Issuu on Google+

LA TR ICA DA S 14

IE S A PIR INGA LLA CUR SO 20 0 8-20 0 9


E ditorial Ao l ongo dos 13 núm e ros de Latricadas ,

q ue xa viron a l uz, fom os ve ndo os te m as q ue inte re s an e pre ocupan aos nos os al um nos e as s úas inq ue danzas . Son unh a boa m os tra q ue pode m os e s te nde r a todos os rapace s de s a xe ración. Dis e q ue os m ozos non l e n. M oitos non o fan;pe ro aq ue l e s q ue l e n fano por gus to e con ve rdade iro afán.

e ditorial

De s e gus to pol a l e ctura xorde n os nos os e s critore s . En todos os núm e ros s e atópan re l atos q ue pre nde n no nos o corazón. U ns pol a s e ns ibil idade do argum e nto, outros pol a técnica coidada q ue s orpre nde aos q ue non coñe ce m os os s e us trabal l os ; e aínda h ai un te rce iro grupo q ue nos s orpre nde por am bas cous as . Es a s e ns ibil idade q ue m ol l a os re l atos , vól ve s e te nrura na poe s ía q ue e nch e as páxinas da re vis ta, de nde os poe m as m áis íntim os de am or e outros s e ntim e ntos aos poe m as re ivindicativos , porq ue todo o m undo s abe q ue as re ivindicacións con poe s ía ch e gan m e l l or. De nde os poe m as adicados á nos a te rra e ás nos as tradicións ata aos h um orís ticos q ue l oan o bo conxunto q ue fan o profe s or e o s e u coch e . A parte

técnico-cie ntífica e

ocupa outra parte Latricadas . O s m e dioam bie ntais e s tán pre s e nte s pre ocupacións .

do contido das nos as te m as e col óxicos e e de s aúde s e m pre re m ove ndo as nos as

O ídol o de portivo, m us ical ou te atral as om a con adm iración e com o m e ta a acadar. E com o non, o de porte q ue non pode fal tar;o m e s m o q ue os pas ate m pos e o diario dal gunh a actividade e xtrae s col ar q ue nos ch am ou a ate nción. Tim idam e nte , pe ro con firm e za, apare ce n as novas te cnol oxías e os "truq uis " de inte rne t xa te ñe n o s e u re cunch o. Se todo is to o il us tram os con de buxos ou m e s m o graffitis , e ngadim os dos e s de trabal l o e cariño, te m os Latricadas . É a prim e ira l e ctura das vacacións , s obre a q ue agardo s e am ontoe n todos e s e s l ibros q ue e s tam os de s e xando l e r no ve rán, s e n obrigas , s e n prés as e con im pacie ncia. U n s aúdo. M ª Jos é Cas tro. Vice dire ctora do IES A Piringal l a.

divul gativa

contidos e ditorial2 as nos as l e tras /l e tras gal e gas 2009 3 re l atos 5 re portaxe 12 docum e ntación 13 re fl e xión 19 as nos as e os nos os de buxante s 20 e ntre vis ta 23 poe s ía 24 o am or 29 actividade s e xtrae s col are s 30 pas ate m pos 34 úl tim a h ora 36

Edita IES A Piringal l a M aq ue tación: Eq uipo de Norm al ización e D inam ización Lingüís tica Es pe cialagrade ce m e nto a: M arcos Te l l a Ál vare z 1º BAC e D anie lFe rnánde z Lópe z S3ºA Contraportada: Pe dro Pe re ira S1ºA

2

latr i cadas


RAM ÓN PIÑEIRO LÓPEZ

Con nove anos foi vivir a Lugo, onde e s tudou o bach are l ato para re gre s ar de s pois a Arm e a e m áis tarde ir trabal l ar a Sarria, e n 19 30. En 19 31 as is te a un m itin de Lois Pe ña Novo q ue e s pe rta ne lo inte re s e pol a cul tura e a pol ítica gal e gas .

e n pl e no franq uis m o com e zou a publ icar l ibros e n gal e go e s obre as untos re l acionados con Gal icia. U n par de anos m áis tarde , Gal axia publ ica a Re vis ta de Econom ía de Gal icia, onde com e za a anal izars e o de s e nvol ve m e nto e conóm ico de Gal icia. Piñe iro dirixiu a e ditorial e trabal l ou ne l a ata 19 66. Al í publ icou e n

En 19 32, de novo e n Lugo para e s tudar o bach are l ato s upe rior, participou na fundación das m ocidade s do Partido Gal e guis ta, onde pronto de s tacou a pe s ar da s úa tim ide z, s e ndo nom e ado s e cre tario de cul tura. Al í coñe ce u a Ram ón O te ro Pe drayo (1888 - 19 76), a raíz dunh a confe re ncia q ue organizan os al um nos do ins tituto, e , e n 19 33, a outros pe rs oe iros do gal e guis m o pol ítico (Cas te l ao, Bóve da e outros ). En 19 34 participou nun m itin ce l e brado na praza da Quintana o 25 de xul l o e, en 19 36, ch e ga a s e r e l ixido s e cre tario do com ité provincial para o pl e bis cito do Es tatuto de Autonom ía de Gal icia. Tral o al zam e nto m il itar de xul l o de 19 36, vius e obrigado a l oitar na gue rra civilno bando nacional . Re m atada a gue rra civil , com e zou a e s tudar Fil os ofía e Le tras na U nive rs idade de Santiago. De nde 19 43 participa na re organización cl ande s tina do Partido Gal e guis ta no inte rior, m e m bro do Com ité Exe cutivo com o Se cre tario Pol ítico, púxos e e n contacto co re s to da opos ición ao franq uis m o en Gal icia e cos nacional is tas catal áns e vas cos para as e gurar a pre s e nza gal e ga e n todos os foros pe ns ando nunh a caída do réxim e franq uis ta tras a vitoria al iada na Se gunda Gue rra M undial . De tido e n abrilde 19 46 pe rm ane ce u tre s anos na cade a, m al ia s e conde nado a s e is . Ao s aír do cárce re , e s tabl éce s e e n Santiago, de fe nde ndo a l oita cul tural fronte á l oita arm ada e pol ítica, e n pl e no e nfrontam e nto e ntre os gal e guis tas do e xil io (partidarios da gue rril l a), radicados s obre todo e n Arxe ntina (Cas te l ao fal e ce ra e n Bos Aire s e n 19 50), antifranq uis tas e re publ icanos , e os gal e guis tas «do inte rior», m áis pre ocupados por forne ce r as xe ne racións novas do ape go á cul tura gal e ga para pre paral os para a trans ición de m ocrática. Inte rviu activam e nte na auto dis ol ución do Partido Gal e guis ta e e n 19 50 foi o adaíldo grupo q ue fundou a EditorialGal axia (da q ue foi o prim e iro dire ctor l ite rario), q ue

19 53, xunto con outros autore s , Saudade , e ns aios (Gal axia, Vigo 19 53).

A

En 19 66 tras l ádas e a Es tados U nidos , com o profe s or invitado da U nive rs idade de M iddl e bury, e n Ve rm ont. O 25 de nove m bro de 19 67 ingre s a na Re al Acade m ia Gal e ga, co dis curs o "A l ingoaxe i as l ingoas ", q ue foi re s pondido por Dom ingo García-Sabe l l(m e m bro tam én da «Xe ración Gal axia»). Durante o tardofranq uis m o de te rm inados ide ól ogos do gal e guis m o as ociado ás re vol ucións s ocial is tas pre te ndidam e nte m arxis tas foron e s pe cial m e nte críticos con Ram ón Piñe iro e co grupo re pre s e ntado por Gal axia, tratándoos de "cons e rvadore s ". Exe m pl o dis to foi Xos é Luís M énde z Fe rrín, q ue na nove l a Re torno a Tage n Ata (19 71) incl us o ch e ga a “m atar a U l m Roan”, o ide ól ogo do nacional is m o cl ás ico e non re vol ucionario, q ue os s e us l e ctore s be n pode rían ide ntificar con Ram ón Piñe iro.

as nos as l e tras /l e tras gal e gas 2009

N

ace u e n Arm e a (Láncara, Lugo) o 31 de m aio de 19 15 e finou e n Santiago de Com pos te l a o 27 de agos to de 19 9 0. Foi un e s critor, fil ós ofo, e ns aís ta e pol ítico gal e go.

As pre te ns ións pol íticas de Piñe iro tiñan com o obxe ctivo q ue todos os l íde re s

latr i cadas 3


as nos as l e tras /l e tras gal e gas 2009

pol íticos gal e gos as um iran o gal e guis m o e ntre os s e us obxe ctivos fundacionais . Baixo o grupo de nom inado Re al idade Gal e ga, infl uíu notabl e m e nte para acadar partidos h om ol ogabl e s ós e urope os (un de corte s ocial de m ócrata e outro de m ócrata cons e rvador). Proba de s ta pos tura pol ítica, foron os s e us cons tante s contactos e pis tol are s cos l íde re s cul turais e pol íticos de todos os partidos q ue e xis tían na cl ande s tinidade gal e ga, e os q ue agrom aban ao principio da de m ocracia, tal e s com o Xos é M anue lBe iras , Xaim e Il l a Couto, Xe rardo Fe rnánde z Al bor, e tc., e q ue non de ixaron de pas ar pol a xa fam os a "m e s a cam il l a" da s úa cas a na zona ve l l a de Santiago, onde Piñe iro os as e s oraba, ao te m po q ue trabal l aba porq ue os novos unive rs itarios s e im buís e n do gal e guis m o, inde pe nde nte m e nte da s úa ide ol oxía pol ítica ou pos tura artís tica. Cando ch e ga a de m ocracia, Piñe iro, q ue nunca de ixou de de fe nde r a pos tura do "gal e guis m o difus o" (is to e ra, "tinguir todos os partidos de gal e guis m o e n ve z de te r un único partido gal e guis ta"), de u e xe m pl o de s ta pos tura e form ou parte do prim e iro Parl am e nto Autonóm ico, com o de putado pol a provincia da Coruña, com o inde pe nde nte de ntro das l is tas do PSde G (Partido Social is ta de Gal icia-PSO E Partido Social is ta O bre ro Es pañol ), xunto con outras de s tacadas figuras da cul tura gal e ga com o Al fre do Conde ou Be nxam ín Cas al . Da s úa carre ira pol ítica de s taca o s e u

Noe lCabanas Vázq ue z S1ºA

4

latr i cadas

l abor de re l ator da prim e ira Le i de Norm al ización Lingüís tica de Gal icia (19 83), da q ue foi un dos s e us auténticos pais . Ne s e m e s m o ano foi e l ixido prim e iro pre s ide nte do Cons e l l o da Cul tura Gal e ga, cargo q ue de s e nvol ve u ata o s e u pas am e nto, o 27 de agos to de 19 9 0, a cons e cue ncia dunh a ins uficie ncia h e pática. En 19 85 re cibe a M e dal l a Cas te l ao. O 11 de fe bre iro de 19 9 3 o Pre s ide nte da Xunta de Gal icia, M anue lFraga Iribarne , as ina o de cre to 25/19 9 3 pol o q ue s e cre aba o Ce ntro de Inve s tigacións Lingüís ticas e Lite rarias Ram ón Piñe iro, ins titución q ue por de cre to 330/19 9 7 pas ou a de nom inars e , o 13 de nove m bro de 19 9 7, com o Ce ntro Ram ón Piñe iro para a Inve s tigación e n H um anidade s . A obra e s crita por Ram ón Piñe iro non é m oi abundante e céntras e , cas e na s úa total idade , na fil os ofía da "s audade ": Siñificado m e tafís ico da s audade , Notas pra unh a fil os ofía gal aico-portugue s a (Gal axia, Vigo), e Fil os ofía da s audade (Gal axia, Vigo 19 84). A s úa corre s ponde ncia publ icous e e n Cartas para os am igos (19 9 2) e U n e pis tol ario de Ram ón Piñe iro (2000). A Re al Acade m ia Gal e ga de cidiu o 5 de xul l o de 2008 de dicarl l e o Día das l e tras gal e gas do ano 2009 . Re fe re ncia h ttp://m icros ite s .ce ntrom ul tim e dia.ne t/m icros ite /re don de l a/re do_norm al izacion/l e tras .h tm


Se nte nza de e ntroido

Com o xa s abe de s o 24 de fe bre iro ce l e bram os o e ntroido; a continuación am os are ivos a s e nte nza do e ntroido: XU ÍZ : “Be nq ue ridos rapace s , aq uí te m os o e ntroido q ue im os q ue im ar, ocorre ron os fe itos com o vou re l atar;ch e gou e fal ounos con m oi m alfal ar, s obre de l icados as untos q ue non de be tratar.” ENTRO IDO : “Es tim ados am igos , cam aradas , irm áns , e s tou h oxe convos co para vos axudar. Re fl e xionade com igo, im os pe ns ar tan s ó por un intre : PARA QU E SERVE ESTU DAR? Tris te pe rda de te m po q ue vos q uita de e nre dar! Pas ade de todo, o m e l l or é pas ar! Acudide á e s col a s ó para xogar. O re bum bio e a troul a de be n re inar, e nas cl as e s os profe s ve ñe n a am ol ar, s e xa a vos a cons igna o non trabal l ar, de ixade a pre guiza, virs e ins tal ar e vivide fe l ice s s e n ból a ras car. Con tanto trabal l o, q ue ide s gañar? Xa h abe rá q ue n e s tude e virá gobe rnar, e ntre m e ntre s pode de s m oi be n de s cans ar. Facéde m e cas o, IM O S RACH AR! Vide com igo a be be r e bail ar. Es coitáde m e todos , te de s q ue e s coitar, s on un gran de fe ns or do fracas o e s col ar!” “Se e s tás tol o, e ntroido, vas te r q ue pagar! O te u grave de l ito non pode agardar, a s e nte nza e s tá cl ara e non cabe ape l ar: ARDERÁS NESE LU M E ATA ESTO U PAR!” Raq ue lGóm e z Lópe z 4ºB

re l atos

XU ÍZ :

Jos é Luís Vare l a Gonzál e z S3ºA

latr i cadas 5


Na procu ra do pan

C

om o m e e s tou aburrindo q ue dá gus to na cas a, pois ... vouvos contar al go.

Be n, o cas o é q ue o outro día e rguinm e , al m orce i e todo is o q ue s e fai pol a m añá (q ue n o fai e q ue n non, te m po q ue aforra) e cando s aín do baño e m e ía m e te r un cach o no orde nador ante s de poñe rm e a trabal l ar, oio a m iña nai: –Daniii! Vaim e pol o pan, anda, q ue e u e s tou ocupada!

re l atos

Bue noooo, xa s e ría raro, h o! E, total , s e non e s tá ocupada e s tá cans a porq ue non durm iu de noite ou porq ue h oxe os pe q ue nos e s taban ins oportabl e s (m iña nai é m e s tra) ou s abe De us e a Virxe por q ue . Para q ue vou prote s tar?Se vou te r q ue ir igual ... – Bue no l ogo, a ve r. Dám e os cartos , ou? Aínda por riba de ir pol o pan aínda h e i te r q ue pagal o –dixe n. E é q ue e u, cando m e obrigan a face r unh a cous a, póñom e bas tante m al e ducado e ins oportabl e. –Tom a –e de um e un bil l e te de de z e uros . – Pe ro ti tol e ach e s , de s de cando o pan cus ta de z e uros , ne na? – o de ne na s aíum e ne s e m om e nto, e h ? Non pe ns e de s q ue l l e vou ch am ando ne na á m iña nai.

s abía (as í e todo s on re s pons abl e, eh ? M irade com o m e s acrifico pol os m e us pais . Aínda q ue e u tam én o facía por m in, s e non h ai pan para m e us pais ... m al am e nte o h ai para m in). Pe rcorrín Lugo e m e dio “y no h abía una panade ría abie rta, ch ico”. Puxe n unh a nota no m óbilpara o día s e guinte q ue dicía: “De nunciar a todas as panadarías de Lugo por pe ch ar o m e s m o día”. M al dita s e xa a m iña s orte , h o!. E vol vín para cas a coas m ans bal e iras . –E o pan, fil l o? – Pre gúntal l e s aos panade iros porq ue e u non s e i de l . –E l ogo as adorno?

– Al a, m arch o, l ogo vol vo – outra burrada, is o de “l ogo”... H ai q ue ve r as tonte rías q ue s e din cando non s e s abe o q ue vai aconte ce r no futuro. E al á m e fun e u, andando tranq uil am e nte (aí te de s outra, xa van dúas . A q ue n s e l l e ocorre ir andando tranq uil am e nte cando vai bus car o pan?A q ue n?). Cruce i o Parq ue da M il agros a e cando ch e gue i á panade ría... e s taba pe ch ada! Todo e s e cam iño para nada. Fun pol a Ave nida da Coruña ata outra q ue h abía un cach o m áis atrás . O pan daq ue l a panade ría non l l e s gus taba m oito aos m e us pais , dicían q ue e s taba cru, pe ro érach e o q ue h abía. E... e s taba pe ch ada!! –Cago no de m o! –dixe n. E as í s e guín indo ás panade rías das q ue

6

latr i cadas

e s tán, de

–Is o é o q ue m e pre gunto e u –re s pondín. Re tranq ue iro ata a m orte ! Viva a re tranca! –O nde vai o pan, Danie l ? –M am á, s e s oube ra onde vai traíach o, pódoch o xurar. Non h abía unh a panade ría abe rta! “Ni una!” Lugo e m e dio m e pape i, e nada. Nin unh a m igal l a. – Vaia por De us , oh . E agora com o face m os ? –Frite unh as patacas . – Pe ro agora non m e dá te m po!

–É q ue non te ño m e nos . – Be n, pois as vol tas para m in, pol a viaxe – dixe n de brom a. Ja! Brom a s i, h o! O q ue pas a é q ue e u naq ue lintre non o s abía.

panade rías , q ue

–Be n, pois e s pe ram os . – Val e l ogo. Ve ña, vail l e axudar a te u irm án a pas ar o as pirador. –O q ue , h o?! –Andando! M e rda. M e rda, m e rda, m e rda, m e rda. Axudarl l e a pas ar o as pirador?M e rda. M e u irm án pe rcorre u todo Lugo na procura do pan? (Non e s taría m al com o títul o de pe l ícul a: “Na procura do pan 2”) Non. Non, non, non. E e u, de s pois de andar o q ue ande i, te ño q ue l im par?M e rda. Pe ro as í é a vida. Eu axude il l e a l im par ao m e u irm án e m áis tarde m e u pai ch e gou cun bol o de pan be n grande . Is o foi o col m o. Nunca m áis vol ve re i a andar pol a cidade adiante bus cando pan. NU NCA M ÁIS! Danie lFe rnánde z Lópe z 3ºA


O re i das agach adas

Se ntam os todos para xantar, m iña nai pre guntoum e pol o re l oxo q ue m e u pai m e trouxe ra do Xapón e , q ue facía e s condido de trás do cadro do s al ón?. O dio q ue a xe nte atope o q ue e s condo! De s pois de com e r ach égom e á h abitación da avoa para l e rl l e as noticias do xornal , de cátom e de q ue xogue te a coas m ans un obxe cto. -Que é is o ?pre gúntol l e á avoa. -É un m e dal l ón coa foto do te u avó. Contés tam e . O m e u avó tiña a m e s m a te im a ca m in e l tam ��n o e s condía todo. A avoa dám e o m e dal l ón para q ue o garde , e s tou m oi im pacie nte por atoparl l e un bo e s condite . H oxe foi un día pe rfe cto na e s col a, no re cre o xogam os ás agach adas , e u gañe i, o q ue e ra de s upoñe r. O s com pañe iros da outra cl as e re táronnos a xogar un torne o de agach adas . Se cons igo gañar procl am aranm e com a o re i de s te xogo. É o anive rs ario de Ana, m iña irm á. Abaixo no s al ón h ai unh a fe s ta, xa ch e garon uns cantos am igos nos os . Eu e s tou coa avoa, xogando ás cartas . Baixo á fe s ta e col l o uns anacos de tarta para os dous . M ar, a m oza q ue m e gus ta, ach égas e a m in, pre gúntam e pol a avoa, e s tá e nfe rm a h ai al gúns días . M ar s obe com igo á h abitación. A avoa e M ar fal an com a s e fos e n ve l l as am igas . É o día do torne o, e s tou s e gurís im o de q ue vou gañar !

Em pe zan a contar: -U n, dous , tre s … Corro e cons igo agach arm e na cas e ta do xardiñe iro. -Cincue nta ! be rra un. Col l o o foco col gado na pare de e al um o o burato, e s taba e s curo. É un s um idoiro, rapidam e nte baixo por e l , q ue m alol e, pe ro non m e q ue da outra s e q ue ro s e r o re i das agach adas . Xa pas a unh a h ora de nde q ue e s tou aq uí abaixo, ao l onxe ve s e unh a l uz azul . -Que n anda aí ? pre gunta unh a voz m as cul ina. Ach égom e a e l , para pe dirl l e axuda , o h om e e s tá e nfadado e m oi rapidam e nte axúdam e a s aír de al í pe ro non m e de ixa tranq uil o s e nón q ue para col m o ch am a á pol icía q ue m e l e va á cas a . A m iña nai e s tá m oi e nfadada e bérram e s e n parar, e u pas o de todos , s ó m e pre ocupa a avoa. Subo á h abitación a face rl l e unh a vis ita.

re l atos

A

q ue n non l l e gus ta xogar ás agach adas ? A Xoán réñe nl l e, e rins e de l na e s col a por xogar ás agach adas . Cando s e e s conde é im pos ibl e atopal o, ade m ais te n unh a h abil idade ..., e s cónde o todo e e ncántal l e face l o.

El a, nada m áis e ntrar, dim e q ue unh a pe rs oa q ue agach a os s e us s e ntim e ntos a s i m e s m a e aos de m ais acaba por non q ue re rs e , nin q ue re r aos de m ais . Es tá pre ocupada por m in, h ai uns días q ue m e pre gunta pol o m e dal l ón, e u non m e acordo do s e u agoch o. H oxe pol a tarde ve u o fontane iro para arranxar o atas co das tube rías , e s coito un be rro da m iña nai, xa m e acordo ¡ o m e dal l ón… !

Noe m i Novo Luis 3ºB

latr i cadas 7


A m irada du n ce go

S

into un raio de l uz q ue roza coidados am e nte a m iña faciana, un foco de l uz diagonalq ue atrave s a por un oco da fie s tra. Se ntado nun m e xe dor, s um ido nun vaivén bas tante m onótono e ch e irando e s e ol or a s al itre do m ar q ue m e orie nta, s e i q ue e s tou na m iña cas a e is o tranq uil ízam e .

re l atos

H oxe , cre o q ue é o día pe rfe cto para contarvos a m iña h is toria pos to q ue , a e s curidade do pre s e nte non im pide q ue re corde o m e u pas ado ch e o de form as m oi dife re nte s e m os aicos de m úl tipl e s core s . Com e zare i a contarvos de nde a m iña ne ne z. Eu non e ra un m ozo corre nte com o todos os de m ais , al go s ingul ar s e o cons ide rade s . A m iña m e s tra particul ar, U xía, foi unh a pe rs oa q ue m arcou inte ns am e nte o m eu pas ado. Se m pre s oube n q ue e ra m oi cariños a cos ne nos , cando e s taba tris te re cordo q ue s e m pre dicía: “non ch ore s M ate o, re corda q ue ti non e s dife re nte , ti e s e s pe cial ”. Nunca puide n im axinar com o e ra o s e u as pe cto, q uizais l oura, m ore na, fraca, corpul e nta... pe ro is o non me im portaba, en abs ol uto, bas tábam e con s e ntir a s úa cal or para non e s tar tan s ó. Pacie nte m e nte , e l a re s ol vía todas as m iñas dúbidas : Com o é a cor azul ? É tan inm e ns a com a o m ar? é com o din? É a l uz da noite ? Com o xa s abe de s , pre guntas pe q ue nos .

de

ne nos

M oitas ve ce s q uixe n bus car al gunh a re s pos ta para todas as m iñas cue s tións pe ro por m áis q ue inte ntaba tan fatigos o l abor xam ais o cons e guía. U xía inte ntaba e ducarm e com o m e l l or s abía, l ibrándom e de s te m undo paral el o no q ue vivo e trans l adándom e ao vos o m undo, un l ugar ch e o de s e ns acións pos itivas . Eu s e m pre dicía q ue e ra com o o m e u anxo da garda, cando pre cis aba da s úa axuda non dubidaba e n virm e a vis itar. Ens inoum e a e s cribir, aínda q ue dubido da m iña cal igrafía, e ns inoum e a l e r, a s e ntir, a e s coitar... e e s tou s e guro de q ue s e non

8

latr i cadas

fos e por e l a non s e ría e u q ue n vos contas e a m iña h is toria. Se q ue re de s q ue s e xa franco, dire ivos q ue s on unh a pe rs oa de m as iado aus e nte e aínda q ue pare za im pos ibl e bas tante inde pe nde nte . “M ate o, pe ns a q ue a túa im axinación é e xtraodinaria”. Todas e s as fras e s re confortábanm e o s uficie nte para s e guir cons truíndo e s e l ugar ch e o de core s e de l uce s de ne ón. U xía e ra os m e us ol l os . A m ocidade foi a pe or e tapa da m iña vida, m arcada por un s uce s o te rribl e : o día do m eu de zas e te anive rs ario. Re cibín unh a noticia q ue q ue brou o m e u corazón e n m il es de anacos pe q ue nos , U xía m orre ra nun accide nte de tráfico. Ch ore i, s i, ch ore i tanto q ue e s gote i todas as m iñas bágoas . Agora m áis q ue nunca s e ntíam e un pris ione iro do m e u propio zul o. U nh a pe rs oa s ingul ar, infe rior, pre s cindibl e, se n un rum bo q ue s e guir. Ch e gue i a obs e s ionarm e , non fal aba con ninguén vivía s ó no m eu l ugar nunh a burbul l a ne gra, se n s aída. O s m e us pais e s taban pre ocupados pol a m iña s aúde xa q ue non durm ía e ape nas probaba bocado. Os m édicos dicían q ue de bía ir ó ps icól ogo pe ro e u ne gue im e rotundam e nte ;e l e s q ue s abe rían... Todos os m e us proxe ctos , il us ións , s oños , afas te inos no m áis profundo dos pre cipicios , e e u m e s m o fun pe ch ando todas as portas . Xam ais pode re i e s q ue ce r e s e h orribl e 24 de outubro. Dire ivos q ue nunca pe ns e i e n ce l e brar o m e u anive rs ario; xa q ue cum prir anos de prim íam e re al m e nte . Co pas o do te m po fun l e vantándom e da caída, avanzando pouco a pouco, im axinando a cl aridade de novo, l oitando contra os s uce s os do pas ado. Fun re com poñéndom e l e ntam e nte e vol vín á vida. Es tou s e guro de q ue U xía e s tá orgul l os a de


m in. El a e ns inoum e q ue a vida é al go fe rm os o cos s e us contrate m pos e as s úas l e dicias , q ue al gúns s uce s os s on os q ue nos fan m adurar. A vida é un nace r cons tante coas s úas e tapas q ue e s truturan a e xis te ncia de de te rm inados m om e ntos . Al égrom e de vivir, s e guire i l oitando por un m añá, prom e te dor, ins is tindo e n m el l orar os m e us e rros . Todos os

días

dou

e norm e s

pas e os

pol a

praia apre ciando os m áis m ínim os de tal l e s por m oi s inxe l os q ue pare zan. Gozando da nature za da cos ta, re s pirando e s e ol or s al gado q ue tanto m e re conforta Síntom e afortunado contándovos a m iña h um il de h is toria a través da m irada dun ce go. Laura Túñe z Lore nzo S4ºA

s ta é a h is toria dun ne no ch am ado Luís q ue abandonaran s e us pais cando tiña s e te anos . Luís fora re col l ido por unh a anciá, l e vouno á s úa cas a e e s tivo coidando de lata q ue s e puido gobe rnar.

E

Cando foi por prim e ira ve z ao Ins tituto a anciá cas e non tiña diñe iro para com prarl l e o m ate rial e s col ar, as í e todo m e rcoul l e dous bol is , un l apis e unh a gom a, os l ibros déranl l os , todo is to tíñao q ue l e var nunh a bol s a de pl ás tico porq ue non l l e puide ra m e rcar unh a m och il a. Luís e ra bo e m oi e s tudos o, tiña o m e l l or com portam e nto da cl as e ; Ía m e drando, re m atara os e s tudos cunh as e xce l e nte s notas . U nh a fam il ia m oi rica inte re s ous e por e l e cons e guiul l e unh a bol s a de e s tudos para q ue puide ra ir á unive rs idade , fóra do país . Luís non ace ptou, q ue ría trabal l ar e cons e guir cartos canto ante s , tiña q ue axudarl l e á s úa anciá nos gas tos . Pas ara o te m po, Luís tiña vinte e tre s anos e e s taba conve rtido nun h om e , pe ro cam biara, xa non e ra o m e s m o, xuntáras e con m al as com pañías , pas ara de s e r un

rapaz e xe m pl ar a conve rtirs e nun “s icario”, dirixía unh a banda m oi pe rigos a, roubaban e m ataban a todos os q ue s e inte rpoñían no s e u cam iño. U n día, os s e us “col e gas ” q ue rían atracar e m atar á anciá , Luís prim e iro non q ue ría pe ro axiña s e apode rou a m al dade de le ace ptou. As í fora, as as inárana e l ogo continuaron atracando.

re l atos

A vida de Lu ís , u n rapaz cal q u e ra

Pas aran os anos e Luis coñe ce u unh a m ul l e r coa q ue cas ara e tive ra fil l os , aforrara cartos daq ue l e s anos piratas e tiña ne gocios com partidos con aq ue l es “col e gas ”,q uixo ve nde l o todo, m arch ar, ir vivir ao e s tranxe iro, cam biar de vida, m ais e s ta ide a non l l e s gus tara nada aos s e us s ocios cos q ue dis cutiría. A dis cus ión tivo un fatalde s e nl ace , m atara aos tre s am igos . Foi rapidam e nte bus car á s úa fam il ia para fuxir e cando ch e gaban, pre to do ae roporto, s orpre nde unos un coch e de fronte , m orre ran todos . A vida pas ara factura. Ol e k s andr Vorone nk o S4º B

latr i cadas 9


A pantas m a do ins titu to

O

m e u nom e é Lis a e vouvos contar unh a h is toria, unh a h is toria q ue nos aconte ce u a m in e ás m iñas m e l l ore s am igas Carol e, Es te ve e As h l e y no nos o prim e iro ano de ins tituto. Todo is to com e zou cando foram os e l ixidas para actuar no fe s tivalde Entroido, a nos a actuación e ra cantar co nos o grupo “O cl ub da Fe rradura” unh a canción titul ada “A am izade ” inve ntada por nós . O prim e iro día q ue e ns aiam os no ins tituto com e zou todo. -Que be n nos s aíu, rapazas ! -Te s razón, s aíu m oi be n!

re l atos

-Rapazas , xa é m oi tarde , s e rá m e l l or q ue re col l am os e m arch e m os . Em pe zam os a re col l e r e ao re m atarm os m arch am os , xa s airam os do ins tituto, cando Carol e e m ais e u nos de catam os de q ue e s q ue ce ram os as guitarras .

q ue foi unh a brom a de Ve rónica e Cris tydixo As h l e y. -Ah h h h h ...! Es coitam os e viña do s al ón de actos ,fom os o m áis rápido q ue puide m os e al í e ncontram os a unh a ne na, s e ntada no e s ce nario,cunh a e norm e m anch a ve rm e l l a no ve s tido; un m om e nto...non e ra unh a ne na... e ra unh a pantas m a... - E, é, é ... unh a pantas m a- dixo Es te ve . - Ch ám om e Gue rty e ide s corre r a m e s m a s orte q ue corrín e u fai de z anos ...Ide s m orre r aq uí ne s te s al ón de actos . Ne s e m om e nto, l e vantous e cun coite l o na m an e ve u corre ndo xunto de nós , nos outras botam os a corre r todo o q ue puide m os , e s aím os do ins tituto a te m po, pe ro pol os pe l os . Á m añá s e guinte , no re cre o, fom os

á

-Rapazas , e s q ue cín a guitarra. -Eu tam én- dixo Carol e. -Pois im os bus cal as - dixo Es te ve . Fom os corre ndo e cando ch e gam os s ó q ue daba o cons e rxe q ue e s taba ce rrando as aul as , corre m os cara ao s al ón de actos para col l e r as guitarras , col l ém ol as e e s tabam os a piq ue s de m arch ar, cando oím os un be rro q ue proviña do e s ce nario, fom os corre ndo para ve r q ue n fora, pe ro non atopam os a ninguén... De s úpe to vim os unh a l uz branca. Entón ate rradas botam os a corrr e m arch am os do ins tituto. Xa fóra e cam iño das nos as cas as , com e zam os a fal ar s obre o q ue viram os . -Que cre de s q ue foi is o? -Eu cre o q ue foi unh a brom a de Ve rónica e Cris ty- dixo As h l e y. -Eu cre o q ue Carol e.

foi unh a pantas m a- dixo

-Eu tam én cre o q ue foi unh a pantas m a. -Eu e s tou con As h l e y, q ue foi unh a brom a de Ve rónica e Cris ty- dixo Es te ve . -M irade , por q ue m añá de s pois do e ns aio, non inve s tigam os un pouco?- pre guntou Carol e. -Val e - conte s tam os . Com o acordam os o día ante rior, de s pois de e ns aio, fom os inve s tigar. -Rapazas , aq uí non ocorre

10 latr i cadas

nada, s e guro

bibl iote ca, e bus cam os inform ación s obre o q ue l l e pas ou a Gue rty. Atopam os q ue m orre ra, porq ue fora as as inada, pe ro nunca atoparon o as as ino nin o coite l o co q ue a m ataran. - Is to é m oi e s traño, q ue n a puido m atar?dixe n e u de s pois de l el o todo. - Eh ! E s e a as as inou unh a pantas m a?Dixo Carol e. Eu bus q ue i rapidam e nte , e o q ue atopam os de ixounos coa boca abe rta, non nol o


De s pois de e ns aio, e s pe ram os a apare ce ra Gue rty e , cando apare ce u...

q ue

-Gue rty , s abe m os o q ue ch e aconte ce u e foi unh a ve rdade ira inxus tiza, porq ue Candys non tiña nada contra ti, pe ro e s taba m oi e nfadada e ti pagach e s por al go do q ue non tiñas ningunh a cul pa- dixo Carol e. - Nós tam pouco te m os a cul pa do q ue ch e pas ou a ti, por is o pe dím os ch e q ue non fagas o m e s m o- dixe n e u. -Te de s razón, ade m ais a parte de m in e de Candys , aínda m orre ron m áis , e os as as inatos aconte ce ron de cada de z anos

de s de q ue s e fundou o col e xio pe ro grazas a vós non vol ve rá aconte ce r xam ais . Ne s e m om e nto, vim os al go q ue aínda h oxe ningunh a das catro acabam os de cre r. Apare ce u unh a l uz branca q ue il um inou toda a h abitación. - Grazas por s al varm e , agora de s cans ar xunto os m e us pais .

podo

De s úpe to, de trás de Gue rty, apare ce ron un h om e e unh a m ul l er ve s tidos com pl e tam e nte de branco e os tre s xuntos as ce nde ron pol a l uz e de s apare ce ron. Ninguén nos cre u, e s pe ro q ue ti s i. Tania M aría Se ijas GilS1A

H is toria de Fátim a e a s úa fam il ia

F

átim a e ra unh a rapaza q ue s e m pre s orría e poucas ve ce s s e e nfadaba. A fam il a de Fátim a é m oi num e ros a, xa q ue te n s e is irm ás e un irm án, o m áis pe q ue no de todos . O s e u pai non gañaba m oitos cartos para m ante l os , as í q ue de cidiu m arch ar a Es paña, e n bus ca dun trabal l om el l or.

s abía o q ue l l e e s taba dicindo e s e u pai tivo q ue l l o e xpl icar. Cando ch e gou a cas a e s taba conte ntís im a de te r apre ndido unh a pal abra: “O l a”.

re l atos

podiam os cre r.U nh a ne na ch am ada Candys , tam én fora as as inada no ins tituto do m e s m o xe ito e no m e s m o l ugar, pe ro e s ta ve z s i s e atopara o as as ino e fora unh a am iga s úa q ue l l e tiña e nve xa.

Que ría ocul tarl l e s ás s úas fil l as q ue ía para Es paña, pe ro Fátim a tivo o pre s e ntim e nto de q ue o s e u pai m arch aba e q ue e l es q ue darían coa s úa nai. Na úl tim a noite q ue pas aba Ah m e d coa s úa fam il ia, Fátim a ape rtouno m oi forte e com e zou a ch orar de tris te za. Pas aron m e s e s e m e s m o anos s e n ve r a s e u pai, ata q ue un día Ah m e d arranxou os pape is e vol ve u para l e var a s úa fam il ia con el . Pe rcorre ron q uil óm e tros e q uil óm e tros ata q ue por fin, ch e garon a Es paña. Cando ch e garon, s e ntírons e m oi fe l ice s de e s tar todos xuntos . Ah m e d de cidiu m atricul ar aos s e us fil l os nunh a e s col a. Fátim a s e ntías e , e ntre os s e us com pañe iros , e s traña e tris te porq ue l l e pre guntaban cous as q ue e l a non l l e s s abía re s ponde r. U n día Fátim a ía co s e u pai no coch e e pararon nunh a gas ol ine ira. O s e ñor q ue cobraba s audou a Fátim a, pe ro e l a non

Pas aron días e días , Fátim a e as s úas irm ás apre ndían rapidam e nte o idiom a grazas a unh a profe s ora á q ue Fátim a e a s úa irm á Lail a q ue rían m oito: e ra a prim e ira pe rs oa coa non s e s e ntían e s trañas . U ns m e s e s m áis tarde xa dom inaban pe rfe ctam e nte a l íngua. Fátim a e as s úas irm ás e s taban m oi agrade cidas dos profe s ore s por tratal as tan be n. H anane Ftouh S3ºA

latr i cadas 11


O s pais opinan q ue a vocación viña de h ai te m po

U n rapaz do IES A Piringal l a “novicio” nu n m os te iro Trape ns e Dis e q ue o s e u e s tado de s aúde é m ais pre ocupante do im axinado Fran cis co Gon zál e z /Lu go

re portaxe

U n rapaz puido face r re al idade o s e u s oño. Es ta Se m ana Santa e ntrou nun m os te iro Trape ns e . Fonte s próxim as din q ue o s e u e s tado de s aúde é cada ve z pe or de bido ás forte s prácticas de “O ra e t Labora”. Aínda non s e te n ce rte za pe ro cre s e q ue e s tas prácticas obrígano a l e vantars e ás catro da m añá para re zar e l ogo e s pérao unh a dura xornada de trabal l o na q ue s ó goza de dúas h oras para re cre o nas q ue nin s e q ue ra pode fal ar cos outros m onxe s . O s s e us coñe cidos e com pañe iros e s tán de s conce rtados , e ninguén e s pe raba q ue o rapaz acabara de s e xe ito, l ogo de coñe ce l o de toda a vida. "Es tá m alde

Le m a d os trape n s e s

l a ol l a , e s im pos ibl e, conociéndol o de s ie m pre

12 latr i cadas

Im axe d o m os te iro n o q u e s e atopa o rapaz

q ue cam biara de e s ta form a s u vida, pare ce m e ntira, y e ncim a s e m e te cura, q ue ve rgüe nza, vaya ch aval " com e ntaban os s e us m el l ore s am igos e ntre ris as e l am e ntacións , xa q ue e ra un m ozo m oi re s pe ctado no s e u grupo, e os s e us ante riore s xe itos de vida non e ncaixan nada cos m ode rnos . Os profe s ore s ve n e s te cam bio com o al go e s traño no m ozo: "En cl as e nunca ate ndía y m uch os días no as is tía a cl as e , ¡q ue cam bio!" com e ntaban uns ; outros dicían "É al go im pe ns abl e, e s pe re m os q ue a e xpe rie ncia m e l l ore o s e u com portam e nto". U ns e n contra e outros a favor de s ta actitude , non de ixa indife re nte a

ninguén do s e u círcul o. O s pais , abraiados coa actitude do s e u fil l o, non q ue re n face r de cl aracións pe ro apóiano e n todas as de cis ión q ue tom e . Re s pe cto ó e s tado de s aúde do rapaz, péns as e q ue é bas tante m al o, xa q ue as continuas prácticas arriba m e ncionadas e s tán a de te riorar de form a pre coz ó rapaz. O q ue m áis pre ocupa é a s úa s aúde m e ntalxa q ue o m ozo te n q ue de ixar h ábitos com a o tabaco e o al coh ol , ade m ais dos s e us obxe ctos pe rs oais m áis q ue ridos , com o o orde nador e o te l e vis or. O s ps icól ogos afirm an q ue non s e afará a e s ta nova form a de vida.


FAM E E E M IGRACIÓN

C

óm pre coñe ce r, a través dal gúns fe itos de dis tintas épocas , o e s tado de ánim o dos l abre gos e l abre gas , q ue e ran daq ue l a a cl as e m aioritaria na Gal iza. Non pode m os e s q ue ce r a s ituación do agro gal e go, q ue e ntrou e n cris e a prim e iros do s écul o XIX por m or do aum e nto da poboación e outros m otivos (q ue das dos pre zos , e tc.), para e nte nde rnos o q ue s uce de ría pos te riorm e nte , e de s te xe ito pode rm os aval iar corre ctam e nte as re ivindicacións e l oitas cam pe s iñas na nos a nación.

De itous e a fam e ao l ongo dos s e m brados Enriba dos ce nte os trigos m il l os ! De ixou todos os frutos tan m irriados ! Ai nos os fil l os ! A fam e e m purra a e m igración, tanto trans atl ántica com o pe nins ul ar. O s s al dos m igratorios inte rce ns ais de Gal iza s e rán m oi ne gativos para a nos a nación e n todos os as pe ctos , aínda q ue s e poidan re s catar, com o e fe ctos pos itivos , a pote nciación do e ns ino e de e ntidade s as ociativas de s de as

“O avis o de fam e fíxos e m áis urxe nte e n 1843 e 1847 cos cons abidos m otíns popul are s . En 19 52 a fam e xa non s e anuncia, pre s éntas e de s úpe to. As inte rm ite nte s ch oivas de agos to, s e te m bro e outubro arruínan as col l e itas de s te ano e im pide n s e m e ntar e n 1853… M e ntre s a xe nte m orría re al m e nte de fam e nas rúas e nos portais das cas as de Santiago, m e ntre s se im provis aban ranch os col e ctivos por conta do conce l l o e da Xunta de Be ne ficie ncia na q ue tanta parte tivo a Igre xa, o Es tado e s pañol s e guía cobrando puntual m e nte os im pos tos e e m bargando os be ns dos q ue non podían pagar… No m e s m o s e ns o (de nunciando e s te fe ito) dirixíndos e ao Congre s o e n 1855 os Conce l l os de O ure ns e , Carbal l iño, Ce l anova, Rivadavia, Bande , Ve rín, Xinzo, Viana, Val e dorras , Al l ariz e pobra de Trive s . No e s crito re coñe ce n q ue a provincia e s tá “e xte nuada”pol a fam e . Por is o din q ue non pode n os cam pe s iños pagar as contribucións … ”

docum e ntación

Por e xe m pl o, de be m os s abe r q ue a fam e m arcou o país e as s úas xe nte s .

col onias e m igrante s (dando pul o á re ivindicación fronte á de pe nde ncia e os abus os ) e a e ntrada de capitais q ue dinam izarán ce rtas actividade s e conóm icas . Tam én Ros al ía de Cas tro (18371885) re fl icte nal gúns poe m as o trato am argo q ue re cibe n os gal e gos e gal e gas na e m igración te m porale n Es paña: Foi a Cas til l a por pan e s aram agos l l e de ron; déronl l e fe lpor be bida pe niñas por al im e nto. Déronl l e , e n fin, canto am argo te n a vida no s e u s e o… ¡ Cas te l l anos , cas te l l anos , te nde s o corazón de fe rro! Re fe re ncia A Loita Labre ga contra os foros e o caciq uis m o. Fundación paa o e s tudo e a divul gación da cue s tión s ociale s indicale n Gal iza

Xos é M anue l Pintos Vil l ar (1811-1876) re fl icte no poe m a “De itous e a fam e ” a s ituación de m om e nto:

latr i cadas 13


Afinab l e e conce rto

N

a e dición pas ada da re vis ta cre o q ue de i un pe q ue no introito bas tante acl aratorio s obre a gaita, pe ro q ue doum e unh a pe q ue na e s piña cravada de ntro de m in, ao m e ncionar o punte iro afinabl e e a copa de conce rto e non e xpl icar un pouco m áis de q ue vai o as unto. Para com e zar, dare i unh as cantas nocións bás icas para pode r e nte nde l o todo m oito m e l l or.

E pol a outra banda te m os a copa de conce rto, pe za q ue s e s ubs titúe no afinabl e para dar l ugar ao punte iro de conce rto. Es te inve nto caracte rízas e por am pl iar o re xis tro de notas do punte iro. O re xis tro dun punte iro conve ncionalé dunh a oitava e unh a cuarta (incl us o ás ve ce s unh a q uinta) por riba da tónica e dunh a s e gunda m e nor por de baixo, o q ue ve ñe n s e ndo unh as

docum e ntación

Com o dixe n no prim e iro artigo, o punte iro da gaita é o e l e m e nto m áis im portante de s ta, porq ue pe rm ite cre ar as m e l odías q ue re q ue rim os . Non nos pode m os e s q ue ce r de q ue é un ins trum e nto de m ade ira, e de q ue s e ve afe ctado pol a te m pe ratura e a h um idade , re fl e ctindo cam bios im portante s na s úa afinación. Ata

de s tacabl e do afinabl e , un avance l e vado da m an de Lis Latas e Pe pe Vaam onde , aos q ue l l e s e s tam os inm e ns am e nte agrade cidos por taltrabal l o.

agora o único q ue podiam os face r e ra m anipul ar a pal l e ta (a fonte do s on) de s puntándoa, ras pándoa, pe ch ándoa, abríndoa… o q ue nos l e vaba a tocar nunh as condicións nas q ue non e s tabam os pre cis am e nte cóm odos (tim bre dife re nte , m e nos pote ncia de s on, m e nos pre s ión… ) na m aioría dos cas os q ue re tocabam os dita parte . Pe ro co punte iro afinabl e is o acabous e . A s úa m aior vantaxe é q ue pe rm ite s e parar o tim bre e a afinación, dando l ugar a dous parám e tros inde pe nde nte s . Agora pode m os e s col l er unh a pal l e ta pol a s úa cor, pre s ión… s e n te r q ue pre ocuparnos da afinación (O l l o! Á h ora da e s col l a, a pal l e ta de be ir o m áis proporcionada pos ibl e ;o punte iro tam pouco fai m il agre s ). Com o s e cons e gue is to? Be n, o punte iro e s tá fe ito e n cinco pe zas , o q ue pe rm ite al ongal o e acurtal o. Se gundo o e fe cto q ue de s e xe m os , m anipul are m os un s e gm e nto ou outro;s e , por e xe m pl o, te m os todo o punte iro com pe ns ado pe ro o Dó q ue da baixo, acurtare m os a úl tim a parte , e as í con todas as notas . As í, pode re m os tocar e n condicións cl im áticas bas tante adve rs as para o ins trum e nto afinados corre ctam e nte , a unh a fre cue ncia de 440 H Z . Is to é o m áis

14 latr i cadas

Pe za gañadora Pre m io Arte s anía de Gal icia 2008

de zanove notas (vinte s e o punte iro ch e ga a dar a q uinta na s e gunda oitava). Pe ro a copa de conce rto am pl íao a unh a te rce ira m e nor por de baixo da tónica. Is to s ignifica q ue pas are m os a te r un par de notas m áis . As vantaxe s m áis rápidas s on q ue s e pode n inte rpre tar outro tipo de pe zas tan dife re nte s das m uiñe iras e das xotas com o pode s e r unh a aria ou un pre l udio dunh a s uite e q ue nos dúos de gaitas h abe rá novos acorde s , m otivos , voce s … ata agora im pos ibl e s de re al izar. En fin, cal q ue ra m ús ico profe s ional s abe o q ue s ignifica dis poñe r de dúas notas m áis ; de aí q ue o gaite iro Pe pe Vaam onde xa gravas e o s e u novo CD co punte iro de conce rto. Por úl tim o, q uixe ra dicir q ue os cons trutore s do punte iro afinabl e e da copa de conce rto pas aron m oitas h oras e m oito trabal l o para ch e gar a onde ch e garon e q ue


o s e u e s forzo s e viu re com pe ns ado cando l l es outorgaron o Pre m io Arte s anía de Gal icia por ditos de s cubrim e ntos . Pe ro ade m ais tam én l l e s q ue ro e xpre s ar o m e u agrade ce m e nto e o de tantos e tantos gaite iros por ofre ce rnos e s te s avance s tan agardados para pode r

re s ol ve r probl e m as q ue xa criam os q ue e ran e te rnos . Grazas . M arcos Te l l a Ál vare z 1º BAC

e ntroido na provincia de O ure ns e é s e n dúbida un dos m áis im portante s de Es paña, xunto co de Canarias e Cádiz. En O ure ns e h ai vil as cun e ntroido s onado de nde h ai m oitos anos . O s m áis s onados s on: Vil ariño , Xinzo de Lim ia, Ve rín, Laza e Viana do Bol o. Paga a pe na ve r o e s pe ctácul o de Viana , cos "Bote iros ", l e vaban traxe s de cos tos ís im a re al ización e fe rm os o col orido. A s úa cam is a vai te cida con ce ntos de cintas de core s .A s úa m ás cara é única: de cor m oura tal l ada e n m ade ira, cun s orris o burl ón, re m atando cun l agarto. Pode ch e gar a un m e tro, e vai adornada con cintas de core s , tam én vai acom pañada da s úa m onca, unh a l onga vara re m ata cunh a borl a. A m ás cara l e va cinco ch ocas . O s e u s on é m oi pe cul iar. Non s on as únicas m ás caras do e ntroido e n Viana, xa q ue tam én e s tán a "m ul a" e o "m aragato".A m onca e m prégana para dar os s e us caracte rís tios s al tos e para abrir o fol ión.O s fol ións ,s on grupos de trinta e core nta ve ciños con grande s bom bos , aixadas , gadañas , cornas , e tc.. de dícans e a vis itar dis tintos vil as da parroq uia.

O

Vil ariño, co "Bote iro" q ue é o pe rs onaxe m áis popul ar do e ntroido tanto de Vil ariño de Cons o com o de Viana. A m ás cara q ue l e va e s tá fe ita de m ade ira de bidue iro, pintada de ne gro e o bico ve rm e l l o. Le va unh a cam is a bordada con infinidade de anacos de fitas de core s form ando figuras xe om étricas ( dá trabal l o a 2 m ul l e re s durante 25 días face r a cam is a). O pantal ón é e ncarnado con fl ocos . Sobre o cinto l e va cam paíñas do gando q ue ao m ove rs e produce un tintine o. Tam én l e va un bácul o, s ím bol o do pode r, e no re m ate pons e a col a da rapos a. O e ntroido e n Vil ariño com e za o xove s de com padre s co l arde iro, no q ue as m ozas , de s pois de roubarl l e s a roupa aos m ozos , fan o l arde iro col ocándoo nunh a árbore , pos te ou bal cón pe ch ado, o m áis inacce s ibl e q ue s e poida. Es ta caricatura dos m ozos s e rá obxe cto de m ofa e burl a ata q ue s e xan q ue n de baixal o. O xove s

s e guinte , o de com adre s ou l arde ira, é a inve rs a : os m ozos fan a l arde ira roubándol l es roupa ás m ozas e e ncargándos e de q ue pe rm ane za e n l ugar vis ibl e ata q ue e l e s m e s m os a baixe n para pas e al a no fol ión. O fol ión córre s e todas as noite s nun pas arrúas pautado , ritual co rítm ico s on dos de s com unais bom bos , a aguda voz das gadañas e o ronco s opro do corno, s on capace s de de s fil ar ata o día, en s ingul ar proce s ión q ue pode ch e gar ata as vil as ve ciñas . A tam bore ada é incríbl e , os tam bore s s on arte s anais , con pe l es de corde iro ou ove l l a. O s días grande s , s on os tre s úl tim os nos q ue é fre cue nte a FO LIADA, re pre s e ntación orixinalna q ue os pe rs onaxe s típicos com o os "bote iros ", arroupados pol o fol ión , e s ce nifican e s q ue m aticam e nte a vida da col e ctividade . En Laza, os e ntroidos s on do m áis ance s trais e dos q ue re al m e nte s e gue n a tradición. O "Pe l iq ue iro" é a m ás cara do Entroido, non é un dis fraz. O

docum e ntación

O E NTR O ID O E N O U R E NSE É ÚNICO

traxe e s tá com pos to de varias pe zas : care ta, ch aq ue ta, pantal ón e zam arra. Ade m ais l e va outros acce s orios com o os s e is ch ocos s im il are s a ce nce rros q ue avis an da s úa pre s e nza. Cada un pe s a q uil o e m e dio e e s tán fe itos de fe rro e bronce .

latr i cadas 15


docum e ntación

Que s e s uxe itan grazas a un cinturo de pe l . Al gunh as te orías s ituaban o "pe l iq ue iro"no s écul o XVI cando os conde s e xe rcían o s e u pode r na com arca e s itúanos com o cobradore s . O s "Cigarróns " de Ve rín s on bas tante s s e m e l l ante s aos pe l iq ue iros . Es ta é unh a tradición q ue s e trans m ite de pais a fil l os . O s ím bol o por antonom as ia do e ntroido de Xinzo de Lim ia s on as

"Pantal l as ". A s úa función de ntro do e ntroido é a de vixiar q ue ninguén s e pas e e pol a rúa s e n dis fraz. Que n s e xa pil l ado s e n dis fraz te rá q ue convidar a unh a ronda de viño. O q ue s e re s is ta s e rá pe rs e guido, re ducido e l e vado e n brazos ata o bar m áis próxim o para pagarl l e uns viños á cuadril l a das pantal l as . É o traxe típico,o do protagonis ta,o q ue pe rm ite inde ntificar as pantal l as , on as ve xigas de vaca ,s e cadas e infl adas ,q ue l e van na m an bate ndo e face ndo s oar as cam pás . A p"antal l a "te n cara de de m o, con cornos incl uídos , con cara de s orna. A parte de e nriba adórnas e con m otivos as trais ou anim ais totém nicos . U ns fl e oos fan a función de barba e unh a te a, a pe rcal ina, col ga pol os l ados .As pantal l as vis te n cam is a e cal zóns brancos , capa ve rm e l l a ou ne gra, pano, pol ainas ne gras e zapatos e s curos . U nh a faixa tam én ve rm e l l a, l e van na cade ira, xunto con unh as cam paíñas , coas cal e s e m ite n un s on xordo com o o dun croco, m e te ndo m e do , s al tando e s im ul ando acos o diante das m ul l e re s e os foras te iros . Patricia Cas anova Labande ira S4ºB

O BO CO M ER DO ENTRO IDO EN O U RENSE O ure ns e no m e s do e ntroido é todo unh a fe s ta, onde non fal ta a gas tronom ía....O cocido, a cach uch a, a androl l a (típica de Viana) os ch ourizos , a bica , o ros cón, as ore l l as , as fl ore s .... U n de l e ite para o padal e n cal q ue ra fe s ta do e ntroido e n O ure ns e .

16 latr i cadas


LE M BRAND O O CO NTO R NO D A R IBE IRA D O M E RA

As m ám oas s on cons trucións m ortuorias , re al izadas con grande s l ous as de pe dra, form ando unh a cám ara, cube rtas com pl e tam e nte de te rra, a e ntrada na cám ara facías e m e diante un corre dor, s e m pre orie ntado ao nace nte . O túm ul o de te rra adoita te r e ntre doce e vinte m e tros de diám e tro. En Gal icia e xis te n varios m il l e iros de l as e h ai m áis de nove nta form as dis tintas q ue o pobo cre ou ou h e rdou para a s úa de nom inación. As m ám oas s on coñe cidas com o "M inas dos M ouros " ou "Corte l l os dos M ouros ", e is to xa fai unh a re fe re ncia á im portante tradición fol cl órica de m ouros e te s ouros q ue s e de s e nvol ve ao re dor de l as . Atopám onos

aq uí

ante

unh a

pe q ue na

pos ibl es e nxovais , com o m ach adas pul im e ntadas e puntas de fre ch a de s íl e x. Ach e gám onos no nos o pe rcorrido ao cas tro de Pe narrubia, as e ntado s obre un pe q ue no oute iro, pe ns am os q ue pol a s úa l ocal ización s e trata dun pe q ue no cas tro agrícol a. Os cas tros s on os xace m e ntos arq ue ol óxicos m áis vis ibl e s e notorios na pais axe gal e ga, ide ntifícana pe rfe ctam e nte ao te m po q ue s on unh a re fe re ncia h is tórica e patrim onial de e norm e im portancia e n Gal icia. Se n e m bargo, s on poucos os cas tros e s cavados total ou parcial m e nte , na provincia de Lugo: Pe narrubia, Fazouro,...e s obre todo Vil adonga, pode n s e r e xe m pl os a citar aínda q ue cun grao de inve s tigación e cons e rvación m oi dis tinto e n cada cas o e por circuns tancias tam én m oi dive rs as . En cas e todos os cas os coñe cidos , s on de s al ie ntar os s is te m as de fe ns ivos bas e ados e n m ural l as e foxos , ás ve ce s com binados con ante cas tros ou s ucas tros , com pl e m e ntados por parape itos de m oi com pl e xa dis pos ición, pe ro q ue a fotografía aére a pe rm ite com pre nde r m áis doadam e nte .

docum e ntación

N

a al de a de Pe narrubia s ituada na parte m áis occide ntalda parroq uia de O rbazai, form ada por agrupacións de e dificacións q ue cons titúe n un núcl eo de al de a tradicional ,atopam os re s tos dunh a m ám oa, re l acionada co cas tro de Pe narrubia. De finam os e n prim e iro l ugar e s te tipo de túm ul o m e gal ítico:

O pe q ue no CASTRO DE PENARRU BIA , q ue coñe ce u unh a bre ve e s cavación nos anos s e te nta, pas a por s e r un dos as e ntam e ntos cas tre xos m áis antigos de Gal icia e corre s ponde ría ao grupo de prim e iros “cas triños ” q ue inzan as s úas raíce s na Idade do Bronce xa e n trans ición á do Fe rro (s .VI a.C.). m ám oa ubicada nun pe nich airo, e n m al e s tado de cons e rvación á q ue l l e fal ta a l ous a s upe rior, re s ul ta difícilatopar unh a m ám oa e nte ira, xa q u todas foron e s pol iadas ou s ufriron agre s ións de dive rs o tipo. A e xis te ncia de tantas m ám oas dá conta da im portante com unidade q ue h abitou ne s tas te rras . En ningunh a de l as s e e ncontraron re s tos h um anos , de bido á nature za do ch an q ue non pe rm ite a s úa cons e rvación, aínda q ue s i s on m oitos os ve ciños q ue re cordan te r xogado cando ne nos de ntro de l as no m e dio de abundante s re s tos de ce rám ica. Nos arre dore s das m ám oas te ñe n apare cido outros m ate riais q ue form aban parte de

Continuando co nos o pe rcorrido e de s ce nde ndo cara o valdo M e ra atopam os a al de a de Xuxaos , no ce ntro da parroq uia, ao oe s te A M al l adoira, O rbazai ao e s te e a ribe ira do río M e ra ao Sur, cons tituída por e dificacións de tipol oxía tradicional de m am pos te ría de granito, arre dor da igre xa parroq uial , m áis pre to aínda da ribe ira e s tá a al de a de A M al l adoira s ituada ao oe s te de Xuxaos . De l im ita ao s ur pol a ribe ira de río M e ra, al de a de pe q ue no tam año form ada por dúas e dificacións ail l adas de tipol oxía tradicional coe xis tindo con e dificacións auxil iare s de us o dive rs o. É ne s ta al de a, pre cis am e nte onde atopam os unh a das cons trucións m áis típicas de Gal icia, o h órre o, com pl e m e ntaria á vive nda rurale re pre s e ntante da arq uite ctura popul ar.

latr i cadas 17


docum e ntación

Es tá de s tinada a gardar o m il l o e outros froitos . A s úa form a e o s e u nom e , varía dunh as com arcas a outras , aínda q ue todos cum pre n as condicións fundam e ntais de ve ntil ación para o s e cado do gran e de de fe ns a contra os roe dore s . O s h órre os e m uíños re pre s e ntan as cons trucións m áis im portante s , por canto na e conom ía tradicional o gran foi o el e m e nto prim ordial da al im e ntación da poboación gal e ga durante s écul os . De s pois da incorporación do m il l o ao s is te m a de cul tivo producius e un e norm e incre m e nto na produción de ce re al , q ue com portou a cons trución de gran núm e ro de h órre os , nos q ue s e gardan as m azorgas e as e s pigas , e de m uíños , nos q ue o gran s e conve rte na fariña q ue l ogo s e coce para face r o pan. Sobre a s úa orixe , e xis te n varias te orías , pe ro a m áis probabl e é q ue xurdiría e n pl e na cul tura cas tre xa com o al m acén ou s e cadoiro de gra. De cal q ue ra xe ito, o cl im a h úm ido durante o inve rno e n Gal icia e a ne ce s idade de il l ar os al im e ntos , e n e s pe cial , os ce re ais , e s ixiría a util ización dal gún re cipie nte , s e guram e nte un ce s to pe ndurado ou s obre pés , o q ue daría orixe ao prim e iro cabazo.

Ne s te cas o trátas e dun h órre o m ixto cons tituído por unh a cám ara re ctangul ar coas s úas pare de s de pe dra e m ade ira con cube rta de l ous a a dúas augas e al gúns adornos –cruce s e pinácul os -, q ue de s cans a s obre pés ou ce pas de pe dra , a fin de prote xe -l o ce re al da h um idade do ch an e m áis dos roe dore s . As s úas pare de s pe nais s on de pe dra, nunh a das cal e s vai a porta, e as cos tais de m ade ira, l e vantándos e s obre pés cuadrangul are s .

18 latr i cadas

Norm al m e nte , para facil itar a ve ntil ación de s te s grane iros , ade m ais de te r fís goas para o aire , dis póñe ns e e n l ugare s abe rtos nos q ue o ve nto circul a con facil idade . Re m atando o nos o pe rcorrido pol o contorno de s ta ribe ira e m oi pre to da Ponte dos Pas os obs e rvam os dous pe q ue nos pal l e iros a carón da e ira(pe rte nce nte s a unh a cas a de l abranza):

O s pal l e iros s on m ore as de pal l a en form a de cono, unh a ve z s e parado o gran (m al l a), a pal l a xúntas e para darl l e form a.

A pal l a util ízas e para col m a-l as cas as , pal l e iros , m uíños ..., tam én para e s trar as corte s , e nch e r xe rgóns , face r ce s tiños , dar de com e r ó gando, e s te rca-l as ce bol as , e tc


Viol e ncia de xéne ro Cada ano m il e s de m ul l e re s m orre n a caus a dos m al tratos pol os s e us h om e s . A cons e cue ncia é q ue os gol pe s m arcan o corpo pe ro tam én a m e nte das m ul l e re s , a al m a. Todo is to agora e s tá m oi de fe ndido por parte de xus tiza pe ro, a pe s ar de todas as l e is e os dis tintos m odos de parar e s ta l acra, non s on s uficie nte s . Na te l e vis ión, na radio, no xornal ,... Pode m os ve r dis tintos anuncios nos q ue s e incita á m ul l er m al tratada a q ue de nuncie ao s e u h om e . H ai m ul l e re s q ue s i q ue s e atre ve n a de nunciar, pe ro o re s to? Que face m os coas de m ais q ue q ue dan pe ch adas na cas a, ch orando, tre m e ndo co m e do e q ue non s e atre ve n a de nunciar ao s e u h om e porq ue o q ue re n de m as iado ou porq ue pe ns an q ue foi un día e q ue non vol ve rá aconte ce r?Que s e pode face r con e s tas m ul l e re s para q ue de nuncie n e non s igan pe rm itindo e s te as obal l am e nto pol os s e us h om e s ?Que pode m os face r? Agora, nos te m pos q ue corre n non pode m os face r nada, s ó te r a e s pe ranza de q ue pouco a pouco is to s e vaia acabando e q ue todas as m ul l e re s m al tratadas poidan vivir e n paz, e s obre todo s e n m e do a nada nin a ninguén.

re fl e xión

Ne re a Te ije iro M artíne z S4ºB

latr i cadas 19


as nos as e os nos os de buxante s

Ye ray Lópe z Buján S1ºB

Andrés Gonzál e z Torre s S1ºB

Yago Prie to Rancaño S1ºA

20 latr i cadas


Dayana M agal i Cach iguango Arias S1ºB

Tania M aría Se ijas GilS1ºA

Andrés Díaz Bl anco S1ºA

latr i cadas 21


as nos as e o nos os de buxante s Iván Val carce Cas taño S3ºB

22 latr i cadas


1-A q u e idade com e zach e s a practicar k u ng-fu ? -Com e ce i a unh a idade te m pe rá, aos tre s años .

te u s am igos ? O te m po q ue te ño para o m e u ocio é re ducido pe ro ao acabar a te m porada s e m pre h ai m áis m om e ntos para dis frutar.

2.-Calfoi o m otivo q u e te im pu l s ou a face l o? -Que o m e u tio practicas e e s te de porte foi o q ue m e l e vou a inte re s arm e por e l .

9 .-Com o l ogras com paxinar os e s tu dos co k u ng-fu ? De dico m oito te m po a ade s trar e a com pe tir pol o q ue non podo de dicarl l o a outras cous as . E aos e s tudos tam pouco tanto com o q uixe ra .Es te de porte trae cons igo de s vantaxe s q ue non te ñe n outros de porte s com o o fútbolou o bal once s to xa q ue pode s l e s ionarte con m oita facil idade e e s tas l e s ións tardan m oito e n curar pol o q ue is o s upón un gran de s gas te . Sabe ndo is to,h ai q ue e s tabl e ce r prioridade s e para m in o m áis im portante agora m e sm o é com pe tir, pe ro se n e s q ue ce rm e dos e s tudos .

3.-Viron as túas cal idade s para e s te de porte a u nh a idade te m pe rá ou m ais be n tardía? A unh a idade te m pe rá, pe ro non foi ata os 13 anos cando o m e u ade s trador m e pre m iou pol a m iña s e rie dade e e s forzo, cons e guindo q ue a Fe de ración Gal e ga de Kung Fu me de ixas e com pe tir nun cam pionato de cate gorías s upe riore s á m iña, pe ro s e n opción a cons e guir m e dal l a o q ue m e axudou á h ora de adq uirir m áis nive l . 4.-Cantas h oras s e m anais de dicas a ade s trar? Inte nto pre pararm e 6 h oras m ínim o á s e m ana no xim nas io, 3 h oras fora do xim nas io e 4 h oras e m e dia noutro xim nas io dife re nte , aínda q ue non s e m pre s e pode . 5.-Títu l o de m aior im portancia que ch e gach e s a acadar? Cam pión de Es paña

11.- E para final izar, infórm anos s obre onde pode n practicar k u ng-fu para todos aq u e l e s aos q u e l l es inte re s e e s te de porte . Re com éndol l e s o xim nas io Di Som da rúa Cam iño Re al .

6.-Qu e s ignificou para ti e s te gran títu l o? Cons e guir e s te títul o s ignificou para m in unh a grande s atis facción pe rs oal xa q ue na m iña cate goría (cinturón ne gro junior) é na q ue m áis com pe tidore s h ai e é unh a das q ue m áis nive l te n,ade m ais conce déronm e unh a bol s a da De putación.

M oitas grazas a Carl os Gabrie l por s e r tan am abl e ao re s ponde r a e s tas pre guntas . E de s de aq uí de s e xám os ch e m oita s orte e n futuras com pe ticións .

7.-Calé a túa próxim a m e ta? Gus taríam e s um ar a e s te títul o o do cam pionato e urope o inte rnacional e o m undial , e s e e s te de porte ch e gas e a s e r ol ím pico, o m e u s oño s e ría gañar as ol im piadas . 8.-Tés

te m po s u ficie nte

para ti e

10.-M e re ce a pe na tanto s acrificio? Se n ningunh a dúbida. Encántam e o q ue fago e dis fruto con is o grazas ás m iñas vitorias e a pe s ar das m iñas de rrotas . O im portante é com pe tir s audabl e m e nte m e ntre s re cibe s o apoio da fam il ia e os am igos .

e ntre vis ta

E ntre vis tam os ao cam pión de E s paña de k u ng- fu

Carl os Gabrie lGonzál e z Fre itas curs a e s te ano 1º de BAC no IES “Ánxe l Fol e ”. Cam pión de Es paña de Kung-Fu Entre vis ta re al izada por Andre a Gonzál e z, 4º de ESO do IES "Ánxe lFol e ".

os

latr i cadas 23


Fal catru adas da e conom ía Que agora h ai cris e ? Is o é m e ntira! Pois xa fai te m po q ue vir s e vía. Non h ai diñe iro nin para pipas , e os com e rciante s e s tán q ue trinan. As h ipote cas e s tán tan al tas q ue non s e al canzan nin cunh a e s cada!

poe s ía

E Z apate ro, o pre s ide nte , e s tá na cas a por s e r val e nte . Ne re a Bal boa Lópe z S1ºA

De s ire é Pe na Novo S3ºA

24 latr i cadas


Gal icia te rra m iña Cando fal o de Gal icia fal o do m e u pobo D a pais axe , dos cos tum e s , do fol cl ore , D e todo o q ue m e s into dono Cando fal o do gal e go, fal o da m iña fal a D un idiom a q ue nunca cal a Linguaxe m uda a q ue n inte nta intim idal a. Cando fal o de gal e gos , fal o da m iña xe nte , dos l abre gos q ue fal ándoo, poñe n a s úa s e m e nte com unidade bil ingüe é e vide nte , q ue n o ne ga m e nte cadaq uén de cide o q ue fal a e n cada intre Raíce s ce l tas te m os todos , aínda na Coruña s e pe ns e doutro m odo, Ao m alte m po, s e m pre boa cara, s e e n Gal icia ch ove , xa e s cam pará, D e us non de ixa inundal a E q ue e s ta Te rra é m áis do q ue pare ce , o ve rdor nos ol l os non ce s a, e is o nunca aborre ce Arbore das e s pal l adas , as obal l adas por caus as h um anas Augas frías pe ro l im pas as dos nos os m are s com a as rías s e m pre virxe s ne s te s l are s As í de coidadas dan o te s ouro q ue dan e s te s l ugare s , m ágoa do Pre s tige e da s úa m al a xe s tión de ixar s e n trabal l o aos m ariñe iros foi a s ol ución

poe s ía

e re duce n a cinza tantas h oras trabal l adas

pe ro xam ais ve nde re m os os nos os ide ais ade m ais , te m os m áis dun m otivo para be rrar Nunca M áis Ve r as bol bore tas é l e ce r, as andoriñas , trazando l iñas no ce o os niños das gaivotas , a paixas e rural , aq uí nada é fe o D e nde aq uí a m ocidade , abonando e s ta te rra de fe rtil idade o s on do gal e go e a s úa e te rna m us ical idade D e vance iros trabal l o grandios o fe rm os o s abe r, xe nte com a o Grupo Nós , l oitando por un idiom a tan agarim os o É ne ce s ario coñe ce r a tan il us tre s pe rs onaxe s , e re nace r con e l e s dignas h om e naxe s xe nte abe rta de m e nte , pe ro de boca pe ch ada, xe nte q ue por de fe nde r o s e u, ata a m orte pe l e xaba. Com unidade non dada ao e s q ue ce m e nto fonte s l ite rarias q ue re vive n dando tanto e nriq ue ce m e nto. As m as as prol e tarias no e xil io e vitando q ue m orra o gal e go con e s te pe ns am e nto xe nte h one s ta e h onrada q ue h onra e s ta com arca Pobo ce ibe s e n caciq uis m o e s e n m onarca. H órre os abandonados , m uíños parados fal aron h ai anos , aínda q ue agora e s te an cal ados Fal an os ríos coas roch as , com e ntan parados s e ntados o rozar do ve nto nas fol l as das árbore s nam oradas Tam én din do as ubío dos paxaros q ue voan de s pis tados pol a fe rm os ura de Gal icia, o s on de s ta te rra O s carre iros , cam iños , re cunch os , a be l e za q ue e nce rra s angue branq uiazulgal e ga por s orte orgul l o de Gal icia ata a m orte Eum _cW

latr i cadas 25


poe s Ă­a 26 latr i cadas


Gal icia contras te s

Gal icia te rra de contras te s aínda q ue s e m e l l ante s ou dis tante s as pais axe s das cidade s s on cons tante s Gal icia te rra de diam ante s as pais axe s rurais s on fas cinante s cos ta ou inte rior no re dor ve r o re fl e xo na auga ou na te rra do s ol por Ve r o orbal l o, a xe ada, a néboa, o orbal l o a cotío frío A cal or de s ta te rra h úm ida l os tre ga com a unh a ne vada nun río Pais axe s al vaxe , pais axe rural Tranq uil idade incom parabl e , Gal icia te rra natal , Pobos s e n fronte iras , s e n barre iras h ortas , l e iras , ou nas be iras do m ar H ai q ue e s tar ce go para non al im e ntar os ol l os ne s te l ugar, Non s ó al im e nta a vis ta s e nón outros s e ntidos O canto dos paxaros pol a m añá, e s pe rta os m e us oídos . Carbal l e iras ce nte narias , cas tiñe iros fe ridos pol os anos vividos D e us a m us a s e n e s cus a por todos q ue rida Gal icia, unh a form a de vida non e s q ue cida Fol l as caídas , rodas dos carros Lam e iros e nch oupados de barro

poe s ía

Te rra m e iga, e ncantada, te rra de fe itizos

Arados de fe rro parados s e m e ntando o ve nto Non s e dan o e s q ue ce m e nto de talm ove m e nto agrícol a Aq uí e acol á onde ti e s tés , Gal icia e s tá. Son da Ciadade da M ural l a varios anos os rom anos para acabal a O u para e m pe zal a a trabal l ar Cidade das Burgas ,cons trúe n ponte s s e n parar Un día h ans e pas ar e van te r q ue ir de ponte e n ponte para cam iñar h ans e cans ar, m e nos m alq ue non te ñe n m ar Sam ilna provincia do Lére z para gozar O u s e pre fire s rías Baixas ou Al tas dá igual . Pode s parar na Torre de H ércul e s para vis itar ou de s cans ar D e s pois de tanto pe rcorrido dando s e ntido a pais axe s tan naturais Edificios m onum e ntais , igre xas con vidrie iras , cris tais para pos tais D e porte m e ntalé o q ue e u fago de porte l ite ralCam iño de Santiago. Es tradas , autoe s tradas , ce go de as fal to Ata a h e rba agrom a no ch apapote ne s te al to D e Es paña e xactam e nte ao Noroe s te Se non vive s aq uí, de s ta fixo q ue vés Gal icia de gal e gos de ntro, ou gal e gos de Gal icia fóra Gal icia cidade ou Gal icia al de a, cadaq uén á s úa ból a Aq uí todo m e e ngaiol a Gal icia nai da cie ncia, Te rra m iña vivo con e s ta cre nza Todo fe rm os o, todo s e com pl e m e nta Catro de catro, aí te s a dife re nza. Eum _cW

latr i cadas 27


Gal icia tam én fal a Gal icia non é unh a m áis das com unidade s de Es paña Pobo gande iro q ue tanto s e am a Nai da agricul tura a m aña de fouce e gadaña Be rce de gal e gos a pais axe non e ngana Ve rde de m onte s , azuis os ríos , onde o h orizonte Se m e nta m il l o,m áis al á do M iño Te rra de l abranza, te rra de trabal l o, Te rra divina de m e igas e m e igal l os D e q ue im adas e q ue im ados a te rra do Caral l o Non é unh a pal abra m als oante é un diam ante , unh a pe rl a da nos a cul tura, unh a arte Nunca de ixados dom inar por ninguén O s ur de Gal icia contaxiado pol o ace nto portugués D e nde a h is toria fom os os s e us tre s pés Para s e guir cam iñando, a bas e do gando O q ue s us te nta Gal icia, s e m pre ó m ando

poe s ía

Supe rando obs tácul os de m andando cal idade Nos nos os produtos inigual abl e s pinácul os na pe níns ul a. Afinidade , te rra de m ar e l e dicia, Gal icia non s e ve nde Is o é inace ptabl e. Te rra pouco agrade cida a pe s ar do e s forzo Lingua m áxica ch e a de novos adornos Fe rm os as ve rbas pe ch as para oídos xordos A ignorancia do q ue re ne ga da s úa te rra é de tontos Que tantos q uixe ran nace r aq uí Arxe ntina unh a s e gunda cas a, grazas por e s tar aí Fuch e s com a unh a nai, te rra de e m igrados , e xil iados , m al tratados ,re fuxiados , É ne ce s ario coñe ce r o pas ado e s e ntir orgul l o dos nos os ante pas ados . Te rra de pazos , de fidal gos , de cas tros , xe nte con cartos , con gas tos , Re s tos rom anos , ce l tas , nobre s , pobre s , e cl e s iás ticos . Te rra de todos e de ninguén, te rra de q ue n te n e s e xe n O u tam én de q ue n a q ue ira be n com a m in non m áis de ce n Vinte e un s écul os de s pois ,onde os xugos Facían trabal l ar os bois e a m an e ra todo Te m pos de m al l a, agora o conto e doutro m odo Son Z idane ve ño da Cidade da M ural l a q ue m e s e gue onde vaia Aínda q ue o m áis duro foron os Sécul os Es curos Abs urdo cas tigo a unh a l inguaxe tan ch e a de re curs os Fe rm os o dis curs o co q ue as us to, s íntom e a gus to Porq ue h ai cous as q ue non s e van e s q ue ce r xam ais Com a os e xil ios dos inte l e ctuais pol os s e us ide ais os q ue m áis re pre s e ntaron Es ta te rra, unh a pal abra de l e s e ra com a un m undo e nte iro q ue be rra E m e e ngaiol a con cada fone m a. É nobre za e re al e za Porq ue Gal icia é ve rdor, o m e l l or a nature za Non s e de s pre za e grazas a m e us pais por darm e tanta riq ue za Por nace r nun país de tanta be l e za, M ágoa s e ría pe rde l a, canm e bagoas de tanta fe rm os a tris te za, D e s pídom e con e s ta firm e za Eum _cW

28 latr i cadas


Q u e re r, por e nrib a de todo

Só q ue ro a al guén q ue m e e xtrañe aínda q ue pas aram os xuntos todo o día, al guén q ue note o q ue s into s ó con m irarm e , al guén q ue s ó por m in de ixe todo o de m ais , q ue e l ixa e s tar com igo aínda q ue te ña outros pl ans . Que ch e gue a s e ntir q ue ante s de m in, ningunh a outra e xis tiu, q ue os s e us am igos e s te n fartos de e s coitar o m e u nom e , q ue faga dun día norm alo m áis m arabil l os o da m iña vida, al guén q ue m e abraze cando te ña frío, q ue s inta q ue o s e u m undo cae s e dis cutim os , q ue e s gote com igo toda a s úa dozura, q ue m e faga rir ata ch orar. Al guén q ue m e trans form e na m oza m áis h is térica, cium os a e pe s ada do m undo e nte iro, e igual m e nte m e q ue ira as í;al guén q ue m e diga q ue e s tou fe rm os a aínda q ue non e s te de todo de s pe rta, q ue m e diga q ue l l e dou os m e l l ore s bicos do m undo, aínda q ue h oube ra outra m e l l or, q ue m e diga q ue te ño os ol l os m áis bonitos , aínda q ue s e xan iguais a tódol os de m ais , al guén q ue pe ns e q ue e s tou e q uivocada e m e diga: “Sí, te s razón”, s ó para de ixar de pe l e xar, al guén q ue conte os días q ue o único, al guén q ue faga q ue vol va á cas a ás 7:30 e non ás 6, com o dixo m am á, q ue am e cada ce ntím e tro de m in. Al guén q ue ade m ais de s e r o m e u m ozo, s e xa o m e u gran am igo. Que de ve rdade s inta o q ue di q ue s e nte por m in, s ó q ue ro a al guén q ue non m e faga s ufrir, q ue non m e cam bie por nada e m e faga e s q ue ce r todo o de m ais .

o am or

Lucía O barrio Sal vador e Sil via Rodrígue z Lópe z. S4º B

San Val e ntín

Com o xa s abe de s o pas ado día 14 de fe bre iro ce l e brous e San Val e ntín. O s nam orados aprove itan a ocas ión de agas al l ar e e xpre s ar os s e us s e ntim e ntos . Exis te n varias te orías s obre a h is toria do día de San Val e ntín. Al gúns afirm an q ue as orixe s s e atopan e n San Val e ntín, un rom ano q ue s e conve rte u e n m ártir por ne gars e a re nunciar a s úa fe cris tiá e por te ntar axudar a e s capar aos cris tiáns dos cárce re s dos rom anos . M orre u o día 14 de fe bre iro, 269 A.D. Se gundo outros re l atos h is tóricos , San Val e ntín s e rviría com o s ace rdote no te m pl o durante o re ino de Cl audio III. O e m pe rador de cidira q ue os h om e s novos de bían todos s e r s ol dados , e proh ibiu o m atrim onio. Val e ntín darías e conta da inxus tiza do de cre to e s e guiría dirixindo o rito de m atrim onio para pare l l as novas e n s e gre do ata q ue fora de s cube rto por Cl audio q ue n o e ncarce raría por de s afío. Se gundo a l e nda, San Val e ntín de ixou unh a carta de de s pe dida á fil l a do carce re iro de q ue n s e nam orou durante o s e u e ncarce ram e nto, e e s ta carta s e ría a prim e ira carta de am or de San Val e ntín. De ixou ao finalda m e s m a a s úa s inatura “Do s e u San Val e ntín”, firm a q ue s e conve rtiría e n popul ar para as pare l l as q ue s e e nvían fras e s de San Val e ntín. Es pe ro q ue is to vos axude a e nte nde r m e l l or o q ue aconte ce ne s a data. Laura Cous o Lópe z S4º B

latr i cadas 29


actividade s e xtrae s col are s

VI X ornada de Inte rre l aci贸n Cu rricu l ar organizada por o Cicl o Form ativo de Se cre tariado

30 latr i cadas


latr i cadas 31

actividade s e xtrae s col are s


actividade s e xtrae s col are s

Vis ita a Tras al b a e O s e ira

32 latr i cadas


actividade s e xtrae s col are s

Andorra 2009

latr i cadas 33


34 latr i cadas


CARTA- PR E SE NTACIÓN D O TR ÍPTICO INFO R M ATIVO D A CGE ND L

úl tim a h ora

O s m e m bros da CGENDL, doce nte s q ue trabal l am os nos col e xios e ins titutos no día a día e q ue , pol o tanto, coñe ce m os a re al idade dos ce ntros e a s úa s ituación l ingüís tica, ve m os con m oita pre ocupación o probl e m a xe rado nos úl tim os te m pos arre dor da pre s e nza das l inguas no e ns ino, q ue de rivou nunh a confrontación abe rta arre dor dun be n com ún q ue nos tiña q ue unir, a l ingua gal e ga. Cons ide ram os q ue a convive ncia do gal e go e o cas te l án non te n q ue s e r un probl em a s e nón unh a vantaxe , unh a oportunidade para a nos a s ocie dade . Al go q ue todos os e s tudos , e q ue o s e ntido com ún da inm e ns a m aioría da poboación gal e ga aval a, vén s e ndo pe rigos am e nte inte rpre tado de nde de te rm inados s e ctore s pol íticos . E m áis pe rigos o é q ue s e tras l ade n ós ce ntros de e ns ino probl e m as q ue non ate nde n a razóns pe dagóxicas , abocándonos cara a un e s ce nario de l am e ntabl e confrontación s ocial . Ade m ais pe ns am os q ue de nde unh a pe rs pe ctiva pe dagóxica todos os im pl icados no e ns ino de be riam os ce ntrarnos en cons e guir q ue os ne nos e ne nas s e xan igual m e nte com pe te nte s e n gal e go e cas te l án. Pol o tanto, o de bate q ue s e te n q ue abrir é pre cis am e nte e s te : q ue m e didas te m os q ue adoptar para cons e guir q ue os rapace s e rapazas dom ine n pl e nam e nte as dúas l inguas , tale com o e s tabl e ce a LO E. Ne s te conte xto e l aboram os un tríptico de s tinado ás fam il ias q ue é o q ue h oxe pre s e ntam os , e q ue s e vai dis tribuír na m e dida das nos as l im itadís im as pos ibil idade s . Por q ue e s te tríptico? porq ue pare ce q ue h ai q ue vol ve r re cordar q ue o gal e go é a l ingua propia de Gal icia; q ue nos pe rte nce a todos e todas e non pode m os xogar co s e u futuro, porq ue inte re s e s pol íticos , q ue non e ducativos , ve ñe n de cre ar un probl e m a no e ns ino arre dor das dúas l inguas oficiais q ue pode de rivar nunh a pe rigos a fractura s ocial , pol o tanto CO M O DO CENTES pe ns am os q ue de be m os ofre ce r inform ación rigoros a s obre a apre ndizaxe de l inguas bas e ada e n e s tudos cie ntíficos q ue s e fixe ron tanto de ntro com a fóra da nos a com unidade . E dito is to, q ue re m os ins is tir e n: a. é unh a s orte , non é unh a de s graza, q ue a nos a com unidade conte cunh a l ingua m il e naria, q ue nos de be unir. Pol o tanto non s e de be pe rm itir q ue triunfe a ide a de q ue o gal e go é un obs tácul o para os

36 latr i cadas

e s tudante s , m ante ndo ve l l os pre xuízos q ue no s écul o XXI de be rían e s tar pl e nam e nte s upe rados , pe ro q ue pre te nde n m ante r re l e gada a l ingua gal e ga nun l ugar s e cundario na s ocie dade . b. s e é e vide nte q ue para m e l l orar a com pe te ncia e n l ingua ingl e s a é ne ce s ario q ue s e im partan e n ingl és de te rm inadas m ate rias , a s ocie dade gal e ga de be as um ir tam én o m e s m o para a l ingua gal e ga, é dicir, q ue para s abe r gal e go é ne ce s ario “apre nde r e n gal e go”. c. o gal e go s e gue a s e r unh a l ingua m inorizada na nos a com unidade e pol o tanto ne ce s ita unh a dis crim inación pos itiva tanto de ntro com a fóra do e ns ino. Es te s paréce nnos m otivos s uficie nte s e razoabl e s para difundir e s te tríptico e ntre as fam il ias e as ocie dade gal e ga e n xe ral . Pol o tanto, e s tá á dis pos ición de todos aq ue l e s ENDL, ANPAS, dire ccións de ce ntros ou cal q ue ra pe rs oa da com unidade e ducativa ou re l acionada co m undo do e ns ino, e m e s m o da s ocie dade e n xe ral , q ue q ue ira difundil o. BREVE VALO RACIÓN DA ENQU ISA DA CO NSELLERÍA DE EDU CACIÓN A e nq uis a q ue a Cons e l l e ría de Educación e O rde nación U nive rs itaria pe ns a dis tribuír e s ta m e s m a s e m ana e ntre as fam il ias a través dos ce ntros e ducativos é pouco rigoros a e m os tra un grande de s coñe ce m e nto tanto da s ociol ingüís tica com a do m undo do e ns ino, o q ue nos pare ce aínda m áis grave . Por poñe r un e xe m pl o, non e xis te n m ate rias troncais no e ns ino non unive rs itario, e s ta é unh a te rm inol oxía do e ns ino unive rs itario. Pol o tanto, o s e ñor Cons e l l e iro de be ría s abe r q ue o q ue h ai s on m ate riais obrigatorias e optativas , propias de m odal idade ou non. É as í q ue non vén a conto e m pre gar o te rm o “troncais ” porq ue non h ai unh as m ate rias m áis im portante s ca outras , todas te ñe n unh a m is ión e ducativa gl obal . Ce ntrándonos na cue s tión da s ociol ingüís tica, nunh a bre ve pode m os obs e rvar:

anál is e anál is e

1. En q ué docum e nto, l e xis l ación, tratado, artigo ou norm ativa apare ce re col l ido o de re ito a e s col l e re n os pais a l ingua da doce ncia dos fil l os ? Porq ue s i e xis te n m oitos outros de re itos q ue as pe rs oas , na m aior parte dos cas os , non pode n e xe rce r, por e xe m pl o o de re ito a s e re n ate ndidas e n gal e go na Xunta de Gal icia cando o s ol icite n. 2. Es tas e pre guntando s obre un de re ito, “o


• “todo e n gal e go” q ue non s e re fire a todo o e ns ino e n gal e go, s e nón a tódal as m ate rias , q ue na e nq uis a s e de nom ina troncais , e n gal e go. • “a m aioría e n gal e go” (q ue é a m aioría?: o 52% ou o 9 5%?), • “unh as e n gal e go e outras e n cas te l án”, a xe nte pode pe ns ar q ue e s ta é a m e l l or re s pos ta porq ue indicaría o 50% e is o non é ce rto. Se q ue re m os q ue o 50% do e ns ino e s te a e n gal e go h ai q ue conte s tar “todas e n gal e go” q ue é o q ue m arca o actualde cre to. 3. Tam pouco é fiabl e xa q ue non pre s e nta as m ínim as garantías de cal q ue ra cons ul ta para q ue os re s ul tados s e xan cribl e s. O unive rs o da inve s tigación pare ce q ue vai s e r todo, pe ro, com o o van garantir? • A cantos pais l l e s vai ch e gar? Ne s tas al turas de curs o, com o van face r para q ue o al um nado e ntre gue na cas a a e nq uis a e a traia de vol ta no prazo duns días . Ade m ais , com o van as e gurar q ue a e nq uis a a van conte s tar os pais q ue de ban face l o? • Cantos pais van conte s tar? O s concie nciados dunh a ou doutra banda, pe ro vai s e r fiabl e s e s ó conte s ta un 10% e e s a porce ntaxe e s tá nutrida m aioritariam e nte por pais das urbe s , por e xe m pl o, para te r al gunh a fiabil idade de be ría h abe r unh a m os tra e s tratificada q ue cubra a dive rs idade s ociol ingüís tica da s ocie dade .

s obre cargadas de trabal l o. • Pre gúntas e aos pais con fil l os e s col arizados e n xuño de 2009 m ais non aos q ue van e ntrar no s is te m a e n s e te m bro. Conte s tan os pais q ue tive ron fil l os ne s te curs o q ue vai re m atar dos q ue parte non van e s tar e s col arizados no vinde iro curs o? Por q ue non s e l l e s pre gunta aos pais q ue van e s col arizar rapace s para o vinde iro curs o? 4. Pre te nde n face r un re fe re ndum ?Para is o h abe ría q ue face r outras pre guntas e form ul al as de m odo dife re nte . O q ue s e cadra e ra inte re s ante pre guntar e ra s e os pais cons ide raban im portante q ue os s e us fil l os /as ao re m atar o e ns ino obrigatorio fos e n com pe te nte s nas dúas l inguas oficiais e n Gal icia, con dúas opcións de re s pos ta: Si ou Non . 5. Non h oubo unh a cam paña de inform ación rigoros a pre via. Non s e de u. Pre val e ce a propaganda m e diática q ue tivo e te n inte ncións pol íticas m áis ca e ducativas . Non se l l e s pode m andar ós pais q ue conte s te n unh a e nq uis a con tantas “e ivas ” nun m om e nto de “m are xada” inform ativa, cando ade m ais fal am os dunh a poboación q ue e s tá ch e a de pre xuízos cara ó gal e go de rivados e n m oitos cas os da re pre s ión l ingüís tica q ue s ufriu o gal e go ata os anos 80. Para re m atar: fará a Cons e l l aría m áis e nq uis as s obre te m as fundam e ntais com o a ratio de al um nos /as por grupo, a ne ce s idade de pe rs oal de apoio nas aul as ou pol a s e guridade nos autobus e s ? E s e pre gunta s obre o gas to e n bibl iote ca por ce ntro ou o financiam e nto dos com e dore s e s col are s ?

úl tim a h ora

de re ito de coñe ce r o gal e go”, fal l ando na m e todol oxía, porq ue tal e com o e s tán pre s e ntadas as pre guntas non fai fal ta s e r m oi e xpe rto para dars e conta de q ue o q ue s e e xtraia de aí non pode val e r para m oito e m e nos para face r un novo de cre to. Porq ue ? Nas opcións de re s pos ta ve m os :

• Déixas e a dis tribución e re col l a e n m ans de dire ccións q ue no finalde curs o e s tán

latr i cadas 37


38 latr i cadas



latricadas 14