashim Thaçi dhe diskursi i shtetarit modern

Shteti i Ri, Shtetari Modern Hashim Thaçi është një libër i tipit Biografi dhe është shkruar nga nga Roger Boyes dhe Suzy Jagger. Dr FATMIR TERZIU

S

hkruesit e librave të karakterit biografikë janë gjithmonë duke e riorganizuar ndjenjën e marrëdhënieve të ndryshueshme ndërmjet një individi dhe një shoqërie. Të gjithë burrat dhe gratë janë të formësuar nga bota në të cilën jetojnë, ama ende mbetet e paqartë se deri në ç’masë edhe figurat që qasen në togfjalëshin “më të mëdhenjtë”, Churchilli ose Prousti, kanë precipituar, apo vetëm kristalizuar vlerat, ose vizionet me të cilat ata janë të lidhur në mënyrë të pashmangshme. “Një herë tjetër ka jetë të tjera për të jetuar”, vëzhgonte dikur W. H. Auden. Vërtetë e mjaftueshme. Por deri në çfarë mase mund të transformojë një person një kohë të caktuar, madje ta kthejë atë në një kohë tjetër? Pyetja është debatuese, por ama akademike. Dhe kur një subjekt i biografit është një Lider i shekullit që jetojmë, që dëshiron të bëjë shenjën e tij në këtë fushë të debatuar, të kritikuar, ama të vlerësuar, a është vërtet histori për një udhëheqës të ri të një shteti të ri? A ka raste kur triumfi personal në të vërtetë sjell një transformim shoqëror? Apo shumë prej këtyre tregimeve përfundojnë me një ndalesë, Presidenti, njëkohësisht, fitimtar dhe viktimë, duke përfshirë brenda një shoqërie mundësi të reja që mbeten në shumë aspekte pamundësitë? Jeta e Presidentit aktual, të pestin në numër, që ka sjellë vota demokratike në shtetin e ri të Kosovës, natyrisht nuk mund të analizohet pa jetën e djaloshit, studentit, luftëtarit dhe liderit politik dhe as që bëhet fjalë se mund të kuptohet pa konsideruar pyetje të tilla, të lartcituara. Leximi “Shteti i Ri, Shtetari Modern Hashim Thaçi - biografi” (“New State, Modern Statesman: Hashim Thaçi – A Biography”) të shpie menjeherë tek e para e kryesores që shkon në shkallë të plotë të këtyre udhëve dhe monopateve ku ka shkelur arsyeshëm vetë jeta jashtëzakonisht e komplikuar. Unë duke lexuar mund të shoh qartazi, se autorët, Roger Boyes dhe Suzy Jagger, nuk kanë pasur kohë të lehtë për të pajtuar energji në lidhje me subjektin e tyre, përcaktimi dhe suksesi i ndjeshëm me të gjitha arsyetimet dhe skepticizmin që hasën elementët masivë, politikë, ushtarakë, globalë në zgjidhjen e çështjes së Kosovës. Ndaj jo më kot Senatori Bob Dole, Kandidati Republikan për President të SHBA-së në vitin 1996 e thotë qartë dhe saktë: “Udhëtimi i Thaçit është udhëtimi i Kosovës”. Libri nxjerr në pah faktin se

më pak se njëzet vjet më parë, një udhëheqës i ri etnik, një student shqiptar i quajtur Hashim Thaçi, udhëhoqi një revolucion kundër Sllobodan Millosheviçit, tiranit serb me forcën më të madhe ushtarake në Evropë, dhe e bindi Perëndimin për të bombarduar Beogradin jashtë Kosovës. Bombardimi ajror i bëri parapritë një periudhe paqeje të pakrahasueshme në Ballkan, të cilën udhëheqësit perëndimorë e kërkonin edhe më pas për të përmbysur tiranitë e tjera në vende të huaja, ndaj edhe sot e shohin me zili si një model të rrallë të suksesshëm. Ndërhyrja e NATO-s në Kosovë, e udhëhequr nga Tony Blair dhe Bill Clinton, rezultoi në demokraci dhe sundim të ligjit. Leximi më i thellë dhe më i detajuar i “Shteti i Ri, Shtetari Modern Hashim Thaçi - biografi” na reflekton më së miri dhe si një studim që kërkon të tregojë me fakte reale faktin se si një përfshirje Perëndimore në një tokë të huaj, nëse ajo është mbështetur nga një qëllim i fortë mund të quhet e suksesshme dhe duket qartë se punoi realisht në Kosovë, dhe do të funksionojë kudo. Pra me një lexim të tillë të detajuar, shohim se ky libër nuk është thjesht historia e suksesit të rrallë të ndërhyrjes ushtarake perëndimore dhe as ajo që ceket si leximi dhe paraqitja për biografinë e parë të Presidentit të ri të Kosovës, shtetin më të ri në Evropë, por një diskurs i tërë jetik për një angazhim modern të formave demokratike për të vënë në lëvizje strukturat efikase demokratike të jetës së një populli nën vuajtje. Në libër del fakti pos kësaj preambule, se nga ana tjetër, megjithë, përpjekjet e George W. Bush për efekt ndryshimi të regjimit në Irak dhe Afganistan, po aq dhe nga Amerika, Britania dhe Franca për të bërë të njëjtën gjë në Libi, kanë lënë vakuume në synimet aprioritare, duke lënë mjaft fakte vdekjeprurëse, pushtet të uzurpuar me kryengritës islamikë, gjë që ka sjellë dilema edhe tek vetë udhëheqësit perëndimorë. Ndryshe shikohet në libër, duke parë dhimbjen dhe dhunën që krijoi regjimi i Millosheviçit tek populli shqiptar i Kosovës, duke parë ende faktet tronditëse për eksodin më të madh të emigrantëve që prej Luftës së Dytë Botërore, intervenimi i NATO-s në Kosovë mbetet një shembull unik dhe i suksesshëm i një procesi që çoi në një kalim paqësore nga lufta e egër etnike drejt demokracisë moderne. Të gjashtëmbëdhjetë kapitujt e librit, duke përfshirë parathënien e shkruar nga Bob Dole dhe hyrjen e librit fla-

sin qartë dhe ndjeshëm me atë që Joe Biden, zëvendës-Presidenti i SHBA-së (2009-2017) pati deklaruar për Presidentin Thaçi se “është Gerge Washingtoni i Kosovës”. Libri në fjalë edhe pse ka zgjuar debat edhe në Kosovë u promovua të martën në “12 RICS Parliament Square” në Londër. Me një prani të gjerë të figurave të shumta akademike, politike, mediatike, ushtarake, diplomatike libri i cili flet për jetën dhe karrierën politike të presidentit të Kosovës, Hashim Thaçi u promovua nga autorët e kësaj biografie, Roger Boyes dhe Suzy Jagger. Me një pjesëmarrje të shumë personaliteteve të jetës politike dhe publike në Britani të Madhe u vërtetua fakti se ky libër është pritur me mjaft interes dhe ka një arsye më shumë të jetë si i tillë. Duke i ritheksuar thëniet libri me një gjuhë të qartë e të saktë, të kujdeshme shkon përtej diskursit të një libri të tillë pasi “Rrugëtimi i Thaçit është rrugëtimi i Kosovës. Rrugëtimi i Kosovës ishte mahnitës, dhe një njeri vendimtar për zhvillimin e këtij bastioni të demokracisë në Ballkan është presidenti Hashim Thaçi. Derisa Lordi Robertson, Ish Sekretar i Mbrojtjes i Mbretërisë së Bashkuar 1997-1999 dhe ish Sekretar i Përgjithshëm i NATO-s Thaçin në këtë libër e përshkruan si një student i pasionuar disident e deri te Komandanti i UÇK-së, Kryeministri dhe Presidenti i shtetit të tij. Sidoqoftë ashtu sikurse citohet dhe në libër “Rrugëtimi i Hashim Thaçit ka qenë i jashtëzakonshëm, plot ngjarje, dhe nganjëherë kontrovers, por, Kosova sot mbetet një temë aktuale dhe kjo histori e sinqertë e një lideri madhështor të një shteti të vogël përplot histori nuk pasqyron vetëm të kaluarën e jashtëzakonshme, por edhe të një të ardhme shpresëdhënëse.” Edhe ish sekretarja e shtetit amerikan, Madeleine Albright ka folur për Thaçin në këtë libër. “Kam thënë gjatë Konferencës së Rambujesë së Hashim Thaçi është një politikan i lindur. Angazhimi i tij gjatë dhe gjatë luftës ka forcuar mendimin tim se ai është një politikan i aftë. Kam besim në vizionin e tij – një vizion që i mungonte Kosovës.” Për rëndësinë e Thaçit në proceset politike për Kosovën, në libër është cituar edhe ambasadori Ëolfgang Ischinger. “Hashim Thaçi shkroi një kapitull të rëndësishëm në historinë bashkëkohore të Evropës përmes dy ngjarjeve kryesore: duke i prirë Kosovës drejt shpalljes së pavarësisë së saj dhe, pesë vjet më pas, drejt marrëveshjes historike mes Serbisë dhe Kosovës për nor-

malizimin e marrëdhënieve midis dy fqinjëve”. Libri me autorët e mirënjohur britanikë ka zgjuar debat në arenën politike dhe emdiatike shqiptare, derisa pas Londrës pritet të promovohet edhe në kryeqendra tjera botërore. Mësohet gjithashtu nga promovuesit se libri tash e disa muaj është vendosur në platformën më të madhe online Amazon dhe mund të blihet edhe nëpër librari të ndryshme në botë. Sakaq duke përfunduar duhet të theksojmë qartë atë që vjen nga leximi i këtij libri të shkruar nga britanikët me mjaft emër në këtë fushë, se Presidenti Hashim Thaçi dhe diskursi i shtetarit modern na japin të nënkuptojmë se ne jetojmë në një botë tërësisht të ndërvarur, askund më shumë se në Evropë. Prosperiteti bashkëkohor i Evropës, dhe gjetkë gjithashtu, bazohet në përdorimin e gjerë të ndërlidhjeve ekonomike. Ndërsa varfëria dhe pabarazia e papranueshme që vazhdojnë në pjesën më të madhe të botës, përfshirë Kosovën, sigurisht kërkojnë angazhim më të mirë të menduar nga politika, institucionet, problemet mund të zgjidhen më mirë pa u izoluar nga ekonomitë në vendet fqinj. Ecuria e përbashkët e debatuar edhe kohët e fundit, nga një numër çuditërisht i madh ekonomistësh ballkanas, që sjellin mendimet e shkollave të ndryshme, se Kosova do të ishte një budallallëk i jashtëzakonshëm nëse nuk bëhej pjesë integrale e vetë vrullit ekonomik, jo vetëm e njohjes së plotë në Ballkan dhe asaj nga pesë shtetet e Europës, pasqyron një vlerësim të këtij realiteti të shndritshëm, të cilin pjekuria e Presidentit Thaçi e ka qasje të direktivave të tij. Përveç tregtisë dhe shkëmbimit ekonomik me vetë Evropën, Kosova është aktualisht e përfshirë në një numër të madh marrëveshjesh globale si pjesë e integrimit në tërë strukturën e Bashkimit Evropian. Kosova mund të bëjë shumë për vete dhe për Rajonin, po aq dhe më gjerë për të korrigjuar disa nga gabimet e mëdha të politikave ekonomike që ende mbajnë në dilemë shtetin e ri. Në praninë e një publiku të respektuar, ku merrnin pjesë akademikë, historianë, diplomatë, gazetarë dhe mysafirë të tjerë, sot në Londër u promovua libri “New State, Modern Stateman” i shkruar nga Roger Boys dhe Suzy Jagger. Vetë Presidenti Thaçi shkruan: “Para të pranishmëve për librin diskutuan autorët, ndërkaq me një fjalë rasti më nderoi ish sekretari i NATO-s, lordi George Robertson”.


20 Nr. 88 - PRILL 2018

Çlirim Ceka, piktori i personazheve të punës

Në krijimtarinë e kësaj periudhe artisti Ceka realizon vepra ekspresive figurative, me vija e njolla kryesisht gjeometrike që arrijnë deri në linja të ashpra grafike ku mungon imazhi.

“Mësojmë dhe punojmë” quhet piktura e realizuar nga Çlirim Ceka më 1969, pjesë e fondit të Galerisë Kombëtare të Arteve. Personazhet e zgjedhur nga artisti janë tipikë të kohës. Ata vijnë nga metalurgjia, apo fusha të tjera të prodhimit. Piktori Ceka i përket artistëve të rëndësishëm shqiptarë të realizmit socialist. Ceka ka kryer Institutin e Lartë të Arteve, Tiranë dhe po në këtë Institut ka punuar si pedagog i grafikës në vitet (1970-1975). Ceka bënte pjesë në grupin e piktorëve të realizmit socialist që trajtuan tablonë kompozicionale me prirje monumentale dhe me dimensione të mëdha. Kjo prirje e piktorëve të rinj të realizmit socialist, të porsa diplomuar, drejt dimensioneve të mëdha, krijoi tek këta artistë mundësinë e trajtimit të kompozimeve dhe sfondeve në formë simbolike e mjaft dekorative, gati pllakateske. Ky grupim artistësh përbëhej nga artistët që sapo ishin diplomuar në Akademitë lindore dhe ata të diplomuar në Shqipëri, të cilët sollën risi në pikturën shqiptare në vitet 1960-1970, sepse krijuan një lëvizje artistike drejt tablosë monumentale të propagandës me dimensione të mëdha. Tematika e tablove ishte pjesë e propagandës politike, “arti i porositur” apo “arti i angazhuar” i kornizuar brenda kanoneve të realizmit socialist me temat slogane të kohës, “pasqyrimi i njeriut të ri”, “ndërtimi dhe transformimi socialist i vendit’ dhe “tabloja historike heroike”. Piktori Ceka ka realizuar edhe një murale në hollin e Muzeun Historik, Lushnjë, 1987 por kryesisht tematika e kompozimeve të tij në vazhdimësi ka qënë ajo e punës për ndërtimin e socializmit dhe nga puna e klasës punëtore. Në pikturën e Cekës ndjehet prirja për një pikturë larg natyralizmit apo dhe realizmit akademik. Ai duke qënë një vizatues i fuqishëm, i realizon figurat e tij në mënyrë mjeshtërore në lëvizje duke krijuar situata të fuqishme grafike. Me mjaft interes janë tablotë nga fonderia, të cilat pasqyrojnë kryesisht mjediset e atmosferës së punës në Kombinatin Metalurgjik Elbasan. Ai ishte pjesëmarrës deri në vititn 1975 në të gjitha ekspozitat kombëtare që organizonte Galeria e Arteve dhe Ministria e Kulturës e kohës. Nga krijimtaria e artistit Çlirim Ceka në fondin e Galerisë Kombëtare të Arteve, ndodhen

njëzetedy vepra të viteve 1968-1994. Nga ky koleksion gjatë mund të kujtojmë “Punojmë dhe mësojmë” , 1969, (GKA, Tiranë), “Në kufi”, 1980, (GKA, Tiranë), “Në

metalurgjik”, 1983 (GKA, Tiranë), “Dropullitja”, 1984 (GKA, Tiranë), “Metalurgu”, 1984 (GKA, Tiranë), etj. Ceka ka realizuar ilustrime, kopertina librash dhe cikle grafike në teknikën e linoleumit. Ndër punimet e para grafike kujtojmë ”Punëtorët”, 1968 (GKA, Tiranë), “Fonditori”, 1968, (GKA, Tiranë), “Shkrirësit”, 1969 (GKA, Tiranë), etj. Veprat e tij ndodhen edhe në Galeritë e Arteve të qytetit të Elbasanit (tre vepra), të Lushnjës (një vepër) dhe të Vlorës (një vepër). Piktori Çlrim Ceka ka marë pjesë në ekspozitat kolektive që Galeria Kombëtare e Arteve ka çelur jashtë Shqipërisë si në Pekin, RP të Kinës (1967), në Bienalen e Aleksandrisë, Egjypt (1968), në Shangai, RP të Kinës (1968), në Prishtinë, Kosovë (1972), Paris (Francë), Romë (Itali), Athinë (Greqi), Spezano Albanese (Itali), Grac (Austri), Gorica-Kroaci

(1997), Selanik (Greqi). Më 1998, artisti emigroi në qytetin e Selanikut, Greqi, ku zhvillon veprimtarinë artistike dhe jeton aktualisht me familjen. Ai është anëtar i shoqatës së artistëve SKET-BE (Shoqata e artistëve figurativë të Greqisë së veriut) ku bëjnë pjesë artistë grekë, rusë, hollandezë, indianë. Në krijimtarinë e kësaj periudhe artisti Ceka realizon vepra ekspresive figurative, me vija e njolla kryesisht gjeometrike që arrijnë deri në linja të ashpra grafike ku mungon imazhi. Krijimtaria e Çlirim Cekës në Greqi u fokusua kryesisht në gjininë e grafikës. Në koleksionin e kësaj periudhe artisti realizon grafika abstrakte si dhe ato me tema shqiptare (me motive folklorike). Ai synon në këto punime grafike drejt një gjuhe artistike të thjeshtëzuar, të stilizuar drejt dekorativitetit abstrakt.


21 NR. 88 - PRILL 2018

AKADEMIA JUNIOR VLORË, PAS TITULLIT KAMPIONË TË BALLKANIT, FITOJNË VENDIN E TRETË NË ITALI

Nga ANDI BEGAJ

N

ga data 30 mars deri në 2 prill 2018 në Firence të Italisë u zhvillua kampionati futbollit për moshat U-9 dhe U-11. Ky kampionat njihet nga UEFA dhe Federata italiane. Vogëlueshit e Vlorës të udhëhequr nga trajneri talentuar dhe plot pasion Besi Shabani shkonin në këtë kampionat pasi ishin shpallur për dy vjet rresht kampion të Ballkanit në kampionatin që ishte zhvilluar në Greqi. Në këtë kampionat në Itali Academy Junior Vlorë falë përgatitjes profesionale dhe edukatës së lartë sportive në përfundim u renditën në vendin e tretë midis 60 ekipeve të njohura italiane dhe tre ekipeve të vendeve të tjera. Ekipi U-9 kishte në përberje këta futbolliste: Rajan Begaj, Brian Xhindi, Igli Budo, Brendo Meçaj, Klevis Lamani, Flavio Kuçuku, Amos Malaj, Xhoel Mezani Ekipi U-11 kishte në përbërje këta futbolliste: Brajan Brahimaj, Klevis Piperi, Stiven Begaj, Dejvi Shameti, Rinald Karalliu, Erik Velaj. Bjorni Hoxhaj, Rei Rexho, Kleu Allushaj, Flavio Fdemi, Salarion Memushaj,

Enea Meci, Mateos Mefollari, Nelvis Haderaj, Merjol Isufaj. Në fazën e grupeve Akademia Junior Vlore i fitoi të tre ndeshjet: me Neo Napoli 6-3, me Fiorentina AK 3-2 dhe Young Boy Zvicer 1-0 dhe kaloi ne fazen gjysemfinale. Ne fazen gjysemfinale fitoi meCezena Club 4-2 dhe humbi me Milan

Ak 0-2. Pas këtyre rezultateve ne gjysemfinale Akademia Junior Vlorë luajti me Neo Napoli për vendin e trete dhe te katert, ndeshje e cila përfundoi me fitoren e vogëlushve vlonjat 0-2. Në këtë kampionat Akademia Junior Vlore mori dy kupa: Ekipi U-9 fitoi kupen Fairplayer për edu-

katën sportive për t’u admiruar dhe Ekipi U-11fitoi vendin e tretë dhe kupën e bronxit. Arritjet e vogëlushve të Vlorës në saje të përkushtimit dhe pasionit të trjanerit Besi Shabani dy vjet rresht kampiponë të Ballkanit me ndeshje të zhvilluara në Greqi dhe një vit në Itali përbën një ngjarje me rëndësi jo vetëm për qytetin e Vlorës por më gjerë. Këto rezultate duhet të terheqin vemendjen e autoriteteve shtetrore në Vlorë dhe te Federatës së Futbollit, pasi dihet e përsëritet se rezultatet në futboll shihen njihen e fillojnë të vezullojnë që në këtë moshë, ndryshe në futboll nuk do të kemi rezultatet e dëshëruara. Po kështu Ministria e Arsimit duhet të ngrihet në lartësinë e detyrës për të ndihmuar, përkrahur dhe stimuluar trajnerin dhe këta femijë që nderuan Vlorën dhe gjithë Shqiperinë. Për më tepër informacion mund të merret në faqen e Face Boocu flamurtari akademi junior.


22 Nr. 88 - PRILL 2018

Briken Calja u shpall kampioni më i ri i Europës në peshëngritje

Shtangisti nga Shtërmeni e nisi në mënyrë të shkëlqyer garën e tij rumune pasi fillimisht pati sukses në 141 kilogramë, pesha më e madhe të cilën nuk e tentoi asnjë në provën e parë.

thjeshtë që ky fshat numëron mbi 30 medalje në peshëngritje mes sportistëve të ndryshëm.” Është e pabesueshme se si një fshat me 4-5 mijë banorë të ketë një përqendrim kaq cilësor peshëngritësish, por ja që ndodh. Por për Brikenin si shkruhej vite më parë? “Briken Calja do të mjaftonte i vetëm të fuste Shtërmenin në hartën e peshëngritjes botërore. Ja disa statistika sa për të krijuar idenë. 23-vjeçari peshon 69 kilogramë, por rezulatet i ka mahnitëse: medalje ari në 2010 për të rinjtë, ndërkohë që në Londër e mbylli në vendin e nëntë.

B

riken Calja u shpall kampioni më i ri i Europës në peshëngritje, pasi shkëlqeu në turneun që po zhvillohet këtë fund muaji në Bukuresht. 3 medalje të arta erdhën vetëm nga sportisti ynë, kampion i trefishtë kontinental dhe rezultat historik për vendin tonë. Shtangisti nga Shtërmeni e nisi në mënyrë të shkëlqyer garën e tij rumune pasi fillimisht pati sukses në 141 kilogramë, pesha më e madhe të cilën nuk e tentoi asnjë në provën e parë. Calja e përmirësoi bilancin edhe pse ishte i pari në renditje, duke ngritur 143 kilogramë në tentativën e dytë në pedanë. Por ajo që bëri sallën të shpërthejë në ovacione ishte ngritja e 146 kilogramëve në provën e tretë. Briken Calja e nisi i avantazhuar edhe garën në shtytje me 171 kilogramë mbi supe. Ai tentoi edhe më shumë por dështoi fillimisht në provën me 175, që gjithsesi nuk ia cenuan titullin pasi realizoi objektivin pak minuta më vonë, duke festuar përkundër rregullave me flamurin kuqezi në pedanë. 146 kg në shkëputje 175 kg në shtytjes, ndërsa në total 321 kg. Arbër Cercizi bëri një garë pozitive por mbeti jashtë podiumit. Ai ishte i qëndrueshëm në provën e parë në shkëputje me 131 kilogramë. Por zhgënjeu ata pak shqiptarë të pranishëm në pallatin e sportit të Bukureshtit pasi shtanga nuk iu bind në provën e dytë, dhe as në të tretën. Entuziazmi i fillimit u venit shpejt dhe Cercizi mbeti larg medaljeve. Erkand Qerimaj nuk arriti të garonte në Europian pasi rezultoi me infeksion në tendinat e të dy gjunjëve. Të enjten do të marrë pjesë në garë Daniel Godelli në peshën 77kg. Konkurrimi i kuqezinjve në Europian do të mbyllet më datën 30 mars me Krenar Shoraj, në peshën 85kg. Briken Calja është një nga ata djem të përkushtuar që vjen nga ekipi i Shtërmenit. Ata dhe ai janë peshëngritës nga fshati. Dikur shkruhej për ta “Para se të paragjykoni, kini parasysh faktin e

një palestër cilësore: “Kemi nisur në një palestër shkolle, me kushte qesharake.” Familja e tij, të afërm e të njohur, kanë vite që sakrifikojnë për pasionin e Brikenit: “Kam lënë shumë gjëra pas dore, familjen, të fejuarën, shokët… Thjesht nuk

Vetë ai shprehej: “U dashurova me peshëngritjen kur pashë për herë të parë Luan Shabanin dhe Pirro Dhimën duke garuar. Mendoja se duhet të punoj shumë për të shkuar në një Olimpiadë”. “325 kilogramë në dygarësh nuk janë keq, por ende larg mundësive të tij reale. Megjithëse ka bërë sakrifica të çmendura nga pasioni për peshëngritjen: “Kam rrezikuar shumë të isha invalid. Kam shtypur diskun dhe kam vazhduar garën edhe pse doktorët më ndaluan rreptësisht.” Në një fshat të vogël është e vështirë të gjesh një restorant, jo më

kam kohë sepse stërvitem 5-6 orë në ditë.” Brikeni ka pasur oferta për të lënë Shqipërinë, por ky i fundit nuk ka ndërmend të lërë as Shtërmenin e jo më kombëtaren: “Ka shumë qytete të bukura, por unë jam mësuar në Shtërmen dhe aty më pëlqen të jetoj.” Por, në karrierën e një sportisti herë pas here ngelen meraqe e pishmane. “Sporti ka të papritura dhe në kampionatin europian nuk mora medalje vetëm për peshën trupore”, thekson Calja. Sot ai mban në gjoksin e tij dhe tre medalje ari. Dhe këto ua dedikon shqiptarëve.


23 NR. 88 - PRILL 2018

Ndryshimet në rregullat e Emigracionit në Mbretërinë e Bashkuar: Si do të ndikojnë këto tek ju?

N

dryshime të reja janë njoftuar kohët e fundit për rregullat e emigracionit në Mbretërinë e Bashkuar. Këto ndikojnë në të gjitha aplikacionet e bëra pas 19 nëntorit 2015, përveç nëse thuhet ndryshe. Aplikacionet e bëra para 19 nëntorit 2015, por të cilat nuk janë përfunduar do të vendosen në bazë të sistemit në fuqi në kohën e aplikimit. Ndryshimet kryesore të imponuara në sistemin e Emigracionit në Mbretërinë e Bashkuar janë përshkruar më poshtë: APLIKIMI PËR AZIL – PASQYRIM Ju duhet të aplikoni për azil nëse doni të qëndroni në Mbretërinë e Bashkuar si refugjat. Për të qenë i përshtatshëm duhet të keni lënë vendin tuaj të origjinës dhe të mos jeni në gjendje të ktheheni për shkak të frikës nga persekutimi (qoftë për shkak të besimeve tuaja fetare, orientimit seksual ose për arsye të tjera). Ju duhet të aplikoni sapo të mbërrini në Britani të Madhe, ose sapo ta konsideroni të pasigurt për t’u kthyer në vendin tuaj. APLIKIMI MERR FORMËN E MËPOSHTME: 1 - Një formular aplikimi që përcakton sfondin tuaj dhe bazën e aplikacionit tuaj 2 - Një takim me një oficer të emigracionit 3 - Një intervistë për azil me një punonjës të çështjes. Gjatë procesit të aplikimit zakonisht nuk do të lejoheni të punoni. Sidoqoftë, ju mund të lejoheni të jetoni në Britani të Madhe në rrethana të caktuara dhe gjithashtu merrni strehim dhe para për t’ju përkrahur ju dhe familjen tuaj. Është e rëndësishme që aplikimi juaj për azil të jetë i saktë dhe i qartë, pasi që ju mund të dëboheni ose të përballeni me burgim deri në dy vjet nëse jepni informacion të rremë në kërkesën tuaj. Nëse keni nevojë për ndihmë në lidhje me kërkesën tuaj për azil, mund të gjeni një këshilltar të rregulluar këtu ose flisni me një zyrë vendore të Këshillimit për Qytetarët (Citizens Advice Bureau), i cili/e cila do të jetë në gjendje t’ju tregojë në drejtimin e duhur.

NDRYSHIMET: Pretendimet e azilit nga shtetasit e BE-së tani do të jenë të pavlefshme nëse nuk zbatohen rrethanat e jashtëzakonshme. Kjo është të njohim se Britania e Madhe nuk e konsideron ndonjë vend tjetër të BE-së të jetë i rrezikshëm ose persekuton qytetarët e saj. Gjithashtu, shtetasit e BE-së kanë të drejtë të jetojnë në Britani të Madhe si pjesë e lëvizjes së lirë të qytetarëve të BE-së në çdo rast. SISTEMI I NIVELIT Mbretëria e Bashkuar ka një sistem të bazuar në pesë nivele në bazë të vlerësimit të aplikacioneve për viza për ata jashtë BE që duan të vijnë në Britani të Madhe për të punuar, trajnuar, investuar ose studiuar. PESË NIVELET JANË: Grupi 1: Ato me talent të jashtëzakonshëm - Përfshihen sipërmarrësit, investitorët dhe ata që njihen si udhëheqës botërorë në fushat e tyre, ose që kanë demonstruar talente të jashtëzakonshme dhe ka gjasa të bëhen liderë të ardhshëm botërorë në fushën e tyre të veçantë. Niveli 2: Punëtorët e kualifikuar - Ata me aftësi të veçanta që janë të dëshiruara për të ndihmuar ekonominë e Mbretërisë së Bashkuar, si shkrimtarë, kompozitorë, artistë dhe avokatë. Të gjithë aplikantët në Tier 2 kanë nevojë për një Certifikatë të Sponsorizimit nga punëdhënësi i tyre për të konfirmuar se aplikanti do të plotësojë një va-

kum të vërtetë në Britani të Madhe që nuk mund të mbushet me një punëtor të kualifikuar ose të kualifikuar tashmë në Britani të Madhe? Niveli 3: Punëtorët me kualifikim të ulët që plotësojnë mungesa specifike të përkohshme të punës. Shënim: Asnjë vizë nuk është ndarë nga qeveria nën këtë skemë dhe aktualisht aktualisht nuk jeni në gjendje të aplikoni nën Tier 3 Niveli 4: Nxënësit - Aplikantët duhet të kenë një vend në një mjedis të regjistruar arsimor para se të mund të aplikojnë. Kategoria 5: Punëtorët e përkohshëm - Ka gjashtë nën-nivele që mbulojnë lojtarët sportivë, punonjësit e bamirësisë, punëtorët fetarë dhe ata që janë në kuadër të skemës së lëvizjes së të rinjve që u mundëson rreth 55,000 të rinjve çdo vit që të kenë pushime pune në Britani të Madhe. Në shumicën e rasteve, bashkëshortët dhe vartësit do të lejohen të qëndrojnë në Britani të Madhe me një aplikant të suksesshëm. Zakonisht bashkëshortët gjithashtu do të lejohen të punojnë në Britani të Madhe, si dhe aplikanti kryesor, përveç nëse ata kanë leje të qëndrojnë në Britani të Madhe për më pak se 12 muaj. NDRYSHIMET: Kriteret e atyre që kualifikohen në Tier 1 janë zgjeruar për të përfshirë ata që janë të aftë në sektorin e teknologjisë digjitale. Gjithashtu, infermieret dhe katër punë të teknologjisë digjitale janë shtuar në listën e vendeve të punës që kërkojnë mbushjen nga aplikuesit e grupit 2.

Mbretëria e Bashkuar ka një sistem të bazuar në pesë nivele në bazë të vlerësimit të aplikacioneve për viza për ata jashtë BE që duan të vijnë në Britani të Madhe për të punuar, trajnuar, investuar ose studiuar.

Nga: ABIGAIL TAYLOR

LEJE TË PACAKTUAR PËR TË QËNDRUAR Ata që udhëtojnë në Mbretërinë e Bashkuar me një vizë Tier 1 ose 2 më vonë mund të kenë të drejtën të aplikojnë për qëndrim të përhershëm në Mbretërinë e Bashkuar, me kusht që ata të përmbushin kërkesat e qëndrimit të përhershëm në kohën e aplikimit të tyre. NDRYSHIMET: Një kërkesë minimale e pagës u prezantua në vitin 2012 për zotërimet e vizave të Tier 2 që kërkonin të qëndronin përgjithmonë. Prej 6 prillit 2016, kjo pagë minimale do të rritet në 35,000 funte. Ata që kërkojnë të mbështeten në një kualifikim të gjuhës angleze do të kërkohen të marrin testin në një mjedis të sigurt, në një përpjekje për të ndaluar “marrësit e testeve me qira” të cilët kërkojnë të shfrytëzojnë sistemin. Ndryshimet në sistemin e Emigracionit në Mbretërinë e Bashkuar janë tërësisht të vogla dhe janë të dizajnuara për të siguruar më shumë qartësi në këtë proces. Megjithatë, duke pasur parasysh ngjarjet e fundit që bëjnë emigracionin një çështje kaq të rëndësishme, por edhe të diskutueshme, ne mund të presim që kufizime të tjera të konsiderohen nga qeveria gjatë vitit të ardhshëm. Natyrisht që do t’ju informojmë për ndonjë ndryshim të mëtejshëm.


24 Nr. 88 - PRILL 2018

Albanian news 88  
Albanian news 88  
Advertisement