Issuu on Google+

‫ﺑﻨﻲ ﻋﺒﺎس‬ ‫ﺧﻼﻓﺖ ﻋﺒﺎﺳﯽ در دوره ﻧﻔﻮذ ﺧﺮاﺳﺎﻧﯿﮭﺎ‬ ‫ﻧﺨﺴﺘﯿﻦ ﺧﻠﯿﻔﮫ ﻋﺒﺎﺳﯽ اﺑﻮاﻟﻌﺒﺎس ﻣﻠﻘﺐ ﺑﮫ ﺳﻔﺎح )ﺧﻮﻧﺮﯾﺰ (ﭼﻨﺎﻧﮑﮫ ﮔﻔﺘﯿﻢ روز ‪12‬رﺑﯿﻊ اﻟﺜﺎﻧﯽ ‪ 132‬در ﮐﻮﻓﮫ ﺑﮫ اﺟﻤﺎع‬ ‫ھﻮادارن ﺧﻮد ﺑﮫ ﺧﻼﻓﺖ ﻧﺸﺴﺖ و ﺑﺮ ﻣﻨﺒﺮ اﯾﺴﺘﺎده ﺧﻄﺒﮫ ای ﺧﻮاﻧﺪ و درﻃﯽ آن ﺧﻮد و ﺧﺎﻧﻮاده ﺧﻮد را اھﻞ ﺑﯿﺖ‬ ‫ﺳﭙﺲ ﺑﮫ ‪.‬ﭘﯿﻐﻤﺒﺮ وآل ﻣﺤﻤﺪ وذوی اﻟﻘﺮﺑﯽ وﻋﺸﯿﺮه اﻗﺮﺑﯿﻦ ﻧﺎﻣﯿﺪ وآﯾﺎت راﺟﻊ ﺑﮫ اھﻞ ﺑﯿﺖ و ﺣﻘﻮق آﻧﮭﺎ را ذﮐﺮ ﮐﺮد‬ ‫ﻣﺬھﺐ ﺑﻨﯽ ﺣﺮب )ﺳﻔﯿﺎﻧﯿﮭﺎ( و ﻣﺮواﻧﯿﮭﺎ ﭘﺮداﺧﺖ ﮐﮫ ﻇﻠﻢ ﮐﺮدﻧﺪ و ﺣﻖ رااز دﺳﺖ اھﻠﺶ ﺧﺎرج ﺳﺎﺧﺘﻨﺪ ﺗﺎ آﻧﮑﮫ ﺧﺪاوﻧﺪ‬ ‫‪.‬از آﻧﮭﺎ اﻧﺘﻘﺎم ﮐﺸﯿﺪ و ﺑﺎ ﺧﻼﻓﺖ ﻋﺒﺎﺳﯿﺎن ﺑﺮ ﻣﺮدم ﻣﻨﺖ ﻧﮭﺎد‬ ‫اﺑﻮﺳﻠﻤﮫ ﺣﻔﺺ ﺑﻦ ﺳﻠﯿﻤﺎن ﻣﻌﺮوف ﺑﮫ ﺧﻼل ﮐﮫ ﮐﺎرﮔﺮدان دﻋﻮت ﻋﺒﺎﺳﯽ در ﮐﻮﻓﮫ ﺑﻮد و از ارﮐﺎن ﻧﮭﻀﺖ ﻣﺤﺴﻮب‬ ‫ﻣﯽ ﺷﺪ اﺧﯿﺮا از ﭘﯿﺶ آوردن ﻋﺒﺎﺳﯿﺎن ﭘﺸﯿﻤﺎن ﺷﺪه وﺑﮫ ﻓﮑﺮ آل ﻣﺤﻤﺪ واﻗﻌﯽ اﻓﺘﺎده ﺑﻮد ﺑﺪﯾﻦ ﺟﮭﺖ ﻣﺪﺗﯽ اﺑﻮاﻟﻌﺒﺎس را‬ ‫‪ .‬در ﺧﺎﻧﮫ ای از ﭼﺸﻢ ﺷﯿﻌﯿﺎﻧﺶ ﭘﻨﮭﺎن ﻧﮕﺎه داﺷﺖ و ﻣﺮدم را از ورود او ﺑﮫ ﮐﻮﻓﮫ ﺑﯽ ﺧﺒﺮ ﮔﺬاﺷﺖ‬ ‫ﺑﻨﺎﺑﮫ رواﯾﺖ ﻣﺴﻌﻮدی اﺑﻮﺳﻠﻤﮫ دو ﻧﺎﻣﮫ ﻧﻮﺷﺖ ﺑﮫ ﻣﺪﯾﻨﮫ ﯾﮑﯽ ﺑﮫ اﻣﺎم ﺟﻌﻔﺮ ﺻﺎدق )ع( و دﯾﮕﺮی ﺑﮫ ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ‬ ‫ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ و آﻧﮭﺎ را ﺑﮫ ﮐﻮﻓﮫ دﻋﻮت ﮐﺮد و وﻋﺪه داد ﮐﮫ ﺑﺮای آﻧﮭﺎ از اھﻞ ﺧﺮاﺳﺎن ﺑﯿﻌﺖ ﺑﮕﯿﺮد ‪ .‬ﺟﻌﻔﺮﺑﻦ‬ ‫ﻣﺤﻤﺪ )ع( ﻧﺎﻣﮫ اﺑﻮﺳﻠﻤﮫ را در ﺣﻀﻮر ﻓﺮﺳﺘﺎده اش ﺑﮫ ﺷﻌﻠﮫ ﭼﺮاغ ﺳﻮزاﻧﯿﺪ و ﮔﻔﺖ ﺟﻮاب اﯾﻦ اﺳﺖ وﻟﯽ ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ‬ ‫ﺣﺴﻦ ﺟﻮاب ﻗﺒﻮل داد‪ .‬اﻣﺎ ﻓﺮﺳﺘﺎده وﻗﺘﯽ ﺑﮫ ﮐﻮﻓﮫ رﺳﯿﺪ ﮐﮫ اﺑﻮ اﻟﻌﺒﺎس را ﺧﺮاﺳﺎﻧﯿﮭﺎ را ﻧﮭﺎﻧﺨﺎﻧﮫ اﺑﻮﺳﻠﻤﮫ در آورده ﺑﮫ‬ ‫ﺧﻼﻓﺖ اﻋﻼم ﮐﺮده ﺑﻮدﻧﺪ ‪ .‬ﺳﻔﺎح ﺑﺎ آﻧﮑﮫ از ﺳﻮ ء ﻧﯿﺖ اﺑﻮ ﺳﻠﻤﮫ ﺑﮫ ﺧﻮد اﻃﻼع داﺷﺖ از ﻣﮑﺎﻧﺖ و ﻧﻔﻮذ او ﺗﺮﺳﯿﺪ و‬ ‫دﺷﻤﻨﯽ را اﻇﮭﺎرﻧﮑﺮد و ﺑﺮﻋﮑﺲ او را ﺑﮫ وزارت ﺧﻮد ﺑﺮﮔﺰﯾﺪ و او را وزﯾﺮ آل ﻣﺤﻤﺪ ﻣﯽ ﮔﻔﺘﻨﺪ و اوﻟﯿﻦ دﻓﻌﮫ ﺑﻮد‬ ‫ﮐﮫ ﮐﻠﻤﮫ وزﯾﺮ در اﺳﻼم ﭘﯿﺪا ﺷﺪ ‪ .‬ﺗﺮس ﺳﻔﺎح ﺑﯿﺸﺘﺮ از اﺑﻮ ﻣﺴﻠﻢ ﺑﻮد و ﻣﯽ ﺗﺮﺳﯿﺪ ﮐﮫ ﻣﺒﺎدا اﯾﻦ ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﺧﻮاﻧﯽ اﺑﻮﺳﻠﻤﮫ‬ ‫ﺑﮫ اﺗﮑﺎی او ﺑﺎﺷﺪ ; اﺑﻮﻣﺴﻠﻢ ﮐﮫ ﺷﺨﺼﺎ ﻧﯿﺰ ﺑﺎ اﺑﻮﺳﻠﻤﮫ و ﻧﻔﻮذ اودر ﻋﺮاق ﺑﺪ ﺑﻮد ﮐﺴﯽ را از ﺧﺮاﺳﺎن ﻓﺮﺳﺘﺎد ﺗﺎ اﺑﻮﺳﻠﻤﮫ‬ ‫را در ﮐﻮﻓﮫ ﺑﺎﻟﻄﻼع ﺧﻠﯿﻔﮫ ﺷﺒﺎﻧﮫ ﻏﺎﻓﻠﮕﯿﺮ ﮐﺮده ﮐﺸﺘﻨﺪ و آوازه دراﻧﺪاﺧﺘﻨﺪ ﮐﮫ ﺧﻮارج ﮐﺸﺘﮫ اﻧﺪ‪ ،‬و ﺟﻨﺎزه اش را ﺑﮫ‬ ‫اﺣﺘﺮام ﺑﮫ ﺧﺎک ﺳﭙﺮدﻧﺪ‪ .‬ﺳﻔﺎح ﺗﻤﺎم ﻣﻤﺎﻟﮑﯽ راﮐﮫ از ﺑﻨﯽ اﻣﯿﮫ داﺷﺘﻨﺪ ﺑﺪﺳﺖ آورد ﺳﻮای اﻧﺪﻟﺲ ﮐﮫ ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻤﻦ اﻣﻮی آن‬ ‫را ﺗﺼﺮف ﮐﺮده ﺑﻮد ﭼﻨﺎﻧﮑﮫ ﭘﯿﺶ ﮔﻔﺘﮫ ﺷﺪ و ھﯿﭻ وﻗﺖ ھﻢ اﻧﺪﻟﺲ ﺑﮫ دﺳﺖ ﻋﺒﺎﺳﯿﺎن ﻧﯿﺎﻣﺪ ‪ .‬ﺧﺮاﺳﺎن در دﺳﺖ اﺑﻮﻣﺴﻠﻢ‬ ‫ﻣﺎﻧﺪ و او در آﻧﺠﺎ ﻓﺮﻣﺎﻧﺮوای ﻣﻄﻠﻖ ﺑﻮد و ﯾﺎﻏﯿﮭﺎﯾﯽ راﮐﮫ در اﻃﺮاف آﻧﺠﺎ ﺑﮫ ﻋﻨﻮان ﻣﺨﺎﻟﻒ ﺑﺎ اﻣﻮﯾﮫ ﻃﻠﻮع ﮐﺮده ﺑﻮدﻧﺪ‬ ‫ﺳﺮﮐﻮب داد واز ازرو ﺳﺎی ﻧﮭﻀﺖ ﯾﻌﻨﯽ ھﻤﮑﺎران ﻗﺪﯾﻤﯽ ﺧﻮد را ﻣﺰاﺣﻢ ﻗﺪرت ﺧﻮد اﺣﺴﺎس ﻣﯽ ﮐﺮد از ﻣﯿﺎن ﺑﺮﻣﯽ‬ ‫داﺷﺖ ‪ .‬در ﻓﺎرس ﻋﺎﻣﻞ اﺑﻮﻣﺴﻠﻢ‪ ،‬ﻋﯿﺴﯽ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﻋﻤﻮی ﺧﻠﯿﻔﮫ را ﮐﮫ ﺣﮑﻢ ﺧﻠﯿﻔﮫ ﺑﮫ واﻟﯿﮕﺮی آﻧﺠﺎ آﻣﺪه ﺑﻮد ﻧﭙﺬﯾﺮﻓﺖ و‬ ‫ﮔﻔﺖ ﺣﮑﻢ اﺑﻮﻣﺴﻠﻢ ﻻزم اﺳﺖ‪ ،‬ﺧﻠﯿﻔﮫ ﺷﻨﯿﺪ و ﺟﺰ ﺧﺎﻣﻮﺷﯽ ﻣﺼﻠﺤﺖ ﻧﺪاﺷﺖ زﯾﺮا ﺧﻠﯿﻔﮫ واﻗﻌﯽ اﺑﻮﻣﺴﻠﻢ ﺑﻮد‪ .‬ﭘﺎﯾﺘﺨﺖ‬ ‫ﺳﻔﺎح ﺷﮭﺮ اﻧﺒﺎر ﺑﻮد ﮐﮫ ﯾﮏ ﺷﮭﺮ ﻗﺪﯾﻤﯽ اﯾﺮاﻧﯽ ﺑﻮد‪ ،‬ﺳﻔﺎح در اﻧﺒﺎر ﺑﮫ ﺳﻦ ﻗﺮﯾﺐ ﺑﮫ ﺳﯽ در ﺳﺎل ‪ 136‬درﮔﺬﺷﺖ ‪.‬‬ ‫ﺑﺮادرش اﺑﻮﺟﻌﻔﺮ ﻣﻨﺼﻮر ﺑﮫ ﺧﻼﻓﺖ ﻧﺸﺴﺖ و از ﻣﺮدم ﺑﺮای ﺧﻮد و ﭘﺲ از ﺧﻮد ﺑﺮای ﻋﯿﺴﯽ ﺑﻦ ﻣﻮﺳﯽ ﺑﯿﻌﺖ ﮔﺮﻓﺖ ‪.‬‬ ‫ﺑﺮﺧﺎﺳﺖ و ﺑﺎ ﻟﺸﮑﺮ ﻓﺮاواﻧﯽ از ﺷﺎﻣﯿﮭﺎ ﮐﮫ ﺑﺮای ﻏﺰوه ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﻋﻤﻮی ﻣﻨﺼﻮر در ﺷﺎم ﺑﮫ ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﺑﺮادرزاده‬ ‫)ﺟﻨﮓ ﺧﺎرﺟﯽ( ﺟﻤﻊ ﺷﺪه ﺑﻮدﻧﺪ رو ﺑﮫ ﻋﺮاق آﻣﺪ ‪ .‬ﻣﻨﺼﻮر اﺑﻮﻣﺴﻠﻢ را ﺑﮫ ﺟﻨﮓ ﻋﺒﺪاﷲ ﻓﺮﺳﺘﺎد‪ .‬ﺑﺎ آﻧﮑﮫ ﻟﺸﮑﺮ ﺷﺎم از‬ ‫ﺣﯿﺚ ﺳﺎز و ﺑﺮگ و ﻋﺪه ﺳﻮار ﺑﺮ ﻟﺸﮑﺮ ﺧﺮاﺳﺎﻧﯽ ﺑﺮﺗﺮی داﺷﺖ وﻟﯽ اﺑﻮﻣﺴﻠﻢ ﺑﺎ ﺗﻌﺒﯿﮫ ﺧﺎﺻﯽ ﺷﺎﻣﯿﮭﺎ رااﻏﻔﺎل ﮐﺮد و‬ ‫آﻧﮭﺎ ﺷﮑﺴﺖ ﯾﺎﻓﺘﻨﺪ ‪ ،‬ﻣﻨﺼﻮر ﮐﺲ ﻓﺮﺳﺘﺎد ﮐﮫ ﻏﻨﺎﺋﻢ را ﺑﺮای ﺧﻠﯿﻔﮫ ﺑﺒﺮﻧﺪ و در ﺿﻤﻦ ﺑﺮای اﯾﻨﮑﮫ ﺧﺮاﺳﺎن را ازدﺳﺖ‬ ‫اﺑﻮﻣﺴﻠﻢ ﺧﺎرج ﮐﻨﺪ ﻓﺮﻣﺎن وﻻﯾﺖ ﻣﺼﺮ و ﺷﺎم را ﺑﺮای او ﻓﺮﺳﺘﺎد و ﺑﮭﺎﻧﮫ آﻧﮑﮫ در اﯾﻨﺠﺎ اﺑﻮﻣﺴﻠﻢ ﺑﮫ ﺧﻠﯿﻔﮫ ﻧﺰدﯾﮑﺘﺮ‬ ‫ﺧﻮاھﺪ ﺑﻮد ﺗﺎ در ﺧﺮاﺳﺎن ‪ .‬وﻟﯽ اﺑﻮﻣﺴﻠﻢ ﺑﺮآﺷﻔﺖ و ﺑﮫ ﺣﺎل ﺗﻌﺮض و ﺗﮭﺪﯾﺪ ﺑﺎ ﻟﺸﮑﺮ ﺧﻮد راه ﺧﺮاﺳﺎن را ﭘﯿﺶ ﮔﺮﻓﺖ‪.‬‬ ‫ﻣﻨﺼﻮر ﺑﮫ دﺳﺖ و ﭘﺎ اﻓﺘﺎد‪ ،‬ﻋﺪه ای از ﺧﻮاص وﻣﺤﺘﺮﻣﯿﻦ درﺑﺎر ﺧﻮد را ﺑﮫ اﺳﺘﻤﺎﻟﮫ ﻧﺰد اﺑﻮﻣﺴﻠﻢ ﻓﺮﺳﺘﺎد و ﭘﯿﻐﻤﺒﺮ و‬ ‫ﺣﺮﻣﺖ اھﻞ ﺑﯿﺖ را ﯾﺎدآوی ﮐﺮد وﻋﺪه داد ﮐﮫ اﮔﺮ اﺑﻮﻣﺴﻠﻢ ﺑﮫ ﭘﺎﯾﺘﺨﺖ ﺧﻼﻓﺖ ﺑﯿﺎﯾﺪ‪ ،‬ﺧﻠﯿﻔﮫ ﺗﻤﺎم ﮐﺎرھﺎی ﺧﻮد را ﺑﮫ دﺳﺖ‬ ‫او ﺧﻮاھﺪ داد‪ .‬در ﭘﺎﯾﺎن ھﻤﮫ ﭘﯿﻐﺎم داد ﮐﮫ اﮔﺮ ﮐﺎر ﺑﮫ ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﺑﮑﺸﺪ‪ ،‬ﺗﺎ ﭘﺎی ﺟﺎن ﺧﻮاھﺪ اﯾﺴﺘﺎد‪ .‬از ﻃﺮف دﯾﮕﺮ ﺑﮫ‬ ‫اوﺑﻮداود ﻋﺎﻣﻞ اﺑﻮﻣﺴﻠﻢ در ﺧﺮاﺳﺎن ﻧﺎﻣﮫ ﻧﻮﺷﺖ و اﯾﺎﻟﺖ ﺧﺮاﺳﺎن را ﺑﮫ او وﻋﺪه داد‪ .‬ﻓﺮﺳﺘﺎدﮔﺎن ﺧﻠﯿﻔﮫ ﻧﺨﺴﺖ ﭘﯿﻐﺎﻣﮭﺎی‬ ‫ﻧﺮم را رﺳﺎﻧﺪﻧﺪ‪ ،‬اﺑﻮﻣﺴﻠﻢ ﺑﺎ ﮐﺴﺎن ﺧﻮد ﻣﺸﻮرت ﮐﺮد‪ ،‬آﻧﮭﺎ رﻓﺘﻦ ﻧﺰد ﺧﻠﯿﻔﮫ را ﺻﻼح ﻧﺪاﻧﺴﺘﻨﺪ ‪ ،‬اﺑﻮﻣﺴﻠﻢ ﻧﯿﺰ رای آﻧﮭﺎ‬ ‫را ﭘﺴﻨﺪﯾﺪ ‪ .‬ﻓﺮﺳﺘﺎدﮔﺎن ﭼﻮن اﻣﺘﻨﺎع او را دﯾﺪﻧﺪ آن ﭘﯿﻐﺎم درﺷﺖ را اﺑﻼغ ﮐﺮدﻧﺪ‪ ،‬اﺑﻮﻣﺴﻠﻢ ﮐﮫ از ﻧﺎﻣﮫ ﺧﻠﯿﻔﮫ ﺑﮫ ﻋﺎﻣﻞ‬ ‫ﺧﺮاﺳﺎن ﻧﯿﺰ اﻃﻼع ﯾﺎﻓﺘﮫ ﺑﻮد و از ﭘﺸﺖ ﺳﺮ ﻣﯽ ﺗﺮﺳﯿﺪ ﻋﺎﻗﺒﺖ ﺗﺴﻠﯿﻢ ﺷﺪ و ﺑﮫ رﺳﯿﺪن ﻧﺰد ﺧﻠﯿﻔﮫ ﮐﺸﺘﮫ ﺷﺪ )‪ .(137‬و آن‬ ‫ﻣﺮد ﻋﻈﯿﻢ ﮐﮫ ﺑﮫ ﻋﻘﯿﺪه ﻣﺎﻣﻮن ﺗﺎﻟﯽ اردﺷﯿﺮ و اﺳﮑﻨﺪر ﺑﺸﻤﺎر ﻣﯽ رﻓﺖ ﺑﺮ ﺳﺮ ﯾﮏ اﺷﺘﺒﺎه ﻧﺎﺑﻮد ﺷﺪ‪ .‬ﺗﺮﮐﺖ اﻟﺮای‬ ‫ﺑﺎﻟﺮی ﺿﺮب اﻟﻤﺜﻞ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬اﺑﻮﻣﺴﻠﻢ را ﮐﮫ ﻋﺒﺎﺳﯿﺎن در آﻏﺎز اﻣﯿﻦ آل ﻣﺤﻤﺪ ﻧﺎم داده ﺑﻮدﻧﺪ ﭘﺲ از ﮐﺸﺘﮫ ﺷﺪﻧﺶ‬


‫‪.‬اﺑﻮﻣﺠﺮم ﻧﺎﻣﯿﺪﻧﺪ‬ ‫ﻗﺘﻞ اﺑﻮﻣﺴﻠﻢ دل اﯾﺮاﻧﯿﺎن را ﺟﺮﯾﺤﮫ دار ﮐﺮد ؛ در ﺧﺮاﺳﺎن اﯾﺮاﻧﯽ ای ﺑﮫ ﻧﺎم ﺳﻨﺒﺎد ﮐﮫ از ﭘﺮوردﮔﺎن اﺑﻮﻣﺴﻠﻢ ﺑﻮد ﺑﮫ‬ ‫ﺧﻮﻧﺨﻮاھﯽ اﺑﻮﻣﺴﻠﻢ ﺧﺮوج ﮐﺮد و ﺑﺎ ﻟﺸﮑﺮی ﺑﯿﺸﺘﺮ از اھﻞ ﮐﻮھﺴﺘﺎن ﯾﺎ ﺑﻼد ﺟﺒﺎل‪،‬ﻧﯿﺸﺎﺑﻮر و ﻗﻮﻣﺲ ‪ .‬ری را ﮔﺮﻓﺖ و‬ ‫ﭘﺲ از ھﻔﺘﺎد روز ﻟﺸﮑﺮ ﺧﻠﯿﻔﮫ ﻣﯿﺎن ھﻤﺪان و ری او را ﺷﮑﺴﺖ داد‪ .‬ﺳﻨﺒﺎد در ﺣﺎل ﻓﺮار ﺑﯿﻦ ﻗﻮﻣﺲ و ﻣﺎزﻧﺪران ﺑﮫ‬ ‫‪).‬دﺳﺖ اﯾﺮاﻧﯽ دﯾﮕﺮی ﻟﻮﻧﺎن ﻃﺒﺮی ﺑﮫ ﻗﺘﻞ رﺳﯿﺪ)‪ 137‬ھ‬ ‫ﻣﻨﺼﻮر در ﺗﻤﺎم ﻣﺪت ﺧﻼﻓﺖ از ﺗﻌﻘﯿﺐ و ﺗﮭﺪﯾﺪ ﻓﺎﻃﻤﯿﺎن ﻓﺎرغ ﻧﺒﻮد و ﻧﻮﺷﺘﮫ اﻧﺪ ﮐﮫ ﭘﺲ از ﻣﺮﮔﺶ ﻣﺨﺰﻧﯽ ﯾﺎﻓﺘﻨﺪ ﮐﮫ در‬ ‫ﻣﻨﺼﻮر در راه ﺗﺨﺖ و ﺗﺎج از ﻗﺘﻞ و ﻓﺘﮏ ‪ .‬آﻧﺠﺎ ﺳﺮھﺎی ﻋﺪه زﯾﺎدی از ﮐﺸﺘﮕﺎن ﻃﺎﻟﺒﯿﻦ را اﻧﺒﺎر ﮐﺮده ﺑﻮد‬ ‫ﺧﻮﯾﺸﺎوﻧﺪان ﺧﻮد ﻧﯿﺰ ﻣﻀﺎﯾﻘﮫ ﻧﺪاﺷﺖ؛ ﻣﻨﺼﻮر ﻋﻼﻗﮫ داﺷﺖ ﮐﮫ ﻣﮭﺪی ﭘﺴﺮ ﺧﻮد را وﻟﯿﻌﮭﺪ ﮐﻨﺪ در ﺻﻮرﺗﯽ ﮐﮫ ﻣﻄﺎﺑﻖ‬ ‫وﺻﯿﺖ ﺳﻔﺎح‪ ،‬ﻋﯿﺴﯽ ﺑﻦ ﻣﻮﺳﯽ وﻟﯿﻌﮭﺪ ﻣﻨﺼﻮر ﺑﻮد و ﺗﻦ ﺑﮫ ﺧﻮاھﺶ ﺧﻠﯿﻔﮫ ﺗﻦ درﻧﻤﯽ داد‪ ،‬ﻋﺎﻗﺒﺖ ﻋﯿﺴﯽ را روزی ﺑﺎ‬ ‫ﭘﺴﺮش اﺣﻀﺎر ﮐﺮد و ﻓﺮﻣﺎن داد ﮐﮫ ﭘﺴﺮ را در ﺣﻀﻮر ﭘﺪر ﺧﻔﮫ ﮐﻨﻨﺪ‪ ،‬ﭼﻮن ﻣﺎﻣﻮرﯾﻦ ﺷﺮوع ﺑﮫ ﮐﺎر ﮐﺮدﻧﺪ ﻋﯿﺴﯽ‬ ‫ﺗﺴﻠﯿﻢ ﺷﺪ و از وﻟﯿﻌﮭﺪی اﺳﺘﻌﻔﺎ داد‪ .‬در زﻣﺎن ﻣﻨﺼﻮر ﻏﺰوات ﺧﺎرﺟﯽ ﺗﺎﺑﺴﺘﺎﻧﯽ ﻣﺮﺗﺒﺎ اداﻣﮫ داﺷﺖ ﺟﺰ در ﻣﻮاﻗﻌﯽ ﮐﮫ‬ ‫ﮔﺮﻓﺘﺎری داﺧﻠﯽ ﻣﺎﻧﻊ ﺑﻮد‪ .‬ﻓﺘﺢ ﺗﺎزه ای ﮐﮫ در زﻣﺎن ﻣﻨﺼﻮر واﻗﻊ ﺷﺪ ﻓﺘﺢ دﻣﺎوﻧﺪ و ﻃﺒﺮﺳﺘﺎن ﺑﻮد ﮐﮫ ﺗﺎ آن ‪.‬ﻗﺖ در‬ ‫ﺣﻮزه اﺳﻼم در ﻧﯿﺎﻣﺪه ﺑﻮد‪ .‬ﺑﺎ ھﻤﮫ اﯾﻦ اﺷﺘﻐﺎل ھﺎی ﺟﻨﮕﯽ‪ ،‬ﻣﻨﺼﻮر در اﻣﻮر ﻣﻠﮑﯽ ﻧﯿﺰ ﻓﻌﺎﻟﯿﺖ داﺷﺖ‪ ،‬در ﻃﯽ اﯾﻦ‬ ‫وﻗﺎﯾﻊ ﺷﮭﺮھﺎی ﻧﻮ ﺑﻨﯿﺎد ﺑﻐﺪاد‪ ،‬رﺻﺎﻓﮫ و راﻓﻘﮫ را ﺳﺎﺧﺖ‪ ،‬ﻣﺴﺌﻠﮫ ﭘﻮل و ﻣﺎﻟﯿﺎت ﺑﯿﺸﺘﺮ از ھﺮ ﭼﯿﺰ ﻣﻮرد ﺗﻮﺟﮫ ﺑﻮد ‪ :‬در‬ ‫ﺧﺮج ﻧﯿﺰ ﺑﺴﯿﺎر ﺳﺨﺖ ﮔﯿﺮ ﺑﻮد ﺣﺘﯽ ﺑﺮ ﺧﻮد ﺑﮫ ﻃﻮری ﮐﮫ ﻣﯽ ﮔﻮﯾﻨﺪ از ﺷﺪت ﻟﺌﺎﻣﺖ ﭘﯿﺮاھﻦ ﭘﯿﻨﮫ دار در ﺑﺮ داﺷﺖ‪ .‬از‬ ‫اﻣﺎم ﺟﻌﻔﺮ ﺻﺎدق )ع( اﺳﺖ ﮐﮫ درﺑﺎره ﻣﻨﺼﻮر ﮔﻔﺖ ‪ :‬اﻟﺤﻤﺪﷲ اﻟﺬی ﻟﻄﻒ ﻟﮫ ﺣﺘﯽ اﺑﺘﻼه ﺑﺎﻟﻔﻘﺮ ﻓﯽ ﻣﻠﮑﮫ ﺑﻨﺎ ﺑﮫ ﮔﻔﺘﮫ‬ ‫‪ .‬ﻣﺴﻌﻮدی ﻣﻨﺼﻮر در ﻣﻮﻗﻌﯽ ﮐﮫ ﻣﺮد ﻧﮭﺼﺪ و ﺷﺼﺖ ﻣﯿﻠﯿﻮن درھﻢ ﺑﺠﺎ ﮔﺬاﺷﺖ‬ ‫ﺧﺎﻟﺪ ﺑﺮﻣﮑﯽ ﻣﺘﺼﺪی اﻣﻮر ﺧﺮاج ﺑﻮد و او دﯾﻮاﻧﮭﺎ ﯾﻌﻨﯽ ادارات ﻣﻨﻈﻢ ﺑﺮای اﯾﻦ ﮐﺎر ﺗﺸﮑﯿﻞ داد و دﺳﺘﮕﺎه دوﻟﺖ را ﺑﺮ‬ ‫ﻃﺒﻖ آﺋﯿﻦ ﺳﺎﺳﺎﻧﯿﺎن ﻣﺮﺗﺐ ﮐﺮد و آﺑﺎدی و ﻋﻤﺮان و ﻋﻠﻢ و ادب و ﺳﺮاﻧﺠﺎم زﻧﺪﮔﺎﻧﯽ ﺗﺎزه ای آﻏﺎز ﺷﺪ ﮐﮫ رﻧﮓ اﯾﺮاﻧﯽ‬ ‫آن ﺑﮫ وﺿﻮح ﺗﻤﺎم ﻣﺤﺴﻮس ﺑﻮد‪ .‬ﻣﻨﺼﻮر ﭘﺲ از ﺗﻘﺮﯾﺒﺎ ‪ 22‬ﺳﺎل ﺧﻼﻓﺖ ﭘﺮ ﺣﻮادث ﺧﻮد در ﺳﺎل ‪ 158‬ﺑﺮ اﺛﺮ ﺳﻮء‬ ‫ھﻀﻢ ﺑﮫ ﺳﻦ ﺷﺼﺖ و ﭘﻨﺞ ﺳﺎﻟﮕﯽ در ﻧﺰدﯾﮏ ﻣﮑﮫ در ﺳﻔﺮ ﺣﺞ ﻣﺮد ‪ .‬ﻣﺮدی ﮔﻨﺪﻣﮕﻮن‪ ،‬ﺑﻠﻨﺪ ﺑﺎﻻ و ﻻﻏﺮ ﺑﻮد ﺑﺎ رﯾﺸﯽ‬ ‫‪.‬ﺑﺴﯿﺎر ﮐﻢ و ﻧﺎزک‬ ‫ﺑﮫ ﺳﻦ ‪ 65‬ودر ﺑﻘﯿﻊ ﭘﮭﻠﻮی ﭘﺪرش ﻣﺪﻓﻮن ﺷﺪ ‪148 .‬اﻣﺎم ﺟﻌﻔﺮ ﺻﺎدق )ع( در زﻣﺎن ﻣﻨﺼﻮر وﻓﺎت ﯾﺎﻓﺖ ‪ ،‬در ﺳﺎل‬ ‫ﺟﺎﻧﺸﯿﻦ ﻣﻨﺼﻮر‪ ،‬ﭘﺴﺮش ﻣﺤﻤﺪ ﻣﻠﻘﺐ ﺑﮫ اﻟﻤﮭﺪی ‪ ،‬ﺟﻮاﻧﯽ ﻧﺴﺒﺘﺎ ﻧﺮﻣﺨﻮی و ﺧﻮش ﻗﻠﺐ ﺑﻮد و از ﮐﺸﺘﻦ ﺑﻨﯽ ھﺎﺷﻢ‬ ‫‪ .‬اﺣﺘﺮاز داﺷﺖ ‪ .‬از آراﻣﺸﯽ ﮐﮫ ﻣﮭﺎﺑﺖ ﭘﺪر ﺑﺮ ﻗﺮار ﮐﺮده ﺑﻮد ﺑﺮای ﻋﯿﺶ و ﻧﻮش و ﺧﻮﺷﮕﺬراﻧﯽ ﺧﻮد اﺳﺘﻔﺎده ﮐﺮد‬ ‫ﺟﻨﮕﮭﺎی ﺧﺎرﺟﯽ )ﻏﺰو( ﻧﺴﺒﺘﺎ ﻣﮭﻢ ﺑﻮد ‪ .‬و ﺧﻠﯿﻔﮫ ﺑﺎ ﺗﺸﺮﯾﻔﺎت ﻟﺸﮑﺮ را ﺑﮫ راه ﻣﯽ اﻧﺪاﺧﺖ‪ .‬ﻋﺒﺎس ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﮫ ھﻤﺮاھﯽ‬ ‫ھﺎرون ﭘﺴﺮ ﺧﻠﯿﻔﮫ ﺑﮫ ﺧﻠﯿﺞ ‪).‬ﻋﺪه ای از ﺳﺮداران ﺧﺮاﺳﺎﻧﯽ ﺗﺎ آﻧﻘﺮه ﭘﯿﺶ رﻓﺖ و ﭘﺲ از ﻗﺘﻞ و ﻏﺎرت ﺑﺎزﮔﺸﺖ )‪159‬‬ ‫ﻗﺴﻄﻨﻄﻨﯿﮫ رﺳﯿﺪ ‪ ،‬ﻣﻠﮑﮫ ﺑﯿﺰاﻧﺲ ﺗﻘﺎﺿﺎی ﺻﻠﺢ ﮐﺮد و ھﺎرون ﻧﯿﺰ ﺑﮫ واﺳﻄﮫ آﻧﮑﮫ ﻧﻔﮭﻤﯿﺪه در ﻣﺤﻞ ﺧﻄﺮﻧﺎﮐﯽ اﻓﺘﺎده ﺑﻮد‬ ‫اﯾﻦ ﺗﻔﺎﺿﺎ را ﻗﺒﻮل ﮐﺮد و ﻣﺘﺎرﮐﮫ ای ﺑﮫ ﻣﺪت ﺳﮫ ﺳﺎل ﺑﺎ ﺟﺰﯾﮫ ای ﺳﺎﻻﻧﮫ ﮐﮫ روﻣﯿﮭﺎ ﺑﺪھﻨﺪ ﻣﻨﻌﻘﺪ ﮐﺮد و ﺑﺎزﮔﺸ���‬ ‫‪162)).‬‬ ‫در ﻣﺴﺌﻠﮫ ﺟﺎﻧﺸﯿﻨﯽ ‪ ،‬ﻣﮭﺪی ﮔﺮﻓﺘﺎر ﻣﺸﮑﻠﯽ ﺑﻮد ﮐﮫ وﻗﺘﯽ ھﻢ ﭘﺪرش ﺑﺪان دﭼﺎر ﺷﺪ ‪ .‬در ﻋﻤﻠﯽ ﮐﮫ در زﻣﺎن ﻣﻨﺼﻮر ﺷﺪ‬ ‫ﺧﻼﻓﺖ ﭘﺲ از ﻣﮭﺪی ﺑﺎز ﺑﮫ ﻋﯿﺴﯽ ﺑﻦ ﻣﻮﺳﯽ داده ﺷﺪه ﺑﻮد و ﻣﮭﺪ ی ﻣﯽ ﺧﻮاﺳﺖ ﭘﺴﺮ ﺧﻮد ﻣﻮﺳﯽ اﻟﮭﺎدی را وﻟﯿﻌﮭﺪ‬ ‫ﮐﻨﺪ و ﻋﯿﺴﯽ ﺑﺎز راﺿﯽ ﻧﻤﯽ ﺷﺪ ‪ .‬و ﻋﺎﻗﺒﺖ ﻋﯿﺴﯽ را ﺑﺎ ده ﻣﯿﻠﯿﻮن درھﻢ ﻧﻘﺪ و ﻣﻘﺪاری اﻣﻼک در ﻧﺎﺣﯿﮫ زاب راﺿﯽ‬ ‫‪.‬ﮐﺮدﻧﺪ و ﺑﺮای ھﺎدی ﺑﯿﻌﺖ ﮔﺮﻓﺘﻨﺪ و ﭘﺲ از ﭼﻨﺪی ھﺎرون ﭘﺴﺮ دوم ﺧﻠﯿﻔﮫ راھﻢ ﺑﮫ ﺟﺎﻧﺸﯿﻨﯽ ھﺎدی اﻋﻼم ﮐﺮدﻧﺪ‬ ‫وﻟﯿﮑﻦ ﺧﯿﺰران ﮐﮫ ﻣﺎدر ھﺮدو ﭘﺴﺮ ﺑﻮد ﻣﯽ ﺧﻮاﺳﺖ ھﺎرون ﻧﻔﺮ اول ﺑﺎﺷﺪ ﺑﺮای آﻧﮑﮫ ﺧﯿﺰران او را ﺑﯿﺸﺘﺮ دوﺳﺖ‬ ‫ﺑﺮای اﯾﻦ ﮐﺎر ﻣﺸﻐﻮل اﻗﺪام و دﺳﯿﺴﮫ ﮐﺎری ﺷﺪ و ﺑﺮای ﻧﺨﺴﺘﯿﻦ دﻓﻌﮫ در ﺗﺎرﯾﺦ ﻋﺒﺎﺳﯿﺎن ﻣﺪاﺧﻠﮫ زﻧﮭﺎ در اﻣﻮر ‪ .‬داﺷﺖ‬ ‫ﺧﻼﻓﺖ ﻧﻤﻮدار ﺷﺪ ‪ .‬ﺑﺮﻣﮑﯿﮭﺎ ﺑﮫ ﻣﻨﺎﺳﺒﺖ آﻧﮑﮫ ﺗﺮﺑﯿﺖ ھﺎرون را ﮐﮫ ﺧﻠﯿﻔﮫ ﺑﮫ ﻋﮭﺪه آﻧﮭﺎ ﮔﺬاﺷﺘﮫ ﺑﻮد ﺑﺎ ﺧﯿﺰران ھﻤﺪﺳﺖ‬ ‫ﺧﻠﯿﻔﮫ ﮐﮫ در ﻣﻘﺎﺑﻞ اراده ﺳﻮﮔﻠﯽ ﺧﻮد ﻋﺎﺟﺰ ﺑﻮد از ﻣﻮﺳﯽ اﻟﮭﺎدی ﮐﮫ در اﯾﻦ ﻣﻮﻗﻊ در ﮔﺮﮔﺎن ﻣﺸﻐﻮل ﺟﻨﮕﯽ ‪ .‬ﺷﺪﻧﺪ‬ ‫ﺑﻮد ﺗﻘﺎﺿﺎ ﮐﺮد ﮐﮫ اﺳﺘﻔﻌﺎ ﺑﺪھﺪ و او ﺣﺎﺿﺮ ﻧﺸﺪ‪ .‬ﭘﺲ ﺧﻠﯿﻔﮫ ﺑﺮای ﻣﻼﻗﺎت و اﻗﻨﺎع او ﺷﺨﺼﺎ ﺑﮫ ﻗﺼﺪ ﮔﺮﮔﺎن ﺣﺮﮐﺖ‬ ‫)ﮐﺮد و در رﺳﯿﺪن ﺑﮫ ﻣﺎﺳﺒﺬان ﻧﺎﮔﮭﺎن ﻣﺮد‪) .‬ﻣﺤﺮم ‪169‬‬ ‫‪.‬ھﺎدی در ﺧﻼﻓﺖ ﺧﻮد ﻧﺨﺴﺘﯿﻦ ﮐﺎری ﮐﮫ ﮐﺮد آن ﺑﻮد ﮐﮫ ﻣﺎدر ﺧﻮد ﺧﯿﺰران را از ﻣﺪاﺧﻠﮫ در اﻣﻮر ﻣﻤﻠﮑﺖ ﻣﻤﻨﻮع ﮐﺮد‬ ‫ھﺎدی ﺑﮫ ﻣﺸﮑﻞ ھﻤﯿﺸﮕﯽ ﺧﻠﻔﺎ ﺑﺮﺧﻮرد ‪ ،‬ﻣﺸﮑﻞ ﺟﺎﻧﺸﯿﻨﯽ ‪ .‬ھﺎدی ﻣﯽ ﺧﻮاﺳﺖ ﭘﺴﺮ ﺧﻮد را ﺟﻌﻔﺮ را وﻟﯿﻌﮭﺪ ﮐﻨﺪ ﭘﺲ‬ ‫ﺑﺮ ھﺎرون ﺑﺮادر ﺧﻮد ﮐﮫ وﻟﯿﻌﮭﺪ ﺑﯿﻌﺖ ﺷﺪه و ﻗﺎﻧﻮﻧﯽ ﺑﻮد ﺳﺨﺖ ﮔﺮﻓﺖ و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﺮﻣﮑﯽ را ﮐﮫ ﺣﺎﻣﯽ و ﻣﺸﻮق ھﺎرون‬


‫ﺑﮫ ﻣﻘﺎوﻣﺖ ﺑﻮد ﺣﺒﺲ ﮐﺮد و ﺳﺮاﻧﺠﺎم ﺑﮫ ﺻﻼﺣﺪﯾﺪ ﻧﻮﮐﺮھﺎ و ﺳﺮداران ﺧﻮد ﺗﺼﻤﯿﻢ ﮔﺮﻓﺖ ﮐﮫ ﺑﮫ زور ھﺎرون را ﺧﻠﻊ‬ ‫ﮐﻨﺪ‪ .‬ﺧﯿﺰران ﮐﮭﻨﮫ ﮐﻨﯿﺰ‪ ،‬دﺳﺖ ﺑﮫ ﮐﺎر زد و ﻧﻘﺸﮫ ای را ﮐﮫ ﺑﺮای ﻗﺘﻞ ﺧﻠﯿﻔﮫ ﮐﺸﯿﺪه ﺑﻮد ‪ ،‬ﻧﻘﺸﮫ ای ﮐﮫ ﺑﺮای ﺑﻌﺪﯾﮭﺎ‬ ‫ﻧﯿﻢ ﺷﺒﯽ ﮐﻨﯿﺰان ﺧﯿﺰران ﺑﺮ ﺳﺮ ﺧﻠﯿﻔﮫ رﯾﺨﺘﻨﺪ و او را ﺧﻔﮫ ﮐﺮدﻧﺪ )رﺑﯿﻊ ‪ .‬ﺳﺮﻣﺸﻖ و ﻧﻤﻮﻧﮫ ﺷﺪ‪ ،‬ﺑﮫ ﻣﻮﻗﻊ اﺟﺮا ﮔﺬاﺷﺖ‬ ‫و ﯾﮑﯽ از ﺻﺎﺣﺐ ﻣﻨﺼﺒﺎن درﺑﺎری را ﺑﺮ ﺳﺮ ﺟﻌﻔﺮ ﻓﺮﺳﺘﺎدﻧﺪ ﺗﺎ او را از ﺧﻮاب ﺑﺮاﻧﮕﯿﺨﺖ و ﺑﺮای )‪170‬اﻻول‬ ‫ھﺎرون از او ﺑﯿﻌﺖ ﮔﺮﻓﺖ ‪ .‬ھﺎدی در ﻣﻮﻗﻊ ﻣﺮگ ‪ 26‬ﺳﺎل داﺷﺖ و ﻣﺪت ﺧﻼﺗﺶ ‪ 13‬ﻣﺎه و ﭼﻨﺪ روز ﺑﻮد ‪ .‬ھﺎرون ﺑﺮ‬ ‫‪.‬ﺟﻨﺎزه اش ﻧﻤﺎز ﺧﻮاﻧﺪ و در ﻗﺼﺮ ﺳﻠﻄﻨﺘﯽ ﻋﯿﺴﺎﺑﺎد دﻓﻨﺶ ﮐﺮدﻧﺪ‬ ‫در ﻣﺮگ ھﺎدی ﺑﺮادرش ھﺎرون ﮐﮫ در اﯾﻦ و ﻗﺖ ﺟﻮان ‪ 23‬ﺳﺎﻟﮫ ای ﺑﻮد ﺑﮫ ﺗﺨﺖ ﻧﺸﺴﺖ ‪ ،‬ازآن ﭘﺲ ھﺎرون ﺑﮫ‬ ‫اﺳﺘﻘﻼل ﻣﺸﻐﻮل ﺧﻼﻓﺖ ﺷﺪ و از ﮐﻔﺎﯾﺖ و ﮐﺎرداﻧﯽ ﺑﺮﻣﮑﯿﮭﺎ اﺳﺘﻔﺎده ﻣﯽ ﮐﺮد ‪ .‬ھﺎرون ﯾﮑﯽ از ﻣﺸﮭﻮرﺗﺮﯾﻦ ﺧﻠﻔﺎی‬ ‫ﻋﺒﺎﺳﯽ اﺳﺖ ‪ .‬ھﺎرون ﻣﺮدی ﺳﻔﺮدوﺳﺖ و ﺧﻮﺷﮕﺬران ﺑﻮد ‪ .‬ھﻮای ﺑﻐﺪاد را ﻧﻤﯽ ﭘﺴﻨﺪﯾﺪ و ھﻤﮫ ﻋﻤﺮ در اﻃﺮاف ﺑﻐﺪاد‬ ‫در ﭘﯽ ﭘﺎﯾﺘﺨﺖ ﺧﻮش آب و ھﻮاﯾﯽ ﻣﯽ ﮔﺸﺖ و در ﺣﻘﯿﻘﺖ ﻣﺮﮐﺰ ﻣﻌﯿﻨﯽ ﻧﺪاﺷﺖ ‪ .‬ھﺎرون زﯾﺎد ﺑﮫ ﺣﺞ و ﺟﮭﺎد ﻣﯽ رﻓﺖ‬ ‫‪ .‬و ﺑﻌﻀﯽ اوﻗﺎت اﺣﺮام ﺣﺞ را از ﺑﻐﺪاد ﻣﯽ ﺑﺴﺖ‬ ‫ﯾﺤﯿﯽ ﺑﺮﻣﮑﯽ ﺑﺎ ﭘﺴﺮان ﮐﺎردان و ﻻﯾﻖ ﺧﻮد زﺣﻤﺖ ﺧﻠﯿﻔﮫ را ﮐﻢ ﮐﺮده ﺑﻮد و ﮐﺎرھﺎی ﮐﺸﻮر و ﻟﺸﮑﺮ را ﺑﺎ ﮐﻔﺎﯾﺖ ﺗﻤﺎم‬ ‫‪ .‬اداره ﻣﯽ ﮐﺮد‬ ‫در ﺳﺎل ‪ 176‬د رﺷﺎم ﻣﯿﺎن ﯾﻤﻨﯽ ھﺎ و ﻣﻀﺮﯾﮭﺎ ﻓﺘﻨﮫ ﻋﺼﺒﯿﺖ ﺑﮫ ﺷﻮر آﻣﺪ و ﻋﺪه زﯾﺎدی ﮐﺸﺘﮫ ﺷﺪﻧﺪ‪ .‬ﻣﻮﺳﯽ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ‬ ‫ﺑﺮﻣﮑﯽ را از ﺑﻐﺪاد ﺑﮫ آﻧﺠﺎ ﻓﺮﺳﺘﺎد و او ﻣﺪﺗﯽ در آﻧﺠﺎ ﻣﺎﻧﺪ ﺗﺎ ﻓﺘﻨﮫ را ﺧﻮاﺑﺎﻧﯿﺪ و اوﺿﺎع آرام ﮔﺮﻓﺖ ‪ .‬در ﻣﺼﺮ ﮐﺎر‬ ‫وﺻﻮل ﻣﺎﻟﯿﺎت ﻣﺨﺘﻞ ﺷﺪه ﺑﻮد و واﻟﯿﺂن ﺟﺎ ﻣﻮﺳﯽ ﺑﻦ ﻋﯿﺴﯽ ﻋﺒﺎﺳﯽ ﺧﯿﺎل ﯾﺎﻏﯿﮕﺮی داﺷﺖ ‪ .‬ھﺎرون ﻣﺼﺮ راﺑﮫ ﻧﺎم‬ ‫ﺟﻌﻔﺮ ﺑﺮﻣﮑﯽ ﮐﺮد و او ﯾﮑﯽ از ﻣﺴﺘﻮﻓﯿﮭﺎی اﯾﺮاﻧﯽ را ﺑﮫ آﻧﺠﺎ ﻓﺮﺳﺘﺎد و ﭼﻮن ﮐﺎر ﻗﺮار ﯾﺎﻓﺖ ھﺎرون ﻣﺴﺘﻮﻓﯽ درﺳﺖ‬ ‫ﮐﺎر را ﺑﺮ داﺷﺖ و آن ﻧﻈﻢ ﺑﺮ ھﻢ ﺧﻮرد ‪ .‬در آﻓﺮﯾﻘﺎی ﺷﻤﺎﻟﯽ ﻋﺒﺪوﯾﮫ اﻧﺒﺎری ﺑﺎ ﻟﺸﮑﺮ آﻧﺠﺎ ﻃﻐﯿﺎن ﮐﺮد و ﻋﺎﻣﻞ ﺧﻠﯿﻔﮫ‬ ‫را ﺑﮫ ﻗﺘﻞ رﺳﺎﻧﯿﺪﻋﺎﻣﻞ ﺧﻠﯿﻔﮫ را ﺑﮫ ﻗﺘﻞ رﺳﺎﻧﯿﺪ؛ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﺮﻣﮑﯽ ﺑﺎ ﻓﺮﺳﺘﺎدن دو ﺗﻦ از ﮐﺴﺎن ﺧﻮد ﮐﺎر آﻧﺠﺎ را اﺻﻼح ﮐﺮد‬ ‫‪ .‬ﻋﺒﺪوﯾﮫ ﺑﮫ اﻃﻤﯿﻨﺎن ﯾﺤﯿﯽ ﺗﺴﻠﯿﻢ ﺷﺪه ﺑﮫ ﺑﻐﺪاد آﻣﺪ و ﻣﻮرد اﺣﺴﺎن ﯾﺤﯿﯽ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺖ ‪ .‬ﺑﺪﯾﻦ ﺷﮑﻞ ﺑﺮﻣﮑﯽ ھﺎ ﻗﻠﻤﺮو‬ ‫ﭘﮭﻨﺎور ﺧﻼﻓﺖ را ﺑﺎ ﺳﯿﺎﺳﺘﯽ آﻣﯿﺨﺘﮫ ﺑﺎ ﺗﺪﺑﯿﺮ و ﺟﻮاﻧﻤﺮدی اداره ﻣﯽ ﮐﺮدﻧﺪ و ﺛﺎﺑﺖ ﺷﺪ ﮐﮫ درﻣﻠﮑﺪاری روﺷﯽ ﻏﯿﺮ از‬ ‫‪ .‬روش زﯾﺎدﺑﻦ اﺑﯿﮫ و ﺣﺠﺎج ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ ﻧﯿﺰ ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ‬ ‫‪ .‬وﻟﯿﮑﻦ روش ﺑﺮﻣﮑﯿﮭﺎ ﺑﺎ ﻣﺰاج ﺧﻠﯿﻔﮫ ﮐﮫ ﻋﻼﻗﮫ ﻣﻔﺮﻃﯽ ﺑﮫ ﺟﻤﻊ ﭘﻮل داﺷﺖ ﺳﺎزﮔﺎر ﻧﺒﻮد‬ ‫ﺳﺮاﻧﺠﺎم ﺧﻠﯿﻔﮫ ﺑﮫ اﺳﺘﯿﺼﺎل ﺑﺮﻣﮑﯽ ھﺎ ﻣﺼﻤﻢ ﺷﺪ و ﺷﺒﯽ ﻣﺴﺮور ﺧﺎدم را ﺑﺎ ﻋﺪه ای از ﻏﻼﻣﺎن ﻓﺮﺳﺘﺎد ﺗﺎ ﺳﺮ ﺟﻌﻔﺮ‬ ‫ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ را ﺑﺮﯾﺪه ﺑﮫ ﻣﺤﻀﺮ ﺧﻠﯿﻔﮫ آوردﻧﺪ و ﻓﺮﻣﺎن داد ﺗﺎ ﯾﺤﯿﯽ را ﺑﺎ ﺳﺎﯾﺮ ﺑﺮﻣﮑﯿﺎن ﮔﺮﻓﺘﮫ ﺑﮫ زﻧﺪان ﺑﺮدﻧﺪ و اﻣﻮال‬ ‫‪).‬آﻧﮭﺎ را ﺿﺒﻂ ﮐﺮد )ﻣﺤﺮم ‪187‬‬ ‫ﻋﻠﺖ اﯾﻦ ﺗﺼﻤﯿﻢ ﻧﺎﮔﮭﺎﻧﯽ را ﺑﮫ اﺧﺘﻼف ﻧﻮﺷﺘﮫ اﻧﺪ ‪ ،‬ﺑﻌﻀﯽ ﻣﯽ ﮔﻮﯾﻨﺪ ﺑﮫ واﺳﻄﮫ ﻣﻌﺎﺷﻘﮫ ﺟﻌﻔﺮ ﺑﺎ ﻋﺒﺎﺳﮫ ﺧﻮاھﺮ ھﺎرون‬ ‫ﺑﻮده اﺳﺖ ﮐﮫ ﺧﻮد ھﺎرون در ﻣﺠﻠﺲ ﺷﺮاب ﺑﺎﻋﺚ آن آﺷﻨﺎﯾﯽ ﺷﺪه ﺑﻮد وﻟﯽ ﺑﮫ ﻧﺘﯿﺠﮫ آن راﺿﯽ ﻧﺒﻮد؛ ﺑﺮﺧﯽ ﻣﻌﺘﻘﺪﻧﺪ ﮐﮫ‬ ‫ﻣﻮﺿﻮع ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪاﷲ ﺣﺴﻨﯽ ﺑﺎﻋﺚ اﯾﻦ اﻗﺪام ﺑﻮده اﺳﺖ ﮐﮫ ﺑﺮﻣﮑﯿﮭﺎ او را ﺑﯽ اﺟﺎزه ﺧﻠﯿﻔﮫ آزاد ﮐﺮدﻧﺪ ‪ ،‬ﻋﺪه دﯾﮕﺮ‬ ‫ﻣﯽ ﮔﻮﯾﻨﺪ ھﺎرون از ﻧﻔﻮذ و ﺳﻠﻄﮫ ﺑﺮﻣﮑﯿﮭﺎ ﺑﮫ ﺗﻨﮓ آﻣﺪه ﺑﻮده اﺳﺖ ‪ .‬ﺧﻼﺻﮫ آﻧﮑﮫ ﻣﻄﻠﺐ درﺳﺖ روﺷﻦ ﻧﯿﺴﺖ و ﻣﻤﮑﻦ‬ ‫اﺳﺖ ﮐﮫ ﻋﻠﺘﮭﺎی ﻣﺘﻌﺪد داﺷﺘﮫ ﺑﺎﺷﺪ ‪ .‬ﻣﺴﻌﻮدی ﻣﯽ ﮔﻮﯾﺪ ﭘﺲ از ﺑﺮﻣﮑﯿﺎن ﮐﺎرھﺎ ﻣﺨﺘﻞ ﺷﺪ و ﻣﺮدم ‪ ،‬ﺑﯽ ﺗﺪﺑﯿﺮی و ﺳﻮء‬ ‫‪.‬ﺳﯿﺎﺳﺖ ھﺎرون را ﻣﻌﺎﯾﻨﮫ دﯾﺪﻧﺪ‬ ‫در زﻣﺎن ھﺎرون اﻣﺎم ﻣﻮﺳﯽ ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮاﻟﮑﺎﻇﻢ )ع( د رﺑﻐﺪاد در زﻧﺪان وﻓﺎت ﯾﺎﻓﺖ ‪ .‬ﻧﺰد ﺷﯿﻌﮫ ﻣﺴﻠﻢ اﺳﺖ ﮐﮫ ھﺎرون او‬ ‫‪.‬را ﻣﺴﻤﻮم ﮐﺮد‬ ‫ﺧﻼﻓﺖ اﻣﯿﻦ ﺗﻘﺮﯾﺒﺎ ﭘﻨﺞ ﺳﺎل دوام ﯾﺎﻓﺖ از ﺳﺎل ‪193‬ت ‪ 198‬و ﻗﺴﻤﺖ ﻋﻤﺪه آن ﺑﮫ زدوﺧﻮرد ﺑﺎ ﺑﺮادش ﻣﺎﻣﻮن ﮔﺬﺷﺖ ‪.‬‬ ‫اﻣﯿﻦ ﺟﻮان ﻋﯿﺎش و ﺑﯽ ﻓﮑﺮی ﺑﻮد و زﯾﺮ ﻧﻔﻮذ ﻓﻀﻞ ﺑﻦ رﺑﯿﻊ وزﯾﺮ واﻗﻊ ﺷﺪه ﺑﻮد ‪ .‬در ﺳﺎل دوم ﺧﻼﻓﺖ ﺑﮫ دﺳﺘﻮر‬ ‫وزﯾﺮ ﻓﺮﻣﺎن داد ﺗﺎ ﻧﺎم ﻣﻮﺳﯽ ﭘﺴﺮ ﺧﻠﯿﻔﮫ را در ﺧﻄﺒﮫ ﺟﻤﻌﮫ ﭘﯿﺶ از ﻧﺎم ﻣﺎﻣﻮن ذﮐﺮ ﮐﺮدﻧﺪ ﯾﻌﻨﯽ ﻣﺎﻣﻮن را از وﻻﯾﺖ‬ ‫ﻋﮭﺪ ﻋﻘﺐ اﻧﺪاﺧﺘﻨﺪ ﺑﺮ ﺧﻼف ﻗﺮارداد وﺻﯿﺖ ھﺎرون ‪ .‬ﭘﺲ از ﻣﺎﻣﻮن ﮐﮫ در ﺧﺮاﺳﺎن ﺑﻮد ﺑﮫ ﺣﺴﺎب ﮐﺎر ﺧﻮد ﭘﺮداﺧﺖ‬ ‫‪ ،‬ارﺗﺒﺎط ﺧﺮاﺳﺎن را ﺑﺎ ﺑﻐﺪاد ﻗﻄﻊ ﮐﺮد ‪ ،‬وﺳﺮاﻧﺠﺎم ﺟﻨﮓ ﻣﯿﺎن دو ﺑﺮادر اﻋﻼن ﺷﺪ ‪ .‬از ﺑﻐﺪاد ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﯿﺴﯽ را ﺑﺎ‬ ‫ﻟﺸﮑﺮی ﺑﮫ ﻗﺼﺪ ﺧﺮاﺳﺎن رواﻧﮫ ﮐﺮدﻧﺪ وﻟﯽ اﯾﻦ ﻟﺸﮑﺮ درری ﺑﮫ دﺳﺖ ﺳﺮدار ﻣﺎﻣﻮن‪ ،‬ﻃﺎھﺮﺑﻦ ﺣﺴﯿﻦ ذواﻟﯿﻤﯿﻨﯿﻦ‬ ‫ﻟﺸﮑﺮ دﯾﮕﺮی از ﺑﻐﺪاد ﻓﺮﺳﺘﺎدﻧﺪ و آن ﻧﯿﺰ در ھﻤﺪان از ﭘﺎ در آﻣﺪ ‪ .‬اﻣﯿﻦ دﯾﮕﺮ ﻟﺸﮑﺮ ﻧﺪاﺷﺖ ‪ .‬ﻟﺸﮑﺮھﺎی ‪.‬ﺷﮑﺴﺖ ﯾﺎﻓﺖ‬ ‫ﻣﺎﻣﻮن ﺑﮫ ﻓﺮﻣﺎﻧﺪھﯽ ﻃﺎھﺮ و ھﺮﺛﻤﮫ ﭘﯿﺶ ﻣﯽ رﻓﺘﻨﺪ‪ .‬ﺑﺼﺮه و ﮐﻮﻓﮫ و دو ﺷﮭﺮ ﻣﻘﺪس ﻣﮑﮫ و ﻣﺪﯾﻨﮫ ﺧﻠﯿﻔﮫ ﻧﻮ را ﻗﺒﻮل‬ ‫ﮐﺮدﻧﺪ ‪ .‬ﭼﯿﺰی ﻧﮕﺬﺷﺖ ﮐﮫ ﺑﻐﺪاد ﻣﺤﺎﺻﺮه ﺷﺪ و اﻣﯿﻦ در ﻗﺼﺮ ))اﻟﺨﻠﺪ (( ﭘﻨﺎه ﮔﺮﻓﺖ ‪ .‬ﺧﻠﯿﻔﮫ از ﺑﯽ ﮐﺴﯽ ﺑﺮای ﺗﺴﻠّﻂ‬


‫ﺑﺮ اوﺿﺎع ﻧﯿﺮوﯾﯽ از ﻻﺗﮭﺎ و ﻋﯿّﺎرھﺎی ﺷﮭﺮ ﺗﺸﮑﯿﻞ داده ﺑﻮد ﮐﮫ ﺧﻮد آﻧﮭﺎ ﺑﯿﺸﺘﺮ ﺑﺎﻋﺚ ﻧﺎاﻣﻨﯽ ﺷﺪه ﺑﻮدﻧﺪ ‪ .‬ﺳﺮاﻧﺠﺎم‬ ‫ﺧﻠﯿﻔﮫ ﺟﺰ ﺗﺴﻠﯿﻢ ﭼﺎره ای ﻧﺪﯾﺪ وﻟﯽ ﻣﯽ ﺧﻮاﺳﺖ اﯾﻦ ﺗﺴﻠﯿﻢ ﺑﮫ ھﺮﺛﻤﮫ ﺑﺎﺷﺪ ﻧﮫ ﺑﮫ ﻃﺎھﺮ زﯾﺮا اﻃﺮاﻓﯿﺎن ﺧﻠﯿﻔﮫ ﺑﮫ ﺳﺎﺑﻘﮫ‬ ‫آﺷﻨﺎﯾﯽ ‪ ،‬ﺑﮫ ھﺮﺛﻤﮫ ﺑﯿﺸﺘﺮ اﻃﻤﯿﻨﺎن داﺷﺘﻨﺪ‪ .‬ﺷﺒﺎھﻨﮕﺎم ﺧﻠﯿﻔﮫ و ھﺮﺛﻤﮫ ﺑﺮ روی دﺟﻠﮫ ﺑﮫ ﻣﻼﻗﺎت ﯾﮑﺪﯾﮕﺮ آﻣﺪﻧﺪ ‪ ،‬ﻃﺎھﺮ ﮐﮫ‬ ‫ﺑﮫ وﺳﯿﻠﮫ ﺟﺎﺳﻮﺳﺎن ﺧﻮد از ھﻤﮫ ﭼﯿﺰ اﻃﻼع داﺷﺖ ﻋﺪه ای ﻓﺮﺳﺘﺎد ﺗﺎ ﺑﺮ ﻗﺎﯾﻖ ﺧﻠﯿﻔﮫ و ھﺮﺛﻤﮫ ﺣﻤﻠﮫ ﮐﺮدﻧﺪ و آن ھﺮ دو‬ ‫ﺑﮫ آب اﻓﺘﺎدﻧﺪ ‪ .‬ﻣﺎﻣﻮرﯾﻦ ‪ ،‬ﺧﻠﯿﻔﮫ را ﮔﺮﻓﺘﻨﺪ ﻧﺰد ﻃﺎھﺮ ﺑﺮدﻧﺪ و ﻓﺮﻣﺎن داد ﺗﺎ ﺳﺮش را ﺑﺮﯾﺪﻧﺪ و ﺑﺮای ﻣﺎﻣﻮن ﺑﮫ ﺧﺮاﺳﺎن‬ ‫‪ ) .‬ﻓﺮﺳﺘﺎد )‪ 25‬ﻣﺤﺮم ‪197‬‬ ‫ﻓﺮزﻧﺪ ﮐﻨﯿﺰک اﯾﺮاﻧﯽ ﺑﮫ ﺟﺎی ﭘﺴﺮ زﺑﯿﺪه ﻋﺒﺎﺳﯽ ﺧﻠﯿﻔﮫ ﺷﺪ ‪ .‬ﺗﻤﺎﯾﻼت اﯾﺮاﻧﯽ ﻣﺎﻣﻮن و وزﯾﺮش ﻓﻀﻞ ﺑﻦ ﺳﮭﻞ ﺳﺮﺧﺴﯽ‬ ‫‪ .‬ﺑﺎﻋﺚ رﻧﺠﺶ ﻋﻨﺎﺻﺮ ﻋﺮﺑﯽ ﺷﺪ‬ ‫در اﯾﻦ ﻣﻮﻗﻊ ﻣﺄﻣﻮن در ﺧﺮاﺳﺎن ﺑﻮد و از آﻧﺠﺎ ﮐﺴﯽ ﺑﮫ ﻣﺪﯾﻨﮫ ﻓﺮﺳﺘﺎد ﺗﺎ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﻮﺳﯽ اﻟﺮﺿﺎ )ع( را ﺑﺎ اﺣﺘﺮام ﺑﮫ ‪.‬‬ ‫ﺧﺮاﺳﺎن آوردﻧﺪ و او را ﺑﮫ وﻻﯾﺖ ﻋﮭﺪ ﺧﻮدﻣﻌﯿﻦ ﮐﺮد و دﺧﺘﺮ ﺧﻮد را ﺑﮫ ازدواج او درآورد ‪ .‬ﺑﻐﺪادﯾﮭﺎ ﺑﺮآﺷﻔﺘﻨﺪ و‬ ‫‪ .‬اﺑﺮاھﯿﻢ ﺑﻦ اﻟﻤﮭﺪی را ﺑﮫ ﺧﻼﻓﺖ ﺑﺮداﺷﺘﻨﺪ؛ ﻣﺼﺮ ﻧﯿﺰ ﻣﻨﻘﻠﺐ ﺷﺪ ‪ ،‬آذرﺑﺎﯾﺠﺎن را ﺑﺎﺑﮏ ﺧﺮّم دﯾﻦ ﺗﺼّﺮف ﮐﺮد‬ ‫ﻣﺄﻣﻮن از ﻃﻮس ﺑﮫ ﺟﺎﻧﺐ ﻋﺮاق ﺣﺮﮐﺖ ﮐﺮد ‪ ،‬در ﺳﺮﺧﺲ ﻓﻀﻞ ﺑﻦ ﺳﮭﻞ را ﺟﻤﻌﯽ در ﺣﻤﺎم ﺑﺮ ﺳﺮش رﯾﺨﺘﮫ ﮐﺸﺘﻨﺪ‬ ‫)اواﺋﻞ ‪.(202‬در رﺳﯿﺪن ﺑﮫ ﻃﻮس اﻣﺎم رﺿﺎ )ع( ﻧﯿﺰ ﺑﮫ وﺳﯿﻠﮥ ﺳﻤﯽ ﭼﻨﺎﻧﮑﮫ در رواﯾﺖ ﺷﯿﻌﮫ ﻣﺴﻠﻢ اﺳﺖ رﺣﻠﺖ ﮐﺮد ‪.‬‬ ‫در ری ﺧﺒﺮ رﺳﯿﺪ ﮐﮫ ﺣﺴﻦ ﺑﻦ ﺳﮭﻞ واﻟﯽ ﻋﺮاق ﮐﮫ در واﺳﻂ اﻗﺎﻣﺖ داﺷﺖ ﻧﺎﮔﮭﺎن دﯾﻮان ﺷﺪه و ﺑﺪاراﻟﻤﺠﺎﻧﯿﻨﺶ ﺑﺮده‬ ‫اﻧﺪ ‪ .‬ﺑﺎ اﯾﻦ وﻗﺎﯾﻊ ﺑﺮ اھﻞ ﺑﻐﺪاد ﻣﻌﻠﻮم ﺷﺪ ﮐﮫ ﻣﺄﻣﻮن ﺑﺮای ﺗﻐﯿﯿﺮ ﺳﯿﺎﺳﺖ ﺧﻮد ﺣﺎﺿﺮ ﺷﺪه اﺳﺖ ﭘﺲ اﺑﺮاھﯿﻢ ﺑﻦ اﻟﻤﮭﺪی‬ ‫را واﮔﺬاﺷﺘﻨﺪ و ﻣﺄﻣﻮن ﺑﻦ ﻣﺰاﺣﻢ وارد ﭘﺎﯾﺘﺨﺖ ﺷﺪ )‪ (204‬و ﭘﺮﭼﻤﮭﺎ را ﮐﮫ از زﻣﺎن وﻟﯿﻌﮭﺪی اﻣﺎم رﺿﺎ )ع( ﺑﮫ رﻧﮓ‬ ‫‪.‬ﺳﺒﺰ در آورده ﺑﻮدﻧﺪ دوﺑﺎره ﺳﯿﺎه ﮐﺮدﻧﺪ و ﻣﺎﻟﯿﺎت ﻋﺮاق را ﺑﮫ ﻋﻨﻮان اﻧﻌﺎم ﺑﮫ ﻣﺮدم ﺑﺨﺸﯿﺪﻧﺪ‬ ‫ﻣﺄﻣﻮن ﺑﺎ وﺟﻮد ﮔﺮﻓﺘﺎرﯾﮭﺎی ﻓﺮاوان ﺧﻮد ﺑﮫ ﺣﻤﺎﯾﺖ ﻋﻠﻢ و ادب و ﺗﺸﻮﯾﻖ داﻧﺸﻤﻨﺪان اھﺘﻤﺎم داﺷﺖ‪ ،‬ﮐﺎر ﻋﻤ���ه‪ ،‬ﺗﺮﺟﻤﮫ‬ ‫ﮐﺘﺎﺑﮭﺎی ﻓﻠﺴﻔﯽ و ﻋﻠﻤﯽ ﯾﻮﻧﺎن ﺑﻮد‪ ،‬ﮐﮫ در ﻋﺼﺮ ﻣﺄﻣﻮن و ﺑﮫ ﺗﺸﻮﯾﻖ او ﺗﻮﺳﻌﮫ ﯾﺎﻓﺖ ‪ .‬ﻧﺨﺴﺘﯿﻦ داﻧﺸﮕﺎه را در اﺳﻼم‬ ‫‪ .‬ﻣﺄﻣﻮن ﺳﺎﺧﺖ و آن ﺑﯿﺖ اﻟﺤﮑﻤﮫ ﺑﻮد ﮐﮫ ﺑﻨﮕﺎھﯽ ﺑﻮد ﺑﺮای ﺗﻌﻠﯿﻢ و دارای ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﮫ و رﺻﺪﺧﺎﻧﮫ ای‬ ‫ﻣﺄﻣﻮن ﺑﮫ ﺑﺤﺚ و ﻣﺬاھﺐ و آراء ﻋﻼﻗﻤﻨﺪ ﺑﻮد و ﻣﺠﺎﻟﺴﯽ ﺑﺮای اﯾﻦ ﮐﺎر داﺷﺖ ﮐﮫ ﻣﺘﮑﻠﻤﯿﻦ ﻓﺮﻗﮫ ھﺎی ﻣﺨﺘﻠﻒ در آن‬ ‫ﺟﻤﻊ ﻣﯽ ﺷﺪﻧﺪ و ﺑﮫ ﺑﺤﺚ اﺳﺘﺪﻻل ﻣﯽ ﭘﺮداﺧﺘﻨﺪ‪.‬در ھﻤﯿﻦ اوﻗﺎت ﻣﺄﻣﻮن در ﺳﻔﺮ ﺟﮭﺎد ﺑﺮ اﺛﺮ ﺑﯿﻤﺎری ﻣﺨﺘﺼﺮی ﺑﮫ ﺳﻦ‬ ‫‪ 48).‬ﺳﺎﻟﮕﯽ در ﻃﺮﺳﻮس در ﮔﺬﺷﺖ )‪218‬‬ ‫ﻣﻘﺎرن اﯾﻦ اﺣﻮال ﺧﺮاﺳﺎن از ﻗﻠﻤﺮو ﺧﻼﻓﺖ ﺑﺮای ھﻤﯿﺸﮫ ﺧﺎرج ﺷﺪ ﺑﺪﯾﻦ ﺗﺮﺗﯿﺐ ﮐﮫ ﻃﺎھﺮﺑﻦ اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺳﺮدار ﻣﻌﺮوف‬ ‫را ﮐﮫ ﻣﺮدی اﯾﺮاﻧﯽ ﻧﮋاد و ﻓﺎرﺳﯽ زﺑﺎن ﺑﻮد ﻣﺄﻣﻮن ﺑﮫ اﯾﺎﻟﺖ ﺧﺮاﺳﺎن ﻓﺮﺳﺘﺎد ﮐﮫ اوﺿﺎع آﺷﻔﺘﮫ آﻧﺠﺎ را آرام ﮐﻨﺪ ‪ ،‬او‬ ‫در اﯾﻦ ﮐﺎر ﻣﻮﻓﻖ ﺷﺪ وﻟﯽ ادﻋﺎی اﺳﺘﻘﻼل ﭘﯿﺪا ﮐﺮد و ﯾﮏ روز در ﺧﻄﺒﮥ ﺟﻤﻌﮫ ﻧﺎم ﺧﻠﯿﻔﮫ را ﺣﺬف ﮐﺮد ‪ ،‬ھﺮ ﭼﻨﺪ ھﻤﺎن‬ ‫ﺷﺐ ﻧﺎﮔﮭﺎن ﻣﺮد اﻣّﺎ ﺧﺮاﺳﺎن از دﺳﺖ رﻓﺘﮫ ﺑﻮد و ﺧﻠﯿﻔﮫ اﯾﺎﻟﺖ آﻧﺠﺎ را ﺑﮫ ﭘﺴﺮ ﻃﺎھﺮ واﮔﺬار ﮐﺮد و ﺟﺰ آن ﻧﻤﯽ ﺗﻮاﻧﺴﺖ‬ ‫‪ .‬ﭘﺲ ﺧﺎﻧﺪان ﻃﺎھﺮی در آﻧﺠﺎ اﺳﺘﻘﺮار ﯾﺎﻓﺖ و از اﯾﻦ ﭘﺲ ﺟﺎی ﺧﺮاﺳﺎﻧﯿﮭﺎ را در دﺳﺘﮕﺎه ﺧﻼﻓﺖ ﻏﻼﻣﺎن ﺗﺮک ﮔﻔﺘﻨﺪ ﺑﮫ‬ ‫‪.‬ﺷﺮﺣﯽ ﮐﮫ در ﻓﺼﻞ آﯾﻨﺪه ﺧﻮاھﯿﻢ دﯾﺪ‬ ‫ﺧﻼﻓﺖ در دوره ی ﻏﻼﻣﺎن ﺗﺮک‬ ‫از ﻣﻮﻗﻊ ﻓﺘﻮح ﻣﺎوراءاﻟﻨﮭﺮ و ﺗﺮﮐﺴﺘﺎن ﻋﻨﺼﺮ ﺗﺎزه ای وارد ﺟﺎﻣﻌﮥ اﺳﻼم ﺷﺪه ﺑﻮد ﺑﮫ ﻧﺎم ﺗﺮک ‪ .‬اﺳﺘﻌﺪاد ﺟﻨﮕﯽ و‬ ‫ﻧﻮﮐﺮﺑﺎﺑﯽ ﻏﻼﻣﺎن ﺗﺮک ﺑﮫ زودی ﺗﻮﺟّﮫ ﺧﻠﻔﺎء و ﺳﺮداران را ﺟﻠﺐ ﮐﺮد و از اﯾﻦ ﺑﻨﺪه ی ﻣﻄﯿﻊ و ﺳﺨﺖ ﺟﺎن اﺳﺘﻔﺎده‬ ‫ﮐﺮدﻧﺪ ‪ .‬از ﻃﺮف دﯾﮕﺮ اﻋﺮاب ﺑﺮ اﺛﺮ آﺳﺎﯾﺶ در ﺷﮭﺮ و ﺛﺮوت و ﻧﻌﻤﺖ از ﺟﻮش و ﺧﺮوش اﻓﺘﺎده و در ﺣﻘﯿﻘﺖ‬ ‫ﺧﺼﺎل ﺟﻨﮕﯽ ﺧﻮد را از دﺳﺖ داده ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬ﺧﺮاﺳﺎﻧﯿﮭﺎ دوﻟﺖ ﻧﯿﺰ در ﻃﯽ ﭼﻨﺪﯾﻦ ﻧﺴﻠﯽ ﮐﮫ از اوّل ﺧﻼﻓﺖ ﻣﯽ ﮔﺬﺷﺖ در‬ ‫ﻋﺮاق ﺑﺘﺪرﯾﺞ ﺟﺰء ﻋﺮب ﺷﺪه ﺑﻮدﻧﺪ ‪ ،‬ﻋﻼوه ﺑﺮ آﻧﮑﮫ ﺧﺮاﺳﺎن ﺑﺎ ﻃﺎھﺮﯾﺎن و آذرﺑﺎﯾﺠﺎن ﺑﺎ ﺧّﺮم دﯾﻨﺎن و ﻣﺎزﻧﺪران ﺑﺎ‬ ‫ﺳﭙﮭﺒﺪھﺎ دﯾﮕﺮ ﺣﻮزه ی ﻟﺸﮑﺮﮔﯿﺮی ﺑﺮای ﺧﻼﻓﺖ ﻧﺒﻮد و ﻓﻌﻼ ًﺑﺮای ﺧﻠﯿﻔﮫ ﻟﺸﮑﺮی ﺑﮭﺘﺮ از ﻏﻼم ﺗﺮک ﻣﯿﺴﺮ ﻧﺒﻮد‬ ‫ﺧﺎﺻّﮫ ﮐﮫ در ﺑﺎزارھﺎی ﺑﺮده ﻓﺮوﺷﯽ ازاﯾﻦ ﮐﺎﻻ ﻓﺮاوان ﺑﻮد ‪ .‬اﻟﻤﻌﺘﺼﻢ ﺟﺎﻧﺸﯿﻦ ﻣﺄﻣﻮن اﺳﺘﺨﺪام ﺗﺮﮐﮭﺎ را ﺗﻮﺳﻌﮫ داد و‬ ‫ﻟﺸﮑﺮی ﻣﻨﻈﻢ و ﻣﻌﺘﺒﺮ از آﻧﮭﺎ ﻓﺮاھﻢ آورد ‪ .‬در ﺑﻐﺪاد ﻣﺮدم از اﯾﻦ ﺗﺮﮐﮭﺎ ﺑﮫ ﺳﺘﻮه ﺑﻮدﻧﺪ ‪ ،‬ﻣﻌﺘﺼﻢ ﺳﺎﻣﺮه را ﺳﺎﺧﺖ و ﺑﺎ‬ ‫‪.‬ﺗﺮﮐﮭﺎ ﺧﻮد در آﻧﺠﺎ ﻣﻨﺰل ﮔﺮﻓﺖ‬ ‫ﻣﻌﺘﺼﻢ ﺑﺎ ﻟﺸﮑﺮ ﻧﻮ ﺑﻨﯿﺎد ﺧﻮد ﻓﺘﺢ ھﺎﯾﯽ ﮐﺮد ‪ :‬زﻃﮭﺎ را ﮐﮫ ﻗﻮﻣﯽ ﺑﻮدﻧﺪ در ﺑﻄﺎﺋﺢ ﺑﺼﺮه و ﺷﻮرش ﮐﺮده ﺑﻮدﻧﺪ وادار‬ ‫ﺑﮫ ﺗﺴﻠﯿﻢ ﮐﺮد ‪ ،‬ﺳﻔﺮی ﺑﮫ ﻏﺰو روم رﻓﺖ و ﻋﻤﱡﻮرﯾﮫ را ﻓﺘﺢ ﮐﺮد ﺑﺎ ﻗﺘﻞ و ﻏﺎرت ﺑﺴﯿﺎر و ﺑﺪﯾﻦ ﻃﺮﯾﻖ ﻗﺘﻞ و ﻏﺎرﺗﯽ را‬ ‫ﮐﮫ اﻣﭙﺮاﻃﻮر اﺧﯿﺮاً در ﺧﺎک اﺳﻼم ﮐﺮده ﺑﻮد ﺟﻮاب داد )‪،(223‬ﻟﺸﮑﺮی ﺑﮫ ﺳﺮداری اﻓﺸﯿﻦ ﺑﮫ دﻓﻊ ﺧﺮّﻣﺪﯾﻨﺎن‬


‫ﻓﺮﺳﺘﺎد‪.‬ﻣﺴﺌﻠﮫ ﻟﺸﮑﺮ ﺗﺮک ﺑﻌﺪھﺎ ﺑﺮای ﺧﻼﻓﺖ ﻣﺴﺌﻠﮫ دﺷﻮاری ﺷﺪ زﯾﺮا ﻏﻼﻣﺎن ھﺮ ﭼﮫ ﻗﻮﯾﺘﺮ ﻣﯽ ﺷﺪﻧﺪ ﻃﻤﻌﺸﺎن‬ ‫زﯾﺎدﺗﺮ ﻣﯽ ﺷﺪ ﺗﺎ ﺟﺎﺋﯽ ﮐﮫ ﺧﻼﻓﺖ و ﺧﻠﯿﻔﮫ را در ﻣﺸﺖ ﺧﻮد ﮔﺮﻓﺘﮫ ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬در ﺳﺎل ‪ 220‬اﻣﺎم ﻣﺤﻤّﺪ اﻟﺘﻘﯽ )ع( را از‬ ‫‪ .‬ﻣﺪﯾﻨﮫ ﺑﮫ ﺑﻐﺪاد آورد و در ھﻤﺎن ﺳﺎل اﻣﺎم در آﻧﺠﺎ ﯾﺎﻓﺖ و در ﻣﻘﺎﺑﺮ ﻗﺮﯾﺶ ﻣﺪﻓﻮن ﮔﺮدﯾﺪ‬ ‫ﻣﻌﺘﺼﻢ در ﺳﺎل ‪ 227‬در ﺳﺎﻣﺮه ﺑﮫ ﺳﻦ ﻗﺮﯾﺐ ‪ 47‬ﺳﺎﻟﮕﯽ ﻣﺮد و ﭘﺴﺮش ھﺎرون ﻣﻠﻘﺐ ﺑﮫ اﻟﻮاﺛﻖ ﺑﺎﷲ در ﺳﻦ ﺳﯽ و‬ ‫ﯾﮏ ﺳﺎﻟﮕﯽ ﺑﮫ ﺗﺨﺖ ﻧﺸﺴﺖ ‪ .‬واﺛﻖ در ﻃﯽ ﭘﻨﺞ ﺳﺎل ﺧﻼﻓﺖ ﺧﻮد ﺳﯿﺮه ی ﻣﺄﻣﻮن را در ﻃﻠﺐ ﻋﻠﻢ و ﺑﺤﺚ از آراء و‬ ‫اﻓﮑﺎر ﺗﻌﻘﯿﺐ ﮐﺮد ‪ .‬در ﻣﺮگ او دو ﺳﺮدار ﺗﺮک ‪ .‬وﺻﯿﻒ و اﯾﺘﺎخ ‪ ،‬ﺷﺮﮐﺖ داﺷﺘﻨﺪ ‪ .‬ﺟﻌﻔﺮ ﺑﺮادر او را ﺑﮫ ﺧﻼﻓﺖ‬ ‫‪.‬ﻧﺼﺐ ﮐﺮدﻧﺪ و او را اﻟﻤﺘﻮﮐّﻞ ﻋﻠﯽ اﷲ ﻟﻘﺐ دادﻧﺪ‬ ‫ﻣﺘﻮﮐّﻞ در ﺳﯿﺎﺳﺖ داﺧﻠﯽ ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﺑﺎ ﭼﻨﺪ ﺳﻠﻒ روﺷﻦ ﻓﮑﺮ را ﭘﯿﺶ ﮔﺮﻓﺖ و ﺑﮫ ﺟﻠﺐ اﻓﮑﺎر ﻋﻤﻮﻣﯽ ﭘﺮداﺧﺖ ‪ ،‬ﺑﮫ‬ ‫ﺗﻘﻮﯾﺖ ﺳﻨﺖ ﺷﯿﻌﮫ را ھﻤﮫ ﺟﺎ ﻣﻮرد ﺗﻌﻘﯿﺐ ﻗﺮار داد ‪ ،‬ﺑﺤﺚ درﺑﺎرۀ ﻗﺮآن را ﻣﻤﻨﻮع ﮐﺮد‪ ،‬اﺣﮑﺎم ﻋﻤﺮﺑﻦ ﺧﻄﺎب را‬ ‫‪.‬ﻣﻘﺮر ﮐﺮد‬ ‫ﻣﺘﻮﮐّﻞ ﺑﺮای آﻧﮑﮫ از ﻗﺪرت ﺗﺮﮐﺎن ﺑﮑﺎھﺪ ﻧﻮادۀ ﻃﺎھﺮ ذواﻟﯿﻤﯿﻦ ‪،‬ﻣﺘﻮﮐّﻞ ﭘﺴﺮ ﺧﻮد ﻣﻨﺘﺼﺮ را ﺑﮫ ﺟﺎﻧﺸﯿﻨﯽ ﻣﻌﯿﻦ ﮐﺮده‬ ‫ﺑﻮد وﻟﯽ ﭘﺲ از ﭼﻨﺪی ﺑﮫ ﻓﮑﺮ اﻓﺘﺎده ﺑﻮد ﮐﮫ او را ﺑﺮادارد و ﭘﺴﺮ ﮐﻮﭼﮑﺘﺮ را ﻣﻌﺘﺰ ﻧﺎم داﺷﺖ ﺟﺎﻧﺸﯿﻦ ﮐﻨﺪوﻟﯽ اﯾﻦ ﻓﮑﺮ‬ ‫ﺑﮫ اﻧﺠﺎم ﻧﺮﺳﯿﺪ زﯾﺮا دو ﺳﺮدار ﺗﺮک ‪ ،‬وﺻﯿﺖ و ﺑﻐﺎی ﺻﻐﯿﺮ ‪ ،‬در ﭼﮭﺎرو ﺷﻮّال ‪ 247‬ﺑﮫ دﺳﺘﻮر ﻣﻨﺘﺼﺮ ﺧﻠﯿﻔﮫ را‬ ‫ﮐﺸﺘﻨﺪ ‪ .‬وﻟﯽ ﻣﻨﺘﺼﺮ ﻧﯿﺰ از ﺗﺨﺖ و ﺗﺎج ﺑﮭﺮه ﻣﻨﺪ ﻧﺸﺪ ﭼﮫ ﺷﺶ ﻣﺎه ﺑﻌﺪ در ﮔﺬﺷﺖ و ﻣﻌﻠﻮم ﻧﺸﺪ ﮐﮫ ﻣﺮﮔﺶ از ﺑﯿﻤﺎری‬ ‫ﺑﻮده ﯾﺎ زھﺮ ‪ .‬ﺟﺎﻧﺸﯿﻦ او ‪ ،‬ﻣﺴﺘﻌﯿﻦ ﻧﻮادۀ ﻣﻌﺘﺼﻢ ‪ ،‬ﺑﺎزﯾﭽﮫ اﯾﺒﻮد در دﺳﺖ ﺳﺮداران ﺗﺮک ‪ .‬در اﯾﻦ ﻣﻮﻗﻊ ﺑﻐﺎ ﯾﮑﯽ از‬ ‫ﻏﻼﻣﺎن ﺗﺮک را ﺑﮫ ﻗﺘﻞ رﺳﺎﻧﯿﺪ ‪ ،‬ﺳﺎﯾﺮ ﻏﻼﻣﺎن ﺑﺮ او و ﺑﺮ وﺻﯿﻒ ﺷﻮرﯾﺪﻧﺪ و دو ﺳﺮدار ﺑﮫ ﺑﻐﺪاد ﮔﺮﯾﺨﺘﻨﺪ و ﺧﻠﯿﻔﮫ را‬ ‫ﻧﯿﺰ ﺑﺎ ﺧﻮد ﺑﺮدﻧﺪ ‪ .‬ﺷﻮرﺷﯿﺎن ﺟﺎی ﺧﻮد را ﺑﮫ ﻣﻌﺘﺰ ﮐﮫ از ﻃﺮف ﺷﻮرﺷﯿﺎن ﻧﺎﻣﺰد ﺧﻼﻓﺖ ﺷﺪه ﺑﻮد واﮔﺬار ﮐﺮد )‪3‬‬ ‫‪).‬ﻣﺤﺮم ‪252‬‬ ‫ﮐﺎر ﻣﻌﺘﺰ ﻧﯿﺰ ﺑﺎ ﺗﺮﮐﮭﺎ ﭘﯿﺶ ﻧﺮﻓﺖ‪.‬در اﯾﻦ اوﻗﺎت ﯾﻌﻘﻮب ﻟﯿﺚ در ﺧﺮاﺳﺎن و ﮐﺮﻣﺎن ﻗﻮّت ﮔﺮﻓﺘﮫ و ﻃﺎھﺮﯾﺎن و ﮐﺮﻣﺎن‬ ‫ﻗﻮّت ﮔﺮﻓﺘﮫ و ﻃﺎھﺮﯾﺎن را ﺑﺮاﻧﺪاﺧﺘﮫ ﺑﻮد‪ .‬ﻣﺼﺮ را ﻧﯿﺰ ﻏﻼم ﺗﺮﮐﯽ ﻧﺎﻣﺶ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻃﻮﻟﻮن ﺑﮫ وﺳﯿﻠﮫ ﺑﺎﯾﮑﺒﺎل )ﺑﺎﯾﮏ‬ ‫ﺑﮓ(ﺣﺎﺟﺖ ﺗﺮک ﺧﻠﯿﻔﮫ ﺑﺪﺳﺖ آورده ﺑﻮد و ﺑﺎ اﯾﺠﺎد ﺧﺎﻧﺪان ﻃﻮﻟﻮﻧﯽ ﻣﺼﺮ ﻧﯿﺰ از ﻗﻠﻤﺮو ﺧﻼﻓﺖ ﺑﻐﺪاد ﺑﯿﺮون‬ ‫رﻓﺖ‪.‬ﻏﻼﻣﺎن ﺗﺮک ﺑﮫ ﺳﺮداری ﺻﺎﻟﺢ ﭘﺴﺮ وﺻﯿﻒ ﺷﻮرﯾﺪﻧﺪ و ﻣﻌﺘﺰ را ﮔﺮﻓﺘﻨﺪ و ﺑﺎ ﺷﮑﻨﺠﮫ و ﮔﺮﺳﻨﮕﯽ او را ﮐﺸﺘﻨﺪ‬ ‫‪(255) .‬از وﻗﺎﯾﻊ زﻣﺎن ﻣﻌﺘﺰ رﺣﻠﺖ اﻣﺎم ﻋﻠﯽ اﻟﻨﻘﯽ )ع(اﺳﺖ ﮐﮫ در ﺳﺎل ‪ 254‬در ﺳﺎﻣﺮه وﻗﻊ ﯾﺎﻓﺖ‬ ‫ﺑﺮای ﺟﺎﻧﺸﯿﻨﯽ ﻣﮭﺘﺪی ‪ ،‬ﻣﻮﺳﯽ ﺑﻦ ﺑﻐﺎ اﺑﻮاﻟﻌﺒﺎس اﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﺘﻮﮐﻞ ورا ﮐﮫ ﺟﻮاﻧﯽ ‪ 25‬ﺳﺎﻟﮫ و از ﮐﻨﯿﺰی ﻓﺘﯿﺎن ﻧﺎم ﺑﻮد‬ ‫اﻧﺘﺨﺎب ﮐﺮدو او را اﻟﻤﻌﺘﻤﺪ ﻟﻘﺐ داﻧﺪ ‪ .‬ﻧﺨﺴﺘﯿﻦ ﺗﺼﻤﯿﻢ ﻣﻌﺘﻤﺪ ﺗﻐﯿﯿﺮ ﭘﺎﯾﺘﺨﺖ ﺑﻮد از ﺳﺎﻣﺮه ﺑﮫ ﺑﻐﺪاد ؛ ﻣﻌﺘﻤﺪ ﺟﻮاﻧﯽ ﺑﯽ‬ ‫ﮐﻔﺎﯾﺖ و ﻋﯿّﺎش ﺑﻮد و ﺑﺎ وﺟﻮد اﯾﻦ ﻣﺪّت ﻧﺴﺒﺘﺎً ﻣﺪﯾﺪی ﯾﻌﻨﯽ ‪ 23‬ﺳﺎل ﺧﻼﻓﺖ ﮐﺮد ‪ .‬ﻋﻠّﺖ اﯾﻦ دوام آن ﺑﻮد ﮐﮫ ﺑﺮادرش‬ ‫ﻃﻠﺤﮫ ﻣﻠﻘﺐ ﺑﮫ ﻣﻮﻓﻖ ﻣﺘﺼﺪی ﮐﺎرھﺎ ﺑﻮد و از ﻣﺮدی ﮐﺎرآﻣﺪ و ﺑﺎ ﺷﮭﺎﻣﺖ ﺑﻮد و ﺑﺮای ﻏﻠﺒﮫ ﺑﺮ ﻣﺸﮑﻼت داﺋﻤﺎً ﺗﻼش ﻣﯽ‬ ‫ﮐﺮد‪.‬در روزﮔﺎر ﻣﻌﺘﻤﺪ اﻣﺎم ﺣﺴﻦ ﻋﺴﮑﺮی )ع( در ﺳﺎﻣﺮه ﺑﮫ ﺳﺎل ‪ 260‬رﺣﻠﺖ ﯾﺎﻓﺖ و ﺑﺎ اﻣﺎﻣﺖ ﻓﺮزﻧﺪش ﺣﻀﺮت‬ ‫‪ .‬ﻣﺤﻤّﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ )ع( ﮐﮫ ﻗﺎﺋﻢ آل ﻣﺤﻤّﺪ )ص( اﺳﺖ دوران ﻏﯿﺒﺖ آﻏﺎز ﺷﺪ‬ ‫ﻣﻮﻓﻖ در ﺑﺎزﮔﺸﺖ از آذرﺑﺎﯾﺠﺎن ﻣﺒﺘﻼ ﺑﮫ داءُاﻟﻔﯿﻞ ﺷﺪه ﻣﺮد )‪(278‬و در آن ﻣﻮﻗﻊ ﺷﻮرش ﻋﻈﯿﻤﯽ در ﺑﻐﺪاد ﺑﺮﭘﺎ ﺷﺪه‬ ‫ﺑﻮد ﮐﮫ ﺑﺴﯿﺎری ﺧﺎﻧﮫ دﭼﺎر ﺣﺮﯾﻖ و ﻏﺎرت ﺷﺪ ؛ ﭘﺴﺮ ﻣﻮﻓﻖ ‪ ،‬اﺑﻮاﻟﻌﺒّﺎس ‪ ،‬زﻣﺎم ﮐﺎر را ﺑﺪﺳﺖ ﮔﺮﻓﺖ و ﻃﻮﻟﯽ ﻧﮑﺸﯿﺪ‬ ‫ﮐﮫ اﻟﻤﻌﺘﻤﺪ ﻧﯿﺰ در ﻧﺘﯿﺠﮫ اﻓﺮاط در اﮐﻞ و ﺷﺮب ﯾﺎ ﺑﺮ اﺛﺮ ﻣﺴﻤﻮم ﺷﺪن ﻣﺮد و اﺑﻮاﻟﻌّﺒﺎس ﺑﺎ ﻟﻘﺐ اﻟﻤﻌﺘﻀﺪ ﺑﺎﷲ ﺑﮫ ﺟﺎی‬ ‫‪).‬اوﻧﺸﺴﺖ )‪279‬‬ ‫ﻓﺘﻨﮫ ھﺎ ‪ .‬ﻣﻌﺘﻀﺪ ﻣﺮدی ﻗﻮی اراده و ﮐﺎری ﺑﻮد و ﺑﺮ اوﺿﺎع ﺗﺴﻠّﻂ ﭘﯿﺪا ﮐﺮد و اﻟﺒﺘﮫ ﮐﻔﺎﯾﺖ ﻏﻼﻣﺶ ﺑﺪر ﻧﯿﺰ ﺑﯽ اﺛﺮ ﻧﺒﻮد‬ ‫در زﻣﺎن او ا ﺣﺪّی آرام ﮔﺮﻓﺖ‪ .‬ﻣﻌﺘﻀﺪ ﻣﺮدی ﺧﻮﻧﺮﯾﺰی ﺑﻮد و از ﺷﮑﻨﺠﮫ و ﻋﺬاب ﻣﺤﮑﻮﻣﯿﻦ ﻟﺬّت ﻣﯽ ﺑﺮد ؛ ﺑﺎ اﯾﻦ‬ ‫ﺣﺎل ﻧﺴﺒﺖ ﺑﮫ ﻋﻠﻮﯾﮭﺎ ﻣﻌﺘﻘﺪ ﺑﮫ ﻣﮭﺮﺑﺎﻧﯽ ﺑﻮد ‪ ،‬ﺗﺼﻤﯿﻢ ﮔﺮﻓﺘﮫ ﺑﻮد ﮐﮫ ﻣﻌﺎوﯾﮫ را ﺑﺮ ﻣﻨﺒﺮ ﻟﻌﻦ ﮐﻨﺪ و ﻣﻨﺸﻮری در اﯾﻦ ﺑﺎب‬ ‫از روی ﻧﺴﺨﮫ ای ﮐﮫ ﻣﺄﻣﻮن در زﻣﺎن ﺧﻮد ﺗﮭﯿﮫ ﮐﺮده ﺑﻮد ﻧﻮﺷﺖ ﻣﺸﻌﺮ ﺑﺮ ﻣﻄﺎﻋﻦ ﺑﻨﯽ اﻣﯿﮫ و ﻓﻀﺎﺋﻞ اھﻞ ﺑﯿﺖ‬ ‫ﭘﯿﻐﻤﺒﺮ ؛ وﻟﯽ اﻃﺮاﻓﯿﺎن ﺑﮫ ﻋﻨﻮان آﻧﮑﮫ ﻣﺮدم ﺧﻮاھﻨﺪ ﺷﻮرﯾﺪ و ﻋﻠﻮﯾﺎن ﺑﮭﺎﻧﮫ ﺧﻮاھﻨﺪ ﯾﺎﻓﺖ ﺧﻠﯿﻔﮫ را ﻣﻨﺼﺮف ﮐﺮدﻧﺪ ‪.‬‬ ‫در زﻣﺎن ﻣﻌﺘﻀﺪ ﺳﺎﻣﺎﻧﯿﮭﺎ در ﺧﺮاﺳﺎن ﺻﻔﺎرﯾﮭﺎ را ﺑﺮ اﻧﺪاﺧﺘﻨﺪ و در ﻧﺘﯿﺠﮫ اﯾﺎﻻت ﻓﺎرس دوﺑﺎره ﺑﮫ دﺳﺖ ﺧﻠﯿﻔﮫ آﻣﺪ ‪.‬‬ ‫‪.‬ﻣﺮد ﮔﻔﺘﻨﺪ ﻣﺴﻤﻮم ﺷﺪ ‪289‬ﻣﻌﺘﻀﺪ ﺳﻔﺮی ﺑﮫ ﻏﺰو روم رﻓﺖ و در ‪ 24‬رﺑﯿﻊ اﻟﺜﺎﻧﯽ ﺳﺎل‬ ‫ﭘﺴﺮ ﻣﻌﺘﻀﺪ ‪ ،‬ﻋﻠﯽ ﻣﻠﻘﺐ ﺑﮫ اﻟﻤﮑﺘﻔﯽ ﺑﺎﷲ ‪ ،‬از َرﻗﱠﮫ ﺑﮫ ﺑﻐﺪاد آﻣﺪ و ﺧﻠﯿﻔﮫ ﺷﺪ ‪ .‬ﻧﺨﺴﺖ زﻧﺪاﻧﯿﮭﺎی ﭘﺪر را آزاد ﮐﺮد و اﯾﻦ‬ ‫ﻋﻤﻞ ﻣﻮﺟﺐ ﺧﺮﺳﻨﺪی ﻣﺮدم ﺷﺪ وﻟﯽ ﺑﻌﺪ ﺣﺎﺟﺐ ﭘﺪر را ﮐﺸﺖ و ﮐﺎرھﺎ را ﺑﺪﺳﺖ ﻏﻼﻣﯽ ﻧﺎﻣﺶ ﻓﺎﺗﮏ اﻓﺘﺎد و ﻗﺎﺳﻢ و‬ ‫ﻋﺒّﺎس دو وزﯾﺮ ﺧﻠﯿﻔﮫ ‪ .‬ﺧﻼﻓﺖ ﻣﮑﺘﻔﯽ ﺷﺶ ﺳﺎل ﻃﻮل ﮐﺸﯿﺪ ‪ .‬در زﻣﺎم او دﺳﺘﮫ ای از ﻗﺮاﻣﻄﮫ ﺑﮫ ﺷﺎم ھﺠﻮم ﺑﺮدﻧﺪ و ﺑﺎ‬


‫ﮐﻤﮏ اﻋﺮاب اﻧﺠﺎ ﻋﺎﻣﻼن دوﻟﺖ ﻃﻮﻟﻮﻧﯽ ﻣﺼﺮ را ﻣﻐﻠﻮب ﮐﺮده ﺷﺎم را ﻣﺘﺼّﺮف ﺷﺪﻧﺪ و در آﻧﺠﺎ اوﻟﯿﻦ اﻣﺎم ﻓﺎﻃﻤﯽ‬ ‫را اﻋﻼم ﮐﺮدﻧﺪ ‪.‬ﻣﮑﺘﻔﯽ ﻟﺸﮑﺮی ﺑﺮ ﺳﺮ ﻃﻮﻟﻮﻧﯿﮭﺎ ﺑﮫ ﻣﺼﺮ ﻓﺮﺳﺘﺎد و ﻃﻮﻟﻮﻧﯿﮭﺎ رد اﯾﻦ اوﻗﺎت ﺑﮫ واﺳﻄﮥ ﺑﯽ اﻧﻀﺒﺎﺗﯽ و‬ ‫ﻧﻔﺎق داﺧﻠﯽ ﺿﻌﯿﻒ ﺷﺪه ﺑﻮدﻧﺪ ‪ .‬در ﺟﻨﮓ ‪ ،‬ﭘﺎدﺷﺎه ﻃﻮﻟﻮﻧﯽ ‪ ،‬ھﺎرون ﺑﻦ ﺧُﻤﺎروﯾﮫ ﺑﮫ ﻣﺰراق ﻏﻼم ﺑﺮﺑﺮای از ﭘﺎ در‬ ‫‪ .‬آﻣﺪ و ﺧﺎﻧﺪان ﻃﻮﻟﻮﻧﯽ اﻧﻘﺮاض ﯾﺎﻓﺖ )‪.(292‬ﻣﮑﺘﻔﯽ رد ذﯾﻘﻌﺪۀ ‪ 295‬ﻣﺮد‬ ‫ﺧﻼﻓﺖ در دﺳﺖ ﺑﻮﯾﮫ اﯾﺎن‬ ‫در ﺟﻨﮕﮭﺎﺋﯽ ﮐﮫ ﺳﺎﻣﺎﻧﯿﺎن ﺧﺮاﺳﺎن ﺑﺎ اﻣﺮای ﻣﺎزﻧﺪران ﺑﺮای ﺗﺼّﺮف آﻧﺠﺎ ﺑﮫ راه اﻧﺪاﺧﺘﮫ ﺑﻮدﻧﺪ ‪ ،‬ﻣﺮدی دﯾﻠﻤﯽ ﻧﺎﻣﺶ‬ ‫ﺑﻮﯾﮫ )ﺑﮫ ﺗﻠﻔّﻆ ﻋﺮﺑﯽ ﺑﻮﯾﮫ ﺑﺮ وزن ﮐﻤﯿﻞ ( و ﮐﻨﯿﮫ اش اﺑﻮﺷﺠﺎع ﺑﺎ دﺳﺘﮫ ای از دﯾﻠﻤﯿﺎن ﺧﻮد ﺑﮫ ﻣﺰدوری ﺟﻨﮓ ﻣﯽ ﮐﺮد‬ ‫ﻧﺎﺣﯿﮫ ای ﻣﯿﺎن ھﻤﺪان و اﺻﻔﮭﺎن (و او ﺳﮫ ﭘﺴﺮ داﺷﺖ ‪ :‬ﻋﻠﯽ ‪ ،‬ﺣﺴﻦ و اﺣﻤﺪ ‪ .‬اﯾﻨﮭﺎ از ﭘﯿﺸﺎ ﻣﺪھﺎ اﺳﺘﻔﺎده ﮐﺮده در ﮐﺮج‬ ‫( ﺣﮑﻮﻣﺘﯽ ﺑﺮای ﺧﻮد ﺗﺸﮑﯿﻞ دادﻧﺪ و ﭘﺲ ﻓﺎرس را ﮔﺮﻓﺘﻨﺪ؛ در ﺧﻼﻓﺖ اﻟﺮﺿﯽ ﺑﺎﷲ ﺧﻮزﺳﺘﺎن و ﺑﺼﺮه را از ﺟﻨﮓ‬ ‫ﭘﺴﺮان ﺑﺮﯾﺪی ‪ ،‬اﺑﻮ ﻋﺒﺪاﷲ و دو ﺑﺮادرش ‪ ،‬در آوردﻧﺪ و دوﻟﺖ ﻧﻮ ﺑﻨﯿﺎد ﺑﻮﯾﮫ اﯾﺎن ﺑﺎ ﺧﻠﯿﻔﮫ ﺑﻐﺪاد ھﻤﺴﺎﯾﮫ دﯾﻮار ﺑﮫ دﯾﻮار‬ ‫ﺷﺪ و دﻧﺒﺎﻟﮥ ﻃﺒﯿﻌﯽ آن آﻣﺪﻧﺪ ﺑﮫ ﺑﻐﺪاد ﺑﻮد و ﺑﺪﺳﺖ آوردن ﻗﺪرﺗﯽ ﮐﮫ در آﻧﺠﺎ دﺳﺖ ﺑﺪﺳﺖ ﻣﯽ ﮔﺸﺖ ‪ .‬ﭘﺲ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺑﻮﯾﮫ‬ ‫ﺑﮫ ﺻﻮاﺑﺪﯾﺪ دو ﺑﺮادر ﺧﻮد در ﺳﺎل ‪ 334‬ﺑﺎ ﻟﺸﮑﺮ دﯾﻠﻤﯽ وارد ﺑﻐﺪاد ﺷﺪ و ﺑﺪﯾﻦ ﻃﺮﯾﻖ دﺳﺘﮕﺎه ﺧﻼﻓﺖ در زﯾﺮ ﻧﻔﻮذ ﯾﮏ‬ ‫‪ .‬ﺧﺎﻧﺪان اﯾﺮاﻧﯽ ﺷﯿﻌﮫ ﻣﺬھﺐ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺖ‬ ‫در ورود اﻣﯿﺮ ﺑﻮﯾﮫ ای ﺧﻠﯿﻔﮫ و اﺑﻦ ﺷﯿﺮزاد ﻣﺨﻔﯽ ﺷﺪﻧﺪ و ﺗﺮﮐﮭﺎ ﺑﮫ ﻃﻮاف ﻣﻮﺻﻞ ﮐﺸﯿﺪﻧﺪ ‪ .‬وﻟﯽ ﻣﺴﺘﮑﻔﯽ ﭘﺲ از رﻓﺘﻦ‬ ‫ﺗﺮﮐﮭﺎ ﺑﯿﺮون آﻣﺪ و از آﻣﺪن ﺑﻮﯾﮫ ای اﻇﮭﺎر ﻣﺴﺮت ﮐﺮد و او را ﻣﻌﺰّاﻟﺪوﻟﮫ ﻟﻘﺐ داد وﻟﯽ ﺑﺮای ﺧﻮد از او ﺑﯿﻌﺘﯽ ﮔﺮﻓﺖ‬ ‫ﻣﺆﮐﺪ ﺑﮫ ﻗﺴﻤﮭﺎی ﻏﻠﯿﻆ و اﻣﺎن ﻧﺎﻣﮫ ای ﺑﺮای ﭼﻨﺪﺗﻦ از ﻧﺰدﯾﮑﺎن ﺧﻮد ‪ .‬در ﺳﻠﻄﮥ دﯾﻠﻤﯿﮭﺎ ﮐﺎر ﺷﯿﻌﯿﺎن در ﺑﻐﺪاد ﻗﻮّت و‬ ‫ﻋﺪه ﺷﺎن زﯾﺎد ﺷﺪ ؛ﮐﻢ ﮐﻢ ﺟﺎﻣﻌﮫ ﺟﺪاﮔﺎﻧﮫ ای ﺷﺪﻧﺪ دارای ﺳﺮﭘﺮﺳﺖ ﺧﺎﺻﯽ ﺑﮫ ﻧﺎم ﻧﻘﯿﺐ وﻟﯽ ﺑﻮﯾﮫ اﯾﺎن ﺑﺮای رﻋﺎﯾﺖ‬ ‫اﮐﺜﺮﯾﺖ ﺳﻨﯽ ﻣﺮدم و ﻧﻔﻮذ ﻣﺬھﺒﯽ ای ﮐﮫ ﺧﻠﯿﻔﮫ روح آﻧﮭﺎ داﺷﺖ ﻇﺎھﺮ را ﺣﻔﻆ ﻣﯽ ﮐﺮدﻧﺪ و ﺑﮫ ﻣﻘﺎم ﺧﻼﻓﺖ اﺣﺘﺮام ﻣﯽ‬ ‫ﮔﺬاﺷﺘﻨﺪ ‪ .‬ﺑﺪﯾﻦ ﺟﮭﺖ در زﻣﺎن ﺑﻮﯾﮫ اﯾﺎن ﻋﻤﺮ ﺧﻠﻔﺎ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﮫ دورۀ ﭘﯿﺶ زﯾﺎدﺗﺮ ﺑﻮد و ﺧﻼﻓﺘﮭﺎ ﻏﺎﻟﺒﺎً ﻃﻮل ﻣﯽ ﮐﺸﯿﺪ‬ ‫‪.‬اﻟﺒﺘﮫ ﺟﺰ اﺳﻤﯽ ﻧﺒﻮد‬ ‫ﻋﻠَﻢ «)ﻧﺎم زﻧﯽ (ﭘﯿﺸﮑﺎر اﻧﺪرون ﮐﮫ ھﻤﮫ ﮐﺎرۀ‬ ‫وﻟﯽ ﻣﻌﺰﱢاﻟﺪوﱢﻟﮫ ھﻢ از آﻏﺎز ﻣﺤﺘﺎج ﺑﮫ ﺗﻐﯿﯿﺮ ﺷﺪ ﺑﺮای آﻧﮑﮫ ﺷﻨﯿﺪه ﺑﻮد » َ‬ ‫ﺧﻼﻓﺖ ﺑﻮد ﺑﺮ ﺿﺪ اﻣﯿﺮ ﺑﻮﯾﮫ ای ﻣﺸﻐﻮل ﺗﻮﻃﺌﮫ ﺷﺪن اﺳﺖ ‪ ،‬ﻣﻌﺰاﻟﺪّوﻟﮫ ﻣﺴﺘﮑﻔﯽ را دﺳﺘﮕﯿﺮ ﮐﺮد و ﻓﻀﻞ ﺑﻦ اﻟﻤﻘﺘﺪر‬ ‫را ﺑﺎ ﻟﻘﺐ اﻟﻤﻄﯿﻊ ﷲ ﺑﮫ ﺧﻼﻓﺖ ﻧﺸﺎﻧﺪ )‪ .(334‬ﻧﺎﺻﺮاﻟﺪوﻟﮥ ﺣﻤﺪاﻧﯽ ﺑﺎ ﺗﺮﮐﮭﺎ از ﻣﻮﺻﻞ ﺑﮫ ﺟﻨﮓ ﻣﻌﺰﱢاﻟﺪّوﻟﮫ آﻣﺪ ‪ .‬اﺑﻦ‬ ‫ﺷﯿﺮزاد ھﻢ از ﺑﻐﺪاد ﺑﮫ آﻧﮭﺎ ﭘﯿﻮﺳﺖ و ﻋﯿﺎران ﺷﮭﺮ را ﺑﺮاﻧﮕﯿﺨﺖ ‪ .‬دو ﻃﺮف ﺑﺮ ﮐﻨﺎر دﺟﻠﮫ ﻣﺸﻐﻮل ﺟﻨﮓ ﺷﺪﻧﺪ ﻗﺤﻄﯽ‬ ‫و ﮔﺮاﻧﯽ ﻣﮭﯿﺒﯽ ﺷﮭﺮ را ﻓﺮا ﮔﺮﻓﺖ و اﺧﺘﻼﻟﯽ ﮐﮫ در ﺗﻤﺎم ﻣﺪت ﺣﮑﻤﺮاﻧﯽ ﻣﻌﺰﱢاﻟﺪّوﻟﮫ دوام ﯾﺎﻓﺖ ‪ .‬و ﻟﯽ اﻣﯿﺮ ﺑﻮﯾﮫ ای در‬ ‫اﯾﻦ ﺟﻨﮓ ﺑﺮ ﻣﺨﺎﻟﻔﺎن ﺧﻮد ﻏﺎﻟﺐ ﺷﺪ و ﺧﻼﻓﺖ اﻟﻤﻄﯿﻊ اﺳﺘﻘﺮار ﯾﺎﻓﺖ ‪ .‬ﺧﻠﯿﻔﮫ ﻣﻌﺰول را ﺑﮫ ﺧﻠﯿﻔﮫ ﻧﻮ داد ﺗﺎ ﭼﺸﻤﺶ را‬ ‫‪ .‬ﻣﯿﻞ ﮐﺸﯿﺪ و ﺣﺒﺴﺶ ﮐﺮد و او در زﻧﺪان ﻣﺮد‪ .‬ﻋَﻠﻢ ﻗﮭﺮﻣﺎﻧﮫ را ﻧﯿﺰ ﮐﻮر ﮐﺮدﻧﺪ و زﺑﺎﻧﺶ را ﺑﺮﯾﺪﻧﺪ‬ ‫از اﯾﻦ ﭘﺲ ﻣﺤﻮر ﺗﺎرﯾﺦ ﺧﻼﻓﺖ ﺳﺮ ﮔﺬﺷﺖ ھﺎی اﻣﯿﺮان ﺑﻮﯾﮫ ای اﺳﺖ و ﻣﻌﺰﱢاﻟﺪّوﻟﮫ در ﺳﺎل ‪ 356‬ﻣﺮد و ﭘﺴﺮش ﺑﺨﺘﯿﺎر‬ ‫ﯾﺒﺎ ﻟﻘﺐ ﻋﺰﱢاﻟﺪّوﻟﮫ ﺑﮫ ﺟﺎی او ﻧﺸﺴﺖ ‪.‬ﭘﺲ از آن ﻋﻀﺪاﻟﺪّوﻟﮫ ری ﺑﻼد ﺟﺒﺎل را ﻧﯿﺰ از دﺳﺖ دو ﺑﺮادر ﺧﻮد ﻣﺆﯾﺪ اﻟﺪوﻟﮫ‬ ‫و ﻓﺨﺮاﻟﺌﻠﮫ در آورد و ﭘﺎدﺷﺎھﯽ ﺷﺪ ﺑﺰرگ ﻣﺎﻟﮏ ﻋﺮاق و ﻗﺴﻤﺖ ﻣﮭﻤﯽ از اﯾﺮان ‪ .‬ﻋﻀﺪاﻟﺪّوﻟﮫ ﺧﺮاﺑﯿﮭﺎﺋﯽ را ﮐﮫ در‬ ‫اﯾّﺎم ھﺮج و ﻣﺮج ﺑﺮ ﻋﺮاق وارد آﻣﺪه ﺑﻮد ﻣﺮﻣﺖ ﮐﺮد ‪ ،‬ﺑﺎزارھﺎ و ﻣﺴﺠﺪھﺎ را ﺗﻌﻤﯿﺮ ﮐﺮد ‪ ،‬ﻧﮭﺮھﺎ را ﮔﺸﻮد و ﭘﻠﮭﺎی‬ ‫ﺧﺮاب ﺷﺪه را ﺳﺎﺧﺖ ‪ ،‬ﻋﻠﻤﺎ و ﻗﺎرﯾﺎن و ﻓﻘﺮا را ﭘﻮل داد و ﺷﮭﺮ ﮐﻮﻓﮫ و ﮐﺮﺑﻼ را ﺳﺎﺧﺖ و رد ﺑﻐﺪاد ﺑﯿﻤﺎرﺳﺘﺎن‬ ‫ﻋﻀﺪی را ﺑﻨﯿﺎد ﮐﺮد ‪ .‬در ﻓﺎرس ﻧﯿﺰ ﺑﻨﺪ اﻣﯿﺮ ﺑﺮ رود ﮐُﺮ ﻣﻨﺴﻮب ﺑﮫ اوﺳﺖ و ﺑﻨﺎی ﻋﻈﯿﻤﯽ اﺳﺖ ‪ ،‬ﻋﻀﺪاﻟﺪّوﻟﮫ ﺑﮫ ﻋﻠﻢ‬ ‫و ﻣﺨﺼﻮﺻﺎً ﻋﻠﻮم ﻋﻘﻠﯽ ﺗﻮﺟّﮫ ﺗﻤﺎم داﺷﺖ و در زﻣﺎن او داﻧﺸﻤﻨﺪان ﺑﺰرگ ﭘﯿﺪا ﺷﺪﻧﺪ و ﮐﺘﺎﺑﮭﺎی ﮔﺮاﻧﺒﮭﺎ ﻧﻮﺷﺘﻨﺪ ‪.‬‬ ‫ﻋﻀﺪاﻟﺪّوﻟﮫ ﭘﺎدﺷﺎه ﻣﺪﺑﺮ و ﺑﻠﻨﺪ ھﻤّﺘﯽ ﺑﻮد و او ﻧﺨﺴﺘﯿﻦ ﮐﺴﯽ ﺑﻮد ﮐﮫ ﺑﮫ ﺑﻠﻮﭼﺴﺘﺎن ﻟﺸﮑﺮ ﮐﺸﯿﺪ و ﺑﻠﻮﭼﮭﺎ را ﺑﮫ ﻓﺮﻣﺎن‬ ‫‪ .‬آورد‬ ‫ﻋﻀﺪاﻟﺪّوﻟﮫ در ﺳﺎل ‪ 372‬در ﺳﻦ ‪ 47‬ﺳﺎﻟﮕﯽ در ﮔﺬﺷﺖ و ﭘﺴﺮش ﺻﻤﺼﺎم اﻟﺪّوﻟﮫ اﺑﻮﮐﺎﻟﯿﺠﺎر در ﺑﻐﺪاد ﺑﮫ ﺟﺎی او‬ ‫ﻧﺸﺴﺖ وﻟﯽ ﺑﻘﯿﮥ ﻣﻤﻠﮑﺖ ﻋﻀﺪاﻟﺪّوﻟﮫ ﻣﯿﺎن ﭘﺴﺮﻟﻦ دﯾﮕﺮش و ﺑﺮادرش ﭘﺨﺶ ﺷﺪ ‪ .‬اﺑﻮﮐﺎﻟﯿﺠﺎرﻣﻠﻘﺐ ﺑﮫ اﻟﻤﻠﮏ اﻟﺮﺣﯿﻢ‬ ‫ﺟﺎﻧﺸﯿﻦ ﭘﺪر ﺷﺪ )‪ (440‬و او آﺧﺮﯾﻦ ﭘﺎدﺷﺎه ﺑﻮﯾﮫ ای ﺑﻐﺪاد ﺑﻮد ﺑﺪﺳﺖ ﺳﻠﺠﻮﻗﯿﮭﺎ از ﻣﯿﺎن رﻓﺖ و ﺧﺎﻧﻮاده ﺑﺮاﻓﺘﺎد ﭼﻨﺎﻧﮑﮫ‬ ‫‪ .‬در ﻓﺼﻞ ﺑﻌﺪ ھﻢ ﺧﻮاھﯿﻢ دﯾﺪ‬ ‫ﺧﻼﻓﺖ ھﺎی ﻃﻮﻻﻧﯽ ﺧﻮد اﯾﻦ دوران ﺻﺪواﻧﮫ ﺳﺎﻟﮫ ﮐﮫ ﺑﺎ ﺳﻘﻮط اﻟﻤﺴﺘﮑﻔﯽ آﻏﺎز ﺷﺪ ‪ ،‬ﻣﻌﺎﺻﺮ ﺑﻮد ﺑﺎ ﺟﮭﺎر ﺧﻠﯿﻔﮫ ﮐﮫ ﺑﺎ‬ ‫‪ .‬ﺗﻤﺎم اﯾﻦ ﻣﺪت را ﮔﺮﻓﺘﮫ اﻧﺪ‬


‫اﺑﻦ ﺧﻠﻔﺎ ﺻﻮرت ﺗﺸﺮﯾﻔﺎﺗﯽ ای ﺑﯿﺶ ﻧﺒﻮدﻧﺪ ‪ ،‬ﺑﺎ ﻣﻘﺮری ﮐﮫ از دوﻟﺖ ﻣﯽ ﮔﺮﻓﺘﻨﺪ و در آﻣﺪ اﻣﻼک اﺧﺘﺼﺎﺻﯽ ﺧﻮد‬ ‫زﻧﺪﮔﺎﻧﯽ ﻣﯽ ﮐﺮدﻧﺪ و ﺟﺰ اﻗﺎﻣﮫ ﺗﺸﺮﯾﻔﺎت ﻣﺬھﺒﯽ و رﺳﻤﯽ و اﻣﻀﺎی ﻓﺮﻣﺎﻧﮭﺎ ﮐﺎری ﻧﺪاﺷﺘﻨﺪ و در وﻻﯾﺎت ﺳﺮ ﮐﺸﺎن و‬ ‫ﻏﻠﺒﮫ ﺟﻮﯾﺎن ﺑﺎ ھﻢ زدوﺧﻮردی داﺷﺘﻨﺪ و ھﺮ ﮐﮫ ﺑﺮ ﺟﺎی ﻏﻠﺒﮫ ﻣﯽ ﯾﺎﻓﺖ ﺧﻠﯿﯿﻔﮫ او را ﺑﮫ رﺳﻤﯿﺖ ﻣﯽ ﺷﻨﺎﺧﺖ و ﺑﺎ ﮔﺮﻓﺘﻦ‬ ‫ﻣﻘﺪاری ھﺪﯾﮫ ﺧﻠﻌﺖ و ﻟﻮا و ﻟﻘﺐ ﺑﺮای او ﻣﯽ ﻓﺮﺳﺘﺎد‪ .‬در اواﺧﺮ زﻣﺎن ﺑﻮﯾﮫ اﯾﺎن ﺧﻼﻓﺖ اﻣﻮی اﻧﺪﻟﺲ ﭘﺲ از ﺗﻘﺮﯾﺒﺎً‬ ‫ﺳﮫ ﻗﺮن زﻧﺪﮔﺎﻧﯽ ﺑﮫ دﺳﺖ اﻣﺮای دوﻟﺖ ﻣﻨﻘﺮض ﺷﺪ و ﻣﻤﻠﮑﺖ ﺑﮫ ﺻﻮرت ﻣﻠﻮک اﻟﻄﻮاﯾﻔﯽ در آﻣﺪ )‪ (422‬وﻟﯽ‬ ‫ﻣﮭﻤﺘﺮﯾﻦ ﺣﻮادث اﯾﻦ دوره ﺗﺸﮑﯿﻞ ﺧﻼﻓﺖ ﻓﺎﻃﻤﯽ ﻣﺼﺮ اﺳﺖ ﮐﮫ ﻋﻼوه ﺑﺮ ﻗﺪرت ﮐﺸﻮرﮔﺸﺎﺋﯽ ﮐﮫ داﺷﺖ ﺑﮫ وﺳﻠﮫ‬ ‫دﺳﺘﮕﺎه ﺗﺒﻠﯿﻐﺎﺗﯽ ﻋﻈﯿﻢ ﺧﻮد ﻋﺒﺎﺳﯿﺎن و ﺟﻨﺒﮥ ﻣﺬھﺒﯽ آﻧﺮا ﺑﺸﺪت ﺗﮭﺪﯾﺪ ﻣﯽ ﮐﺮد ‪ .‬ﺑﺪﯾﻦ ﺟﮭﺖ ﺑﺎﯾﺪ ﺗﺎرﯾﺦ آن را در ﻓﺼﻠﯽ‬ ‫‪.‬ﺟﺪاﮔﺎﻧﮫ ﻣﻄﺎﻟﻌﮫ ﮐﻨﯿﻢ‬ ‫ﻓﺎﻃﻤﯿﺎن در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﻋﺒّﺎﺳﯿﺎن‬ ‫ﺧﻠﻔﺎی ﻓﺎﻃﻤﯽ را ﻋُﺒﯿﺪﯾﺎن ﻧﯿﺰ ﻣﯽ ﻧﺎﻣﻨﺪ ‪ ،‬ﺑﮫ ﻣﻨﺎﺳﺐ آﻧﮑﮫ ﻧﺨﺴﺘﯿﻦ ﺧﻠﯿﻔﮥ آﻧﮭﺎ ﻋُﺒﯿﺪاﷲ ﻧﺎم داﺷﺘﮫ اﺳﺖ و ﻓﺎﻃﻤﯽ ﻣﯽ ﻧﺎﻣﻨﺪ‬ ‫ﺑﺮای آﻧﮑﮫ اﯾﻦ ﺧﻠﻔﺎ ﺧﻮد را از ﻧﺴﻞ ﻓﺎﻃﻤﮥزھﺮا ﻣﯽ داﻧﺴﺘﻨﺪ ‪ .‬ﺧﻠﻔﺎی ﻋﺒّﺎﺳﯽ رد ﻧﺴﺒﺖ اﯾﻦ ﻓﺎﻃﻤﯿﺎن ﻗﺪح ﻣﯽ ﮐﺮدﻧﺪ و‬ ‫آﻧﮭﺎ را اوﻻد دَﺑﺼﺎن ﯾﮭﻮدی ﻣﺆﺳﺲ ﻓﺮﻗﮥ دﯾﺼﺎﻧﱠﯿﮫ ﯾﮭﻮد ﻣﯽ ﺧﻮاﻧﺪﻧﺪ و درزﻣﺎن اﻟﻘﺎدر ﺑﺎﷲ ﻧﻮﺷﺘﮫ ای در اﯾﻦ ﺧﺼﻮص‬ ‫ﺑﮫ اﻣﻀﺎی ﻓﻘﮭﺎ و ﻗﺎﺿﯿﺎن ﺑﻐﺪاد درﺳﺖ ﮐﺮدﻧﺪ‪ .‬اﯾﻦ ﺗﺒﻠﯿﻐﺎت در ﻣﺮدم ﺳُﻨﯽ ﻣﺬھﺐ آن اﻋﺼﺎر اﺛﺮ ﮐﺮده و ﻣﻮرﺧﯿﻦ‬ ‫زﻣﺎن ﺑﻨﯽ ﻋﺒّﺎس و ﺑﻌﺪ از ان ﻧﯿﺰ ﺗﺤﺖ ﺗﺄﺛﯿﺮ واﻗﻊ ﺷﺪه اﻧﺪ ‪ ،‬اﯾﻦ اﺳﺖ ﮐﮫ ﺳﻠﺴﮥ ﻧﺴﺐ ﻓﺎﻃﻤﯿﺎن در ﺗﻮارﯾﺦ ﺑﺎ اﺧﺘﻼﻓﺎت‬ ‫ﺑﺴﯿﺎر دﯾﺪه ﻣﯽ ﺷﻮد ‪ .‬از ﻃﺮف دﯾﮕﺮ ﺧﻮد اﯾﻦ ﻗﻮم ﻧﯿﺰ ﺑﻨﺎی ﮐﺎرﺷﺎن در آﻏﺎز ﺑﺮ اﺳﺘﺘﺎر ﺑﻮده اﻣﺎﻣﮭﺎی ﭘﯿﺶ از ﻇﮭﻮر‬ ‫را ﺑﺎ ﻟﻘﺐ ذﮐﺮ ﻣﯽ ﮐﺮده اﻧﺪ ﻧﮫ ﺑﮫ اﺳﻢ ﻣﺜﻼً ﻧﻘﯽ و وﻓﯽ و رﺿﯽ ﻣﯽ ﮔﻔﺘﮫ اﻧﺪ و ﺣﺘّﯽ ﺧﻮد ﻋﺒﯿﺪاﷲ را ﻧﻮﺷﺘﮫ اﻧﺪ ﮐﮫ اﺳﻢ‬ ‫اﺻﻠﯿﺶ ﻣﺤﻤّﺪ ﺑﻮده اﺳﺖ ‪ .‬ﺷﯿﻌﯿﺎن ﺧﻠﻔﺎی ﻓﺎﻃﻤﯽ ﮐﮫ اﺳﻤﺎﻋﯿﻠﯿﮫ ﻧﺎﻣﯿﺪه ﻣﯽ ﺷﻮﻧﺪ ﻣﻌﺘﻘﺪ ﺑﻮدﻧﺪ ﮐﮫ اﻣﺎﻣﺖ از اﻣﺎم ﺟﻌﻔﺮ‬ ‫ع( ﺑﮫ ﭘﺴﺮش اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ و از او ﺑﮫ ﭘﺴﺮش ﻣﺤﻤّﺪ رﺳﯿﺪ ‪ .‬اﯾﻦ ﻋﻘﯿﺪه ﺑﻌﺪھﺎ ﺷﺮح و ﺑﺴﻂ ﯾﺎﻓﺖ و ﺑﺎ اﻓﮑﺎر ﻓﻠﺴﻔﯽ (ﺻﺎدق‬ ‫‪.‬و ﻋﺮﻓﺎﻧﯽ آﻣﯿﺨﺘﮫ ﺷﺪ و دﺳﺘﮕﺎه ﺟﺪﻟﯽ ﻣﻔﺼﻠﯽ ﭘﯿﺪا ﮐﺮد ﮐﮫ ﻣﺒﻠﻐﯿﻦ ﺑﺎ آداب ﻣﺨﺼﻮﺻﯽ ﺑﯿﺎن ﻣﯽ ﮐﺮدﻧﺪ‬ ‫ﻣﯽ ﮔﻮﯾﻨﺪ ﻣﺮدی ﺑﮫ ﻧﺎم ﻋﺒﺪاﷲ ﻣﯿﻤﻮن اﻟﻘَﺪﱠاح از اﺻﻔﮭﺎن ﺑﮫ ﺧﻮزﺳﺘﺎن رﻓﺖ و ﻣﺮدم را ﺑﮫ اﺳﻤﺎﻋﯿﻠﯽ ﻧﮭﻔﺘﮫ ای دﻋﻮت‬ ‫ﮐﺮد ‪ .‬ﭘﺲ از ﻣﺮگ او ﻓﺮزﻧﺪش دﻧﺒﺎل ﮐﺎر ﭘﺪر را ﮔﺮﻓﺖ و ﻣﺮدی را ﺑﮫ ﻧﺎم اﺑﻦ ﺣﻮﺷﺐ ﺑﺮای ﻧﺸﺮ دﻋﻮت ﺑﮫ ﯾﻤﻦ‬ ‫اﺑﻮ ‪ .‬ﻓﺮﺳﺘﺎد ‪ .‬در اﯾﻦ ﻣﯿﺎن اﺑﻦ ﺣﻮﺷﺐ ﻣﺮد داﻧﺎ و زﯾﺮﮐﯽ ﭘﯿﺪا ﮐﺮد ﻧﺎﻣﺶ اﺑﻮﻋﺒﺪاﷲ اﻟﺸﯿﻌﯽ و او را ﻣﺄﻣﻮر اﻓﺮﯾﻘﺎ ﮐﺮد‬ ‫ﻋﺒﺪاﷲ ﺑﮫ ﻣﮑّﮫ رﻓﺖ و در آﻧﺠﺎ ﺑﺎ ﺣﺎﺟﯿﺎن ﻓﺒﯿﻠﮫ ﮐﺘﺎﻣﮫ آﺷﻨﺎ ﺷﺪ و ﺑﺎ آﻧﮭﺎ ﺑﮫ اﻓﺮﯾﻘﺎ رﻓﺘﮫ ﺑﮫ ﻧﺸﺮ دﻋﻮت ﻣﺸﻐﻮل ﺷﺪ و‬ ‫‪.‬ﺑﺮﺑﺮھﺎ از ھﻤﮫ ﻃﺮف ﺑﮫ ﻧﺰد او ﺟﻤﻊ ﻣﯽ ﺷﺪﻧﺪ و ﮐﺎرش ﺑﺎﻻ ﮔﺮﻓﺖ و ﻣﺸﻐﻮل ﮐﺸﻮرﮔﺸﺎﯾﯽ ﺷﺪ‬ ‫اﻣﺎم رواﻧﮫ اﻓﺮﯾﻘﺎ ﺷﺪ ﮐﮫ ﺑﮫ ﭘﯿﺮوان ﺧﻮد ﺑﺮﺳﺪ و ﺧﻮد را اﻋﻼم ﮐﺮد ‪ .‬در ﺷﮭﺮ ﺳﺠﻠﻤﺎﺳﮫ ﺑﮫ دﺳﺖ ﺑﻨﯽ ﻣﺪارار ﮐﮫ‬ ‫ﻣﺘﺼﺮف آﺟﺎ ﺑﻮدﻧﺪ ﮔﺮﻓﺘﺎر و ﻣﺤﺒﻮس ﺷﺪ ‪ .‬وﻟﯽ اﺑﻮﻋﺒﺪاﷲ اﻟﺸﯿﻌﯽ ﻣﺸﻐﻮل ﻓﺘﺢ ﺑﻮد و ﺳﮫ دوﻟﺖ آﻓﺮﯾﻘﺎ ﯾﮑﯽ ﭘﺲ از‬ ‫دﯾﮕﺮی ﺑﮫ دﺳﺖ او ﺳﻘﻮط ﮐﺮد ‪ ،‬و در آﻧﺠﺎ اﻣﺎم ﻋﺒﯿﺪاﷲ و ﭘﺴﺮش را از زﻧﺪداان ﺑﯿﺮون آورده ﺑﺎ ﺷﻮر و ﺷﺎدی ﺗﻤﺎم او‬ ‫‪).‬را ﺑﮫ رﻗﺎده ﺑﺮد و در آﻧﺠﺎ ﻋُﺒﯿﺪاﷲ ﺑﮫ ﻧﺎم ﻣﮭﺪی ﺑﮫ ﺧﻼﻓﺖ ﻧﺸﺴﺖ و ﺳﻠﺴﻠﮫ آﻏﺎز ﺷﺪ )‪297‬‬ ‫ﻋﺒﯿﺪاﷲ در اوﻟﯿﻦ ﻓﺮﺻﺖ اﺑﻮ ﻋﺒﺪاﷲ اﻟﺸﯿﻌﯽ و ﺑﺮادش را ﮐﺸﺖ ﺑﮫ ھﻤﺎن ﻋﻠّﺖ ﮐﮫ ﻋﺒﺒﺎﺳﯿﺎن اﺑﻮﻣﺴﻠﻢ را ﮐﺸﺘﻨﺪ‪.‬ﻣﻘﺼﺪ‬ ‫اﻋﻠﯽ ﺣﻤﻠﮫ ﺑﮫ ﻣﺸﺮق و ﺑﺮاﻓﮑﻨﺪن ﻋﺒﺎﺳﯿﺎن ﺑﻮد ‪ .‬ﺑﺪﯾﻦ ﺟﮭﺖ ﭘﺴﺮ ﺧﻮد اﺑﻮاﻟﻘﺎﺳﻢ را ﮐﮫ در اﯾﻦ ھﻨﮕﺎم ﺟﻮان ﺑﯿﺴﺖ و دو‬ ‫ﺳﺎﻟﮫ ای ﺑﻮد ﺑﺎ ﻟﺸﮑﺮی ﮐﮫ ﯾﮏ ﻧﯿﺮوی ﺑﺤﺮی ﻧﯿﺰ آﻧﺮا ﮐﻤﮏ ﺑﮫ ﻓﺘﺢ ﻣﺼﺮ ﻓﺮﺳﺘﺎد ‪ .‬ﻃﺮاﺑﻠﺲ ﻏﺮب و ﺑﺮﻗﮫ و ﺳﭙﺲ‬ ‫اﺳﮑﻨﺪرﯾﮫ ﺑﯽ زﺣﻤﺖ ﻣﺴﺨَّﺮ ﺷﺪ اﻣّﺎدر ﻓُﺴﻄﺎط ﺗﮑﯿﻦ ﺗﺮک ﺑﺎ ﮐﻤﮑﯽ ﮐﮫ ﻣﻮﻧﺲ ﺑﺮاﯾﺶ ﻓﺮﺳﺘﺎده ﺑﻮد ﺑﮫ ﻣﻘﺎوﻣﺖ اﯾﺴﺘﺎد و‬ ‫‪.‬ﻟﺸﮑﺮ ﻓﺎﻃﻤﯽ ﻧﺎﮐﺎم ﺑﺎزﮔﺸﺖ‬ ‫وﻟﯿﮑﻦ در ﻃﺮف ﻏﺮب دوﻟﺖ ﻓﺎﻃﻤﯽ ھﻤﮫ ﺟﺎ ﮐﺎﻣﯿﺎب ﺑﻮد‪ .‬و ﺳﯿﺴﯿﻞ ﺑﮫ ﺗﺼﺮف ﺧﻠﯿﻔﮥ ﻓﺎﻃﻤﯽ در اﻣﺪ ‪ .‬ﻣﮭﺪی ﺳﯿﺴﯿﻞ را‬ ‫ﭘﺎﯾﮕﺎھﯽ ﺑﺮای ﺗﺎﺧﺖ و ﺗﺎزھﺎی در ﯾﺎﯾﯽ ﻗﺮار داد و ﺑﺎ ﮐﺸﺘﯽ ھﺎی ﺧﻮد ﺑﺮ ﺳﻮاﺣﻞ اﯾﺘﺎﻟﯿﺎ و درﯾﺎی آدرﯾﺎﺗﯿﮏ‬ ‫‪.‬دﺳﺘﺒﺮدھﺎی ﺷﮕﺮف ﻣﯽ زد ‪ .‬ﻣﻐﺮب اﻓﺮﯾﻘﺎ را از ﺑﻘﺎﯾﺎی ادرﯾﺴﯿﺎن ﮐﮫ ﻣﺪﺗﮭﺎ در آﻧﺠﺎ ﺣﮑﻮﻣﺘﯽ داﺷﺘﻨﺪ ﺻﺎف ﮐﺮد‬

‫ﺧﻼﻓﺖ دردوران ﺳﻠﺠﻮﻗﯿﺎن‬ ‫درﮔﯿﺮودار دوﺧﻼﻓﺖ ﻣﺼﺮی وﺑﻐﺪادی ‪ ،‬دردھﮫ ھﺎی ﻧﺨﺴﺘﯿﻦ ﻗﺮن ﭘﻨﺠﻢ ‪ ،‬ﯾﮏ دﺳﺘﮫ ﺗﺮﮐﻤﻦ ﮐﮫ در‬ ‫ﺑﯿﺎﺑﺎﻧﮭﺎی ﻣﺎوراءاﻟﻨﮭﺮﺳﺮﮔﺮدان ﺑﻮدﻧﺪازﺿﻌﻒ ﻏﺰﻧﻮﯾﮭﺎ اﺳﺘﻔﺎده ﮐﺮده وﺑﮫ ﺧﺮاﺳﺎن رﯾﺨﺘﻨﺪ‪ ،‬ﭘﺎدﺷﺎه ﻏﺰﻧﻮی را درﺟﻨﮕﯽ‬ ‫ﺷﮑﺴﺘﻨﺪ)‪(431‬ودرﺧﺮاﺳﺎن ﺑﮫ ﻧﺎم ﺳﻠﺠﻮﻗﯿﺎن دوﻟﺖ ﻧﯿﺮوﻣ���ﺪی ﺗﺸﮑﯿﻞ دادﻧﺪ ‪.‬وازآﻧﺠﺎ درﺳﺮاﺳﺮ ﮐﺸﻮرھﺎی ﺧﻼﻓﺖ ﭘﮭﻦ‬


‫ﺷﺪﻧﺪ‪.‬ﻇﮭﻮرﺳﻠﺠﻮﻗﯿﮭﺎ ﺑﺮای ﺧﻠﯿﻔﮫ ﺑﻐﺪادﻧﻌﻤﺖ ﻏﯿﺮﻣﺘﺮﻗﺒﯽ ﺑﻮد زﯾﺮا ﺳﻠﺠﻮﻗﯿﮭﺎ ﺳﻨﯽ ﻣﺘﻌﺼﺒﯽ ﺑﻮدﻧﺪ ودرﺗﺮﮐﺴﺘﺎن ﺑﮫ‬ ‫ﻣﺬھﺐ ﺣﻨﻔﯽ ﭘﺮورده ﺷﺪه وﺑﮫ آن دﻟﺒﺴﺘﮕﯽ داﺷﺘﻨﺪ‪.‬درﺳﺎل ‪447‬ﻃﻐﺮل ‪،‬اﻣﯿﺮﺳﻠﺠﻮﻗﯽ وارد ﺑﻐﺪاد ﺷﺪوآﺧﺮﯾﻦ اﻣﯿﺮ ﺑﻮﯾﮫ‬ ‫ای اﻟﻤﻠﮏ اﻟﺮﺣﯿﻢ را درﻗﻠﻌﮫ ﺗﺒﺮک ری ﺣﺒﺲ ﮐﺮد واوﺳﺎل ﺑﻌﺪدرآﻧﺠﺎ ﻣﺮد‪ .‬ﺧﻠﯿﻔﮫ ﻃﻐﺮل را ﺧﻠﻌﺖ دادوﻧﺎﻣﺶ را وارد‬ ‫‪ .‬ﺧﻄﺒﮫ ﮐﺮدودﺧﺘﺮ داود ﺑﺮادر اورا ﺑﮫ زﻧﯽ ﮔﺮﻓﺖ‬ ‫ﻃﻐﺮل ﻣﻮﺻﻞ را ‪ .‬ﻃﻐﺮل ﺑﺮای ﻓﺘﺢ دﯾﺎر ﺑﮑﺮ ازﺑﻐﺪادﺑﯿﺮون رﻓﺖ و وزﯾﺮ ﺧﻮد ﻋﺒﺪاﻟﻤﻠﮏ را درآﻧﺠﺎ ﮔﺬاﺷﺖ‬ ‫)ازﻣﺮواﻧﯿﮭﺎ ﮔﺮﻓﺖ وﺑﮫ ﺑﺮاد ﺧﻮد اﺑﺮاھﯿﻢ ﯾﻨﺎل داد وﺧﻮد ﺑﮫ ﺑﻐﺪادﺑﺎزآﻣﺪ‪449).‬‬ ‫درﺳﺎل ﺑﻌﺪاﺑﺮاھﯿﻢ ﯾﻨﺎل ﺑﺮﻃﻐﺮل ﯾﺎﻏﯽ ﺷﺪوازﻣﻮﺻﻞ ﮐﻨﺪه ﺑﮫ ھﻤﺪان رﻓﺖ ‪.‬ﻃﻐﺮل ﻧﯿﺰ ﺑﮫ ﺗﻌﺎﻗﺐ اورواﻧﮫ ھﻤﺪان ﺷﺪ‬ ‫ودرآﻧﺠﺎﺳﺮﮔﺮم ﺟﻨﮓ ﺑﺮادر ﺷﺪ)‪. (450‬درﻏﯿﺒﺖ او ﺑﺴﺎﺳﯿﺮی ﺑﺎ ﮐﻤﮏ ﻗﺮﯾﺶ ﺑﻦ ﺑﺪران اﻣﯿﺮﻋﻘﯿﻠﯽ ﺳﺎﺑﻖ ﻣﻮﺻﻞ ﺑﮫ‬ ‫ﺑﻐﺪاد آﻣﺪودرﻣﺴﺠﺪ ﺑﮫ ﻧﺎم ﻣﺴﺘﻨﺼﺮﻓﺎﻃﻤﯽ ﺧﻄﺒﮫ ﺧﻮاﻧﺪ ‪.‬ﻣﺮدم ﺷﻮرﯾﺪﻧﺪ وﻣﯿﺎن ﻃﺮﻓﯿﻦ ﯾﮏ ھﻔﺘﮫ زدوﺧﻮردﺑﻮد ﺗﺎ آﻧﮑﮫ‬ ‫ﺑﺴﺎﺳﯿﺮی ﻗﺼﺮ ﺧﻠﯿﻔﮫ را ﻣﺴﺨﺮ ﮐﺮد ‪ ،‬وﻟﯽ ﺧﻠﯿﻔﮫ ﺑﮫ ﻗﺮﯾﺶ ﺑﻦ ﺑﺪران ﻣﺘﻮﺳﻞ ﺷﺪ ‪.‬ﭘﺲ ﻗﺮﯾﺶ ﺑﺮﺧﻼف ﻗﺮاری ﮐﮫ ﺑﺎ‬ ‫ﺑﺴﺎﺳﯿﺮی ﮔﺬاﺷﺘﮫ ﺑﻮد‪،‬ﺧﻠﯿﻔﮫ را درﭘﻨﺎه ﺧﻮد ﮔﺮﻓﺖ واورا ﺑﺎ اﺷﯿﺎء ﻣﻘﺪﺳﺶ ﺑﮫ ﻟﺸﮑﺮﮔﺎه ﺧﻮد ﺑﯿﺮون ﺑﺮد‪.‬ﺑﺴﺎﺳﯿﺮی‬ ‫ورﺋﯿﺲ اﻟﺮوﺳﺎ وزﯾﺮ ﺧﻠﯿﻔﮫ را ﮐﮫ ﺑﺎﻋﺚ ﺳﻮزاﻧﺪن ﺧﺎﻧﮫ ﺑﺴﺎﺳﯿﺮی ﺷﺪه ﺑﻮد ﮔﺮﻓﺖ وﮐﺸﺖ وﺑﻐﺪاد را ﺑﮫ ﻧﺎم ﺧﻠﯿﻔﮫ‬ ‫ﻓﺎﻃﻤﯽ ﺑﮫ دﺳﺖ ﮔﺮﻓﺖ وﺑﺎ رﻓﻖ وﻣﺪارای ﺗﻤﺎم وﺑﺪون اﺿﮭﺎرﺗﻌﺼﺐ ﻣﺬھﺒﯽ ﻣﺸﻐﻮل ﺣﮑﻮﻣﺖ ﺷﺪ)‪. (450‬وﻟﯽ ﻣﺴﺘﻨﺼﺮ‬ ‫ﻧﺎﻣﮫ ھﺎی اورا ﻣﺪﺗﯽ ﺟﻮاب ﻧﻤﯽ دادوﺑﻌﺪھﻢ ﮐﮫ ﺟﻮاب داد ﺑﺮﺧﻼف اﻧﺘﻈﺎر ﺑﺴﺎﺳﯿﺮی ﺑﻮد وﻋﻠﺖ اﻣﺮآﻧﮑﮫ وزﯾﺮ‬ ‫‪.‬ﻣﺴﺘﻨﺼﺮﺑﺎ ﺑﺴﺎﺳﯿﺮی ﺑﺪ ﺑﻮد‬ ‫درﺳﺎل ﺑﻌﺪ)‪(451‬ﻃﻐﺮل ﮐﮫ ﺑﺮادر ﺧﻮداﺑﺮاھﯿﻢ ﯾﻨﺎل را ﮐﺸﺘﮫ وازﺧﯿﺎل اوﻓﺎرغ ﺷﺪه ﺑﻮدﺑﮫ ﯾﺎری ﺧﻠﯿﻔﮫ ﺑﮫ‬ ‫ﺑﻐﺪادآﻣﺪ‪،‬ﺑﺴﺎﺳﯿﺮی را ﮐﺸﺖ وزﻧﺎن وﻓﺮزﻧﺪان اورا اﺳﯿﺮ ﮐﺮدوﺧﻠﯿﻔﮫ را ﺑﺎ اﺣﺘﺮام ﺗﻤﺎم ﺑﮫ ﺗﺨﺖ ﻧﺸﺎﻧﺪ‪.‬ﺑﺪﯾﻦ ﻃﺮﯾﻖ‬ ‫ﻋﻨﻮان ﻣﻘﺪس ﺧﻼﻓﺖ ﺑﺎر دﯾﮕﺮ از آﺳﯿﺐ دﺷﻤﻨﺎن ﺟﺎن ﺑﺪرﺑﺮدوﺑﺎز ﺑﺮای ﻣﺪت ﻣﺪﯾﺪی ﺑﮫ ﺷﺎدی ﻣﺮدﻣﯽ ﮐﮫ ﺑﺪان ﻋﻘﯿﺪه‬ ‫‪.‬داﺷﺘﻨﺪوﯾﺎ ازآن اﺳﺘﻔﺎده ﻣﯽ ﮐﺮدﻧﺪﺑﺎﻗﯽ ﻣﺎﻧﺪ‬ ‫دراﯾﻦ زﻣﺎن ﻧﯿﺰ ﻣﺎﻧﻨﺪ زﻣﺎن دﯾﻠﻤﯽ ھﺎ وﻏﻼﻣﺎن ﺗﺮک ازﺧﻼﻓﺖ ﻧﺎﻣﯽ ﺑﯿﺶ ﻧﺒﻮد؛ ﺳﻠﺠﻮﻗﯿﮭﺎ دراﻃﺮاف ﻗﻠﻤﺮواﺳﻼﻣﯽ‬ ‫ﮔﺴﺘﺮده ﺷﺪﻧﺪ وﺷﺎﺧﮫ وﺷﻌﺒﮫ ھﺎ ﭘﯿﺪا ﮐﺮدﻧﺪ ‪.‬ﻟﺸﮑﺮ ﻣﻠﮑﺸﺎه ﺑﮫ ﺳﺮﮐﺮدﮔﯽ اَﺗﺴِﺰ ﺑﯿﺖ اﻟﻤﻘﺪس را ﮔﺮﻓﺖ ودرﺳﺎل‬ ‫‪468‬دﻣﺸﻖ را ﺑﮫ ﺗﺼﺮف آورد‪.‬ﺷﻌﺒﮫ دﯾﮕﺮی ‪،‬ﭼﻨﺪی ﺑﻌﺪ درآﺳﯿﺎی ﺻﻐﯿﺮ ﻧﻔﻮذ ﮐﺮدوآﻧﺠﺎ را از دﺳﺖ ﺑﯿﺰاﻧﺴﮭﺎ ﺑﮫ ﻃﻮر‬ ‫ﻗﻄﻊ درآورد درﺻﻮرﺗﯽ ﮐﮫ ﭼﻨﺪﯾﻦ ﻗﺮن اﻋﺮاب ﺑﺎ زدوﺧﻮردھﺎی ﺑﺴﯿﺎر ﺑﺪان ﻣﻮﻓﻖ ﻧﺸﺪه ﺑﻮدﻧﺪ ؛اﯾﻦ ﺷﻌﺒﮫ درﺗﺎرﯾﺦ ﺑﮫ‬ ‫ﻧﺎم ﺳﻼﺟﻘﮫ ی روم ﻣﻌﺮوﻓﻨﺪ ‪،‬ﭘﺎﯾﺘﺨﺘﺸﺎن ﻗﻮﻧﯿﮫ وﺳﯿﻮاس ﺑﻮده اﺳﺖ ‪.‬ﭘﺲ از اﻧﻘﺮاض اﯾﻦ ﺳﻠﺴﻠﮫ درزﻣﺎن ﻣﻐﻮﻟﮭﺎ ‪،‬ﯾﮑﯽ‬ ‫از ﻧﻮﮐﺮھﺎی اﯾﻦ دوﻟﺖ ﺳﻠﺴﻠﮫ ی ﭘﺎدﺷﺎھﺎن ﻋﺜﻤﺎﻧﯽ را ﺗﺎﺳﯿﺲ ﮐﺮد ﮐﮫ ﺑﻌﺪھﺎ ﻗﻮت وﻋﻈﻤﺖ ﯾﺎﻓﺖ وﺷﮭﺮ ﻗﺴﻄﻨﻄﻨﯿﮫ‬ ‫‪ .‬ﭘﺎﯾﺘﺨﺖ ﻧﺎﻣﯽ ﺑﯿﺰاﻧﺲ ﮐﮫ ﻗﺮﻧﮭﺎ اﻣﭙﺮاﻃﻮرھﺎ درﻣﻘﺎﺑﻞ اﻋﺮاب ازآن دﻓﺎع ﮐﺮده ﺑﻮدﻧﺪ ﺑﮫ دﺳﺖ آﻧﮭﺎ ﻓﺘﺢ ﺷﺪ‬ ‫دراﯾﺮان ﺗﻨﮭﺎ ﻧﯿﺮوﺋﯽ ﮐﮫ درﻣﻘﺎﺑﻞ ﺳﻠﺠﻮﻗﯿﺎن وﻋﺒﺎﺳﯿﺎن ﻣﻘﺎوﻣﺖ ﻣﯽ ﮐﺮد دﺳﺘﮕﺎه ﻣﻼﺣﺪه ﯾﻌﻨﯽ اﺳﻤﺎﻋﯿﻠﯽ ھﺎی ﻧﺰاری‬ ‫ﭘﯿﺮو ﺣﺴﻦ ﺻﺒﺎح ﺑﻮد‪.‬اﯾﻨﮭﺎ درﻗﻠﻌﮫ ھﺎی ﻣﺴﺘﺤﮑﻢ درﮐﻮھﮭﺎ ﺟﺎ ﮔﺮﻓﺘﮫ ﺑﻮدﻧﺪ وﺑﮫ وﺳﯿﻠﮫ ی ﻓﺪاﺋﯿﺎن ﯾﻌﻨﯽ ﺗﺮورﯾﺴﺘﮭﺎ ی‬ ‫ﺧﻮد ﺑﺎ ﻣﺨﺎﻟﻔﯿﻦ ﺧﻮد ﻣﺒﺎرزه ﻣﯽ ﮐﺮدﻧﺪ ﺣﺘﯽ ﺧﻠﯿﻔﮫ ای را وﭘﺎدﺷﺎھﯽ را ﺑﮫ ﻗﺘﻞ رﺳﺎﻧﺪﻧﺪ‪.‬ﺳﻠﺠﻮﻗﯿﮭﺎ ﺑﺎ اھﺘﻤﺎﻣﯽ ﮐﮫ ﺑﮫ دﻓﻊ‬ ‫‪ .‬آﻧﮭﺎ ﮐﺮدﻧﺪ ازﻋﮭﺪه ﺑﺮﻧﯿﺎﻣﺪﻧﺪ واﯾﻦ ﮐﺎرﺑﮫ دﺳﺖ ﻣﻐﻮﻟﮭﺎ اﻧﺠﺎم ﯾﺎﻓﺖ‬ ‫درزﻣﺎن اﻟﻤﻘﺘﻔﯽ ‪،‬ﻣﺴﻌﻮد ﺳﻠﺠﻘﯽ درھﻤﺪان ﻣﺮد وﺑﺮادرزاده اش ﻣﺤﻤﺪ ﺟﺎی اورا ﮔﺮﻓﺖ‪.‬دراﯾﻦ اوﻗﺎت دوﻟﺖ ﺳﻠﺠﻮﻗﯽ‬ ‫روﺑﮫ اﻧﻘﺮاض ﻣﯽ رﻓﺖ ‪،‬ﻏﺰھﺎ ﺑﮫ ﺧﺮاﺳﺎن رﯾﺨﺘﮫ ﺑﻮدﻧﺪ وﺑﺎ ﮔﺮﻓﺘﻦ ﺳﻨﺠﺮ ﺷﻌﺒﮫ ی ﺳﻠﺠﻮﻗﯽ ﺧﺮاﺳﺎن را ازﭘﺎ درآورده‬ ‫ﺑﻮدﻧﺪ وﺗﺎ ﮔﺮﮔﺎن ﭘﯿﺶ آﻣﺪه ﺑﻮدﻧﺪ اﺗﺎﺑﮑﯿﮭﺎی آذرﺑﺎﯾﺠﺎن ﻧﯿﺰ ﺳﺮوﮔﻮش ﻣﯽ ﺟﻨﺒﺎﻧﺪﻧﺪ‪.‬ﺑﺪﯾﻦ ﺟﮭﺖ وﻗﺘﯽ ﮐﮫ ﻣﺤﻤﺪ ﺧﻮاﺳﺖ‬ ‫ﺑﮫ رﺳﻢ اﺳﻼف درﮐﺎر ﺑﻐﺪادﻣﺪاﺧﻠﮫ ﮐﻨﺪ ﺧﻠﯿﻔﮫ زﯾﺮ ﺑﺎر ﻧﺮﻓﺖ ‪.‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻐﺪاد را ﻣﺤﺎﺻﺮه ﮐﺮد وﺧﻠﯿﻔﮫ ﺑﺎ ﻟﺸﮑﺮی ﮐﮫ‬ ‫ازﮐﺮدھﺎ وﻏﻼﻣﺎن ﺧﻮد ﺟﻤﻊ ﮐﺮده ﺑﻮد ﺳﺨﺖ ﻣﻘﺎوﻣﺖ ﮐﺮد واﺗﺎﺑﮑﯿﮭﺎ را ﻧﯿﺰﺑﺮﻋﻠﯿﮫ ﻣﺤﻤﺪ ﺗﺤﺮﯾﮏ ﮐﺮد ‪.‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﺮای دﻓﻊ‬ ‫‪ .‬آﻧﮭﺎ ﻧﺎﭼﺎر ﺑﻐﺪاد را واﮔﺬاﺷﺖ وﺑﮫ اﯾﺮان ﺑﺮﮔﺸﺖ وﺧﻼﻓﺖ ازﭼﻨﮓ ﺳﻠﺠﻮﻗﯿﮭﺎ درآﻣﺪ‬


b-a-n-i-a-a-b-a-s