Page 1

Officieel orgaan der werktuigbouwkundige studievereniging ‘Gezelschap Leeghwater’ te Delft | jaargang 16 - juli 2012 - no. 5

Uniformen Veiligheidskleding 2.0

Micro Air Vehicles

Geprinte elektronica


Kleine robots straks

De papierwinkel wint

Dit achtste

net zo vervelend als

terrein dankzij

wereldwonder is



overspoeld door



Leadership through sustainability Deerns is the largest engineering firm in the Netherlands in the field of MEP systems, energy supply and building physics. Deerns’s investments in sustainability and its high quality allows Deerns to maintain a strong position in the current market. Engineer Lucien Engels, mechanical engineering project leader on behalf of Deerns for the renovation of Oval Tower (a Deka Immobilien project) in Amsterdam, comments: ‘The investments yield good, sustainable, beautiful designs in all areas, both for new buildings and renovation projects.’ The Oval Tower – an office building of almost 24,000 m2 beside the Arena in Amsterdam – is being renovated by Deerns engineering firm to meet the American LEED standard. Leadership in Energy and Environmental Design (LEED) is the American standard used to determine the sustainability of buildings. Project leader Lucien Engels comments: ‘Originally, the building owner, Deka Immobilien, and the manager/delegate client DTZ Zadelhoff wanted the building to be certified according to the British/Dutch standard BREEAM.’ The new tenant, however, preferred that the building satisfy the more internationally well-known LEED standard. Engels continues: ‘You don’t achieve a high standard just like that. Deerns has been investing for some time in knowledge of and experience with sustainable construction, conversion and renovation. We have several LEED Accredited Professionals in service and we distinguish ourselves by very actively brainstorming with the client about making buildings sustainable.’ The LEED evaluation system is set up very broadly, though, according to Marten Valk, civil engineer and building physics project leader for the renovation of the Oval Tower. ‘Even the accessibility of the building is taken into account,’ Valk explains. ‘This office building is close to a train and metro station, which also helps the building to score gold with LEED.’ While gathering all of the necessary information, Deerns enjoyed good collaboration from LEED Accredited Professional and LEED Administrator for this project, BenR Adviseurs. Radiant ceiling panels The Oval Tower, now 10 years old, was drastically renovated and rebuilt in recent months in order to meet the LEED criteria. Marten Valk explains: ‘The building was stripped on the inside. The outside, the shell, remained intact.’ The biggest operation was tackling the climate system. Not only must this system be sustainable and reliable, it must also provide a high degree of comfort. Aquifer thermal energy storage (ATES), which stores heat in the summer for the winter and vice versa, in combination with radiant ceiling panels, was selected for the Oval Tower. Deerns convinced the clients that the radiant ceiling panels were a better, though more expensive, option compared with the previously planned convection units. The radiant ceiling panels are large panels with water at a moderate temperature flowing through them. Because the system is based on the radiation of heat and cold, less air is moved through the room, making the risk of draughts smaller. ‘Draughts have a high air speed and are unpleasant,’ comments Lucien Engels. ‘For that reason, people find the type of heating selected here more comfortable. Many employees in these types of offices are well-educated professionals. You retain these people by providing them with smart, comfortable offices.’ These panels are more expensive to purchase, but much more energy efficient. Marten Valk explains: ‘The radiant ceiling panels supply even, radiated heat, such that the same comfort level can be achieved even at air temperatures that are a few degrees lower.’ This solution is also more energy efficient due to lower heat loss in the piping. Oval interior spaces For the design of the radiant ceiling panels, Deerns worked closely with OPL Architecten and the manufacturer of the panels. Lucien Engels remarks: ‘The name says it all: the building is a beautiful oval, even the interior. That meant, however, that we had to custom design the ceilings. The radiant ceiling panels all taper.’ It has been done beautifully. When you walk around the office you would swear that the panels are straight rectangles. Only when you see the panels on the ground can you see that at a length of about 6 metres they taper by about half a metre. Engels approves: ‘The designers have resolved this very tastefully.’ Along with comfort and energy efficiency, the radiant ceiling panels have another benefit. ‘Acoustics are an issue in office buildings, especially in rooms where several people are working hard,’ says Marten Valk. ‘In order to optimise the utilisation value of the room, we designed the radiant ceiling panels in such a way that they contribute to the acoustics.’ This also shows why Deerns is so successful. ‘We know how to combine different aspects. We can do that because in-house we have so many disciplines and so much high-level experience, which enables us to create and execute integrated designs.’ Low-wind entrance In addition to the climate systems, the electricity supply and the data network have also been completely redone. Lucien Engels comments: ‘The tenant set strict requirements for the reliability of the electricity supply. The current electrical wiring, despite being just 10 years old, only partly satisfied the reliability requirements. We replaced the wiring and also installed an emergency power supply. Should there be a power failure, the system can be switched over to a generator.’ Deerns also designed the data network for the future. ‘All of the data cables incorporated in the building are of the modern Cat 7 type. The patch cables to the computers are currently still Cat 6 because the present hardware is not yet built for the speed of Cat 7.’ Even the workplace lighting is subject to study. ‘We take daylight measurements and indicate the requirements artificial lighting must satisfy.’ And one thing was changed on the exterior of the building: for the new tenant, the architect designed a new entrance at the top of the oval. Marten Valk comments: ‘In order to prevent wind nuisance at the new entrance, a clever canopy was then designed together with the architect.’ Attention to all of these aspects improves the lettability of the building. ‘And for us, all of these constraints ensure that renovation plans are at least as interesting as new building projects.’ Satisfaction Thanks to the wide-ranging experience with sustainability, such as the LEED rating, Deerns wins a lot of orders, even now, when the market is lagging. ‘The offices market, which along with airports, data centres and hospitals is an important market for us, is currently a difficult one,’ says Lucien Engels. ‘Buildings that become vacant, or are in danger of doing so, have value if they distinguish themselves from other buildings, by sustainability, among other things. Deerns is known as an engineering firm that embraces sustainability as a principle, and because of that, we now have a reasonably well-filled order portfolio.’ For Lucien Engels and Marten Valk, projects like the Oval Tower are also very attractive. Marten Valk explains: ‘The fascinating thing about this work is seeing how the building turns into something better in just a short time. That gives me a lot of satisfaction. These projects are extremely varied and challenging and offer vast opportunities for development, which, incidentally, you get plenty of room for at Deerns regardless.’ The unique renovation of the Oval Tower is due in part to a close collaboration of several parties. In addition to OPL Architecten, BBN Adviseurs (building costs and building management) and Deerns Raadgevende Ingenieurs (installations and building physics) have been closely involved with the project from the beginning. Other consultants include Zonneveld Ingenieurs (designer), 3Deluxe (interior architect) and BenR (LEED advisor). DTZ Zadelhoff selected these parties on behalf of Deka Immobilien.

| Redactioneel Het is weer zo ver. De Slurf is gearriveerd en iedereen kan weer naar hartelust genieten van dit mooie tijdschrift. Deze editie is de afsluiter van een prachtig en technisch zestiende jaargang en dat is te zien: de voltallige Slurfredactie heeft aan het einde van het collegejaar nog even de schouders eronder gezet om voor u een epos vol leesplezier neer te zetten. Als eindredacteur stijgt Merle van der Kroft naar grote hoogten met haar stuk over Micro Air Vehicles. De printer van Suzanne Kuijs heeft een upgrade gehad, in haar stuk schrijft ze over het printen van electronica op papier. Sander van den Berg vertelt over de bouw van ‘s Neerlands grote trots: de Deltawerken. De voormalige Slurfjongste Serge Klapwijk neemt een kijkje in de techniek van de Hawk-eye systemen die gebruikt worden bij sportwedstrijden. Onze nieuwe Slurfjongste Thomas Duijnstee debuteert grandioos met zijn stuk over het gericht boren naar olie. Zelf heb ik hard mijn best gedaan op een artikel met een hoog mannengehalte, namelijk de innovaties van de uniformen die onze jongens in vijandelijke gebieden moeten beschermen. Zo zal de komende generatie uniformen de drager bijna onzichtbaar en onschadelijk maken om de soldaten nog gevaarlijker te maken dan ze al zijn.

Algemene Voorwaarden

De Slurf verschijnt vijf maal per jaar en is een uitgave van Gezelschap Leeghwater, de studievereniging van werktuigbouwkundige studenten aan de Technische Universiteit Delft. Niets uit deze uitgave mag gereproduceerd worden en/of openbaar gemaakt worden door middel van boekdruk, fotokopie, microfilm of welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van Gezelschap Leeghwater. Gezelschap Leeghwater verklaart dat deze uitgave op zorgvuldige wijze en naar beste weten is samengesteld, evenwel kan zij op geen enkele wijze instaan voor de juistheid of volledigheid van de informatie. Tevens is zorgvuldig gezocht naar rechthebbenden van de gepubliceerde illustraties, dit is echter niet in alle gevallen na te gaan. Wanneer u denkt auteursrechten te hebben kunt u contact opnemen via onderstaande gegevens. Gezelschap Leeghwater aanvaardt geen enkele aansprakelijkheid voor schade, van welke aard ook, die het gevolg is van handelingen en/of beslissingen die gebaseerd zijn op bedoelde informatie.

Deze editie staat ook weer bol met ingezonden stukken, zo hebben we een verslag van de Buitenlandreis en een verslag van de Businesstour. In het buitenlandverhaal schrijft Jan Warnaars over zijn verblijf in de Verenigde Staten. In deze Slurf hebben we ook een éénmalig artikel over de Amsterdam-Dakar Challenge.

"That’s what he said..." - Suzanne Kuijs Met pijn in mijn hart moet ik nu afscheid nemen van de Slurfredactie, maar natuurlijk is er een tijd van komen en gaan. Met mijn afscheid zal de leegte als hoofd opgevuld worden door Merle, die ik dan ook veel succes en vooral plezier wil wensen. Ten slotte wil ik de Oud-Slurfers Qrijn Bauer en Marc van Etten en de nieuwe QQ’er Sjoerd Hengeveld bedanken voor de hulp tijdens het weekend. Ook Elise Buiter verdient een bedankje, ze heeft zich een lange tijd met succes ontfermd over de stoppende column al 144 jaar... Slurf Hoogh! Jeffrey Minnaard, hoofdredacteur


Hoofdredacteur: Jeffrey Minnaard Eindredacteur: Merle van der Kroft Secretaris: Suzanne Kuijs Commissaris Lay-Out: Sander van den Berg Redacteur: Serge Klapwijk Redacteur: Thomas Duijnstee QQ'er: Fedde Reijnders Met dank aan de ROS Rechthebbende coverfoto: Tom Evans


'de Slurf' wordt verzonden aan de ereleden, het college leden van verdiensten, de leden van studievereniging Gezelschap Leeghwater en de Vereniging Oud Leeghwater. De Slurf wordt verzonden aan instellingen binnen en buiten Delft, alle professoren van de faculteit 3mE en bedrijven waarmee Gezelschap Leeghwater samenwerkt. De PR-afdeling van de faculteit ontvangt 200 exemplaren ten behoeven van voorlichting.


Lijkt het je leuk om de Slurfcommissie te verster-

ken? Stuur dan een mail naar



Het aanvragen van een abonnement kan via de vermelde gegevens. Een abonnement op 'de Slurf' kost 14 euro per jaar. Nieuwe abonnementen kunnen het gehele jaar door ingaan. Een abonnementsjaar loopt gelijk met een collegejaar en dus wordt de eerste maal het abonnement pro rata berekend.

Oplage & Druk

3 000, Drukkerij de Swart, Den Haag

Gezelschap Leeghwater Faculteit 3mE Mekelweg 2, 2628 CD Delft Tel: +31 15 27 86 501 Fax: +31 15 27 81 443 Abn-Amro : Giro : 66967

Inhoud | Uniformen Meer dan camouflage pagina 15

Redactioneel | 4 Inhoud | 5 Dakar | 6 Van het bestuur | 7 Leeghwateragenda en -activiteiten | 8 Van het 145ste | 11


VOL | 12

Bewakers worden vervangen door libellen

Onderwijs | 18

pagina 24

In het kort | 22 Gadgets | 26 Dakar | 28 Buitenlandverhaal | 32

Printelektronica Nieuwe ontwikkelingen bij flinterdunne elektronica pagina 30

Businesstour | 38 Hawk-Eye | 40 Buitenlandreis | 42 Gedevieerd boren | 46 Al 144 jaar... | 48 Do it yourself | 49

De Deltawerken Anders dan andere dammen en dijken pagina 34

Nawoord | 50 Adverteerdersindex: Deerns | 2 Shell | 20 ASML | 44 Heerema | 51 Frames | 52


Stèphan Potgieter

| Wij gaan naar Dakar

Avontuur, de verleidster van jonge zielen, vernietigend, verslavend, ongrijpbaar, maar voor wie durft slechts een armlengte verwijderd. Je kruipt je kleine tent uit en rolt zo de woestijn in. Het is nog vroeg in de ochtend en de koele lucht belooft over een paar uur bloedheet te zijn. De hitte zuigt je zweet op voordat het uit je poriën is. Het wordt weer een fantastische dag. De auto’s staan er nog en de banden zijn niet leeggelopen. Je denkt aan de uitlaat die er gisteren afviel en met een paar stukjes draad weer is vastgezet: daar was rekening mee gehouden, pluspunten voor goede voorbereiding. Je weet dat je het risico met open ogen tegemoet stapt en je bent de koning te rijk. 6

In 1977 reed Thierry Sabine de ‘Abidjan– Nice’ rally van Ivoorkust naar Frankrijk. Hij verdwaalde in de Sahara met zijn auto en dacht toen: “Hé, dit is leuk”. Een jaar later probeerden 170 deelnemers de eerste, door Sabine georganiseerde Paris-Dakar Rally ook in de Sahara te verdwalen en met succes. Slechts 74 deelnemers kwamen aan in de Senegalese hoofdstad. De Dakar Rally werd vrij snel erg populair en daarmee ook erg duur. Tegenwoordig rijden ongeveer 430 teams mee in drie categorieën: motor, auto en vrachtwagen. Deelname kost inclusief alles tussen de 40 000 euro en oneindig veel. De tachtig procent amateurdeelnemers komen wellicht allemaal uit rijke families of zijn misschien verveelde ‘billionaire playboys’ zoals Iron-man en Thomas Crown. Zo’n tocht lijkt niet weggelegd voor eenvoudige stervelingen. Dit is echter niet waar en dit wil ik de lezer op het hart drukken. Alles is mogelijk; waar een wil is, is een weg, of op zijn minst een begaanbaar stukje mul zand. Op pagina 28 is het vervolg van Wij gaan naar Dakar te lezen.

Gezelschap Leeghwater

Van het bestuur |

Een jaar achter de schermen werken op 3mE brengt je tot veel nieuwe inzichten. Je werkt samen met studenten en medewerkers op verschillende niveaus. Wij hebben daar zelf enorm veel van geleerd, maar de conclusie die we daar ook uit konden trekken was het feit dat studenten over het algemeen geen notie hebben van de werkzaamheden op hun eigen faculteit. Als bestuur van een studievereniging zagen wij het natuurlijk direct als taak voor het Gezelschap om daar verbetering in te brengen. Waar we dan ook erg trots op zijn is dat onze reeks professorenlezingen zo goed is aangeslagen. Daar zullen we dan ook zeker mee doorgaan. Ook hebben we voor komend collegejaar al een aantal plannen klaarliggen om de professoren en studenten meer bij elkaar te brengen. Ik kan je in ieder geval alvast verklappen dat je na de zomer een nieuwe rubriek zal aantreffen in de Slurf: ‘Uit de ivoren toren’. Zodra je deze Slurf leest is het collegejaar zo goed als afgelopen. De tijd van het 144ste bestuur zit erop. Hoe moeilijk we het ook gaan vinden, we zullen plaats moeten maken voor een gloednieuw bestuur. Gelukkig staan er acht zeer

enthousiaste mannen klaar om het stokje van ons over te nemen. De samenstelling van het 145ste kandidaatsbestuur ziet er als volgt uit: Jeroen Roozendaal Michel van Riet Sjoerd Hengeveld Dik Jansen Philip Berendsen Oscar Sondermeijer Kenrick Lie Lennart Nordin

Voorzitter Secretaris Penningmeester Comm. Onderwijs Bachelor Comm. Onderwijs Master Comm. Voorlichting Comm. Externe Betrekkingen Comm. Lustrum

Na de zomer zullen zij zich een jaar lang keihard inzetten voor ons Gezelschap. Het wordt een extra bijzonder jaar door de viering van het 145-jarig bestaan. Het 29ste lustrum biedt veel extra activiteiten om van te genieten en om leden enthousiast te maken voor de oudste, mooiste studievereniging van Nederland, maar zal ook veel extra inspanning van het bestuur vergen. Toch hebben wij er het volste vertrouwen in dat zij genoeg ‘Gereedschap voor Succes’ hebben om van het lustrum een groot spektakel te maken. Mij rest op dit moment niets anders dan iedereen waarmee we hebben samengewerkt, namens het gehele 144ste bestuur, te bedanken voor het bijzondere jaar dat wij hebben meegemaakt. Mede dankzij jullie zijn wij een ervaring rijker die we nooit van ons leven zullen vergeten. Bedankt! Fedde Reijnders Voorzitter Gezelschap Leeghwater 7

| Leeghwater leeghwateragenda 16 t/m 19 augustus 3 september 6 september 6 september

Nuldejaarsweekend Opening academisch jaar Jaarvergadering Constitutieborrel

Lunchlezing Joris Dik

In de reeks van professorenlezingen was het op dinsdag 8 mei de beurt aan professor Joris Dik van de afdeling Materiaalkunde. Hij begon zijn verhaal door de aanwezige studenten te vertellen over hoe echtheidsonderzoek bij schilderijen vroeger werd gedaan met behulp van röntgenstraling en de nadelen die hieraan kleven. Daarna legde hij uit hoe hij in zijn onderzoek, met onder andere een deeltjesversneller en XRF-straling, de verflagen onder schilderijen kan blootleggen. Hij nam de luisteraars mee naar de wereld van Van Gogh en Rembrandt en vertelde hoe kunstwerken die al jaren waren afgeschreven toch van deze grote meesters bleken te zijn. In de boeiende lezing vertelde hij de luisteraars niet alleen dingen over de gebruikte techniek, maar wist hij de luisteraars ook nog iets te leren over kunstgeschiedenis: een knappe prestatie.

CEO-lezing Erik Oostwegel

Op maandag 14 mei kwam de voorzitter van de Raad van Bestuur van Royal Haskoning, Erik Oostwegel, terug naar zijn studiestad Delft om te vertellen over zijn succesvolle carrière. Hij had ook twee werknemers meegenomen, waarvan er één was uitgeroepen tot ‘Young Professional of the Year’ van Royal Haskoning. De lezing vond voor de eerste keer plaats in het Lagerhuysch. Door deze intieme omgeving hing er een gemoedelijke sfeer en durfden de


aanwezigen alles aan de heer Oostwegel te vragen. De afgestudeerd werktuigkundige liet ons eerst zien wat Royal Haskoning precies doet. Royal Haskoning is het oudste adviesbureau van Nederland en is wereldwijd actief. Ze zijn gespecialiseerd op het gebied van waterbouw, havenbouw, infrastructuur, industrie en energie. Daarna vertelde Oostwegel over de aangekondigde fusie met DHV, waar ons erelid Bertrand van Ee voorzitter van de Raad van Bestuur is. Tot slot kon iedereen eindelijk de vragen stellen die al lange tijd op de lippen brandden. Na afloop was er een borrel, aangeboden door Royal Haskoning, waar iedereen op een informele manier met Erik Oostwegel kon praten.

Lunchlezing Frans van der Helm

Een uur lang heeft professor Van der Helm ons geboeid met zijn verhaal over de biomechanica. Eigenlijk is het menselijk lichaam één groot regelsysteem, en dan eigenlijk nog een traag systeem ook. Vandaar dat al onze standaardbewegingen al van tevoren geprogrammeerd zijn in onze hersenen. Alle onderdelen van het signaal vanuit de arm tot het samentrekken van de spier zijn het onderzoeken waard. Voor dit werk heeft Van der Helm ook een mooie bijdrage van 3,5 miljoen euro binnengehaald. Hier gaan we zeker nog meer van horen.

Derde Algemene Ledenvergadering

Op 21 mei was het tijd voor de laatste Algemene Leden Vergadering van het 144ste bestuur. Op deze ALV werden de nieuwe Jaarboekcommissie en de nieuwe ChickaCo geïnstalleerd, maar vooral de lustrumcommissies speelden een grote rol. De Lustrumfeest-, Lustrumgala-, Lustrumsymposium-, en Lustrumreiscommissie werden geïnstalleerd.


Voor de laatste cursus van dit jaar had de Cursuscommissie een fotografiecursus bedacht. Een aantal enthousiaste Olifanten trokken onder de hoede van Robbert Dijkstra het Mekelpark in om te leren over DIN, sluitertijden, micro, macro en nog veel meer. Aan het eind van de middag waren alle deelnemers experts geworden van de gevoelige plaat.

Commissie Bedankuitje

Het bestuur hecht veel waarde aan het werk dat de commissieleden voor het Gezelschap verzet. Daarom werd er dit jaar geheel volgens traditie een Commissie Bedankuitje georganiseerd. ‘s Middags vertrokken 55 commissieleden naar Scheveningen om daar te genieten van het prachtige weer en het strand. ’s Avonds kon iedereen genieten van een barbecue bij een strandtent in Scheveningen.

ChickaCo filmuitje

De dames van Gezelschap Leeghwater zijn extra speciaal voor ons. Daarom werden zij 29 mei in de watten gelegd met een film in de bioscoop. De film was de ontroerende Franse film ‘Les Intouchables’.


De ouders van de eerstejaars werktuigbouwkundestudenten konden op vrijdag 1 en donderdag 7 juni langskomen op de faculteit om te zien waarmee hun kroost nu al bijna een jaar bezig is. Nadat de ouders, zoons en dochters ontvangen waren in het Lagerhuysch, werd de groep door een aantal oudere studenten door de faculteit rondgeleid. Hierna was er een ‘collegesessie’ waarin de ouders een pretcollege kregen van Wim Thijs zodat zij wat meer werktuigkundige

stof tot zich konden nemen. De dag werd weer afgesloten in het Lagerhuysch, waarbij veel ouders hun tevredenheid uitten over de ouderdag, maar vooral over de prachtige studiekeuze die hun kinderen hebben gemaakt.

Lunchlezing ExxonMobil

Op deze dinsdag vertrok een bescheiden stoet Olifanten naar het scheikundegebouw van de faculteit TNW om daar een lezing van ExxonMobil bij te wonen. Deze lezing liet ons zien dat de energiebehoefte in de wereld blijft stijgen, maar liet ook de grote verschillen per land zien. Het is bijvoorbeeld een goed streven zoveel mogelijk groene energie te gebruiken, maar het zal nog vele jaren duren voordat de wereld hierop over kan gaan. Bovendien zijn olie en gas nog steeds de makkelijkst verkrijgbare energiebronnen en dus het meest rendabel. Ook zijn er nieuwe manieren gevonden om zelfs bij gas te komen dat zich in gesteentes ophoudt. Door middel van een nieuwe techniek kan dit ‘onconventionele gas’ uit de grond worden gehaald. Dit levert in de VS weer een heel nieuw beeld van het energieverbruik op. Waar eerst de prognose een groei van olieverbruik was, verwachten ze nu meer gebruik van onconventioneel gasverbruik. Helaas is dit in Nederland nog niet toe te passen wegens de kleigrond, klei is namelijk niet op te blazen zoals steen. Maar zoals we konden zien met de gaswinning: techniek staat voor innovatie en misschien kunnen we over een aantal jaar wel bij de onconventionele gassen.

Leeghwater Rally

Het Rallyweekend, dit jaar op 8, 9 en 10 juni, was weer een aaneenschakeling van lol, gezelligheid, toffe bolides en autopech. De Rally ging dit jaar naar Noord-Frankrijk, waar


wij met ongeveer zestig man in de omgeving van Lille en Calais een route reden die verdeeld was in verschillende etappes met elk een andere uitdaging. De Rally ging offroad, over kleine landweggetjes en langs de kust van NordPas-de-Calais waar in de verte de ‘White Cliffs of Dover’ te zien waren. De prijsuitreiking was, geheel zoals het hoort, op een werktuigkundige locatie: een zeedijk die uitkeek op een grote olieraffinaderij.

Lunchlezing Damen

Een tweetal medewerkers en één stagiair van Damen Shipyards kwamen, zoals we gewend zijn van lezingen, op een dinsdag in de lunchpauze vertellen over hun werkzaamheden bij de grote schepenbouwer. Door de presentaties hebben wij een goed inzicht kunnen krijgen in de vele aspecten van het ontwerpen en bouwen van schepen en de vele sectoren waar Damen werkzaam in is. Er werd verteld wat de mogelijkheden zijn voor afgestudeerde ingenieurs en stagiairs bij Damen. Kortom, het was een erg leuke en leerzame lezing.

Excursie ECT

Op woensdag 13 juni ging een groep studenten naar de European Container Terminal in Rotterdam, de grootste haven van Europa. Hier komen vele miljoenen containers per jaar binnen om vervolgens gedistribueerd te worden naar het achterland van Europa. De groep werd in een touringcar over het terrein rondgeleid, waardoor ze een goede indruk kregen van de enorme kranen, ‘Automated Guided Vehicles’, en de bedrijvigheid van de ECT. Ook hebben de mensen van ECT hun toekomstplannen toegelicht: ECT gaat deels uitbreiden naar de Maasvlakte 2 met hun Euromax Terminal.


Lagerhuysch: Nederland – Duitsland

De tweede wedstrijd van Nederland werd gekeken in het Lagerhuysch. Het Lagerhuyschbeheer had een barbecue georganiseerd en extra veel bier ingeslagen: het kon wel eens een topavond worden. De barbecue was lekker, het bier vloeide rijkelijk, maar de deceptie aan het einde van de avond kwam hard aan. ‘Die Mannschaft’ versloeg Nederland met 2-1. Gelukkig was het Lagerhuysch extra lang open en kon iedereen zijn of haar verdriet wegdrinken.


Een driegangendiner met Tata Steel, Heineken, ExxonMobil en alleen maar werktuigbouwvrouwen: dat was de opzet van de nieuwe activiteit van de ChickaCo. Ieder bedrijf heeft met presentaties een goed beeld kunnen geven van het werk als vrouwelijk ingenieur bij de bedrijven. Met een paar flessen wijn en goede grappen over civiele studenten vloog de avond voorbij. De ingenieurs en recruiters waren onder de indruk van de hoeveelheid studentes die was gekomen. Boven in restaurant Het Boterhuis, met uitzicht op de lichtjes van de Nieuwe Kerk, werden de dames ook nog eens getrakteerd op een motorcross-show op de markt.


De jaarlijkse Ontwerpwedstrijd vond op 19 juni plaats en had als thema ‘Verticaal Fietsen’. De eerstejaars zijn een half jaar bezig geweest met het ontwerpen en vervaardigen van een fiets die in een touw omhoog kon klimmen. Allerlei creatieve oplossingen zijn bedacht, maar er kon maar één winnaar weglopen met de prijs die Huisman ter beschikking stelde. De dag werd afgesloten met een barbecue die achter het Lagerhuysch plaatsvond.

Het 145ste kandidaatsbestuur telt de laatste dagen af, om met toewijding ons Gezelschap een jaar te leiden. Met trots presenteer ik u deze mannen. Met Michel van Riet als Secretaris weet je zeker dat geen enkele ijskoude beloning ongenoteerd blijft. Als IvooCo’er is hij onder de aandacht gekomen door ieders biertje te voorzien van een scheutje Brabantse gezelligheid. Als tweedejaars heeft hij zijn veelzijdigheid laten zien door zowel een frisse wintersport als een spetterend Nuldejaarsweekend neer te zetten. Dat hij een knallend feest kan neerzetten blijkt door zijn inzet bij de Lustrumfeestcommissie. Door zijn gestructureerde werkwijze en kritische blik, zal Sjoerd Hengeveld perfect functioneren als Penningmeester van het Gezelschap. Van bier tappen met de Ivoorcommissie tot ‘Waar schijt de olifant’ in de Stuntcommissie heeft hij in zijn eerste jaar een sterke fundering opgebouwd in zijn Leeghwatercarrière. Als penningsmeester bij het Lagerhuyschbeheer en door de rally te organiseren heeft hij Fant leren schenken als geen ander en ons laten zien dat hij ieder getal in de juiste kolom kan plaatsen. Dik Jansen heeft een sterke persoonlijkheid en dit zal hij dit jaar gebruiken om zich te ontfermen over het bachelorprogramma op 3mE. Met zijn onuitputtelijke lachspier is hij begonnen bij de Stuntcommissie van het Gezelschap. Door met carbid ieder levend wezen binnen een straal van 14,5 kilometer wakker te schieten op het Nuldejaarsweekend, heeft deze man een knallende indruk achtergelaten. Dat hij hierdoor het jaar daarop bijna geen nuldejaarsterrein meer had, heeft hij gemerkt toen hij zelf dit weekend in elkaar mocht zetten als Nuldejaarscommissie. Philip Berendsen zal zich komend jaar bezig houden met de masters binnen 3mE. Hij begon bij de Ivoorcommissie en heeft in zijn tweede jaar zowel de Funreiscommissie als de Activiteitencommissie succesvol afgerond. Zijn vindingrijkheid zal goed van pas komen nu hij bezig is een geweldig symposium neer te zetten voor de lustrumviering van het Gezelschap. Dat hij geliefd is onder de studenten heeft hij bewezen door de meeste stemmen te behalen tijdens de Facultaire StudentenRaad verkiezingen dit jaar. De spontaniteit en bekwaamheid van Oscar hebben ervoor gezorgd dat hij na één jaar actief te zijn bij het Gezelschap in aanmerking is gekomen voor een bestuursjaar. Tijdens

Gezelschap Leeghwater

Van het 145ste |

Het 145ste kandidaatsbestuur

het organiseren van de Businesstour heeft hij niet alleen kennisgemaakt met Leeghwater en ons geliefde ijskoude drankje, maar heeft hij ook geleerd bedrijven om de vinger te winden met zijn natuurlijke charmes. Dit zal hem volgend jaar ten goede komen als Commissaris Voorlichting. Kenrick Lie is begonnen bij de Activiteitencommissie. Het jaar daarna heeft hij zijn draai gevonden bij het Bedrijven Informatie Team van De Delftse Bedrijvendagen. Hierbij heeft hij geleerd hoe belangrijk bedrijven voor het Gezelschap zijn. In het afgelopen jaar is hij bezig geweest om het Lustrumsymposium te organiseren. Hij gaat komend jaar over de acquisitie als Commissaris Externe Betrekkingen. Lennart Nordin zal komend jaar in de weer zijn met van alles, als het maar met het lustrum te maken heeft. Hij is in zijn eerste jaar actief geweest als IvooCo’er en door zijn liefde voor bier tappen is hij het jaar daarop doorgegroeid tot Lagerhuyschbeheerder. De contacten opgedaan bij het organiseren van de Lustrumreis zullen hem ten goede komen bij het organiseren van het 29ste lustrum. Zelf ben ik actief geweest door een jaar het Lagerhuysch te beheren en de Businesstour dit jaar neer te zetten. Tijdens het uitvoeren van deze commissies heb ik veel over Leeghwater geleerd. Als Voorzitter van het Gezelschap zal ik me komend jaar bezighouden met het aansturen van Gezelschap Leeghwater. Ik ben ervan overtuigd dat de opgedane kennis en ervaring hierbij goed van pas zullen komen. Wij staan te popelen om het volgende lustrum van het Gezelschap in een prominent grijs jasje te hijsen, om deze wederom onvergetelijk te maken. We zullen dit als groep moeten klaarspelen en elkaar aanvullen waar het nodig is. We zijn allen bereid er komend jaar vol voor te gaan en er vooral een onvergetelijk jaar van te maken. Jeroen Roozendaal, aanstaand Voorzitter Gezelschap Leeghwater 11

| Vereniging Oud Leeghwater Alumnivereniging Werktuigbouwkunde TU Delft


Extra lidmaatschap: onbetaald

Als lid van de V.O.L. kunt u op de hoogte blijven van de activiteiten die voor alumni worden georganiseerd, zoals binnenkort de alumnidag. Indien u nog vrienden, kennissen of collega’s kent die Werktuigbouwkunde in Delft gestudeerd hebben, kunt u hen attenderen op de diverse lidmaatschappen die de V.O.L. aanbiedt. Wilt u een lidmaatschap starten of het oude lidmaatschap wijzigen? Dat kan via


Alumni achter de draaitafel


Vanwege de planning van de TU Delft is de datum van de alumnidag gewijzigd. Deze zal niet meer op 2 februari 2013 plaatsvinden, maar op zaterdag 23 maart 2013. Houd 23 maart dus alvast vrij in uw agenda.

Vereniging Oud Leeghwater LinkedIn

Als Werktuigbouwkunde BSc. of ir. bent u van harte uitgenodigd lid te worden van de LinkedIn van Vereniging Oud Leeghwater. Hier kunt u in contact komen met andere alumni en blijft u op de hoogte van de zaken die zich op de faculteit en binnen Gezelschap Leeghwater afspelen.

Gezelschap Leeghwater

Volgend jaar zal tijdens het 29ste lustrum van Gezelschap Leeghwater weer een alumnidag plaatsvinden. Alle alumni zijn welkom, zo ook uw collega’s, studiegenoten of andere kennissen. Ook zij kunnen zich aanmelden bij Vereniging Oud Leeghwater, zodat ze een uitnodiging krijgen voor de alumnidag. Binnenkort is er meer bekend over het programma van de alumnidag.

Gezelschap Leeghwater

Sinds kort biedt Vereniging Oud Leeghwater een extra lidmaatschap aan: het onbetaalde lidmaatschap. Er zijn nu in totaal drie soorten lidmaatschappen van de alumnivereniging voor Werktuigbouwkunde aan de TU Delft: • Onbetaald • €25,- u ontvangt de Slurf • €40,- u ontvangt de Slurf en het jaarboek

Alumni aan de borrel 12

Het bedrijf van... Onder onze alumni zijn er een aantal ingenieurs die een eigen bedrijf hebben. Ook in deze editie is er een alumnus geïnterviewd over het starten van zijn onderneming.

Eric Kievit Delmes Micro- en nanotechnologie augustus 2011 7

Wat doet het bedrijf?

DELMES B.V. is een jong ‘Research & Development’ bedrijf dat technieken en gereedschappen ontwikkelt om materie op de micro- en nanoschaal te zien en te bewegen.

Hoe groot is Delmes?

Sinds de oprichting is het team snel gegroeid. Op dit moment wordt DELMES ondersteund door een groep enthousiaste en ambitieuze studenten en stafleden. Ik houd me vooral bezig met alle organisatorische en zakelijke aspecten van het bedrijf, daarnaast worden we ondersteund door een groep van zes afstudeerders en een PhD op het technische gebied.

Waar ligt de toekomst van het bedrijf?

In 2013 verwachten wij ons eerste product op de markt te brengen. In de jaren daarna willen we doorgroeien naar een internationaal toonaangevend bedrijf op het gebied van micro en nano engineering met als einddoel een internationaal opererend productiebedrijf.

Hoe ben je tot deze onderneming gekomen?

Mijn interesse in techniek en commercie begon al op een jonge leeftijd. Op mijn zestiende kreeg ik een part-time baan bij een nationale consumenten elektronica keten. Mijn talent om mijn enthousiasme voor techniek over te brengen op anderen resulteerde in goede verkoopcijfers. Aangekomen op de TU Delft, heb ik tijdens mijn bachelor Werktuigbouwkunde veel tijd gestoken in het aanleren van zowel technische als commerciële kennis. Dit werd mogelijk gemaakt door het brede aanbod van vakken aan de TU Delft gericht op ondernemerschap en diverse commerciële bijbanen. In 2009 heb ik met plezier zitting mogen nemen in het eerste bestuur van YES!Delft Students. Als voorzitter heb ik veel geleerd over het samenwerken in een

Eric Kievit

Naam Bedrijf: Branche: Jaar van oprichting: Aantal werknemers:

Eric Kievit

ambitieus team, strategie ontwikkelen, nieuwe contacten leggen en uiteraard hard werken. Het was daar, in die inspirerende omgeving van YES!Delft, dat mijn ondernemende eigenschappen pas echt in een stroomversnelling kwamen. Voor de keuze van mijn master zocht ik een vakgebied dat wetenschappelijke excellentie en uitdaging leverde en tegelijk een groot commercieel potentieel bood voor een startup. In 2010 heb ik mij daarom ingeschreven voor Micro en Nano Engineering, dit is een specialisatie van Precision and Microsystems Engineering. Kort na het begin van mijn master ben ik een gesprek aangegaan met twee hoogleraren om mijn ambities te bespreken. Tijdens dit gesprek vormden zich de eerste ideeën voor het beginnen van een bedrijf. Mede dankzij de steun van alle stafleden van de afdeling PME en in het bijzonder Fred van Keulen en prof.dr. Urs Staufer hebben wij een veelbelovend product portfolio kunnen opzetten. In augustus 2011 werden onze ideeën realiteit en werd ik de trotse algemeen directeur van DELMES B.V.

Hoe ziet een gemiddelde werkdag eruit? ’s Ochtends: vergaderingen en administratie ’s Middags: technische ontwikkeling ’s Avonds: marktonderzoek en strategie

Wat is je advies voor werktuigbouwers die hun eigen onderneming willen starten?

Communiceer je ambities met je omgeving. Als mensen weten wat je wilt, komen er ook sneller mooie kansen op je af. Zoek zodra je begint altijd goede mensen om je heen die complementair zijn aan jou. Een goed team is cruciaal. En uiteindelijk komt het gewoon neer op doen. 13

Interview Naam: Bestuursjaar: Functie: Afstudeerrichting: jaar van afstuderen

Diederik Edens 1997-1998 Commissaris Lustrum Logistieke Techniek 2002

Hoe was het om de eerste Lustrumcommissaris te zijn?

Het was eventjes bijzonder, maar al gauw voelde het heel gewoon. Het was vrij duidelijk wat er moest gebeuren en hoe de taakverdeling lag waardoor we snel als een groep opereerden. Maar het was vooral heel leuk. Leuk omdat alle activiteiten net een tintje extra kregen of een slagje groter werden opgezet. Want zeg nou zelf: een tractor-puller met gierende 1 500 pk helikoptermotor die de hele TU wijk bij elkaar brult is toch fantastisch als opening.

Hoe zag het Lustrum eruit voordat jouw functie in het leven werd geroepen?

Ik ben er zelf niet bij geweest, maar wat ik uit de verhalen heb meegekregen was het niet heel anders. De organisatie werd gedaan door een lustrumcommissie en er werden ook door het jaar heen activiteiten georganiseerd.

Kan je een korte schets geven van jouw bestuursjaar?

Een KrachTech jaar natuurlijk. Zoals gezegd een jaar met extra mooie activiteiten. Met zeven man vol aan de bak om voor de studenten mooie dingen neer te zetten. Een Lustrumweek met een symposium over kennisstrategie en een evenementendag met activiteiten zoals karten, virtual reality game en een lascursus. Geen gewone excursie, maar een MASSA-excursie en geen gewoon Café Willem, maar een Super Café Willem met een mega-Hup. Uiteraard mocht een gala in deze week niet ontbreken. Verderop in het jaar hebben we een fantastische studiereis naar Indonesië gemaakt. In drie weken tijd hebben we mooie landschappen, sawah’s en tempels gezien, maar ook een aantal Indonesische bedrijven bezocht. Naast het lustrum waren er ook andere ontwikkelingen. We kregen onze eigen homepage ‘’ en de MechaCourse werd gelanceerd, een combinatie van workshops en bedrijven. De Slurf ging het tweede seizoen in en we hadden een Ontwerpwedstrijd waarin een “Pneumobiel” ontworpen moest worden. Tussen het werk door werd er natuurlijk ook gezorgd voor ontspanning en een beetje vertier. Zo hadden we een regeling met de conciërges dat Froude af en toe gebeld werd dat er een ‘pakketje’ op hen lag te wachten. 14

Gebruik je jouw bestuurservaring nu nog?

Het samenwerken met anderen en het tot uitvoering brengen van de ideeën en strategieën die je neerzet met je bestuur. Ik zit in de verse sappen, een omgeving waar je moet zorgen dat je elke dag je output haalt. Daarnaast moet je er ook voor zorgen dat de ontwikkelingen, trends en wensen van de klant bijgehouden worden. Hier zitten vaak nieuwe dingen bij. Het uitzoeken, opstarten en verder de inbreng van de organisatie is een terugkomend iets.

Is het bestuursjaar een goede keuze geweest?

Ja. In de jaren voor mijn bestuursjaar was de motivatie soms wat minder. Droge stof en vakken waarvan je soms niet begreep wat je er later mee moest. Een jaar heel wat anders doen, maar wel gerelateerd aan de studie heeft me een verhelderende kijk gegeven. Het is een uniek jaar wat je maar één keer kan doen. Naast de opgedane ervaring en de vriendschappen die je eraan overhoudt, heeft het mij zeker gemotiveerd om ook mijn studie goed af te ronden.

Welk advies heb je voor het aanstaande lustrum?

In een lustrumjaar moet en kan alles grootser, beter, langer of gewoon anders. Maak daar gebruik van en laat zien dat Gezelschap Leeghwater de studievereniging is die wat te vieren heeft. Maar bovenal, geniet. Sta af en toe stil bij al het mooie dat je hebt neergezet. Kortom: maak er wat moois van.


Uniforme verdediging De hedendaagse soldaat is goed uitgerust en snel strijdklaar. Dit is grotendeels te danken aan het uniform. De dienstkleding is echter nog volop in ontwikkeling. 15

Octopus skin

Soldaten moeten momenteel nog een ransel met meerdere uniformen meenemen op missies, zodat ze altijd voorbereid zijn op een wisselend terrein en klimaat. Dit zal echter veranderen dankzij de nieuwe militaire kleding die op dit moment wordt ontwikkeld. Er zal niet meer nodig zijn dan één uniform, want het is vuilafstotend, kan veranderen van kleur en is sterker dan staal.

Een veelbelovende technologie is het ontwikkelen van de zogenaamde ‘octopus skin’. Met behulp van deze stof zou een soldaat kunnen verdwijnen in de omgeving zoals een kameleon verdwijnt op boomschors. Het ONR, the Office of Naval Research, heeft een team van biologen, chemici en ingenieurs aan het werk gezet om de geheimen van de huid van de inktvis bloot te leggen en een werkend kunstmatig equivalent te ontwikkelen. De huid van de inktvis is een ingewikkeld biologisch mechanisme, het is een wirwar van zenuwen, spieren en kleurzakjes, die ook wel chromatoforen worden genoemd. De lichtgevoelige zenuwen scannen als het ware de omgeving en sturen de spieren aan om de verschillende kleine kleurzakken te laten groeien of te laten krimpen. Zo zal een reflecterende onderlaag bloot komen te liggen. Door de combinatie van verschillende kleuren kunnen bijna alle achtergrondkleuren nagebootst worden.

Omnifobische stof

De uniformen van tegenwoordig zijn niet veel meer dan simpele overalls met camouflagekleuren. Als het aan de wetenschappers van het Amerikaanse leger ligt, zal de stof van de uniformen veel meer dan een simpel stukje bedekking worden. Door een speciale coating te gebruiken of de stof aan te passen willen de onderzoekers niet alleen vuil, regen en sneeuw buiten de deur houden, maar ook chemicaliën, bacteriën en virussen.

Lydia Methger

Eén van de opties is de omnifobische coating. Omnifobisch betekent dat het medium alles afstoot. In laboratoriumtesten heeft deze coating al bewezen bijna elke dreiging van buitenaf te kunnen afstoten, maar helaas is de coating niet bestand tegen dagelijks gebruik. Het scheurt en krast namelijk erg gemakkelijk. Ook is het nog niet gelukt om de coating vast te laten kleven aan een stof, het vormt eerder balletjes dan dat het gelijkmatig over de stof verdeeld wordt. Alternatieven zijn er al, maar deze zijn minder ver ontwikkeld. Denk hierbij aan stoffen die de afstotende eigenschappen hebben van een blad van een lotusbloem of van een spinnenhaar. De onderzoekers hebben de taak gekregen om de dikte, flexibiliteit en de luchtdoorlaatbaarheid gelijk te houden aan die van het huidige uniform. Tevens wordt er verwacht dat de stof de drager tegen chemisch afval, olie, smeer, giftige wapens, virussen en bacteriën kan beschermen. Het is nog een lange weg, maar de omnifobische coating heeft zeker potentie.

Let Ideas Compete

Detailfoto van de kleurzakjes

Waterafstotende stof 16

De onderzoekers hebben uiteindelijk een materiaal gecreëerd dat aan de eisen voldoet. Ze hebben een zachte flexibele kunsthuid gemaakt die in een oogwenk van kleur kan veranderen, net zoals de huid van inktvissen dit kan. In de huid zitten kunstspiertjes die zijn gemaakt van diëlektrische elastomeren. Dit materiaal zet uit als er een stroomstoot doorheen schiet. De kunstspiertjes staan in een cirkel, met in het midden een zakje gevuld met pigment. Als er dus een stroom over de spiertjes wordt gezet, zullen de spiertjes samentrekken en zal de pigmentzak oprekken en dus een kleur weergeven. Als er kleurzakjes met verschillende kleuren pigment in de huid geplaatst worden, kunnen er door te combineren veel verschillende kleuren

gemaakt worden, vergelijkbaar met een beeldscherm. Deze techniek is volgens de wetenschappers goed schaalbaar en het mechanisme kan vervormd of uitgerekt worden zonder dat de spiertjes zullen beschadigen. Dit maakt deze uitvinding geschikt voor de hachelijke situaties waarin soldaten zich soms kunnen bevinden.

Harder dan staal

Ian Drury

Mocht een soldaat uiteindelijk toch ontdekt worden, dan heeft hij natuurlijk goede bescherming nodig. De huidige oorlogen vinden bijna allemaal plaats in stedelijk gebied, dit betekent dat er meer één-op-één gevechten met steekwapens plaats zullen vinden. De huidige kogelvrije vesten bestaan uit keramische plaatjes verpakt in Kevlar, een sterk soort nylon met een hogere treksterkte dan staal. Een kogelvrij vest is echter niet meer genoeg omdat alleen de torso beschermd wordt. Het US Army Research Laboratory heeft samen met de universiteit van Delaware een lichter en volledig bedekkend pantser ontworpen. Dit nieuwe pantser draagt de naam liquid body armour en bestaat uit Kevlarvezels geïmpregneerd met een STF, een Shear Thickening Fluid. Een STF is een colloïdale oplossing. Dit is een mengsel dat deeltjes bevat die groter zijn dan in normale oplossingen, maar net klein genoeg om opgelost te blijven. Dit STF gedraagt zich als een niet-Newtoniaanse vloeistof, wat betekent dat de schuifspanning niet-lineair groeit met de schuifvervorming. Door deze eigenschap zal de viscositeit sterker toenemen dan dat de schuifspan-

ning toeneemt. Meer informatie over niet-Newtoniaanse vloeistoffen is te lezen in het artikel ‘Newton of niet’ van Qrijn Bauer in editie 15-4. Het Liquid Body Armour bestaat uit silicadeeltjes, opgelost in ethyleenglycol. Als er op de vloeistof een grote druk uitgeoefend wordt, zullen de silicadeeltjes samenklonteren door middel van waterstofbruggen. Deze clusters vormen samen met de Kevlarvezels een vaste bescherming tegen steekwapens en projectielen. Een prachtige eigenschap van een STF is dat het proces omkeerbaar is, de stof zal terugkeren naar zijn originele staat nadat deze verstoord is. De tests zijn veelbelovend, dus het is nog een kwestie van tijd tot het liquid body armour zijn opwachting kan maken.

De krachtverdeling in een normaal kogelvrijvest en in het liquid armor

Het is nog de vraag of deze innovaties werkelijk in gebruik genomen gaan worden, of misschien zelfs samengevoegd worden in één uniform. Mocht dat toch gebeuren, dan kan de vijand beter uitkijken, want deze soldaten zijn bijna niet te zien, onaantastbaar voor chemische wapens en, als ze uiteindelijk gevonden worden, niet neer te krijgen.


Jeffrey Minnaard

Overzicht van de verandering van structuur bij het verstoorde STF 17

| Onderwijs Bachelor Beste docentverkiezing

Bij Gezelschap Leeghwater is goed onderwijs één van de speerpunten waar wij aan werken binnen de faculteit. Om deze reden organiseren we dan ook ieder jaar in samenwerking met Froude de Beste Docentverkiezing op de faculteit. Ook dit jaar kunnen we weer spreken van een groot succes, waar we met bijna vijfhonderd deelnemers kunnen spreken van een nieuw record aan stemmen. De beste docenten uit de bachelor zijn tijdens de ontwerpwedstrijd bekend gemaakt: 1e jaar: ir. I. Paraschiv 2e jaar: prof. dr. R. Babuska 3e jaar: dr. R. Delfos Wij willen deze docenten van harte feliciteren met deze fantastische prestatie. Natuurlijk was er ook voor de masters een verkiezing, de uitreiking van deze prijzen zal aan het begin van het nieuwe collegejaar binnen de afdelingen plaatsvinden. Hieropvolgend zal door een jury, bestaande uit de decaan, onderwijsdirecteur en de onderwijscommissarissen van Leeghwater en Froude, worden besloten wie dit jaar zal worden verkozen tot ‘Docent van het jaar’ van de faculteit 3mE. Vervolgens zal deze dan ook meedingen naar de prijs van ‘Docent van het jaar’ van de gehele TU Delft.

Tussentoetsen in het eerste jaar

Komend jaar zullen er een aantal grote veranderingen gaan plaatsvinden in de propedeuse, waarbij de ouderejaars studenten ook op de hoogte moeten zijn van de veranderingen. De belangrijkste verandering is het BSA dat van 30 ECTS naar 45 ECTS wordt verhoogd. Hierdoor zullen de eerstejaars beter moeten gaan studeren en hun tijd moet relatief strakker ingedeeld worden. Een van de maatregelen die is getroffen om de studenten te helpen in het studieproces zijn de nieuwe tussentoetsen die ingevoerd gaan worden. In de vijfde week van de eerste en tweede periode zullen er voor alle vakken verplichte digitale tussentoetsen worden gegeven. Dit betekent dat de eerstejaars in plaats van in de gebruikelijke grote piek voor de tentamens, al in de vierde week van de periode hard aan de studie moeten. De tentamens beginnen hierdoor ook een week later. In de derde en vierde periode zijn deze maatregelen niet ingevoerd, dus zullen ze het gebruikelijke studieschema volgen. 18

Extra herkansingen

In verband met de harde knip zullen er ook komend collegejaar weer extra herkansingen worden aangeboden in de witte week van de eerste periode. Het gaat om de tweedejaars vakken: Dynamica 2, Stromingsleer en Kansrekening en Statistiek. Dit zijn de ingangseisen voor het Bachelor Onderzoeksproject. Ook worden alle derdejaars vakken nogmaals aangeboden, deze vakken tellen dan nog mee als laatste redding voor diegene die de harde knip nog niet hebben gehaald, maar al wel zijn begonnen met hun master. Als je in de eerste periode niet de laatste vakken van je bachelor haalt voor je harde knip worden namelijk alle resultaten die je al in je master hebt behaald als ongeldig verklaard. De voorwaarde om mee te doen aan deze extra herkansing is wel dat je het betreffende tentamen ook al in juni of augustus hebt geprobeerd.

Afscheid professor Rixen

Op woensdag 13 juni vond in het Lagerhuysch een borrel plaats om afscheid te nemen van professor Daniël Rixen die na de zomer vertrekt naar de Universiteit van München. Professor Rixen heeft in de lange tijd dat hij werkzaam was op de faculteit op zijn vakgebied ‘Engineering Dynamics’ veel betekend voor het onderwijs en wordt door zijn studenten als bijzonder betrokken en behulpzaam ervaren. Wij willen als Gezelschap Leeghwater professor Rixen hartelijk bedanken voor zijn inzet binnen de faculteit en hem heel veel succes wensen in het vervolg van zijn carrière.

Nieuwe Decaan

Vanaf 1 juli heeft de faculteit 3mE een nieuwe decaan hebben. Dr. Theun Baller is door het College van Bestuur aangesteld als opvolger van Marco Waas, die in januari afscheid heeft genomen van onze faculteit. Wij willen hem hiermee van harte feliciteren en wensen hem heel veel succes in zijn nieuwe functie. Ook willen we prof. ir. Louis de Quelerij bedanken voor zijn harde werk en inzet in zijn periode als interim-decaan.

Laatste stukje

Alle dingen gaan voorbij, helaas geldt dit ook voor een jaar als bestuurslid van Gezelschap Leeghwater. Met pijn in mijn hart moet ik constateren dat dit alweer de laatste keer is dat ik op deze plek het woord tot jullie kan richten over het onderwijs binnen onze faculteit. Vanaf volgend jaar zal Dik Jansen als nieuwe Commissaris Onderwijs Bachelor jullie informeren over alle veranderingen die er in het komende jaar aankomen.

Master Pandora dispuut van Production Engineering and Logistics

Aan het eind van het jaar is er tijd voor reflectie. Vanuit die reflectie kan er een nieuw beleid worden bepaald. Voor een grote groep wordt er met dit beleid een nieuwe weg ingeslagen. De bachelorfase is nagenoeg afgerond en de keuze voor de master moet gemaakt worden. Ook binnen het Dispuut Pandora, het studiedispuut van mastertrack Production Engineering and Logistics ofwel PEL, wordt er gereflecteerd, maar vooral uitgekeken naar de toekomst. En vooral naar de nieuwe studenten die wij vanaf september willen verwelkomen.

Daarnaast is er de mogelijkheid om af te studeren middels een afstudeeropdracht in het bedrijfsleven. Denk hierbij aan logistieke multinationals, zowel intern als extern, zoals Post NL, Unilever en Heineken. Uiteraard is er ook altijd de mogelijkheid voor verdieping binnen de sectie door onderzoek te doen aan de TU Delft. Zo is er voor een groot aantal studenten een plaats binnen de nieuwe opleiding. We kijken dan ook uit naar een grote enthousiaste groep nieuwe masterstudenten. Zij zullen na twee jaar het overzicht hebben op hun bedrijfsprocessen en technisch onderbouwd zijn waardoor zij doelgerichte oplossingen kunnen aandragen.

De master PEL is ontstaan uit het oude Industrie en Organisatie, een combinatie tussen Lucht- en Ruimtevaarttechniek en Werktuigbouwkunde. Hierna heeft het onder de naam Production Engineering and Logistics een plaats gevonden in de sectie Transportation Engineering van Werktuigbouwkunde. Het optimaliseren van productieprocessen staat in deze studie centraal. Deze processen worden geanalyseerd aan de hand van de Delftse Systeemkunde, een methode ontstaan uit ervaringen binnen grote productiebedrijven zoals Stork Fokker. Daarnaast moet een werktuigkundige ook verstand hebben van de fysieke kant van logistiek. Hierom wordt een deel van de vakken gevolgd in samenwerking met onze collega’s van Transportation Engineering and Logistics, ofwel TEL. De overlap tussen PEL en TEL is in de loop van de jaren steeds groter geworden, waardoor er een aanpassing in het beleid is gekomen. Vanaf volgend jaar zullen PEL en TEL samengevoegd worden tot één nieuwe mastertrack.

Studiedispuut Pandora

De reflectie

Het logo van studiedispuut Pandora

De vooruitblik

Door de integratie van PEL en TEL ontstaat er een stevig fundament voor een aankomend werktuigkundig ingenieur. Deze is in staat om procesmatig zijn productie en/of transport processen te beschouwen en te beschrijven. Hierdoor kan hij overzicht creëren en doelgericht zijn proces verbeteren. Daarbij kan hij duidelijke eisen stellen aan de benodigde apparatuur die hij nodig heeft om zijn bedrijfsprocessen in goede banen te leiden. In het tweede jaar van de studie is er de mogelijkheid om de opgedane kennis in praktijk te brengen tijdens een bedrijfspracticum. 19


So far, the design effort for the FLNG facility has involved hundreds of engineers throughout the world

Floating a natural gas giant Cooling natural gas turns it into a liquid for easy shipment to energy-hungry towns and cities around the world. A giant new floating facility – the first of its kind – will make this possible at sea, unlocking vital energy offshore without the need to lay pipelines or build processing plants on land. Some natural gas resources are located far from the people who need it to power their lives. Chilling natural gas to -162°C (-250°F) creates a liquid with 600 times less volume that can be shipped to customers around the world. Until now, this liquefied natural gas, or LNG, was produced in plants built on land. But Shell has developed new technology that will process the gas at sea, right where it is found, store it and transfer it for shipment. “This is a groundbreaking development,” says Neil Gilmour, Shell General Manager FLNG. “It will bring 20

within reach new natural gas resources, currently considered too remote or expensive to tap.” This new approach also provides a way to develop gas resources where laying undersea pipelines and ports would have too great an impact on the environment. The first site to use this floating LNG facility will be Shell’s Prelude gas field, 200 kilometres (124 miles) off Australia’s north-west coast. Prelude will produce enough natural gas to easily meet the equivalent of Hong Kong’s current needs. Huge but compact Once complete, the facility will have decks measuring 488 by 74 metres (1,601 by 243 feet), the length of more than four soccer fields. Fully ballasted it will weigh roughly six times as much as the largest aircraft carrier. Despite its impressive proportions, the facility is only one-quarter the size of an equivalent plant on land.

advertorial Shell

“This has never been done before,” says Neil. “We had to find ways to adapt our technology for off shore.”

An assembly of eight one-metre-diameter (3.3 feet) pipes will extend from the facility to about 150 metres (492 feet) below the ocean’s surface. It will deliver around 50,000 cubic metres (1.8 million cubic feet) of cold seawater each hour. Staying firm Shell’s FLNG facility is designed to operate and stay safely moored even in the most extreme weather conditions such as cyclones. This saves valuable production days that would otherwise be lost on disconnecting the facility and moving it off the field.

A floating rig drilled the discovery wells of the Prelude and Concerto offshore gas fields

largest mooring systems in the world. A 105-metre high turret will run vertically through one end of the facility, anchored to the seabed by four groups of mooring lines. The turret allows the facility to rotate in the same spot with the force of the wind. “This pioneering technology has the potential to change the way we produce natural gas,” says Neil. EXPLORE OVER 30 INTERACTIVE STORIES ABOUT THE LATEST ENERGY EFFICIENT INNOVATIONS. DOWNLOAD THE FREE INSIDE ENERGY APP NOW.


The design and sheer size of the facility will help it to withstand very high winds and giant waves. In addition, it will be secured in place by one of the


Engineers designed components that will stack vertically to save space. The cooling plant, for example, will be placed above the vast storage tanks. These have a capacity equivalent to around 175 Olympic swimming pools. They also found a way to tap the cold of the ocean depths by pumping seawater to help cool the gas, avoiding the need for extra equipment on deck.

The Prelude FLNG facility will be moored out of sight of land


| In het kort



De bidsprinkhaankreeft

De bidsprinkhaankreeft heeft voorpoten die zo sterk zijn, dat ze aquariumglas kunnen breken. Met dit feit wil men nieuwe schokbestendige materialen ontwikkelen. De voorpoten bestaan uit lagen van extreem sterk en schokabsorberend materiaal. De buitenste laag bestaat uit een gekristalliseerde vorm van calciumfosfaat, genaamd hydroxyapatiet, ook aanwezig in menselijke botten. De kristallen staan haaks op het oppervlak van de voorpoten, hierdoor kunnen de poten een grote druk weerstaan. Onder deze buitenste laag zit de laag die het grootste deel van de klap opvangt, polysacharidevezels in een soort spiraalvorm, die omgeven zijn door mineralen van calciumfosfaat en calciumcarbonaat. Het verschil in materiaal zorgt voor extra energieabsorbering. De laatste laag zit aan de zijkant van de ‘vuisten’, deze vezels liggen parallel aan elkaar.

Solar Impulse

Vliegtuig op zonne-energie

Solar Impulse, een vliegtuig op zonne-energie.

De Solar Impulse is in 2009 gepresenteerd door Franse ingenieurs. Het vliegen op zonne-energie klinkt heel logisch, want boven de wolken schijnt immers altijd de zon. Toch heeft het lang geduurd tot het eerste elektrische vliegtuig was ontwikkeld. Dankzij een accu kan de Solar Impulse ook ‘s nachts vliegen. Wat wel een probleem was, was het gewicht van het vliegtuig. Maar nu heeft eindelijk de eerste grote vlucht plaatsgevonden. Het vliegtuig Solar Impulse heeft maandag 11 juni dit jaar de eerste poging gedaan om de Middelandse Zee over te vliegen. Het zou de eerste keer zijn dat een vliegtuig op zonne-energie een intercontinentale vlucht maakt. Helaas moest de Solar Impulse weer terugkeren door hevige turbulentie en tegenwind.


Tapijt leggen

Energie uit golven halen 22

Onderzoekers bedachten een constructie die volledig onder water op de zeebodem ligt in de vorm van een tapijt met daaronder rechtopstaande drukveren. Met deze constructie kan er energie gewonnen worden uit golfslagen. Aan de drukveren zitten namelijk generatoren vast die energie halen uit de golfbeweging. Dit tapijt, ook wel ‘Carpet for Wave Energy Conversion’ genoemd, is veilig voor boten en het onderwaterleven doordat er geen bewegende delen bovenuit steken. In tegenstelling tot de meeste golfenergieomzetters is het apparaat ook bestendig tegen zware stormen, dit levert juist meer energie op. Het mechanisme zorgt er zelfs voor dat er lokaal veilige havens voor vissers en andere boten ontstaan op zee.

De marsverkenner Curiosity is nog onderweg naar Mars, maar NASA blijft niet stil zitten en is al nieuwe alternatieven aan het bedenken. Er wordt nagedacht over door de wind voortgeduwde robots. De nieuwe verkenners worden tumbleweed-rovers genoemd, naar een bepaald soort plant dat zijn zaden verspreidt door de wind. Omdat Mars bezaaid ligt met rotsen en stenen moet de robot tegen een stootje kunnen en ook vrij groot zijn. Een diameter van zes meter is groot genoeg om te voorkomen dat de verkenners tussen de rotsen vast komen te zitten. Een groot nadeel van deze rovers is dat ze veel minder instrumenten en andere meetapparatuur kunnen meenemen. Ze moeten namelijk zo licht mogelijk zijn om met de wind meegenomen te worden.



Rollende robots op Mars

Wetenschappers hebben ontdekt dat er een wit poeder elektrische signalen kan opwekken. Dit fenomeen is handig om waarschuwingssignalen op te kunnen laten lichten voordat bepaalde stoffen falen. Dit kan bij bijvoorbeeld aardbevingen, bruggen die instorten en bij motorstoringen. Deze bevindingen zorgen tegelijkertijd voor extra veel mysterie omtrent poeders die elektriciteit op kunnen wekken. Wetenschappers weten al langere tijd dat het plotselinge falen van kristallen, glazen en andere materialen elektrische vonken kan produceren. Soms gaan elektrische storingen vooraf aan grote aardbevingen. De onderliggende mechanismen zijn nu nog onbekend.

InnovationNewsDaily Contributor

Het opwekken van elektriciteit

Dozen met poeder dat elektriciteit kan opwekken

Studenten van de University of Houston hebben een prototype apparaat ontwikkeld dat gebarentaal om kan zetten in gesproken taal en andersom. MyVoice bevat aan ĂŠĂŠn zijde een camera en een display en aan de andere zijde een microfoon en luidspreker. Het apparaat herkent met de camera de gebaren die worden gemaakt en zet deze vervolgens om in gesproken woorden. Voor de gebaren waren tweehonderd tot driehonderd afbeeldingen nodig. Het prototype is al in staat om een zin te vertalen. Er wordt gekeken naar het maken van een volwaardig apparaat waarmee doven en horenden probleemloos met elkaar kunnen communiceren.

Technisch Weekblad


MyVoice 23

Jaartal Weblog

Toezicht vanuit de hoogte Om beter te kunnen ingrijpen, tijdens bijvoorbeeld brand in warenhuizen, ongevallen op festivals of de instorting van een mijn, kunnen we wel wat hulp gebruiken. Daarop is iets bedacht: minuscule vliegende robots die een camera met zich meedragen, Micro Air Vehicles ofwel MAV’s. Het idee achter deze robotjes is dat ze klein en beweeglijk zijn. MAV’s kunnen zodoende in moeilijk bereikbare omgevingen belangrijke informatie doorgeven. Dankzij de continue miniaturisering lijken de afmetingen van de robotjes steeds meer op die van de vliegende insecten die we kennen uit de natuur. 24


Aan onze eigen universiteit, bij de faculteit Lucht- en Ruimtevaart, worden MAV’s ontwikkeld in het MAV-lab. Hier wordt onder andere gewerkt aan de DelFly, een MAV in de vorm van een libel. Het ontwerp is ontstaan uit een project dat een aantal jaar geleden door de TU Delft is opgestart. De ontwikkelingen van het robotje zijn sindsdien al ver gevorderd. De libel kan naast vooruit vliegen onder andere verticaal opstijgen, achteruitvliegen en stilhangen, ook wel ‘hoveren’ genoemd, wat uniek is voor een vliegtuigje dat zich flapperend voortbeweegt. Flapperende vliegtuigjes worden ornithopters genoemd. Het is tot nu toe nog niemand gelukt de vlucht van ornithopters te simuleren met de computer. Door de vluchten van de libel te bestuderen komt men steeds meer te weten over de luchtstromen die achter de vleugels ontstaan.

Gewischtsbesparend ontwerp

Bij het ontwerp is het de kunst om de juiste materialen te vinden en de afmetingen van alle onderdelen te minimaliseren om de massa van het robotje zo laag mogelijk te houden, zodat hij zo min mogelijk vermogen nodig heeft om te vliegen. Een groter vermogen betekent immers dat er een grotere batterij nodig is die weer een grotere massa heeft. Het geraamte wordt gemaakt uit een koolstofvezel en balsahout. Van deze koolstof is bekend dat het een licht

De lichtgewichtige DelFly


Voor gewichtsbesparing zijn speciale versies van een endoscopische camera geproduceerd voor de libel. Deze camera is gemaakt zonder zijn oorspronkelijke beschermlagen die inclusief zender maar 0,4 gram weegt. De zender heeft een bereik van vijftig meter en kan beelden uitzenden in de kwaliteit die je ook op de tv ontvangt. De camera met zender bevindt zich in de neus van de libel, zodat de omgeving van het robotje nauw in de gaten gehouden kan worden. Met behulp van beeldherkenningssoftware kan de libel in de toekomst wellicht autonoom vliegen. Dat is handig als er onderzoek gedaan moet worden op een locatie waar het gevaarlijk is of waar de mens niet bij kan met een afstandsbediening. Nu zijn de beelden die naar de grond gezonden worden echter nog te schokkerig, omdat de libel nog niet zo stabiel vliegt. Met sensoren wordt gemeten waar en wanneer de krachten in de vleugels het grootst zijn en zo wordt de vliegbeweging van de libel geoptimaliseerd om de beeldkwaliteit te verbeteren.


Onder het skelet hangen een ontvanger en twee magneetactuatoren. Deze roeren, die de hoogte en richting aansturen, vormen samen de staart. De stroom wordt geleverd door een lithium-ion batterijtje van 30 milli-ampère. Deze batterij vormt het grootste en zwaarste onderdeel van het apparaatje met een massa van één gram. Met een lichtgewichtige batterij als deze kan de libel zo’n drie minuten vliegen met een gemiddelde snelheid van vijf meter per seconde. Aan de voorkant onder het skelet hangt een gelijkstroommotor die met 3 000 toeren per minuut de vleugels aandrijft. Dit gebeurt via drie tandwielen en twee krukassen om het toerental te verlagen. Het motortje weegt maar 0,45 gram. Aan beide kanten zitten twee vleugelparen met een totale spanwijdte van tien centimeter die dertig keer per seconde heen en weer flapperen, waarmee de libel vooruit vliegt. Door de luchtweerstand bollen de vleugels, waardoor lift gecreëerd wordt.


TU Delft

materiaal is en balsahout is dat ook; het is het lichtste hout dat algemeen in de handel is en wordt vaak gebruikt voor de modelbouw. Dat het gewicht van het balsahout zo laag is, komt doordat vers balsahout grote cellen heeft die gevuld zijn met water. Als het water uit het hout opgedroogd is, blijft een licht materiaal over met grote sterkte door de grootte van de cellen. De vleugels en staart worden gemaakt van PET-folie. Dit folie kan gemaakt worden met een zeer kleine dikte, namelijk vanaf twaalf micrometer. Het materiaal heeft zeer goede mechanische eigenschappen, ondanks deze minuscule dikte. Het heeft een hoge trek-, rek- en scheursterkte. Dat is erg handig met alle krachten die op de vleugels en staart van het robotje worden uitgeoefend tijdens het vliegen.

Het aandrijfsysteem van de DelFly

Zoals de meeste robots is ook de DelFly nog lang niet uitontwikkeld en onderzoekers lijken een duidelijk doel voor ogen te hebben; het zou mooi zijn als er over een paar jaar geen brede beveiligers meer tussen de massa’s mensen op een festival hoeven te lopen. In plaats van de mannen zullen er zwermen robotvliegjes boven de menigte vliegen om een oogje in het zeil te houden. Merle van der Kroft


| Gadgets > Plantjes op het balkon zijn niet meer van deze tijd. Als het ook maar een beetje lekker weer is, gaat de fik er in met deze balkonbarbecue. | € 39,95


Lijkt het jou maar al te mooi om een ‘‘WTF?!’’-momentje op te roepen bij je vrienden tijdens een diner? Dan is deze octopusstoel wellicht iets voor jou. | € 43 176,-

> Het is vies als het putje van je wasbak verstopt zit met as. Deze wasbak is er echter voor bedoeld. | € 10,95



Tools voor aan je sleutelbos kent iedereen wel, maar deze set heeft het formaat van een creditcard en past in je portemonnee. | € 9,95

< Heb je een afspraakje, maar wil je de ander het liefst zo snel mogelijk de deur uitwerken? Geef hem of haar dan een stukje van deze marmite chocolade. Nog nooit was chocolade zo bitter. | € 8,69


Heb je ook altijd gezocht naar de knikkerbaan van Hopkins’ bureau in de film ‘Fracture’ ? Hier is hij dan, en nog voor een klein prijsje ook. | € 19,95


Droom je nog wel eens van de tijd dat je nog spelletjes speelde op de computer met een joystick? Met deze invaders muurstickers duik je terug in de tijd. | € 29,95

> Met deze puzzel weet je zeker dat iemand twee keer van zijn of haar cadeautje gaat genieten. | € 16,95


Stèphan Potgieter

Vervolg: Wij gaan naar Dakar Dat alles mogelijk is dachten de organisatoren van de Plymouth-Banjul challenge ook toen ze eind 2002 een rally opzetten waarin meer dan vijftig auto’s naar Banjul in Gambia, één land verder dan Senegal, vertrokken vanuit het Verenigd Koninkrijk. Het idee was net wat anders dan de echte Dakar rally: geen race, zo goedkoop mogelijk, geen of weinig steun onderweg, geen groots mediacircus, gewoon mensen die willen avonturieren met een door ons zelf opgeknapte auto door de woestijn. Snel bleek ook dit concept erg populair. The Mongol Rally, georganiseerd door ‘The Adverturists’, vond voor het eerst in 2004 plaats, ook vanuit GrootBrittanië. Hierbij reed men óf via Rusland en iets betere wegen óf via een veel zuidelijkere route en door een hele hoop kleine landen naar de verkoop of donatie van het voertuig in Mongolië. Nederland kreeg zijn ‘banger-rally’ inauguratie in 2004 met de Amsterdam-Dakar Challenge die sinds 2005 ook eindigt in Gambia. In 2005 vertrok de eerste Budapest-Bamako rally, die vanuit Hongarije naar Mali gaat, onder het motto ‘anyone, by anything, any means’. Tegenwoordig is er ook een Antwerpen-Banjul challenge. Alle uitdagingen hebben een sterk liefdadigheidskarakter. De Plymouth-Banjul uitdaging verplicht zijn deelnemers een stel ponden in te zamelen voor een door hen geselecteerd goed doel, de Mongol Rally doet hetzelfde en de Amsterdam-Dakar Challenge veilt alle auto’s in Gambia en doneert de opbrengst aan een doel in Gambia naar keuze van de deelnemers. Het gaat om vrij forse 28

bedragen. Zo heeft de Amsterdam-Dakar Challenge sinds oprichting meer dan drie miljoen euro opgehaald voor liefdadigheid. Ook vragen alle challenges om inschrijfgeld. De Antwerpen-Banjul challenge is daarmee een van de goedkoopste en jongste met 350 euro per auto en de Amsterdam-Dakar Challenge evenaart de Plymouth-Banjul met bijna 500 euro per persoon. Een van de punten van kritiek over deze challenges is het gevoelsmatig hoge inschrijfgeld. Er wordt weinig voor je geregeld voor dat bedrag; de challenges zijn ‘unsupported’, er is geen bezemwagen. Wel wordt geregeld dat je auto verkocht wordt in het land van aankomst en in het geval van de Amsterdam-Dakar Challenge probeert men ook beveiliging te regelen voor het stuk door Mauritanië. De reden dat de echte Dakar Rally is verplaatst naar ZuidAmerika is namelijk de politieke onrust die in 2008 de kop opstak in Mauritanië. Rebellen zouden in het oosten van het land het gemunt hebben op toeristen. Ze zouden maar al te graag hun grijpgrage handjes willen leggen op één van die rijkeluiszonen uit de Dakar Rally, iemand waar voor zijn deelname meer dan honderd euro ingepompt is. Bijvoorbeeld de zoon van ex-premier van Engeland, Mark Thatcher, deed mee in 1984. Hem is het wel gelukt om te verdwalen in de woestijn; men was hem zes dagen kwijt. Een ander punt van kritiek dat soms gehoord wordt is het feit dat al die oude karren uit Europa in Gambia gedumpt worden en men daar dus met een overschot te kampen heeft. Met de Amsterdam-Dakar Challenge, die tweemaal per jaar plaatsvindt, gaan er per keer rond de vijftig auto’s

Stèphan Potgieter

richting Gambia. Tel daarbij op de Plymouth-Banjul en Antwerpen-Banjul en al snel gaan er zo’n 200 brakke wagens richting Gambia per jaar. Misschien in lijn hiermee heeft Senegal de import van wagens ouder dan vijf jaar verboden. Echter, bij de veiling in Gambia van de meest recente Amsterdam-Dakar Challenge in februari is bijna 50 000 euro opgebracht, en daarbij is een Mitsubishi Pajero geveild voor meer dan 5 000 euro. Er lijkt dus toch aardig wat vraag te zijn naar de oude barrels.

Ambulance met pech in de woestijn

Tenslotte is het gevaar dat sluimert in deze challenges niet te bagatelliseren. Een woestijn is geen speeltuin. Zeker de Sahara niet. De route is extreem. Er is echter ook een tammere variant van de Amsterdam-Dakar Challenge, die voert langs een oud landmijnveld en door een gebied waar rebellen actief zouden kunnen zijn. De auto’s waarin gereden wordt zijn vaak van de laagste prijsklasse en dus niet erg betrouwbaar meer. Hierbij hoeft naar alle eerlijkheid op de politie en andere staatsambtenaren niet echt gerekend te worden. Toch heb ik geen enkel ernstig voorval kunnen vinden tot nu toe. Bij de Mongol Rally is iemand om het leven gekomen in Iran in 2010, maar op een normale weg in een normaal auto-ongeluk, niet iets uitdaging specifieks. Een van de redenen om zo’n uitdaging grootschalig aan te pakken is de mate van veiligheid in de boeggolf van een grotere groep. Voorbereiding is alles, en waar niet op voorbereid kan worden is wat dit een avontuur maakt. Zonder onvoorspelbaarheid is een avontuur gewoon een avondje tv-kijken. Het is ironisch dat het idee van het low-budget Dakar Rally en veel afgeleiden daarvan uit Engeland komen. Er is een bepaald gevoel voor humor nodig om dezelfde duinen te trotseren als de woeste, stoere, gigantische trucks uit de Dakar Rally met een kever uit 1980 en in je zwembroek. Zo schrijft de Plymouth-Banjul Challenge als een van de

voorwaarden tot inschrijving dat de hoofdinschrijver ‘must be willing and able to read’. De Britten bezitten jerrycans vol van dit soort humor en wij ook. Met een groep van acht man vertrekken we begin november 2012 richting Gambia in de Amsterdam-Dakar Challenge. Onze voorbereiding is in november 2011 al begonnen en we pakken het ondanks de humor vrij serieus aan. We hebben de stichting ‘Wij gaan naar Dakar’ opgericht, we zijn te vinden op de site en we zijn erg like-baar op Facebook en erg volgbaar op Twitter. Ook zijn we natuurlijk uitermate sponsorbaar. Zonder enige vorm van sponsoring gaat deze onderneming al snel richting 3 500 euro per persoon kosten en zo’n gat past niet in onze lege broekzakken. We willen diverse activiteiten organiseren om wat meer licht op ons project te laten schijnen. Zo gaan we op de open dagen van de TU Eindhoven staan, proberen we ook op die van TU Delft te komen. Ook zijn we een concert aan het opzetten, hebben we dankzij een studentenvereniging al 1 900 euro opgehaald voor ons goed doel, regelen we een benefietdiner en nog veel meer. Mocht je ideeën, vragen, opmerkingen, tips, leuke anekdotes, fotokalenders van Doutzen Kroes of een paar vier keer vier’s over hebben, schroom niet om ons te spammen. Het goede doel waar de opbrengst van de veiling van onze auto’s heen gaat en al het extra’s dat we kunnen vergaren is de Foundation for Adult Education the Gambia,; een door Nederlanders opgerichte, Algemeen Nut Beoogende Instelling die al bijna vijftien jaar onderwijs in Gambia stimuleert. Daartoe hebben ze in Kololi, in het westen van Gambia, een schooltje opgericht en een tuin in Gunjur ten zuiden van Kololi en ook in West-Gambia, vanwaar onderwezen wordt in diverse teeltmethoden en taal. Het is een bijzonder gevoel dat je af en toe overrompelt als je iets bereikt dat volgens je eigen meetlint moeilijk en gaaf is. In de woorden van George Santayana: “We need sometimes to escape into open solitudes, into aimlessness, into the moral holiday of running some pure hap hazard, in order to sharpen the edge of life, to taste hardship, and to be compelled to work desperately for a moment at no matter what”. Nou ja, het lijkt me in elk geval meesterlijk om met een stel vrienden in een bak schroot te karren naar waar het wild is. Stèphan Potgieter


SMH – Australia

Geprinte elektronica Je zou zeggen dat printen een algemeen bekend fenomeen is, maar wat dacht je van het printen van een zonnecel op papier? En van een luidspreker op papier? Zonnecellen op papier

In Duitsland zijn ze bij de Technische Universiteit Chemnitz al ver met de ontwikkelingen omtrent printen op papier. Een half jaar geleden heeft het onderzoeksteam van Chemnitz als eerste zonnecellen weten te printen op papier. De energie wordt opgewekt met behulp van 3PV, dit staat in het Nederlands voor fotovoltaïsche zonne-energie. Voor het printen van de zonnecellen wordt er gebruik gemaakt van gravure, flexo en offset printen. Bij gravure maakt men een afdruk van een afbeelding op een metalen plaat. Flexo is kort voor flexografie, dit is een drukproces waarbij een flexibele reliëfplaat wordt gebruikt. Eigenlijk is het een moderne vorm van boekdrukken. Verder wordt er gebruik gemaakt van offset printen. Dit is een veelgebruikte druk30

techniek waarbij een inktplaat wordt overgebracht van een rubberen plaat naar het te bedrukken oppervlak. De bovengenoemde druktechnieken worden gebruikt om de verschillende lagen van de geprinte zonnecellen af te drukken. Als onderste elektrode wordt er gebruik gemaakt van een natuurlijk geoxideerde zinklaag. Als transparante elektrode neemt men het polymeer PEDOT, dit is een geleidend polymeer, in plaats van het gebruikelijke niet afdrukbare polymeer ITO. Helaas heeft de geprinte zonnecel een veel lager rendement dan normale zonnecellen. Het rendement van een gewone zonnecel ligt rond vijftien procent, maar die van de geprinte zonnecel ligt nu nog rond één procent. Dit rendement willen de onderzoekers opschroeven tot vijf procent voordat de geprinte zonnecel op de markt verschijnt. Dit is nog steeds wel een stuk lager dan het rendement van de gewone zonnecel, maar hier staat tegenover dat het veel goedkoper is om de geprinte zonnecel te produceren. Nadat de geprinte zonnecellen opgebruikt zijn, kunnen ze gewoon bij het oud papier waarna het papier hergebruikt kan worden. De geprinte zonnecellen hebben een levensduur rond de honderd dagen, waar de gewone zonnecel een levensduur heeft van ongeveer vijftien jaar. Al met al is de geprinte zonnecel nu nog niet de beste oplossing, maar op langere termijn zal de geprinte zonnecel wel een goedkoop alternatief bieden voor de traditionele zonnecel.

Luidsprekers op papier

ICIS Green Chemicals

Naast dat er door de Duitse Technische Universiteit Chemnitz zonnecellen op papier zijn geprint, zijn er nu ook luidsprekers op papier ontwikkeld. Deze dunne luidspreker bestaat uit een aantal lagen stroomgeleidende polymeren en een piëzo-actieve laag, hierdoor wordt een elektrische spanning geproduceerd wanneer er druk op wordt uitgeoefend. Deze lagen zijn, net zoals de zonnecellen op papier, met flexografie op normaal papier gedrukt.

Geprinte zonnecel

Er zijn veel nieuwe ontwikkelingen omtrent de geprinte luidspreker. Zo is het mogelijk om ze in bladen of kranten te verwerken. Dat kan met name heel aantrekkelijk zijn voor adverteerders die de lezer dan met geluid naar hun advertentie kunnen trekken. Daarnaast zal er ook geluidsbehang op de markt komen, zodat er met hartstocht naar het behang geluisterd kan worden. Verder zijn er ook nog enkele puur technische toepassingen mogelijk. Denk hierbij bijvoorbeeld aan afstandssensoren, want de papieren luidsprekers kunnen ook ultrasone frequenties produceren. De geprinte luidsprekers en zonnecellen werden begin mei gepresenteerd in Düsseldorf tijdens de Drupa beurs. Op de beurs werd ook een kunstmatige boom tentoongesteld met bladeren die zonne-energie kunnen opwekken. En deze kunstmatige boom heeft iets commercieels. Als je onder de boom staat en naar de bladeren van de boom kijkt, zie je dat de onderkant bedrukt is met advertenties. De consument zal niet zomaar een zonnecel weggooien, dus zo blijft de advertentie bij de consument. De geprinte zonnecel wordt zo een onverslaanbare advertentiemethode.

Televisies zo dun als papier

Een velletje papier is niet dik, dus stel je voor dat er over een niet al te lange tijd televisies zo dun als een velletje papier zullen zijn. Het is al mogelijk om een elektronisch apparaat te produceren door materialen op oppervlakten te printen. Op deze manier worden organische cellen en organische dioden ofwel OLED’s gefabriceerd. Deze geprinte elektronische apparaten moeten energie creëren, dat doen ze door elektronen te verzamelen of te injecteren. Voor dit verzamelen of injecteren zijn geleiders nodig, vaak zijn die gemaakt van magnesium of lithium. Deze metalen hebben echter één groot nadeel; als ze in aanraking komen met zuurstof of vocht stoppen ze met werken. Om te zorgen dat er geen zuurstof of vocht bij kan komen, worden deze metalen afgedekt met bijvoorbeeld glas. Materialen afdekken met glas wordt ook toegepast bij elektronische apparaten als de traditionele televisies en zonnecellen. Maar gelukkig hebben wetenschappers nu iets op dit probleem bedacht. Ze plaatsen een heel dun laagje polymeer tussen de één en tien nanometer dik, op het oppervlak van de geleider. Zo ontstaat er aan het oppervlak een sterke dipool, twee polen met tegengestelde polariteit. Door de interactie tussen de dipool en geleider verandert de geleider in een efficiënte elektrode met lage werkfunctie. Dit wil zeggen dat er weinig energie nodig is om de elektronen los te maken. De polymeren die tegenwoordig gebruikt worden zijn goedkoop en milieuvriendelijk. Het vervangen van de metalen voor een stabiele geleider in combinatie met de geleidende polymeren verandert de manier waarop elektronica gemaakt en beschermd wordt. Hiermee kunnen in de toekomst goedkopere en flexibelere apparaten geproduceerd worden. Er staat ons dus in de toekomst nog wel wat te wachten als we kijken naar de ontwikkelingen tot nu toe. Het is nog een kwestie van tijd totdat je met een geprinte luidspreker, die op zonnecellen werkt, over straat kunt lopen. Suzanne Kuijs


Jan Warnaars

Buitenlandverhaal Jan Warnaars vertelt over zijn ervaringen tijdens zijn verblijf in de Verenigde Staten.

stage een hotelkamer geboekt, zodat ik rustig naar een kamer kon zoeken. Drie dagen later was ik gesetteld en had ik weer een fiets, een kamer en acht nieuwe huisgenoten. De dag daarop had ik mijn eerste afspraak bij de universiteit en zou ik mijn precieze opdracht bepalen.

De Verenigde Staten: het land van de onbegrensde mogelijkheden. In talrijke tv-shows en films wordt dit cliché verkondigd. De beste universiteiten ter wereld staan in Amerika en als mensen niet studeren kan men ook vanuit de garage een miljardenbedrijf oprichten. Tegenwoordig zien we in het dagelijks nieuws ook andere kanten van Amerika. De Verenigde Staten zijn bijvoorbeeld ook het land van Fox News. Een tv-station dat wij kennen van de pertinente onwaarheden. Bijvoorbeeld de onwaarheden die over de Nederlandse euthanasiewet en het drugsbeleid werden verspreid. Na vijf jaar in Delft te hebben gewoond, leek het me tijd voor een buitenlands avontuur. De verplichte stage van mijn master Mechanical Engineering bood de perfecte mogelijkheid om zelf een kijkje te nemen aan de andere kant van de oceaan en om de Amerikaanse studiecultuur te proeven.

In het Biomechatronics Lab wordt voornamelijk onderzoek gedaan naar hulpmiddelen voor mensen met een loopafwijking. Zo wordt er gewerkt aan een prothese voor mensen die hun onderbeen missen en daarnaast wordt er ook een lichtgewicht AFO, een Ankle-Foot Orthosis, ontwikkeld om patiënten met een loopafwijking te assisteren en te helpen revalideren. De AFO is een onderbeen exoskelet dat door middel van een passief mechanisch systeem een koppel om de enkel levert. Een eerste prototype was al gemaakt en het werd mijn opdracht om een nieuw prototype te vervaardigen. De voornaamste doelen waren dat de AFO op een aantal plaatsen steviger gemaakt moest worden, de AFO moest bij verschillende personen passen en moest daarbij ook nog lichter zijn dan het eerste prototype. Om al deze doelen te verwezenlijken moest ik slimme ontwerpoplossingen bedenken en met behulp van snelle kracht- en sterkteberekeningen kijken of mijn ideeën konden werken. Hoewel dit voor een groot deel vaardigheden zijn die hier in Delft in de Bachelor onderwezen worden, heb ik gemerkt dat echte beheersing van deze technieken pas na veelvuldig gebruik komt en essentieel is voor een goede ingenieur. Naast het ontwerp van de AFO heb ik ook gezorgd voor de fabricage ervan. Een aantal onderdelen van mijn nieuwe ontwerp waren 3D-carbonfiberstructuren waar ik het

Met de hulp van Martijn Wisse van het Robotlab op 3mE, ben ik in contact gekomen met Steve Collins, een professor aan de Carnegie Mellon University in Pittsburgh Pennsylvania. In het Biomechatronics Lab van professor Collins kon ik van februari tot half mei stage lopen. Drie februari was het zo ver, met wat kleren en mijn laptop vertrok ik naar Pittsburgh. Daar had ik voor de eerste drie dagen voor mijn 32


hele fabricage proces van bedacht en uitgevoerd heb. Het eindresultaat is een nieuw prototype dat lichter is dan zijn voorganger en passend gemaakt kan worden voor verschillende mensen en dus comfortabeler is.

Met mijn huisgenoten op de veranda

bijvoorbeeld een 24-uurs drive-through apotheek, in de supermarkt rijden de aller diksten op elektrische wagentjes rond en de wegen zijn over het algemeen vijfbaans. Al met al heb ik een geweldige tijd in Amerika gehad en kunnen ervaren hoe anders de Amerikaanse cultuur is en met het werk in het lab heb ik veel concrete ingenieurservaring opgedaan. Ik zou iedereen willen aanraden om tijdens de studie een tijd naar het buitenland te gaan. Het is een hele leuke uitdaging om ergens helemaal van nul af aan te beginnen. Juist doordat je alle vastigheid in Nederland achterlaat heb je onbegrensde mogelijkheden. Jan Warnaars

Jan Warnaars

Naast de tijd in het lab, heb ik ook veel tijd doorgebracht met mijn huisgenoten. Op de veranda van onze grote vrijstaande Amerikaanse mansion hebben we vaak gebarbecued en red cup party’s gehouden. Naast dit soort, uit de films bekende, feestjes hoort sport ook heel erg bij de Amerikaanse cultuur. Tijdens mijn stage was het ijshockeyseizoen in volle gang. Pittsburgh heeft één van de beste teams van Amerika. Het was dus ook een groot spektakel om naar een wedstrijd te gaan: lichtshows en meezingnummertjes werden afgewisseld met flitsend en swingend ijshockeyspel. Naast het volgen van sport, wordt verrassend genoeg door de Amerikanen zelf ook veel gesport. In Pittsburgh zie je overal mensen hardlopen, maar je kunt bijvoorbeeld ook zo met een potje basketbal meedoen. Helaas is het spelen in competitieverband slechts voor de allerbesten en moet je dus zelf zorgen dat je mensen vindt die ook willen sporten. Hoewel Pittsburgh voor onze begrippen een hele grote stad is, wilde ik wel wat meer van Amerika zien. Vanuit Pittsburgh waren New York en Washington DC goed te bereiken. Het Witte Huis, Times Square, het Empire State Building en de Washington Memorial zijn allemaal plekken die je een keer in het echt gezien moet hebben en veel indruk op mij maakten. Op sommige punten is Amerika heel anders dan ik verwachtte, maar op andere punten is het juist precies hetzelfde of nog extremer. Van elk soort winkel heb je namelijk ook een drive-through versie,

Jan Warnaars


Schematisch overzicht, het uiteindelijke ontwerp en het nieuwe prototype van de AFO 33

Rens Jacobs

Deltawerken De Deltawerken, waarschijnlijk de meest ingenieuze waterkeringen ter wereld, behoren tot Nederlands meest indrukwekkende prestaties. Bijna de helft van Nederland ligt onder zeeniveau en toch houden we onze voeten droog. 34

Uit studies van Rijkswaterstaat die sinds 1937 waren uitgevoerd bleek dat de veiligheid van Nederland bij hoge waterstanden niet verzekerd kon worden, er moest iets gebeuren. Het bouwen van nieuwe dijken en het verstevigen van de oude bleek te duur. De beste oplossing bleek de afdamming van vele riviermondingen: de Westerschelde, de Oosterschelde, het Haringvliet en het Brouwerhavense Gat. Deze oplossing werd het Deltaplan genoemd. Zoâ&#x20AC;&#x2122;n groot project zou het best geleidelijk uitgevoerd kunnen worden. Zo werd in 1950 begonnen met de afdamming van het Brielse Gat en de Botlek. Toen de watersnoodramp van 1953 voor de dood van 1 853 mensen zorgde en er 150 000 hectare land onder water kwam te staan ontstond het besef dat er direct iets moest gebeuren. Twintig dagen na de watersnoodramp werd er een Deltacommissie geĂŻnstalleerd. De taak van deze commissie was het opstellen van een plan dat er voor zorgt dat er twee doelen werden bereikt: zorgen dat de Deltagebieden veilig zijn bij hoge vloedstanden en het land beveiligen tegen verzilting. Een belangrijke eis aan de waterkeringen in de Rotterdamse Waterweg en de Westerschelde was dat ze open moesten blijven voor scheepsverkeer vanwege economische belangen.

Bouw van de dammen

Stichting Deltawerken

Voor de bouw van de dammen werden verschillende technieken gebruikt. De lengte van de af te dichten gaten varieerden van honderden meters tot elf kilometer. Bij

Overzicht van de Deltawerken



Kabelbaansysteem voor de bouw van dammen

elke dam moest daarom gekeken worden hoe het meest effectief gebouwd kon worden. Zo zijn er drie verschillende technieken gebruikt. Allereerst de techniek waarbij zand wordt opgespoten. Bij deze conventionele manier van dammen bouwen wordt er net zo lang zand in het gat gespoten totdat het dicht zit. Een andere, ook al bekende methode, was het gebruik van afzinkbare caissons. Een afzinkbaar caisson is een holle constructie van gewapend beton, die men door het openen van luiken vol laat lopen met water en zo laat afzinken op de juiste positie. Na het afzinken kunnen de caissons gevuld worden met stenen en zand voor de verzwaring en fixatie. Voor de plaatsing van de caissons moet een stevige drempel worden gemaakt waarop ze kunnen blijven staan zonder weg te zakken. Dit gebeurt door middel van lagen stenen. De korrelgrootte van de lagen loopt van klein naar groot waarbij iedere laag een ongeveer vijf maal grotere korreldiameter heeft, totdat de bovenste laag zwaar genoeg is om te zorgen dat zelfs de sterkste stroom de drempel niet kan wegspoelen. De drempel was echter niet het enige dat last zou hebben van de getijstromen. Ook de caissons zouden tijdens het plaatsen last hebben van de stromen, voor sommige afdichtingen moesten ze worden aangepast. De zeer ingenieuze oplossing kwam in de vorm van doorlaatcaissons. Deze caissons hadden hogere en sterkere zijwanden. Daarnaast zouden de caissons schuiven aan de zijkant hebben zodat het water, zolang de schuiven openstonden, gewoon door de caissons kon stromen. Bovenop werd een bak gemaakt die vol met zand gestort kon worden na het plaatsen van het caisson. Zodra alle caissons geplaatst waren en de zee overging van eb naar vloed, ook wel de kentering van het getij genoemd, werden alle schuiven tegelijk naar beneden gelaten zodat de 35

caissons afgesloten werden. De grootte van een caisson kan verschillen. Voor de Deltawerken zijn op sommige plaatsen zelfs caissons van 16,2 meter lang, 18 meter breed en 68 meter hoog gebruikt. Een derde, toentertijd revolutionaire, methode die gebruikt werd was het kabelbaansysteem. Met behulp van een kabelbaan kunnen er betonblokken op de juiste plaats worden gegooid. Als er genoeg betonblokken in het water vallen creëert dat uiteindelijk een dam.


De Oosterscheldekering is het meest indrukwekkende werk binnen de Deltawerken. De reden dat de Oosterschelde niet kon worden afgesloten hield verband met de natuur. Het landschap rond de Oosterschelde bestaat uit een grote variëteit aan leven. Dit wilde men niet verstoren, vandaar dat er een kering in plaats van een dijk gebouwd moest worden. De drie kilometer lange kering bestaat uit 65 betonnen pijlers met daartussen stalen schuiven aangedreven door hydraulische cilinders. De schuiven zullen sluiten bij een verwachte waterstand van +3 meter NAP. Sinds de ingebruikname in 1986 zijn de schuiven 24 keer gesloten, afgezien van testsluitingen.

Caissons werden rond 1883 voor het eerst op grote schaal toegepast bij de bouw van de Amerikaanse Brooklyn Bridge. Ze werden gebruikt als afzinkbare werkplekken. Veel van de arbeiders werkend in deze caissons kregen last van de toentertijd ontdekte caissonziekte. Door te snelle decompressie, de caissons stonden onder overdruk, ontstaan er belletjes in de bloedvaten. Dit vanwege de grotere hoeveelheid stikstofgas in je bloed bij overdruk, die niet goed kan worden afgevoerd bij snelle decompressie. Als de belletjes zich in je hersens vormen kan het fataal aflopen. waren de zandkorrels tot op vijftien meter diepte dicht op elkaar gaan zitten. Vervolgens werd er slib weggebaggerd en vervangen door zand, ook werden er kunststof matten geplaatst op de plaats waar de kering zou komen. Na al deze stappen ondernomen te hebben werd er vastgesteld dat de bodem nog steeds niet sterk genoeg was. Om de bodem toch nog de benodigde sterkte te geven werden er aan land matten gemaakt. Deze matten zijn vergelijkbaar met een matras, maar in plaats van zachte vering zijn ze gevuld met zand en grind. Na het plaatsen van deze ‘matrassen’ was de bodem eindelijk sterk genoeg om de kering te kunnen houden. Met de bodem sterk genoeg konden de pijlers geplaatst worden. Voor de betonnen pijlers werd gebruik gemaakt van het kunstmatig aangelegde eiland ‘Neeltje Jans’. De betonnen pijlers werden in een bouwput gemaakt die

Harry van Reeken

De bouw van de kering gebeurde deels op het land, dit om de veiligheid van de werknemers te garanderen. De bouw vergde veel voorbereiding. Zo was de bodem van de Oosterschelde op zichzelf lang niet sterk genoeg, als de kering zomaar geplaatst zou worden zou hij met zekerheid wegzakken. Om de bodem te verstevigen werden er een aantal stappen ondernomen. Allereerst werden er trilpijpen in de bodem aangebracht. Na het trillen van de grond

Wist je dat...

Bouw pijlers bij werkeiland Neeltje Jans 36


15,2 meter onder zeeniveau lag en een oppervlak van ongeveer één vierkante kilometer had. Een ringdijk zorgde dat het dok niet volliep terwijl ze aan het bouwen waren. Het dok bestond uit vier delen, als de pijlers in een deel af waren werd dit deel onderwater gezet. Vervolgens kwam het hefschip ‘de Ostrea’ de pijlers dan verplaatsen. De pijlers zijn ieder tussen de 30,25 en 38,75 meter hoog en wegen maximaal 18 000 ton. Voor iedere pijler was 7 000 kubieke meter beton nodig. Het plaatsen van de pijlers was precisiewerk en kon daarom alleen plaatsvinden bij de kentering van de getijen. De holle pijlers werden opgevuld met zand om de stabiliteit te verhogen. Omdat de pijlers

Hefschip ‘de Ostrea’

absoluut onwankelbaar moeten zijn werden ze ingepakt in een drempelval van stortsteen. De stenen, in totaal 15 000 000 ton, werden deels uit Duitsland, Finland, Zweden en België gehaald, omdat Nederland ze niet voorradig had. Bovendien was er een steen met hoge dichtheid nodig zodat de zee er geen grip op kon krijgen. Na de plaatsing van de pijlers werden opzetstukken geplaatst waaraan de schuiven bevestigd konden worden. Nadat de opzetstukken op de pijlers geplaatst waren werden de

aan land gemaakte schuiven geplaatst. De grootte van de schuiven verschilt, dit ligt aan de hoogte van de af te sluiten opening. De grootste opening is twaalf meter hoog, en de schuif weegt 480 ton. Op de pijlers werden ook nog holle kokers gelegd, hier werd apparatuur voor de schuiven in aangelegd terwijl er een weg bovenop werd gebouwd. Voor de bouw van de kering zijn vele schepen gebruikt. De kering had echter zo’n revolutionair ontwerp, waarin vele nieuwe technieken voor de bouw werden gebruikt, dat er nog geen geschikte schepen bestonden. De nodige schepen waren hun tijd ver vooruit en zijn speciaal voor de aanleg van de Deltawerken gebouwd. Denk aan de nauwkeurige systemen om de plaats van het schip te kunnen bepalen, nieuwe pijltechnieken voor plaatsbepaling en nieuwe technieken om de structuur van de bodem te herkennen. Het meest indrukwekkende schip, De Ostrea, tilde de pijlers op, om ze vervolgens op een andere plek weer te plaatsen. Ze bestond uit een U-vormig ponton van 87 meter lang, met 8 000 pk vermogen en twee grote portalen van vijftig meter hoog waartussen de pijlers getild konden worden. Door de vier schroeven was ze erg manoeuvreerbaar. De portalen konden niet meer dan 10 000 ton heffen, terwijl de pijlers 18 000 ton wogen. Dit was echter geen probleem, omdat de pijlers deels in het water lagen konden ze toch gesleept worden. Zodoende is de Ostrea met glans het vlaggeschip van de Delta-vloot te noemen. Naast de Ostrea zijn nog vele andere schepen ontworpen en gebouwd voor de bouw van de Oosterscheldekering. Naast de Oosterscheldekering zijn er nog drie andere keringen die deel uitmaken van de Deltawerken, iedere kering weer op zijn eigen manier uniek en een ingenieus hoogstandje. De andere keringen zijn de Maeslantkering, Hartelkering en de Hollandse IJsselkering, toch is de Oosterscheldekering verreweg de meest indrukwekkende.


Overal ter wereld wordt er opgekeken tegen de onmogelijke waterbouwkundige uitdagingen die hier in Nederland aangegaan, uitgedacht en gebouwd zijn. Van de afsluitdijk tot de Deltawerken, menig mens ziet het als een achtste wereldwonder. Toentertijd werd al getoond dat de Nederlandse ingenieurs in staat zijn ogenschijnlijk onmogelijke projecten tot een succesvol eind te brengen. Het is nu aan ons huidige en potentiële Nederlandse ingenieurs om deze kundigheid nog vele jaren te tonen. Sander van den Berg 37

| Businesstour 2012 Ook dit jaar hebben zes Olifanten de Businesstour georganiseerd met het doel om voor 27 werktuigbouwers een vette, uitdagende maar zeker ook boeiende casestudiereis te organiseren. Tijdens de achtdaagse tour zijn we langs zes bedrijven geweest om kennis te maken met de bedrijven en de cases te kraken. Deze cases gaven ons werktuigbouwers een reëel beeld hoe een bepaalde bedrijfstak in elkaar steekt. Het was een ideale week voor ouderejaars om zich te oriënteren op de toekomst.

Case training

De groep trapte af op 25 april met een case-training van consultancybureau Roland Berger, waar twee oud Delftenaren de fijne kneepjes van het case-kraken gingen toelichten. Het toepassen van de Situation, Trigger and Question methode, oftewel STQ methode, werd ons geleerd. Met deze methode zouden we uiteindelijk zelfs de meest lastige problemen tot zijn simpelste vorm kunnen terugbrengen. Geen case kon ons meer de baas.

Seaway Heavy Lifting

Na deze goede voorbereiding was het 9 mei toch echt de hoogste tijd om de Businesstour van start te laten gaan. Beginnend met het uitdelen van vette gadgets zoals een stoere Geddes and Gillmore jas en een mooie schrijfmap, inclusief gegraveerde pen. Daarna vertrokken we richting Seaway Heavy Lifting. Dit offshore bedrijf heeft twee enorme schepen met een maximale draagkracht van 5 000 ton. Hoewel de case erg lastig was hadden de meeste deelnemers al snel de smaak van business te pakken. We konden niet wachten om de volgende dag een case bij Witteveen+Bos in Amsterdam te doen.



’s Ochtends bij Witteveen+Bos aangekomen begonnen we met een kopje koffie en cake. Een aantal ingenieurs van dit bedrijf hebben zelf meegeholpen aan het ontwikkelen en verbeteren van de Rioolwaterzuiveringsinstallatie, RWZI Amsterdam-West. Dit onderwerp stond de hele dag centraal. Iedere ingenieur van Witteveen+Bos had een rol binnen de case ingenomen die te maken had met de slibafvoer van de RWZI Amsterdam-West. Hoewel de rondleiding verstoord werd door de nodige onplezierige geurtjes, was het erg leuk om het onderwerp van de case al te weten. Op deze manier kon men nog actiever deelnemen aan de rondleiding en werden er constant scherpe vragen gesteld.

Volvo Europe Truck

Op vrijdag waren we in Gent om op bezoek te gaan bij Volvo Europe Truck. Iedere acht minuten wordt er hier een medium of heavy truck geproduceerd. Het interessante aan de assemblagelijn is dat de gehele assemblage door mensen gedaan wordt, zodat elke truck op een klant afgestemd kan worden. Volvo had speciaal voor ons vijf verschillende cases opgezet. Elke groep kreeg een ingenieur van Volvo als begeleider en ging daarmee een deel van de assemblagelijn analyseren op zoek naar verbeterpunten, extra veiligheid en betere kwaliteit. Doordat we verscheidene actuele problemen aan het oplossen waren, was de case extra leuk.


Het weekend werd gevierd in Antwerpen. Naast het bezichtigen van deze leuke stad is er ook cultuur geproefd. Het MAS-museum werd op zaterdag bezocht, hoewel er niet veel samenhang was tussen de collectie en Antwerpen was het wel een interessante activiteit. Verder hadden we

de dag vrij om zelf de stad te ontdekken. Na een heerlijk diner was het zaterdagavond tijd om met veel kwaliteit naar het illustere Cafe D’Anvers te gaan. Op zondag gingen we richting het zwembad, een heerlijke activiteit om weer bij te komen van een zwaar weekend.


Op maandag, alweer halverwege de tour, werd de gigant ASML bezocht. Helaas was de case door twee deelnemers al eerder dit jaar gedaan. Deze keer werd er echter een unieke rondleiding door een cleanroom gedaan. Een aantal ingenieurs van ASML leidde de groep in futuristische pakjes door volledig stofvrije ruimtes waar de gigantische machines gemaakt worden. Het was erg leuk dat ASML ons deze kans heeft gegeven, deze unieke rondleiding doen ze normaliter nooit.


De op een na laatste dag was begonnen, Energieleverancier Nuon ontving ons bij hun centrale tegenover de RWZI Amsterdam-West, hier kregen we een hele indrukwekkende tour door de gehele centrale. Het zien van de enorme turbines en alle randprocessen van de centrale was adembenemend. Deze keer werd onze kennis en kunde op de proef gesteld in een rekenkundige case. In deze case konden we ons ontfermen over toekomstplannen van een oude centrale. De case werd als erg uitdagend ervaren, maar werd uiteindelijk toch volledig opgelost.

Engineering al redelijk oud is en genoeg naamsbekendheid heeft in projectontwikkeling, zijn ze een middelgroot ingenieursbureau. Na het krijgen van een rondleiding in een demokwekerij in Honselerdijk kregen alle deelnemers de kans om met de medewerkers van het bedrijf te praten. Natuurlijk werd ook deze dag een case voorgelegd en opgelost. Helaas was het de laatste van deze businesstour.


Het is ondertussen alweer vele woensdagen geleden dat we aan het begin van de avond Delft weer in reden, moe van de opgedane kennis en ervaringen. Als ik terugkijk op de tour kan ik zeggen dat het een ongelofelijke tijd was. Niet alleen heb ik zes interessante bedrijven mogen bezoeken, ik heb nu ook werkelijk een idee hoe verschillende bedrijfstakken eruit zien. Met business en pleasure perfect gemengd kan ik concluderen dat het een volledig geslaagde businesstour is geweest. Hierbij wil ik daarom ook iedereen bedanken die zijn steentje heeft bijgedragen. In het bijzonder wil ik alle bedrijven bedanken voor de fantastische businessdagen. Daarnaast wil ik nog Jumbo Shipping ontzettend bedanken voor hun bijdrage aan onze reis. Businesstourcommissie, ‘Back to business’

VIRO Engineering

De laatste dag gingen we op bezoek bij het ingenieursbureau VIRO Engineering, dat nog geen vijf jaar geleden een vestiging heeft geopend in Schiedam. Hoewel VIRO


Nova Physiotherapy

Ik zie, ik zie wat jij niet ziet Deze sportzomer zal het geheid voorkomen: scheidsen die niet kunnen slapen, nadat zij op een kritisch moment een verkeerde beslissing hebben genomen. Gelukkig komt de techniek de topsport steeds vaker te hulp. Met een systeem van camera’s en complexe rekenmodellen wordt gerechtigheid tot op de millimeter bepaald. Deze hulpmiddelen kunnen tevens in de toekomst voor de ontwikkeling van de sporters zelf een belangrijke rol gaan spelen.


Het meest voorkomende systeem is het zogeheten HawkEye systeem, ontwikkeld door Dr. Paul Hawkins. Als fanatiek cricket- en tennisspeler en promovendus kunstmatige 40

intelligentie, ontwikkelde Hawkins een systeem dat met behulp van hogesnelheidscamera’s de baan van een object kan voorspellen. Van origine was het systeem bedoeld voor het traceren van raketten. De tweedimensionale beelden van de camera’s worden geanalyseerd met behulp van triangulatie om vervolgens omgezet te worden in een driedimensionaal model in de computer. Triangulatie is een meetmethode waarbij eigenschappen van een driehoek volledig bepaald kunnen worden als men één zijde en twee hoeken kent. Na de invoering in de computer wordt voor elk filmframe de positie van de bal op het corresponderende tijdstip bepaald met behulp van signaalanalyse, om zodoende een vierdimensionaal model te verkrijgen. Het systeem is bekend met alle regels van het spel en kent alle dynamische eigenschappen van de bal. Met deze gegevens is statistisch een toekomstige baan te extrapoleren en kan men met een gemiddelde foutmarge van 3,6 millimeter de correcte beslissing maken.

Van tennis tot voetbal

Vlak nadat de ontwikkeling in 2001 was afgerond, werd het Hawk-Eye systeem voor het eerst toegepast. Het werd gebruikt door Channel 4 om het verslag van The Ashes, een van ‘s wereld bekendste cricketwedstrijden, te ondersteunen. In 2002 en 2003 gebruikte ook verscheidene andere zenders de technologie bij het verslag van tennistoernooien als de Davis Cup en de Australian Open. Het duurde tot

dere ontwikkeling van de sporter. Door niet een bal, maar onderdelen van het menselijk lichaam te volgen en de biomechanica te analyseren kan de techniek van zwemmers, roeiers en hockeyers tot in het extreme verfijnd worden. Ook kunnen blessures op deze wijze vermeden worden door abnormale bewegingen vroegtijdig te ontdekken en de training er vervolgens op aan te passen. Eventuele sterke en zwakke punten in het spel van de speler kunnen als nooit tevoren in beeld worden gebracht.

Jim Fawcette

2007 voordat de organisatie van grote tennisevenementen overtuigd waren van de meerwaarde van Hawk-Eye om officials en lijnrechters te ondersteunen. Het systeem werd als eerste ingezet bij de Australian Open, waarna het fameuze Wimbledon en de Olympische Spelen in Beijing spoedig volgde. Sindsdien is het Hawk-Eye systeem in tennis breed gedragen als technisch hulpmiddel. Naast tennis, hoopt Hawkins binnenkort ook grote voetbalcompetities en toernooien te mogen voorzien van zijn systeem. Na enkele testen in opdracht van de Engelse F.A. Premier League in 2007 en 2008, gaf de FIFA toestemming om testen uit te voeren om de precisie en betrouwbaarheid te beoordelen. In januari 2012 volbracht Hawk-Eye de eerste test, waarna de onderzoekers het systeem in de Hampshire Senior Cup finale en een vriendschappelijk duel tussen Engeland en België verder konden testen. Het systeem gaf geen beslissing door tijdens beide wedstrijden, deze testen waren namelijk bedoeld om de onderzoekers een beter beeld te geven van het systeem in actie. In juli 2012, vlak na de finale van het Europees Kampioenschap, bepaalt de FIFA de toekomst van het gebruik van technische hulpmiddelen in voetbal. Bij goedkeuring zou Hawk-Eye in 2013 zijn opwachting kunnen maken op het hoogste niveau.

Analyse looplijnen en balposities bij tennis

Biomechanica training

Serge Klapwijk


Schematische weergave werking Hawk-Eye

De toepassing van moderne analysetechnieken in de topsport begint langzamerhand werkelijk zoden aan de dijk te zetten. Naarmate de sport zich blijft ontwikkelen en marges kleiner worden, zal de menselijke factor steeds vaker plaats moeten maken voor de wetenschap. Hiermee zal in de toekomst het uiterst fysiek mogelijke uit de sporter kunnen worden gehaald en kunnen het aantal slepende blessures verminderd worden. “Voetbal is een spel van fouten en wie de minste fouten maakt wint”, aldus Johan Cruijf. Met Hawk-Eye en vergelijkbare systemen zullen deze fouten in de toekomst tot in de kleinste details verminderd worden en zullen scheidsrechters en officials met een gerust hart kunnen slapen.

Hawk-Eye kan ook na wedstrijden een hulpmiddel zijn voor de topsporters en hun trainers, door statistieken te geven die voorheen vrijwel onmogelijk te bepalen waren. Ook hier maakt men gebruik van het vierdimensionale model, alleen traceert men naast de bal ook de sporter. Ook voor sporten zonder bal zullen camera’s gekoppeld aan computersystemen een steeds grotere rol gaan spelen voor ver-


| Buitenlandreis Reisverslag

Het is zondag, drie uur ’s ochtends en achter de faculteit 3mE heeft een kudde van 32 werktuigbouwers zich verzameld en in de bus plaatsgenomen. De buitenlandreis 2012 is begonnen. De buitenlandreis is één van de mooiste jaarlijkse activiteiten van Gezelschap Leeghwater. Deze studiereis is erop gericht om werktuigbouwkundestudenten in één week in aanraking te laten komen met veel interessante bedrijven. Dit jaar was de bestemming van de reis Zuid-Engeland. Engeland staat natuurlijk bekend om zijn lelijke weer, lelijke trainingspakken en weinig vrouwelijk schoon. Maar wat deze groep aan den lijve heeft ondervonden is dat Engeland op technisch vlak wel excelleert. Dit gebeurde in de zes bezochte steden: Hemel-Hempstead, Luton, Londen, Derby, Norwich en Harwich.


Na Matthew Web is het ook de excursiecommissie gelukt met een kudde Olifanten het kanaal over te steken. Wat Web niet had, maar wij gelukkig wel, was Frans de buschauffeur die ons veilig over het kanaal vervoerde. Na de welverdiende, maar niet gekregen nachtrust kon de groep zich tegoed doen aan een heerlijke lunch bij Atlas Copco. Kort daarna stond iedereen klaar voor het eerste bedrijfsbezoek van de epische reis. Het Zweedse Atlas Copco is wereldwijd marktleider op het gebied van industriële oplossingen ter verhoging van de productiviteit. Hieronder vallen compressoren, expanders en luchtbehandelingssystemen, industriële gereedschappen en assemblagesystemen met de hieraan verwante service. Atlas Copco is opgericht in 1873 en heeft inmiddels 37 500 werknemers in meer dan twintig verschillende landen. Het hoofdkantoor in Hemel Hempstead gaat over de verkoop en marketing


van alle divisies. Met flapperende oren nam de kudde afscheid van al de majestueuze compressoren. Het werd tijd om de reis voort te zetten in de richting van onze volgende bestemming: Luton.


Dit is de geboortestad van Christopher Walken, bekend van de televisie. Hier zijn we op bezoek geweest bij autofabrikant Vauxhall. Vanuit het Hilton ging de kudde met Fransie Vakansie op pad naar deze fabriek. Hier kregen wij een korte rondleiding met een verhaal over de geschiedenis van Vauxhall. Ze heeft vanaf de jaren tachtig van de vorige eeuw grote overeenkomsten met het Duitse Opel. Het is dan ook niet gek dat Vauxhalls auto’s worden ontworpen in Duitsland door Opel. In Luton rollen zo’n 100 000 Vauxhalls van de productielijn per jaar.


In Londen is de kudde uitgenodigd in het Wembley stadion door Honeywell. Honeywell houdt zich actief bezig met het ontwikkelen van innovatieve systemen, producten en diensten voor automatiserings- en beveiligingsoplossingen in de industrie, woningen en gebouwen. Naast producten voor de meet- en regeltechniek ontwikkelt Honeywell producten voor de luchtvaartindustrie, de automobielindustrie, energie opwekkingsystemen, speciale chemicaliën, kunststoffen en geavanceerde elektronische materialen. Honeywell heeft in het Wembley Stadion een gebouwbeheersysteem gemaakt. Hier worden alle binnen het gebouw aanwezige installaties, met name de elektrische en werktuigbouwkundige installaties, centraal gereguleerd, bediend en gekoppeld. Daarbij hoort ook het cameratoezicht van het stadion en het toegangssysteem. We hebben

een demonstratie gehad van het systeem en na een mooie dag met twee erg verschillende bedrijfsbezoeken was het tijd om verder te gaan naar Derby.


Woensdagochtend was geen uitzondering op de afgelopen dagen; ook hier ging de wekker weer vroeg om vandaag af te reizen naar Rolls-Royce. Op de locatie in Derby worden vliegtuigmotoren gemaakt. De dag begon met een korte presentatie, afgewisseld door een rondleiding, een lunch, nog een presentatie en tot slot een bezoek aan het Heritage Centre. De dag werd mooi afgesloten met de nodige fantjes en een diner.


Door een tijdelijke onbeschikbaarheid van Francois Vakancois vertrokken we vroeg vanuit het hostel met een aantal taxi’s richting de Bacton Gas Terminal. Hier aangekomen hebben wij een goede indruk gekregen van de activiteiten van Shell in de Noordzee en de manier waarop de Bacton Gas Terminal 42 procent van het gas in Engeland voor zijn rekening neemt. We hebben een mooie rondleiding over het terrein gehad waarbij de veiligheid altijd voorop gaat, safety first, dus het dragen van een overall, hand- en veiligheidsschoenen en veiligheidsbrillen was verplicht. Omdat de vorige avond wat laat was geworden lag iedereen vroeg met de Slurf onder de dekens.


Vrijdag was het stranddag. We werden opgewacht door Jaap Verdoorn van Boskalis aan het strand. Hij vertelde ons hoe Boskalis het strand daar heeft gemaakt om het toerisme in de badstad Felixstowe te vergroten. Vervolgens

stapte de kudde in de bus om de haven van Harwich te bekijken. Vanuit daar konden we ook de Prins der Nederlanden, een Sleephopperzuiger van Boskalis zien werken. Boskalis zorgt ervoor dat de haven toegankelijk blijft voor de diepste schepen die nu in gebruik zijn.


Na een ochtend aan zee, vertrok de kudde naar Londen om een blik te werpen op het kantoor van TOPdesk. Dit gebeurde met een aantal presentaties en een leuke demonstratie van hun systeem. Om vijf uur begon het weekend met een borrel in het kantoor van TOPdesk. Daarna zijn we vertrokken naar een restaurant in de buurt, waar TOPdesk ons getrakteerd heeft op een heerlijk avondmaal. Toen de eerste Olifanten begonnen om te vallen zijn we naar het hotel gegaan waar iedereen zich kon opmaken voor een avondje uit in Londen. Van de 32 Olifanten was er gelukkig maar één afHaaker. Uiteraard werd er hevig gedanst en geSlurft in het Engelse Capitool. Op zaterdag konden de Olifanten naar hartelust doen waar zij zin in hadden, waarna we om vier uur weer vertrokken naar Nederland. Ook in de bus hadden zij de vrijheid om zich te misdragen maar op een paar na lag iedereen uiteindelijk lekker te slapen. Terug in Nederland kunnen wij terugkijken op een geslaagde reis en willen wij graag SKF, Royal Boskalis, CIC International en het Universiteitsfonds Delft ontzettend bedanken voor hun bijdrage aan onze reis. Excursie Commissie 144 ‘Excursief, Schuin bedriegt!’



TU Delft alumni dr. Ivo Houtzager vertelt over zijn start bij wereldmarktleider ASML

Van windturbine Ø160 meter naar werken op nanoschaal. De ambities bij ASML zijn torenhoog. Het bedrijf is wereldmarktleider in lithografiemachines die gebruikt worden voor de productie van computerchips. Om steeds kleinere verbindingen te maken op chips, ontwikkelt ASML voortdurend aan haar machines die daarbij de grenzen van wat fysiek mogelijk is welhaast lijken te tarten. De volgende stap is EUV: machines die lijnen kunnen ‘schrijven’ van slechts enkele nanometers. De bouw van de prototypes is in volle gang. En dat is het moment waarop systeem- en regeltechnicus Ivo Houtzager instapt in het bedrijf. 44

Ivo: “Op 1 augustus 2011 ben ik begonnen als Motion Control Designer bij ASML. Paradoxaal genoeg deed ik mijn kennis en ervaring op in een branche waar juist alles groot en groter moest: de windturbine-industrie. Ik heb daar gewerkt aan regelsystemen om het rendement te optimaliseren, bijvoorbeeld door het slim opvangen van vibraties. Je kunt je voorstellen dat om een diameter van 160 meter behoorlijke krachten spelen. Na mijn promotie zat ik op een punt van wat nu? In windturbines zat op dat moment weinig beweging. De overheid had de hand op de knip en de markt investeerde minder in nieuwe technologie en ging zich meer focussen

advertorial ASML

op het optimaliseren van bestaande componenten. Ik vind het als meet- en regeltechnicus uitdagender om een geheel systeem te overzien en daar mijn expertise op los te laten.

Andere schaal

Tijdens een bezoek aan de Delftse Bedrijvendag kwam ik in aanraking met ASML. Toen ik in gesprek raakte over mijn technische achtergrond kreeg ik al snel de mededeling ‘zo iemand als jij hebben we hard nodig’. Ik kende ASML al wel, maar had weinig weet van de lithografieprocessen. Dat is natuurlijk behoorlijk company secret bij ASML. Het werd echter al snel duidelijk dat er in systeem- en regeltechniek veel parallellen zitten; alleen is de schaal heel anders.

Een duik in complexiteit

Tijdens mijn start was het wel even wennen. Ik kwam van een gemoedelijke, prettig samenwerkende afdeling van 50 mensen terecht in een divisie van 4.500 man. Gelukkig bleek iedereen erg behulpzaam. Mijn groepsleider zei: ‘Ivo, we hebben zulke complexe systemen, we weten dat dit tijd kost’. En complex is het. Zo’n machine kost enkele tientallen miljoenen en bestaat uit een groot aantal subsystemen. Ik denk dat er eigenlijk niemand is in dit bedrijf die echt weet hoe het in totaliteit werkt. Dat geldt voor de machine; maar je weg vinden in het bedrijf is ook een uitdaging. Daarom krijg je een soort buddy die je door het eerste jaar heen helpt.

Motion Control Developer

Nu werk ik aan CARM oftewel het Control Architect Reference Model, zie de afbeelding op de linkerpagina, een verzameling

van 20.000 blokjes regeltechniek die de diverse onderdelen in de machine aansturen. Op mijn afdeling maken we zulke blokjes en regellussen. Ik werk vanuit software enerzijds aan nieuwe blokjes en anderzijds aan het optimaliseren van bestaande blokjes en het oplossen van eventuele bugs. Dat is wel anders dan ik vooraf had gedacht. Eigenlijk ben ik maar voor een klein gedeelte bezig met waar ik ooit voor heb gestudeerd. Ik ben meer een ondersteuner voor de mensen die het eigenlijke programmeerwerk doen en daarnaast voer ik vooral overleg met regeltechnici en werktuigbouwkundigen van allerlei afdelingen. Je kunt je ook voorstellen dat in deze complexe omgeving een aanpassing niet zomaar is gedaan. Bij het aanpassen van bijvoorbeeld 1 regel code ben je twee weken aan het regressietesten om te zien of er verderop in het systeem niets ‘omvalt’. Bovendien moet alles uitgebreid worden gedocumenteerd. Dat maakt het proces wel eens taai en traag. Maar wel te begrijpen. Anders wordt het onhoudbaar; bij fouten is dan op een gegeven moment niet meer te achterhalen wat er is gebeurd en waar. ASML werkt hard aan verbetering op dit vlak, maar daarbij is het uitkijken geblazen. Je moet immers al die processen kunnen overzien.


Het leuke van ASML is dat het een internationaal bedrijf is. In mijn team werken ook Russen, Italianen en een Egyptenaar. Dat levert interessante discussies op, qua werk en qua vrije tijd. Momenteel reis ik weinig voor mijn werk. Dat kan wel volop bij ASML. De afdeling Customer Support zoekt voortdurend mensen om klanten zoals Intel en Samsung ter plaatse te ondersteunen bij het in bedrijf nemen of onderhouden van hun machines. Als ik vandaag aangeef dat ik zou willen reizen, kan ik bij wijze van spreken morgen vertrekken. Ik wil graag eerst wat meer ervaring opbouwen.



dr. Ivo Houtzager

ASML is marktleider. Maar de technologieontwikkeling gaat heel hard. Dat betekent dat we voortdurend moeten ontwikkelen om marktleider te blijven. EUV oftewel Extreme Ultra Violet is de stap waaraan we nu werken. Een lithografiemachine die opereert onder volledig vacuüm. Dat is een hele grote ontwikkeling en er zit veel druk achter om het tot stand te brengen. Ik ben zelf behoorlijk gedreven. Als er een issue is, dan ga ik er helemaal voor om het op te lossen. Die verwachting naar de medewerkers is er ook bij ASML, maar ze zijn wel heel flexibel. Het ene moment vraagt veel tijd en kracht en die week erop kun je die extra tijd weer terugnemen. Die flexibiliteit past wel bij mij. Sinds mijn start is mijn enthousiasme voor dit bedrijf en dit werk alleen maar gegroeid.”



Gedevieerd boren Velen zien het boren naar olie en gas nog voor zich als een boortoren recht boven een bron. Dit beeld is echter niet meer actueel. Met nieuwe technieken is het mogelijk om schuin, horizontaal en zelfs in een kromming bronnen te exploiteren. Deze alternatieve technologie in het boren naar gas en olie heet gedevieerd, gericht of directioneel boren.


Het boorproces begint met het zoeken naar olie- en gasrijke locaties. Daarbij wordt gebruik gemaakt van seismisch onderzoek. Door de weerkaatsing van kunstmatig opgewekte trillingen kunnen verschillende aardlagen in beeld worden gebracht. Dit gebeurt door middel van een schip dat tril46

lingen uitzendt en een kabel die achter het schip drijft die de weerkaatste trillingen waarneemt. Naar aanleiding van veelbelovende resultaten in dit onderzoek worden er eerst een aantal exploratieboringen uitgevoerd vanaf een booreiland. Als er bij deze boringen genoeg hoeveelheden gas en olie worden gevonden, worden er productieplatforms geconstrueerd die de booreilanden vervangen. Vervolgens start men met het boren. De boorkop moet met een variërende snelheid roteren om door verschillende lagen heen te komen. Dit kan vanaf het oppervlak of door middel van een ‘Downhole Motor’. Het boren leidt tot veel warmte en los gesteente dat moet worden afgevoerd. Dit gebeurt door middel van ‘drilling-fluid circulation’. Er wordt een vloeistof langs de boorkop gepompt die de warmte opneemt, het geboorde gesteente afvoert en de boorkop smeert. Na elk stuk boren moet er aan de bovenkant een extra stuk pijp worden gemonteerd.

Downhole Motor

Voor de eerste directionele boringen gebruikte men kromme pijpen om een kromming te veroorzaken en zo directioneel te boren. Dit moest echter zeer exact gebeuren

Zhuhai Heinford

aangezien men moeite had met het meten van de hoek in het horizontale vlak met het noorden, gemeten over het oosten. Omdat het gebruik van magnetische velden niet betrouwbaar was door grote hoeveelheden metaal dichtbij werd er gebruik gemaakt van op maat gemaakte gyroscopen, dit was echter niet ideaal.

De echte doorbraak van deze techniek is de uitvinding van de eerdergenoemde ‘Downhole Motor’. Bij deze ondergrondse boormachine roteert alleen de boorkop en de rest van de pijp blijft stationair. In het verleden kwam de aandrijving vanaf het oppervlak en werd deze dus ‘verplaatst’ door de gehele pijp. In combinatie met Measurement While Drilling tools, ook wel MWD tools, werd het pas echt mogelijk om op een gemakkelijke manier directioneel te kunnen boren. De MWD tools sturen data door tijdens het boren zonder het proces op te houden. Bij de meeste directionele boringen wordt het pad naar de bron van te voren vastgelegd door experts. Dankzij de MWD tools is het nog gemakkelijker om de richtingen precies te berekenen en wordt er met nog minder afwijking geboord.


Soms is het niet mogelijk om direct van bovenaf verticaal te boren. Bijvoorbeeld in het geval van beschermde gebieden of moeilijk bereikbare gebieden. Een goed voorbeeld hiervan is het boren onder de Waddenzee. Vanwege het milieu mag men daar niet direct verticaal vanaf platforms boren, maar door middel van directioneel boren kan men vanaf de wal de bronnen bereiken. Het komt voor dat sommige olierijke lagen niet dik zijn, maar wel een groot oppervlak beslaan. Door middel van horizontaal boren wordt het gemakkelijker de gehele laag te winnen en om afgesloten gedeeltes aan te boren. Ook zijn er bronnen, waarvan men had aangenomen dat ze uitgeput waren met horizontaal boren nog een tweede maal geëxploiteerd. In mei 2008 is op het Al Shaheen Field, aan de kust van Qatar, de langste horizontale boorput geboord

EE Times

Doorsnede van een Downhole Motor

Visualisatie van horizontaal boren

met een horizontaal onderdeel van 10,9 kilometer. De laag is maar zes meter dik. Daarnaast is het door middel van gedevieerd boren mogelijk om vanuit een booreiland meer dan een enkele bron te exploiteren. Dit is de meest gebruikte toepassing van gedevieerd boren.


Horizontaal boren is duurder dan de traditionele manier van boren maar het blijkt in veel gevallen efficiënt omdat er vanuit één locatie meer bronnen bereikt kunnen worden. Overal ter wereld wordt er inmiddels gebruik gemaakt van deze techniek. De verwachting voor de toekomst is dat steeds grotere oppervlaktes worden omvat vanuit een enkele boorlocatie. Vanaf sommige boorplatformen worden nu al meer dan twintig bronnen bereikt. Thomas Duijnstee


Stichting Rijksmuseum het Zuiderzeemuseum

| Al 144 jaar...

Jan Adriaanszoon Leeghwater

Gezelschap Leeghwater is vernoemd naar de man die Nederland een stukje groter wist te maken door zich in te zetten voor de droogmaking van een flink aantal plassen. Maar wie was deze man en waarom is de oudste studievereniging van Nederland naar hem vernoemd? In 1575 bestond Holland uit drooggevallen eilandjes tussen meren en zeearmen. Overstromingen waren bij springvloed dan ook veel voorkomend en er was een grote strijd tussen de dorpelingen en het water. De Rijp lag in het Hollands Noorderkwartier tussen de meren Beemster, Schermer, Purmer, Wormer, Haarlemmermeer, Wogmeer, de Waard, het IJ en nog een aantal andere. In dit gebied lag tussen de Beemster, de Schermer en het Starnmeer een eiland: het Schermereiland. Dit was een vruchtbaar eiland, waar men in 1356 was begonnen met het bouwen van dijken en waar ‘s zomers het vee kon grazen en ’s winters het volk bescherming kon vinden tegen de zee. In 1529 stonden aan het eind van de Rijpsloot veertig huizen. In dit dorp, De Rijp, werd in 1575 Jan Adriaanszoon geboren als zoon van een timmerman. Aan het eind van zijn leven stond hij bekend als molenbouwer, waterbouwkundige, klokkenmaker, timmerman, ingenieur, architect en kunstenaar. Jan Adriaanszoon maakte van hoog water laag water en zo veranderde zijn naam al spoedig in Jan Adriaanszoon Leeghwater. Leeghwater staat onder andere bekend om het droogleggen van de Beemster. De vraag is echter hoeveel hij hier echt aan heeft bijgedragen. De plannen om de Beemster

droog te leggen bestonden al en tijdens het project deed hij landmetingen, suggesties voor de ligging van dijken en voor de plaatsing van de molens voor optimale afwatering. Zijn grootste bijdrage was dat er gebruik werd gemaakt van de door hem ontworpen ‘achtkante molen’. Na de drooglegging verhuisde Leeghwater naar Amsterdam en verdiende hij zijn geld als landmeter en als waterbouwkundige in de dienst van Prins Maurits. De molens voor het droogleggen van de Purmer werden van Leeghwater gekocht. Hij was hierna werkzaam bij het droogleggen van de Wormer, de Bijlmer, de Waard en de Schermer, naast nog een aantal andere meren. Maar het allerbekendst is Leeghwater omdat hij een van de eersten was die pleitte voor de drooglegging van het gevaarlijk groeiende Haarlemmermeer. Hiervoor publiceerde hij in 1641 het Haarlemmermeerboek. Echter was de capaciteit van de molens in die tijd nog niet toereikend genoeg om dit ambitieuze plan tot uitvoering te brengen. Ook waren er steden, zoals Leiden, die zich verzetten tegen dit plan. De drooglegging gebeurde uiteindelijk pas in 1852, met behulp van de drie grote stoomgemalen: Gemaal De Leeghwater, Gemaal De Cruquius en Gemaal De Lynden. De oprichter van Gezelschap Leeghwater, Adriën Huet, had vanwege zijn civieltechnische achtergrond een voorliefde voor de polderbemaling en was een bewonderaar van Jan Adriaanszoon Leeghwater. Om die reden gaf hij de studievereniging de naam ‘Gezelschap Leeghwater’. Elise Buiter


48_Al_144_jaar_Vklaar.indd 1

6/27/2012 11:34:21 AM

Do it yourself | Als echte werktuigkundige ben je natuurlijk dol op gadgets. Nog leuker is het om de gadgets zelf te maken. In deze rubriek wordt precies uitgelegd hoe deze gadgets gemaakt worden. In deze editie: een miniatuur voetbaltafel.

Benodigdheden - kartonnen doos - 165 satĂŠstokjes - plakband - karton of stevig papier

2. Knip met de combinatietang stukjes van de stokjes om de bouwstenen voor de voetballers te maken. Plak deze vervolgens met plakband in de juiste vorm.

- schaar - combinatietang - kleurenprinter

1. Maak van zes stokjes een langere stok die dienstdoet als de as voor de spelers. Maak eerst twee keer drie stokjes aan elkaar en voeg uiteindelijk die ook samen.

3. Maak de onderkant van de tafel door een afbeelding van een voetbalveld te printen en deze onder in je doos te plakken.

4. Bevestig de voetballers aan de assen en bevestig deze door de gaten in de tafel.

5. Print de hoofden van je vrienden, commissie, jaarclub of huis uit. Plak ze op en klinken maar!


| Nawoord Na de illustere verhalen die ik over het Slurfweekend gehoord had. kreeg ik nu eindelijk de kans om deze verhalen te ervaren en ontdekken. Als aanstaand QQ’er mocht ik een dagje meekijken. Zaterdagochtend tien uur begon het Slurfen voor mij dan echt, de hele dag werd er door iedereen keihard gelezen en verbeterd. De sfeer werd verbeterd door Fedde zijn interessante muziekkeuze, verschillende Fantjes, functioneel naakt en natuurlijk slechte grappen. ‘s Avonds werd de Dönerking weer ingeschakeld voor het heerlijke avondmaal. Na het eten werd er onder het genot van een biertje nog tot middernacht doorgeSlurft en liepen we goed op schema. Vervolgens gingen we richting de Danzig. Op de route daarnaartoe vonden we ‘Feestcafe the Limit’ en dit leek ons dan ook een goed alternatief , hier hebben we dan ook tot in de vroege uurtjes staan evalueren. Ik heb zaterdag zo genoten van het Slurfen, de Slurfers en de gehele sfeer dat ik besloot om zondag weer langs te komen op kantoor, zodat ik nog een dagje mee kon genieten. Ik heb 50

toen mijn eerste woorden in Indesign getypt. Rond tien uur was iedereen weer van de partij en konden de laaste stukken gecontroleerd worden. Ik vond het leuk om te zien dat je Slurfer voor het leven wordt, want tijdens het weekend kwamen er regelmatig Oud-Slurfers binnenlopen voor het geven van tips en advies, een praatje maken of om wat Slurftradities in ere te houden. Ik ga erg genieten van deze commisie die gezelligheid en profesionaliteit perfect weet te combineren en heb er dan ook veel zin in om volgend jaar het QQ’schap over te nemen en nog minstens vijf Slurfweekenden mee te mogen maken. Namens de Slurfcommissie, Sjoerd Hengeveld, potentieel aanstaand Slurf QQ’er

Slurf 16-5  
Slurf 16-5  

Officieel orgaan der werktuigbouwkundige studievereniging