Issuu on Google+

War and Peace

II ERIS VU Journal for Humanities

Colophon Editorial board Max van den Broek, Nathanael Korfker, Ezra la Roi, Samuel Rijkhoff & Lise van der Veer Graphic design Bert Brouwenstijn Graphic Design, Almere Printer REPRO VU Eris is issued two times a year by the foundation ERIS, De Boelelaan 1105, 1081 HV in Amsterdam. All contents © 2017 ERIS and the authors. –

Table of Contents Colophon.......................................................................................................................................................................................... II Editorial.............................................................................................................................................................................................. V Shakespeare as Unser? The Annexation of Shakespeare by German Culture Annelies Martens.......................................................................................................................................................................... 1 Rechtvaardige Oorlog, Rechtvaardige Vrede Lonneke Peperkamp............................................................................................................................................................... 11 Kapitaal, Cocaïne en het Rode Commando in Rio de Janeiro Simon Marijsse............................................................................................................................................................................ 25 Conflicts of the Physical Mind: Resolving the Status of the Physical in Functionalism Dean McHugh............................................................................................................................................................................ 37 Documentary in Drag: Violence, Performance and Truth in Oppenheimer’s The Act of Killing Laura op de Beke....................................................................................................................................................................... 47 Book Review: Strangers at our Door - Zygmunt Bauman Zeger Polhuijs.............................................................................................................................................................................. 53


Biographical Information................................................................................................................................................... 59

ERIS VU Journal for Humanities

About ERIS.................................................................................................................................................................................... 61


V ERIS VU Journal for Humanities

War needs courageous and brave heroes. However, Hamlet is not a hero in that sense. He is more a hero of doubt than of courage and bravery, which reaches its height in the famous line: to be or not to be, that is the question. The internal pressure this puts on Hamlet had already been discussed and broadened by the ancient poet Hesiod when he described a world that is gripped by negative and positive strife; abstract powers personified as gods. Negative strife makes men cruel and hateful, while the other motivates men to work hard, be diligent and above all ambitious. This journal wants to contribute a positive scientific strife as described by Hesiod in the world, starting our first edition with a theme that highlights this conflict: the opposites War and Peace. The conflict that these opposites create are numerous and can be found throughout human history. Annelies Martens, for instance, shows us how Shakespeare is claimed and (ab)used by the Nazi regime and how right or wrong it is that the Germans had come to regard Shakespeare and his work as a part of Germanic culture long before and intensively during the second world war. With our natural inclination to condemn Nazi Germany and war in general it is hard to understand and look at those kinds of propaganda campaigns without passing judgment. Lonneke Peperkamp approaches war from a different perspective. Using Just War Theory, she asks an important question: can a war be just and how just ought it be? By viewing states as entities with agency a simple condemnation of behavior becomes harder. In another paper Simon Marijsse exposes how difficult it can be to condemn war between states, even more so when applied to a warring city such as Rio de Janeiro. This city is subject to a constant drug war in which each participant seems to justify his actions. Drawing on his own observations in Brazil Marijsse shows us a city where the lines between good and bad are blurred for the people within it. Dean McHugh investigates conflicts of a completely different subject, the mind. He explores the struggle within Philosophy of Mind with regards to the physical properties of the mind. The diverse topics you find in this journal show the broadness and interests of the humanities, which is consistent with one of the focal points of ERIS: the immense value of humanities to better our understanding of the world. For instance, Laura op de Beke’s analysis of the documentary The Act of Killing shows how humanities can deepen our understanding of cultural values. Whereas most papers discussed above look at War and Peace from a theoretical level, this paper departs from that and enlightens our interpretation of a shocking documentary through the use of Judith Butler’s gender theory. Finally, Zeger Polhuijs contributes to the contemporary debate on refugees. He reviews a book of the recently deceased sociologist Zygmunt Bauman and compares his take on the current refugee crisis to that of Slavoj Zizek. The majority of the contributions you find in this journal are written by students. We think this shows the fruition of ERIS’s attempt to provide a platform for talented students. Assuming peace will subsist within our editorial team and beyond, we hope to find you coming back for our next edition.

Shakespeare as Unser? The Annexation of Shakespeare by German Culture Annelies Martens


Through history, several attempts have been made towards the annexation of Shakespeare by German culture. The examples discussed in this paper range from Goethe and the Romantics, to Brecht and Marxist theory. The focus of the essay is on the ‘usefulness’ of Shakespeare’s plays to the Nazis during World War II. How did the Nazis try to claim Shakespeare for their ideological causes and what were the problems they had to solve to do so? After all, being English, Shakespeare was a cultural icon in a country that was one of the Nazis’ principal enemies. Did the Germans succeed in claiming the bard as unser?

Key words

Shakespeare, Nazi Germany, German culture, ideology, The Merchant of Venice, Hamlet.


Burt and Worthen 2005, 443.

1 ERIS VU Journal for Humanities

General von Graum: But we have one problem. “To be or not to be?” as our great German poet said. German? But that’s Shakespeare. Professor Smith: General von Graum: But you don’t know? Professor Smith: Why, I know it’s Shakespeare. I thought Shakespeare was English. General von Graum: No, no, no. Shakespeare is a German. Professor Schuessbacher has proved it once and for all. Professor Smith: Dear, how very upsetting. Still, you must admit that the English translations are most remarkable. General von Graum: Good night. Professor Smith: Good night. Good night. “ Parting is such sweet sorrow” . General von Graum: What is that? Professor Smith: That’s one of the most famous lines in German literature.1 This dialogue between an English secret agent and a Nazi general is from the American film Pimpernel Smith, produced in 1941 as anti-German propaganda. Professor Smith’s sarcasm is aimed at the Nazis attempting to abuse Shakespeare’s plays for the ideological causes of the Third Reich. Moreover, the conversation relates to the Germans’ longstanding idea of Shakespeare as unser (ours), which took flight in the late eighteenth century with the publication of the ‘Schlegel-Tieck’-translations. The German Romantics, cultural icons like Goethe and Brecht, as well as the Meiningen Company all tried to influence

Shakespeare as Unser? The Annexation of Shakespeare by German Culture

2 ERIS VU Journal for Humanities

the annexation of Shakespeare by German culture. Yet, never have the English bard’s plays been exploited in such an unnerving way as by the Nazis for their anti-Semitic ideology. Why was, or maybe is, Shakespeare so important to German culture and why was he so useful to the Nazis? Can Shakespeare ever be considered unser? Schnauder notes that, “the first wave of the German appropriation of Shakespeare reached a highpoint in the translation of his plays by A. W. Schlegel and Ludwig Tieck, which became one of the founding texts of German national literature”.2 August Wilhelm Schlegel and Ludwig Tieck were among the founders of the German Romantic movement at the end of the eighteenth century, when German culture and literature became highly influential throughout Europe. It was also the time when the Germans became fascinated with Shakespeare’s works. While there is evidence that Romeo and Juliet had already been performed in German theatres during the early seventeenth century, the German fascination with the English bard really took a flight during the Romantic period. As Ken Larson states: The coming together of German literary greatness in the late eighteenth century with the discovery of Shakespeare was anything but coincidental: it was Shakespeare who propelled Lessing, Herder, Goethe, Schiller, and the Romantics to ever higher levels and to ever more profound insights into the depths of the German soul.3 According to Larson, during this period and well into the nineteenth century, Germany suffered from a “Hamlet-neurosis”, mirroring itself to Hamlet as “poets and thinkers capable of great music, philosophy, and scholarship, but not of decisive political action on the world stage”.3 Larson’s comparison of the German Romantics and Hamlet is not an unthinkable one. Romanticism was about contemplation, imagination and the supernatural, important themes in Shakespeare’s plays. Hamlet is an intellectual, educated at Wittenberg, and considering the often incomprehensible nature of his utterances, he might be seen as a poet, or a philosopher. It is not difficult to imagine Hamlet sitting in the company of Schlegel and Tieck, contemplating the meaning of life instead of taking action to revenge his father’s murder. Hamlet’ s primary part in the play consists of speeches that hardly ever seem to be directed at anyone else but his inner self. A good example of this is Hamlet’s ‘to be or not to be’ speech, in which he asks himself the question whether it is better to be dead than to suffer the pain of life: To be, or not to be? That is the question— Whether ’tis nobler in the mind to suffer The slings and arrows of outrageous fortune, Or to take arms against a sea of troubles, And, by opposing, end them? To die, to sleep— No more—and by a sleep to say we end The heartache and the thousand natural shocks 2 3

Schnauder 2015. Larson 2010.

Annelies Martens

Shakespeare 2008 is used for the Shakespearean texts.


5 6

Gardner 2010. Paulin, date unknown.

3 ERIS VU Journal for Humanities

That flesh is heir to—’tis a consummation Devoutly to be wished!(III.i.58-66) 4 Shakespeare was incorporated in the German classical literary canon along with Goethe, an avid admirer of Shakespeare. Although Goethe later on became to regard Romanticism as a ‘ sickness’ , he agreed with the Romantics on the significance of Shakespeare’ s works for German culture. According to Gardner, Goethe proclaimed to a group of friends in a lecture in celebration of Shakespeare given in Frankfurt in 1771: ‘Once I had read an entire play, I stood there like a blind man given the gift of sight by some miraculous healing touch.’ He was only 22 at the time. Shakespeare would help liberate German theatre from the straitjacket of neoclassical French drama on which it was modelled. ‘Shakespeare’, Goethe wrote, was ‘the greatest wanderer.’5 Together with Schiller, Goethe initiated Weimar Classicism, a movement that reacted to Romanticism as being too naive and sentimental, and that stressed the importance of merging feeling with thought. Weimar would become an important centre for Shakespeare performances and it was here where the first academic Shakespeare society in the world was founded in 1864. A few years later the Duke of Saxe-Meiningen, also known as the Theater Herzog, founded the Meiningen Ensemble, a theatre company that performed Shakespeare’s plays in an extraordinary detailed and historically accurate way. The high quality of the performances, directed by the duke, did not remain unnoticed as the company toured Europe. Especially the English were impressed with the way the Germans interpreted ‘their’ Shakespeare. At the same time it woke them up: how could it be that their national poet had become Germanized? Embarrassed by their neglect of their cultural inheritance, the English began a catch up race in performing Shakespeare’s plays, in an attempt to claim him back from the Germans. Meanwhile in Germany, Shakespeare remained at the centre of literary and cultural attention. Critical theorists, psychoanalysts and philosophers continued their search for reasons to justify the ‘ fact’ that Shakespeare could be nothing else but German. The critical theorists included Bertolt Brecht, who between the 1920s and 1940s wrote a number of essays in which he applied Marxist theory to Shakespeare and in particular to Hamlet. Paulin states that, in Brecht’s view, Hamlet stands on the threshold of a new ‘bourgeois’ era that succeeds the feudal age. The new age is one of reason: this manifests itself in Hamlet’s hesitation to act according to the old honour of his society. He no longer automatically acquiesces himself in traditional thinking.6 Paulin continues that it is only when Hamlet meets Fortinbras that he decides to take action to revenge his father: “Fortinbras’s incursion against the Poles is the catalyst for Hamlet’s brutal deeds on the sea-voyage and the bloodbath at the end”.6 It is indeed when Hamlet sees Fortinbras’s army leaving to fight the Poles that he decides to seek resolution

Shakespeare as Unser? The Annexation of Shakespeare by German Culture

4 ERIS VU Journal for Humanities

by force and falls back on reason: “Oh, from this time forth / my thoughts be bloody, or be nothing worth” (IV.iv, 9.55-9.56). However, the part of Hamlet that probably lends itself best for applications of Marxist philosophy is the scene with the gravediggers: Other: Will you ha’ the truth on ’t? If this had not been a gentlewoman, she should have beenburied out o’ Christian burial. Gravedigger: Why, there thou sayst. And the more pity that great folk should have countenance in thisworld to drown or hang themselves more than their even Christian. (V.i.2227) Here, the gravediggers discuss one of the main criticisms of Marxist theory, the injustice of the class system. This class system is part of an ideology in which those in power define the rules of how society should function, causing social and economic inequality between the classes. Yet, the gravediggers in Hamlet know their worth to society. After all, they will always be needed. Brecht’s Marxist philosophy sees Hamlet as a step towards revolution and, eventually, the ideal society, in which power and economic means are equally divided.6 And in the end, as Hamlet himself exclaims, death will be the ultimate equalizer: “Not where he eats, but where he is eaten. A certain convocation of politic worms are e’en at him. Your worm is your only emperor for diet. We fat all creatures else to fat us, and we fat ourselves for maggots. Your fat king and your lean beggar is but variable service—two dishes but to one table. That’s the end.”(IV.iii.19-28) Some of Shakespeare’s plays got a dramatically different role in Germany after the Nazis came to power in 1933: they were used as propaganda for the Third Reich’s ideology, at a time when all other English art forms were banned from Germany and the territories the Nazis occupied. Yet, the Nazis had a great admiration for Shakespeare and regarded him as an example of Nordic-Germanic purity, fitting in perfectly in the culture of their desired Aryan Reich. They compared the rebirth of Germany under their regime to the renaissance of the Elizabethan period. In the role of the perfect representative of the Elizabethan period, Shakespeare could serve as “the new Germany’s ‘best educator’ and ‘strongest weapon’”, as Wolfgang Keller, professor of English at the University of Münster and editor of the Shakespeare Society’s Yearbook, put it in 1937. Another critic called Shakespeare a “messenger of the Germanic soul”.7 Consequently, the justification of performing plays by a cultural icon that was so quintessentially English was high on the Reich’s political agenda: “On April 23rd, 1940, St George’s Day, as Hitler’s armies were preparing for their westward drive towards the Channel ports, the leading lights of German cultural and intellectual life were assembling at the National Theatre in Weimar to commemorate Shakespeare’s birthday. Also present were political representatives of the 7

Korte and Spittel 2009.

Annelies Martens

8 9 10

Strobl 1997. Dijkhuyzen 1995. Wireless to The New York Times 1940.

5 ERIS VU Journal for Humanities

Reich. This remarkable gathering at Germany’s most hallowed literary shrine, the town of Schiller and Goethe, was in fact a tradition that had survived Nazi Gleichschaltung. But now all this was in doubt. Was it appropriate, mused the Chairman of the German Shakespeare Society in his inaugural address, to celebrate the great Englander thus even as German soldiers, sailors and airmen were once again having to confront perfidious Albion in open battle?”8 So the Nazis had to find a way to incorporate Shakespeare into their ideology, despite of his Englishness. As Strobl continues: “A party that claimed to restore the classics to their rightful place could ill afford to ban the greatest classic of them all. Ideology aside, Shakespeare’s peculiar importance for the German theatre was itself a factor: ever since the eighteenth century and Schlegel and Tieck’s brilliant translation he had been considered an ‘honorary German’, and the young men who, in 1939, set out to fight for the fatherland were as likely to carry Hamlet as Faust in their knapsacks. (When, early in the war, members of a Berlin FLAK regiment took time off from guarding the skies over Hitler’s capital, they promptly put on A Midsummer Night’s Dream).”9 Shakespeare being ranked among the ‘classics’ was exactly the answer to the problem of his nationality: “The solution to this problem was the suppression of Shakespeare’s Englishness, in favour of a celebration of his ‘universal’, or ‘classic’ qualities. Shakespeare was not ranked among English playwrights, but among classical authors such as Sophocles”.9 This is illustrated by a letter to Dutch actor Eduard Verkade received from the Kulturkammer, the Nazi ministry of culture: “You are urgently requested by the Theatre and Dance Section of my Department to submit for inspection the texts (printed or in manuscript form) of plays, revues, cabaret shows and recitations to be performed by you or your company well in advance of performances. In view of the present circumstances, you are strongly discouraged from performing works written by Anglo-Saxon, American or Russian playwrights. The same holds for works or adaptations by Jewish or other immigrants. An exception is made for Shakespeare in approved translations, while, for the sake of completeness, I should like to point out to you that Bernard Shaw is Irish by birth.”10 An additional argument the Nazis used as evidence that Shakespeare was on their side was that many of his plays revealed his resentment of France, one of the Nazis’ principal enemies. An article in The New York Times of 25 April 1940 reports that: “Professor Wolfgang Keller also proved (..) that Shakespeare was no friend of the French. Several of his plays, Professor Keller declared, show that Shakespeare regarded the French as false, big-mouthed, frivolous and tricky – in short, he did not like them.” (author unknown)10

Shakespeare as Unser? The Annexation of Shakespeare by German Culture

6 ERIS VU Journal for Humanities

Some of Shakespeare’s plays were particularly useful for the Third Reich’s propaganda machine. Characters like Richard III and Macbeth were interpreted as being heroes, while Hamlet was turned into a symbol of Germanic purity and Aryan heritage. The protagonist’s melancholy, his wandering mind and philosophical nature, thoroughly admired by the Romantics, were not the focal points in the interpretation of Hamlet anymore. Instead, “his heroic assertiveness, his vigorous youthfulness and energy” were stressed.11 “Hamlet was not portrayed as a weakling or a nervous artist any more, but as a youthful genius” that fitted perfectly within the Nazi’s ideology.11 An interesting point might be the comparison between the Germans’ so called Auftragstaktik and Hamlet. A significant factor in Hamlet’s decision to revenge his father’s death is his meeting with the Fortinbras’ captain, who comes to seek Hamlet’s permission for the Norwegian armies to cross through Denmark on their way to attack Poland. When Hamlet asks the captain what the conflict is about, the captain answers that it is “over a little patch of land / That hath in it no profit but the name” (IV.iv.98-99). Hamlet is amazed that Fortinbras’ soldiers are willing to risk their lives for such an insignificant cause. Yet, the Norwegian armies are on a mission and are ordered to use any means to complete it. Consequently, Fortinbras’ soldiers are willing to use violence, simply because they are ordered to complete the mission, no matter what the cause, even if it costs them their lives. The comparison to the Nazi armies in World War II might be that its soldiers were ordered and willing to complete their mission no matter why or how. They were part of the Nazi’s so-called Auftragstaktik, a strategy of warfare that evolved in the Prussian and German Army in the 19th and 20th centuries.12 As Kirkland explains, Auftragstaktik involves that “German commanders at all levels assign missions to subordinate leaders but do not prescribe the methods by which the subordinates are to accomplish them”. The only order is to complete the mission.13 This strategy not only requires for the high command to put trust in the subordinate leaders, who in turn put their trust in their subordinates; it is a strategy that asks for initiative and leadership, and for a sense of moral responsibility. The soldiers of Fortinbras’ army in Hamlet have the order to conquer Poland, even though there is no real profit to gain from it; it is simply their mission and any method or consequence, including the loss of many lives, are justified to complete that mission. As mentioned above, it is this view, expressed by Fortinbras’ captain, that is the turning point in Hamlet’s decision to act. He no longer endlessly contemplates whether to revenge his father’s death, but revenge becomes his mission, his Auftrag, and any means to complete that mission are justified, even if those means involve the death of his entire family and, finally, the loss of his own life. It was Hamlet’s realization of his moral responsibility, his ‘bloody thoughts’ as a symbol of heroic assertiveness, that became the focus of the Nazi’s interpretation of the play.

11 12 13

Heinrich 2012. Kirkland 1998. Bonnell 2010.

Annelies Martens


Madigan 2005.

7 ERIS VU Journal for Humanities

It may be obvious that among Shakespeare’s plays that were most significant for the Reich’s anti-Semitic cause was The Merchant of Venice. Up until the Nazi regime took over power, some actors on the German stage had portrayed Shylock as a human whose actions could be made more comprehensible because he was exactly that: a human driven by human emotions. Others had emphasized in their interpretations the suffering of Jews over the past centuries. During the Nazi-regime Shylock could be portrayed in only two ways: either as a comic, anti-Semitic cartoon-like character, or as a symbol of ‘Jewishness’, having “characteristics such as ‘cunning, craftiness, hate and destruction’, which the Nazis believed to be the evidence that Shakespeare had a feeling for ‘racial purity’. Shylock could now be played for broad comedy, or he could be demonised”.13 However, Shylock’s usefulness for the Nazis’ propagation of anti-Semitism did not result in an increasing number of performances in Germany. Many theatre companies gave up staging The Merchant of Venice, not wanting to be “faced with the choice between performing the play as grossly anti-Semitic propaganda or incurring official displeasure”.13 Still, there were theatre companies that embraced Nazi ideology and staged the play as brutally anti-Semitic. Bonnell notes that these companies were faced with a number of problems.13 For example, in Act 3, scene 1, Shakespeare’s original text reads: I am a Jew. Hath not a Jew eyes? Hath not a Jew hands, organs, dimensions, senses, affections, passions; fed with the same food, hurt with the same weapons, subject to the same diseases, healed by the same means, warmed and cooled by the same winter and summer as a Christian is? If you prick us, do we not bleed? If you tickle us, do we not laugh? If you poison us, do we not die? And if you wrong us, shall we not revenge? If we are like you in the rest, we will resemble you in that (III.i.49-58). These lines, in which Shylock emphasizes his human qualities, had to be cut by the theatre companies in order to fit in with the Nazis’ aim to dehumanize the Jews.13 Another problem involved in staging the play was the risk of invoking sympathy or pity from the audience for the “defeated and abjectly humiliated Shylock”.13 So the Nazis made sure their anti-Semitic message came across: “Hitler’s directors rarely failed to exploit the anti-Semitic possibilities of the play. In case the audience failed to apprehend these, the Nazis helpfully installed commentators to underline them. In a 1942 production in Berlin, the director planted extras in the audience to shout and whistle when Shylock appeared, thus cueing the audience to do the same”.14 A final problem in staging the play was the marriage between Shylock’s daughter Jessica and the Christian Lorenzo. According to the Nuremberg Race Laws, imposed in 1935, intermarriage between Christians and Jews was prohibited. Claiming that Jessica was a Christian girl, adopted by Shylock, instead of his natural, Jewish daughter, solved this problem. After The Merchant of Venice had been adapted to Nazi standards, the play was

Shakespeare as Unser? The Annexation of Shakespeare by German Culture

8 ERIS VU Journal for Humanities

approved for performance by the Reichsdramaturg’s office. The Reich’s adaptation of the play must be the most unnerving example of the attempted appropriation of Shakespeare’s works to the Nazi ideology. Can Shakespeare ever be considered as being unser? As discussed above, Shakespeare gave the Romantics “ever more profound insights into the depths of the German soul”; according to Goethe, he was ‘the greatest wanderer’ and the performances of his plays by the Meiningen Ensemble made the English feel embarrassed about their treatment of their national poet. Continuing Germany’s obsession with Shakespeare into the twentieth century, Brecht incorporated Hamlet into Marxism. The focus of this paper, however, has been on the Nazis abusing Shakespeare’s works for their ideological causes. Obviously, Nazi ideology is not the same as German culture. However, the Nazi regime determined and controlled what was to be seen as German culture for a vast period of time and its influence on the way Shakespeare’s plays were interpreted in Germany lasted for decades after the war had ended. Coming to the present day, there are more performances of Shakespeare’s plays in Germany than in England, the German Shakespeare society is as active as ever and the reconstruction of the Globe theatre near Dusseldorf hosts an international Shakespeare festival every year. Still, there are probably not many people that would consider Shakespeare in any other way than quintessentially English. His contribution to the English language has been extensive, being the source for the introduction of over 2000 English neologisms. Furthermore, Shakespeare has a far reaching influence on the English perception of their national history through plays like Richard III and Henry V, although, as Popa argues, “Shakespeare’s concern was not to represent historical events with accuracy. He sought to make great theatre, but he paid heed to the political sensibilities of Queen Elizabeth and King James”.15 One of the best examples of the recognition of the importance of Shakespeare to English culture is the respect most English students (and students of English) have for Shakespeare. Tracy Irish of the Royal Shakespeare Company quotes Richard Adams as she says that, while “they may be bored to tears by reading incomprehensible words around the class, they are conditioned to accept that such brushes with greatness, like some potent but ill-tasting medicine, are good for them”.16 We may conclude that, although Shakespeare still has his prominent place in German culture, attempts to claim the English bard as unser have not been successful.

15 16

Popa 2013. Irish 2008.

Annelies Martens


9 ERIS VU Journal for Humanities

Bonnell, A. G. (2010) ‘Shylock and Othello under the Nazis. German Life and Letters.’ DOI: 10.1111/j.1468-0483.2010.01490.x Burt, R., B. Hodgon, and W.B. Worthen (2005) Shockspeare: (Nazi) Shakespeare goes Heillywood. A companion to Shakespeare and performance. Malden, MA: Blackwell Pub. DOI: 10.1002/9780470996706.ch24 Dijkhuyzen, J.F. van (1995) ‘A Universal German Classic: Shakespeare in The Netherlands during the Second World War.’ [viewed on 30 October 2016] Gardner, L. (2010) ‘Friends, Germans, countrymen: the long history of ‘unser Shakespeare.’ [viewed 30 October 2016] Heinrich, A. (2012) ‘It is Germany where he truly lives: Nazi claims on Shakespearean drama.’ DOI: 10.1017/S0266464X12000425 Irish, T. (2008) ‘Teaching Shakespeare: A History of the Teaching of Shakespeare in England.’ [viewed 31 October 2016] rsc-education-history-of-teaching-shakespeare.pdf?sfvrsn=2. Kirkland, F.R. (1998) ‘Auftragstaktik.’ [viewed November 2016] philosophy/source_materials/auftragstaktik-kirkland.doc. Korte, B., and C. Spittel (2009) ‘Shakespeare under Different Flags: The Bard in German Classrooms from Hitler to Honecker.’ [viewed 29 October 2016] DOI: 10.1177/0022009408101251 Larson, K. (2010) ‘Ken Larson - Did Shakespeare Really Write in German?’[viewed 29 October 2016] Madigan, K. (2005) ‘Shylock Re-Shot.’ [viewed 30 October 2016] articles/spring2005/shylock-re-shot. Paulin, R. (date unknown) ‘Hamlet in Germany.’ [viewed 28 October 2016] http://hamletworks. net/BIBL/____HamGer.htm. Popa, A. (2013) ‘Discovering the Englishness in Shakespeare’s Histories.’ [viewed 31 October 2016] the%20englishness%20in%20Shakespeare%60s%20histories.pdf . Schnauder, L. (2015) ‘The most infamous Shakespeare Production in History? The Merchant of Venice at Vienna’s Burgtheater in 1943.’ [viewed 1 November 2016] http://shakespeare.edel. Shakespeare, W., S. Greenblatt, W. Cohen, J.E. Howard, K. Eisaman Maus, and A. Gurr (2008) ‘The Comical History of the Merchant of Venice, or Otherwise Called the Jew of Venice’. In: The Norton Shakespeare, based on the Oxford edition: volume 1: early plays and poems. New York: W.W. Norton, 1121-1175. Shakespeare, W., S. Greenblatt, W. Cohen, J.E. Howard, K. Eisaman Maus, and A. Gurr (2008) ‘The Tragedy of Hamlet, Prince of Denmark’. In: The Norton Shakespeare, based on the Oxford edition. New York: W.W. Norton, 2008. 116-204.

Shakespeare as Unser? The Annexation of Shakespeare by German Culture

Strobl, G. (1997) ‘Shakespeare and the Nazis.’ [viewed 29 October 2016] http://www.historytoday. com/gerwin-strobl/shakespeare-and-nazis. Wireless to The New York Times (1940). ‘Nazis spare Shakespeare as Alien to Britain Now.’ 25 Apr 1940: 2.

10 ERIS VU Journal for Humanities

Rechtvaardige Oorlog, Rechtvaardige Vrede? Lonneke Peperkamp


Een ‘rechtvaardige en duurzame vrede’ is het doel van de theorie van de rechtvaardige oorlog. Het is echter niet duidelijk wat een rechtvaardige vrede precies is. Dat is problematisch; voor een goed begrip van de theorie van de rechtvaardige oorlog is een adequate analyse van dat doel noodzakelijk. De centrale vraag die in dit artikel wordt gesteld is dan ook: hoe moeten we vrede zien, als het doel van de theorie van de rechtvaardige oorlog, rekening houdend met de middenpositie van de theorie tussen politiek realisme en moreel idealisme? Drie typen van politieke vrede worden onderscheiden: een negatieve vrede, een positieve vrede, en daartussenin een fatsoenlijke vrede. In het huidige debat lijkt een verschuiving gaande te zijn naar een positieve vrede en een bijbehorende maximalistische opvatting van jus post bellum – rechtvaardigheid na de oorlog. Dit artikel waarschuwt voor een te radicale verschuiving, en pleit voor een fatsoenlijke vrede die zowel haalbaar als wenselijk is, en daarmee voldoende gerechtvaardigd vanuit het perspectief van de theorie van de rechtvaardige oorlog.

Key words

Theorie van de rechtvaardige oorlog, vrede, ideale versus niet-ideale theorie, jus post bellum.



Dods 1950, 687-688. Michael Walzer stelt in dit verband dat er oorlogen zijn die gezien de aard van de vijand gevoerd behoren te worden. De overwinning van de vijand zou een vreselijker vooruitzicht zijn dan de oorlog zelf: “Stel dat het staken van de strijd betekent dat een veroveringsleger wint, of dat


een regering zegeviert die massamoord in de zin heeft of de wrede onderdrukking van godsdienstige minderheden, geëmancipeerde vrouwen en politieke dissidenten; of dat een militaristische of terroristische beweging in stand blijft die alleen maar van plan is de strijd te hervatten.” Walzer 2008, 14-15.

11 ERIS VU Journal for Humanities

De kerkvader Augustinus stelde al dat vrede het ware doel is van oorlog.17 Oorlog is niet waardevol op zichzelf maar een instrument om iets te bereiken. Deze instrumentele opvatting van oorlog is niet alleen stevig verankerd in de geschiedenis, maar is ook één van de pijlers van de theorie van de rechtvaardige oorlog, de justum bellum. Oorlog is een verschrikkelijk fenomeen en gaat gepaard met grootschalige verwoesting, bloedvergieten, menselijk lijden en vele slachtoffers. De theorie van de rechtvaardige oorlog is gebaseerd op het idee dat oorlog, gezien deze afschuwelijke effecten, een groot kwaad is. In een ideale wereld zou er dan ook nooit oorlog zijn. Echter, de theorie van de rechtvaardige oorlog is bij uitstek een niet-ideale theorie, die erkent dat oorlog soms een noodzakelijk kwaad is in de echte wereld, een kwaad dat ingezet kan worden om een nog groter kwaad te voorkomen.18 En

Rechtvaardige Oorlog, Rechtvaardige Vrede?

12 ERIS VU Journal for Humanities

hoewel sommige essentiële morele principes opgeschort zijn ten tijde van oorlog, is een morele beoordeling niettemin mogelijk en noodzakelijk. De theorie van de rechtvaardige oorlog moet dan ook gezien worden als de middenweg tussen politiek realisme en moreel idealisme.19 Het is daarmee een balans tussen twee desiderata: haalbaarheid en wenselijkheid. Het biedt morele normen teneinde de negatieve gevolgen van oorlog zoveel mogelijk te beperken. Meer in het bijzonder: het jus ad bellum beperkt het aantal oorlogen; het jus in bello beperkt de soort en de omvang van het geweld, en het jus post bellum is de nieuwkomer binnen de theorie die de overgang van oorlog naar vrede reguleert. Het doel van de justum bellum is een rechtvaardige en duurzame vrede.20 Vreemd genoeg is helemaal niet duidelijk wat een rechtvaardige vrede precies is. Theoretici besteden hieraan relatief weinig aandacht.21 Mark Evans, een specialist op het gebied van de justum bellum, suggereerde onlangs dat deze theoretici het wellicht met elkaar oneens zijn als ze dieper op de specifieke kenmerken van vrede zouden ingaan.22 Dat wijst op een fundamenteel probleem: vrede staat centraal in de theorie van de rechtvaardige oorlog, maar wordt als concept niet grondig geanalyseerd en blijft daarom impliciet en vaag. Dit probleem wordt pregnanter als men zich realiseert dat de justum bellum zich ontwikkelt in de richting van een breder en meer omvattend begrip van vrede – een positieve vrede. Dat gaat hand in hand met een maximalistische opvatting van jus post bellum, gericht op bijvoorbeeld de realisatie van mensenrechten, politieke hervormingen, verzoening tussen voormalige vijanden en economische herverdeling.23 Hoewel dat in eerste instantie aantrekkelijk lijkt, moeten wij ons afvragen of het inderdaad een goed idee is om een dergelijke positieve vrede als normatief doel te omarmen. De centrale vraag die in dit artikel wordt gesteld is dan ook: hoe moeten we vrede zien, als het doel van de theorie van de rechtvaardige oorlog, rekening houdend met de middenpositie van de theorie tussen politiek realisme en moreel idealisme? Dit artikel bestaat uit twee delen. Om een goed oordeel te kunnen vormen, is het zinvol op de eerste plaats het concept van vrede in de theorie van de rechtvaardige oorlog te analyseren. In het eerste deel komt daarom de hedendaagse discussie binnen de justum Of, zoals Marcel Becker het verwoordt: “Bij de vragen naar morele grenzen bewandelt de theorie van de rechtvaardige oorlog een middenweg: zij verwerpt het oorlogsgeweld niet, maar bindt het wel aan strikte voorwaarden. Aldus houdt zij het midden tussen moreel absolutisme en klakkeloze acceptatie van oorlogsgeweld.” Becker 2008, 9. 20  Zie bijvoorbeeld Evans 2009, 149 en May 2012, 10. 21  Zowel binnen de theorie van de rechtvaardige oorlog als daarbuiten: in tegenstelling tot het 19 

concept oorlog krijgt het concept vrede relatief veel minder aandacht. Allan en Keller 2008, 1. Of aldus Oliver Richmond: “Peace is rarely conceptualized, even by those who often allude to it.” Richmond 2007, 2. Nigel Dower stelt in dezelfde lijn dat “the ethics of peace takes second place”. Dower 2009, 3. 22 Evans 2014, 28. 23  Zie verder over het onderscheid tussen minimalistisch en maximalistisch jus post bellum bijvoorbeeld Bellamy 2008, Evans 2012, Frowe 2016 (hoofdstuk 12), Peperkamp 2014.

Lonneke Peperkamp

bellum aan bod. Verschillende standpunten over vrede worden daarmee expliciet gemaakt. Hoewel de meeste theoretici verklaren dat een rechtvaardige en duurzame vrede het doel van de theorie van de rechtvaardige oorlog is, blijkt inderdaad dat zij het fundamenteel met elkaar oneens zijn over de inhoud van een dergelijke vrede. Grofweg drie typen van politieke vrede kunnen worden onderscheiden: een negatieve vrede, vooral gekenmerkt door de afwezigheid van oorlogsgeweld; een positieve vrede, met vele kenmerken die als waardevol worden gezien, en daartussenin een fatsoenlijke vrede. De analyse in het eerste deel van dit artikel laat zien dat er een tendens is naar een positiever concept van vrede. De vraag is: hoe ver moet deze verschuiving gaan? Deze vraag alsmede de centrale vraag worden beantwoord in het tweede deel van dit artikel. Vanwege de rol van de theorie van de rechtvaardige oorlog als action guiding theory, de specifieke en beperkte toepassing van die theorie op oorlogsproblematiek, en vanwege het risico op moreel imperialisme, betoog ik dat een rechtvaardige en duurzame vrede niet moet worden opgevat als een perfect rechtvaardige vrede, maar als een fatsoenlijke vrede die rechtvaardig genoeg is. Daarmee vormt dit artikel een waarschuwing tegen een te radicale verschuiving in de theorie van de rechtvaardige oorlog.  

Negatieve vrede  

Hoewel zijn positie nu flink bekritiseerd wordt door zogenaamde ‘revisionisten’ als Jeff McMahan, David Rodin en Cecile Fabre, die stellen dat zijn ‘orthodoxe’ theorie van de rechtvaardige oorlog op verschillende punten herzien zou moeten worden. Zie bijvoorbeeld McMahan 2009, Rodin 2003 en Fabre 2012. Op de theorie van Cecile Fabre kom ik hierna terug. Walzer 2000.



Hij stelt bijvoorbeeld dat rechtvaardige oorlogen beperkte oorlogen zijn; er zijn morele redenen voor politici en soldaten om behoedzaam en realistisch te zijn. Walzer 2000, 122. Zie ook Walzer 2008, 31. Walzer 2000, 116, 122-123. Walzer 2000, 133.


27 28

13 ERIS VU Journal for Humanities

Michael Walzer wordt gezien als de voornaamste hedendaagse vertegenwoordiger van de theorie van de rechtvaardige oorlog.24 De balans tussen de desiderata haalbaarheid en wenselijkheid is duidelijk zichtbaar in zijn gezaghebbende boek Just and Unjust Wars.25 Pragmatische argumenten en een zekere realiteitszin zijn belangrijk in de theorie van Walzer: op basis van de praktische haalbaarheid moeten er concessies worden gedaan aan bepaalde wensen en idealen.26 Buitensporig idealisme kan namelijk negatieve gevolgen hebben of bijvoorbeeld leiden tot een onnodige verlenging van de oorlog.27 Bovendien, zo stelt Walzer, om doeltreffend te zijn in het beperken van oorlog, moet de theorie niet alleen haalbare normen bieden, maar moeten deze ook algemeen kunnen worden aanvaard. Met andere woorden, ze moeten moreel aannemelijk zijn voor het gros van de mensen en overeenkomen met ons gevoel van wat juist is.28 Daarmee geeft hij een morele standaard die onze common sense morality verklaart en tegelijkertijd ondersteunt. Walzer hecht veel waarde aan politieke onafhankelijkheid, de collectieve vrijheid van een gemeenschap en aan het menselijk leven. Vanwege deze waarden en als bescherming

Rechtvaardige Oorlog, Rechtvaardige Vrede?

14 ERIS VU Journal for Humanities

ervan, staat het recht op collectieve zelfbeschikking en de soevereiniteit van staten centraal in de theorie van Walzer.29 Uiteindelijk echter is zijn theorie gebaseerd op de individuele rechten van de mens.30 Dit betekent dat de soevereiniteit voorwaardelijk is: zij is afhankelijk van de bescherming van mensenrechten in de soevereine staat. Verschillende theoretici hebben gewezen op de spanning in Walzers theorie tussen enerzijds zijn statelijke perspectief en nadruk op soevereiniteit en anderzijds de fundering in individuele mensenrechten.31 Ondanks die fundering lijkt het namelijk alsof hij meer geeft om de nationale veiligheid dan om de menselijke veiligheid.32 Wordt de vrijheid en veiligheid van het collectief – de politieke gemeenschap – boven de individuele vrijheid en veiligheid gesteld? Bovendien is Walzers theorie vrij restrictief: de paradigmatische rechtvaardige oorlog is nationale zelfverdediging tegen agressie. Humanitaire interventie is slechts toegestaan in zeer uitzonderlijke omstandigheden, namelijk wanneer een staat de mensenrechten dusdanig schendt dat deze schending het ‘geweten van de mensheid’ choqueert.33 Walzer stelt dat een theorie van rechtvaardige vrede impliciet aanwezig is in de theorie van de rechtvaardige oorlog.34 Wanneer we die rechtvaardige vrede expliciet maken, kunnen we stellen dat hij een vrij negatieve opvatting van vrede onderschrijft. Dat is echter geen vrede die louter gekarakteriseerd wordt door de afwezigheid van geweld. Het doel van oorlog wordt opgevat als ‘vrede-met-rechten’, een voorwaarde voor vrijheid en veiligheid.35 De relatie tussen vrede en rechtvaardigheid is sterk, maar minimalistisch, aldus Walzer, omdat vrede zelf een waarde is waarnaar we kunnen streven en waarmee we soms moeten leven, zelfs als deze onrechtvaardig is.36 Brian Orend verduidelijkt dit minimale niveau van rechtvaardigheid. Dat wordt met name bepaald door de rechtvaardige reden voor de oorlog (de just cause): naoorlogse rechten en verplichtingen eindigen wanneer er een einde is gemaakt aan de mensenrechtenschendingen die de oorzaak vormden voor de oorlog.37 Politieke wederopbouw na de oorlog is in principe verboden.38 Dat betekent echter niet dat een terugkeer naar de status quo ante bellum het doel is – die situatie leidde nu juist tot de oorlog – maar wel een ‘betere vrede’: minder kwetsbaar voor een toekomstige aanval, veiliger voor burgers en rechtdoend aan hun zelfbeschikking.39 Als dat gerealiseerd is, moet de soevereiniteit van de verslagen staat zo snel mogelijk worden hersteld. Een en ander maakt duidelijk dat Walzer een overwegend negatieve vrede onderschrijft. Walzer 2000, 108-110. Walzer 2000, xxii. 31  B.v. Luban 1980 (1); Luban 1980 (2); Rodin 2002; Fabre 2012. 32 Williams & Caldwell 2006, 314. 33  Deze uitzondering is gebaseerd op zijn bezorgdheid voor individuele mensenrechten. Walzer 2000, 108. 34 Walzer 2006, 4. 35 Walzer 2000, 51. 36 Walzer 2012, 37. 29 30

Orend 2000, 136-137. Walzer 2000, 120. Walzer verklaart later dat het jus ad bellum inderdaad het jus post bellum bepaalt. Walzer 2012, 35. Gary Bass verwijst ook naar deze relatie tussen jus ad bellum en jus post bellum, Bass 2004, 386. 38  De uitzondering is een extreem slecht regime zoals het nazi-regime. Walzer 2000, 112-113. 39 Walzer 2000, 121-122. 37 

Lonneke Peperkamp

Een ander pleidooi voor een dergelijke negatieve vrede als normatief doel is afkomstig van de Israëlische politicus Yossi Beilin.40 Vanwege de gruwelijke gevolgen van oorlog betoogt hij dat de beëindiging van de oorlog de eerste prioriteit moet zijn. En omdat het vandaag de dag al zo moeilijk is om überhaupt vrede te realiseren, heeft het streven naar een negatieve vrede een grotere kans van slagen dan het streven naar een ideaal dat door alle betrokken partijen wordt geaccepteerd als een rechtvaardige vrede.41 Het is gevaarlijk om aan te dringen op meer dan simpelweg vrede, zo betoogt Beilin, omdat dit een reden kan zijn een onrechtvaardige vrede niet te accepteren.42 Door de lat hoog te leggen is de kans groot dat de oorlog voortduurt zolang een positieve vrede niet kan worden bereikt, hetgeen juist meer bloedvergieten tot gevolg heeft. Op deze manier blokkeert het verlangen naar perfecte ideale rechtvaardigheid het simpelweg bereiken van vrede. Walzer wijst ook op voorbeelden waarin het streven naar een positieve vrede het conflict liet voortduren, met alle dramatische gevolgen van dien.43 Streven naar een negatieve vrede zou deze gevolgen het meest effectief kunnen beperken.  

Fatsoenlijke vrede

Beilin 2008. Een soortgelijk argument werd gemaakt door Jan Gruiters, directeur van Pax. Op zijn blog becommentarieerde hij in 2012 de oorlog in Syrië. Omdat realistische opties om het geweld te beëindigen ontbreken, zouden we, aldus Gruiters, moeten streven naar een ‘smerige vrede’ omdat dit in ieder geval de humanitaire ramp zou stoppen. Zo’n ‘smerige vrede’ zou betekenen dat president Assad een goed heenkomen krijgt, Ruslands belangen worden veiliggesteld en de oppositie compromissen moet aanvaarden. Zie:

40 41

smerige-vrede/ (geraadpleegd op 10-01-2017). Beilin 2008, 130. 43  Walzer noemt de Koreaanse oorlog, waarin de naoorlogse situatie er waarschijnlijk beter had uitgezien als Zuid-Korea en de VS de oude grens hadden hersteld na het terugdringen van de Noord-Koreaanse agressie, en de situatie in Israël, die er waarschijnlijk beter had uitgezien als Israël in 1967 de Gazastrook en de Westelijke Jordaanoever had opgegeven. Walzer 2012, 37. 44 Lee 2012, 292. 45 Claude 1980, 94. 42

15 ERIS VU Journal for Humanities

Tegenwoordig nemen de meeste theoretici geen genoegen meer met een negatieve vrede als normatief doel. Dat heeft te maken met een verschuiving binnen de theorie van de rechtvaardige oorlog. Steven Lee stelt dat Walzer het ‘national defense-paradigma’ vertegenwoordigt.44 Dat paradigma valt grotendeels samen met het internationaal recht: er is een verbod op agressie – het beginsel van non-interventie – met uitzondering van zelfverdediging of verdediging van anderen. Oftewel, slechts een defensieve oorlog kan worden gerechtvaardigd. Het lijkt alsof het bewaren van (negatieve) vrede binnen dit paradigma belangrijker is dan het bevorderen van rechtvaardigheid.45 In de afgelopen decennia is de theorie van de rechtvaardige oorlog echter toleranter geworden. Humanitaire interventie wordt nu door veel theoretici geaccepteerd als een rechtvaardige oorlog. De nadruk is meer komen te liggen op individuele mensenrechten ten koste van soevereiniteit en collectieve

Rechtvaardige Oorlog, Rechtvaardige Vrede?

16 ERIS VU Journal for Humanities

rechten. Deze verschuiving zien we ook in de politieke praktijk, bijvoorbeeld aan het aantal VN-vredesmissies, de ontwikkeling van de zogenaamde ‘responsibility to protect’ inclusief de ‘responsibility to rebuild’ en de nadruk op mensenrechten in buitenlands beleid.46 Deze verschuiving heeft ook invloed gehad op Walzer. Hij erkent dat politieke ontwikkelingen soms tot herziening van een theorie moeten leiden. Walzer is nu meer bereid om humanitaire interventie te rechtvaardigen en hij ziet de noodzaak het jus post bellum te integreren in de theorie van de rechtvaardige oorlog.47 Omdat duidelijk werd dat de rechtvaardige reden de naoorlogse vrede beperkt, wordt ook duidelijk wat de tolerantie ten aanzien van humanitaire interventie betekent. Wanneer een moorddadig regime een bloedbad aanricht, betekent het veiligstellen van de geschonden rechten dat het regime moet worden verwijderd. Politieke reconstructie behoort in dat geval tot de naoorlogse verplichtingen.48 Dat betekent niet dat Walzer nu een positieve vrede omarmt als het doel van de theorie van de rechtvaardige oorlog. Zijn positie verschuift eerder naar een middenpositie tussen een negatieve en een positieve vrede. We zouden dit een ‘fatsoenlijke vrede’ kunnen noemen. Dat is een stabiele vrede waarin de grieven die aanleiding waren voor de oorlog voor een groot deel zijn opgelost, zodat nieuwe oorlogen niet in de lijn der verwachting liggen. Het (nieuwe) regime respecteert de meest fundamentele mensenrechten van zijn burgers. Dat betekent ook dat de eerste levensbehoeften zijn veiliggesteld en dat mensen zich niet onder een minimale levensstandaard bevinden als gevolg van de oorlog. Meer in het bijzonder is het jus post bellum gericht op de wederopbouw van een soevereine staat, een veilige en fatsoenlijke samenleving, bepaald door een minimale opvatting van de mensenrechten, waarin in ieder geval de rechten op leven, vrijheid en veiligheid gerealiseerd zijn. Een soortgelijke positie wordt ingenomen door Anthony Coady. Ook hij neemt een middenpositie in als het gaat om de invulling en reikwijdte van vrede en het jus post bellum. De vrede die hij onderschrijft is robuuster dan een negatieve vrede, maar kan tegelijkertijd niet gelijk worden gesteld aan rechtvaardigheid. Coady is het eens met Walzer; er is een sterk verband tussen de rechtvaardige reden voor de oorlog en wat er in de nasleep van de oorlog mag worden gedaan. In beginsel zijn gedwongen politieke hervormingen in de verslagen staat verboden.49 Coady waarschuwt dat idealisme niet alleen onverstandig, maar ook moreel twijfelachtig kan zijn. Hij stelt dat de overtuiging van het eigen gelijk, gecombineerd met een bepaalde politieke ideologie het bereiken van vrede juist kan verhinderen en de nationale autonomie kan schenden. Coady suggereert dat we in het voorschrijven van principes voor naoorlogse reconstructie beter “less utopian, less lofty, and less consumed by our own righteousness” kunnen zijn.50  

46 47 48 49

Zie ook Stahn 2008, 100. Walzer 2004, xiii. Walzer 2012, 39. Coady 2008, 275, 277.

Walzer 2012, 43-45. Coady 2011, 53-55. Een soortgelijke waarschuwing geeft Evans 2014, 41-42. Allman en Winright 2010, 6.



Lonneke Peperkamp

Positieve vrede  

Allman en Winright citeren hier Adrian Pabst, met wie ze zeggen het eens te zijn qua visie op rechtvaardigheid na de oorlog. Allman en Winright 2010, 75. 53 Allman en Winright 2012, 102. 54 Allman en Winright 2010, 152-160. 55 Allman en Winright 2010, 159. 56  Bijvoorbeeld McMahan 2009; Rodin 2005; Fabre 2012. Zie verder de uitstekende Stanford entry over oorlog geschreven door Seth Lazar: 52 

entries/war/.. Revisionistische theoretici zijn niet alleen individualistischer dan orthodoxe theoretici. Seth Lazar en Laura Valentini wezen er onlangs op dat revisionisten vaak ook idealistischer zijn. Lazar en Valentini 2016. 58  Fabre 2016. In dit artikel ontbreekt de ruimte om recht te doen aan Fabre’s complexe en uitgewerkte positie en argumenten. 59 Fabre 2016, 2. 57 

17 ERIS VU Journal for Humanities

Een positieve vrede als normatief doel van de theorie van de rechtvaardige oorlog wordt bepleit door Mark Allman en Tobias Winright. Hun opvatting van de theorie van de rechtvaardige oorlog is ambitieus: zij leggen de lat een stuk hoger en gaan uit van een sterke relatie tussen vrede en rechtvaardigheid.51 Het doel van oorlog is een rechtvaardige vrede, uitgelegd als Augustinus’ tranquillitas ordinis. Allman en Winright bedoelen daarmee een vrede die verzoenend en herstellend is voor zowel het slachtoffer als de agressor.52 Verzoening tussen voormalige vijanden na de oorlog is van het grootste belang; een belangrijk onderdeel van de positieve vrede zijn nieuwe relaties van respect, vertrouwen en vriendschap.53 Naoorlogse wederopbouw en herstel hebben meer om het lijf dan alleen het realiseren van een fatsoenlijke staat waarin bepaalde fundamentele mensenrechten zijn gewaarborgd, aldus Allman en Winright.54 De positieve vrede die zij omarmen, vereist een politiek systeem dat een breed scala aan mensenrechten beschermt. Hun positieve vrede streeft bovendien naar een ideaal van een gemeenschappelijk goed (the common good). Vanuit hun christelijke achtergrond pleiten Allman en Winright voor een positieve vrede inclusief “social, political, economic, religious, and cultural conditions that allow citizens to flourish, to pursue lives that are meaningful and worthy of creatures made in the image and likeness of God”.55 Het moge duidelijk zijn dat een en ander veel meer omvat dan het herstel van geschonden rechten. De verschuiving binnen de theorie van de rechtvaardige oorlog wordt verder duidelijk als we kijken naar het revisionisme, een belangrijke hedendaagse stroming die voorstelt de ‘orthodoxe’ theorie van de rechtvaardige oorlog, zoals bepleit door Walzer, radicaal te herzien.56 Als we de fundering van de theorie in individuele mensenrechten serieus nemen, zo stellen revisionisten, dan moeten we andere conclusies trekken dan Walzer trekt.57 Waar de meeste revisionisten hun pijlen op het jus ad bellum en het jus in bello richten, geeft Cecile Fabre een systematische analyse van jus post bellum en het karakter van de vrede.58 Haar opvatting is gebaseerd op het kosmopolitisme waarin individuen de primaire objecten van morele analyse zijn.59 Voor Fabre is soevereiniteit niet intrinsiek waardevol. Soevereiniteit heeft slechts instrumentele waarde, bijvoorbeeld als middel om mensenrechten te waarborgen. Haar theorie is toleranter dan de orthodoxe theorie waar het gaat om potentiële

Rechtvaardige Oorlog, Rechtvaardige Vrede?

rechtvaardige oorlogen.60 Fabre ziet bijvoorbeeld armoede (geschonden rechten op een minimale levensstandaard) als rechtvaardige reden voor oorlog.61 Fabre maakt onderscheid tussen fundamentele mensenrechten (in lijn met Henry Shue’s ‘basisrechten’62), die nodig zijn om een menswaardig leven te kunnen leiden en niet-fundamentele mensenrechten, die nodig zijn om een bloeiend leven te kunnen leiden.63 Wat betreft het normatieve doel van vrede legt zij de lat hoog: kosmopolitische rechtvaardigheid betekent dat individuen niet alleen een minimaal fatsoenlijk leven kunnen leiden, maar dat zij een bloeiend leven kunnen leiden.64 Dit verwijst naar de autonomie om een bepaalde opvatting van het goede te kunnen nastreven, mogelijkheden tot zelfontplooiing, emotioneel en intellectueel welzijn en het gewaarborgd weten van lichamelijke integriteit en invloed op materiële goederen en politiek.65 Als voorbeelden van een niet-bloeiend leven noemt Fabre het moeten doen van eentonig werk en het niet kunnen deelnemen aan het culturele leven van de samenleving.66

Vrede als doel of normatief ideaal?  


Uit het voorgaande blijkt dat theoretici het inderdaad niet eens zijn over wat een rechtvaardige vrede na de oorlog precies is. Er is overeenstemming over wat het niet is: het doel is niet het herstel van de situatie quo ante bellum, maar een ‘betere vrede’. Ontwikkelingen in de theorie van de rechtvaardige oorlog laten een verschuiving zien naar een positievere opvatting van vrede. Het is echter niet duidelijk hoe ver deze verschuiving moet gaan. Hoeveel beter moet de vrede worden? Moet een rechtvaardige en duurzame vrede worden opgevat als een fatsoenlijke vrede of als een positieve vrede? In zekere zin is het verschil tussen deze twee posities minder groot dan het lijkt. Dat verschil heeft namelijk vooral betrekking op de vraag: wat valt onder de noemer ‘rechtvaardigheid’ in de theorie van de rechtvaardige oorlog? De realistischere theoretici als Walzer com-

ERIS VU Journal for Humanities

Terwijl het ook betekenen kan dat het jus ad bellum juist restrictiever wordt, bijvoorbeeld doordat zelfverdediging tegen een bloodless invasion wordt verworpen zoals David Rodin doet (zie ook Statman’s argument hieronder). Rodin 2002. 61  Fabre 2012 (hoofdstuk 3). Statman heeft serieuze kritiek op Fabre’s opvatting van de theorie van de rechtvaardige oorlog. Hij stelt dat deze te restrictief is in sommige opzichten en te tolerant in andere opzichten. Bijvoorbeeld, zelfverdediging slechts ter bescherming van de nationale soevereiniteit is niet toegestaan, maar er zijn veel andere rechtvaardige redenen voor oorlog en bovendien kan het aanvallen van non-combattanten potentieel worden gerechtvaardigd. Statman 2014. 60 

Shue 1996. Fabre 2016, 3. Fabre heeft haar positie in Cosmopolitan War bijgesteld: waar ze eerst een wereld waarin individuen een minimaal fatsoenlijk leven kunnen leiden rechtvaardig vond, stelt ze nu dat er meer nodig is dan dat. Er is een plicht om ervoor te zorgen dat alle individuen een bloeiend leven kunnen leiden, aldus Fabre. Fabre 2012 en Fabre 2014, 402. 64  “Once all have the resources required for a flourishing life, (…) the well-off have as a matter of right the personal prerogative to confer greater weight to their own goals and life-projects at the expense of the less well-off.” Fabre 2016, 4. 65 Fabre 2012, 19. 62


Lonneke Peperkamp

bineren ideale principes met pragmatische overwegingen om het beste effect te genereren.67 Er worden concessies gedaan aan praktische beperkingen, ofwel factoren die de haalbaarheid beïnvloeden. Het gaat dan om de (on)mogelijkheden van bestaande instituties, culturele en regionale verschillen en om psychologische beperkingen die te maken hebben met inzicht en motivatie.68 Het kan bijvoorbeeld lastig blijken democratie te realiseren wanneer bepaalde sociale structuren afwezig zijn. Door dergelijke concessies aan praktische beperkingen is er relatief weinig verschil tussen wat ‘hoort’ en wat ‘kan’. Evans noemt dit ‘rechtvaardigheid als corrigerend concept’; van toepassing op problemen in onze onvolmaakte wereld.69 Idealistischere theoretici zoals Fabre benadrukken juist deze ideale principes van rechtvaardigheid onder de noemer ‘deep morality of war’70 of, in het geval van vrede, onder de noemer de ‘rechtvaardige vrede simpliciter’.71 Zij gaan uit van ‘rechtvaardigheid als zuiver concept’, waarbij er minder concessies worden gedaan aan pragmatische overwegingen en waardoor dus de kloof tussen wat ‘hoort’ en wat ‘kan’ veel groter is. Deze verschillende opvattingen over ‘rechtvaardigheid’ in de theorie van de rechtvaardige oorlog verhelderen het verschil tussen de opvattingen over vrede. Bij Walzer zijn pragmatische overwegingen als het ware deel van de rechtvaardigheidstest. Maar ook voor Fabre zijn deze overwegingen van belang. Zij maakt een onderscheid tussen een ‘rechtvaardige vrede simpliciter’ en een ‘alles in ogenschouw nemende gerechtvaardigde vrede’ (justified peace all things considered). Het is in de praktijk niet altijd mogelijk een rechtvaardige vrede te realiseren, zo erkent Fabre. In het geval van praktische onhaalbaarheid moeten we water bij de wijn doen en de lat lager leggen, namelijk bij een ‘alles in ogenschouw nemende gerechtvaardigde vrede’.72 Praktische overwegingen werken hier als een ex post rechtvaardigheidstest.73 Dit brengt ons terug naar de fatsoenlijke vrede. In een gerechtvaardigde

19 66

Fabre 2014, 404.

dat onrechtvaardige combattanten geen rechtvaardige combattanten mogen doden omdat de laatste groep niet moreel schuldig is. Hij erkent dat dit verbod moeilijk in te voeren zou zijn in de praktijk; combattanten kunnen bijvoorbeeld moeilijk de rechtvaardigheid van ‘hun’ oorlog beoordelen vanwege bijvoorbeeld epistemologische onzekerheid. Deze problemen qua institutionalisering van de morele regel leiden ertoe dat McMahan concludeert dat de juridische regelgeving, en dus het principe van gelijkheid van combattanten, van kracht moet blijven. Desalniettemin, die conclusie maakt deze regelgeving niet moreel juist; deze praktische beperkingen hebben namelijk geen invloed op de ‘deep morality of war’. McMahan 2008, 32.

ERIS VU Journal for Humanities

Een vergelijking met Larry May’s concept van meionexia (wat zoiets betekent als: minder nemen dan waar je recht op hebt dan nodig is voor the greater good) is hier interessant. May gebruikt de opvatting van meionexia zoals voorgeschreven door Hugo de Groot om te pleiten voor matiging in jus post bellum. May 2012, 6-10. 68 Zie eveneens Valentini 2012, 659. 69 Evans 2014, 31. 70 McMahan 2008. 71 Fabre 2016, 12. 72 Fabre 2016, 13. 73  Ook de bekende revisionist Jeff McMahan past deze strategie toe. McMahan heeft kritiek op het jus in bello principe combatant equality dat combattanten als morele gelijken ziet. Hij stelt 67 

Rechtvaardige Oorlog, Rechtvaardige Vrede?

vrede kunnen mensen namelijk geen bloeiend leven leiden, maar zijn in ieder geval hun fundamentele mensenrechten gewaarborgd. Bijvoorbeeld, herstelbetalingen door oorlogsmisdadigers aan slachtoffers zijn onderdeel van een rechtvaardige vrede, maar als dat onmogelijk is kan dat vereiste in de praktijk vervangen worden door financiële compensatie van buitenstaanders.74 Aldus zijn er voor Fabre verschillende gradaties van rechtvaardigheid: een vrede is onrechtvaardig (negatieve vrede), gerechtvaardigd (fatsoenlijke vrede) of een rechtvaardig tout court (positieve vrede).75 Zelfs Allman en Winright, wellicht nog idealistischer dan Fabre, erkennen dat we soms genoegen zullen moeten nemen met een ‘suboptimale acceptabele vrede’.76 Aldus blijkt dat de posities minder verschillen dan in eerste instantie het geval leek. Walzer ziet een fatsoenlijke vrede als een rechtvaardige vrede en Fabre beschouwt een fatsoenlijke vrede als een gerechtvaardigde, aanvaardbare vrede, maar Walzer en Fabre zijn het grotendeels eens over de inhoud van dit concept – fundamentele mensenrechten worden gewaarborgd – en over het feit dat dit in de praktijk het doel van de theorie van de rechtvaardige oorlog is. Het verschil is echter niet te reduceren tot een verschil in terminologie. Terwijl een positieve vrede in de praktijk (vaak) niet haalbaar is, kan het belang van het stellen van dit normatieve doel niet eenvoudigweg ontkend worden. Walzer zal niet streven naar een positieve vrede omdat hij dat streven onwenselijk vindt, terwijl Fabre niet streeft naar een minder dan positieve vrede als dat niet hoeft.77 Met andere woorden, theoretici als Fabre houden vast aan dit concept van positieve vrede als regulatief ideaal van de theorie van de rechtvaardige oorlog, dat richting geeft aan de nasleep van de oorlog. Het is de vraag of dat wenselijk is.  

Verdediging van fatsoenlijke vrede

20 ERIS VU Journal for Humanities

In tegenstelling tot Allman, Winright en Fabre denk ik niet dat we na de oorlog een ideale positieve vrede als normatief doel moeten stellen, terwijl we – alles in ogenschouw nemende – bereid moeten zijn een gerechtvaardigde fatsoenlijke vrede te accepteren. Integendeel, een fatsoenlijke vrede na de oorlog ís een rechtvaardige vrede. Voor die stelling draag ik drie argumenten aan. Een fatsoenlijke vrede is allereerst het juiste normatieve doel, gezien het specifieke karakter van de theorie van de rechtvaardige oorlog. In de inleiding van dit artikel kwam aan de orde dat in deze theorie erkend wordt dat oorlog een groot kwaad is, terwijl tegelijkertijd wordt vastgesteld dat oorlog helaas wel tot de politieke realiteit behoort. Daarom is het beperken van de negatieve effecten van oorlog de belangrijkste taak van de justum bellum. Het is in essentie een action guiding theory, een theorie die praktische richtlijnen biedt die van toepassing zijn op de hedendaagse onvolmaakte wereld. De lat te hoog leggen werkt demotiverend en daarmee wordt de theorie minder effectief in het beperken van de negatieve gevolgen van oorlog. Om doeltreffend te zijn moet de theorie van de rechFabre 2016, 145-171. Fabre 2016, 19-20. 76 Allman en Winright, 74. 77  Marcel Becker stelt in dezelfde lijn dat Walzer 74 75

een buitenlandse politiek die geïnspireerd is door de utopie van de eeuwige vrede verwerpt. Becker 2008, 10.

Lonneke Peperkamp

Carens 1996, 169. Evans 2014, 31. 80 Lee 2012, 279. 81  Zie de Vienna Declaration A/CONF.157/23 1993; World Summit Outcome Document 2005; en zie verder bijvoorbeeld Tomuschat 2014, 47-72. Hoewel de Vienna Declaration en de World Summit Outcome Document de universaliteit van mensenrechten benadrukken, erkennen zij ook de regionale bijzonderheden. 78 79

Mensenrechten “must be considered in the context of a dynamic and evolving process of international norm-setting, bearing in mind the significance of national and regional particularities and various historical, cultural and religious backgrounds”, and “the significance of national and regional particularities and various historical, cultural and religious backgrounds must be borne in mind”.

21 ERIS VU Journal for Humanities

tvaardige oorlog normen bieden die zowel haalbaar, als wenselijk zijn. Deze wenselijkheid wordt vaak, maar niet noodzakelijk, uitgelegd in termen van mensenrechten. Uiteraard kan men van mening verschillen over de juiste balans tussen desiderata van haalbaarheid en wenselijkheid. Maar zoals Joseph Carens stelt: de keuze voor een realistische of idealistische benadering zou moeten afhangen van de aard van de specifieke theorie.78 Prudentiële overwegingen en praktische beperkingen zijn aldus essentieel voor theorie van de rechtvaardige oorlog als action guiding theory. Dat komt het beste tot zijn recht in een fatsoenlijke vrede. In de tweede plaats hebben we geen positieve vrede als regulatief ideaal - op basis van een ‘zuivere’ conceptie van een ideale wereld79 – nodig om richting te geven aan theorie van de rechtvaardige oorlog en het jus post bellum te vormen. Dat overschrijdt namelijk het beperkte karakter van de theorie. De theoretische verschuiving betekent weliswaar dat bij de invulling van een rechtvaardige vrede niet alleen naar het verleden wordt gekeken, maar ook naar de toekomst. Het beperkte karakter van de justum bellum veronderstelt echter dat we niet té ver in de toekomst moeten kijken. Een positieve vrede zal niet in de nabije toekomst worden bereikt. Dat maakt jus post bellum een uitzichtloos proces, geleid door een ideaal van een rechtvaardige wereld in de verre toekomst. Dat is onwenselijk. De theorie van de rechtvaardige oorlog is een probleemgerichte theorie, ontworpen voor het specifieke probleem van oorlog. Het is geen instrument voor de realisatie van mensenrechten in het algemeen en geen manier om een ideale rechtvaardige wereld te creëren. Integendeel, de theorie van de rechtvaardige oorlog dient ter bescherming van de meest fundamentele waarden en het voorkomen van de grootste excessen in de chaos van oorlog en de nasleep daarvan. Zoals Steven Lee opmerkt, brengt de overtuiging dat oorlog gebruikt kan worden voor verheven idealen het gevaar met zich mee dat de theorie gebruikt wordt zonder het soort beperkingen die juist centraal staan.80 De theorie van de rechtvaardige oorlog moet aldus niet worden gelijkgesteld aan een theorie van mondiale rechtvaardigheid. Een derde, gerelateerd argument is de twijfelachtige universaliteit van de brede, veelomvattende ideologie die deel uitmaakt van een positieve vrede. Er is tegenwoordig een vrij grote overeenstemming over de onderlinge afhankelijkheid en de universaliteit van de mensenrechten.81 We moeten echter voorzichtig zijn: het realiseren van een breed scala aan mensenrechten na de oorlog, vooral wanneer er een nadruk is op liberale rechten,

Rechtvaardige Oorlog, Rechtvaardige Vrede?

verhoogt het risico op de bekende kritiek van moreel imperialisme en het opleggen van de Westerse waarden.82 Dat risico is bijzonder groot wanneer overwinnaars na de oorlog verplicht worden, als onderdeel van het jus post bellum, deze mensenrechten te realiseren opdat de mensen in het voormalige oorlogsgebied een bloeiend leven kunnen leiden. Als er stappen in de richting van een positieve vrede worden genomen, vinden deze plaats buiten het specifieke domein van de theorie van de rechtvaardige oorlog; ze zijn geen onderdeel van de justum bellum. Na de nasleep van de oorlog is de theorie van de rechtvaardige oorlog niet langer van toepassing en wordt de theorie vervangen door een algemene (ruimere) theorie van mondiale rechtvaardigheid.


22 ERIS VU Journal for Humanities

Het omarmen van een positieve vrede als normatief doel van de theorie van de rechtvaardige oorlog is naar mijn mening een slecht idee. Het is inefficiënt omdat een onbereikbaar hoge standaard demotiverend werkt. Dit maakt de theorie van de rechtvaardige oorlog minder effectief in het beperken van de verwoesting en het menselijk lijden dat het gevolg is van oorlog. De theorie is pragmatisch van aard en het doel moet daarbij aansluiten en praktisch haalbaar zijn. Bovendien, een positieve vrede past niet bij een theorie die van toepassing is op het specifieke probleem van oorlog, maar veeleer bij een algemene theorie van mondiale rechtvaardigheid. Een positieve vrede integreren in de theorie van de rechtvaardige oorlog staat voortdurende (zelfs oneindige) vredesopbouw toe zonder duidelijk eind in zicht. Dat overschrijdt het beperkte karakter van de theorie ruimschoots. Het zou tot slot zelfs immoreel kunnen zijn, aangezien het vrede gelijkstelt aan een ‘zuiver’ ideaal van rechtvaardigheid, begrepen in termen van mensenrechten breed opgevat, vergezeld van een bepaalde ideologie, politieke structuur en economisch systeem waarvan de universaliteit kan worden betwist. In de chaotische en complexe realiteit van oorlog en de nasleep daarvan is het verstandig bescheiden te zijn. Daarom is een waarschuwing tegen een te radicale verschuiving in de theorie van de rechtvaardige oorlog op zijn plaats.

Het is onmogelijk om het debat op dit punt te schetsen, dus ik beperk me ertoe te wijzen op het opleggen van verplichtingen om buiten het eigen territorium bepaalde mensenrechten te


realiseren als deel van de theorie van de rechtvaardige oorlog. Zie bijvoorbeeld Shue 1996; Nikkel 2007; Talbott 2005; en Griffin 2008.

Lonneke Peperkamp


23 ERIS VU Journal for Humanities

Allan, P. en A. Keller (red.) (2008) What is a Just Peace?. Oxford: Oxford University Press. Allman, M. en T. Winright (2010) After the Smoke Clears: The Just War Tradition and Post War Justice. New York: Orbis Books. Bass, G. (2004) ‘Jus Post Bellum’, in: Philosophy & Public Affairs, 32/4, 384-412. Beilin, Y. (2008) ‘Just Peace: A Dangerous Objective’. P. Allan, A. Keller (red.), What is a Just Peace? Oxford: Oxford University Press, p. 130-148. Becker, M. (2008) ‘Michael Walzer: geengageerd en genuanceerd’, in: Walzer, M. (e.a.) (2008) Oorlog en dood. Nijmegen: Damon. Bellamy, B. (2008) ‘The responsibilities of victory: Jus Post Bellum and the Just War’. in: Review of International Studies, 34/4, 601-625. Carens, J. (1996) ‘Realistic and Idealistic Approaches to the Ethics of Migration’. The International Migration Review, 30/1, 156-170. Claude, T. (1980) ‘Just War: Doctrines and Institutions’. Political Science Quarterly, 95/1, 83-96. Coady, A. (2008) Morality and Political Violence. Cambridge: Cambridge University Press. ———. (2011), ‘The Jus Post Bellum’. P. Tripodi & J. Wolfendale (red.) New Wars and New Soldiers: Military Ethics in the Contemporary World. Surrey: Ashgate, 49-66. Dods, M. (vertaler) en T. Merton (introductie) (1950), The City of God. Saint Augustine. New York: The Modern Library. Dower, N. (2009) The Ethics of War and Peace. Cosmopolitan and Other Perspectives. Cambridge: Polity Press. Evans, M. (2012) ‘“Just Peace”: An Elusive Ideal’. Eric Patterson (red.), Ethics Beyond War’s End. Washington D.C.: Georgetown University Press, 197-220. ———. (2014) ‘At War’s End. Time to Turn to Jus Post Bellum?’. C Stahn, J. Easterday & J. Iverson (red.). Jus Post Bellum: Mapping the Normative Foundations. Oxford: Oxford University Press, 26-42. Fabre, C. (2012) Cosmopolitan War. Oxford: Oxford University Press. ———. (2016) Cosmopolitan Peace. Oxford: Oxford University Press. Frowe, H. (2016) The Ethics of War and Peace: An Introduction. New York/London: Routledge. Lazar, S. en L. Valentini, ‘Proxy battles in just war theory: Jus in Bello, the site of justice, and feasibility constraints’. D. Sobel, P. Vallentyne, S. Wall (red.) Oxford Studies in Political Philosophy (vol. 3). Oxford: Oxford University Press (forthcoming). Lee, S. (2012) Ethics and War. An Introduction. Cambridge: Cambridge University Press. Luban, D. (1980/ 1), ‘The Romance of the Nation State’. Philosophy and Public Affairs, 9/4, 392-397. ———. (1980/ 2), ‘Just War and Human Rights’. Philosophy and Public Affairs, 9/2, 160-181. McMahan, J. (2008) ‘The Morality of War and the Law of War’. D. Rodin en H. Shue (red.), Just and Unjust Warriors: The moral and Legal Status of Soldiers. Oxford: Oxford University Press, 19-43. McMahan, J. (2009) Killing in War. Oxford: Oxford University Press. Orend, B. (2000) Michael Walzer on War and Justice. Cardiff: University of Wales Press. ———. (2013) The Morality of War. Peterborough: Broadview Press.

Rechtvaardige Oorlog, Rechtvaardige Vrede?

———. (2014) ‘Jus Post Bellum: A Case of Minimalism versus Maximalism?’ Ethical Perspectives, 21/3, 255-288. Richmond, O. (2007) The Transformation of Peace. New York: Palgrave MacMillan. Shue, H. (1996) Basic Rights. Princeton: Princeton University Press. Stahn, C. (2008) ‘Jus Post Bellum: Mapping the Discipline(s)’. C. Stahn en J. Kleffner, Jus Post Bellum, Towards a Law of Transition From Conflict to Peace. The Hague: TMC Asser Press, 93-112. Stahn, C, J. Easterday & J. Iverson (red.) (2008) Jus Post Bellum: Mapping the Normative Foundations. Oxford: Oxford University Press Walzer, M. (2000) Just and Unjust Wars: A Moral Argument with Historical Illustrations. New York: Basic Books.  ———. (2004) Arguing about War, New Haven: Yale University Press. ———. (2006) ‘Just and Unjust Occupations’. Dissent 2006, 51/1, 61-63. ———. (2008) Oorlog en dood, Nijmegen: Damon. ———. (2012) ‘The Aftermath of War. Reflections on Jus Post Bellum’. E. Patterson (red.), Ethics Beyond War’s End. Washington D.C.: Georgetown University Press, 35-46. Webel, C. en J. Galtung (red.) (2007) Handbook of peace and conflict studies. New York: Routledge.

24 ERIS VU Journal for Humanities

Kapitaal, Cocaïne en het Rode Commando in Rio de Janeiro Simon Marijsse


Favelas in Rio de Janeiro have often been depicted as protracted war zones. Yet applying war rhetoric to the urban level many times occludes the reasons that produced this status quo in the first place. This essay seeks to understand the persistence of urban-spatial divisions and the function of war rhetoric from the wider historical, politico-economic and logistic entanglements that gave birth to and caused a shadow economy to persist, that is, the production and consumption of cocaine.


Urban Wars, Favela, Cocaine, Red Command, Rio de Janeiro, Shadow Economy.



Dit essay is gebaseerd op verschillende bezoeken aan Rio de Janeiro en op een intensieve periode van ethnografisch onderzoek in een niet-gepacificeerde favela. Alle eigen- en plaatsnamen zijn

84 85

aangepast om de identiteit van de respondenten te beschermen. Keen 2008, 11. E.g. Rodgers 2009.

25 ERIS VU Journal for Humanities

Het onderscheid tussen de concepten oorlog en vrede is niet louter juridisch, noch objectief constaterend.83 Het geeft ons immers een simpel, binair raamwerk waardoor we complexe conflictueuze situaties binnen de werkelijkheid kunnen categoriseren en beteugelen. Dit verklaart tevens waarom deze termen ook een reeks gevoelens, verlangens en verwachtingen weten op te roepen. Op een gelijke manier als oorlog een gevoel van angst, gewelddadigheid, economische ontwrichting, vernieling en kwaad evoceert, wordt vrede meestal geassocieerd met iets wat niet gewelddadig, maar welwillend is en wat dus ook het proces van economische ontwikkeling ten goede komt.84 Dit torenhoge onderscheid toont aan waarom de termen oorlog en vrede zodanig van belang zijn voor de media – die het zelfs tot ver buiten het gangbare domein van een interstatelijk conflict gebruiken. In Brazilië bijvoorbeeld gebruiken de populaire media vaak een oorlogsretoriek om de persistentie van geweld in haar grootste steden te beschrijven en te veroordelen. De Braziliaanse stad wordt zodoende herleid tot een slagveld van urban wars. Hierbij worden favela’s, Braziliaanse sloppenwijken, in steeds toenemende mate beschreven als langdurige oorlogszones waarin de politionele machten de strijd aangaan met drugsfacties om het behoud van territoriale hegemonie.85 Gated communities in de rijkere districten weerspiegelen dan weer de ‘vredevolle’ locaties in de metropool. Maar wat is de functie van een retorische praktijk die oorlog en vrede in een stedelijke setting introdu-

Kapitaal, Cocaïne en het Rode Commando in Rio de Janeiro

26 ERIS VU Journal for Humanities

ceert? En welk type ‘werkelijkheid’ helpt de framing van arme plaatsen als oorlogszones te bestendigen of zelfs uit te vergroten? Beeld je Rio de Janeiro in. De stad onderging een continue stijging van moordzaken in het begin van de jaren 20 tot halverwege de jaren 90. Deze stijging kende een absoluut hoogtepunt in 1995 toen er 67 moorden per 100.000 inwoners werden geregistreerd.86 De democratische transitie in Brazilië in 1986 veranderde hier weinig aan; ondanks deze hervorming nam het stedelijke geweld verder toe.87 Sinds 1995 registreerde men een geleidelijke daling tot 23 per 100.000 in 2011.88 Rio de Janeiro lijkt verknocht in een woelige, bloederige oorlog met zichzelf. Democratisering luidde niet het einde van het stedelijk geweld in.89 Integendeel, de continue proliferatie van gewelddadige actoren, zoals drugsbendes en milicias, gaf aan Rio de Janeiro de iconische naam a cidade partida te zijn, dat is, een ‘verdeelde stad’ tussen zones onder statelijke controle en no-go oorlogszones.90 Maar een herleiding van een stedelijk socio-economisch probleem tot een ‘oorlog’ tussen radicaal conflicterende opponenten, verhult vaak de onderliggende logica die verklaart waarom deze zogenaamde ‘oorlog’ blijft woeden. Binnen deze problematiek vertrekt dit essay vanuit de aanname dat oorlog en kapitaal bondgenoten zijn. Hiermee wordt bedoeld dat een ‘oorlog’ geen compleet verval impliceert, maar veeleer dat er binnen dergelijke situaties steeds een economische logica te ontwaren valt. Via dit uitgangspunt probeert dit essay de functie van een stedelijke oorlogsretoriek te begrijpen via de historische processen en politiek-economische verbindingen die precies deze gewelddadige en verdeelde situatie mogelijk maakten.91 In het eerste deel analyseer ik de historische opkomst van de grootste Braziliaanse criminele organisatie, O Comando Vermelho (Het Rode Commando), tegen de achtergrond van ruimere economische en globale veranderingen. Ten tweede, door middel van een korte beschrijving van politieke besluitvorming in een favela, verwerp ik het idee dat de macht van deze drugsbende simpelweg te herleiden is tot de afwezigheid van staatsstructuren. Ten slotte argumenteer ik dat de bestendiging van de illegale drugsmarkt in Rio afhankelijk is van het beeld dat er een oorlog gevochten wordt in de stad.

O Comando Vermelho

Brrrraaah- tao-tao-tao! Terwijl hij het geluid van de geweerschoten nabootst en met handgebaren ‘een schuilplaats zoeken’ uitbeeldt, legt één van mijn buren de huidige situatie uit: “Het is het gevaarlijkst als je buiten bent en de militaire of civiele politie onverwachts binnenvalt. Het gebeurt meestal in de ochtend als je naar je werk gaat, want ze durven hier ’s nachts namelijk niet te komen. Dan volgen er zo goed als altijd schoten: een gewelddadige confrontatie tussen hen en de drugsbende in de wijk.” Vaak voelen inwoners

86 87 88 89

Arias 2014, 149. E.g. Caldeira en Holston 1999, Leeds 1996. Koonings and Kruijt 2009. Arias en Goldstein 2010.

Ventura 1994. Voor een excellente beschrijving van de evolutie van drugsbendes en milicias, zie Gay 2009.


Simon Marijsse

E.g. Parker en Moore 2007, Tilly 1992, Lenin 1999. 92  Leeds 1996, 50. Een uitgebreide oplijsting van de beschikbare literatuur over politiegeweld in Brazilië reikt verder dan het kader van dit essay. Voor een algemene studie, zie Misse 2006 en Silva 2008. Om beter het geweld vis-à-vis de democratische transitie te interpreteren, zie Caldeira 1996, Caldeira en Holston 1999 en Holsten 2008, 2009. Voor een excellente studie over de militarisering van de armen, zie Wac91 

quant 2003. Arias 2004. 94 Penglase 2008, 132. 95  Ibid., 120. Zie ook e.g. Gay 2005 en Leeds 1996. 96 Koonings en Kruijt, 2009. Onder andere Penglase verwijst naar O Movimento als de organisatie van de rook (o organização da fumaça) of collectiviteit (O Coletivo) 2008, 126. 97 Penglase 2008, 123. Vergelijk, Leeds 1996, 53. 93

27 ERIS VU Journal for Humanities

in favela’s zichzelf gevangen tussen twee vormen van vaak buitensporig geweld: het illegale geweld van de drugskartels en het ‘officiële’ van de politie.92 Aanvaringen tussen zwaarbewapende bendeleden en een imperfecte politiemacht, die vaak omgekocht wordt door de bendes die ze beweren te bestrijden, maken deel uit van het dagelijkse leven.93 Maar de band met lokale bendeleden in deze wijken, de kennis dat de bende het vertrouwen nodig heeft van de inwoners, en persoonlijke ervaringen met politiegeweld, maken dat inwoners vaker de politie associëren met geweld en intimidatie dan de lokale bende.94 Maar hoewel “politiegeweld, de proliferatie van pistolen, de stijging van kleine criminaliteit, de ongelijke distributie van rijkdom en het nalatenschap van autoritarisme” het aanhoudende geweld helpen te verklaren, is er consensus in de academische literatuur dat drugshandel en benderivaliteit de belangrijkste verklaringen zijn.95 Historisch gezien vindt de voorloper van Comando Vermelho zijn oorsprong in de cellen van de gevangenis Candido Mendes op het eiland Ilha Grande ten tijde van de dictatuur. Aanvankelijk gekend onder de term O Movimento (De Beweging), besloeg de drugshandel slechts een klein deel van haar criminele activiteiten. Na verloop van tijd groeide de cocaïnehandel echter uit tot haar grootste bron van inkomsten. Deze organisatie ontstond in de jaren 70 toen politieke guerrilleros (guerillastrijders) en gewone misdadigers, beide veroordeeld onder de wet Lei de Segurança Nacional (LSN), elkaar in dezelfde eenheid van de gevangenis, Galeria B, ontmoetten.96 Guerrilleros deelden hun organisatie-expertise, verticale gezagsstructuren en anti-statelijke ideologie met criminele leiders, die deze kennis in eerste instantie gebruikten om hun macht te consolideren en te verstevigen binnen het gevangenissysteem. Voor de leden van O Movimento impliceerde deze consolidering de onderwerping van medegevangenen aan een specifieke gedragscode, door hen zelf omschreven als “um modo de pensar e agir” (een manier van denken en handelen).97 Weldra begonnen de gevangen zichzelf meer eenduidig en persoonlijk te identificeren met deze gedragscode, en lieten ze de naam van hun organisatie samensmelten met de wet die hen veroordeelde. De Falanx LSN, een militaire term die gesloten infanterieformatie betekent, werd hun eerste officieuze geboortenaam, hun bandeira (vlag). Gedurende de jaren 1980 begon de Falanx, ook soms benoemd als Rode Falanx, territoriale macht in de sloppenwijken van Rio de Janeiro over te nemen. De gevangenen waren zelf vaak

Kapitaal, Cocaïne en het Rode Commando in Rio de Janeiro

28 ERIS VU Journal for Humanities

afkomstig uit deze regio’s en andere criminelen kwamen erbij omwille van het informele veiligheidsnetwerk dat opgesteld werd in het geval dat iemand zou worden verklikt.98 Eigenaardig genoeg introduceerde de territoriale hegemonie van een criminele organisatie een nieuwe vorm van controle in de favela. Zoals we opmerken uit de memoires van een bendelid: “We installeerden ons in de favela’s vanuit het oogpunt van veiligheid. We respecteerden de gemeenschap en ze heetten ons welkom.”99 Al snel introduceerde de Falanx er een lokaal beleid van nabuurschap of boa vizinhança. Dit beleid weerspiegelt het idee van “gedwongen reciprociteit,” waar “bendeleden veiligheid waarborgen in favela’s, en diefstal, inbraak en verkrachting verbannen, in ruil voor de stilzwijgendheid of medeplichtigheid van inwoners in de favela.”100 De beruchte Lei do morro (Wet van de heuvel) betekent dat men een oogje dichtknijpt voor de activiteiten van het kartel, dan men hun identiteit geheim houdt, en dat men hun gedragscode respecteert. Een bendelid legt het als volgt uit: “Ze respecteren ons, en wij respecteren hen terug. We hebben hen namelijk nodig in het geval we moeten schuilen of ons moeten verbergen in hun huizen. Als we hen niet respecteren, zullen ze ons niet ondersteunen.”101 Maar de notie installeren, zoals hierboven vermeld in de memoires, impliceert niet enkel de introductie van een gevangeniscode in een al bestaande favelacultuur, maar ook een wezenlijke transformatie van die cultuur zelf. Vooraleer drugsbendes zich in de favela’s introduceerden, betekende de term boca de fumo (letterlijk, mond van de rook) zoveel als een kleine, marginale plek binnen de traditionele favela waar malandros (schurken) jogo de bicho (dierenspel) speelden en marihuana rookten. Echter door de opkomst van de Falanx, raakten deze plaatsen ‘besmet’ door ruimere economische belangen.102 Een besmetting, volgens de lezing van Anna Tsing, laat ons toe de ontmoeting en de interactie tussen een professionaliserende criminele structuur en de kleinschalige praktijk van de boca de fumo te begrijpen. Het brengt het verhaal over hoe een praktijk die al decennialang deel uitmaakte van de favelacultuur, plots werd opgenomen binnen een narcocultuur. De term boca de fumo werd plots gebruikt voor de handelsplaatsen waar de drugs van de bende konden worden verkregen. Aanvankelijk beperkt tot de handel van marihuana in de favela’s van Rio de Janeiro, breidde O Movimento of o movimento de vendas (letterlijk handelsbeweging) zich langzamerhand uit. De uitdrukking O Movimento fortaleçe (De Beweging versterkt) benadrukt dat de verkoop frequent en vlot evolueerde, dat hun winst groeide en dat hun positie veilig en stabiel bleef.103 Binnen deze context groeide de term boca de fumo gestaag uit tot een Penglase 2008, 128. Lima zoals geciteerd in Leeds 1996, 85. 100 Penglase 2009, 129. 101 Dowdney 2003, 56. 102  Jogo de bicho is een kaart- en gokspel. De term boca de fumo is momenteel beter gekend als merknaam voor een bepaalde kwaliteit van drugs in Rio de Janeiro. Vroeger echter, verwees 98 99

deze term naar een vrij marginale plaats in de favela waar inwoners langskwamen om te gokken of om marihuana te gebruiken. De vertaling, mond van de rook, duidt nog steeds aan dat het toen voornamelijk om marihuanaconsumptie ging. 103 Misse 2002.

Simon Marijsse

104 105

Roldán 1999. Quijano zoals geciteerd in Leeds 1996, 48.

106 107

Leeds 1996, 54. Penglase 2008.

29 ERIS VU Journal for Humanities

kwaliteitslabel en merknaam. Op deze manier evolueerden marginale plaatsen zich tot een functionele aanwinst binnen het smeden van een nieuwe, lucratieve en berekenbare economie. De term boca de fumo kreeg een centrale rol binnen een crimineel netwerk toebedeeld, en met de kennis vanuit O Movimento werden deze marginale locaties binnen de favela meer marktgeoriënteerd. De snelle groei en uitbreiding van de macht van de Comando Vermelho in de metropool is geen geïsoleerd fenomeen – drugskartels beperken zich inderdaad niet tot de Braziliaanse favela’s. Of eerder, men kan de functie en de werkwijze van deze criminele structuren niet begrijpen puur vanuit de plaats waar ze actief zijn. Naast de machtsbasis in de favela is het begrijpen van de transnationale criminele netwerken van groot belang. Toen de beruchte Colombiaanse capo (drugsbaron) Pablo Escobar tegemoet kwam aan de stijgende vraag naar cocaïne van voornamelijk Noord-Amerikaanse handelaars, transformeerde de Colombiaanse stad Medellin tot het kloppende hart van een internationaal georganiseerd netwerk van narcoticaproductie gericht op commercialisering en export. In plaats van een kustgebonden marihuanahandel, richtte Escobar transnationale netwerken op met cocaproducenten in Bolivia en Peru.104 Op het moment dat de Colombiaanse marihuana-economie implodeerde, besloten Escobar en andere Colombiaanse capos om de cocaïnehandel volledig te monopoliseren. Opgericht in 1982, werd het Medellin-kartel de eerste multinationale onderneming gericht op de productie, verwerking en internationale distributie van cocaïne.105 Toen in de jaren 80 de Colombiaanse cocaïneproductie zich tot een volwaardige economie ontpopte, werd het Comando Vermelho snel binnen dit transnationaal netwerk opgenomen. Cocaïne presenteerde zich aan een jonge criminele organisatie als een nieuw, winstgevend goed.106 Cocaïne is niet enkel meer winstgevend, maar het is ook makkelijker te transporteren dan marihuana. De dagen van de logge marihuanahandel in bulk waren radicaal voorbijgestreefd op het moment dat harddrugs zoals cocaïne op de zwarte markt verschenen. De opkomst van neoliberalisme, de vrijemarkteconomie, en revoluties in technologie, logistiek en communicatie bespoedigden de samenwerking tussen de Braziliaanse Comando en het Colombiaanse kartel.107 Al snel concentreerden transnationale drugscorridors en inter-Atlantische verschepingen zich in een internationaal economisch netwerk, waarbij favela’s zich op een strategische locatie bevonden. Toegang tot en controle over de favela’s in de nabijheid van grote snelwegen, toeristische hot spots, en industriële logistieke zones zoals havens maakten deze urbane labyrinten ideaal voor het oprichten van depots van cocaïne. Met andere woorden, de opkomst en de professionalisering van criminele bendes in Rio de Janeiro zijn afhankelijk van zowel de introductie van cocaïne in de internationale drugsmarkt als de eerder ontwikkelde karakteristieken van de Comando. Die laatste zijn: langdurige contacten in Galeria B, en een min of meer permanent territorium dat zowel geïsoleerd is van staatsrechtelijke macht en in de nabijheid van belangrijke logistieke corridors ligt. De inplanting van grootschalige transportsystemen in samenhang

Kapitaal, Cocaïne en het Rode Commando in Rio de Janeiro

met een ongebreideld vooruitgangsgeloof in de vrije markt, bespoedigden de confrontatie van armere gemeenschappen met een internationale, criminele waardeketen die opereert in de schaduwzone van een geglobaliseerde economie.

Politiek uit de loop van een geweer

30 ERIS VU Journal for Humanities

Bemerk de materiële benodigdheden van de cocaïne- en illegale wapendistributie. Deze illegale markten vooronderstellen steeds een bepaalde mate van statelijke afwezigheid in strategische locaties. Binnen deze geïsoleerde plaatsen ontstonden op hun beurt criminele structuren die zich in een transnationaal netwerk wisten in te schrijven. In een wereld van een steeds toenemende internationale handel in drugs zijn favela’s, armere gebieden die zich in de nabijheid van de logistieke en industriële aderen van de stad bevinden, een uitermate geschikte locatie. De sterke aanwezigheid van niet-statelijke actoren zoals criminele bendes werkt het argument in de hand dat men deze zones als ‘territoria zonder overheid’ moet bestempelen en dat een initiële ‘terugtrekking van de staat’ toegang verschafte aan criminele bendes om dit politieke vacuüm op te vullen.108 De opkomst van de criminele bendes creëerde een situatie die politieke wetenschappers beschrijven als een tweestrijd tussen de macht van de staat en de macht van criminele organisaties.109 Maar hoe afwezig is de staat daadwerkelijk? Een strikt onderscheid tussen tussen statelijke en niet-statelijke actoren is geen adequate omschrijving van deze situatie, noch van de wijze waarop bepaalde machtsrelaties zich historisch ontwikkelden. Gedurende de jaren 70, toen de Comando nog in haar kinderschoenen stond, trachtte ze een netwerk van samenwerking met de staat aan te gaan om bepaalde publieke goederen te verkrijgen. Hoewel de drugsbende tegenover de inwoners een impressie van absolute macht wenst hoog te houden, is de macht van de bende dus niet volledig losgekoppeld van de macht van de staat. De Associaçãos Moradores (AMs), lokale politieke raden die gedurende de jaren 60 ontstonden, vormden een gemakkelijk doelwit voor drugsbendes om relaties met de staat aan te gaan. Deze raden transformeerden zich tot clandestiene façades voor de relaties tussen de dominante bende en de leveranciers van verschillende goederen en diensten. Hoewel de taxatie van 108

Strange 1996. Een visuele allocatie van het onderscheid tussen statelijke en niet-statelijke zones werd ontwikkeld door O’Donnell 1993. In zijn studie verdeelde hij stedelijke geografiëen op in verschillende zones afhankelijk van de mate van aanwezigheid van staatscontrole. Zogenaamde ‘bruine zones’ verwijzen dan naar plaatsen zonder staatsmacht. In Rio de Janeiro, zoals Goldstein 2003 argumenteert, zijn de favelas deze bruine zones. Hoewel Leeds 1996 argumenteert dat favelas parallel states zijn,


toont haar studie geen radicale ruptuur tussen plaatsen onder statelijke controle en de plaatsen waar criminele organisaties actief zijn. Zij pleit eerder voor een neo-cliëntelistisch relatiepatroon tussen staat en drugskartels. In het verlengde van dit argument toont Arias 2004, 2009 dat de verbinding tussen staat en kartel bemiddeld wordt door lokale politieke raden. Op deze manier toont Arias aan dat favelas geen wetteloze plaatsen zijn buiten de staatsmacht om, maar eerder subalterne configuraties van de statelijke macht.

Simon Marijsse

110 111

Misse 2006. Gay 2005, 54-58.

112 113

Penglase 2008. Koonings en Kruijt 2009.

31 ERIS VU Journal for Humanities

communicatiediensten, water, gas, elektriciteit en andere diensten volledig door de bende overgenomen werd, bleef de daadwerkelijke invoer van deze goederen behouden via een netwerk van private en publieke actoren die zelfs tot ver buiten de grenzen van de favela reiken. In ruil voor druk op het stemgedrag van de inwoners van een favela, bijvoorbeeld bij statelijke verkiezingen, kreeg de drugsbende bepaalde economische eisen ingewilligd. De lokale AM diende dan als een politieke façade, een spreekbuis die niet meer was dan een veruitwendiging van de eisen van de bende om netwerken te smeden met actoren buiten de favela. Deze cliëntelistische relaties en vormen van patronagepolitiek worden ook wel eens voto de bique d’agua (politiek van de waterkraan) en voto cabresto (gedwongen stemgedrag) genoemd. Op deze manier smeedde zich langzaamaan een liason dangereuse tussen actoren van de staat en de drugsbende.110 De staatsrechtelijke macht mag dan wel fysiek afwezig zijn in favela’s, de statelijke procedures zijn er wel nog. In functie van het zelfbehoud van de bende, werden deze procedures overgenomen en in steeds toenemende mate gemanipuleerd door de bende. Thiago da Silva, voormalig president van de AM in Morango, legde de situatie als volgt uit: “Hoewel de relatie tussen de bende en de lokale politieke raad wel afhankelijk is van de persoonlijke dynamiek tussen de bendeleider en de president van de AM, stelde ik vast dat de bende een nagenoeg absolute macht verkreeg gedurende de jaren 90.” Hij stelde dat de politieke besluitvorming stelselmatig evolueerde van een “relatie van onderhandeling tot een directe vorm van inmenging waarbij de bende direct aanduidt wie verkozen wordt.” Deze stijgende toe-eigening van de macht breidde zich uit op het moment dat de criminele organisatie veranderde van kleinschalige drugshandel tot een structuur die de volledige dominantie over de favela opeiste. Om volledige economische controle en stabiliteit over het territorium te bereiken, en om een imago van legitimiteit ten aanzichte van de inwoners te genereren, valt deze professionalisering grotendeels samen met de consolidatie van politieke macht. Om Robert Gay te parafraseren, de machtsovername door de quadrilhas (criminele bendes) riep de mobiliserende en sociale kracht van lokale politieke raden een halt toe.111 Absolute territoriale macht werd mede bereikt door de politieke capaciteit van de AMs over te nemen en te controleren. Via deze lokale politieke macht werden economische relaties gesmeed die op hun beurt de macht, de lokale legitimiteit en het voortbestaan van de bende in stand houden. Het ontstaan van de Commando Vermelho dient men te begrijpen als een historische samensmelting tussen een gevangenisstructuur, de massaproductie van en vraag naar Colombiaanse cocaïne, en de aanwezigheid van geschikte, politiek-economisch controleerbare gebieden.112 Niet capabel om een monopoliesituatie over de drugsdistributie in Rio in stand te houden, brokkelde de macht van de Comando Vermelho af in twee extra bendes: Amigos dos Amigos (Vrienden van Vrienden) en Terceiro Comando (Derde Commando).113 In 2002 onderging Terceiro Comando een interne machtsovername en vormde zich nadien om tot de Terceiro Commando Puro (Derde Pure Commando). Hoewel deze bendes grotendeels

Kapitaal, Cocaïne en het Rode Commando in Rio de Janeiro

32 ERIS VU Journal for Humanities

volgens een quasi-hiërarchisch stramien operatief zijn, met onder andere een dono (baas) en verschillende gerentes (verantwoordelijken), geldt er binnen de laagste rangen van het gelid een losse, netwerkachtige structuur.114 Naast deze losse structuur, leidt de enorme omvang van dergelijke bendes en de status die men krijgt als men ‘erbij’ hoort, ertoe dat een dono vaak zelf niet weet hoeveel leden zijn bende telt, of wie er precies deel van uitmaakt. Dit maakt dat kleine, toevallige aanvaringen tussen jonge, rivaliserende bendeleden, die vaak onderlinge vetes uitvechten, schering en inslag zijn in favela’s waar conflicterende bendes elk een deel van de territoriale koek beheren. Wanneer inwoners binnen een dergelijke context over ‘vrede’ praten, dan bedoelt men geenszins dat de geweerschoten uit het straatbeeld verdwenen zijn. Vrede is niet de afwezigheid van geweld. Het betekent eerder dat de hoeveelheid voorspelbaar is om met het dagelijkse leven verder te gaan. Praten over vrede in een favela waar een drugsbende de macht heeft, vooronderstelt een ‘fictie van voorspelbaarheid’ of een ‘mythe van stabiliteit.’115 Anders gesteld, indien de gewone inwoner zich aan de lokale regels houdt, dan blijft de mate van geweld, en dus de overlevingskans, in zekere zin beheersbaar. Maar het aanhoudende risico van een verdwaalde kogel, de betrekkelijk lukrake gewelddadige confrontaties gedurende een politie-interventie of een machtsovername door een rivaliserende bende, maken dat deze ‘vrede’ te allen tijde een fragiel en gecontesteerd begrip blijft . De culminatie van het dodelijk geweld gedurende de jaren 90 wordt vaak toegeschreven aan de rivaliteit tussen bendes en de stijgende toegang tot gesofisticeerde wapens. Op deze manier halen favela’s steeds vaker het nieuws als langdurige oorlogszones binnen de stedelijke grenzen. Ze worden benoemd tot een “gewelddadige stoofpot”: plaatsen waar illegale handel duurzaam is, waar de staat afwezig is, en waar geweld een natuurlijk fenomeen is.116 Maar zoals aangetoond, de staat is er niet radicaal afwezig. Om de persistentie van het geweld te begrijpen moet men steeds het ruimere informele circuit van de cocaïnehandel, en de relaties met de staat die hiervoor nodig zijn, in kaart brengen. Het verhaal toont hoe een plaats binnen de kantlijn van de globale wereld plots ingeschakeld werd als een politiek-geografisch middel om de materiële noden van een ruimere transnationale handelsketen te verwezenlijken: de illegale productie en consumptie van cocaïne.

Oorlog en kapitaal

Toen de Comando Vermelho de traditionele boca de fumo zowel als merknaam en locatie voor hun drugsmarkt begon te gebruiken, werd het dagelijkse leven in de favela geconfronteerd met de nefaste effecten van de toenemende internationale vraag naar cocaïne. Maar globaal kapitalisme maakte zijn intrede in de favela niet puur door de drugsbende – hoewel haar moderne organisatiemodel soms griezelig goed is aangepast aan haar specifieke economische noden. Kapitalisme is geen eenzame fabriek op een heuvel, een plantage op een veld, of een verlaten depot van goederen.117 Net als andere netwerken binnen het informele circuit, toont de cocaïne-industrie ons de uitwasemingen en processen van 114

Penglase 2008. Ibid. 2009, 59. Vergelijk Arias en Rodrigues 2006.


116 117

Perlman 2010, 173. Tsing 2015.

Simon Marijsse

118 119

Misse 2006. Tsing 2015, 5.

120 121

Gootenberg 1999, 7. Parker 2009.

33 ERIS VU Journal for Humanities

kapitalisme, precies omdat deze niet afleidbaar zijn vanuit de vooronderstelde, gestructureerde vooruitgang die kapitalisme belooft. De cocaïne-economie dient men in te beelden als een ruige waardeketen die erin slaagde de vraag naar cocaïne, over tijd en ruimte heen, te verbinden met het aanbod. De internationale netwerken die de Latijns-Amerikaanse cocaïne-industrie vereisen, vinden plaats in het onderscheid tussen de vraag naar en de criminalisering van drugs.118 Als we gadeslaan hoe rijkdom wordt vergaard en gedistribueerd in Rio de Janeiro, dan is het van dermate belang om te bemerken dat de socio-economische kloof en diens uitbreiding voortbestaan “omdat de waarde die geproduceerd wordt in ongeplande plaatsen, toegeëigend wordt voor kapitaal.”119 Kapitalistische structureren zijn vaak contingent, ongepland en onregelmatig. Ze worden geproduceerd in het materiële onderscheid tussen de rijke, ‘statelijke,’ vredevolle buurten en de armere ‘niet-statelijke’ oorlogszones in Rio; en tussen de marktgewassen in het hoogland van de Andes en Rio’s genotzoekende, toeristische industrie die precies de stroom tussen vraag en aanbod aanzwengelt. Van de sleedoorn ogende struiken van de cocaplantages, tot aan de vrouwenhanden van de quadrilhas’ endoladoras (mensen die drugs emballeren), zwerft het Boliviaanse marcheerpoeder een immense weg langs de Braziliaanse boulevards vooraleer het de uitzinnige handen van de feestende gebruiker op het zonnige strand van Copacabana bereikt. Inderdaad, drugs zijn werkelijk “veranderende en relationele dingen (…)”.120 Globalisering strijkt niet alle verschillen glad. In plaats daarvan produceert en bestendigt het deze.121 De circulatie, vergaring en concentratie van kapitaal vooronderstellen begrippen als onderscheid, dichtheid, heterogeniteit, en het behoud en de actieve productie van verschil. De introductie van een oorlogsjargon in de stad helpt het sociale onderscheid en de kapitalistische stromen in de schaduwkant te behouden. Met andere woorden, een demarcatie van oorlogszones in een stad is niet enkel een weerspiegeling van een politieke geografie, maar het bestendigt deze ook. Het voortbestaan van de cocaïne-industrie hangt af van een retoriek die favela’s als wetteloze oorlogszones bestempelt, omdat het hierdoor de ruimere machtsrelaties die deze economie vooronderstelt, verbergt. De cocaïnehandel is een schaduweconomie die slechts mogelijk, beheersbaar en behouden blijft door een aanhoudend discours van urbane oorlog. Oorlog is geen marcherend leger, evenmin is het een desolaat, in bloed overgoten slagveld. Als een retorische praktijk wenkt het een abstract idee van absolute chaos en verval. Precies hierdoor weet het op zo’n doeltreffende wijze de onderliggende redenen van het ontstaan en het voortbestaan van een sociale problematiek toe te dekken. De illegale schaduweconomie van cocaïne teert op het imago van een verdeelde stad.

Kapitaal, Cocaïne en het Rode Commando in Rio de Janeiro


34 ERIS VU Journal for Humanities

Arias, E.D. (2004) ‘Faith in our neighbors: networks and social order in three Brazilian favelas.’ In: Latin American Politics and Society 46/1: 1-38. Arias, E.D. (2009) Drugs and democracy in Rio de Janeiro: trafficking, social networks, and public security. North Carolina: North Carolina UP. Arias, E.D. (2014) ‘Violence, citizenship, and religion in a Rio de Janeiro favela.’ In: Latin American Research Review 49/S: 149-167. Arias, E.D. & D.M. Goldstein (2010) ‘Violent pluralism: understanding the new democracies of Latin America.’ In D.M. Goldstein & E.D. Arias (red.) Violent democracies in Latin America. Durham, NC: Duke UP: 1-34. Arias, E.D. & C.D. Rodrigues (2006) ‘The myth of personal security: criminal gangs, dispute resolution, and identity in Rio de Janeiro’s favelas.’ In: Latin American politics and society 48/4: 53-81. Caldeira, T.P.R. (1996) ‘Crime and individual rights: reframing the question of violence in Latin America.’ In E. Jelin & E. Hershberg (red.) Constructing democracy: human rights, citizenship, and society in Latin America. Boulder, CO: Westview: 197–211 Caldeira, T.P.R. & J. Holston (1999) ‘Democracy and violence in Brazil.’ In: Comparative Studies in Society and History 41/04: 691-729. Dowdney, L. (2003) Children of the Drug Trade. Rio de Janeiro: 7 Letras. Gay, R. (2005) Lucia: testimonies of a Brazilian drug dealer’s woman. Philadelphia: Temple UP. Gay, R. (2009) ‘From popular movements to drug gangs to militias: an anatomy of violence in Rio de Janeiro.’ In: K. Koonings & D. Kruijt (red.) Mega-Cities: the politics of urban exclusion and violence in the global south. Chicago: Chicago UP: 29-51 Goldstein, D. (2003) Laughter out of place: race, class, violence and sexuality in a Rio shantytown. Berkeley: U of California P. Gootenberg, P. (1999) ‘Introduction: cocaine: hidden histories.’ In P. Gootenberg (red.) Cocaine: global histories. New York: Routledge: 1-17. Holston, J. (2008) Insurgent citizenship: disjunctions of democracy and modernity in Brazil. Princeton: Princeton UP. Holston, J. (2009) ‘Dangerous spaces of citizenship: gang talk, rights talk and rule of law in Brazil.’ In: Planning Theory 8/1: 12-31. Keen, D. (2008) Complex Political Emergencies. Cambridge: Polity Press. Koonings, K. & D. Kruijt (red.). (2009) Megacities: the politics of urban exclusion and violence in the global south. London: Zed Books. Leeds, E. (1996) ‘Cocaine and parallel polities in the Brazilian urban periphery: constraints on local-level democratization.’ In: Latin American Research Review 31/3: 47-83. Lenin, V. I. (1999) Imperialism: The highest stage of capitalism. Broadway: Resistance Books. Misse, M. (2002) ‘O movimento: redes do mercado de drogas.’ In: Revista Tempo e Presença 24/323: 7-12. Misse, M. (2006) Crime e violência no Brasil contemporâneo: estudos de sociologia do crime e da violência urbana. Rio de Janeiro: Editora Lumen Juris.

Simon Marijsse

35 ERIS VU Journal for Humanities

O’Donnell, G. (1993) ‘On the state, democratization and some conceptual problems: a Latin American view with glances at some post-communist countries.’ In: World Development 21/8: 13551369. Parker, C. (2009) ‘Tunnel-bypasses and minarets of capitalism: Amman as neoliberal assemblage.’ In: Political Geography 28/2: 110–120. Parker, C. & P. Moore (2007) ‘The war economy in Iraq.’ In: Middle East Report, 37/2: 6-15. Penglase, B. (2008) ‘The bastard child of the dictatorship: the Comando Vermelho and the birth of “narco-culture” in Rio de Janeiro.’ In: Luso-Brazilian Review 45/1: 118-145. Penglase, B. (2009) ‘States of Insecurity: everyday emergencies, public secrets, and drug trafficker power in a Brazilian favela.’ In: PoLAR: Political and Legal Anthropology Review 32/1: 47–63. Perlman, J. (2010) Favela: four decades of living on the edge in Rio de Janeiro. Oxford: Oxford UP. Rodgers, D. (2009) ‘Slum wars of the 21st century: gangs, mano dura, and the new urban geography of conflict in Central America.’ In: Development & Change 40/5: 949-976. Roldán, M. (1999) ‘Colombia: cocaine and the “miracle” of modernity in Medellin.’ In: P. Gootenberg (red.) Cocaine: global histories. New York: Routledge: 165-182. Silva, L.A.M.D. (2008) Vida sob cerco: violência e rotina nas favelas do Rio de Janeiro. Rio de Janeiro: Nova Fronteira. Strange, S. (1996) The retreat of the state: the diffusion of power in the world economy. Cambridge: Cambridge UP. Tilly, C. (1992) Coercion, capital, and European states, AD 990-1992. New York: Wiley-Blackwell. Tsing, A.L. (2015) The mushroom at the end of the world: on the possibility of life in capitalist ruins. Princeton: Princeton UP. Ventura, Z. (1994) Cidade partida. São Paulo: Companhia das Letras. Wacquant, L. (2003) ‘Toward a dictatorship over the poor? Notes on the penalization of poverty in Brazil.’ In: Punishment & Society 5/2: 197-205.

Conflicts of the Physical Mind:

Resolving the Status of the Physical in Functionalism Dean McHugh


What does it mean for something to be physical? I consider some conflicting definitions of the physical (§§2.1–2.3), before proposing one in terms of physics as a subject (§2.4). I explore the consequences of this definition for functionalist philosophies of mind (§3). Functionalists hold that mental states—believing, reasoning, conscious awareness, etc.— are functional states: minds are understood more abstractly than the matter composing them. By resolving the debate over what makes something physical, I develop arguments why functionalism must hold an Aristotelian view of properties (§4.1), and why functionalism is an essentially anti-reductionist theory of the mind (§4.2).


Philosophy of mind, physicalism, functionalism, abstraction.

1 Introduction

37 ERIS VU Journal for Humanities

Conflicting theories in the philosophy of mind debate whether the mind is physical. But their disagreement depends, first of all, on knowing what it is to be physical. Resolving the dispute over what the mind is requires some common ground on which the dispute can take place. I propose a common ground in terms of physics as a subject, rather than the properties in common to all physical things. We are then able to put that understanding of the physical to work in the debate by better understanding the positions involved. I concentrate on one theory in particular, physicalist functionalism. Physicalism is the ontological view that everything is physical. In the philosophy of mind, it is the view that mental states (believing, reasoning, conscious awareness, and so on) are physical states. There are a number of ways to develop a physicalist philosophy of mind: identity theorists state that mental states are identical to physical states, whereas functionalists understand mental states in terms of their functional states; that is, the processing of inputs into outputs within a given network. As a consequence, functionalism is committed to the multiple realisability thesis that the same kind of mental state is realisable in distinct kinds of matter—say, in silicon, carbon-based grey matter, or in other conceivable lifeforms with a different chemical composition. A mental state is characterised independently of what ‘realises’, ‘concretises’ or ‘instantiates’ its function (whatever these ‘realisers’ are: physical entities for the physicalist; ideas for the idealist; or sense-data for the phenomenalist). Is functionalism a physicalist theory? The quick answer is: it can be, though a physicalist ontology is certainly not forced upon the functionalist. Functionalism is free to pick its own ontology. Such freedom is an immediate consequence of functionalism’s multi-

Conflicts of the Physical Mind: Resolving the Status of the Physical in Functionalism

ple realisability thesis. Nonetheless, the term ‘physicalism’ in the philosophy of mind is commonly associated with the identity theory, but equating physicalism and the identity theory is a historical misnomer. Ned Block is sensitive to the difference, writing that only ‘physicalism in its most influential version identifies mental states with brain states’ (my italics). Functionalists are free to apply the physicalist label to themselves, or reject it, in accordance with their ontological commitments. In this essay I to do two things. The first is to address what it means for a theory to call itself ‘physicalist’ (§2). I present some ontological understandings of physicalism (§§2.1– 2.2), and then outline a problem for them (§2.3), suggesting instead that physicalism concerns a certain epistemic attitude to physics as a subject. This shift to a subject-oriented view allows one to consider the role of abstraction in physics, and thus in physicalist functionalism. My second aim is to examine the role of abstraction in functionalism (§3). I use it to develop arguments connecting abstraction to substance dualism, thereby showing that one cannot be a Platonist about functional properties (§3.1). Secondly I demonstrate that from the subject-oriented view of the physical it follows that functionalism is an essentially anti-reductionist theory (§3.2).

2 What makes something physical?

38 ERIS VU Journal for Humanities

Explaining what exactly makes a theory ‘physicalist’ is not a straightforward task. Looking at the history of physicalism, Alyssa Ney traces the view back to the materialism of the Enlightenment, a position characterised by the claim that matter is the one and only substance.122 Matter was understood according to the philosophy of science of the time, either as extended substance (the Cartesian view), or the substance whose primary qualities are solidity, extension, shape, motion, and number (Locke’s view). However, Ney continues, once physics began to consider extensionless entities such as electrons, and Bohr’s atom, which cannot properly said to be solid, the traditional conceptions of matter proved inadequate. We can sum up the Enlightenment materialist position as an ontological approach to the question of what makes something physical: to be physical is to be an entity with certain kinds of properties, where those properties are identifiable a priori. In other words, the ontological approach holds that we can discover what it means to be physical by reflecting on our concept of ‘physical’ and, based on that introspection, list the collection of properties in common to all and only physical things. There are quite a few contemporary refinements of this ontological approach. I mention two here (§§2.1–2.2). 2.1 Dimensionalism Some philosophers offer what I call a dimensionalist position.123 These philosophers seek to characterise the physical by a list of properties, in the same way Descartes and Locke sought to characterise matter for Enlightenment materialism. Their suggestion is that to be physical is to be located in spacetime. 122

Ney 2008. This philosophers include Markosian 2000,


Poland 2003 and Grover Maxwell (in Earman 1975: 566).

Dean McHugh

The dimensionalist conception, however, is inadequate—at least on its own. Physics does not have an a priori monopoly on the understanding of space and time; rather, its authority on that subject must be established empirically, through novel predication and experimental confirmation. One need not understand space and time as dimensions having the properties described by the theories of physics. An idealist alternative could understand space and time with respect to the mind, say, in Kantian terms as the forms of all possible experience.124 Kant’s position is certainly not a physicalist one. While one might agree with the spirit of the dimensionalist’s proposal, the property of inhering in space and time is not sufficient to make an entity physical, and arguably smuggles in an intuitive notion of physicality within the notion of existing in a dimension. For, it is only if we already assume that space and time are understood purely in terms of physics that dimensional location is the defining property of physical things. Spacetime need not be understood, at least a priori, as the physicalist seeks to understand it. We must therefore look elsewhere for an a priori conception of what it means to be physical.

124 125

Kant 1998. See Spurrett and Papineau 1999, and Montero

and Papineau 2005.

39 ERIS VU Journal for Humanities

2.2 Non-mentalism A second ontological position to what makes something physical takes a via negativa, understanding the physical as the non-fundamentally mental.125 This proposal may appear to be less of a resolution of the problem than a redescription: for the question immediately suggests itself, ‘What makes something mental?’ In the philosophy of mind, answering this question is the entire problem. Now, viewed another way, this approach is indeed a genuine solution, and a brave one at that, arguing that whatever one’s conception of the mental, the physical just is what is not fundamentally mental. So a substance dualist is a not physicalist because the mental is fundamental on any understanding of the mental (say, as that which thinks, or that which represents, or the bearer of qualia, or the referent of first-person testimony). Nonetheless, if dimensionalists are to define the physical in terms of the mental, their strategy is vulnerable to conflicts over the status of non-fundamental mental phenomena. For non-mentalists, to be physical is to be either non-fundamental or non-mental. This implies that all non-fundamental events are physical—purely by definition. However, some philosophies of mind are committed to non-fundamental mental events. Epiphenomenalism can be considered one such view, stating that the physical events causally determine mental events, but that mental events have no causal efficacy on physical events. The epiphenomenalist’s notion of the mental is a nonfundamental one, if one understands causality, as many do, in terms of a real relation holding between fundamental entities. But then according to non-mentalists, epiphenomenalism is forced to state that the mental is physical, in virtue of the mental’s nonfundamentality. Epiphenomenalism collapses into a physicalism. We lose the distinction that epiphenomenalism hopes to keep between the mental and the physical. In order, therefore, to appreciate the difference between epiphe-

Conflicts of the Physical Mind: Resolving the Status of the Physical in Functionalism

nomenalism and physicalism, and give epiphenomenalists a chance to fight their corner, we must reject the non-mentalist’s definition of the physical. My objection above takes issue with the non-mentalists restriction of the physical to the non-fundamentally mental. But perhaps we can cut non-mentalists some slack by dropping the restriction to fundamental entities: the physical becomes the non-mental, in full generality. But without this restriction non-mentalism does even more damage to the philosophy of mind. If to be physical is just to be non-mental, then the things we call ‘mental’—beliefs, desires, thoughts, and so on—must be non-physical (this follows straightforwardly by contraposition: if all physical things are not mental, all mental things are also not physical). But to drop the restriction to non-fundamental entities is to refute physicalism by brute stipulation. Physicalists hold that beliefs, desires, thoughts and the like are indeed ‘mental’ in an everyday sense, but physical is a metaphysical sense. It is precisely this metaphysical sense that the non-mentalist’s definition seeks to capture. If a physicalist somehow maintained that minds are non-mental in the everyday sense of ‘mental’, then they would have nothing to say and no object of study: they need the everyday sense of mental to say what they are talking about; namely, mental phenomena like beliefs, desires, and thoughts.

40 ERIS VU Journal for Humanities

2.3 A general problem for the ontological understanding of physicalism As we have seen, dimensionalism and non-mentalism do not adequately define what it is for something to be physical. But there is a further, general reason why any ontological approach to the problem of what makes something physical cannot succeed. For philosophy of mind, the worry is that with a distinction running as deep as that between the physical and the mental, one cannot appeal to one’s ontology as a neutral arbiter of the dispute between physicalists and non-physicalists. To see why, imagine a physicalist in the following conversation with an idealist (one who holds mental entities are ultimately real): physicalist: The mental entities you call ‘ideas’ are in fact physical, because all truths about these ‘ideas’ can be explained in purely non-mental terms. When you say ‘only ideas are real’, all you are saying is that something physical is real. And I quite agree! idealist: No no, you have it the wrong way round! The supposedly ‘mind-independent’ entities you appeal to in explaining ideas are in fact not mind-independent at all, but only exist in virtue of ideas. When you say ‘only physical entities are real’, all you are saying is that something mental is real. This exchange highlights how one’s ontology comes with the boarders between the mental and the physical realms already drawn. When a physicalist speaks of an idea, they already mean something physical; likewise, when an idealist speaks of something physical, they already mean something mental. Since one’s ontology presupposes what is mental and what is physical in this way, one’s ontology cannot operate as some Archimedean point in order to make sense of the distinction between the mental and the physical. How, then, are physicalists and non-physicalists supposed to understand their disagreement? Not by appealing to ontology. Thankfully, there is another way to define the

Dean McHugh

physical that avoids these difficulties. The strategy is to understand what makes something physical by appealing to epistemology rather than ontology; not by asking what kinds of things do or don’t exist, but instead how we come to know about them.

Van Frassen 2002 and Ney 2008 have developed such a view. 127 Lewis 1983, 364. 128 See Ney 2008, 1035. 129 Feigl, 1963, 227–8; in Ney 2008, 1034. 126

Melnyk 1997 and 2003. The ideal-physics point of view has been endorsed by Armstrong 1997, Dowell 2006, Loewer 2001 and Poland 1994. 132 The dilemma is first expressed in Hempel 1969. 130


41 ERIS VU Journal for Humanities

2.4 Physicalism as a positive epistemic attitude to physics This view takes the ‘physical’ of physicalism at face value, arguing that the notion of what makes something physical is given epistemically, with reference to physics as a body of knowledge.126 David Lewis adopts this view when he writes that ‘Materialist metaphysics wants to side with physics’.127 In that passage, Lewis is not trying to define what makes something physical, though his comment speaks volumes. Materialism need not rely on a central ontological posit such as matter, but instead on a certain attitude towards a mode of enquiry. Likewise, for Rudolf Carnap and Otto Neurath, two pioneering philosophers of science in the early twentieth century, the distinguishing feature of materialism is epistemic: that all claims about the mental are subject to intersubjective confirmation—as opposed to introspection or first-person testimony—and can be unified with the rest of science.128 Herbert Feigl also joins the epistemic approach to physicalism when he summarises materialism in two theses: first, that the language of science is unified; second, that physics is common ground for this unification. Accordingly, Feigl writes that for materialism, ‘Facts and laws of the natural and the social sciences can all be derived—at least in principle—from the theoretical assumptions of physics’.129 What makes a theory of mind physicalist, then, is a certain positive epistemic attitude to physics. It is worth clarifying that, of those who take the subject-oriented view, only Andrew Melnyk holds that the physics in question refers to physics as it stands today.130 All others claim that the physics of physicalism refers to some future, ideally completed physics.131 These two answers to what ‘physics’ physicalism is talking about (contemporary physics or ideal physics, respectively), are immediately subject to Hempel’s Dilemma.132 The dilemma is that both accounts seem unsatisfactory: contemporary physics because there is so much it cannot yet explain, and ideal physics because no one knows what such a physics would look like and what kinds of entities it would talk about. Hempel’s Dilemma is a major worry for physicalist accounts, and one I will not be able to answer here (see Crane and Mellor 1990 for discussion). One general response, however, is to emphasise the positivity of physicalism’s attitude towards physics. To be a physicalist in this sense is to believe that the scientific method employed so far will be able to explain all truths about mental states. In the words of Imre Lakatos, physicalism is a ‘research programme’, not

Conflicts of the Physical Mind: Resolving the Status of the Physical in Functionalism

based on any identifiable ontology, but based instead on a discipline with evolving theories and a fairly unified methodology.133 In what follows, I explore the consequences of defining the physical epistemically, as an attitude to the science of physics.

3 Abstraction and the epistemic view of the physical

42 ERIS VU Journal for Humanities

The definition of physicalism in terms of the subject of physics rather than its ontology considerably broadens the scope of what might be considered physical. For functionalism, the key difference between the subject-view of physics and the ontological view is that the latter must include the methodological commitments of physics within the meaning of physicalism. One essential commitment within physics as a discipline is the use of abstraction principles. Abstraction principles use functional terms—such as the number of particles, the velocity of an electron and the metric of a field—to consider a particular aspect of an entity, and then draw an equivalence with other aspects.134 In the Grundlagen, Frege offers an important insight into the use of functional terms in science: these functional terms can be described using abstraction principles on the form ‘ƒ(a) = ƒ(b) if and only if a ~ b’, where ‘~ ’ is some equivalence relation.135 For physics, this equivalence usually—and now more than ever—comes in the form of a mathematical equivalences; equations. For instance, Einstein’s celebrated equation E = mc2 states that the energy of a physical entity is equivalent to the mass of that entity times speed of light squared. This equation is an abstraction principle, one where functional terms that output quantities (energy of, mass of, speed of) are related by the ‘=’ relation of arithmetic. It is hard to imagine how physics could be the subject that it is without mathematical equivalences governing its concepts. It is safe to take their use as an essential part of physical inquiry, and therefore, that physics ineluctably relies on the use of functional terms. The use of abstraction principles does not commit one to abstract objects, though it does commit one to reasoning about the aspects of the things: one must abstract away from a thing to consider the rules governing a particular functional property in isolation (say, its charge or spin). In this way, physics operates with the same method as functionalism, unlike the ontological view of physicalism, which says nothing of methods or abstraction principles but only of what exists. So abstraction is a key component of physicalist functionalism. The consequences of this idea are explored in the next section.

4 Functionalism and the role of abstraction

Abstraction is commonly characterised by two features. Firstly, abstraction involves focusing on some aspect of a thing and disregarding others. And secondly, abstraction is a mental process. Gideon Rosen writes that ‘according to a longstanding tradition in philosophical psychology, abstraction is a distinctive mental process in which new ideas or 133 134

See Lakatos 1978. See Rosen 2012, §6.


Frege 1884, §68.

Dean McHugh

conceptions are formed by considering several objects or ideas and omitting the features that distinguish them’.136 Kant also conceives of abstraction as a mental act of ignoring certain aspects of a thing. In his Jäesche Logic, he writes that ‘with a scarlet cloth, for example, if I think only of the red colour, then I abstract from the cloth’.137 And for computer scientist John V. Guttag, ‘the essence of abstraction is preserving information that is relevant in a given context, and forgetting information that is irrelevant in that context’.138 This first feature of abstraction is ideally suited to capture functionalism’s commitment to multiple realisability. As Jerry Fodor puts it, What [functionalism] all comes down to is that there seems to be a level of abstraction at which the generalisations of psychology are most naturally pitched. This level of abstraction cuts across differences in the physical composition of the systems to which psychological generalisations apply. […] Functionalism, which seeks to provide a philosophical account of this level of abstraction, recognises the possibility that systems as diverse as human beings, calculating machines and disembodied spirits could all have mental states.139 Multiple realisability may well be the thesis of functionalism—it certainly appears to have definitive status over the theory in Putnam’s landmark paper,140 which brought functionalism to the philosophical scene. The connection between abstraction and multiple realisability would then, as Fodor suggests, make abstraction a central feature of functionalism. The first feature of abstraction—of ignoring certain features of a thing, such as its material constitution—can be used to characterise functionalism’s multiple realisability thesis. It is abstraction’s second feature, however, which causes trouble for physicalist functionalists: that abstraction is, as Rosen claims, a ‘distinctive mental process’. Let us now see how that supposed trouble comes about.

Rosen 2012; my italics. Kant, 1992. 138 Guttag 2013. 136




Fodot 1981. Putnam 1967.

ERIS VU Journal for Humanities

4.1 The ontological significance of abstraction: dualism Those two features of abstraction—ignoring some aspect and mentality—are sufficient to generate a problem of explanatory circularity for functionalism. The problem comes in two varieties, an ontological and epistemic kind. The ontological version concerns the grounds for the existence of functions, and proceeds as follows: (1) Mental states are identical with functional states (Functionalism) (2) Functions exist only in virtue of acts of abstraction (First feature of abstraction) (3) An act of abstraction is a kind of mental state (Second feature of abstraction) (C) Therefore, mental states exist only in virtue of mental states The conclusion is, at least today, a radical one. It is nothing short of the idealist claim that mental states are a fundamental metaphysical kind; that mental states are substances, not


Conflicts of the Physical Mind: Resolving the Status of the Physical in Functionalism

owing their existence to any other kind of thing. But, as is often the case, the radicality of the conclusion is matched by a difficulty in defending the premises. Premise (2) is the most difficult premise to defend, and it is connected with larger debates in the metaphysics of properties. While Platonists about properties think of them as abstract entities (‘universalia ante rem’, in the Medieval Latin phrase), Aristotelians think of properties existing inherently in the objects instantiating them (‘universalia in rebus’, or ‘imminent universals’). According the Aristotelian position—admittedly the more popular one141—there are no uninstantiated properties. For the functionalist, this amounts to the desirable claim that functional properties are necessarily realised. Sometimes it is worth pointing out that commitment to multiple realisability is also, of course, a commitment to realisability—to the idea that functions are instantiated, concretised or realised in some sense. For a functionalist with a physicalist ontology, this realisation is always a realisation in physical entities. One would then be able to attack premise (2) from the Aristotelian position, arguing that the functional properties of physical systems do not ontologically depend on mental acts of abstraction. The primary audience for the ontological version of the abstraction problem are functionalists about the mind who are also Platonists about properties. There is another way to construe the argument in epistemic terms, to which I shall now turn.

44 ERIS VU Journal for Humanities

4.2 The epistemic significance of abstraction: irreducibility Given the Aristotelian objection to premise (2), a natural recourse is to give abstraction less ontological credit, and to instead assign it an epistemic role. Functions can operate independent of whether anyone is thinking about them, but for the epistemic argument, abstraction still plays an undeniable role in our knowledge of functions. Premise (2) may then be modified to produce an epistemic abstraction problem: (1) Mental states are identical with functional states (Functionalism) (2*) Functions are known only in virtue of acts of abstraction (First feature of abstraction) (3) An act of abstraction is a kind of mental state (Second feature of abstraction) . (C*) Therefore, mental states are known only in virtue of mental states The conclusion (C*) might seem at best trivial, and at worst nonsense. In order for a mental state to come to know of mental states, one must trivially presuppose mental states to do the knowing. But viewed another way, the conclusion is statement of the irreducibility of mental states, so long as one takes reducibility to be an epistemic relation, rather than one of ontological dependence. The reductionist seeks to establish a connection (a nomically or metaphysically necessary one) between mental states and the reductive base, whereby one may come to know everything there is to know about mental states solely by examining the reductive base. Indeed, it is this epistemic aspect of irreducibility that is at the heart of debates concerning irreducibility and qualia. 141

See Armstrong 1997.

Dean McHugh

The conclusion that mental states are known only by mental states demonstrates that functionalism is an essentially anti-reductionist theory. Accordingly, John Heil writes that ‘functionalism does not aim to ‘analyse away’ states of mind […]. [T]he functionalist regards states of mind as perfectly real and irreducible’.142 By properly attending to the question of what makes something physical, we can provide a succinct argument for functionalism’s anti-reductionist position and give the principles underlying that argument (specifically, the role of abstraction in functionalism). The above argument paves the way for one to appreciate how functionalism is anti-reductionist for a very specific reason; namely, in virtue of the role of abstraction. To summarise, we found that the conflicts over the status of the physical have wide-reaching consequences in the philosophy of mind. Some challenges face the ontological view of the physical, which states that to be physical is to have a particular collection of properties. We may come out of the dispute preferring the epistemic view, though this approach has first to fight off Hempel’s Dilemma, which is no mean feat. But by resolving the conflict with the epistemic view, we are in a position to explain many features of physicalist functionalism using a simple common core: the role of abstraction.



Heil 2003, 100.

45 ERIS VU Journal for Humanities

Armstrong, D. (1997) A World of States of Affairs. Cambridge: Cambridge UP. Block, N. (MS) ‘Functionalism’. URL = functionalism.html. Accessed April 3, 2015. Crane, T. and Mellor, D.H. (1990) ‘There is no Question of Physicalism’, Mind 99: 195–206. Dorr, C. (2005) ‘What we Disagree About when we Disagree about Ontology’. In Mark Eli Kalderon (ed.), Fictionalism in Metaphysics. Oxford: Oxford UP. 234–86. Dowell, J. ‘Formulating the Thesis of Physicalism: An Introduction’. Philosophical Studies 131: 1–23. Earman, J. (1975) ‘What is Physicalism?’. Journal of Philosophy 72: 565–57. Feigl, H. (1963) ‘Physicalism, Unity of Science, and the Foundations of Phychology’. The Philosophy of Rudolf Carnap. Ed. P. A. Schilpp. LaSalle: IL: Open Court. 227–67. Frassen, B. van (2002) The Empirical Stance. New Haven, CT: Yale UP. Fine, K. (2002) The Limits of Abstraction. Oxford: Oxford UP. Fodor, J. (1981) ‘The Mind–Body Problem’. In Scientific American. Guttag, J. V. (2013) Introduction to Computation and Programming Using Python. Cambridge: MIT University Press. Heil, J. (2013) Philosophy of Mind: A Contemporary Introduction, third edition. London: Routledge. Hempel, C. (1969) ‘Reduction: Ontological and Linguistic Facets’, in S. Morgenbesser, et al. (eds.), Essays in Honour of Ernest Nagel. New York: St Martin’s Press. Jackson, F. (1982) ‘Epiphenomenal Qualia’. Philosophical Quarterly 32: 127–136.

Conflicts of the Physical Mind: Resolving the Status of the Physical in Functionalism


Kant, I. (1992) Lectures on Logic. Translated and edited by J. Michael Young. Cambridge: Cambridge University Press. ———. Critique of Pure Reason. (CPR) Translated and edited by Guyer, Paul and Allen W. Wood. Cambridge: Cambridge University Press, 1998. Lakatos, I. (1978) The Methodology of Scientific Research Programmes: Philosophical Papers Volume 1. Cambridge: Cambridge University Press. Lewis, D. (1983) ‘New Work for a Theory of Universals’. Reprinted in Papers in Metaphysics and Epistemology. Cambridge: Cambridge University Press, 8–55. Loewer, B. ‘From Physics to Physicalism’. Physicalism and its Discontents. Eds. C. Gillett and B. Loewer. Cambridge: Cambridge UP. 8–55. Markosian, N. (2000) ‘What are Physical Objects?’ Philosophy and Phenomenological Research 61: 375–95. Melnyk, A. (1997) ‘How to Keep the ‘Physical’ in Physicalism’. Journal of Philosophy 94: 622–37. ———. (2003) A Physicalist Manifesto: Thoroughly Modern Materialism. Cambridge: Cambridge UP. Montero, B. and D. Papineau. (2005) ‘A Defence of the Via Negativa Argument for Physicalism’. Analysis 65: 233–37. Ney, A. (2008a) ‘Physicalism as an Attitude’. Philosophical Studies 138: 1–15. ———. (2008b) ‘Defining Physicalism’. Philosophy Compass 3 (5): 1033–1048. Poland, J. (2003) Physicalism: The Philosophical Foundations. Oxford: Oxford UP. Putnam, H. (1967) ‘Psychological Predicates,’ in W.H. Capitan and D.D. Merrill (eds.), Art, Mind, and Religion. Pittsburgh: University of Pittsburgh Press. 37–48. Spurrett, D. and D. Papineau. (1999) ‘A Note on the Completeness of ‘Physics’’. Analysis 59: 25–29.

ERIS VU Journal for Humanities

Documentary in Drag: Violence, Performance and Truth in Oppenheimer’s The Act of Killing Laura op de Beke


documentary filmmaking, truth and propaganda, re-enactment, violence.


Nichols 2008, 72. Direct cinema is an American documentary film movement that developed parallel to Cinema Verité propounding fly on the wall aesthetics, steering clear of interviews, voice overs, and other methods which could be interpreted as


subject manipulation. Observational cinema is a similar branch of filmmaking which allows slightly more directorial imposition. 145 Behlil 2013, 28. 146 Behlil 2013, 27.

47 ERIS VU Journal for Humanities

According to Bill Nichols re-enactments have “provided a staple element of documentary representation until they were slain by the ‘verité boys’ of the 1960s.”143 Cinéma Verité, like observational cinema and direct cinema,144 refrains from staging events, rehearsing dialogue, or prompting responses with the intention to capture only the unadulterated ‘truth’. It may be argued, however, that now, fifty years later, the re-enactment is making a comeback in documentary filmmaking (if indeed it ever really left). In Joshua Oppenheimer’s 2012 film The Act of Killing re-enactments are of crucial importance. As the title suggests the film is predominantly concerned with performance. Shot in Medan, Indonesia, Oppenheimer interviews Anwar Congo and Herman Koto: two gangsters who admit to having executed give or take one thousand suspected communists (mostly intellectuals, unionists, ethnic Chinese etc.) during the 1965-66 Kudeta. Anwar and Herman can speak openly about the atrocities they have committed because the culprits who hired them are still in charge of the country. Oppenheimer is primarily interested in how the men see themselves and how they want to be seen – exterminators or folk heroes – and how the stories they tell perpetuate the culture of impunity that has risen up around them because the government has never been held accountable for its crimes. He does so by letting Anwar direct and star in a film about his own experiences. The documentary is comprised of shots from this film as well as behind the scenes footage where it is the discussion between the cast members/former executioners and Oppenheimer himself which is most revealing. The result is what Oppenheimer calls a “documentary of the imagination” because it lays bare the ways in which truths are constructed and moral culpability can be avoided.145 Oppenheimer justifies his decision to give Anwar free reign by arguing his testifying on camera was already a kind of performing, and in order to understand how he and the other death squad leaders could live with themselves all he had to do was “give them a space to let them stage their own boasting and see how they discuss it among themselves.”146 In this review I address the aesthetic and ethical consequences of this decision, but I also want to

Documentary in Drag: Violence, Performance and Truth in Oppenheimer’s The Act of Killing

dig deeper and analyse how the performance of violence, and how performance in general, function within the genre of the documentary film. Re-enactments do not merely serve to illustrate a point, they pack a persuasive punch as well, and they potentially expose, as they do in The Act of Killing, artificiality and the ideological bias of historical testimony.

The power of a pink dress

48 ERIS VU Journal for Humanities

The non-fictional status of the documentary film is often confused for a straightforward truth claim. However, scholars of documentary films are right to be wary of labels like true and untrue given the “contingency and unreliability of ‘the real’”; a documentary is still a representation and thus inherently a transformation of reality.147 More accurately documentaries are ‘creative treatments of actuality’ that cannot help but resort to techniques like selection and editing, as well as narrative structuring devices like perspective in order to tell a story.148 Carla Bruzzi’s definition of a documentary as a “negotiation between filmmaker and reality,” is one that is even more revealing because the word negotiation connotes a struggle, thus flagging the political and ethical stakes that imbue all documentary projects.149 In The Act of Killing Oppenheimer gives centre stage to “civilian criminal psychopaths.”150 In doing so he overturns certain expectations we have about documentaries, especially human rights documentaries, namely that they expose injustices by telling stories from the victim’s point of view. Oppenheimer’s narrow focus on the primary perpetrators means that there is little mention of the military officers who organised the killings during the Kudeta by outsourcing the dirty work to common gangsters, let alone the suffering of the victims and survivors. Never mind his claim that “the victims haunt every frame of The Act of Killing”, some Indonesian viewers have described the experience of watching it as a kind of ‘self-flagellation’ because the truth that is represented is “the truth according to the perpetrator,” a truth that is already “the dominant view”.151 And yet Oppenheimer’s film is not like the propaganda that is annually screened at Indonesian schools, and which forms the main public source of information about the Kudeta. The difference, of course, being that Anwar’s account is explicitly unreliable, troubled, and hypocritical. Oppenheimer’s portrait reveals that the killers’ unsettling, boastful behaviour stems not from pride, but fear, doubt, and shame.152 He chooses to interpret the remorseless persona of the executioners as an act – a performance – that primarily serves to convince themselves that what they did was not wrong. The power of performance is here revealed to be its iterability, which gives the illusion of solidity, and naturalness in the same way that it does in Judith Butler’s theory of gender performativity. For Butler gender is nothing but the accumulation of habits that are explicitly, but arbitrarily gendered by society. Gender consists of the way you walk, the way you dress, the way you talk – customs that adhere to strict, binary gender scripts (but which are not Spence, Navarro 2011, 3. Grierson qtd. in Spence, Navarro 2011, 2. 149 qtd. in Spence, Navarro 2011, 2.

Robert Cribb 2014, 147. Wandita 2014, 167. 152 Harkins-Cross 2014, 93.





Laura op de Beke

biologically motivated), scripts that we are intimately familiar with having been raised with them in mind: boy babies wear blue socks, girl babies wear pink ones. Drag bursts through this illusion and exposes the artificiality of gender by parodying gender scripts. Thus by looking more feminine than actual females through expert and sometimes grotesque application of makeup and affected behaviour, drag queens trace the origins of gender back to their socially contingent roots. A sustained performance, whether of gender or impunity, has the power to persuade even the self that something is a given. What kind of performances, then, are the re-enactments in The Act of Killing? Do they iterate a pernicious ‘truth’, lending it a sense of naturalness, or do they do the opposite, and expose it as fiction? The figure of Herman Koto in an extravagant pink dress may serve as a hint; just like drag exposes the artificiality of gender, the lurid re-enactments, with their ridiculous special effects and their clichéd appropriations of Hollywood genres, expose the artificiality of Anwar’s testimony, and of testimony in general. The Act of Killing is a documentary in drag, intended to expose the way in which history is constructed in self-serving and ideological ways.

The performance of violence

49 ERIS VU Journal for Humanities

An analysis of performance in The Act of Killing needs to identify the scripts that inspired the re-enactments by providing both opportunities and constraints that work upon the subject and generate meaning. For Anwar and Herman this inspiration comes from their great passion for American movies. In their re-enactments they specifically cite the genres of the western and the gangster movie using costume, dialogue, mood lighting and setting. This preference for western and gangster films is convenient as they are genres imbued with violence, which they portray as ubiquitous, compulsory, condonable, and charismatic. The performance of violence also suits other political ends. This becomes obvious when a leader of the Pancasila youth and government official visits the set. He oversees a re-enactment of a village being overrun by the paramilitary organisation. He comments to Oppenheimer that the brutal scene is not characteristic of the organization at all, which is still committed to exterminating communists, but uses more ‘humane’ methods. But then he urges not to erase the footage either because it does show “how ferocious we can be”. He frames this remark in the context of national defence, and aims it especially at Oppenheimer, an American living in England. A performance of violence therefore may serve a postcolonial agenda. Throughout the film Herman and Anwar have difficulty recruiting women and children to play communist victims – nobody wants to risk incriminating themselves and the line between fact and fiction is already drawn dangerously thin. The children that do end up on camera who have never experienced raids like their parents have, nevertheless experience them now, and although the violence is fake, its emotional effect is very real. Many children cannot stop crying even when the cameras have stopped rolling. In fact, children form one of the primary audiences for the film according to Anwar. He wants to inform future generations of what he calls “the history”. He also insists on having his grandchildren witness screenings of his own interviews.

Documentary in Drag: Violence, Performance and Truth in Oppenheimer’s The Act of Killing

50 ERIS VU Journal for Humanities

The documentary seems to be invested in a kind of redemptive narrative by representing Anwar going through some sort of a moral awakening. He makes a host of confessions, some more genuine than others. Oppenheimer at one point calls him out on his hypocrisy when Anwar says he now knows what his victims felt because he underwent the same experience in a re-enactment. Oppenheimer reminds him that whereas he knew it was fiction, his victims knew they were going to die, so the situations are not at all comparable. Nevertheless, Oppenheimer chooses to end the film with a shot of Anwar returning to the roof where he first re-enacted how he would kill people using a wire. There Anwar becomes physically unwell and retches while the camera keeps rolling. Cribb voices a suspicion that I think needs to be addressed: “Did Congo really think nothing of vomiting in front of the camera, under studio lights, and walking away as if the camera were not there? The incident seems staged.”153 Galuh Wandita also confesses that “however much on-film soul-searching and gut-wrenching we endure from Congo, [she does not] buy it.”154 The Act of Killing seems as honest in showing the viewer what is staged and what is not, but Cribb and Wandita are actually right in their reservations. When Anwar and Herman go around the market to demonstrate their influence by robbing ethnic Chinese shopkeepers, what is left out is the fact that Oppenheimer went by them earlier and refunded the money they were about to lose. Would the shopkeepers still have parted as easily with the money had it come from their own pockets? Who knows? What is clear though is that a film that creates a heightened awareness of how narratives are plotted in ways that may be self-serving and biased, including the director’s own potential manipulation.155 After all, the real director is Oppenheimer and not Anwar. In an interview featuring the governor of North Sumatra, the governor states his appreciation for the gangsters of his country and adds that they need not be a problem for the social order if one knows how to ‘direct’ them. The punning of the term is ironic because it draws a comparison between the corrupt Indonesian regime and Oppenheimer, who was working in tandem with several human rights associations at the time. I do not agree with Cribb that Oppenheimer should be reprimanded for duping Anwar and his associates and exposing their “tasteless fantasies (…) to the world to no real purpose other than ridicule” for that is obviously not his intention.156 However, I do suspect Oppenheimer’s choice to end with that mysterious scene on the roof to be ideologically motivated. Oppenheimer wants to emphasize the humanity of the death squad leaders. Although he thoroughly questions expressions of remorse and empathy, he nevertheless wants to represent these individuals as traumatized for the sake of undermining the culture of impunity that reigns in Indonesia. If Oppenheimer had presented them as sane and contented individuals (as most death squad leaders he interviewed before he came across Anwar seemed to be) he would have merely given them a platform to boast from. To call Oppenheimer manipulative merely because he forwards an interpretation that follows a certain agenda is missing the point, because all documentaries do that. To Op153 154

Cribb 2014, 148. Wandita 2014, 169.

155 156

Cribb 2014, 148. Cribb 2014, 148.

Laura op de Beke

penheimer’s credit he invites such criticism by addressing the artificiality of truth and history in documentary filmmaking in general. In The Act of Killing the use of re-enactments, in their obvious fakeness and in the way that they cite well-known Hollywood scripts, deliberately undermines the solidity of Anwar and Koto’s testimony – their boasting becomes farce, their hypocrisy is unveiled. In a more general sense The Act of Killing suggests that all documentaries rely on such processes: using a selective range of testimonials, scripted according to different cultural traditions or genres, which are imbued with very particular values, for instance their conceptions of violence. In this way The Act of Killing differs from propaganda which is meant to naturalize one interpretation of events, in the same way that conforming to gender scripts naturalizes the givenness of gender. The Act of Killing, now available for free download in all of Indonesia, lifts the veil and reveals the mechanisms behind such naturalization.


51 ERIS VU Journal for Humanities

Behlil, Melis (2013) “The Act of Killing An Interview with Joshua Oppenheimer.” In: Cineaste 38.3: 26-31. Cribb, Robert (2014). “The Act of Killing.” In: Critical Asian Studies 46.1: 47-149. Culler Jonathan (2007) “The Performative.” In: The Literary in Theory. Stanford: Stanford UP, 2007. Harkins-Cross, Rebecca (2014) “Performing History, Performing Truth: The Act of Killing.” In: Metro Magazine: Media & Education Magazine, 180: 90-95 Nichols, Bill (2008) “Documentary Reenactment and the Fantasmatic Subject.” In: Critical Inquiry 35.1: 72-89. Spence, Louise and Vinicius Navarro (2011) Crafting Truth, Documentary Form and Meaning. New Brunswick: Rutgers UP. The Act of Killing (2012). Dir. Joshua Oppenheimer. Producers: Werner Herzog, Errol Morris, Andre Singer, Joram Ten Brink. Wandita, Galhu (2014) “Preman Nation: Watching The Act of Killing in Indonesia.” In: Critical Asian Studies 46.1: 167-170.

Book review: Strangers at our Door – Zygmunt Bauman Bauman, Z. (2016) Strangers at our door, Cambridge: Polity Press. 125 pages. Zeger Polhuijs


Refugee crisis, anxiety, dialogue, politics, Europe.

157 158

Bauman 2000. Bauman 2016, 15-16.

159 160

Ibid., 13, 18. Ibid., 18, 19.

53 ERIS VU Journal for Humanities

The recently deceased Polish-born sociologist Zygmunt Bauman (1925-2017) is wellknown for his characterization of our time as one of ‘liquid modernity’ in which the previous ‘solid modernity’ has given way to a phase of late modernity of a fluid state of uncertainty and ambivalence.157 After retiring from his position at the University of Leeds, Bauman continued to write, speak and travel as he tirelessly continued to develop his critical social theories and engage in public debate. In his work he has applied his observations on liquid society to many specific fields, ranging from love and relationships to individualism and the desire for community. In ‘Strangers at our door’ Bauman presents the current atmosphere in Europe as one of a ‘moral panic’ in response to the mass arrival of refugees, which is exploited by politicians. More than anything, this book is an analysis of anxiety and the ways in which people seek to deal with it or the ways in which it is (ab)used. The ‘strangers’ at our door in the form of endless streams of refugees cause an anxiety over a situation not of our making and not under our control; at the same time, they provide an opportunity for people in difficult circumstances to compare themselves with people whom seem to have even less dignity than they, thus securing their own position. The migrants are ‘harbingers of bad news’, and though they are in fact the ‘collateral victims’ of those forces about whom they bring news to our doorstep, by some logic they are perceived as the avant-garde troops of those forces, reminding us of the ‘vulnerability of our own position and of the endemic fragility of our hard-won well-being.’158 For Bauman, these dynamics of anxiety go a long way in explaining the ‘unprecedented electoral successes of xenophobic, racist, chauvinistic parties and movements’ of politicians ‘building walls instead of bridges’.159 According to Bauman, rejecting ‘the treacherous temptations of separation’ is the only real way out of the present circumstances. There are ‘thorny times ahead’ of more anxieties and fears; nevertheless, he believes that there is no other alternative for coming out of this crisis than the solidarity of humans.160 The first obstacle on that road is ‘the refusal of di-

Book review: Strangers at our Door – Zygmunt Bauman Bauman, Z. (2016) Strangers at our door, Cambridge: Polity Press. 125 pages.

alogue’, the silence born of indifference. Interestingly Bauman, who is a secular humanist and non-practicing Jew, refers to Pope Francis’ speech held in 2013 on the Italian island of Lampedusa (on whose shores masses of migrants continue to arrive or drown while trying). He cites a part of this speech on ‘the globalization of indifference’ to deepen his own analysis of indifference. Bauman then develops an analysis of the ways in which the floating insecurities are translated into a specific adversary, and the desire for ‘Strongmen’ answering democracy’s perceived failure to deliver. In the era of Trump, this an extremely relevant analysis.

Dialogue and the loss of moral awareness

54 ERIS VU Journal for Humanities

In ‘Strangers at our door’, the sociologist Bauman does not merely analyze the anxiety which drives the present-day migration panic, but also seeks ways to develop a ‘cosmopolitan awareness’ to match our cosmopolitan condition. But how is this to be achieved? To work towards the construction of this moral awareness, Bauman points to ‘the field occupied and cultivated by sociology (or social psychology) and the art of dialogue.’161 At this point, unfortunately, Bauman engages in a rather weak discussion on the role of social media in obstructing the development of this moral awareness. Bauman presents a simple dichotomy of the online and offline worlds. Here the online world offers a great ‘simplification’ in which one does not learn the skills of encounter and dialogue that one learns in the complex reality of offline life. Though there is an important kernel of truth in this observation, it fails to adequately answer the question. Because contrary to what Bauman assumes, there are plenty of forces in offline life that function as shelters to evade complexity and the challenges of encounter and dialogue. The phenomena of ‘gated communities’ and living ‘parallel lives’ are excellent examples of these162. Vice versa, online life offers various possibilities for engaging in forms of dialogue, e.g. on discussion fora. Because of this oversimplification of the online-offline distinction, Bauman fails to adequately explain the decrease in moral awareness and the role of social media in its dynamics. Apart from social media, Bauman does briefly mention other factors that contribute to the underdevelopment of moral awareness, such as ‘individualization’, ‘progressive erosion of communal bonds’, and ‘the market’. Unfortunately he does not properly discuss how this works. Like with the oversimplification of the online-offline distinction, this is another result of a weak spot in the theory that Bauman develops in this book: the lack of attention for concrete social practices in the development or underdevelopment of the moral awareness he argues for. A discussion on the concrete social practices which could develop Bauman’s ‘cosmopolitan awareness’ might have helped him to solve this problem.

‘What is to be done?’ Comparing Bauman and Žižek

‘Strangers at our door’ is a good discussion of the recent upheavals in Europe’s reactions to the migrant crisis through the lens of analyzing the anxiety which underlies its dynamics.

161 162

Ibid., 100. See for example Den Uyl 2010.

Zeger Polhuijs

Dialogue in practice

‘Strangers at our door’ points in the direction of the social practice of dialogue, but leaves the question on the realisation of such a social practice unanswered. Some clues on what this dialogue might look like can be found in the public activity of Bauman himself. One 163 164

Žižek 2016. Ibid., 110.


Ibid., 97-98.

55 ERIS VU Journal for Humanities

Bauman chose to put a clear spotlight on his key concept of anxiety, discusses the response of hatred and separation as false solutions, and points towards a cosmopolitan awareness and cultivating the skill of encounter and dialogue as the only path to a real future. He does this without getting overtly political. Not all European intellectuals involved in the debate have followed the same approach. Slovenian philosopher Slavoj Žižek in particular has discussed Europe’s challenges from an explicitly Leftist political perspective. In his book ‘Against the double blackmail. Refugees, terror and other troubles with the neighbours’, Žižek uses Marxist, Lacanian and Hegelian dialectical notions to analyze Europe’s social and political situation at this point in history.163 This makes it at the same time much more concrete and much more complicated than Bauman’s analysis. Apart from being explicitly political, there is another aspect which differentiates Žižek’s position in the debate from that of Bauman, concerning his approach to the theme of empathy. Žižek rejects what in his view are simplistic references to humanitarian empathy, and argues for concretely helping refugees as we find them, regardless of our feelings about them. On the long term, Žižek argues to get rid of global capitalism by bringing class struggle back to ‘insist on the global solidarity of the exploited and oppressed’. If we don’t, he claims, we will be stuck with ‘pseudo-ethic obscenity’ such as the ‘pathetic solidarity’ with victims of the Paris attacks while fundamentally nothing really changes. He concludes that ‘Maybe such global solidarity’ with the oppressed ‘is a utopia. But if we don’t engage in it, then we are really lost. And we will deserve to be lost.’164 What is to be done? What should Europe do? Bauman does not pose this question squarely, while Žižek does. Since neither standard state intervention nor local self-organization seem to be able to do the job for the needy refugees, Žižek ends up arguing for ‘militarization’ as a collective action. ‘What is needed to stop the chaos is large-scale coordination and organization: the establishment of reception centers close to the very core of the crisis (Turkey, Lebanon, the Syrian coast, the north African coast), where thousands have to be registered and scanned; the organized transport of those accepted to reception centres in Europe, and their redistribution to their potential sites of settlement. The military is the only agent that can undertake such a big task in an organized way.’165 Bauman’s approach seems at times rather abstract, but his theory is less aggressively oriented in its consequences than Žižek’s detailed political approach which in the end leads him to call for ‘militarization’. How could the consequences of Bauman’s theory be further investigated? I propose that certain clues could be found by examining Bauman’s own activities in public.

Book review: Strangers at our Door – Zygmunt Bauman Bauman, Z. (2016) Strangers at our door, Cambridge: Polity Press. 125 pages.


of the clues that strikes me most is the consistent reference of the non-religious Bauman in the last years of his life to Pope Francis as a moral voice to which Europe should take heed. After Francis’ speech on 6 May 2016 on the occasion of receiving the Charlemagne prize, in which he called the many European leaders present that day back to the founding vision of a Europe of solidarity which arms its youth with the weapons of dialogue, Bauman stated that ‘(w)e need to study, memorize, and do our best do draw practical conclusions from Pope Francis’ analysis of the mortal dangers signaled by new walls rising in Europe.’166 In September 2016, Bauman attended an interreligious peace encounter in the Italian city of Assisi organized by the catholic ‘Community of Sant’Egidio’167 in which Pope Francis also participated. During its Opening Assembly, Bauman reiterated his message of educating for a culture of dialogue to give a future to the troubled continent;168 and during the conference he participated in a panel on migration and integration.169 170 For Bauman dialogue, between secular and religious people, among people of various religions, and among academics and non-academics, was not only a concept to discuss in publications but a project to engage in for the sake of the refugees and the future of Europe. ‘Strangers at our door’ is an excellent book to pick up for those who want to reflect on the anxiety underlying the contemporary social and political dynamics in Europe. Although the book lacks an enquiry into the practical consequences of its theory and the social implications of working towards the realisation of its arguments, it is a valuable contribution to the academic debates on the topic, and offers concepts which can be used throughout the humanities and the social sciences to develop theoretical perspectives to underpin research. In addition, reading ‘Strangers at our door’ can serve as a good point of departure for those who want to find ways to build such a culture of dialogue as Bauman argued for increasingly toward the end of his life. The building itself, however, depends on the reader and lies beyond the book as such, as it did for Bauman.

ERIS VU Journal for Humanities

‘No more walls in Europe: tear them down!’, (27-07-2016) [viewed 1710-2016]. 167 The author is a member of this community. 168  ‘Zygmunt Bauman at the meeting of Sant’Egidio: “Dialogue at the centre of education: a cultural revolution”’ http://www.santegidio. org/pageID/3/langID/en/itemID/17720/Zygmunt-Bauman-at-the-meeting-of-Sant-Egidio-Dialogue-at-the-centre-of-education-a-cultural-revolution.html (18-09-2016) [viewed 17-10-2016]. 169  ‘Panel 10: Migrants and integration’, http:// 166 event/712/PANEL-10-Migrants-and-Integration.html (19-09-2016) [viewed 29-10-2016]. Bauman also lunched with Pope Francis during this event, and cited Francis multiple times in his contributions. See ‘Morto Bauman: al meeting di Assisi di settembre a pranzo di Papa Francesco’, sito/notizie/cultura/2017/01/09/morto-bauman-al-meeting-di-assisi-di-settembre-a-pranzo-con-papa-francesco_2239f539-5357-4c718ae2-8fd6cb6d5350.html (09-01-2017) [viewed 09-01-2017].


Zeger Polhuijs

Bibliography Bauman, Z. (2000) Liquid modernity. Cambridge: Polity Press. Bauman, Z. (2016) Strangers at our door. Cambridge: Polity Press. Den Uyl, M. (2010) Changing notions of belonging: Migrants and natives in an Amsterdam multicultural neighbourhood. In: T. H. Eriksen, E. Bal & O. Salemink, (eds.) A world of insecurity: Anthropological perspectives on human security. London/New York: Pluto Press, 181-207. ŽiŞek, S. (2016) Against the double blackmail. Refugees, terror and other troubles with the neighbours. UK: Penguin.

57 ERIS VU Journal for Humanities

Biographical Information Annelies Martens has a bachelor degree in English language and culture from the University of Amsterdam and is currently enrolled in the master CIW writing and translation at the Vrije Universiteit Amsterdam. Her BA thesis concerned the representation of ideology and adult-child power relationships in British children’s literature, focusing on the critical discourse analysis of Roald Dahl’s Matilda. Lonneke Peperkamp is a researcher associated with the department philosophy of law at the faculty of law of the Radboud University Nijmegen (RU). The past years she conducted her PhD research at the RU, powered by a Toptalent scholarship of the NWO. Her dissertation is called Jus Post Bellum and the Nature of Peace (defended March 16th of 2017) and she published in national and international journals about just war theory, jus post bellum, and human rights. Simon Marijsse is a convivialist with expertise in research on slums of Rio de Janeiro. He received his master degrees in the disciplines Public Policy (UGent), Philosophy (KULeuven), and Conflict & Development Studies (UGent). He is currently an editor at Politheor and researcher at RioOnWatch. /

Laura op de Beke has a bachelor degree in English language and culture from Leiden university and a master’s degree in American studies. She is currently finishing up her second master’s degree in Literary Studies and writing her thesis on the topic of ecology, the environment and video games. Zeger Polhuijs is alumnus of VU University (bachelor and master in Social and Cultural Anthropology) and Tilburg University (master Christianity & Society). He currently lives in Rome where he studies Philosophy and Theology at the Franciscan papal university Antonianum.

59 ERIS VU Journal for Humanities

Dean McHugh was born in Dublin and is currently studying a MSc in Logic at the Institute of Logic, Language and Computation at the University of Amsterdam. He recently graduated with a BA in philosophy and English literature from Trinity College Dublin. His paper, Conflicts of the Physical Mind was written in Dublin under the supervision of Dr. Tom Farrell, a senior lecturer in anatomy at the Royal College of Surgeons of Ireland.

About ERIS

61 ERIS VU Journal for Humanities

ERIS is a scientific journal for the humanities. The three targets of ERIS are: • To offer a platform to talented students to get acquainted with the scientific publication process and to share their work with a wider audience. • Taking an interdisciplinary approach to science by uniting all of the humanities in one journal. • To contribute to the Why Humanities Matter movement by providing top notch research of the humanities, that is more easily applicable in a public context due to its interdisciplinary nature. These targets formulate how ERIS wishes to contribute to the development of the humanities in a national and international context. The targets are independently motivated in the section below. The first target addresses a problem for many students in the Netherlands. Students in the humanities see little to no opportunity to get acquainted with the actual practice of science during their education. This causes several problems. Firstly, it is difficult for students to assess how an academic career would suit them, because their education does not sufficiently resemble the experience of having such a career. Secondly, even for students that do aspire to become academics, Phd positions are often unattainable. A great CV and preferably a few publications are required to obtain such positions, but publications are very hard to come by for students. And finally, Phd students complain about the drastic difference between their Master program and their Phd trajectory. They often feel insufficiently prepared for their academic careers. The second target resembles the international tendency to focus more on interdisciplinarity. The leading research institutes and universities increasingly take an interdisciplinary approach to their education and research. An important motivation for this is that the world and its problems are themselves interdisciplinary, so that a monodisciplinary perspective always falls short. With the third target we join the most important movements in the humanities of today. Although the value of the field of the humanities tends to be evident to its members, the public remains sceptical. The humanities therefore need as much platforms as possible to present their best work in order to prove their worth. Because ERIS presents the best student papers of the humanities, we provide exactly such a platform. The editorial board of ERIS believes that these three targets are independently motivated. Moreover, we believe that these targets support each other. By giving students a better preparation for their academic careers we expect to produce better scholars in the long run, whose work will be valuable beyond reasonable doubt. And the recognition of the value of the humanities will stimulate an influx of talented students and aspiring academics into the humanities, along with the financial backing that these require.

ERIS Issue 1: War and Peace