Page 1

Enrico Malan


Auxeli int’u parlà Ventemigliusu 1 Prefaçiun 2 A buca d’a Nervia 3 I auxéli a) auxeli ch’i vive insci’a terra b) auxeli ch’i vive int’ê scciümaire, rivaire e pantai c) auxeli ch’i vive int’a marina d) auxeli de rapina ch’i sciorte de giurnu e) auxeli de rapina ch’i sciorte de nöte

4 Auxeli in urdine arfabeticu 5 Glossario


PREFAÇIUN Sta mei riçerca l’òn faita pe’ purré arrecampà i nomi d’i auxeli d’ê nostre parti, cum’i se ciama intu nostru parlà, avanti che se ne scordamu d’u tütu. Pe’ mete inseme st’argumentu, òn aduverau i meiximi criteri ch’i m’àn ghidau intu preparà i travagli che òn faitu avanti: u “Glussariu” d’u Ventemigliusu, “Ciante, erbe e sciure intu parlà Ventemigliusu”, “E bestie d’a nostra marina”, in Ventemigliusu. Candu òn cumençau, vurrevu numà presentà e maiscì bele fegüre ch’i sun stampae insci francubuli, in rigurusu urdine arfabeticu, cu’i soi nomi in Ventemigliusu, cun u relativu nome in lenga. Però, caicün d’i amighi d’a Cumpagnia, in spece Luigin Maccario, i m’àn cunsegliau de dispune u travagliu int’ina maneira ciü urganisà, za ch’i trövava desgarniu l’elencu d’i auxeli, tegnendu a mira che caiche nome u l’é aduverau drente a ciü “specie”. I m’àn pussau a devide l’argumentu pe’ famiglie, e cuscì òn faitu, presentandu i auxeli elencai in famiglie e specie, cun in breve ciairimentu d’i sou carateri e d’u modu de vive. Pe’ purré arrivà a stu risültatu, òn duvüu cunsürtà tanti catalughi de temi filatelici, enciclupedie e fina Internet, arrepigliandu a fegüra cun u “scanner”, pe’ adatara â pagina. Pe’ çerne i francubuli me sun urientau fandu in modu de agiütà au mascimu u ricunuscimento de l’auxelu tratau. Me fa piaixé de fa contu che stu stüdiu u pösce serve a cunservà in patrimoniu de nomi in Ventemigliusu, ina memoria che lasciu vurenté ae generaçiun ch’i vegniran.

Enrico Malan


A buca d’a rivaira Nervia A buca d’a rivaira Nervia a l’é üna d’ê poche che, in tüta a Ligüria, i l’àn sarvau caiche tocu de natüra e i nu sun staite scciavirae a reu d’â valanga de çemen ch’a l’à sübacau a nostra costa int’i lüstri passai. De faitu, aiscì se redüta a paragun d’in tempu, a mustra ancù ina façun e d’ê mene de ciante ch’i s’atröva int’i pantai d’e costa, in spece insci’a riva drita, duve gh’é in canéu, ina pecina arbarea e ina bona çérnìa de autre ciante: Sarxi, Averne, Sigàri, ch’i prucüra in postu adatu pe’ tante bestie d’aiga. Autra particularità a lögu a l’é a presensa pe’ tütu l'anu d’u Lagassu, in lagu d’aiga duçe cun aighe a diferente fundu che, in po’ ciü aute o in po’ ciü basse, i resiste ai mumenti de sciütina, aiscì candu a rivaira ciü a munte a l’é in seca, za che da veixin au ponte de l’Aureglia gh’é in grossu surgentin. Stu faitu u cunsente ae bestie d’aiga d’atrövà delongu redoussu e mangià, inte su postu.

Vistu ch’u l’é in puntu de pousa ascaixi d’obrigu pe’ tanti auxeli despéreganti ch’i ven insci’a costa ligüre, e mene de spece ch’i se pön ve inte stu scitu, a l’é pe’ da remarcà, sulu int’u 2004, se n’é vistu çentuçincanta! Pe’ atrövà in habitat parescu besögna andà â fuxe d’u Centa, a Arbenga e â fuxe d’u Var, a Nissa.


Intra e famiglie ciü presenti gh’é de següru chela d’i ingurabagi cun tüte e spece europee, föra d’u Tarabuso, ch’i se pön ve au tempu d’u passu d’a Prima (marsu-avrì), bona ucaxun pe’ mirà da pochi metri l’Ingurabagiu russu (Ardea purpurea), a Sgarzeta (Ardeola ralloides), u Mangiaraine (Ixobrychus minutus).

ingurabagiu russu

sgarzeta

mangiaraine

In invernu gh'é aiscì in dormitoriu duve ghe va a scivernà bona parte d’i ingurabagi ch’i sun in Val Nervia. Basta aspeità candu se fa nöte pe’ ve arrivà d’i Ingurabagi (Ardea alba), Gambelonghe (Egretta garzetta), Gardaböi (Bubulcus ibis) e Ingurabagi çenerin (Ardea cinerea) ch’i s’azunze ai delongu ciü nümerusi Magrui (Phalacrocorax carbo).

ingurabagi

gardaböi

ingurabagi çenerin

gambelonghe

margun


I sun tante e calitae d’ê papure de passu, sece int’a Prima che d’Autunu, cume u Becuciatu (Anas clypeata), l’Agna (Anas strepera), u Cavuverdu (Anas platyrhynchos), u Murretun (Aythya ferina) aiscì d’invernu, e tante autre.

cavuverdu

becuciatu

agna

murretun

De gran reciàmu aiscì a presensa de gaglinete, migravui e svernanti, o de mangiapauta, ch’i s’atröva int’i pochi posti zerbi, cume u Perdigiurni (Himantopus himantopus), u Giò (Charadrius dubius), ch’u ghe fa u niu, u Marsö (Vanellus vanellus), u Giairin (Arenaria interpres), u Becaçin (Galinago galinago) e autri ancu’.

perdigiurni

giairin

marsö


Candu ven u passu int’a Prima i nu se pö ciü contà e passure: d’â Scurlüssura (Motacilla flava) â Seréna (Luscinia svecica), d’â Rundura rüze (Cecropis daurica) au Canežan (Acrocephalus schoenobaenus), de vote svernante, d’â Munegheta (Ficedula albicollis) â Cuarussa (Phoenicurus phoenicurus ) passandu pe’ tüti i Buì (Phylloscopus bonelli) e i Sirvai (Silvidae), següri d’atrövà caicosa de növu, tüte e giurnae, o megliu tüte e ure.

seréna

munegheta

rundura rüze

Longu l’invernu, pe’ contru, i a fan da padrui i uchin (Larus ridibundus, audouinis) cun bone presense de l’Ouca (Larus michaellis).

uchin

uchin

ouca

uchin


Enrico Malan

Auxeli intu parlĂ Ventemigliusu


I auxeli I auxeli i sun e bestie ciü bèle che ghe sece int’a natüra percose i l’an de bèli curùi e i canta tütu u giurnu e ghe n’è fina ün, u rusignö, ch’u canta de nöte. Ina vota in ziru ghe n’éira tanti, ma, au giurnu d’ancöi, ghe n’è ciü pochi. Gh’é tropi caciavùi ch’i ghe spara e, cu’a terra e l’aiga intüscegà, ste povere bestie i nu tröva ciü da mangià. De ün de sti auxeli, ch’u se ciamava subachin, se n’é pèrsa a raça. L’ürtimu subachin, chi a Ventemiglia, i l’an amassau inti primi ani du 1950, e u sou corpu u se pö ancù vé in vedrina, intu Museu Uceanugraficu de Munegu. I auxeli i mangia e semense e a früta, de cheli i vermi, i muscin, e sinsare, e beghe e tüte chele bestiete ch’i sun nemighe d’ê ciante. I vive duve gh’é de àrburi e de custi percose li i tröva da mangià, i pön ascundise e i pön fàseghe u niu e cüaghe i övi. Ghe n’é iscì de cheli ch’i vive insci’â marina, anche se de nöte i dorme insci’â costa. Chi da nui gh’é de uchin, de òuche, de margui, de ciumbin, de scurrentin e de serrete. I mangia i pescioti ch’i l’arresce a piglià cun u becu, ciantandu a testa sut’aiga o fandu de ciumbe, e de vote i se piglia fina i pesci ch’i sun arrestai int’ê ré d’i pescavui.

subachin


Auxeli ch’i vive in sci’â terra


Famiglie d’auxeli ch’i vive in sci’â terra ALAUDIDI APODIDI BOMBICILLIDI CAPRIMULGIDI CARADRIDI CERTIDI CICONIDI COLUMBIDI CORACIDI CORVIDI CUCULIDI FASIANIDI FRINGILLIDI

IRUNDINIDI LANIDI MEROPIDI MOTACILLIDI MUSCICAPIDI ORIOLIDI PARIDI PICIDI PLOCEIDI PRUNELLIDI RALLIDI REGULIDI SCOLOPACIDI SILVIDI SITTIDI STURNIDI TETRAONIDI TROGLODITIDI TURDIDI

UPUPIDI

grivéira, spipura sbèrru fruxun tetacrave bagnarö, fratin, giò, marsö, scurrentin picu muntacausse, scciaparoche scigögna caudan, cuřumbu, turtura gagiàn crou, curnaglia, curnaglia negra, gaza, gazana, gazana scciapanuxe, tacura cücu cagliura, faxan, pavun, pernixe de muntagna, pernixe russa, stèrla cardélin, ciciö ruselin rösela, fanetu, freixun, frénghélu, frénghélu d’e Arpe = frénghélu arpin, lügheru, pitapin, röselin, saurin, scia, scia d’ê cane, sizerin, vèrdun, zìguřu, ziguřu giaunu rundura, rundura de riva, rundura rüze caveurna vespairö balarina gianca, balarina giauna, ciatarun, scurlüssura, spipura ciapamusche, muneghéta, seréna garbé ciarra, ciciö capüçun, ciciö cu’ a cresta, ciciö grixu, fratin, sparissöra picu, picu garbé, picu negru passura, passura ciùca passureta, surdùn cagliaré reüssu, reüssu listau becassin, becassa, giairìn becafighe, buì, canairö, canezan, testa negra (m), testa russa (f), becaighe, çercacusti, masca nana, mustassin pitafurmigure martin ruselu, strunelu galetu de muntagna. galu de munte, pernixe gianca reciciö ciciö, çimacusti, cuarussa, cügiancu o françesin, mèrlu, mèrlu colarissu, rébissu, rusignö, tarabela, turdela, turlu butassu, turlu cursin, verdùn galetu de marsu


I Alaudidi i sun ina famiglia d’auxeli ch’i fan parte de l’urdine d’i Passeriformi. A ciü parte de sa spece a vive int’u Veciu Mundu e inte l’Austraglia d’u setentriun e de levante; gh’é sulu ina spece ch’a vive inte l’America d’u Nord.

grivéira

Alauda arvensis A griveira a l’é longa ascaixi in parmu, e aře indüverte i l’arriva a gantà dui parmi. De sou a l’à in ciümagiu de cuřù maron in po’ venau de negru insci’u desurve, ciü ciairu int’a parte desuta, ma aiscì in ciümassétu ch’u s’adrissa candu a suspeita. A mustra larghe righe insci’u peitu. In vöřu a lascia ve ina cua cürta e aře larghe e cürte. A cua e a parte dedarré d’ê aře i sun burdae de giancu. Numà ela a canta cu’ in ton sunànte e müxicale, tegnüu a longo int’u vöřu svurtesante. A vive inseme a autri in pecin grüpi.

A l’à in vöřu energicu e undesau, faitu de batüe d’ařa e de tochi cu’e aře serae. Gh’apiaixe muntà in vöřu a caiche çentenà de metri d’autessa pe’ pöi lasciasse carà versu terra cu’e aře serrae, drövendure numà d’aveixin â terra. Gh’apiaixe caminà per terra e trinchezà alerta tegnendu u corpu pe’ longu. A s’aposa insci baussi, müragliete, e int’i custi bassi, mai insc’i arburi. A fa u niu per terra, pousandu int’in inciotamentu de tige, erbe e tanta autra roba. Da marsu a avustu a fümela a pousa da trei a sei övi grixu-giancastri picutai de maron-verdin e macetai de brün, ch’a cua pe’ ina duzena de giurni. A scciuisce due o tre vote a l’anu. Pe’ u ciü, a mangia semense, burri e föglie, metendughe inseme de bestiete, candu a l’é in cařù. De vote a mangia fina de pecine bestie.


spipureta

Calandrella brachydactyla

Longa sete di, a gh’à e aře d’in parmu e mezu. Da grande a mustra in desurva maron ciairu-giaunu strünau de maron scüru. U curmu d’u ciümagiu d’a rima u l’é pe’ u ciü de ton russu. A guřa e tüte u desuta i sun giancu sporcu. Tra u peitu e a spala a l’à ina macia scüra cun caiche lengeire strenaüre versu u peitu. Zarpe e becu i sun giauni. A fa u niu per terra da veixin a erbe e custi auti.

Calandrella brachydactyla spipureta


Apodidi sbèrru

Apus apus U sbèrru u passa gran parte d’u sou tempu pe’ aria, a cacia de bestiete ch’i vöřa, u se gh’acubia e u ghe dorme, iscì. U sbate lestu e aře e u l’é abasta aspertu int’e picade, muntade e zirade. In vöřu, u l’à pochi nemighi, pe’ via d’u sou straurdinariu andà, ch’u pö arrivà a 220 chilometri-ura in picada e i 112 in vöřu batüu.

U niu u lu fa cun ciüme e fiře d’erba pastai cu’a sařiva int’i sgarbi presenti int’e roche o int’i arburi, ma u ciü suvente int’i curnixui e e grunde.

A fümela a pousa dui o trei övi gianchi, â fin d’a Prima e a e cua inseme au cumpagnu pe’ tre setemane, ascaixi. Suvente i sun ina cubia ch’a düra int’u tempu, fina a candu ün d’i dui u möire.

tavola di Alessandro Sacchetti


Bombicillidi Auxeli ch’i mangia sümense, de autéssa mezana, tracagnoti de furma, cu’u becu cürtu e drüu, cegau insci’a punta, i di cu’e unge drüe, ciümàgiu fin e söriu, suvénte culurau, cua cürta faita cun duze grosse ciüme.

fruxun

Bombycilla garrulus

U l’à cuřui giaunu brilante, negru o purtegalu rüze insci’e punte d’a cua, candu e ciüme d’ê aře i pön aveghe de trasse giaune, gianche, russe o negre. E crüventi suta a cua i sun d’in cuřù rüze carregu. Sece u becu, sece e zarpe i sun scüri e i ögli maron i sun drente a ina mascara strenta e negra, marcà dau giancu.

U postu preferiu pe’ fasse u niu u l’é suvente in’auta rama de pin. Ciache cubia a pö aveghe ciü d’in niu int’a meixima zona. I nì i sun revestì cun erba fine o sfagnu. Pe’ u ciü i mete catru o sei övi. E sgröglie i sun d’in giaunu blüastru cun pareglie mace neirastre e righe marfaite. Pe’ u ciü u mangia de balete cun l’azunta de bestiete candu l’é a stagiun d’i amui.


Caprimulgidi I sun auxeli de meza mesüra, cun aře longhe e puntüe e cun pei pecin ch’i l’àn u diu de darré in dui tochi e u diu de mezu ciü longu d’i autri. A testa a l’é grossa, cun ögli grossi e becu pecin e cürtu, ma a buca abasta larga: au cu’ d’u becu gh’é d’ê vibrisse. U ciümagiu, abasta söriu tucanduřu, u l’à d’i toi diferenti e u l’é gagliurau de negru, grixu e maron. I sciorte au carà d’u su e de nöte. Pe u ciü i mangia de grosse bestiete ch’i zira de note, cume i baixacristu.

tetacrave

Caprimulgus europaeus

I sun staiti i pastui a daghe u nome, vienduřu pousasse suvente int’u mezu au bestiame pe’ çercà bestiete int’ê cagate, credendu ch’u ghe süssesse u laite ae crave. U l’à in becu pecin cun l’avertüra d’a buca assai grande U l’à ciü caru e buscaglie cun rairüre e mace ciü spesse. In genere i scarta i boschi cu’e ciante ch’i perde e föglie, aiscì se i sun ben-ben cin de bestiete. D'estae i l’agrada e fureste di ciante rüscuse. De vote i s’aferma inscì int’i boschi misti, inte cheli de biule e arbure insc’in terren arenusu, int’e rairüre d’i pecin ruverei, int’ê brügheire duve gh’é ciante d’u desertu.

D’abitüdine u dorme per terra, de rairu insc’ê rame d’i arburi, duve surve a nu’ s’aposa mai de traversu, ma in modu che u sou corpu e a rama i sece int’a meixima direçiun. U zira â seira tardi e de nöte, vöřandu spediu e següru insc’i buscheti a çercà baixacristi e autre bestiete d’a nöte, ch’i sun u sou mangià. I bucui i ven ingurai au vöřu int’u becu desmesürau, resentu da ciüme fiřuse ch’i fan in modu de nu’ faři scapà. De autre vote, u s’aposa insci’a terra nüa o insc’ina rama duv’u ghe ve’ ben, pe’ purré fa’ de vöři cürti, suvente cun de traiti da nu increde, pe’ aciapà e bestiete ch’i sou grandi ögli i l’àn vistu au scüru.


A famiglia d’i Caradridi a mustra sugeti ch’i l’àn u becu cürtu cun u curmu düru, ögli grandi e u cu’ d’u pe’ ben autu, cun u diu de darré redütu o ch’u manca d’u tütu.

bagnarö

Charadrius apricaria

Auxelu ben marcau, cu’e sou zarpe aute e sutiři, cun u diu grossu redütu o mancante, becu pe’ a sou parte cürtu, dritu e puntüu. Veste suvente cangiante segundu e stagiun, a cuřui amesürai surve i toi d’u brün, d’u negru, d’u giancu, cun mace a trei lai, in genere, cuřù ouru.


fratin

Charadrius alexandrinus

U l’à a schina culurà de grixu-brünastru, cu’a pança gianca. Insci’a cupéta u l’à d’i toi rüzinusi cum’u l’à due tache negre ai lai d’u gavasu. A testa a l’é marcà da in segnu giancu negru cun ina larga macia gianca ch’a l’arriva fina au cumençu d’u becu surva e de darré de l’ögliu, andandu a fenì int’ina taca pecina e scüra dae aureglie. In vöřu u mustra aiscì ina barra gianca insci’e aře cu’a punta d’ê aře ciü scüra in cunfruntu ae ciümete ch’i cröve u suta e a a schina pe’ via d’u cuřù d’ê ciüme a canunetu e d’ê crüventi grosse.

I ögli i sun grandi, scüri de cuřù brün, u becu u l’é negru e e zarpe i sun scüre, da grixu scüru a negru, caiche vota arrepigliandu u cuřù de l’ögliu. A fümela, cunfruntu au mascciu, a paresce de cuřù ciü descrétu, a nu l’à pe’ ren u negru d’a testa e d’u gavasu, renciassai dau brün de tanti toi. Candu i se sente in perigu, i fratin i camina aviau versu u sou niu e i vöřa se pigliai de surpresa. Candu i scapa i pön iscì fa contu de arrubatasse, fandu increde d’avé in ossu rutu o de esse fina morti.


scurrentin

Charadrius hiaticula I sugeti grandi i l’àn e zarpe giaunu-purtegalu, u becu giaunu cu’a punta negra e in ciümagiu brünastru insci’a schina e grixu-giancastru int’u desuta, ch’u l’à in ciü ina barra insci’e aře gianca e u culà negru, e bande negre e u capüciu castan ch’i sun sulu a sou mascara d’u murru.

U scurretin grande u mangia bestiete e autre bestie de terra e d’aiga. Pe’ fa u niu u scava ina cüneta insci’u terren, u l’imbutisce de priete o de cuncheglie e u ghe mete trei o catru övi. Inte l’anu u fa üna o due cuàe.


Certidi Famiglia de auxéli Passeriformi de mesüra pecina, becu longu, sutiřu, cua punsüa cu’e ciüme drüe, ch’i ghe serve da puntelu pe’ arrampegasse. I mangia bestiete e i stan chi de ca’.

picu muntacausse Certhia familiaris

A grussessa mediana a l’é d’ascaixi sete di, pe’ 12 gr. de pesu. A schina a l’à in cuřù parescu a chelu d’a rüsca, ch’u ghe serve pe’ deghisasse â perfesciun, cun strenaüre de tanti toi de maron e gagliaüre de giancu. U péitu e a pança i sun de cuřù ciairu, ascaixi giancu, cun caiche strenaüra maron. U l’é in’auxelu ch’u mangia bestiete, dandughe a cacia arrampeganduse insc’i trüssi e insci’e rame pe’ tirare föra cun u sou becu becüu.

U mangia iscì beghete e öveti suta a rüsca o insci’u sfagnu. U fa u sou niu intra marsu e zügnu int’i sgarbi e int’e fisciaüre d’i trüssi d’i arburi. U ghe mete da sei a ötu övi, ch’i scciuisce dopu esse staiti cuai chinze giurni.


scciaparoche Tichodroma muraria

Longu ascaixi in parmu, u l’à u desciü grixu çene, ciü scüru insci’a testa. Guřa e peitu negri, cua negra cu’i lai d’ê ciüme grixu ciairu. Aře negre cu’e cruventi russu vivu e caiche maceta gianca. Cua cürta, becu longu in po’ cegau. Unge de mena rubüsta.

U mangia beghete, babarote, bestiete e lümassete ch’u atröva insci’e paré d’ê roche, paré ch’u repassa a partì dau bassu versu l’autu, tegnenduse apesu sulu cu’e unge.

Candu u l'é au curmu u se lascia andà zü au fundu pe’ purré arrepiglià u repassu. U nu se posa insc’i arburi o u terren.

U l’é auxelu de muntagna mediana e auta. U fa u niu drente ina scunscia de roca, suvente in posti grami da arrivaghe, u lu fudra de lana e crin. Due vote a l'anu u ghe mete trei o çinche övi.


Ciconidi I sun auxeli maiscì grossi, che e aře auverte i ghe mesüra inturnu ai dui metri. I l’àn e zarpe longhe e slançae, faite aposta pe’ caminà int’e aighe nu tantu funde, in colu longu e macissu, in becu grandu e puntüu. Pe’ u ciü i vive int’i lagàssi. I mangia pesci, raine, bisce, gritagiu, robamola, bestiete e caiche vota fina d’i rati. E scigögne i fan vurenté u niu insc’i campanin, i fümì e i pali d’a lüxe.

scigögna

Ciconia ciconia A Scigögna gianca a l’é in’auxelu assai grossu, d’â punta d’u becu â punta d’a cua a pö esse longa ben ciü d’in metru, cun in’avertüra d’ê aře aumenu dugia. Candu a l’é in pei a l’é auta fina a in metru e vinti. U pesu u zira inturnu ai catru chiloi, mascimu catru e mézu. A Scigögna a s’adata a mangià calunche cosa de cumestibile, fina arrivandu a scangià pastu, segundu duve l’é ch’a sta ma, pe’u ciü, a va’ a cacia de pesci, bestie de pantan e raine, zuntandughe de vote d’e semense, balote, sgurbie e fina rati.

In marsu-avrì, a cubia a l’alestisce insc’in arburu, insc’in teitu o caiche autra müraglia in grossu niu largo ciü d’in metru, duve a fümela a ghe mete, pe’ u ciü, trei o catru övi, che a cua pe’ trentaçinche giurni, agiütà dau mascciu. U mascciu u l’agiüta a fümela inscì inte l’alevagiu d’i pulin, ch’i l’impara a vöřà candu i l’àn setanta giurni.


Columbidi A rassa d’a famiglia Columbidi i sun remarcae da in preçentu macissu cun ina testa pecina, in becu cürtu e butiu, cu’e zarpe cürte cun catru di. E aře, grosse e macisse, i li fan abasta ben cunvegnénti pe’ u vöřu.

caudàn

Columba palumbus

U caudan u l’é longu in po’ menu de mezu metru, sereva a di’ ciü grossu d’in curùmbu. E sou aře auverte i mesüra dai trei parmi ai trei parmi e mezu e u pö pesà dai catr’eti au mezu chilò e ciü. Mascciu e fümela i s’assumeglia: a testa e a schina i sun blüastri, a cua e a punta d’ê aře scüre. U peitu u l’à in cuřù rösa-grixu in po' ciü ciairu. Numà eli i l’àn e macie gianche insci’u colu, ma che i nu furma in anelu. U colu u l’é culurau de verdastru.

Candu i vöřa, insci’u desurva d’ê aře, se ghe ve’ de righe gianche pe’ traversu, ch’i sun u veru segnu pe’ atrövaghe e diferense dae autre mene de cuřumbi. I Caudai i mangia semense, baloture, merete, raixe e de vote pecine bestie sens’ossi. In autunu e in invernu i mangia ciü che autru i früti d’i fon e e giande d’ê ruve. U niu i u fan cun paglia e rame insce l’autu d’i arburi. I cua ün o dui övi, üna o due vote l’anu, intra marsu e nüvembre, scangiandu paregliu da regiun a regiun. I pecin i scciuisce dopu dissete giurni e i ghe dan da mangià d’u pastun, cunusciüu cume laite de cuřumbu, che a cubia a raca föra dau becu. I pecin i lascia u niu dopu tre o çinche setemane.


cuřumbu Columba livia

U l’é longu fina a in parmu e mezu, cun in’avertüra d’ê aře de trei parmi e ciü. Gianca a parte dederé e suta e aře i sun u segnale pe’ cunusce u cuřumbu, ma aiscì e due righe negre ch’u l’à insc’e aře grixe. A cua a l’é burdà de giancu.

A testa e u colu i sun grixu-blö scüru int’i grandi, cun scagliézi de verdu. I ögli i sun purtegalai e i pön esse burdai da de aneli grixu-giancu.

E zarpe i sun russastre. U l’é resistente e lestu int’u vöřu. A vita d’in cuřumbu a pö dürà da trei a çinch’ani, s’u l’é servaigu, ma u pö arrivà fina a chinz’ani, s’u l’é dumestegu.

A cubia a cua, pe’ vintun giurni, dui övi de cuřù giancu pousai d’â fümela, de giurnu a fümela e de nöte u mascciu. Pe’ i primi çinche giurni, a cubia a da da mangià ai növi nasciüi ina specie de laite tirau föra da’i gavasi d’a cubia, dopu, in ciü de stu laite i mangeran, granaglie, granun e autru, de bon atrüvà d’â cubia.


turtura

Streptopelia turtur De media a l’é longa in parmu e trei dì e a pesa in po’ menu d’in etu e mezu. E rigaüre gianche e negre insci’u colu, i a fan cunusce dae autre paresche pöi a gh’à u peitu rösau e a pança gianchissa, e aře e a schina i sun de cuřù russiciu, cun scaglie maron.

S’i se mira de suta, intantu ch’i vöřa, se pö vié ben e punte d’a cua de cuřù giancu.

Pe’u ciü i stan int’e campagne, duve ghe sece grossi arburi duve purré faghe u niu. Da l’antigu a l’à scangiau u modu de fa e nu l’é rairu vieřa aiscì int’e çitàe, basta che ghe sece de löghi verdi.

A mangia granaglie: gran düru, saina, migliu, ravissun, ravanetu, fenugliu, meřega, cardu giancu, ma a mangia aiscì robamola pecina. A cua da marsu a setembre, purtandu â fin due cuae pe’ anu. A mete sulu dui övi, ch’i scciuisce inte due setemane, duve u mascciu u fa a sou parte.


Coracidi U ciü d’ê vote i ven mescciai cun generi ch’i sun chi da nui. I vive insc’i arburi, marcai dau becu a rampin e i di davanti liberi. U sou nome u gh’arriva da l’agetivu latin coracinus, che â sou vota u ne ven dau gregu kórax (crou) e da formis (a furma de), percose i l’àn a testa pecina e bechi grandi, insce curpuratüre atuvàe ch’i l’assumeglia propiu ai croi.

gagiàn

Coracia garrulus

U péitu e a pança i sun de cuřù celéstru, cum’a l’é a testa, intantu che a schina a paresce tenta de castan ciairu, föra de l’atacu e a parte de desurva d’a cua, ch’i sun de cuřù blö-verdastru, cun int’u mezu e ciüme drite brüne.

E due ciüme de deföra d’a cua i sun in po’ ciü longhe d’ê autre e a punta d’a cua a gh’à ina macia negra, ch’u l’é u sou marcu. In vöřu, e aře i paresce abasta, de cuřù blö, cun bordi negri. Sece e zarpe che u becu i l’àn d’i toi scüri e d’â base d’u becu parte in bordu negru ch’u l’atraversa i ögli, tantu da paresce ina mascarina.


Corvidi Tüte e spece i mena ina vita dipendente. I sun bravi a mete a memoria de frasi e i l’imita caicün d’i soi e d’i burdeli ch’i sente, ma aiscì tante parole dite da l’omu. I s’arregorda de cose e früti ascusi d’i mesi avanti, inte cantui distanti d’u boscu.

crou

Corvus corax U ciümagiu spessu u l’é negru pe’ intregu, lüstru e cun sbrilui argentin de cuřù blö-açà ch’i apan candu ti u miri â lüxe d’u sù. Insci’a guřa, da veixin au gavasu, u gh’à de ciüme a furma de lancia ch’i s’adrissa, ciamae barbe, che l'auxelu u l’aduvera pe’ fa cunusce cosa ghe zira pe’ a testa. E zarpe i sun nüe e, cume tüte e autre parte nüe i sun negrote. Zarpe rubüste a furma d’arpiun. I dì i sun catru, tre zirai in avanti e ün inderré, ch’i dan a l’auxelu ina bona tegnüa e in bon echilibriu per terra. I croi imperiali i sun bestie ch’i mangia de tütu, tütu chelu ch’i l’arresce a atrövà, dunca a pö esse ben diferente segundu duv’i vive, a stagiun e cosa gh’è in ziru. I mete sciü famiglia: i s’acubia da zuveni e i scangia cumpagni sulu s’u ghe möire. I sun boi de tegne a mente chelu che se ghe mustra a vuxe e fina de stüdiasse da pe’ eli de risposte assai adate pe’ e dumande che se ghe fa.


curnaglia Corvus cornix

A se pö mirà dapertütu, a s’adata a tüti i sciti, fina ae çità, imprufitandu au megliu d’u vive inseme a l’omu. Nu gh’é ren da fa, i sun i ciü inteligenti d’i auxeli. Avendughe ina bona memoria, a scunde u mangià ch’u gh’avansa inte d’i pecin sgarbi crüvenduři cun de l’erba, pe’ pigliaru pöi iscì dopu tantu tempu. I bagna u pan düru pe’ fařu ümeru, i rumpe tütu chelu ch’u l’à ina scorsa.

A mangia de tütu: bestie morte, övi, bestiete, pecine bestie, robamola, verdüra, früta e in Invernu aiscì de granaglie. Pe’ arrivà a mangià e grite, e lümasse o e nuxi a l’à imparau de lasciaře cařà da l’autu insce d’a terra düra. A l’é deferente d’â Curnaglia negra (Corvus corone) pe’ u ciümagiu negru cu’a schina e a pança grixa e pe’ e mesüre in po’ ciü grosse.


curnaglia negra Corvus corone

A se descunusce pe’ a sou veste, a l’à a schina e e parte de desuta grixe ciaire, cu’a testa, a guřa, e aře e a cua negre. U becu u l’é rubüstu, negru e in po’ cegu. Mascciu e fümela i l’àn a meixima tucia, tüti dui longhi inturnu au mezu metru, cun in’avertüra d’ê aře intra e due brasse e u metru, cun u pesu ch’u pö esse iscì mezu chilò. U vöřu u l’é dritu, cun corpi regulari. E strupe i l’àn ina façun ciü urdinà a cunfruntu de cheli d’u Crou e i se radüna versu seira pe’ andà int’i posti duv’i dorme.


gàssa Pica pica

A gàssa a l’é ina bestia mediu-grossa, becu ciü cürtu d’a testa, rubüstu e in po’ rampinau insci’a punta, a cua assai longa e a scařin, aře ciütostu cürte e arrundae. Pe’ mascciu e fümela, u ciümagiu u l’é de cuřù negru velüu cun sbrilui verdu-blüastre o purpurine insci’a testa, guřa, schina, aře e cua, pe’ contru i sun gianchi i lai, u preçentu e e crüventi de föra d’ê aře. U becu e e zarpe i sun negri. In vöřu a se ricunusce ben pe’ via d’a longa cua a scařin e u cuřù giancu e negru d’u ciümagiu. Longa pocu ciü de dui parmi a pesa da l’etu e mezu ai dui eti e mezu. A mangia roba de bestie che de ciante: bestiete, robamola, vermi, ceche, sgurbie e pecin sarpenti, övi e pecin de auxeli, ratineti, rati, rati d’aiga, bestie maroute, bestie morte, avançi de mangià e de maixelaçiun, semense iscì granaglie, früta fresca, nuxi e ninsöre.

A stagiun d’a cua a l’incuménça in avrì. U niu, ciütostu grossu, u l’é faitu d’â cubia insci arburi auti o custi spinusi, metendughe stechi e ramete seche çementai cun sfagnu e terra, u dedrente u l’é fudrau de radixete, erbe, peřui e ciüme. De vote u niu u l’é cüvertu da in teitu de stechi, atressau de due avertüre. I çinche-sei övi pousai i sun cuai sulu d’a fümela pe’ dissete o dixötu giurni. A triga i limiti d’i boschi, buscaglie raire, prai e campagne curtivae cun arberi e, pe’ u ciü, posti auverti ch’i l’àge d’i arburi in cianüra, insci’e cole e in muntagna fina surve i mileçincheçentu metri d’autessa.


gazana

Garrulus glandarius Pe’ u ciü i sun de cuřù maron violaçeu cun e ciüme crüventi d’ê aře barrae de türchin e negru, macia gianca insci’e aře e insci’a schina ch’a marca maiscì a cua negra. A gazana a sta vurenté int’i boschi de ruve, de castagne e int’e mace de custi. Auxelu scustante u nu se lascia aveixinà, u vive in strupe vöřandu da arburu a arburu.

U tempu d’a cua u l’incumença a marsu-avrì. E cubie i se ne van da pe’ ele, metenduse a fa u niu assai rüstegu, de solitu in çima ai arburi, duv’i ghe pousa çinche o sei övi, pe’ cuàři seže o disete giurni da tüti dui. I pecin i lascia u niu dopu vinti o trenta giurni. Pe’ u ciü i mangia roba d’ê ciante: giande e castagne, ma aiscì roba d’ê bestie: övi e bestie pecine.


gazana scciapanuxe Nucifraga caryocatactes

De furma cunscistente, a l’à in grossu becu negru faitu a stocu, a cua a l’é cürta e trançà, e aře grosse e arrundae. U corpu u l’é brün scüru, maciau de giancu de fin, e aře i sun negre. A cua, negra cu’a punta gianca, a cuntrasta cu’u sutacua meiximu giancu. A l’assumeglia â gazana, ma a l’à u becu ciü grossu e â testa ciü pecina, gh’amanca u ciümassu. Insc’i terrei nevai s’atröva ben i scavi ch’a fa pe’ piglià e semense interrae d’estae.

Se ve suvente, chelu che arresta de pigne e ninsöře, ch’a l’à scciapàu insc’i çepi o e fisciaüre d’i trüssi. Pe’ contra, l’é assai menu façile atrövà i sou nì, ascusi int’u spessu de ciante rüscuse. Chelu che nu ghe deve mancà pe’ mangià i su i pignöi d’î arburi ch’i vive inti posti freidi.

Int’i posti duve nu s’atröva de sti pin, i mangia e semense de castagna o de abeu giancu. I mangia aiscì de bestiete e iscì övi d’auxelu, pecin da nìu, cume a mangerà carne d’ê bestie pigliae int’e ciapure, e fina i pesci ch’i ven aduverai cume esca. A scava da ingurda arbinai de vespe e de abeglie pe’ arrivà ae beghete. I nu sun auxeli ch’i migra. Caicün u pö lascià i sou posti candu l’anà a nu l’é bona, e che i pin i fan poche pigne.


tàcuřa

Corvus monedula A ciü parte d’u sou ciümagiu a l’é negra o grixastra ma nu e mascele, a cupeta e u colu, ch’i sun d’in grixu ciairu o argentu. U cuřù de l’ögliu u l’é giancu-grixastru o giancu-argentu. A tacuřa a l’é paixa, a se bugia in cubia, mascciu e fümela o in grüpi ciü cunscistenti, aiscì se e cubie i stan inseme au dedrente d’e strupe. Suvente a sta cun croi e sturni. U mangià a u piglia pe’ u ciü dau terren, ma a n’atröva in po’ aiscì insc’i arburi.

A mangia bestiete e robamola, semense de areghe e de gran, avançi de mangià d’i omi, inte çità, pesci spersi insci’e ciaze e a l’arroba u mangià insci’e toure assai ciü aviau d’i autri auxeli d’u genere d’i croi. In çità a se piglia i övi e i pulin d’i cuřumbi. A fa u niu int’e müraglie e int’e roche, in sgarbi pe’ u ciü larghi, ch’i l’àge in’intrata strenta. U niu u l’é faitu de stechi, rameti, tochi de papé, pei, prastica, osse, ciümassi d’erba, raixe, ciüme, lana, corda, fi natürali e\o artificiali. I övi i sun aiscì de furma d’övu alongau e i sun lisce, lüstre, de cuřù negru, brün-auriva o grixu, pe’ u ciü gh’é catru o çinche övi pe’ nià, ch’a l’é pousà a pö pre’ d’â prima metà d’avrì fina â fin de mazu.


Tüti i Cuculidi i sun auxeli di mesüra mediana e pecina. Üna d’ê calità ciü a lögu ch’i marca sta famiglia i sun i pei: i l’àn i dui di de mezu režirai in avanti e e due de lau zirae inderré. I ciümagi mustrai i scangia mancu pocu au dedrente d’a famiglia. Caicüna de se spece, pe’ u ciü chela ch’i l’aprufita d’u niu d’i autri, i mustra de curui camüfai. Pe’ contru, caicün de sti cüchi u mustra a tucia d’i farchi, cun de righe insc’e parti basse d’u corpu. Stu faitu u mete in alarme e spece da imbröglià, dandu modu â fümela d’intrà comuda int’i ni.

cücu

Cuculus canorus U cücu u l’é longu in po’ menu de dui parmi e u pesa da menu d’in’etu a ciü d’in’etu e mezu. U ciümagiu u l’é versu u türchin inta parte de surva, ma de vote a fümela a pö esse russicia. Int’a parte de suta u l’é ciü ciairu cun de righe de traversu scüre. U l’à zarpe cürte, aře longhe e sutire versu a fin, a cua longa, ciü grossa a l’atacu. U l’é ben cunusciüu pe’ via d’u sou faitu ch’u se fa cuà l’övu metenduřu int’u niu de caiche autru auxelu, cume: canairöre, testenegre, canezan, balarine e caveurne.

A fümela a mete zü in’övu sulu int’e ciache niu, da avrì in pöi, fina a metine zü chinze o vinti. Sti övi i s’assumeglia assai a chele d’a specie int’u niu. Candu u scciuisce, u pecin d’u cücu, pussandu cu’a schina, u böta föra i autri övi d’u niu, chi nu sun ancura scciuìi, presentanduse cume l'ünicu ospite. A cubia adutiva e l’aleva cume s’u fusse ün d’i sou pe’ due o tre setemane.


A famiglia d’i Fasianidi a mustra sugeti ch’i l’àn u becu nu gairi cegau, cun d’i pei e di nüi. Pe’ u ciü i mascci i gh’àn i sperui.

cagliura

Coturnix coturnix A cagliura cumüne a l’é brüna cun strenaüre de traversu e pe’ longu giaunu-rüze insci’e parti de surva, ciü scüra insci’a testa e insci’a schina, cu’a guřa brün-rüze, u gavasu giaunu-rüze, u centru d’u preçentu giancugiaunissu, e i lai d’u peitu e d’a pança russu-rüze cun righe pe’ longu giaunu-ciaire.

D’â mascela de surve, surva l'ögliu, insci’u colu e inturnu â guřa ghe passa ina riga brüna-giauna-ciaira, e ciüme canunetu de prima i l’àn insci’u fundu brün-negrüssu d’ê macie de traversu giaunu-rüze, che inte l'inseme i fan de righe, e timuneire giaunu-rüze i l’àn i canuneti gianchi e d’ê macie negre a furma de nastru.

E mesüre i van dai ötu di de tüta a longhessa a ciü d’in parmu de l'avertüra d’ê aře. A mangia semense de tüte e mene, föglie e böti. Pe’ fa carà megliu cos’a mangia, a l’ingura de priete, cuscì a l’à da besögnu d’aiga pe’ levasse a sé, ma za che gh’abasta poche tache d’aigaglia, ch’a cöglie insce föglie, l’é rairu ch’a l’age de posti fissi duve andà a beve.


faxan

Phasianus colchicus U l’é longu mezu metru e u pesa da in chilò fina a in chilò e mezu. U vive int’i boschi s’i l’àn de lau de zerbi o de campagne a grande fundu, basta che ghe sece de l’aiga. U nu s’atröva mai au desurve d’i mileçentu metri d’autessa. U mangia semense, balote in ciü d’ê bestiete, sgurbie, furmigure e fina de biscie. U nu l’é un gran vöřavù, ma u se bugia ben insci’u terren duv’u l’é in gran caminavù.


pavùn

Pavo cristatus addobbata U n’arriva da’e fureste de l’India, purtau in Europa dai Rumai, che in ciü de esse tirai d’a sou belessa, i l’alevava pe’ mangiasse a sou maiscibona carne. A testa e u colu d’u mascci i sun cüverti de ciüme blö eletricu dai sbrilui argentai. Inturnu ai ögli u gh’à da pele nüa, gianca cun drente ina riga negra. Insci’a cupeta u mustra caiche ciüma nüa ch’i fan in elegante ciümassetu.

U péitu e a schina i sun cüverti da grosse ciüme blö-verde argentae. E aře i sun gianche marmarizae de negru, candu i lai i sun giaunu-purtegalu. Chelu che pö mustrà sulu u pavùn mascciu i sun e ciüme cruventi d’a schina, longhe stramesürae, fina a dui metri.

Se pensava che ste ciüme i fusse e timuneire d’a cua, pe’ contru insci’a longhessa i nu l’àn a meixima cantità de barbe, però insci’a punta i s’alarga pe’ da’ furma a ina pařeta cun a sou vistusa macia a furma d’ögliu. A fümela a l’à a testa gianca e brüna cu’u ciümassetu d’adançi. U colu e u péitu i sun verdu argentau e brün. I lai e a pança i sun giancastri, maciai de brün. Brüne i sun aiscì e aře, marmarizae de negru, cume a cua.


pernixe de muntagna Alectoris graeca

De longhessa a mesüra in parmu e catru di, e aře averte i l’arriva au mezu metru, blüastra insci’u desurva e insci’u peitu, gianca sut’a guřa cun ina riga negra insci’a fronte e insci’a guřa, e aře d’i scangi maruneti ch’i tira au russu e burdai de negru, a parte sutana cuřù rüze, e ciüme de prima deföra de cuřù russu rüze cu’i cantui giaunastri e russi.

I ögli maruneti, u becu russu, u pe’ russu smortu. A mangia de tütu chelu ch’i fan e ciante e de picine bestie. A cua ina vota l’anu int’a prima avançà, d’urdinariu a fa’ u niu int’in sgarbu d’ê roche, imbutiu de sfagnu e de ciüme.


pernixe russa Alectoris rufa

A vive vurenté int’i posti averti, a basse autesse, suvente int’a garega o int’e rairüre d’i boschi da tagliu. De rairu a piglia u vöřu, a l’à ciü caru curre a longu, e sulu in caixu de periculu a piglia u vöřu. A mangia semense, balote e caiche bestieta.

A fa u niu int’a Prima avansà, a pousa da deixe a dixiötu övi, ch’i scciuisce dopu tre setemane de cua, i pulin i vegne grandi in menu d’in mese.


stérla

Perdix perdix A l’é longa in parmu e catru di e a pesa fina catr’eti. A l’à in corpu rundu, cua cürta, aře cürte e arundae, testa e guřa russu maun, parte desurva e desuta d’u corpu grixu-ciairu cun sutiře barraüre scüre ch’i s’ingrossa versu u bassu, lai cun larghe fasce brün-rüze, grossa macia insci’u péitu brün scüra a furma de ciapun, ciüme dedeföra d’a cua russu-rüze.

A fümela a l’à in ciümagiu ciü ciairu e macia insci’u péitu ciü pecina. A s’acasa int’in postu suvente in cianüra, ma gh’apiaixe de ciü i posti int’e cole cun zerbi de custi e erba, prai cun de campagne, duv’a l’atröva u sou mangià faitu de erbe, semense, cun ina pecina parte de bestiete. In invernu a se radüna in grossi grüpi, o dunca in cubie o in famiglie, pe’ anda’ in cařù da mazu a lügliu


Fringillidi Pe’ u ciü i l’àn bechi trossi e macissi, inte caiche spece aiscì ciütostu grossi. Tüti i Fringillidi i gh’àn duze ciüme purtanti e növe ciüme de direçiun. I cuřui base d’u ciümagiu i sun u maron e u verdognulu. Tante spece i mustra aiscì larghe aire de cuřù negru, za che u giancu pe’ u ciü u l’amanca, au deföra de caiche fiřa insc’e aře e caiche autru marcu. Pe’ u ciü i mangia semense. Candu i fan u niu, i Fringillidi i mangia iscì de pecin bestiete d’aiga. I sun tüti boi cantavui e tanti i se sun adatai a vive in gagia, cume u canarin, ch’u l’é u ciü famusu.

cardelin

Carduelis carduelis A mascara d’u murru a l’é russu açesu burdau de negru au virun d’u becu, cume negre i sun e parte mediane e de derré d’a testa, pursi e mascele gianchi, giancu grixa a pança e a parte de mezu d’u peitu, sfümau ai lai de ninçöra, brün ninçöra u surva, in po’ ciü ciaira a schina, are negre rigae de giaunu, cua negra cun macie gianche.

U becu u l’é giancastru rösau cun u curmu neirastru o türchin, c’u vegne ciairu a reu inta stagiun d’i amui. Zarpe brüne. U mangia seménse e früta.


ciciö ruselin o dunca rösela Pyrhula pyrrhula

I ciciö ruselin, i l’àn u desciü grixu, a pança gianca e in ciümassu negru. U peitu d’u mascciu u l’è de curù russastru, pe’ contru a fümela a mustra in peitu ch’u va dau grixu russastru au maron. I sun longhi dai ötu dì au parmu e i l’arriva a pesà ciü de sete unçe. I stan inti boschi, giardin, campagne e inte fureste miste e de föglia, in muntagna e in cola.

I mangia semense e bruti, ina cosa che pe’ u ciü a nu’ piaixe ai giardinei. D’urdinariu, i ruselin i se sposta in cubia e de rairu in grossi sciami. U niu i l’atressa pe’ u ciü insci arburi o seve cun sfagnu, raixe e rame, e u l’é fudrau de drente cun ciüme, pelüchi e erba. A cuà a l’é de catru o çinche övi türchin cun macie de curù russu viuretu e punti negri.


fanetu

Carduelis cannabina U fanetu u l’é in’auxelu assai stimau pe’ u sou cantu. U s’atröva inte tüte e regiun d’Itaglia. In genere, gh’é ciü caru zirà pe’ rairüre e slarghi, nu in cianüra. Pe’ u ciü, u mangia d’ê semense, ma aiscì de bestiete.

U fa u niu inti custi, da veixin a l’aiga curente. I curui d’u fanétu i van dau brün d’a schina au russu vivu d’u fronte e d’u peitu, dau grixu d’u marcu d’u murru au giancu d’a banda d’ê are, in ciü d’i canunéti negri.


freixun

Coccothraustes Coccothraustes Carateristicu d’u fruxùn, u l’é u becu de curù blö argentin inta stagiun de l’amù, ch’u vegne giaunastru inti autri mesi. U pö arrivà a mesürà ötu di, pe’ pocu ciü de due unçe de pesu. U curù ciü cumüne u l’é u maron, cun capüciu de curù ninçöra e fascia grixa inturnu au colu, u l’à pissetu e mustassi negri, are negre cun fascia gianca e pança gianca.


frénghélu

Fringilla coelebs U frenghelu u mesüra a pö pré ötu dì. U mascciu u l’à e ciüme ciü culurae d’a füméla. De faitu, cume a fümela a l’é brün giaunastra, intu ciümàgiu d’u mascciu gh’é u turchin d’a testa, u verde d’a schina, u rösa vivu d’u peitu, u giancu d’ê barre inte are e u negru d’a çima d’ê are.

U mangia seménse e früta.


frenghelu de e Arpe o dunca frenghelu arpin Montifringilla nivalis

U freghelu arpin u l’é u sulu auxelu d’ê Arpe cu’e mesüre pecine, pocu ciü d’ina passura, ch’u l’àge e are e a cua pe’ gran parte gianche, ch’i se ven ben candu u vöra. Da per terra, u paresce brün insce parte d’a schina e curù crema de desuta, a gura cu’a macia negra inti grandi, ciü marcà intu mascciu. U l’é parescu a ina passura, cu’e are in po’ ciü longhe e agüsse.

U becu u l’é faitu a conu, negru in estate e giaunastru in inverno e inti zuveni. U culuriu d’ê parte d’a schina u l’é d’in brün tütu parescu, cu’a testa grixastra. E parte desuta i sun gianche crema cu’a macia negra, suta a gura inti grandi. E are gianche i l’àn a metà d’a çima negra a cua a l’é gianca cu’u timuné d’u mezu negru. A fümela a l’à a testa ciü brünastra e a macia negra inscia gura menu larga. A taglia media a l’é a pö pre’ sete dì de longhessa, e in vintiçinche unçe de pesu.

U s’atröva inte ascaixi tütu l’emisferu nord, in Itaglia u vive insce Arpe, e insce çime ciü aute de l’Apenin d’u centru. I posti duv’u sta ciü vurenté i sun cheli de muntagna, au desurva d’u limite d’ê zone cu’i arburi. A fümela a prepara u niu a furma de cupeta inti de sgarbi che a tröva fra e roche. A fa ina sula nià a l’anu pousandu 4/5 övi gianchi, che a cua pe’ 13/14 giurni


lügheru

Carduelis spinus U mascciu d’u lügheru u se presenta cu’u fronte, a cupeta d’u çervelu e u pissetu de curù negru, che a fümela a nu l’à. Autru segnu distintivu a l’é a pele de curù giaunissu ch’i l’àn i mascci. Pe’ u ciü u l’é longu insce sei ùnçe e u pesa insce due ùnçe.


pitapin

Loxia curvirostra U pitapin mascciu veciu u l’é russu maun cu’e are e a cua negre. A fümela a l’é brün grixa cu’e are e a cua brün negre, a schina giauna verdastra. U becu, a curmu incruxau u rende incunfundibile a specie. U pitapin u cresce fina a ötu di de longhessa e u pesa fina a in po’ menu de due unçe.


röselin

Carpodacus erythrinus U röselin u l’é longu sete dì, e u pesa in’unça. U mascciu u l’é russu vivu inscia testa, suta u becu, a gura e u stömegu, au deföra d’a parte veixin a l’aureglia ch’a l’é maron, a schina a l’é venà de russastru e de maron, e are i sun maron scüru cun due barre gianche, a pança giancastra. A fümela a l’à curui menu lüstri insciu grixu maron.

saurin

Serinus canarius serinus U saurin longu sete dì, u l’à u fronte e a cupeta d’a testa giaunu verdun riga de brün negru, u çegliu giaunu, u mantelu brün giaunastru rigau de brün negru, schina e parte de suta giaunu verdun, lai rigai de brün, pança giancastra, canuneti e canui brün negri burdai de verdun, crüventi d’ê are cun puntete ciaire.

U becu u l’é de curù cornu, ciü giagiu versu a ganascia de suta, e zarpe i sun de curù brün carregu e u curù de l’ögliu u l’é brün negru


scìa

Emberiza hortulana A scìa u l’é in auxelu pecin, cu’a testa grixu verdastru e u corpu de curù giaunu limun. A schina a l’é brün russastra cun d’i toi negri, a diferença cu’a fümela a l’é percose ela a l’à i curui menu lüstri. Ae scìe gh’apiaixe sta inti posti de cianüra, e cole erbuse e i se recunusce cun pocu sforsu pe’ via d’u sou cantu duçe, ma triste. I mangia de semense, ma i gh’azunta d’ê früti, bestiete e autra robamola. I fan u niu tra mazu e lügliu.

scìa d‘ê cane

Emberiza schoeniclus Inturnu ae grosse aighe dùçi, gh’é ina scìa ch’a vive intu mezu ae cane, ch’a l’à a schina paresca a chela d’i autri auxeli d’a sou spece, dunca a l’à de venaüre maron e negre, pöi a l’à in capüciu negru inscia testa ch’u fenisce cu’in culà giancu, peitu e pança i sun ciairi, u becu u l’é faitu a conu, cum’i l’àn cheli ch’i mangia e grane.


sizerin

Carduelis flammea U sizerin u l’à in ciümagiu brün gagliurau de negru e maron, cun d’u russu insciu curmu d’a testa, u peitu e i lai, in ciü d’in bàuciu insciu cumençà d’a cua e a gura negra, becu purtegalu scüru. De media u mesüra sete dì de longhessa, e u pesu u l’é inturnu a l’ùnça


verdùn

Chloris (Carduelis) chloris U verdùn u l’à in becu largu au cumençu, cürtu e düru, u l’é de curù verdu cun d’i toi giauni carreghi, u l’à presente d’u negru. U l’arriva ai ötu dì de longhessa, e u pesu de ascaixi in’unça.


zìguru

Emberiza calandra U zìguru u l’é de curù maron, cun de righe ciü scüre inscia schina, e u peitu de curù avana. U l’é u ciü grossu d’i ziguri, longu deixe dì e ascaixi mez’etu de pesu.

ziguru giaunu Emberiza citrinella

U l’é longu ötu dì e u pesa in’unça. I sou curui i sun u maron venau inscia schina ch’a l’é versu u russastru, u giaunu inscia pança e a testa. U preferisce i posti averti, cun pochi arburi.


Irundinidi Tüte e spece d’a famiglia Irundinidi i l’àn ina façun pe’ u ciü paresca, ma diferente da chela d’i autri Passeriformi. E rundure i se sun cunfàe â cacia d’ê bestiete intantu ch’i vöřa, cun andamà u sou corpu a ménçu e de aře longhe e puntüe, ch’i ghe dan maiscì de manövra e ina longa resistensa, in ciü de mumenti de vöřu pe’ u ciü longhi. A cua a l’à duze ciüme e a pö esse abasta divisa in due, cun in pecin repigliu. E rundure i pön caminà e fina curre.

rundura Hirundo rustica

A Rundura a l’é in’auxelu pecin e alertu, longa ötu növe di, cu’e aře de duze o treze centimetri. A l’à ina cua longa e bifurcüa, aře cürve e agüsse e in pecin becu dritu de cuřù grixu scüru.

A sutaspece eurupea a l’é de cuřù blö-scüru ascaixi negru insci’a schina, grixastru insci’a pança e a l’à ina riga russa insci’a guřa, separà d’â pança da ina fascia blö-grixa.

A fa cun cüra u sou niu gumbàu, faitu de pauta, purtanduřa int’u becu. A parte dedrente d’u niu a l’é faita de erba, ciüme e autre cose mole. U ciü d’ê vote, a fa u niu int’i teiti dê cae, fenéire, stale. Candu nu gh’éira de cae in ziru, e rundure i fàva u niu insci’e scöglieire o int’e barme. A mangia bestiete.


rundura de riva Riparia riparia

U l’é l’auxelu ciü pecin d’a famiglia d’ê rundure, arrivandu â longhessa de sei di. A rundura de riva a l’à a cua sulu in po’ furcüa e in becu ciatu e puntüu. E parte de desurva a ghe l’à cuřù terra de Siena brüxà, a parte de desuta a l’é gianca cun strenaüre maron-grixastre insciu corpu.

A sta ciü ben in posti veixin a l’aiga, pantai, scciümaire, cave d’arena o de pria. A büve e a fa u bagnu in vöřu. A l’à besögnu d’ina riva agarà viscusa. A vöřa a rasu de l'aiga e a và a çercà bestiete arrivandu a in’andana de çincanta chilometri a l’ura.

Mascciu e fümela, inseme, i scava e galerie cu’u becu e arpe in prufundità, drente a paré agarà e arenusa, duv’i meteran i övi. I sgarbi in muntà drente in terren stabile, i sun alargai e fuderai intu fundu cun de ciüme e d’i fì d’erba. Sece u mascciu che a fümela i cua üna o due vote a l'anu çinche o sei övi, pe’ catorze o seze giurni.


Lanidi U nome Laniidae u ne ven dau latin Lanius che vö di’ maixelà, e a l’arregorda a cum’i mangia sti auxeli. E càveurne i sun auxeli de mesüre mediane, cun in ciümagiu da negru a grixu, fina au maron. I l’àn bechi a rampin cume cheli d’i predatui. I se sun acandacài a piglià bestiete e pecin delescai, ch’i l’infira insc’e spine o ae ramete d’i custi.

caveurna

Lanius excubitor A taglia media de st’auxelu a l’é longa in parmu e a pesa pocu ciü de mez’etu, a l’à in peitu de cuřù giancu, aře negre cun ina macia gianca, testa e schina de cuřù grixu, cun ina mascara insci’a facia de cuřù negru.

A mangia grosse bestiete, pecin auxeli e caiche pecina biscia. Candu stu tipu de mangià u l’é abundante, a custüma infirsaru insci’e spine, pe’ pöi andasseru a piglià candu u gh’amanca. A fa u niu int’i custi bassi, pe’ metighe dai catru ai sete övi, ch’i scciuisce dopu seze giurni.


Meropidi

I auxeli de sta famiglia i l’àn mesüre pecine e mediane e i sun faiti abasta longhi, becu longu e cegau, zarpe pecine cu’i di davanti in po’ aveixinài tra de eli, aře longhe e strente, cua longa, e ciümagiu ben culurau.

vespairö

Merops apiaster U sou ciümagiu u l’é de toi brün-giaunissi e castan-russastri int’a parte dedesurva, u sou colu u l’é giaunu e a parte de desuta a l’é ciü che mai blö. U sou becu, alongau e cegu, i u fan cunusce aviau. U vive int’ê valae da veixin ae scciümaire duve ghe sece arburi e custi. U scava u sou niu inte custui de terra ümera, arenusa o int’e braie. Pe’ mangià u piglia e bestiete in vöřu. U mete int’u niu da catru a sete övi, int’u periòdu tra a fin d’avrì e a fin de lügliu.


Famiglia d’auxeli Passeriformi, ch’i l’àn catorze calitàe e ciü de çincanta spece ben ben spantegae. Urdinariu pe’ tüti i Motacillidi u l’é u custante bugià d’a cua.

balarina gianca Motacilla alba

De façun slançà cu’ ina longa cua delongu in muvimentu cadensau, becu sutiřu e puntüu. U mascciu in veste d’amù u nu se pö cunfunde: mascarina gianca insci’u fronte e insc’i ögli, arreversa cun chela d’a guřa, u péitu e a cupeta negri. Schina e aře grixe, cua negra burdà de giancu e parte de desuta gianche.

A fümela a l’à cuřui menu marcai insci’a testa. A piglia pecine bestiete per terra insc’i fundi d’erba, strade, custui, braie e teiti. A pö svöratà pe’ çercà de bestiete aiscì insc’e spegli d’aiga e caiche vota insci’e bestie in pastüra. Int’a Prima, a fa in grossu niu a cupa, ascusu in recanti natürali cume rive e custui, o insc’e cae.


balarina giauna Motacilla cinerea

Longa növe di, cu’a cua longa e negra, a schina giauna-verdastra e parte de desurva i sun grixu-auriva, sutacua giaunu. A mangia bestiete mole. U tempu de l’amù u va da marsu a mazu, a fa u niu in sgarbi d’ê roche, d’ê müraglie o suta i ponti. A cua ina vota a l’anu, pousandu da catru a sei övi int’in niu a cupa faitu de fi d’erba, sfagnu e föglie. A cubia a s’agiüta int’u cuà e inte l’alevagiu d’i pecin.


ciatarun

Anthus campestris

U l’é longu in parmu, ma de vote in po’ de menu. U l’à ina tucia cuřù de l’arena cun mace brüne insci’a veste, che insci’a pança u l’é in po’ ciü ciairu. U sou vöřu u l’é assai lestu, za ch’u slarga e aře pe’ pöi trare d’asbrivu. U mangia semense e bestiete. U fa u niu int’inciotamentu d’u terren, ingarnenduřu cun erba seca e raixi drente, ma föglie seche, sfagnu e raixe int’u deföra. A fümela a cua i övi, che pe’ u ciü i sun catru o sei pe’ cuà e de cuřù giancu strünae de russastru ascaixi maron. A tradiçiun pupulare a cunscidera u Ciatarun balurdu, tantu da ciamà cu’u sou nome e persune babule.

scurlüssura Motacilla flava

A l’é longa inturnu ai ötu di, cu’e aře averte d’in parmu. I mascci i l’àn e parti dedesurva verdu-maron ciairu, a cua negra cu’e timuneire de föra gianche. Int’a sutaspecie presente in Itaglia, a testa a l’é grixa, a guřa gianca cu’e aureglie negre fina au becu. E parti desuta i sun giaune. A fümela a l’assumeglia a in mascciu assai stentu. Pe’ tüti i sugeti a calunche età e zarpe e u becu i sun negri. A fa u niu insci’u terren tra custi bassi. A gh’à in vöřu in po’ undesante ch’u scangia suvente direçiun. Candu a l’é per terra a se bugia caminandu.


spipura

Anthus pratensis A l’é in’auxelu migravù ch’u passa l’invernu int’u meridiun de l’Europa, int’u Nord de l’Africa e int’e regiun basse de l'Asia, ma int’a stagiun cauda a sta pe’ u ciü in Irlanda, Gran Bretagna e int’e veixine coste de l'Europa du Punente. Pe’ u ciü, a sta int’e larghe zone zerbe, cume pastüre e brügheire. Insci’u terren a s’aciata assai ben.

U sou ciümagiu u l’é maron int’a parte de desurva, ninçöra inte chela dedesuta, ch’u mustra pareglie strenaüre negre insci’e gran parte d’u corpu. E zarpe i sun rösa giagiu e u becu u l’é sutiřu. A fa u sou niu per terra e pe’ u ciü a mangia bestiete e babarote, caiche vota aiscì lümasse e semense. A spipura a l’é üna d’ê specie ospiti d’u Cücu.


Muscicapidi Sti auxeli i s’apresenta inte tante maneire, ma i sun tüti de boi cantavui. Tante spece i l’àn u ciümagiu d’u meiximu brün, cume de autre i sun maiscì culurae, ciü che mai i mascci. Ascaixi tüte i l’àn d’i bechi larghi e acianelai, cunfai a piglià bestiete au vöřu, candu e poche spece ch’i çerca u mangià insci’a terra, pe’ u ciü i l’àn u becu ciü sutiru.

ciapamusche Muscicapa striata

U ciapamusche a fa u niu chi da nui d’estae, migravù, u l’arriva inturnu â metà d’avrì lasciandu i ni tra a fin d’avustu e metà de setembre. U ciümagiu u l’é pocu vivu cu’e parti d’a schina maron-grixe, za che chele d’a pança i sun gianche grixe. U se pö ve insc’i bordi d’i boschi, insci’e paré d’ê roche, ma aiscì inti giardineti a i giardin d’ê cae. Mascciu e fümela i stan inseme pe’ tüta a vita. Se ne ve tanti candu u pö fa bona cacia e u cua ciü övi. Musche e muscin i sun bona parte d’u sou mangià. U cacia partendu da in giucu: u ve a musca e u va a pigliařa cun acrubaçie da spetaculu.


Int’i Oriolidi u becu u l’é in po’ a rampin. Ben adatai insc’i arburi, i elementi de sta famiglia pe’ u ciü i l’atröva da mangià a caiche autessa dau terren, aiscì se u garbé e chelu dourau i mangia de früti cazüi per terra o de bestiete pigliae in mezu a l’erba. I vöřa sbatendu e aře in modu pesante, ma cantu basta pe’ in vöru lestu e undesànte.

garbé

Oriolus oriolus U mascciu u mustra in cuřù giaunu-negru, a fümela a se cunusce pe’ i toi giaunu-verdi ciü amascarai, cun striaüre grixe insci’a pança. A taglia a l’é d’in parmu de longhessa, pe’ in pesu de 70 gr. A sta vurenté int’i boschi a föglia larga, suta i 1800 metri (s.l.m)., ma a s’atröva aiscì int’e çità.

U fa’ u niu intra mazu e zügnu, e u lu fa’ a l’atacu d’ina rama, ch’u se cunusce ben , za ch’u l’é stacau â rama ma a parte de mezu a l’é suspesu int’u vöiu, cume in'amaca. U mangia bestiete, babarote e früti.


Paridi

I sun ina famiglia d’auxeli ch’i nu sun ciü longhi de sete di. A sparisöra [Parus major) a l’é a spece ciü grossa. Tüta a famiglia a mangia bestiete ma i nu lascia andà semense, balete o früta.

ciarra

Aegithalos caudatus A l’é longa séte di, cun tüta a cua che da pe’ ela a l’é ciü de trei di. De surva a l’é negra e maron, giancastru int’a parte desuta cun lai russastri. A l’à ina curuna gianca. Chele ch’i s’atröva int’u Nord Europa i l’àn testa e lai gianchi d’u tütu, cu’ ina diferensa ciü marcà tra u giancu e u negru, dae nustrae ch’i sun in po’ ciü grixastre. Gh’é fina in incruxu tra i dui ch’u l’à a testa gianca d’u tütu, da nu cunfunde cun a calità nordica.

ciciö capüçun

Parus Poecile montanus U zirunda pe’ i boschi ch’i sece de rüscuse o de föglia larga, d’â cianüra â muntagna, assai ligau a’i püri arixéi, in specie versu u limite d’u mascimu de l’autessa, duv’u l’atröva maiscì de bilui duve faghe u niu. U s’assumeglia tantu au ciciö grixu, u l’à a testa cüverta da ina calota negra, ma ciü larga versu a cupeta, bavairin negru ciü largu suta u becu e sutiře striaüre argentae insci’e aře, segnae dai bordi ciairi d’ê remiganti. D’invernu u mangia granaglie e int’a bona stagiun de bestiete.


ciciö cu’a cresta

Parus Lophophanes cristatus U l’é longu sei di, cun in’avertüra d’ê aře d’ascaixi in parmu e u pesa 13 gr. U ciümagiu u l’é castan insci’a schina, insci’e aře e a cua, candu insci’a pança u l’é giancu-grixu. U becu u l’é sutiřu, cürtu e puntüu. A guřa a l’é marcà da in cularin giancu, segnau da ina riga negra, assai neta suta u becu, ch’a l’atraversa iscì i ögli, parescendu ascaixi ina çercia. A testa a l’é grixa cun pecin punteti gianchi. U sou ciümassu o cresta de ciüme, ch’u ghe da u nome, u l’é grixu scüru e ben drissau.

Mascci e fümele i sun pareschi de cuřù. Pe’ u ciü, u mangia bestiete e babarote ch’u l’atröva int’e areghe sciüte d’i arburi, azuntandughe pignöi trai dae pigne. In autunu e in invernu u va a çercà semense e pecin früti. Cum’u fa stu tipu d’auxeli, u se mustra in bon echilibrista insci’e rame, candu u çerca da mangià. U mete da parte u mangià pe’ l’invernu, stremanduřu int’i sgarbi d’i arburi o int’u mezu ae areghe sciüte.


ciciö grixu

Parus Poecile palustris U l’é longu sei di, e u pesa fina 12 gr. Fronte, cupeta e u bavairin i sun negri. A schina, e aře e a cua maruneti. Pança ciaira. E zarpe i sun grixu-blö, u becu negru. U vöřu u l’é assai spediu, cun léste batüe dê aře. U fa u niu int’i boschi a föglia larga de cola e bassa muntagna. U mangia bestiete, ma d’invernu u gh’azunta semense e früta. U tempu de l’amù u va da avrì a zügnu. I ni i sun faitu drente ai sgarbi d’i trüssi incì de sfagnu, ciüme e peřui. U ghe pousa séte o növe övi e u mantegne i pulin pe’ disète o dixinöve giurni. Inte stu periudu u porta a bon fin due cuàe.


fratin

Parus Cyanistes caeruleus U Fratin u l’é longu çinche o sei di e u pesa inturnu ai 12 gr. U ciümagiu u l’é assai vivu, mustrandu sece int’u mascciu che int’a fümela in cuřù blö forte insci’a cupeta d’a testa, insc’e aře e insci’a cua. Verdastra insci’a schina, ina mascarina gianca, traversà da ina riga negra a l’autessa d’î ögli, e u peitu giaunu-surfanu. U l’à u becu negru a punta e e zarpe cürte e robüste grixu-blö. I zuveni i sun assai ciü giauni d’i veci, e i l’àn in’estru pe’ u ciü zögusu. Ciü che autru, u vive int’i boschi d’ê cole o de cianüra, ma u l’é aiscì in abitüé de fundi da früta e giardin, duve u se fa vié destresàsse tra e rame, pe’ çercà da mangià.

U fratin u mangia bestiete. U sou mangià preferiu i sun i verméti, i pegögli d’ê ciante, beghéte, babarote e pecin delescai, ch’u l’atröva insc’i arburi. A tüti i modi, inte l’invernu u nu desdegna semençe, baléte e früta. U fratin u fa u niu inte calunche sgarbu d’i arburi, çepi, müraglie o int’e caséte niu. U l’aduvera u meiximu niu, anu dopu anu, e u lu prutese int’u tempu d’a cuà. U lu fa aduverandu sfagnu, lana, perui e ciüme. I övi, de solitu sète o deixe, cu’a scorsa gianca, gagliurài de punteti scüri, u i posa tra avrì e mazu, cuanduři pe’ ina chinzena de giurnae.


sparissöra Parus major

Longa sete di, cu’e aře averte de ascaixi in parmu, a mustra in ciümassu verdastru insci’a schina, cu’a cua e e aře grixu blüastre. Testa e guřa i sun de cuřù negru lüstru, cu’e ganasce gianche. U peitu giaunu u l’é despassau pe’ longu da ina riga negra d’â cua a’u preçentu che, int’i mascci, a l’é in po’ ciü larga. A vive int’i boschi de ciànte rüscuse, nu despreixàndu parchi, giardin e orti da früta. A sparissöra a fa u niu int’i reçeti d’i arburi e d’ê müraglie, fandu u niu cin de sfagnu, peřui e ciüme. A scciossa ötu o chinze övi tra avrì e mazu. Lisce, gianche cun pecine mace russu scüru, ch’i vegne cuai d’â fümela inturnu ai chinze giurnae.

A sparissöra a mangia tante bestiete, ch’a piglia, pe’ u ciü, intra e rame basse e per terra. Beghete, abeglie, babarote, i sun u mangià ch’a l’à ciü caru, ma pe’ via d’a sou grumandixe a s’aleca aiscì a’e semense, â früta e a e sou balete. A smenüssa u mangià cu’u becu, tegninduřu fermu cu’e zarpe.


I Picidi i sun abasta asperti inte l’arrampegasse insc’i trussi, aduverandu e unge a rampin e a cua, ch’a l’é drüa e forte, da fa’ lögu cume serve da puntelu. I gh’àn in becu ciütostu longu, dritu e forte ch’u cuntegne ina lenga abasta longa, cu’a punta paresca au cornu, ch’i l’aduvera cacianduřa föra cun forsa. I Picidi, i sun abasta spantegai pe’ tütu u mundu, però i l’abunda int’i paisi caudi.

picu

Dendrocopos(Dryobates) major E furme i sun in po’ macisse, cu’a grossa testa arrundà e u forte becu a stòcu. U s’apresenta negru insci’a schina, insci’e aře e a cua cun de strenaüre giancastre au cu’. U peitu e u culà i sun ninçöra, candu a pança a l’é russu açesu. A testa a l’é negra cu’a guřa e e mascele gianche, spartie da ina sutira riga negra ch’a parte dau becu ch’u l’é negru, puntüu e ben rubüstu

E zarpe i sun adate a bugiasse insc’i trussi driti, ch’i vegne muntai a sauteti, agantanduse cu’e forti arpe, agiutanduse cu’a cua. I mascci i se descunusce assai ben dae fümele percose ele i l’àn ina fiřa russa insci’a cupéta. U mangia e beghete d’ê bestiete d’u legnu, babarote, övi d’auxeli e früta.


picu garbé Picus viridis

A sou testa a l’é marcà da ina rerangià de cuřui ciairi e scüri, u curmu u l’é russu e a mascarina a pö esse russa o sfümà, s’u l’é mascciu o fümela. U sou becu u l’é longu e forte, za ch’u ghe permete de inverinà i trüssi d’arberu, tirandu föra e buffe, fina a fa in belu sgarbu duve metighe u sou niu. U l’à ina lenga longa fina a sète di, adata a tirà föra beghete e bestiete

U vöru de st’auxelu, ch’u l’é longu inturnu au parmu e u pesa ascaixi dui eti, u l’é undesante e gh’apiaixe sta intu boscu mescciu e e campagne cun granaglie e arburi. U cua tra mazu e lügliu e int’a sou ünica nià de l’ànu u cua inturnu a çinche övi. U sou reciamu u sona a tambürin, picandu cu’u becu contru u trussu d’i arburi.


picu negru

Dryocopus martius Cume i autri pichi u l’à i pei cun due di zirai in avanti e due dedarré, cun ina cua drüa, adataçiun ch’i u lascia arrampegà cumudamente insc’i trüssi d’i arburi pe’ dritu. U culuriu negru, u colu sutiřu, e furme slançae cu’e aře arrundae e longa cua püntüa i u rende incunfundibile sece pousau che in vöřu. U mascciu u l’à a parte desurva d’a testa russa, cuřù presente int’a fümela numà insci’a cupeta. U becu de cuřù grixu-anufantu u pö paresce giancu da distante.

Cun stu forte becu u scava u legno, sece de arburi vivi, sece de trüssi sechi o mezi marçi pe’ çercà e bestiete. Aiscì i grandi furmigurai i ven çimài a corpi de becu, pe’ agantà dapöi e pecine bestiete, agiütau d’â longa lenga, rendüa viscusa da’u spurgu d’i laceti d’a sařiva. U fa u niu da marsu â l’incumensu de l’estae. I catru o çinche övi i sun cuai d’â cubia pe’ duze o catorze giurni e i pecin i lascia u sgarbu candu i l’àn in mese.


Ploceidi

Sti auxeli i l’àn mesüre pecine, corpu trüssu o mençu e becu longu o cürtu. Tüte e spece i vive in strupe pe’ çercà inseme da mangià, ch’i sun bestiete, semençe e früti. De solitu, i fan u niu int’e roche.

passura

Passer domesticus A passura dumestega o eurupea o oltremontana, ciamà pe’ u ciü passura, a l’é de tüta façun l’auxelu ciü cumün e cunusciüu in Europa, sece inte çità sece int’e campagne. A passura a l’à in corpu longu ascaixi sete o ötu di, d’ina furma macissa cu’ in becu cürtu e ina cua ciütostu furcüa. U mascciu u se cunusce pe’ u cuřù russu scüru d’a testa e macie negre insci’a guřa, e aře i sun maron e strenae. A fümela a l’à in cuřù ciü parescau maron ciairu

Apruntà u niu atuca au mascciu, ch’u ne fa ciü de ün cun paglia e ciüme d’auxeli. Int’a Prima a fümela a pousa dai tre ae çinche övi e, ina vota nasciüi, i pecin i vegne desaviai d’â cubia fina candu i nu lascia u niu dopu chinze o vinti giurni. A mangia granaglie, bestiete e semense.


passura ciùca Passer montanus

Longa sète di, cu’a cupeta maron ciairu, a gh’à e parti desurva ninsöra scüru macetau de negru, due fete gianche insci’e aře, guřa negra, ganasce gianche cun int’u mezu ina macia negra, e parte desuta grixe ciaire. Mascciu e fümela i sun pareschi.

Pe’ u ciü, i mangia semense de mařerbe e de ciante sarvaighe azuntandughe babarote, beghete, vermi e bestiete varie. A fa u niu sulu drente i sgarbi d’i arburi e d’ê cae, ciü de rairu a se serve de ni abandunai da auxeli ciü grossi. A pousa tre o çinche övi, due o tre vote l'anu.


Prunellidi

Tüte e spece i vive int’i paisi de l’Asia e de l’Europa, da veixin ae muntagne. I nu sun auxeli ch’i passa vurenté, ma i se bugia pe’ passà l’invernu in posti ciü caudi. I fan u niu a cupa e i ghe mete catru övi verdi o blö.

passureta

Prunella modularis A passuréta a l’arriva a esse longa sète di, e a se cunusce pe’ u becu longu, scüru e sutiru, da in ciümagiu mistu de brün e grixu e au dedesurva strünau de negru. E parte dedesuta i sun de cuřù lavagna e a testa e u colu i sun grixi. Pe’ u ciü, a l’à ciü caru a muntagna, e gh’apiaixe vive ascusa, passandu a ciü parte d’u tempu tra seve e custi, ma a fa u niu int’i boschi, pe’ u ciü de rüscuse. E cubie i l’incumensa a fa u niu versu a fin d’avrì, suvente metenduřu tra e rame ciü spesse int’i custi de pin, a in metru da terra o zü de lì.

A prima cuà, ch’a l’é de catru o sei övi, a pica suvente int’u mese de mazu, a segunda in lügliu. I övi i sun de cuřù verdu-blö ciairu e i vön ina incübaçiun de ascaixi treze giurni. In estae a mangia ciü de tütu bestiete, in specie pecin bagaroti e d’ê sou beghete, pe’ contru candu u viagia, int’a Prima, a mangia semense assai pecine.

surdun

Prunella collaris Parescu â passura, ma cu’u becu sutiřu. U spessu ciümagiu u ne mustra ina tucia assai cunscistente. U cuřù brün u l’é lümesau dae righe brün-russastre d’i lai e d’a guřa gianca macetà de negru, ch’a se pö ve’ sulu int’i sugeti grandi, mirai da veixin. U çerca per terra bestiete e autra robamola. In invernu u gh’asunta semense e picin früti, ma u pö aduverà i scarti dau mangià de l’omu, ch’u cöglie da veixin ai paisoti o ae cae föraman. U fa u niu int’a Prima avansà. I l’àn a furma de cupa, e u i fa a l’assustu de ciümassi d'erba o in recanti de roca. E fümele i pousa catru o çinche övi, cuai pe’ treze o chinze giurni. I zuveni i stan int’u niu ascaixi seze giurni.


Rallidi cagliaré Crex crex

U cagliaré u l’é in’auxelu de mesüre mediane: u mesüra ben ciü d’in parmu de longhessa e u l’à in’avertüra d’ê aře inturnu au mezu metru. U mascciu grandu u mustra a çima d’a testa e tüte e parte de desurva de cuřù maron-negru, strenae de camùnu o grixu. E cröventi i sun d’in particulare cuřù castagnu, cun d’ê righe gianche. A facia, u colu e u peitu i sun grixu-blö, a parte ina riga maron ciairu alargà d’â base d’u becu fin’a surve l'ögliu, a pança a l’é gianca, i lai e u sutacua i sun marcai de righe gianche e castagnu

U forte becu u l’é cuřù da pele de l’omu, u cuřù de l’ögliu u l’é maron ciairu, e zarpe e i pei grixu ciairu. Cunfruntu au mascciu, a fümela a mustra e parte de desurva cun d’i toi ciü caudi e ina riga surve l’ögliu ciü sutira e menu vistusa. U cagliaré u mangia de tütu, ma gh’apiaixe semai a robamola, cume vermi, lümasse, bagiaire, babarote, grili, pistui, grilasse e autre bestiete. De vòte u piglia aiscì raine e bestie pecine, intantu cume verdüre, u mangia ciü che mai semense de erbe e granaglie.


Regulidi reüssu

Regulus regulus U l’é in’auxelu menüu, longu çinche di, cüvertu de desurve de ciüme rescioure de cuřù aurivastru, traversae da ina riga insci’e aře, gianche de desuta e giaune insci’a testa. U l’à in becu cürtu e agüssu. U mangia bestiete, tegnenduse da veixin ai cumpagni. Cun de ramete, föglie e sfagnu, u se fa in pecin niu insc’i arburi.

A fümela a ghe pousa ötu o deixe övi, ch’a cua pe’ ina chinzena de giurni, avanti ch’i scciuisce. I pecin i l’incumençeran a vöřà dopu chinze, dixötu giurni.


reüssu listau Regulus ignicapillus

U l’é longu çinche di e u pesa çinche gr. U l’é, forsci, l’auxelu ciü pecin che gh’é in Itaglia. De desurve u l’é vèrdu, cu’a pança gianca e dourau insc’i lai d’u colu. U se descunusce dau reüssu pe’ u çegliu giancu ch’u borda a cresta purtegalà. L’ögliu u l’é traversau da ina riga negra che int’i zuveni ascaixi a nu se ve. U zira pe’ i boschi, ma iscì ciante basse e pantai. U mangia bestiete, babarote, çentugambe, robamola e beghete. U sou cantu u l’é forte, ciü nuiusu e menu cuntügnu de chelu d’u Reüssu, u ciü d’ê vote u scibra ina nota sulu

U mascciu e a fümela i sun pareschi ma e ciüme insci’a testa d’u mascciu i sun d’in purtegalau ciü açesu e candu u l’é in amù, i s’apresenta ciü aute d’u restu d’u ciümagiu, metendu sciü ina cresta. U fa u niu int’a Prima avançà. U l’apende u niu ae rame d’ê ciante rüscuse, o ch’i perde a foglia, o ai custi.


Scolopacidi becassa

Scolopax rusticola A l’à in becu a punta de catru di e a pesa dau cartu de chilò a trei eti e mezu. A l’à ina culuraçiun ben adatà ai posti duv’a vive, de cuřù maron, cun tante mene de barre negre e giancu-giaunissu. Pe’ u ciü u mascciu u l’é menu macissu e u l’à i cuřui in po’ ciü açesi d’a fümela. In Itaglia a ghe zira pe’ passà l’Invernu, tra utubre e marsu, int’i boschi, megliu se misti de föglia a perde, ciü che autru de biule, carpari, özi, ruve, gazie, castagne, avurni, larxi e foi, ma aiscì abei e pin.

A mangia bestiete, vermi e beghete, ch’u çerca cu’u sentù d’u becu int’u sutaterra d’u boscu. U sou niu u l’é â bona cantu basta, faitu per terra int’i inciotamenti d’u terren, e imbutiu de tütu chelu ch’a l’atröva: föglie seche, ramete, fi d’erba. Pe’u ciü, a ghe mete catru övi, ch’i scciuisce dopo tre setemane de cua.


bécassin

Capella gallinago U l’à u becu longu e sutiru, e u l’arriva in media a ina longhessa ben ciü d’in parmu. Gh’apiaixe sta’ int’i posti cun pantan e paschei, duv’u l’atröva aighe assai basse e sfagnùse, duv’u pö infiřà cun comudu u longu becu pe’ çercà da mangià. Diversamente dai autri auxeli d’aiga, nu gh’apiaixe bagnasse e zarpe, de bon contu u se ne sta int’i paschéi, int’i pantai sciüti, int’e marçie e via cuscì. U mangia robamola, gritagiu, vermi, bestiete e ciante d’aiga.


Silvidi Acrocefalidi canairö

(Acrocephalus scirpaceus) U s’atröva int’i canei e int’u spessu d’ê autre ciante veixin a l’aiga, duv’u fa u niu. Int’i larghi canei de pantan ghe pö esse çentenae de cubie. U fa u niu a cavagnu intreixau insce tre o catru cane veixine, che suvente u cücu u ghe cua. U nu l’é strenau, e parti desurva i sun maron e u gh’à sulu in bàuciu de çegliu, ch’i u fan cunusce dau Canežan, ch’u l’é int’i paragi. U l’à a schina maron ciü vivu inti veci. De vote nu s’acapisce a diferensa d’i zuveni d’ê due spece. Pe’ u ciü, u cantu u se sente a l'arba e au tramuntu, parescu a chelu d’u canežan, ma nu autretantu variau e lestu. E aspre note duminanti, repetüe due o tre vote, i sun separae da mumenti precisi de trett-trett-trett-tirrí-tirrì-tru-tru ... tritra-tritra ... U l’é bon a fa u versu d’i autri auxeli. U va a svernà in Africa.

canežan

(Acrocephalus schoenobaenus) U l’é uramai rairu, e u s’atröva int’i canei d’aiga, s’i sun spessi, int’e l’erba fuina e drente e ciante spesse ch’i burdesa laghi e scciümaire, duv’u l’atröva da ascundise. E parti survane i sun apena strenae. U çegliu u l’é longu e ben marcau, giancastru, ch’u se stenze insciu derré. A schina a l’é giaunissa, nu strenà. U zuvenu u pö esse in po’ strenau insciu peitu e fina in strenetu au curmu. U cantu, variu e vivu u l’é de bon cunusce: d’i "trrr" berbenai e de vöte caiche trilu cume u canarin, suvente faiti intu vöřu. In avrì ascaixi tüti i fan riturnu inti cartei d’invernu eurupei, pe’ nià, pe’ u ciü, int’i pantai chi l’age canei e custi. In avustu u s’apresta au longu viagiu de riturnu versu l'Africa, imprufitandu d’i canei richi de pegögli pe’ acampà e reserve de forsa suta furma de grascia.

Cume cheli auxeli che in invernu i mangia inti posti d’aiga d’u Sahel, u nümeru d’i canezài u paresce ligau a cantu ciöve inte l’Africa de Punente. U fa u niu int’e cane o inte l’erba. U pousa ina cuà sulu, pe’ u ciü de çinche o sei övi, de vote da trei a ötu. A fümela a cua pe’ treze o catorze giurni. I pecin i sun alevai da tüti dui e i l’arresta int’u niu pe’ deixe-duze giurni.


Silvidi becafighe Sylvia borin

U becafighe u l’arriva a esse longu sete di, cun in’avertüra d’ê aře d’in parmu. A parte de desurva a l’é aurivastra e chela de desuta a l’é de cuřù maron ciairu. U gh’à in’anelu de cuřù ciairu inturnu ai ögli e e gambe grixe. In becafighe u pö arrivà a deix’ani d'età. U vive int’i giardin, i parchi, posti cun d’i custi e terrei buschivi averti. Pe’ u ciü u çerne ciache anu u meiximu territoriu pe’ l'estae. U mangia babarote, robamola, balote, bestiete e beghete. U niu a furma de cupeta u l’é faitu d’erbasse, raixe, perui e fì d'erba, pe’ u ciü ascusu int’u suteboscu spessu a poca autessa da terra. A fümela a pousa dai catru ai çinche övi gianchi cu’a macie maron.

buì

Phylloscopus bonelli U buì giancu u l’é longu çinche di e u l’à in’avertüra d’ê aře d’in parmu scarsu, pesandu inturnu ai 8 gr. A parte de desurva a l’é maron-grixa e a parte de desuta de cuřù giancu. L'auxeletu u l’à ina riga au desurve d’i ögli turna de cuřù giancu e in dedarré giaunastru. U buì u vive int’i boschi de rüscuse, de arburi ch’i perde e föglie e misti, int’e zone de muntagna, fino ai duemila metri de autessa. U mangia bestiete, robamola, babarote e beghete.


becafighe, canarö Hippolais polylotta

U l’é longu sete di, cun in’avertüra d’ê aře pocu ciü d’in parmu. U mascciu e a fümela i sun pareschi, mustrandu in cuřù ciü che autru grixu-verdu int’e parte desurva e giaunu scevuru int’e chele desuta, ina minsa riga giauna a parte d’â base d’u becu e a l’atraversa l'ögliu. U becu u l’é cuřù purtegalu, ch’u tira au negrotu inta parte de desurva. E zarpe i sun maron–grixe. U fa u niu int’i custi. Candu i sun in cařù gh’apiaixe stassene da pe’ eli. U nu l’é de bon ve, za ch’u l’arresta vurenté int’u spessu de custi e nàschei. De vote u se pö miraru candu u degagia u sou cantu int’a stagiun de l’amù. In genere u vöřu u l’é bassu, da veixin ai custi e u düra pocu.

çercacusti

Sylvia communis I çercacusti i l’àn de mesüre ch’i van dai sei ai ötu di de longhessa e i pesa dai duze ai diséte grami. A parte de desurve d’u corpu a l’é brün-grixastra, e aře i sun d’in cuřù vermegliu e a parte de desuta a l’é de cuřù laite. A guřa a gh’à ina macia giancastra e d’inturnu ai ögli u mustra in’anelu giancastru. E sou gambe i sun cuřù ninsöra e u l’à ina cua longa in prupurçiun.

U mascciu u l’à in ciümassu grixu e a fümela ün maron. U pö arrivà ai ötu ani de vita. U vive int’i posti cun custi e ciante spinuse. U mangia bestiete, robamola, balote, babarote e beghete. I sun e fümele a fa u niu cun de fiře d’erba, peřui e raixe, i u scunde ben tra e stugie, a poca autessa da terra.


masca nana

Sylvia melanocephala Grossa pocu ciü d’ina passura, cu’u becu sutiru, aře cürte cu’a punta arundà, a mustra in culuriu pe’ u ciü grixastru. U mascciu u se cunusce pe’ via d’i bordi gianchi d’a cua e ancu’ megliu pe’ u capeletu negru alargau fin suta i ögli, duve paresce in’anelu russu inturnu ai ögli ch’u ghe da’ l’aria de esse cöti. A fümela a mustra ina veste menu ciairuscüra. U ciü d’ê vote, pe’ mangià u piglia e bestiete ciü diferenti, babarote, beghete d’ê parpagliöre, grili e pegögli d’ê ciante.

Versu a fin de l’estae e in autunu, pe’ mangià, a masca nana a cöglie aiscì früti cume fighe e üga, e sümense de tante ciante. U va’ in cařù au cumençu e â fin de marsu, e u niu u lu fa insc’i custi spantegai o int’u suteboscu de fureste insci’a costa. I övi, trei o catru, i pön scangià tanti cuřui de fundu e i l’àn macie brüne o russastre.

mustaçin

Sylvia cantillans Carateristicu d’â garega, u vixita posti cun custi e nasche, faiti da brigne, gratacüi, ruvei e ginestre, messi pe’ u ciü longu e coste d’ê cole a l’abrigu, avendu ciü caru cheli cun custi e arbureti de pochi metri d’autessa. U se pö atrövà aiscì in posti ciü averti cun macie spantegae de custi o duve i custi i scangia aveixinanduse au boscu. U mascciu u l’à u desurva blö-grixu, longa cua grixa cui lai gianchi, i canuneti tersi cun strenti bordi grixu-brün. Mentun, guřa, peitu e lai purtegalu-rösau, u mezu d’a pança giancu. Inturnu ai ögli in anelu russu sbrilante e zarpe russe.

A fümela a l’à e parti de desurva brüne e chele de desuta pocu rösae, candu u mascciu u ghe l’à ben ben, ancu’ ciü insci’a guřa. L’anelu inturnu a l’ögliu u l’é menu vistusu int’u mascciu che caiche vota u nu ghe l’à mancu, cu’e zarpe brüne giagie. U mangia pecine bestiete e balete, ch’u l’atröva int’u spessu d’ê ciante.


testanegra (m) testarussa (f) Sylvia atricapilla

A testanegra a l’é longa sete di, e u l’é u mascciu, ch’u l’à ina culuraçiun grixu-çene ciairu cu’a cupeta d’a testa negra, za che a fümela a l’é ciü brüna cu’a cupeta russu-rüze, ch’u a fa’ vegnì testarussa. Pe’ i dui, u becu e e zarpe i sun però scüre. A vive int’i boschi e int’e rairüre cun sutaboscu spessu de brigne e ruvei, giardin, buscaglie, seve cun arburi de föglia, ma aiscì int’i orti da früta e insc’e müraglie vece cüverte de lelura, int’i orti e int’i parchi. Sulu de rairu a cara insci’u terren, duv’a se bugia a sauteti ma genà. A nu fa mai vöři longhi, candu a nu l’é in migraçiun

A cua due vote a l'anu, in mazu e in zügnu. U niu, pecin e agaribau, a lu fa insc’i custi de föglia, de tapacü e d’abrassaboschi o dunca int’i boschi e int’e macie spinuse, a tüte e maneire ben ascusu int’u verdu. A fümela a pousa da trei a sei övi cu’u fundu cuřù maun o russu ciairu, veřae e maciae de maron e çene e cun macie scüre.

Sece u mascciu che a fümela i cua pe’ treze o chinze giurni. Semai a fümela a duvesse möire, u mascciu u tira avanti da sulu inte l'alevagiu d’a nià. E testenegre i mangia tüte e mene de bestiete e beghete, früta, balete e granaglie e caiche vota aiscì vermi. Int’a prima a l’à ciü caru e bestiete. In estae, munta au primu postu e balete e i früti. Inte l'Europa meridiunale i sun ingurde de purtegali e fighe.


Sittidi pitafurmigure Sitta europea

U l’é longu sète di, cu’e parte de desurve grixu blö, ina riga negra, traversu ai ögli, dau becu â cupeta. Guřa gianca e u colu desurve giaunu smortu, lai ninsöra ciairu. Pe’ u ciü u mangia bestiete ma aiscì semense. Delongu in muvimentu, insc’i trüssi d’i arburi, int’e tüte e direçiun, fina a l’inzü, tegnenduse sulu cu’e unge. U fa u niu drente ai sgarbi d’i arburi, metendughe sei o ötu övi, ina vota a l’anu. Auxelu de passagiu, u zira int’i boschi e e zone cun arburi, d’a cianüra â bassa muntagna de tüta Europa.


Sturnidi Auxeli de mesüre pecine e mediane, ascaixi tüti de dependensa, i fan u niu int’i sgarbi, aiscì int’e cae, int’i paisi tebei e caudi d’Europa, Africa e Asia. I l’àn becu forte e cürtu, aře ch’i fenisce a punta, cua cürta e trancià, ciümagiu pe’ u ciü de cuřui vivi e lüxenti. I mangia früti e bestiete.

martin rusélu

Sturnus Pastor roseus U martin ruselu u l’é longu in parmu, cun in’avertüra d’ê aře d’in parmu e sète di. I sugeti grandi i mustra testa, colu, aře e cua de cuřù negru cun sbrilui argentin, tantu ciü int’a prima. Insci’a testa u gh’à ina cresta de ciüme negre. U restu d’u corpu u l’é de cuřù rösa sbrilante tütu sou. Intra utubre e zenà u ciümagiu u l’é de toi ciü smorti, e a fümela in generale a l’é menu lüstra d’u mascciu.

U vive int’e brügheire e int’e destese de campagne. Aduverandu rame e erba u fa u niu cun tanta sprescia, in niu assai marfaitu tra curmi de prie, e in sgarbi d’u terren e d’ê müraglie. Chi, a fümela, a cua numà pe’ unze o duze giurni çinche o sei övi. I pecin i lascia u niu giüstu dopu catorze o dixinöve giurni. U mangia grilasse, ma aiscì früti.


strunelu

Sturnus vulgaris U l’é longu in parmu, u l’à in’avertüra d’ê aře de dui parmi e u pesa ascaixi in’etu. Pe’ tüta l’estae i sugeti grandi i l’àn u ciümagiu de cuřù negru cun sbrilui verdi e viuleti, ch’i se pön ve insci’a testa e insci’u peitu. U becu u l’é agüssu, giaunu e in po’ cegau, e zarpe russastre.

A cua a l’é cürta, a passa â mar parà föra d’a punta d’ê aře serrae. U ciümagiu d’invernu u l’é negru cu’e punte d’ê ciüme de cuřù ciairu, ch’i ghe dan ina tucia puntezà de giancu, u becu u l’é maron scüru.

Pe’ contru, i zuveni i l’àn e ciüme de cuřù grixu-maron, a guřa giancastra e u becu scüru. A sula cosa diferente tra mascciu e fümela a l’é a macia ch’a l’é â base d’u becu: a l’é de cuřù blüastru int’i mascci, russastru int’e fümele.

U vive int’e campagne, paisoti, e çità. Int’a stagiun ch’u fa u niu u l’à ciü caru i posti duve ghe sece a puscibilità d’atrövà d’i sgarbi pe’ faghe u niu, pe’ contru int’u restu de l’anu u s’adata a paregli tipi de posti natürali, dai campi averti ai paschei.


A famiglia d’i Tetraonidi a l’é marcà dau corpu macissu, cui curmi d’i di cüverti de ciüme. I custüma de vive insci’a terra, pe’ u ciü int’i boschi mescci, prai e pastüre d’auta muntagna

galetu de muntagna Lyrurus tetrix

U galetu de muntagna u l’à ina tucia ciütostu alerta, aře cürte, burde o arundae, cu’a a tersa remigante ch’a sporze, a cua faita de dixiötu ciüme, pocu intaglià int’a fümela a l’é pe’ contru cuscì prufundamente furcüa, int’u mascci, che e ciü longhe fra chele ch’i crove u sutacua i passa e ciü cürte d’ê timuneire, chele deföra ch’i ven föra a mezalüna, cume s’i fusse corne, i ghe dan â cua u nome de lira

U becu u l’é forte e de longhessa andante, e i pei i sun ciümai pe’ intregu.

Pe u ciü, u ciümagiu u l’é negru, cu’a testa, u colu e a parte desuta d’a schina de cuřù türchin-açà fegürau a fasce gianche candu e aře i sun serrae, e ciüme d’u sutacua i sun gianche. L'ögliu u l’é brün, i lümin negrutürchin, u becu negru, i di brünissi, u surve de l'ögliu e u nüu inturnu a l’ögliu i sun russu-vivu.

Pe’ mangià u çerca d’a roba ciütostu delicà, cume föglie, burri, balete, semense e bestiete. In estae i cöglie e empare, i früti d’i brügugnui e e mure. Inte l'invernu e balete d’u tapacü e e semense d’i brüghi, d’ê biule, d’i avurni e d’i foi. In ciü d’ê autre verdüre, i mangia lümassete, vermi, beghete de furmigura, musche e pareschi.


galu de munte Tetrao urogallus

U mascciu u se cunusce pe’ a grossessa, u cuřù scüru e a cua a banduireta. I pendaglieti i sun russi, e a l’incumençu d’u becu giancastru gh’é d’ê ciümete düre e negre ch’i pön esse aissae, cume si fusse barba, candu l’auxelu u l’é in amù. A fümela a l’à a cua arrundà e ina macia russastra insci’u peitu. U vöřu u l’é cürtu, cun spedì corpi d’ařa e aře aissae.

Candu u piglia u vöřu u fa in’invexendu remarcau. U vive int’i veci boschi de rüscuse, magara mescciae â föglia larga, duve ghe sece paregliu sutaboscu de sciorbe, empare, ruscin, brügugnui, tra i mile e i mileötuçentu metri. Suvente, u fa u niu â caussa d’i arburi. Agiucau, u se bugia segundu a stagiun.


pernixe gianca Lagopus mutus

U l’é l’ünicu auxelu arpin, grossu cume in cuřumbu, a aveghe e aře tüte gianche. In estae u restu d’u corpu u l’é grixu o brünastru, invece in invernu a veste a l’é d’u tütu gianca, a parte e ciüme negre au deföra d’a cua.

E bestie grandi i mangia pe’ u ciü verdüre cume föglie, sciure, früti, burri de erbe e de custi bassi. In invernu a çerne verdüre ciü riche de sücari e pruteine, cögliui int’i posti duve a neve a düra de menu.

Int’u niu, faitu per terra, suvente a riparu d’in marzocu o d’in custu nanu, a ghe pousa sei o ötu övi cuřù de l’ocra, maciae de brün.


Trogloditidi I auxeli de sta famiglia i tira versu mesüre pecine, corpu trüssu, ciümagiu de cuřù mudestu, aře arundae, cua cürta, zarpe longhe. Cun tütu ch’i sece pecin, sti auxeli gh’àn ina vuxe putente e armonega. L’é u mascciu ch’u fa u niu. U l’arriva fina a fane tanti pe’ lascià che a fümela a çerne chelu duve a meterà i övi.

reciciö

Troglodytes troglodytes U l’é in’auxelu assai pecin, de furma arundà e longu sulu çinche di. U ciümagiu insci’a schina, insci’e aře e insci’a cua u l’é de cuřù castan. E aře e i lai i sun fina barrai. A pança a l’è ciü ciaira cun de pecine righe negre. U l’à in longu çegliu ciairu. U tegne a cua, cürta e puntüa, delongu aissà. U becu u l’é ciütostu longu e sutiřu. E zarpe i sun longhe e macisse. U se bugia in modu lestu, asbigliu e sghissante. U vive int’u meiximu postu, ch’u sece in pantan cin de custi, duv’u pö bugiasse insci’u terren, vixitandu tütu chelu ch’u lu rende cüriusu.

In invernu, u s’atröva in cianüra e da veixin ai paisi, pe’ contru in estae gh’apiaixe e zone de muntagna. U fa in niu ascaixi rundu cu’ ina pecina avertüra in autu, messu inseme cun sfagnu, fi d’erba e ramete. A fümela a pousa da çinche a deixe övi de cuřù giaunu-giancu, che a cua pe’ chinze giurni. U mangia bestiete e pecina robamola, aiscì s’u nu despreixa, d’invernu, caiche balota.


Turdidi I sun auxeli de meza mesüra, u sou becu drüu e in po’ cegu, che caiche vota u ghà fina ina pecina arpéta, u mustra au cu’ solu pocu peřun. U cuřù e u segnu d’u ciümagiu i scangia prù. Suvente, da zuveni i sun macietai de ciairu insce fundu scüru. A ciü parte d’i Turdidi a s’aferma insc’i arburi, pe’ u ciü sti auxeli i camina pe’ terra. I stan int’i ciü diferenti terrei, dau desertu e d’â tundra â furesta bagnà d’i tropeghi, ma u sou ben sta’ i l’atröva int’i posti duve i boschi i cunfina cun mace de custi, rairüre e prai.

ciciö

Oenanthe hispanica U mascciu d’u ciciö u mustra in ciümagiu assai cuntrastau, cun d’i toi gianchi, negri e liunài, a guřa a l’é gianca o negra, a cua a l’é gianca cu’a punta e a riga de mezu negre. A fümela a l’é tüta brünastra cu’e aře scüre. U ciciö u l’é de ca’ insc’i terrei sechi, asperi e cin de prie.

In Itaglia u fa u niu pe’ u ciü in Calabria int’i mesi de mazu e zügnu, de rairu in autre regiun, inte posti averti cume zone de cava, pastüre e ciaze.


çimacusti

Saxicola torquata U l’é longu insc’i sei di e u pesa fina a treze grami. U mascciu u l’à ina testa negra e in anelu giancu int’u colu. A parte davanti a l’é culurà de russu purtegalu. E fümele i l’àn tütu u corpu d’in cuřù menu lüstru. U vive inte posti averti cun custi, cume e brügheire, prai, prai auti, zerbi, campagne, duv’u mangia bestiete, babarote e vermi ch’u piglia pe’ u ciü da’u terren, ch’u va a a piglià partendu in vöřu dau sou giucu.

U l’à besögnu d’aveghe d’inturnu custi, naschei, erbe spesse, tüti punti d’apostamentu pe’ a cacia. Int’i mesi d’a cua, da marsu a avustu, u pousa due cuae. U scunde ben u sou niu int’i cioti d’u terren, aduverandu erba, fi de paglia, areghe sciüte e raixe. E fümele i pousa dae çinche ai sei övi.


cuarussa

Phoenicurus phoenicurus U ciümagiu d’u mascciu u l’é grixu insci’a schina, insci’a guřa e negru insc’i lai d’a testa, giancu insci’u fronte. Peitu, lai, cua i sun de cuřù russu-rüze. Diversa da’u mascciu, a fümela a mustra d’i toi assai ciü smorti e menu in vista. U l’à ciü caru fa u niu in posti averti o mezi-averti, cume i bordi d’i boschi de föglie larghe e misti, prai cun sevi, campi semenai e orti da früta.

Pe’ u ciü u mangia pecine bestiete vöřavuire. U niu a furma de cupeta u l’é intressau cun bresche e imbutiu drente de ciüme, messu int’i pecin sgarbi d’i arburi o, se int’u mezu ae cae, int’i sgarbi d’ê müraglie. Candu i ghe sun u l’aduvera aiscì e cascete-niu. I övi, in media pousae in nümeru de sei, i l’àn a scorsa de cuřù verdublüastru. A cua, faita pe’ u ciü d’â fümela, a düra due setemane.


cuarussa

Monticola saxatilis A cuarussa u l’é l’auxelu ch’u l’àge i ciü tanti curui, de cheli ch’i zira int’i nostri cieli. U purtegalau sbrilante d’a pança, a testa grixu-blö, a macia gianca ch’a l’à insci’a schina e a cua russastra, i ne fan ün di bixù d’ê bestie d’ê nostre Arpe.

U l’à in cantu fraütau parescu a chelu d’u merlu. Aiscì s’u l’à de ciüme vistuse, st’auxelu u sa mascarasse maiscì ben tra i scögli d’i prai arpin o insc’e coste de roca, a l’abrigu.

Pe’ u ciü, u mangia bestiete, beghete e babarote, ma aiscì pecin sarpenti o sgurbie. Suvente u fa u niu per terra int’ina fenda d’u terren, suta ina pria o in ciümassu d’erba. A ghe mete catru o çinche övi, ch’a cua pe’ chinze giurni.


cügiancu, françesin Oenanthe Oenanthe

A longhessa de stu auxelu ch’u mangia bestiete u l’é de sei di, pe’ vintisei grami de pesu. Int’u tempu d’i amui, u mascciu u l’à a schina de cuřù grixu, remiganti e cua negre, sutapança giancu. A fümela a l’é de cuřù marunetu cu’u çegliu giaunastru.

U mangia vermi, bestiete, früti e balete. U nia tra avrì e lügliu, pousandu in media çinche övi, ch’i scciuisce dopu treze giorni, u mascciu u l’agiüta inte l’alevagiu ch’u düra in mese.


mérlu

Turdus merula U mascciu u l’é longu fina a in parmu e u mustra in ciümagiu de solitu cumpletamente negru o maron scüru. U becu e u ziru inturnu ai ögli i sun d’in giaunu açesu ch’u tira au purtegalu. E zarpe i sun brüne e scaglietae. Pe’ contru, a fümela a l’é longa dai sete di au parmu e de cuřù brün scüru, cun a gura ciü ciaira. Ghe n’è de cheli ch’i l’àn u becu d’in cuřù brün, ciütostu che giaunu o purtegalu.

U niu, faitu d’a fümela, u s’atröva insc’e rame d’i arburi, int’u mezu ai custi o semai int’in sgarbu d’u terren. A fümela a fa i övi tre vote a l'anu, pe’u ciü i sun da catru a sei de cuřù türchin-grixu, maciae cun d’i puntin grixi a bretiu. Pe’ u ciü u sta int’u boscu, ma u l’é bon de sta’ in po’ dapertütu e nu l’é rairu d’atrövařu aiscì int’ê vigne duve gh’è d’i arburi da früta, ma avura, fina int’ê çità, a cuntatu cun l’omu.


mérlu colarissu Turdus torquatus

Ciü pecin e tracagnotu d’u parente merlu cumüne, u mascciu d’u colarissu u l’arriva au parmu de longhessa e u se cunusce pe’ u ciümagiu negru cun sbrilui brün-verdastri burdai de ciairu. Insci’u peitu u mustra u culà, ina macia a mezalüna gianca. A fümela a l’à ina veste ciü giagia, brün-grixa cun ina mezalüna insci’u peitu menu marcà, giancu grixastra

I zuveni i l’àn a meixima culuraçiun, duve gh’amanca u culà giancu, cuscì i pön esse scangiai cun u merlu cumüne. U vive int’i posti de cola e de muntagna, duv’u fa u niu tra i custi di brüghi e tapacüi. Pe’ u ciü, u pousa due cuae, faite da catru o çinche övi, ciü de rairu tre o sei, pousae in giurnae diferenti.


rebissu

Erithacus rubecula Longu sei di, u pesa dai ünze ai vintidui grami e u vive trei o catr’ani. U rebissu u l’é in pecin auxelu cantù assai cumüne. Aiscì s’u l’à mesüre redüte u l’é cunusciüu pe’ u sou cumpurtamentu spaciadu. U l’à a tucia de ün in carne e u nu l’à de colu. I grandi i l’àn u peitu e a fronte culurai de russu-purtegalu. U restu d’u cümagiu u l’é de cuřù brün-auriva.

U mustra de afiasse de l’omu e u l’à in’estru vivu. Suvente, candu se travaglia int’u giardin e se sapa a terra, u rebissu u s’aveixina ben-ben a l'omu pe’ çercà i vermi o e bestiete ch’ ne ven föra.

I boschi de rüscuse i sun a sou ca’, ma u zirunda suvente int’i giardin, e seve, i buscheti e u sutaboscu. U fa u niu int’i sgarbi o int’e sciapaüre d’i arburi, ai pei d’ê seve, int’a lelura o aiscì int’i ravati lasciai da l’omu. U niu u l’à a furma d’ina cupeta runda â perfesciun.


rusignö

Luscinia megarhynchos U mesüra ötu di dau becu fina â punta d’a cua, grossu cum’ina passura, u mangia sulu bestiete, vermi o beghete e autra robamola. Ma in autunu u mangia pe’ u ciü balote. U l’é in auxelu de passu, cumün in Asia, Europa e Nord’Africa. I Rusignöi de l’Europa centrale i sciverna in Africa. I se pön truvà int’i boschi ch’i perde e föglie o in buscaglie. I preferisce posti d’aiga o a lübagu.

I fan u niu veixin au terren. U rusignö u canta ben, cun toi ciairi e forti. U sou cantu u l’é cunsciderau tra i ciü beli e ciü articulài tra i auxeli cantui e u l’é cumpostu de strofe de toi senci e dugi messi in linea ün cun l’autru.


tarabela

Saxicola rubetra Auxelu ciütostu pecin, a l’é longa sei di e a pesa 18 gr. A diferensa tra mascciu e fümela a l’é marcà d’â mancansa d’u negru insci’a testa d’a fümela, ch’a l’à aiscì u peitu menu russiciu, pe’ u restu i cuřui e a taglia i sun ciütostu pareschi, schina, aře e cua de cuřù brün e negru, pança, çegli e caiche remigante gianchi.

In Itaglia u se pö ve’ int’e zone de muntagna, cume e Arpi e l'Apenin, duve ghe sece posti cun d’ê ciante spantegae, prai natürali, brügheire.

U va a çercà da mangià in vöřu, se e ciante i sun raire, u cacia aiscì insc’i prai e e campagne, cum’i fan i auxeli de taglia ciü grossa. U fa u niu int’i mesi ch’i van da mazu a lügliu, a fümela a ghe pousa fina a sei övi de cuřù türchin.


turdela

Turdus viscivorus A l’é ascaixi parescu au turlu butassu, za che iscì s’u l’é de taglia assai ciü grossa, e che in vöřu u suta de l’ařa d’a Turdela u l’é giancu, i sun pareschi, cua e schina de cuřù maron ciairu, lai e péitu de cuřù ciairu, ascaixi giancu, cun i punteti negri d’i turli, insci’u péitu e a pança.

Cume tüti i turli, gh’apiaixe atrövà da mangià per terra, l’é pe’ lolì ch’a se ve trinchezà insc’i prai, çercandu bestiete, ma gh’apiaixe iscì a früta e i bruti. Dopu ch’a s’é acubià, a fa u niu insce l’atachi d’ê rame, cume tüti i turli da avrì a lügliu, a pousa pe’ u ciü çinche övi di cuřù blö ciairu, cun macie russastre.


turlu butassu Turdus philomenus

U l’arriva au parmu de longhessa e ai 75 gr. de pesu. In vořu u desuta d’ê aře u l’é de cuřù camunu, cua e schina de cuřù maron ciairu, lai e peitu de cuřù ciairu, ascaixi giancu, cu’i tipi de punteti negri d’i turli, che in genere i nu l’arriva â pança. Auxelu ch’u vive insc’i arburi, u vive int’i boschi fina spessi, garega e campagne vive, u scarta però e zone tropu averte.

De cubia e fissu, u vive da pe’ elu fina a candu u cua. Cume int’u merlu, a l’é a fümela ch’a fa u niu insc’i arburi o drente ai custi e a pousa tra avrì e avustu dai catru a’i çinche övi ch’i ven cuai d’â fümela pe’ catorze o chinze giurni, i pulin i lascia u niu dopu due setemane. U turlu butassu u mangia früti e bestiete. In particulare gh’apiaixe e sciorbe, e aurive e l’üga.


turlu cursin

Turdus musicus o iliacus A taglia de stu turlu a l’é d’in parmu de longhessa, pe’ in pesu de 70 gr. I curui i sun cheli de tüti i turli: brün scüru insci’e parte desurva, giancu strünau de scüru int’e parte desuta, u çegliu crema, lai castagni, cua maron scüru.

U cursin u se cunfunde cu’u butassu, ma elu u gh’à u russu suta l’ařa de cuřù ciü vivu.

U mangia balote e früti ma u nu lascia e bestiete. U sta int’i boschi de rüscuse, int’e campagne ch’i l’àge arburi da früta, int’e zone ai pei d’i munti ma suta i duimila metri.


verdàn

Turdus pilaris U l’é assai pecin, de tucia slançà, becu rubüstu, cua cadra de longhessa mediana, gambe longhe. U ciümagiu int’a cubia u l’é assai variabile de ton ma ciütostu custante int’a fegüra: testa e cupeta de cuřù grixu-lavagna, schina brün-castagnu, cua castagnu-neirastra, guřa e peitu russu-rüze strenau de negru, pança gianca, becu giaunissu cun a punta negra, zarpe brüne. In vöřu, vistu de desuta, u se cunusce pe’ u peitu russu-giaunissu, e crüventi sutane d’ê aře gianche e a cua negra. Longu in parmu e trei di, u pesa in’etu e mezu.

U verdan int’i dinturni d’i posti duv’u fa u niu, u manifesta pareglia cumbatività versu puscibili nemighi, cume scuiröi, croi e predatui de giurnu e de nöte ch’i ven atacai fina in vöřu. Intu tempu ch’u fa u niu l’é ciütostu façile vié pe’ l’aria atachi versu i predatui ch’i vöřa. U l’imbroca i nemighi cun schiti de merda insüpandu cuscì ben u sou ciümagiu da ubrigà i sfurtünai predatui a carà per terra, da duve suvente i nu sun ciü in gradu d’arrepiglià u vöřu. Inte ste cundiçiun i sun staiti atrövai a crivela, paregli croi, a puiana e fina u farchetu.


A famiglia d’i Upupidi a se sdugia in due sutafamiglie: üna sencia (Upupinae) e l’autra sdugià inte sei rasse e due méne. Int’a prima sutafamiglia gh’é numà u galetu de marsu. St’auxelu u l’à in ciümagiu abasta açesu ascaixi tütu russu cu’e aře e a testa ch’i l’àn de righe negre e gianche. U l’à u becu cegau e e zarpe i nu sun rubüste, za ch’u passa gran parte d’u tempu a térra duv’u çerca delongu béstiéte. U galétu de marsu u mangia numà e béstiéte ch’u piglia inscì vöřandu. Int’a stagiun d’i amui u mascciu, pe’ acubiasse, u mustra numà a cresta a banduireta ch’u l’à insci’a testa, drissanduřa e bugianduřa pe’ reciamà a fümela. A cubia a frabica u niu cun de ciüme, de l’erba e d’a paglia e a fümela a u bagna cun in lichidu spüssusu, ch’u serve a tegne luntan i predatui, intantu ch’u l’atrae e bestiete bone da mangià. Pe’ u ciü i mete da catru a sete övi int’u niu, ch’i scciuisce inte seze giurni. A fümela a garda i pecin da ciü a menu pe’ deixe giurnae, int’u mentre che u mascciu u porta da mangià pe’ tüti. In caixu de perigu, i pecin i se para schitandu in lichidu spüssusu versu l’agressù. I sun prunti a vöřà a pöpré dopu in mese.

galetu de marsu Upupa epops

U galetu de marsu u l’é de següru ün d’i auxeli ciü sgargianti ch’i stan chi da nui: a culuraçiun assai açesa, russu-purtegalu cu’e aře e a cua a bande gianche e negre, u longu becu in po’ cegau e a cresta ch’a s’adrissa insci’a testa i nu s’atröva inte nesciün autru d’i auxeli nustrai, aiscì se nu l’é façile avistà in galetu de marsu pe’ via d’i sou cumpurtamenti suturni e d’u sou interessu pe’ e campagne cun poca gente. Gh’apiaixe i posti averti duçi, de calità. U versu de st’auxelu, specie int’i mascci, intu tempu d’i amui, u sona cume in suturnu hup-huphup. U galetu de marsu u l’é longu iscì ben ciü d’in parmu, cun in’avertüra d’ê aře de ascaixi mezu metru.

E aře i sun macisse e de furma arrundà, a cua a l’é longa e strenta. E zarpe i sun rubüste e forti, cun catru di, tre zirai davanti e ün zirau indarré, ciache diu u l’à in'ungia in po’ cegà. U l’é in’auxelu ch’u sciorte pe’ u ciü de giurnu, arrivandu au cù d’ê sou atività int’e ure d’u dopusdernà. U mangia ascaixi sulu bestiete, çernendu i grili, cagnöi, bagarote, beghete e beghe de varie specie, in ciü e furmigure e e grilasse. De tantu in tantu u gh’azunta aiscì pecine sgurbie e pecine raine, övi e pulin d’auxeli ch’i fan u niu per terra, o dunca u mangia balete e ciü de rairu aiscì granaglie.


Auxeli ch’i vive inte l’aiga


Famiglie d’auxeli ch’i vive inte l’aiga ALCEDINIDI

pescairö

ALCIDI

subachin

ANATIDI

agna, becuciatu, cavu verdu, cignu, garganela, margun, serreta

ARDEIDI

airun, gambelonghe, ingurabagiu, sgarzéta

CINCLIDI

mèrlu ciumbin

LARIDI

òuca, uchin, uchin corsu

RALLIDI

fola, pula d’aiga


Alcedinidi i sun ina famiglia d’auxeli de l’urdine d’i Caradriformi ch’a gh’à drente i ciumbin, e urie e i subachin. I gh’àn a süca sciacà, u becu cürtu e cegu, a buca abasta larga, i pei e i sou curmi abasta cürti ma rubüsti. Suvente i tegne tüti i di in avanti. I trassa d’i vöři abasta lesti.

pescairö Alcedo atthis

U l’é in’auxelu ciütostu pecinetu, longu fra i ötu di e u parmu, cun in'avertüra d’ê aře ch’a l’arriva a ciü d’in parmu. U l’à d’i cuřui tüti sou, cu’e parti d’a schina d’in belu cuřù türchin ch’u scangia in verdu e blö insci’a testa, aře e cua, duve e ciüme i sun burdae de blö scüru, fandu paresce u ciümagiu cume in musaicu, intantu che u peitu e a pança i sun de cuřù brün-purtegalu o rüze. D’u meiximu cuřù i sun aiscì ina riga de ciüme fra l’incumençu d’u becu, i ögli e a macia insc’e mascele, candu a guřa e ina mezalüna de ciüme insci’a cupeta i sun gianche.

E zarpe, ciütostu pecine, i sun d’in russu vivu cun unge cegae e negre. I di i sun catru, tre in avanti e ün a l'inderré. U pescairö u mangia pe’ u ciü de pecin pesci, gritagiu, pecin de raina, pistui e e sou beghete, ma de vote iscì robamola. Aiscì s’u nu l’é grossu, u l’é bon de piglià bestie ciü grosse de elu, aiscì d’u dugiu. U niu u l’é ina galeria drita, in po’ carante, scavau int’u terren agaràu d’i argini. Drente a stu niu, a fümela a ghe mete dai dui ai deixe övi, de cuřù giancu, lüstre.


Anatidi Famiglia d’auxeli Anseriformi chi mustra u becu largu e ciatu cun de lamete insc’i bordi e in’ungia au curmu, cun catru di, parmai e tre zirai in avanti. Ciümagiu densu de ciümin, övi nu’ maciai. I vive veixin a l’aiga, in tüte e parti d’u mundu, ghe né de tanti generi cun düxentu spece. E sutafamiglie: i Anserini i sun ouche, e i Anatini papure.

cavuverdu

Anas platyrhynchos U mascciu u l’é longu ciü de mezu metru, a fümela in po’ de menu. U l’à in’avertüra d’ê aře d’ascaixi in metru e u pesa pocu menu d’in chilò e mezu. Candu u l’é in amù, u mascciu u mustra ina testa verda cun sbrilui argentu-vèrdi, in culà giancu e u colu brün-russastru, fina a bona parte d’u péitu. I lai i sun grixu perla e a pança gianca. U sutacua u l’é negru e a cua gianca cu’a cuvertüra negru-verdastra, cun catru ciüme d’a cua arissae. A schina a l’é grixu-brün e e aře grixu scüru cun ina vistusa banda verdu-blö. Becu giaunu-verdastru, zarpe russu-purtegalu e l’ögliu brün.

A fümela a l’é de cuřù brün-grixu gagliurau, cu’a banda verdu-blö insci’e aře. U ciümagiu u l’é de fundu ninçöra. U becu cuřù abégnu. E zarpe i sun de cuřù russu-purtegalu.


cignu

Cygnus olor U cignu u l’é u ciü cunusciüu e celebrau, pe’ a sou mascima belessa e garibu. U cignu u l’é cumpletamente culurau de giancu, au deföra d’u becu de cuřù russu, e in brecu insci’u becu de cuřù negru, ch’u l’é ciü grossu int’i mascci. U vive insciu meiximu territoriu, duv’u gh’é assai ligau. I cigni ch’i vive ciü a setentriun i s’acampa in grüpi pe’ cařà a passà l’invernu int’e regiun duve fa ciü bèlu e ciü caudu. U fa u niu int’a Prima avansà, aduverandu rami sechi, inte veixinanse d’a riva, cun l’aiga a tiru, pe’ aparàřu dai predatui. U ghe mete da çinche a sete övi che a fümela a cua, in culaburaçiun cu’u mascciu pe’ in mese e ascaixi ina setemana.

A cubia a prutese delongu i pecin e candu a famiglia e se sposta, u mascciu u serra elu a fiřa, standu ben in gardia intantu che i pecin e a fümela i mangia. Sta pruteçiun a düra pe’ çinche o sei mesi. Â fin de l’invernu, cun a stagiun d’i amui, a cubia a l’incumensa a esse bataglieira versu i figli pe’ mandaři via dau sou territoriu. I sun de bon strügiu int’u çercà da mangià, i l’atröva ciante d’aiga, gritagiu, pesceti, bestiete, raine e i sou pecin. Ma aiscì granun e verdüre in föglia.


garganéla Anas crecca

A Garganéla a l’é l’anatide ciü pecin tra cheli eurupéi. I cuřui d’u mascciu i sun gagliurai e i van dau verdu d’a fascia inturnu a l’ögliu au maron russastru d’u restu du murru. U péitu u l’é giancu sporcu cun de mace negre. E aře, maron scüru e grixe, i mustra in spegliu verdu. A fümela a l’é ascaixi tuta brüna, föra de u spegliu d’ê aře verdu, cum’u l’é u ciümagiu d’u mascciu. A l’é longa in parmu e sei di cun ina avertüra d’aře de due brasse, pe’ in pesu de mancu mezu chilò.


margùn

Mergus serrator U margùn u l’é longu mezu metru e u l’à in’avertüra d’aře de due brasse. U l’à ina cresta apissà e in becu russu longu e sutiřu cu’i bordi tagliüssai. I mascci grandi i l’àn a testa scüra cun sbarbagli verdi, colu giancu cu’u péitu cuřù rüze, schina negra cu’e parti basse gianche. E fümele grandi i l’àn a testa rüze e u corpu grixastru. I zuveni i sun cume a fümela, ma i nu l’àn u culà giancu e i l’àn ina macia in po’ ciü pecina insci’e aře. In spece, u mangia pecin pesci, ma aiscì bestiete d’aiga, gritagiu e raine.


serréta

Anas querquedula U custüme d’a curtesu d’u mascciu u l’é assai particulare. Ina fiřa gianca a passa in furma d’arcu da l’ögliu fina au colu. U restu d’u corpu u l’é de cuřù maruncin. A schina e u péitu i l’àn in cuřù de fundu grixu cin de macete maron. I lai gianchi i sun cüverti da sutiři fiře grixe. Insci’a schina ghe caze de longhe ciüme d’â spala a furma de lanséta ch’i l’àn in cuřù giancu e negru. Candu u vöřa se pö ve’ e ciüme de drente de cuřù grixastru e u spegliu grixu-blö pe’ mascciu e fümela. U niu d’a serréta u l’é in bigu de terra ch’u l’é résu ümeru cun erba e ciüme, faitu in mezu a l’erba spessa da veixin a l’aiga. A fümela a ghe mete ötu o unze övi cuřù ninçöřa. A mangia bestiete, grite, robamola, semense e ciante d’aiga.


Ardeidi Famiglia de auxeli Ciconiformi; i l’àn u becu dritu o pocu cegau, cu’u dente marcau insci’a punta, ch’u nu l’a de ganci insci’a mascela desurva, colu inselau a metà cegau a S in vöru e suvente in sosta, u diu deföra e chelu median ligai d’a ina pele â base, ciümin insciu peitu e ai lai d’a schina. I posa övi nu maciai, i pecin i nasce gofi e nüi e i stan tantu int’u niu. I Ardeidi i conta çentu specie in tütu u mundu.

gambelonghe Egretta garzetta

U gambelonghe u l’é longu mezu metru e ciü, e u l’à in’avertüra d’aře de pocu menu d’in metru. U ciümagiu u l’é giancu d’u tütu, u longu becu u l’é negru, cume e zarpe, duve i pei i sun giaunissi. U cuřù de l’ögliu u l’é giaunu. Candu u l’é in amù st’auxelu d’aiga u mete de ciüme de belessa, assai longhe insci’a cupeta, â base d’u colu e insci’u mantelu.

Agiütanduse cu’e longhe zarpe e aduverandu a l’asbrivu e a precisiun d’i sou corpi de becu, u da’ a cacia ai sou pecin bucui inte aighe basse. Suvente u se pö vié in pecin grüpi o cun i ingurabagi. Candu u piglia u sou vöřu lentu e regulare, u gambelonghe u cega u sou colu versu u corpu dandu furma a ina carateristica "S".

St’auxelu u mangia bestie pecine e pesceti, raine e sarpenti, ma iscì gritagiu, robamola e bestiete ch’u piglia cun corpi precisi d’u becu, da in giucu föra aiga o andandughe de darré cui sou longhi scarampi, int’e aighe basse. U fa u sou niu grossu, int’i buscheti, veixin a posti d’aiga ferma, metendu inseme rame seche, insc’e arbare, sarxi, autri arburi a trüssu autu o püra grossi custi. Int’u mese d’avrì a fümela a mete trei o çinche övi de cuřù verdu-blüastru ch’a cua inseme au mascciu pe’ ascaixi tre setemane.


ingurabagi Ardea alba

St’auxelu d’aiga u l’é longu insci’u metru. L'ingurabagi u l’é u ciü grossu d’i Ardeidi presenti in Europa. U l’à u ciümagiu giancu d’u tütu, ch’u nu scangia inte l'arcu de l'anu. U becu l’é pe’ u ciü giaunu e e zarpe i sun de cuřù neirastru o giaunu stentu a l’incumençu. Cume tüti i auxeli d’aiga u l’à però ina veste int’a stagiun de l’amù, candu u becu u vegne neirastru e e zarpe ciü giaune fina a russastre.

U cümagiu u l’é ciü brilante e e ciüme i se destende cume ina banduireta insci’a parte bassa d’a schina. In vöřu u paresce assai macissu e cume tüti i auxeli d’a sou famiglia, u tegne u colu cegau a “S”. U se descunusce da’u gambelonghe pe’ esse d’u belu ciü grossu, e batüe d’ařa ciü lente e u becu giaunu inte l’invernu.


A famiglia d’i Cinclidi a conta catru mene, tüte d’aiga. A sou fegüra a l’é tròssa, e aře cürte e a cua cürta, intantu che e zarpe i sun abasta cresciüe e macisse. Sti auxeli i mangia d’i delescai d’aiga e bestiete ch’i piglia longu e rive d’e scciümaire e d’i laghi. I passa pe’ ciumbavui e nöavui asperti, ma i san bugiasse abasta ben aiscì tra e roche. U niu i s’u fan da veixin a l’aiga. Chi da nui, l’ünicu de sti auxeli u l’é u mèrlu ciumbin.

mèrlu ciumbin Cinclus cinclus

U mèrlu ciumbin u l’à u peitu giancu, a testa e a pança maron, aře, cua e schina maron scüru ch’u tira au negru. De media u mesüra ötu di de longhessa, pe’ 65 gr. de pesu. A cua a l’é cürta e zirà in sciü. I zuveni i sun grixastri au desurva e macetai de ciairu dedesuta. U se fa ve tütu l’anu, d'invernu u se ve de ciü, se u valun duv’u vive u nu giassa du tütu. Suvente, u se mete insc’in scögliu insci’a riva o int’u mezu d’u valun e u se pö ve candu tüt’asseme u se cacia inte l’aiga, duv’u gh’arresta paregli segundi, za ch’u l’arresce a nöà e caminà sut’aiga. Pe’ spustasse longu u valun, u vöřa dritu e da veixin au fi de l’aiga.

Gh’apiaixe ciü e bestiete candu i sun ancu’ beghete, ch’u l’atröva insci’u fundu d’i valui, veixin a duv’u fa u niu, de vote suta i sauti d’aiga. I pulin, candu i sun boi de vöřà, i fan u sou primu bagnu e, s’i scampa â ciumba, i vegniran grandi insce l’aiga, ch’u serà u sou elementu de vita. Int’u niu, u mete da catru a sei övi, ch’i scciuisce dopu chinze giurni de cua.


Rallidi

Sta famiglia a mustra diferense impurtanti. Tante spece i vive int’e aighe ferme, ma paregli autre i s’incontra insciu terren, però nu’ int’i deserti sechi, e regiui d’i poli e int’e zone arpine surva u livelu d’a neva. Pe’ u ciü i stan int’i pantai e int’e fureste spesse. A l’é ina famiglia ciütostu parescà de auxeli de terra de pecine e medie grandesse. I scangia in longhessa da sei dì a in brassu e int’u pesu da vinti grami a trei eti. Caiche spece a l’à u colu longu e suvente i sun sciacae de lau. U becu u l’è a calità ciü cangiante d’a famiglia: inte caiche spece u l’é ciü longu d’â testa, ma u pö esse cürtu e largu o macissu. E aře de tüti i Rallidi i sun cürte e arrundae.

fola

Fulica atra A fola a l’à ina béla veste negra, cun in becu giancu e ina macia gianca insci’a fronte. A sou vera carateristica a l’é a furma d’i pei, ch’i l’àn i di alongai, cu’i ossi purtanti insce ciache lau, allargamenti de carne a cunturnu rundau ricüverti de pecine scaglie, cuscì cume i di. A nöa maisciben. A mangia bestiete d’aiga, pecin pesci, gritagiu, robamola, burri de ciante d’aiga.

A fa u niu, assai estrusu, int’u mezu ae ciante d’aiga. A l’é ina grossa custrüçiun runda, ch’a galesa atacà ae ciante d’aiga pe’ nu esse tirà d’â curente. A l’é faita de cane fudrà cun erbe ciü mole. E fümele i ghe mete ina deixena de övi giaunissi, ch’i cua, agiütae dai mascci, pe’ ina trentena de giurni.


pula d’aiga

Gallinula chloropus A pula d'aiga a se cunusce dau ciümagiu negru d’ê parti davanti e maron scüru insci’a parte dedarré d’u corpu e insci’e aře. U becu giaunu u gh’à, â base, d’a çeira russa. E aře serrae i mustra ina striscia de ciüme gianche, cuscì cum’u l’é giancu u dedarré suta a cürta cua. A l’é ciü longa d’in parmu e mezu. I pei i gh’àn d’i di assai longhi, e zarpe i sun de cuřù giaunu-verdastru.

A mangia bestiete d’aiga, pecin pesci, gritagiu, robamola, burri de ciante d’aiga, ch’i sun u postu duve a fa u sou niu intu ciü spessu d’u verdu, pe’u ciü veixin â riva, ma aiscì insc’i isuřoti levaressi, o dunca insci’a riva d’u valun. E fümele i ghe mete da çinche a deixe övi maruneti macetai cun mace ciü scüre ch’i cua pe’ ciü de vinti giurni.


Laridi

Ouche e uchin E ouche e i uchin i sun auxeli cun aře larghe e forti, zarpe ciütostu longhe, u becu in po’ a ganciu inscia punta, cua runda o cadrata. U curù d’ê ciüme, u l’é mescciu tra u giancu, u grixu e u negru. U corpu u l’é longu da ün a trei parmi. I sun auxeli d’aiga, ascaixi sempre i vive longu e coste ma inscì luntan d’a marina, veixin ae scciümaire e ai laghi.

Sti auxeli i vöra e i nöa maisciben, ma de rairu i van au largu inta marina, pe’ abitüdine i stan veixin â costa, e de vote i van aprövu ae barche d’a pesca pe’ mangià u frazu ch’i pescavui i cacia inte l’aiga. Ghe piaxe tantu mangià u cunchigliagiu e pe’ mangià u bon che gh’é drente, i porta a cunchiglia in autu, pöi i a lascia carà per terra, che casendu a se rumpe.

Candu l’é u tempu de cuà, i fan u niu inscia terra o inscia roca, a furma de curuna, cun arega e erba. Inte su rüvegu niu, i mete i övi curù maron cun pecine mace ciü scüre, che i cua tantu a fumela che u mascciu.

Candu i scciuisce, i pulin sun cüverti da ciüme grixe gagliurae. Paire e maire i ghe dan recatu pe’ sei setemane, pöi i pön fa da suli.


ouca

Larus michaellis L’ouca cu’e zarpe giaune a l’é in’auxelu grossu e de tucia macissa. Longa in brassu, cun ina avertüra d’aře de assai ciü d’in metru. Int’i sugeti grandi e parte de desurva i sun grixe, a testa, e parte desuta e a cua gianche.

E punte d’ê aře i sun negre cun i bordi gianchi. A l’à in becu macissu giaunu cun ina macia russa insci’a ganascia desuta e zarpe giaune cun pei parmai. I zuveni i l’àn in cuřù d’u tütu nu parescu, i sun grixu-maron, i l’àn e zarpe grixe e u cu’ d’a testa u va da’u giancu strünau de grixu au scüru cumpletu.

A mangia pesci, rati, bestie morte e avançi d’u mangià de l’omu. Da ina deixena d’ani i l’àn imparau a trövà da mangià int’i rümentai, arrivandu fina a servisse int’e tampe d’a cugliüa in çità.


uchin

Chroicoephalus, Larus ridibundus L’uchin u l’é longu dau parmu e mezu ai dui parmi e u l’à ina avertüra d’aře inturnu au metru. Pe’ u ciü, u fa u niu per terra e gh’apiaixe i pantai e i canei. Cume tüte e mene d’i Laridi, in invernu u l’é assai agaribau, sece candu u da’ recatu ai pecin che candu u l’é in amù. U nu l’é auxelu de marina e de rairu u se ve au largu d’ê coste.

Candu u vöřa u bordu giancu d’ê aře u se ve ben da luntan. U mascciu u l’à a testa de cuřù maron scüru, u corpu grixu ciairu, puntin negri insci’e aře e zarpe de cuřù russastro.


uchin corsu

Larus Ichthyaetus audoinii Ciütostu cumün, u fa u niu insc’ê rive d’i lagassi, int’i pantai e i laghi, inte tüti i mumenti de l’anu, aumancu longu e coste d’a marina. In estae, i grandi i sun veramente grossi e u capüciu negru u li rende incunfundibili. D’invernu u se cunusce da’u becu giaunu cu’ ina fascia negra e ciüme scüre insci’a testa.

I sugeti zuveni, i se cunusce dai autri uchin de grossa mesüra, pe’ a marcà, larga banda negra insci’a cua gianca. U l’à abitüdini paresche a chele d’ê specie grosse, ma in ciü u l’é ben gramu e suvente u scroca i autri uchin. U fa d’i crìi aspri ch’i l’arregorda cheli d’i croi.


puiana

àguglia

àguglia

crivéla

grifun

sparavé

sparavé

farcheti

farcheti


Falconidi àguglia

Aquila chrysaetos A l’à ina longhessa ch’a va’ dai trei parmi e mezu ai catru parmi e ina avertüra d’ê aře dai dui metri ai dui e caranta. U sou pesu u l’arriva a ciü de sei chiloi e mezu e a fümela a l’é ascaixi u 20% ciü grossa d’u mascciu. E sou parte de desurva i sun de cuřù brün-castagnu, cu’e ciüme e e crüventi ciü smorte, e parte de desuta i sun de cuřù castagnu-scüru, pe’ contru a testa a l’é de cuřù castagnu-dourau, ch’u l’é u particolare ch’u ghe da’ u segundu nome scientifegu "chrysaetos", che in gregu vö di’ "àguglia d’ouru". In vöřu a l’à e aře aissae e pussae in po’ in avanti.

L'àguglia reale a l’é ün d’i auxeli predatui ciü putenti d’u mundu, a sou furma rubüsta a ghe lascia atacà cun afermu bestie ciü pesanti de ela e, ni a menu de esse cuscì macissa, a mustra in vöřu assai desgrupàu. U forte becu, nu sulu u ghe permete de amassà bestie de taglia mediu-pecina, ma aiscì de indröve e carcasce de grosse bestie za morte.


crivéla

Falco tinnunculus A crivela a l’é ün d’i ciü pecin auxeli predatui ch’i zira de giurnu, za ch’a l’arriva a esse longa pocu ciü d’in parmu e mezu, cun tütu che a sou avertüra d’ê aře a pö arrivà a esse ascaixi catru parmi. A fa in Eurasia e in Africa, inte tüta a Penisuřa Iberica, e Isuře Baleari e e Canarie. Insci’a schina, u cümagiu d’u mascciu u l’é brün, trassau pe’ in ton castagnu-scüru.

A l’à a testa e a cua grixu-lavagna, candu a fümela ch’a l’à a cua russa, a ghe fenisce negra. A crivela a nu fa de niu. Int’i mesi da avrì a mazu, a fümela a va a mete i övi int’i ni abandunai dae gaze o dae curnàglie, drente ai recanti d’i arburi o d’ê roche. A mangia pecin auxeli.


farchétu

Accipiter gentilis U farchétu u l’à ina avertüra d’aře d’in metru e trenta e u pesa in chilò e in cartu. Int’a tucia u mustra ina cua a punta arrundà e e aře a base larga. Candu u vöřa u colu u se ghe ve de ciü de chelu d’u sparavé, ch’u pa’ de nu avegheru. U curù d’i sugeti grandi u l’é parescu a chelu d’a fümela d’u sparvé.

U fa u niu int’i boschi spessi, metendu inseme tante rame. U va a cacia de auxeli, ma aiscì d’ê autre bestie, arrivandu a amassà roba grossa, cume levri e galeti de muntagna.


grifùn

Gyps fulvus U gh’à a testa pecina, ch’a ghe pende cegà in avanti candu u vöřa, d’ê aře assai grosse chi paresce de trei lai e ina cua cürta ch’a paresce restrenta. I zuveni i sun ciü scüri d’i veci, ch’i l’àn de mace gianche insci’a testa e insci’u colu e ina curuna giancastra insci’a guřa.

U l’à ina avertüra d’ê aře ch’a passa i dui metri, cun ina longhessa d’u scafu de ciü d’in metru e in pesu de sei chiloi. Pe’ u ciü u mangia carcasce de bestie morte. U se sposta in strupe de paregli sugeti. U cua in övu sulu.


nigiu

Milvus milvus. Longu in brassu e in parmu, u nigiu in vöřu u smicia u terren pe’ çercà de pecine bestie o de bestie morte, ma u nu despréixa d’atacà ina curnaglia pe’ strepaghe da’u becu in ratin pigliau da pocu. A metà d’u XX seculu u nigiu u l’éira de ca’ ciü che mai inte l’auta Sgrisseria, ma u s’é spustau iscì int’e zone prearpine.


sparavé

Accipiter nisus U l’é longu ciü de trenta centimetri, e ben deixe de sti li i fan parte d’a cua, ciacüna d’ê aře a l’é menu d’in parmu, e l’avertüra a passa i sciüscianta. A fümela a l’é aumancu sei centimetri ciü longa, e a sou avertüra d’ê aře a l’é ciü longa de chela d’u mascciu de ciü de deixe centimetri.

A veste d’i grandi a l’é de cuřù beretin scüru int’e parti de desurva, giancu cun righe undae e strenaüre russurüze inte chele de desuta, a cua a l’é marcà da çinche o sei fasce negre e a l’à u fundu giancu.

U becu u l’é blö, a çeira, i pei e i ögli i sun giauni. U l’é u ciü alertu d’i auxeli de rapina, e u vöřa cun pratica e asbrivu aiscì se u l’à e aře cürte.


Accipritidi puiana

Buteo buteo U l’é in auxelu de rapina de furma atuvà cun aře larghe e arrundae e ina cua ciütostu cürta. U l’é brün scüru de cuřù de desurva e assai cangiante, de solitu u desuta d’ê aře apena apena barà de neirastru cun macia scüra â zuntüra e aira ciaira sfümà intu mézu, intantu che a cua a gh’à tante sutiře barre scüre. In vöřu a testa a l’é incascetà int’e spale e e aře u e tegne in po’ aissae, che viste de davanti, i paresce ina V averta. Insciu giucu a paresce tracagnota cu’a testa incascetà int’e spale.

A fa u niu sulu insc’i arburi e insc’e roche föraman. De solitu, a fümela a pousa dui o trei övi, catru ciü de rairu, tra marsu e mazu. I övi i sun gianchi cun macete grixe o brüne. U ciü d’ê vote mascciu e fümela i se dan u scangiu a cuà pe’ 34 giurni. I pecin i stan int’u niu pe’ i proscimi caranta o çincanta giorni.


ciò

Otus scops Longu in parmu, cun in’avertüra d’âře de mezu metru, u pesa in etu. U l’à in ciümagiu marcau a vermu, rafinau e macetau de brün-grixastru, ch’u va’ da’u grixu au maron-castan suta e aře, cun caiche macia gianca mustràe insci’a schina.

U se bugia in maneira agaribà. I ögli i l’àn in cuřù purtegalau ch’u tira au giaunu. Int’a parte dedesuta d’u corpu u gh’à de righe negre ben marcae. Pe’ u ciü u va a cacia de bestiete, ch’i sun e çigare, e grilàsse e i begaroti, ma u mangia iscì i vermassi, arrivandu fina a piglià caiche auxeletu, d’i bagi e de rairu u da’ a cacia a’i rati e a bestie pecine.


dügu

Bubo bubo

U l’à de furme macisse cu’e aře arrundae, cua cürta e testa grossa, i ögli messi insci’u davanti, i sun de cuřù giaunu-purtegalu e au desciü i gh’àn de longhi ciümassi de ciüme ch’i s’adrissa. U ciümagiu u l’é brün strenau e barrau de neirastru au desurva e giaunu-brünastru cun strenaüre e spesse vermicolature scüre au desuta.

Pe’ u ciü, u mangia d’ê pecine bestie, ma aiscì grosse cume a vurpe e i pecin d’u cervu. U piglia fina d’i autri auxeli, in particulare gali e galeti.

U fa u niu tra marsu e avrì. A fümela a pousa dui o trei övi gianchi, cun a scorsa rüvega, insc’i scarin d’ê paré d’ê roche e a i cua pe’ ciü d’in mese.


güfu

Asio otus

U l’é marcau dai ciümassi insci’e aureglie. U l’é ina bestia ch’a zira de nöte, dandu a cacia a ina grossa cantità de pecine bestie: rati, ratineti, tarpe, scuiröi, ratapéne, auxeli e bestiete.

U fa u niu tra marsu e mazu. A fümela a pousa catru o çInche övi int’u niu d’in’autru tipu d’auxelu o inte chelu d’in scuirö. S’u nu l’atröva ni de stu tipu u mete i övi per terra, suta in’arberu o in custu.

U va a dorme de giurnu, int’i recanti drente ai arburi o int’e cae in ruvina, assai ben mascarau dau ciümagiu brün macetau. U güfu u nu pö bugià i ögli, in scangiu, però, u l’arresce a zirà a testa de ben 270 gradi.


locu

Stryx aluco

U l’à a testa grossa e arrundà, insci’a facia dischi brün-grixastri. U l’à i ögli negri, u nu l’à ciümassi insci’e aureglie, i corneti. U l’à in ciümagiu brün-liunau, macetau e strünau. U se mascara assai ben int’u boscu ch’u pratica.

U sou cuřù u pö paresce a rüsca d’in arberu. E ciüme de scangiu i sun grixastre, cume chele d’u güfu, e cume chelu u mangia i rati, ma gh’apiaixe aiscì i scuiröi, i gi, belure, auxeli, raine e aiscì robamola. U fa u niu tra frevà e zügnu, int’i sgarbi d’i arburi o inte ni abandunai, o casete messe li aposta.


nöitura

Athene noctua A nöitura a l’é longa inturnu au parmu, a l’à in'avertüra d’ê aře de ciü d’in mezu metru e in peso ch’u va da ün a dui etoi. A l’à ina tucia macissa, a testa larga e ciata, ma a nu l’à i ciümassi d’u dügu.

I ögli i sun giauni e e zarpe longhe i sun in parte rivestie de peřui. A parte de desurva a l’é grixu-brün macetà de giancu, candu chela dedesuta a l’é ciü che autru gianca, macietà de brün.

A mangia carne e a l’é bona de inguràsse béstie intreghe, sarvu dapöi cacià föra, suta furma de borre, chelu ch’a nu pö delengerì: i perui, e ciüme, i denti, i ossi. A fa u niu tra marsu e zügnu. A fümela a pousa dui o çinche övi gianchi, inte de pecine gumbe int’e roche, int’i arburi, int’e müraglie de vecie cae, in tane abandunae e pöi a e cua pe’ ascaixi catru setemane.


Titonidi Dügu-dügu Tyto alba Ciü d’in parmu e mezu d’autessa, pe’ ina avertüra d’ê aře de ascaixi in metru, cun de longhe zarpe. Candu u s’aveixina ai posti de cacia, u vöra undesandu. Mascci e fümele i s’assumeglia assai, ma, pe’ u ciü, e fümele i sun in po’ ciü grosse d’i mascci e de cuřù ciü scüru. U s’acasa in averta campagna e u va a cacia a l’anvirun d’i boschi. U mangia i rati, e raine, e bestiete e e bestie ch’i fan dani a l’omu, cume rati e tarpe. In sugetu ançian u l’é bon de mangiasse trei rati au giurnu.

Candu u çerca d’acubiasse, u mascciu u ghe porta ina preda â fümela, pe’ fa in modu ch’a se lasce cröve. Ina cubia che a fa vegnì grandi dai trei ai çinche pecin a leverà da mezu ina béla scarà de rati e tarpe. Ciü che autru, u vive int’u meiximu postu, sciortendu de nöte, da dopu u tramuntu. U tira in criu acüu, ch’u dà fastidiu ae aureglie de chi se gh’atröva da veixin, pe’ pöi u sghige cume pignate a vapù. S’u vegne messu ae corde u se cacia in terra e u sgambeta, fandu contu de möire.


Enrico Malan


Auxeli in urdine arfabeticu agna àguglia bagnarö balarina gianca balarina giauna becafighe becafighe, becaighe becassa becassin becuciatu buì cagliaré cagliura canežan cardelin caudàn caveurna cavu verdu çercacusti ciapamusche ciarra, lisö ciatarun ciciö ciciö ciciö capüçun ciciö cu’a cresta ciciö ruselin, rösela cignu çimacusti ciò crivela crou cuarussa cuarussa cücu cügiancu curnaglia curnaglia cursin curumbotu curumbu dügu dügu-dügu fanetu farchetu faxan fola fratin fratin freixun frenghélu

Anas strepera Aquila chrysaetus Charadrius apricarius Motacilla alba Motacilla cinerea Hippolais polyglotta Sylvia borin Scolopax rusticola Capella gallinago Anas clypeata Phylloscopus bonelli Crex crex Coturnix coturnix Acrocephalus schoenobaenus Carduelis carduelis Columba palumbus Lanius excobitor Anas platyrhynchos Sylvia communis Muscicapa striata Aegithalos caudatus Anthus campestris Parus palustris Oenanthe hispanica Parus montanus Parus cristatus Pyrrhula pyrrhula Cygnus olor Saxicola torquata Otus scops Falco tinnunculus Corvus corax Phoenicurus phoenicurus Monticola saxatilis Cuculus canorus Oenanthe oenanthe Corvus cornix Corvus corone Turdus musicus Columba livia Columba livia Bubo bubo Tyto alba Carduelis cannabina Falco Phasianus colchicus Fulica atra Charadrius alexandrinus Parus caeruleus Coccothraustes coccothraustes Fringilla coelebs

Anatidi Falconidi Caradridi Motacillidi Motacillidi Silvidi Silvidi Scolopacidi Scolopacidi Anatidi Silvidi Rallidi Fasianidi Acrocefalidi Fringillidi Columbidi Lanidi Anatidi Silvidi Muscicapidi Paridi Motacillidi Paridi Turdidi Paridi Paridi Fringillidi Anatidi Turdidi Strigidi Falconidi Corvidi Turdidi Turdidi Cuculidi Turdidi Corvidi Corvidi Turdidi Columbidi Columbidi Strigidi Titonidi Fringillidi Falconidi Fasianidi Rallidi Caradriidi Paridi Fringillidi Fringillidi

canapiglia aquila piviere ballerina bianca ballerina gialla canapino beccafico beccaccia beccaccino mestolone comune luì re di quaglie quaglia forapaglie cardellino colombaccio averla germano sterpazzola pigliamosche codibugnolo calandro cincia bigia monachella cincia bigia alpestre cincia col ciuffo ciuffolotto cigno saltimpalo assiolo gheppio corvo codirosso codirossone cuculo culbianco cornacchia grigia cornacchia nera tordo sassello piccione domestico piccione selvatico gufo reale barbagianni fanello falco in genere fagiano folaga fratino cinciarella frusone fringuello


frenghélu d’ê Arpe fruxun gagiàn galetu de marsu galetu de muntagna galu de muntagna gambelonghe garbé gardaböi garganela gassa gazana gazana giairin giò grifun griveira güfu ingurabagi çenerin ingurabagi russu ingurabagiu lügheru mangiaraine margun marsö martin rusélu masca nana merlu merlu ciumbin merlu colarissu merlu de roca munegheta murretun mustassin nigiu nöitura òuca passura passura ciuca passureta pavun perdigiurni pernixe de muntagna pernixe gianca pernixe russa pescairö picu picu garbé picu muntacausse picu negru pitafurmigure pitapin puiana pula d’aiga rebissu reciciö reüssu

Montifringilla nivalis Bombycilla garrulus Coracias garrulus Upupa epops Lyrurus tetrix Tetrao urogallus Egretta garzetta Oriolus oriolus Bubulcus ibis Anas crecca Pica pica Garrulus glandarius Nucifraga caryocatactes Arenaria interpres Charadrius dubius Gyps fulvus Alauda arvensis Asio otus Ardea cinerea Ardea purpurea Ardea Alba, Casmerodius albus Carduelis spinus Ixobrychus minutus Phalacrocorax carbo Vanellus vanellus Sturnus (Pastor) roseus Sylvia melanocephala Turdus merula Cinclus cinclus Turdus torquatus Monticola solitarius Ficedula albicollis Aythya ferina Sylvia cantillans Milvus milvus Athena noctua Larus michaellis Passer domesticus Passer montanus Prunella modularis Pavo cristatus Himantopus himantopus Alectoris graeca Lagopus mutus Alectoris rufa Alcedo atthis Dryobates major Picus viridis Certhia familiaris Dryocopus martius Sitta europaea Loxia curvirostra Buteo buteo Gallinula chloropus Erithacus rubecola Troglodytes troglodytes Regulus regulus

Fringillidi Bombicillidi Coracidi Upupidi Tetraonidi Tetraonidi Ardeidi Oriolidi Ardeidi Anatidi Corvidi Corvidi Corvidi Scolopacidi Caradridi Falconidi Alaudidi Strigidi Ardeidi Ardeidi Ardeidi

fringuello alpino beccofrusone ghiandaia marina upupa gallo forcella gallo cedrone garzetta rigogolo airone guardabuoi alzavola gazza ghiandaia nocciolaia voltapietre corriere piccolo grifone lodola gufo comune airone cenerino airone rosso airone

Fringillidi Ardeidi Falacrocoracidi Caradridi Sturnidi Silvidi Turdidi Cinclidi Turdidi Turdidi Muscicapidi Anatidi Silvidi Falconidi Strigidi Laridi Ploceidi Ploceidi Prunellidi Fasianidi Recurvirostridi Fasianidi Tetraonidi Fasianidi Alcedinidi Picidi Picidi Certidi Picidi Sittidi Fringillidi Falconidi Rallidi Turdidi Trogloditidi Regulidi

lucherino tarabusino cormorano pavoncella storno roseo occhiocotto merlo merlo acquaiolo merlo petto bianco passero solitario balia dal collare moriglione sterpazzolina nibbio reale civetta gabbiano reale passero passero mattugio passero scopaiolo pavone cavaliere d’Italia coturnice lagopede pernice rossa martin pescatore picchio rosso maggiore picchio verde rampichino alpestre picchio nero picchio muratore crociere poiana gallinella d’acqua pettirosso scricciolo regolo


reüssu listau röselin rundura rùndura de riva rundura rüze rusignö saurin sberru scciaparoche scia scia d’ê cane scigögna scurlüssura scurrentin serena serreta serreta sgarzeta sizerin sparavé sparissöra spipura spipureta sterla strunelu strunelu subachin surdun tacura tarabela testa negra testa russa fümela tetacrave turdela turlu butassu tùrtura uchin uchin verdàn verdun vespairö ziguru ziguru giaunu

Regulus ignicapillus Carpodacus erythrinus Hirundo rustica Riparia riparia Cecropis daurica Luscinia megarhyncha Serinus canarius serinus Apus apus Tichodroma muraria Emberiza hortulana Emberiza schoeniclus Ciconia ciconia Motacilla flava Charadrius hiaticula Luscinia svecica Anas querquedula Mergus serrator Ardeola ralloides Carduelis flammea Accipiter nisus Parus major Anthus pratensis Calandrella brachydactyla Perdix perdix Sturnus vulgaris Sturnus unicolor Fratercula arctica Prunella collaris Corvus monedula Saxicola rubetra Sylvia atricapilla Sylvia atricapilla Caprimulgus europeus Turdus viscivorus Turdus philomenus Streptopelia turtur Larus ridibundus Larus audoinii Turdus pilaris Chloris chloris Merops apiaster Emberiza calandra Emberiza citrinella

Regulidi Fringillidi Irundinidi Irundinidi Irundinidi Turdidi Fringillidi Apodidi Certidi Fringillidi Fringillidi Ciconidi Motacillidi Caradridi Muscicapidi Anatidi Anatidi Ardeidi Fringillidi Falconidi Paridi Motacillidi Alaudidi Fasianidi Sturnidi Sturnidi Alcidi Prunellidi Corvidi Turdidi Silvidi Silvidi Caprimulgidi Turdidi Turdidi Columbidi Laridi Laridi Turdidi Fringillidi Meropidi Fringillidi Fringillidi

fiorrancino ciuffolotto scarlatto rondine topino rondine rossiccia usignolo verzellino rondone picchio muraiolo ortolano migliarino cicogna cutrettola corriere grosso pettazzurro marzaiola smergo minore sgarza ciuffetto organetto sparviero cinciallegra pispola calandrella starna storno storno nero pulcinella di mare sordone taccola stiaccino capinera (m.) capinera (f.) succiacapre tordela tordo bottaccio tortora gabbiano comune gabbiano corso cesena verdone gruccione strillozzo zigolo giallo

L’ürtimu subachin (Fratercula arctica), chi a Ventemiglia, i l’an amassau inti primi ani du 1950, e u sou corpu u se pö ancù vé in vedrina, intu Museu Uceanugraficu de Munegu.


GLOSSARIO A a mena a sanghe caudu abeglie abégnu abrighi abrigu aiga aissi alestì amanchi andàma andàme arairì arbara arburussin arega arpezu arrundau asbigliu ascaixi ascusa atuvai au cu’ auxelu ave aviau

la qualità, sorta, genere mammiferi api ardesia soleggiati, esposti al sole luogo isolato acqua balzi, salti, slanci costruire, fabbricare, fare mancanze, carenze andamento, evoluzione, direzione, sviluppo mutazioni, cambiamenti fisici, mute diminuire, diradare, rarefare pioppo bianco corbezzoli alga alpeggio arrotondato svelto, vispo, vivace circa, quasi nascosta compatti, infeltriti al culmine, in vetta, al colmo uccello api speditamente, velocemente

B babarote bagaroti bagi balete banduireta baransau bauciu beai beghe beghete berri bestieta bixù brasseghe

ragni maggiolini rospi bacche, coccole ventaglio bilanciato abbozzo, accenno, allusione, sottointeso canali, fossi, gore bachi, bruchi larve ciuffi, ciocche, gridi, strilli insetto gioiello crucifere, brassicacée, perenni

bresche brichi brüghi de l’Estereu brün rüze bruti büdegu bugiandu bülu bumbui bure burfa busselun

steli di ginestra monti, rocce eriche dell’Esterel bruno ruggine germogli, getti tonto muovendo audace, bullo, spavaldo bombi borre protuberanza, escrescenza bozza, bugna

C camün canei canun, canuneti capüçiu, capüçu carcagnu casuran çegliu çene çepi çerci ciante rüscuse ciante tegae ciapun ciapure ciata ciornegandu ciümagiu ciümasseti ciümassu ciumbandu ciüme ciüme scioure cögliüe cua cuà cubia culà cularetu culina cupeta curù beretin

camoscio canneti calamo/i cappuccio calcagno casalingo ciglio cenere ceppi cerchi piante aghifoglie piante con baccelli ferro di cavallo trappole piatta attardandosi, indugiando, trattenendosi piumaggio ciuffi di penne ciuffo tuffando piume piume soffici coltivazioni, colture, piantagioni coda, cova covare coppia anello di piume, collare collarino collina nuca, cervice, collottola, tazza colore rossiccio


custi

arbusti, cespugli

D d’urdinariu de rairu de sparatun deghisà deghisasse delengeritivu delongu desciü desgrupau despairescendu desperegante dì

generalmente, normalmente di rado, raramente all’improvviso travestire, camuffare, mimetizzare travestirsi, camuffarsi, mimetizzarsi digestivo sempre sopra, su snodare, sciogliere dal nodo, scattante, smaliziato, sveglio scomparendo, sparendo uccello migratore dita

E enscie

dilatate, gonfie

F fisciaüre fon fraütau frazu fudrau furéste de föglia furéste de rüsca furéste mìste furmigure

crepe, fenditure, fessure, spaccature faggio flautato avanzi, scarti, rimasugli foderato, rivestito foreste di latifoglie foreste di aghifoglie foreste miste di piante decidue e permanenti formiche

G gagliardixe gagliure gambu ganascia gate gavasu gena gì giagiu giaira

ardimento, coraggio, fermezza screziature, variegature gambo, stelo mascella larva di libellula gozzo disturbo, fastidio ghiro scolorito, slavato, smorto ghiaia

gianu giauchin giaunissu giaunu surfanu grane grava grilasse grixurau grüman gumbe gura

giallo artiglio, grinfia giallastro, gialliccio, giallognolo giallo zolfo chicchi, granelli, grani,semi ghiaia cavallette macchiettato, variegato goloso, ghiotto avallamenti gola

I i ciumba i stüca inçenze incumensu ingurasse inuagì inuagiu

si tuffano spiccano, risaltano circondare, cingere inizio, principio ingoiarsi invadere, occupare, usurpare invaso, occupato, usurpato

L labrene laite de curumbu

lampecan lau lelura levaressu levù liunau lübagu lümassette lümezà lümezau

gechi latte di piccione, poltiglia caseosa, secrezione che si forma nel gozzo dei colombi, per alimentare i pulcini crepuscolo, tramonto, vespro lato, fianco edera rimovibile lievità, leggerezza, tenuità delicatezza, leggerezza, morbidezza, vaporosità colore fulvo, giallo rossiccio luogo in posizione ombrosa chioccioline ravvivare un colore ravvivato

M macia macissu maixé mancu gairi marcu masca mascara

macchia massiccio, robusto, sodo muro a secco non molto segno guancia maschera


mentun minsu mureta muscin

mento tenue, lieve, esile, esiguo bautta, mezza maschera moscerino

remüàu resciòure resciòuru

N nià, niatà niavù ninsöre niu noma nu parescu numà

covata, nidiata nidificante nocciole nido solo differente, disuguale, dissimile, diverso solamente, soltanto

O ögliu

occhio

P pairandu parescu parmu parpagliöre parpele peitu perüssi pignöi pistui pousandu preçentu pulin purtegalau

avendo costanza, perseverando simile, uguale palmo pari a 27,20 centimetri farfalle palpebre petto pere pinoli libellule deponendo girovita pulcini aranciato

R raine rairüre raixe rampinau ratapene ratelusa rati arpin remisà remüà remüante

rane radure, spiani, spiazzi radici adunco, uncinato pipistrelli litigiosa, attaccabrighe toporagni sistemare, mettere al riparo, riordinare rimuovere, sostituire, scambiare di posto che cambia aspetto

riane rivaira robamola rübu rümenta rümenteire rümescciandu rüsca russu rüze rüvega ruverei

rimestato, amalgamato, miscelato riposate, rinfrescate, rigenerate riposo, stato di quiete, riposato, rinfrescato, rigenerato rivi, rivoli, rigagnoli, ruscelli torrente invertebrati rubbio, circa 8 chili immondizia, spazzatura discariche, immondezzai rovistando, frugando corteccia, scorza rosso ruggine ruvida roveti

S sagna scagliezu scarampi scarògna scciossà scciüa scciuì scciümaira scibri sciorbe sciorte sciverna scivernà scuiröi scurre scusu se descunusce senciu serracu seve sfagnu sgarbu sghigiu sgröglia sgurbie sinsare spaciadu spairu spantegau spegliu spunciùn

erba palustre luccichio, scintillio trampoli disdetta, scalogna, sfortuna deporre le uova schiusa delle uova schiudersi dell’uovo fiume fischi, stridi, urli sorbe branchi, gruppi svernano svernare, trascorrere l’inverno scoiattoli inseguire, rincorrere celato, coperto, nascosto si riconosce, si individua singolo sega siepi borracina, muschio apertura, foro, buco grido, strillo guscio lucertole zanzare sfacciato pallido, sbiadito, scolorito, slavato sparso, disperso, sparpagliato specchio aculeo, pungiglione, spuntone


stagiun d’i amui strasurdinaria strügiu, de bon strünau suagnà svörata svöratà

stagione degli amori, di riproduzione straordinaria di bocca buona striato curare svolazza svolazzare

T tacalite tapacüi tarpe teragnae tigia tösceghi trigà trussi tùcia

attaccabrighe, litigioso, rissoso cornioli, sambuchi talpe ragnatele stelo veleni bazzicare, frequentare, visitare spesso tronchi d’albero atteggiamento, cipiglio, espressione, piglio, portamento

U u se bugia unça unça

si muove oncia pari a 25 grammi oncia pari a 2,25 centimetri

V verda cüba veresau virun d’u becu vöravuire

verde scura veleggiato intorno al becco che volano

Z zarpe zü de lì

zampe circa


Feniu de stampĂ intu mese de marsu 2014 da Enrico Malan Ventemiglia

Auxeli intu parlà ventemigliusu  

Libro illustrato degli uccelli della Zona Intemelia. Descrizione in dialetto ventimigliese

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you