Issuu on Google+

a liburua 01 Testuingurua 02 Analisia ikaslea: Eneritz Trigueros Amantegui | tutorea: Ula Iruretagoiena Busturia | 2013 azaroa


Durango trenbidearen trazaduragatik oso baldintzatua egon da, baina honen soterramendua (2012ko abenduaren 17an) okasio ezin hobea da hutsik geratuko diren lursailak aprobetxatzeko eta Durangok dituen beharrak asetzeko, hirigintza modelo berri bat aplikatuz. Proiektu honek aukera hau aprobetxatu nahi du, eta eraikinaren eremuan soilik zentratu beharrean, Durangoko hiri trama osatuko duen proposamen bat aurkezten du. Proiektua fase desberdinetan garatzen da: azterketa, akondizionamendua, aktibazioa eta dentsifikazioa. Garapen motel bat burutzean datza fase bakoitza moldagarria delarik. Modu honetan, gaur egungo beharrak asetzen dira etorkizuneko hiria konprometitu gabe. Transformazio urbanoa zehazteko orduan, Durango 7 zona ezberdinetan banatuko da (a, b, c, d, e, f eta g) beraien izaeraren arabera banatzen direnak, baina beti ere erabakiak herri mailan aplikatuz eta eskala txiki eta handiaren arteko korrelazioa bultzatuz. Hirigintza proiektua egin ostean, D zona aukeratzen da garatzeko, trenbidearen soterramenduak eragingo dituen onuren adibide adierazgarriena delako. Izan ere, zona honek Durangoko alde zaharra eta eremu berrienak lotzen ditu. Zonalde honetan zentratuz, helburu nagusia sortuko diren fluxu berriak indartzea da. Lotura berri horiek bermatzeko, eraikinaren espazioaz baliatuz, behe oinan espazio hutsa proposatzen da estalitako eremu publiko bat lortzen delarik. Eraikina lau erabilerek osatzen dute: haurtzaindegia, kulturetxea, bulegoak eta nagusien egoitza. Erabilera hauek aukeratzearen arrazoia hauek Durangon ez egotea edo distantziagaitik irisgarriak ez izatea da. Gainera, eraikinak adin guztietako erabiltzaileak izango ditu eta ordutegi desberdinetan erabiliko da. Erabilera hauetariko bakoitzak eraikinaren unitate barruan indibidualki funtzionatuko badu ere, espazioen duplikazioak ekiditzeko eta adin talde desberdinen arteko sinergia bultzatzeko espazio amankomun batzuk proposatzen dira.

Eneritz Trigueros Amantegui | DuranGO | 2013 azaroa


TESTUINGURUA | 1

01 Testuingurua Eneritz Trigueros Amantegui | DuranGO | 2013 azaroa


4 | trena durangon

Eneritz Trigueros Amantegui | DuranGO | 2013 azaroa


TESTUINGURUA | 3

testuingurua aurkibidea Trenak Durangon izan duen eragina

5

1. Trena Durangon

7

1.1. Historia: trenbidearen garapena Durangon

7

1.2. “Durango operazioa�

8

1.3. Trenbide zabalera desberdinak

10

2. Proiektuaren helburu eta estrategiak

11

2.1. Helburuak

11

2.2. Estrategiak

11

Ondorioa

13

Eneritz Trigueros Amantegui | DuranGO | 2013 azaroa


TESTUINGURUA | 5

Trenak Durangon izan duen eragina

irudia 01: Trenbidearen trazamenduaren ondorioz bitan zatitutako egitura urbanoa

2012ko abenduaren 17tik trena soterraturik pasatzen da Durangotik. Trenbidearen soterramenduak Durangon inplikatuko dituen aldaketak, konparagarriak dira soilik trena Durangora lehengoz iritsi zenean honek suposatu zuen iraultzarekin. Azken hamarkadetan hiriaren garapena, trenbidearen instalazioen ondorioz, mugaturik ikusi duen Durangok, goitik beherako eraldaketa ezagutzeko aukera du orain. Trenbidearen trazadurak ez zituen kontutan izan hiriaren hazkundearen berezko joerak, etorkizuneko hiria baldintzatuz. Hiri erdian instalazio hauek okupatzen dituzten lur zati handiek benetako distortsioa eragin dute hiria behar bezala antolaturik egoteko eta funtzionaltasunari dagokionez, erlazionaturik dagoen lurralde gisa irakurtzeko. Hiriak hiru alderdi negatibo erakusten ditu: morfologia aldetik osatu gabe dagoen trama (uharte bat eratu da), hesi efektua eta hiriaren degradazioa. Eneritz Trigueros Amantegui | DuranGO | 2013 azaroa


6 | trena durangon

irudia 03: Pasaguneak

2005ean “Durango operazioa� deritzona aurkeztu zen. Trenbidearen soterramenduaz eta egun herriaren erdian kokatzen diren trenen konponketa tailerrek okupatzen duten lursailarentzako proposamen urbanistikoaz gain, EuskoTrenen egoitza nagusia Durangon kokatzea erabaki zen. Momentuz, soilik geltokia eraiki da (2012ko abenduaren 17an ireki zena), EuskoTrenen egoitza eta operazio urbanistikoa alde batera utzirik.

trenbidearen instalakuntzek okupatzen dituzten lursailak trenbidearen soterramenduarekin zuzenki kalitatea hobetuko duten lursailak

Gainera, proiektuak eragin zuzen bat izango du Durangoko herritarrengan, sei pasagune desagertzearekin bat, 60.000m2-ko lursail bat berreskuratuko da herriaren erdian. irudia 02: Trenbideak okupatzen zituen lursailak Eneritz Trigueros Amantegui | DuranGO | 2013 azaroa


TESTUINGURUA | 7

Tren honen arrakastak Espainiako Iparraldeko beste tren askoren sorrera suposatu zuen. Inaugurazio eguneko egunkaritik harturiko textua:

1. Trena Durangon

“A las nueve y cuarto empezó la ceremonia de la bendición que estuvo a cargo del señor cura párroco de Begoña, acompañado de todo su clero que rezó al mismo tiempo el «TeDeum». Terminada esta ceremonia ocuparon 81 convidados cinco coches espaciosos y cómodos de los que se componía el convoy.

1.1. Historia: trenbidearen garapena Durangon Trenak Durango 130 urtetan zeharkatu izan du. “duranguillo” 1882ko uztailaren 1ean trenak lehen aldiz lotu zituen Bilbo eta Durango. Komunikazio honen sorrerak iraultza handia suposatu zuen Durangorentzat, herriaren garapenaren lehen pausua izanik. Tren hau “duranguillo” izenarekin ezagutzen zen. 32 km osatzen zituen eta 1ordu eta 15 minutuko iraupena zuen (egun 40 bat minutu behar ditu) eta joan-etorriko 4 lotura egiten ziren egunean.

1908an independenteak ziren lau lineak (Bilbo-Durango, Durango-Elorrio, DurangoZumarraga eta Durango-Donostia) enpresa bakarrean bildu ziren, Ferrocarriles Vascongados. 1922an Durangon tren geltoki berria egin zen. Orduraino zegoen geralekua terminala zen, hau da, trena atzeraka sartzen zen. Denbora murrizteko, ‘pasuzko’ plataforma egin zen, trenak zuzenean jarrai zezakeen bere bidea.

Los edificios contiguos a la estación y el poético paseo de Los Caños se hallaban inundados de una multitud inmensa ávida de saludar con sus vivas a los expedicionarios y a la primera máquina que gallarda y esbelta los iba a conducir por una de las comarcas más pintorescas y hermosas del mundo. A las nueve y media partió el tren entre los acordes de la música, el estruendo de los petardos colocados sobre los rails de la línea y el chasquido de los cohetes que hendían los aires. Dos horas tardaron los expedicionarios en el trayecto de Bilbao a Durango, y una hora y cuarto invirtieron en el regreso, dando comienzo inmediatamente al banquete que se celebró en el espacioso local que servirá de almacenes en la estación de Achuri, que estuvo elegantemente adornado con profusión de guirnaldas y ramos de flores. Al destaparse la primera botella del espumoso champagne comenzó, como es de costumbre, la serie de los brindis, iniciados por el presidente señor Igártua, que en un breve pero elocuente discurso dio las gracias a las autoridades y a los amigos particulares que han contribuido al feliz éxito de la empresa, haciendo después a grandes rasgos la historia de las vicisitudes y de los obstáculos que han tenido que vencer para llevarla a cabo. No concluiremos estas líneas sin hacer votos al cielo para que el ferro-carril central de Vizcaya alcance todo el beneficioso resultado que el país espera de él y que tienen derecho a alcanzar los buenos patricios que lo han llevado a cabo.“ Trenbidearen garapena 1889ko abuztuaren 26an Durango-Zumarraga (gaur egun ez da existitzen) linea ireki zen, 1901eko urtarrilaren 1ean Durango-Donostia eta 1905eko uztailaren 16an Durango-Elorrio (hau ere, desagertua). Momentu horretatik aurrera, Durango komunikazio puntu handi bat izango da.

irudia 04: trenbiarearen trazadura Bilbo eta Durango artean

Gainera, aukeratu zen trenbidearen zabalera estua zen eta honek, etorkizunean beste trenbide batzuekin lotzea galarazi zuen.

Tren trafiko handia zela eta, 1906an trenbidearen bikoizketa proposatu zen, gaur egun, oraindik egin ez dena, honegatik bidai denborak luzeak dira.

Linearen elektrifikazioa 1929tik aurrera linearen elektrifikazioa hasi zen (garai hartaraino ikatzaren baporearekin ibiltzen ziren trenak), garraiobidea merkeagoa, garbiagoa eta arinagoa bilakatuz. Enpresak beti izan zuen antolakuntza nahasia, eta honek arazo ekonomiko izugarriak suposatu zituen, horregatik, 1972an FEVEri saldu zizkioten trenbideen ustiapena. FEVEk trenbideak hobetu zituen eta linea batzuk desagertarazi zituen, Durango-Elorrio eta Durango-Zumarraga hauen artean, autobusa zela eta, linea hauek ez baitziren bideragarriak. EuskoTren eta honek ekarritako iraultza Gaur egun, Durangotik pasatzen den trenbidearen ustiapena EuskoTrenen esku dago. Zuzenbide honekin, neurri handiko proiektu bat aurkeztu zen 2003an. Zerbitzua hobetzeko asmoz, trenbidearen tramu asko bikoiztu egingo dira; eta segurtasuna eta bizigarritasuna hobetzeko, trenbidea soterratu egingo da. Gainera, trenak konpontzeko lantegiak Durangotik kanpo eramango dira, hiri zentroan lursail handia liberatuz. Azkenik, EuskoTrenek bere egoitza nagusia Durangon kokatzea erabaki zuen, eta ospe internazionaleko 5 arkitektura firma gonbidatu zituen eraikinaren diseinua egiteko eta hirigintza plana garatzeko antolatu zen lehiaketara. Irabazlea Zaha Hadid izan zen.

Eneritz Trigueros Amantegui | DuranGO | 2013 azaroa


8 | trena durangon

1.2. “Durango operazioa” Lehiaketa 2005ean “Durango operazioa” deritzona aurkeztu zen. Trenbidearen soterramenduaz gain, egun herriaren erdian kokatzen diren trenen konponketa tailerrek okupatzen duten lursailarentzako proposamen urbanistikoa barne hartzen zuen. Honekin bat, EuskoTrenen egoitza nagusia Durangon kokatzea erabaki zen. Proiektu hau egiteko lehiaketa itxi bat antolatu zen eta ospe internazionaleko bost arkitektura estudio (Dominique Perrault, Roberto Ercilla eta Miguel Angel Campo, Alejandro Zaera Polo FOA, Eduardo Arroyo NO.MAD. eta Zaha Hadid, azken hau irabazlea) gonbidatu zituzten.

Zaha Hadiden proiektua Zaha Hadiden proposatutako eraikinak EuskoTreneko egoitza nagusia eta Durangoko tren geltokia batzen zituen. Horrez gain, auzo berria eta komertzio gunea diseinatu zituen. Proiektuaren helburu nagusia trenbideak hiria banatzen zuen eremua hiri egituran integratzea eta konektagarritasun maila altuko gunea bihurtzea zen. Helburu horrekin, hurrengoa eraikitzea proposatu zen “Durango operazio” proiektuan: •

05 irudia: Durango operazioa

Bost dorre proposatu ziren, eta lehiaketan parte hartu zuten estudio bakoitzak bat diseinatu zuen. 68 eta 50 metro (19-16 solairu) arteko etxebizitza dorreak izatea pentsatuta zegoen. Zaha Hadidek egoitza eta auzo berria diseinatu zituen.

Tren geltokia

Tren geltokiko plangintzaren plataforma zentral bat zegoen bi alboetara heltzen ziren trenentzat. Horrez gain, geltokiko sarrera eta irteera guneetara konektaturik zubi bat ere diseinaturik zegoen plataforma gainetik zeharkatzen zuena. •

EuskoTrenen egoitza

EuskoTrenen egoitza nagusia tren geltokitik bertikalki hedatzen zen bolumen jarraitu batean integraturik zegoen. Igogailuak eta atseden guneak hegoaldeko beirazko fatxadarantz orientaturik zeuden. •

Merkataritza eta aisialdi gunea

Merkataritza gunea lur azpi mailan diseinatu zen eta horren gainean, zenbait argizulo proposatu ziren parkearen paisaiaren parte izateko. •

Parke publikoa eta paisajismoa

Parke publikoa jarduera bakoitzak zuen pribatutasunaren arabera antolatuta zegoen, pribatutasun gehieneko eremuak etxebizitza blokeetatik gertu zeudelarik. Zaha Hadid Architects. 57m 16p

Dominique Perrault Architecture. 50m 16p

Ercilla & Campo. 60m 18p

08 irudia: Zaha Hadiden Lehiaketa Proiektua. EuskoTrenen Egoitza nagusia, Zentru komertziala eta Tren geltokia biltzen zituen eraikina.

Krisialdia dela eta, 2009rako bukatua egon behar zuen proiektuak murrizketa eta atzerapen ugari izan ditu. Momentuz, soilik tren geltokia eraiki da (2012ko abenduaren 17an ireki zena), EuskoTrenen egoitza eta operazio urbanistikoa alde batera utzirik.

Alejandro Zaera-Polo. 68m 19p

No. Mad Arquitectura. 65m 18p

06 irudia: lehiaketan parte hartutako estudioek proposaturiko bost dorreak

Eneritz Trigueros Amantegui | DuranGO | 2013 azaroa

07 irudia: diagrama paisajismoproposamena

09 irudia: LKS estudioaren exekuzio proiektua. Tren geltokia


TESTUINGURUA | 9

Tren geltokia eraikitzen

Eneritz Trigueros Amantegui | DuranGO | 2013 azaroa


10 | trena durangon

1.3. Trenbide zabalera ezberdinak Espainiar Estatuan 3 trenbide zabalera daude: zabalera metrikoa, zabalera Iberiarra eta Europear zabalera. Honek tren bidezko garraioan arazo ugari sortu izan ditu. Zabalera metrikoa:

Trenaren soterramendua

Trenbide hauen bihurgune eta birak diametro txikikoak dira, gainera behar dituzten instalakuntzak txikiagoak direnez, ekonomikoagoak dira eraikitzeko orduan. Oso aproposak dira eremu menditsuetarako. EuskoTren eta FEVE-k soilik erabiltzen dute trenbide mota hau Espainiar Estatuan ibilaldi luzeetarako. Trenbide mota honek 1m-ko zabalera dauka.

Trenak babesteko hesiak beti izan dira oztopo handi bat eta muga fisiko bat herriarentzat. Izan ere, Durango urte askotan zehar trenaren ordutegiaren menpe bizi izan da, hamabost minuturo herri osoa trena pasatzeko gelditzen zelarik. Horrez gain, trenak azken urteotan bost pertsona harrapatu ditu. Horregaitik, herritar askok, batez ere, haur eta nagusiak, pasaguneak eguneroko arrisku bat bezala ikusten zituzten. Guzti honengaitik, trenaren soterramendua lehentasunezko obra bat bihurtu izan da durangarrentzat.

Zabalera iberiarra: Zabalera iberiarra duten trenbideak 1,672 m neurtzen dute, tradizionalki sei oina gaztelar kontsideratu izan dena. Zabalera hau Penintsula Iberikoan, Espainia eta Portugalen, soilik erabiltzen da, sistema internazionalak baino 233mm gehiago duelako. Hala ere, krisiaren ondorioz, “Durango operazioa� proiektuaren atal bat besterik ez da burutuko: trenaren soterramendua, Durangoko tren geltokia eta gune komertzial berria. Horrez gain, EuskoTreneko tailerrak eta kotxetegiak behin betiko Lebariora eramateko prozesua martxan jarrita dago. Nahiz eta 2012ko abenduaren 17az geroztik, trenak Durango lur azpitik zeharkatu, trenbide zaharrak herria zatitzen jarraitzen du. Horregaitik hainbat herritarrek 2013ko maiatzaren 1ean pasagune berri bat zabaltzan saiatu ziren hesiak kendu eta horma botatzen. Dena dela, trenbidearen lursailaren jabea jaurlaritza da oraindik eta horrek asko zailtzen du bertan egin beharreko obra berriak. Hala ere, Durangoko udala eta eusko jaurlaritza akordio batera heldu dira eta hiru pasagune berri irekiko dute udarako: San Fauston, Ibaizabal eta Uribarri kalea eta Landako Gune artean. Behin trenaren soterramendua burututa, orain kontua trenbide zaharreko lursailean zer egin erabakitzea da. Izan ere, sei pasagune desagertzearekin bat, liberatutako diren lursailen azalera 66.000 m2koa da eta soterramendu honen eraginez, beraien kalitatea hobetuko den lursailen azalera 115.000 m2koa da. Nahiz eta herritarrok proposamen desberdinak aurkeztu, ez dago trenbideak liberatutako lursailean zer egin finkatzen duen plangintza zehatzik.

Sistema hau trenaren estabilitatea kolokan jarri gabe, abiadura handiagotzeko ezarri zen. Laster argi geratu zen, sistema internazionala baino zabalagoago zen trenbidea erabiltzeak, Europarekin erlazio ekonomikoak arriskatzen zituela. Baina Espainiak ez zuen hau aldatu Holandan egin zen moduan adibidez, nahiz eta 1886ko “International Railway Congress�-ean hori adostu zen. Europear zabalera (edo zabalera estandarra): Europear (eta Mundu mailan ere) sare gehienetan erabiltzen den zabalera, gutxi gora behera trenbide guztien %60an erabiltzen dena. Zabalera 1,435 m-koa da. Espainian solik abiadura handiko trenenk erabiltzen dute zabalera hau.

1,000 m

trenbide zabalera metrikoa: EuskoTren eta FEVE

1,672 m

trenbide zabalera iberikoa: Espainiar estatuko tren gehienek

1,435 m

trenbide zabalera europearra: Europako trenak eta Espainiar estatuko abiadura handikoak

Eneritz Trigueros Amantegui | DuranGO | 2013 azaroa


2. Proiektuaren helburu eta estrategiak 2.1. Helburuak Durangon trenbidearen soterramenduak aukera ezin hobea emango dio hiriari hirigintza modelo berri bat aplikatzeko. Hutsik geratuko diren lursailak aprobetxatuak izan daitezke etorkizunean hiriak izango dituen beharrak asetzeko eta hauetara moldatzeko. Horretarako, premiazkoa dahelburu batzuk finkatzea: •

Hiri trama osatu, trenbideak suposatzen duen hezi efektuarekin amaitu.

Hiriaren aztarna ekologikoa murriztu, Durangok ingurugiroan duen inpaktua minimizatzeko. •

-Bizigarritasun baldintzak hobetu eta herritarren beharrak asetu.

Hesia eraitzi, hiri trama osatu Trenbidearen trazadurak Durango baldintzatuta izan du beti, hiria bitan banaturik egon delarik. Gaur egun ez dago egitura urbano argirik, isla ezberdinen multzo bat moduan irakurtzen da hiria. Baina, soterramenduarekin bat, hobekuntza ugari egoteko aukera dago Durangon. Adibidez, eragin positibo zuzenak izango ditu trafikoan. Sei pasagune desagertzearekin bat, hiria gurutzatzeko denbora asko murriztuko da. Baina, honetaz gain, hezi fisiko izan den trenaren instalazioak desagertzeak, transformazio izugarri bat suposatuko dio hiriari. Aipatu bezala, distantziak laburtu egingo dira, bai kotxeentzat baita oinezkoentzat ere, kale eta konexio berriak sortu daitezkeelako. Konexio hauek hiriarentzat lehen mailako ardatzak izango direnez, proiektuaren puntu nagusienetako bat izango dira. Bestalde, orain arte bitan banatua izan den trama urbanoa, azkenean, lotzeko aukera egongo da. Gainera, proposamen ireki baten bidez, etorkizunean egon litezkeen aldaketa edo beharrak ez baldintzatzeko esfortzua egingo da. Honetaz gain, trenbidearen inguruan kokaturik dauden espazioak erresidualak dira. Espazio hauen kalitatea hobetzea beharrezkoa da, hemendik aurrera ez direlako trenaren instalazio guneak izango, Durangoko igarobide garrantzitsuenetako bat baizik. Bizigarritasuna eta gizartearen ongizatea Hiria diseinatzeko orduan hiritarrek hiria nola bizi duten aztertu behar da, eta ondoren, bizimodu hau bideratzeko espazioak diseinatu. Soterramenduak utziko dituen lursail hutsak gune erakargarria izatea nahi bada, giza eskala egoki bat proiektatzea beharrezkoa da. Eskala planteatzean, premiazkoa da kontutan hartzea hau ez dagoela soilik altuerari lotua, hainbat faktorek zer ikusia dutela. Garrantzitsuenetako bat estimuluak dira. Pertsonek estimuluak behar dituzte leku bategatik erakarriak sentitzeko. Hau da, espazioen, eraikinen, funtzioen eta erabiltzaileen barietateak toki bat interesgarriagoa bilakatuko du, monotonoa den toki bat baino. Eraikinen arteko espazioak ere garrantzi handia du hiri baten funtzionamendu egokirako. Espazio hauek kalitatezkoak izan behar dira, hauek giza harremanak baldintzatzen baitituzte. Horregatik, hauen diseinua kontu handiz egin behar da, neurri, kokapenen eta funtzionamendua ondo azterturik. Jakina da baita eraikin publikoen inguruan pertsona kopurua ugariagoa dela. Durangon eraikin publikoak multzokarik daude, zonalde jakin batzuetan. Posible den kasuetan, erabilera publikoak disgregaturik kokatuko beharko lirateke, beste erabilera mota batzuekin nahastuz. Horrela hiritar guztientzat izango da erosoa hauek erabiltzea eta bizi urbano aberatsagoa izango dugu emaitzatzat.

Durangorentzako konfigurazio ekologikoago bat Gizarteak ez du kontutan eduki ingurugiroan duen inpaktua eta kontsumitzen duen baliabideen kantitate izugarriak. Honen ondorioz, krisi ekologiko batean murgildurik gaude. Kontsumoa modu neurrigabean sustatu da, hazkundea izan delarik helburu nagusia. Baina planeta finitua da, eta erritmo honetan baliabideak ekoiztea eta hondakinak sortzea ez da posiblea izango betirako. Sistemak aldaketa handiak behar ditu arlo guztietan. Hauen artean, eta proiektu honen xede izango dena, hirien konfigurazioa berri bat proposatu beharra dago, konfigurazio ekologikoago bat, non aztarna ekologikoa murriztea helburu nagusiena izango den. Hiriek ezin dezakete handitzen jarraitu, honen ordez, okupaturiko lursailen dentsifikaziora jo beharra dago eta ez espazio naturalen okupaziora. Horregatik, soterramenduak utziko dituen lursail libreak aprobetxatu behar dira hiritar guztien onurarako, lurralde berriak urbanizatu gabe. Hiriak autonomoagoak bilakatu behar dira, kanpoko baliabideekiko menpekotasuna gutxiagotuz. Horretarako, hiritarren beharrak aztertu eta erantzun beharra dago eta paisaia produktiboak sortu. Garrantzitsua da kontutan hartzea ezinezkoa dela neurri gabe eraikitzen jarraitzea. Inolako ardura ekologiko gabeko garapen urbanoak bultzatu beharrean, hiriaren beharrak erantzuten dituzten proiektuak besterik ez dira aurrera eramango. Azkenik, eraikitzea erabakitzen denean, akzio honek ingurugiroan posible den inpaktu txikiena duela ziurtatu beharra izango da.

2.2. Estrategiak Helburuak hauek izanda,estrategi orokor batzuk proposatuko dira, zeinak proiektuaren zuzenbide modura funtzionatuko duten.

Hiri konpaktatu

Hiria hetereogeneagotu

Efizientzia energetikoa eraikuntza prozesuetan

Kohesio soziala

Kontsientzia ekologikoa indartu

Hiria konpaktatu Hiri konpaktuak egitea etorkizuneko hiriak planifikatzeko kriterioa izan behar da, baina baita existitzen diren hiriak dentsifikatzeko. Adieraziko den guztia aplikagarria izango da Durangoren kasuan, izan ere, soterramenduak hutsiko dituen lursailak hiriaren garapen konpaktua bermatu beharra dute. Hauek dira hiri konpaktu bat egitearen alderdi positiboak: Lursailaren optimizazioa. Hiriak ez lituzke lur berriak konkistatu beharko, hirian existitzen diren lursail hutsak birsortu baizik. Honetaz gain, eraikinek lurzoru gutxiago okupatzeaz gain, azpiegitura gutxiago eraiki behar dira baita. •

Energi gastu murritzagoa. Orokorrean, hiri konpaktuek energi gastu gutxiago edukiko dute. •

Hiri distantzia txikiagoak. Oinezkoentzat eta bizikletentzat orientatua egon daiteke, kotxearen erabilera gutxiagotuz. •

Inguru urbanoa. Hiri konpaktuak hiri urbano eta heterogeneoagoa sortzen du. Jende gehiago dagoenez, zerbitzu publikoak egoteko aukera gehiago dago, ondorioz, gunea erakargarriagoa bilakatzen da. •

Eskala egokiagoa. Hiria konpaktatzeak eskala murriztea suposatuko du, gizakiri zuzendutako proportzioekin. •

Bestalde, hiriaren dentsifikazioa bi modu desberdinetan egin daiteke: eraikinen altuera handiagotiz, espazio libre asko lortzen delarik; edo, altuera txikiago eraikuntzekin, egitura konpaktuago bat sortuz. Gai honen inguruan asko izan dira iritziak, baina, argi dago bi teorien konbinaketa batek emango lituzkeela emaitzarik onenak. Hiri konpaktatzeak ez luke eragin negatiborik izan beharko, hiria bizigarria izaten jarraitu beharko luke. Horregatik, tipologi dentsoagoak erabiltzeak diseinuan ondorengo faktoreak kontutan edukitzea suposatuko du. Argi naturala, espazio irekia eta haize korronteen kontrola. Faktore hauek kalitate osoz betetzen direla eta egokiak direla ziurtatu behar da. •

Espazioen kalitate berriak. Hiriak dentsifikazio prozesuaren ondorioz, espazioen eraldaketa esanguratsua jasaten du, espazio hauen kalitatea hobetu beharko litzatekeelarik. •

Hiria hetereogeneagotu Hirian gertatzen diren aktibitateak areagotzean, hiria konplexuago bilakatzen da, eta erabiltzaile kopurua handiagotu egiten da ere. Horrela, azalera jakin baten aprobetxamendua handiagoa izango da. Horregatik, esan dezakegu, hiria zenbat eta konplexuagoa izan, orduan eta jasangarriagoa dela. Erabilera ezberdinen hurbiltasunak, mugikortasun ekologikoagoa bultzatzen du. Gainera, heterogenotasunak biztanleak estimulatzen ditu, hiria bizigarriagoa bilakatuz. Durangoren erdigunean geratuko diren lursail hutsek aukera emango dute hiri heterogeneoago bat lortzeko. Etxebizitzak ugari diren nukleoan, erabilera publikoagoak bultzatuko dira, hiri konplexuago bat lortzeko. Heterogenotasuna lortzeko hainbat modu ezberdin daude: •

Funtzio ezberdinak nahastuz.

Erabiltzaile mota ugari (adin diferenteakoak adibidez).

Eskala ezberdineko eraikuntzak.

Funtzioak erabiltzerakoan ordutegi ezberdinak.

Eraikin bakoitzean jabe ugari.

Efizientzia energetikoa eraikuntza prozesuetan Eraikuntza ingurugiroan inpaktu gehien duen sektoreetako bat da. Eraikuntzek baliabide naturalen %20-%50 gastatzen dute; eraikitze prozesuan, zein eraikuntzaren bizitzan. Proiektatzaileak erabiltzailearen beharrak erantzun behar ditu, gastu energetiko minimoa suposatuz. Proiektu bat egitean eraikuntza prozesuaren etapa guztietan zenbait aspektu kontutan izanda, energi gastua asko murriztu daiteke bizi kalitatea sakrifikatu gabe. Hauek dira eraikuntza prozesuaren etapetan kontutan hartu beharreko aspektuak: •

Eraikinen diseinua: Orientazioa. Eraikinaren orientazioak garrantzi handia dauka gastu energetikoan, batez ere, beirateen orientazio apropos batek neguan eguzki erradiazio maximoa sartzeko aukera emango du, eta udan, minimoa. Orientazio onenaren kalkulua Ecotec programaren bidez egin daiteke. ––

Eguzkitzapena eta babes solarra. Udan, eraikin barruan, erradiazio solarra minimoa dela ziurtatu beharra da, neguan maximoa delarik. ––

Baliabide naturalak. Erabilgarri dauden baliabide naturalak (eguzkia, begetazioa, euria, haizea,…) kontutan hartuz diseinuan, eraikina eraginkorragoa izan daiteke. ––

Eneritz Trigueros Amantegui | DuranGO | 2013 azaroa

TESTUINGURUA | 11


12 | proiektuaren helburu eta estrategiak

Energi berriztagarrien integrazioa.Energi solar fotoboltaikoa eta energi solar termikoa dira erabilienak, hauekin elektrizitatea lortu edo ura berotzea posiblea da. CTE-ak eguzki energia defendatzen du, eraikin berri batzuetan kontsumitzen den energi portzentaje bat honen bidez lortzea derrigorrezkoa da. ––

Eraikinaren forma. Eraikinak forma konplexuak baditu, eraikuntza prozesuan, zein ondoren hozte-berotze prozesuetan, energi gastua handiagoa izango da, garestiagoa izateaz gain. ––

Aireztapen gurutzatua. Diseinatzen den eraikinak aireztapen gurutzatua badauka, eraikina bizigarriagoa izango da, batez ere udan, konfort tenperatura lortzea errazagoa izango delako. ––

Eraikitzerakoan

Eraikitzea gertatzen den bitartean ematen da gastu energetiko handi bat. Materialek, hauen garraioak,.. kutsadura sortzen dute, horregatik, ondorengo puntuak kontutan izan beharko dira: Materialak. Materialak aukeratzerako momentua, hauen iraupena eta produzitzean sortzen dituzten hondakinak kontsideratu beharko da. Material berriztagarri, transformagarri eta birziklagarriak sustatuko dira. Material ez berriztagarriak erabiltzeko kasuan, erabilera hau eraginkor eta arduratsua izan beharko da. Materialen hurbiltasuna positiboa izango da, garraioa oso kutsagarria baita. Azkenik, materialak aukeratzekoan, prioritatea iturri berriztagarrietatik eratorritako materialek izango dute. ––

Isolamendu termikoa. Lehenengo pausua masa termikoa edo isolamendua erabiliko den izango da. Horma lodiek tenperatura bariazioak murrizten dituzte; isolamenduak, aldiz, neguan beroa eta udan freskotasuna kanporatzea eragotziko du. Eraikina modu egokian isolaturik egoteak, gastu, energetiko zein ekonomiko, murrizketa suposatuko du.

Zeharkako eguzki irabaziak. Eraikinaren azalari lotua dagoen kontzeptua da zeharkako eguzki irabaziak. Masa termikoko bat beharko da, metaturiko beroa transmitituko duena neguan. (Adibide klasikoenak negutegiak dira, baina estalkian lorategi bat kokatzeak efektu berdina lortu lezake). ––

Ur gastua murrizteko aukera batzuk badaude: Uraren tratamendua.Ura aurreztea helburu nagusietako bat izan behar da. Horregatik, posible den kasuetan, hainbat aldiz erabili ahal izango da (adibidez, dutxako ura komunean erabili). ––

Ura batu. Euri ura batzen bada, hau, tratamendu batzuen ondoren, erabilgarria izango da eraikin barruan. ––

Giza kohesioa Hiriaren funtzionamendu egoki bat baieztatzeko giza erlazioak aztertu eta hauek gertatzea ahalbideratzen duten espazioak diseinatzea beharrezkoa da. Horregatik, pertsona ezberdinak elkar erlazionatzea nahi bada, funtzio ezberdinak elkartzen duten eraikinak proposatuko dira.

––

Eraikina erabiltzen

Eraikin baten dagoen gastu totalaren %70 eraikinaren hozte-berotzeari eta erabiltzen den urari dagokio. Diseinu egoki bat eginda, energi kopuru honen 1/10 aurreztea posible izango da. Eguzki energi bidez, tenperatura atsegin bat mantentzea posiblea da.

Eneritz Trigueros Amantegui | DuranGO | 2013 azaroa

Giza erlazioen gehiengoak denbora librean ematen dira. Durango, hiri gehienak bezala, lanerako eta lo egiteko dago diseinatua, aisialdiarengan atentzioa handirik jarri izan gabe. Aisialdi ekintzak bultzatuko dira, jendearen artean erlazio berriak sortzeko asmoarekin. kontsientzia ekologikoa indartu Bestalde, aurretik aipatu bezala, aztarna ekologikoa murriztea da Durangoren transformazioaren helburuetako bat. Helburu hau lortzeko lehenengo lau estrategiak beharrezkoak dira, baina kontzientzia ekologikoa eta dibulgazioa izango dira gizartean eragin handiena izan dezaketenak. Honekin, ezin bestekoa den gizakien ohitura arduragabeak aldatu nahi dira, ingurugiroan dugun inpaktua gutxiagotzeko. Tailer eta hitzaldi publikoak bultzatuko dira, herritar guztiek izan dezaten aukera krisi ekologikoaren inguruan informatuak egoteko.


TESTUINGURUA | 13

Trenbideak Durangon 2km baino gehiagoko distantzia okupatu du, hesi efektu gogor bat suposatzeaz gain. Baina proiektugileak herriaren erdian geratzen den lursail honetan (60ha) zentratzeak, soterramenduak herriari eskaintzen dion potentzial guztia ez aprobetxatzea suposatzen du. Herriaren Iparraldea eta Hegoaldearen arteko lotura bideratuko lukeen plan bat proposatu beharko litzateke, eskala orokorra kontutan harturik, hau da, Durangon egingo den edozein proiekturen abiapuntua herriaren osotasunaren azterketa ekarri beharko luke. “Durango operazioan�, proiektu askotan gertatzen den bezala, goi mailako arkitektuak gonbidatu izan dira entzute handiko arkitektuak direlako eta proiektuari ospe internazionala eman nahi izan delako. Aitzitik, mota honetako erabakiekin etekin gutxi lortu dira eta diru asko xahutu da. Durangoren kasuan konkretuki, egokiena herritar guztientzat onuragarri eta mesedegarriak diren akzio xumeak egitea izango litzateke. Horrez gain, gaur egungo beharrak asetzeko hartzen diren erabakiak etorkizuneko beharrei egokitu ahal izateko aukera eman beharko lukete. Dena dela, inolako zalantzarik gabe, Durangok okasio ezin hobea du orain etorkizunerako transformazio egoki bat bideratzeko!

Eneritz Trigueros Amantegui | DuranGO | 2013 azaroa


14 | trena durangon

Eneritz Trigueros Amantegui | DuranGO | 2013 azaroa


ANALISIA | 15

02 Analisia Eneritz Trigueros Amantegui | DuranGO | 2013 azaroa


16 | trena durangon

Eneritz Trigueros Amantegui | DuranGO | 2013 azaroa


ANALISIA | 17

analisia aurkibidea Datu orokorrak

19

1. kokapena

20

1.1. Durango EAEan

20

8. Ingurune fisiko eta naturala

37

1.2. Durangaldea

23

8.1. Klima

37

2. Historia

25

8.2. Hidrologia

37

3. Demografia eta biztanleria

27

8.3. Flora

37

3.1. Biztanleriaren garapena

27

8.4. Fauna

37

3.2. Biztanleriaren egiituraketa

27

9. Mugikortasuna

4. Ekonomia eta enplegua. Krisialdia

28

9.1. Zirkulazio motorizatua

38

4.1. Sektore ekonomikoak

28

9.2. Zirkulazio ez motorizatua

39

4.2. Lan merkatua eta enplegua

28

9.3. Mugikortasuna Durangon

40

4.3. Krisialdia Durangaldean

28

9.4. Irisgarrtitasuna

42

5. Interes bereziko eraikin eta lekuak

29

10. Hiri morfologia

45

5.1. Ondare historikoa

30

10.1. Durango kokapenaren zergaitia eta hastapena 45

5.2. Arkitektura garaikidea

34

10.2. Hiri garaepna

45

6. Kultura. Durangoko Liburu eta Disko Azoka

35

10.3. Eraikinen erabilerak

48

6.1. Azokaren historia

35

11. Azterketa bioklimatikoa

51

6.2. Azoka gaur egun

35

11.1. Klima

51

7. Ingurumen sektoreen kalitatea

36

11.2. Tenperatura

51

7.1. Ura

36

11.3. Eguzkitzapena

51

7.2. Akustikaren eta atmosferaren kalitatea

36

11.4. Eraikinen orientazio aukeratzeko irizpideak

52

7.3. Energia

36

11.5. Espazio publikoen orientazio eta geometria

7.4. Lurzaroa

36

solarra aukeratzeko irizpideak

52

7.5. Hondakinen kudeaketa

36

12. Ondorioak

53

38

Eneritz Trigueros Amantegui | DuranGO | 2013 azaroa


18 | trena durangon

Eneritz Trigueros Amantegui | DuranGO | 2013 azaroa


ANALISIA | 19

Datu orokorrak

Biztanleria: 28.261 bizt (2010). Demografikoki Bizkaiko hamargarren herririk populatuena da. Dentsitatea: 2.590,38 bizt/km² Herritar: durangar Posta kodea: 48200 Sorrera: XII. mende hasiera inguru Orografia( Mendiak) : Hegoaldean mendikate bat du ekialdetik mendebalderantz Udala, Anboto eta Alluitz mendiak aurkitzen ditugu. Udalerri barruan aipatzekoak dira Mugarra (960 metro) eta Neberondo (453 metro) Hidrografia (Ibaiak) : Ibaizabal ibaiak, udalerritik pasatzean, Mañaria ibaiko eta Larrinagatxu errekako urak jasotzen ditu. Alkatea (2011): EAJko Aitziber Irigoras Durangoko udalbatza Izena Zinegotziak Boto kopurua

Lurralde Historikoa: Bizkaia Eskualdea: Durangaldea Koordenatuak: Sartalde-luzera 2° 37’ 53” Ipar-latitudea 43° 10’ 16” Eremua: 10,91 km2 Garaiera: 119 m Mugakideak: Iparraldean Iurreta, Hegoaldean Izurtza, Mendebaldean Amorebieta-Etxano eta Dima eta Ekialdean Abadiño. Inguruko hiriburuetatik dagoen distantzia: Bilbotik ekialderantz 30 kilometrotara; Donostiatik mendebalderantz 69 kilometrotara; eta Gasteiztik iparralderantz 45 kilometrotara.

Euzko Alderdi Jeltzalea (EAJ) 8 4.649 (%34,59) Bildu 6 3.650(%27,16) Euskadiko Alderdi Sozialista (PSE-EE) 3 1.801(%13,40) Alderdi Popularra (PP) 2 1.501 (%11,17) Aralar 2 1.373 (%10,22) Ezker Batua - Berdeak (EB-B) - 465 (%3,46)

Euskara: mendebaldeko euskalkia, biztanleriaren %45 da euskalduna Jaiak: San Fausto Urriaren 13an Euskal Liburu eta Disko Azoka: Abenduaren 8an Durangoko Pasiñue: Aste Santuan Euskal Astea: ekainaren erdialdean

Eneritz Trigueros Amantegui | DuranGO | 2013 azaroa


1.1. Durango EAEan

20 | kokapena

1.1.2. Populazio gune garrantzitsuak

TOLOSA

BERGARA

1. Kokapena

ZUMARRAGA-URRETXU

AMURRIO

ARRASATE

Irun

Populazio gune garrantzitsuenak

BEASAIN-ORDIZIALAZKAO

1.Bilbo 355.048 biz. 2. Gasteiz 234.740 biz. 3. Donostia 182.574 biz. 4. Barakaldo 98.316 biz. 5. Getxo 80.682 biz. 6. Irun 60.210 biz. 7. Portugalete 47.955 biz. 8. Santurtzi 46.955 biz. 9. Basauri 42.717 biz. 10. Errenteria 38.090 biz. 11. Leioa 29.930 biz. 12. Sestao 29.249 biz. 13. Galdakao 29.129 biz. 14. Durango 28.679 biz. 15. Eibar 27.234 biz. 16. Erandio 27.234 biz. 17. Zarautz 27.872 biz. 18. Arrasate 21.872 biz. 19. Hernani 19.242 biz. 20. Laudio 18.346 biz.

Gasteiz

GASTEIZ

Euskal Autonomi Erkidegoko Funtzio Areak Euskal Hiriburuen Gune Anitzeko Sistema LAGUARDIA

Eskualde-egiturako Burutza

Errenteria

Donostia Hernani

Zarautz Arrasate

DURANGO

LLODIO

Durango

IGORRE

Eibar

DONOSTIA EIBAR-ERMUA AZPETIA-AZKOITIA

Laudio

BALMASEDA-ZALLA

ZARAUTZ

MARKINA-XEMEIN

BILBO HANDIA

Galdakao

IRUN-HONDARRIBI GERNIKA-LUMO

Bilbo

BERMEO MUNGIA

Basauri

Santurtzi Portugalete SestaoGetxo Leioa Erandio Barakaldo

1.1.1. EAEko funtzio areak: eskualdeak

Eskualde-egiturako Azpi Burutza

1.1.3. Aktibitate ekonomikoaren gune garrantzitsuak

Donostia Bilbo

Durangalde

EAE eskualde desberdinetan antolaturik dago. Eskualde hauek lurraldea banatzen duten herri multzoak dira. EAEn 251 herri eta 20 eskualde daude. • Bizkaia (1.152.658 bizt.): Bilbo Handia, Durangaldea, Lea-Artibai, Busturialdea, Urdaibai, Uribe, Enkarterriak, Arratia-Nerbioi.

DONOSTIA 2 BILBO HANDIA

4

1

3

10

13

6

Gipuzkoa (705.698 bizt.): Bidasoa, Donostia, Tolosaldea, Goierri, Urola, Deba Goiena, Behe Deba. •

12

5

Araba (313.819 bizt.): Gasteiz, Aiala, Laguardia, Arabar Errioxa, Agurain, Zuia, Añana, Kanpezu. •

7

11

Industriagune nagusiak

Gasteiz BERMEO

irudia 01: Durangoren kokapena inguruko hiriburuekiko

MUNGIA

BILBO HANDIA BALMASEDA ZALLA

GERNIKA-LUMO

IGORRE

DURANGO

Euskal hiriburuak TOLOSA

GASTEIZ

Durango - Bilbao 40 min Durango - Donostia 178 min Eskualde buruen eragina Eskualde-egiturako Burutza Eskualde osatzen duten herriak

LAGUARDIA

Iharduera berriztaileentzako parkea Industri Iharduetarako eremu nagusiak

ZUMARRAGA

Trenez

Eneritz Trigueros Amantegui | DuranGO | 2013 azaroa

AZPETIA

BERGARA

ARRASATE

Durango - Bilbao 25 min Durango - Gasteiz 47 min

HERNANI

8 EIBAR

Kotxez

Autobusez

ZARAUTZ

MARKINA

LLODIO

Durango - Bilbo 32 min Durango - Donostia 50 min Durango - Gasteiz 48 min

8

GASTEIZ

DONOSTIA

Distantziak Durango - Bilbo 32,9 Km Durango - Donostia 72 Km Durango - Gasteiz 42,6 Km

14

BEASAIN

Aieroportuak

9

1. Mungia-Derio ardatza. 2. Zamudioko Teknologi Elkartegia. 3. Txorrierriko harana. 4. Balmaseda-Güeñes ardatza. 5. Igorre. 6. Durango-Zornotza ardatza. 7. Aiara. 8. Arabako N-1 ardatza. 9. Ebroko ardatza. 10. Markina-Xemein. 11. Zumarraga-Beasain ardatza. 12 Adunako ibarra. 13. Andoain-Astigarraga ardatza. 14. Donostia-Baiona ardatza.

Industriak garrantzi handia du EAE-ko ekonomian, zerbitzuen ondorengo bigarren ekonomi iharduera garrantzitsuena da. Iharduera industrialek Euskal Herrian aldaketa ugariak sortu dituzte: azpiegituren eraikuntza, hiri hazkundeak, hazkunde ekonomikoa, imigrazioa... Bigarren sektore hau, modu zuzen edo zeharkakoan, lurralde mailako aldaketen arrazoi nagusia izan da, eta egun ikus dezakegun hiri paisaiaren sortzailea. Industrializazio prozesua indibidualki garatu izan da lurralde bakoitzean hauen ezaugarri topografiko, orografiko eta tradizioen araberakoa izan delarik. Laurogeiko harmakadaren ondoren poligono berriak bultzatu dira, teknologi berrien azterketan oinarritzen direnak, hau da, parke teknologikoak deritzen gune industrialak. Mota hontako guneak bultzatzearen beste arrazoietako bat, industriguneak hiriguneetatik aldentzearena izan zen.


1.1.4. Espazio natural garrantzitsuak EAEko azalera guztiaren %8-a (57.804ha) interes handiko gune naturalak dira. • 7 parke natural •

5 babesturiko biotopo

25 babesturiko zuhaitz mota

ANALISIA | 21

1.1.5. EAEko mugikortasuna Euskal Autonomi Erkidegoko Errepide sistemak. • Lehentasun bereziko errepideak: lotura internazional. Sare basikoa: ltrafiko handia duten errepideak, komunitate autonomo desberdinak lotuko dituzten errepideak dira hauek. •

Eskualde errepideak BERMEO MUNGIA

IRUN-HONDARRIBI GERNIKA-LUMO

BALMASEDA-ZALLA

MARKINA-XEMEIN

BILBO HANDIA LLODIO

IGORRE

DURANGO

ZARAUTZ

DONOSTIA

EIBAR-ERMUA AZPETIA-AZKOITIA TOLOSA

BERGARA ZUMARRAGA-URRETXU

AMURRIO

ARRASATE

BEASAIN-ORDIZIALAZKAO

GASTEIZ

Espazio natural garrantzitsuenak Euskal hiriburuak

Espazio Natural garrantzitsuenak Paisai interesgarriak lotzen dituen ibilbidea

Errepide sistema Euskal hiriburuen interkonexioak

LAGUARDIA

Eskualdeen arteko konexioak

Euskal Autonomi Erkidegoko Trenbide sistemak. Erliebea: Euskal Autonomi Erkidegoaren gehiengoa 1.000m baino baxuago kokatua dago. Altuera handienera dauden puntuak Aizkorri 1.544m eta Gorbeia 1.481 dira.

Euskadi RENFE-ko sarearen bidez dago lotuta Espainiako estatuko hiriburu nagusienekin. Horretaz gain, beste bi trenbide sare ere badaude: Metro Bilbao eta Eusko Tren. Lehenengoak, Nerbioi ibaiaren Ezkerraldea eta Eskumaldea lotzen ditu Bilborekin. Bigarrenak, hurbileko zerbitzuak eta lurraldeetako hiriburuak inguruko herrietarako zerbitzuak egiten ditu. Euskotren linearen abiadura motela da (40km/h media), baina honek paisaia beneratzeko aukera ematen du, trena mendi artean doa, batzutan itsasoa ikusteko aukera emanik. DONOSTIA

BILBO HANDIA

GASTEIZ

Trenbide sistema Eusko Tren Bilbo Metroa Renfe Cercanias Renfe

Eneritz Trigueros Amantegui | DuranGO | 2013 azaroa


1.1.5. LAAren (lurralde antolamendu artezpideak) lurralde gidalerroak

22 | kokapena

Euskal autonomia-erkidegoa europaratzeko bidea hobetzea

Helburuak:

Azpiegiturei, hirigintzari eta ekonomia-jaduketei dagokien ekintza-multzoa diseinatzea, Europaren eraikuntzan, geurea, lurralde lehiakorra izan dadin, Arku Atlantikoan hiri- ingurugiro- eta teknologia-erakarpeneko gune gisa.

Natur baliabideak babestu eta hobetzea ––

“Naturgune-sarea” eta “Interes natural bereziko 51 eremu” sortzea.

––

Harrobiak nolanahi ustiatzeari mugak jartzea.

––

Lurzorua zazpi erabilpen- mtetan kategorizatzea.

––

Hondakin solidoen trataera eta birziklapenerako sistemak garatzea.

Ezarpen-sistema hobetzea

Funtsezko hiru alderditan eragiten du: Hiri-eremuak berritzea eta paisajea aparatuaren birmoldaketarekin bat eginez. ––

Hiri-zonak indartu eta orekatzea

––

Indartu ere, hiriko eta landako espazioak uztartzen dituzten Eskualde Egitura egokiak zehaztuz. Egitura horien bidez antolatu ahal izango baita lurraldea hiritarrengaindik jurbil, eta ezarri ahal izango baitira hiri ertainen sarea finkatuko duten gune nagusiak. Hiri ertain horiek funtsezkoak dira, gainera, garapen-aukera berriak sortzeko eta eskualde -egitura osoari eskualde- zerbitzuak eskaini ahal izateko.

SR P1 SR

SR SR SR

SMR NAT SR

HA P2 SMR

SMR NAT

U

HA

SR

P1 SMR SMR

P1 P2 SR

SR

SR

P1

SR NAT

P1

SMR NAT

Eskualde egiturak

HA SR

SMR SR

TP SMR NAT

SR

SR

SR NAT

SR

Lurraldeko eskala ertaina indartzea

Hondatutako zonen hiri-berrikuntza eta ingurugiro-hobekuntza sustatuz, gero eta irudi hobea izan dezaten, eraikin zaharren ordez etxe berriak eraikiz edo herritarren beharrak beteko dituzten bestelako jarduketak burutuz, aldi berean enplegua sortuz.

HA

Gune Historikoak birgaitzea.

––

––

SR

produkzio-

Hirigintza eta Lurralde- Antolamendua uztartzea: industri lurraren eta etxebizitzetarako lurraren hazkundekoordinatua antolatuz.

Gure lurraldeko edozein hiri edo herrira denbora egokian iristea ahalbidetuko duen komunikazio- sarea ezarriz. Eibar-Vitoria-Gasteiz eta Beasain- Bergara Durango bideardatz gisa proposatzen dira, bai eta trenbideen “Y” egitura ere. ––

P2 SR SR SR SR

hobetzea,

Urdabaiko biosfera erreserba

P1 P2 SR

P2 SR

P1

P2 SR

Berezko parkeak eta biotopo zainduak HA

P2

SR

SR

SMR NAT

TP U

P2

HA

SMR NAT

Euskal hiriburuen gune anitzeko sistema

SR NAT P1 P1 HA P2 SMR NAT

SR P2 SMR

HA HA

NAT HA

SMR NAT

P1 SR NAT

P2 NAT HA

SMR NAT

P1

P1

P1

SR NAT

SR NAT

SRNAT

SR

P1 SR NAT

SR

P2 SR NAT

P1

P1 SR NAT

P1 SR HA

Eskualde egituren burutzen arteko loturak

P2

HA

U TP

Euskal hiriburuen gune anitzeko sistemaren oinarrizko loturak

HA

P2 SR NAT

Eskualde egituren azpiburutzak

P1

P2 P2

SR

SR HA

SR NAT

P2

HA

SR

Eskualde egituren burutza

SR

SR

Interes pasaijistikodun ibilbideak Abiadura handiko trena Inguruko tren zerbitzuen oinarrizko ardatzak

SR HA

SR NAT

Aireportuak

SR HA SR HA

TP

SR HA

Arrantza eta kirol portuak SR NAT

P1

SMR NAT

P2 SR HA

Merkatal portu nagusiak

SR NAT SR NAT

SR NAT

P1

U

HA

SR

Industria iharduera guneak

HA SR

Hazkuntza hautatua SR SR

SR

HA

Aukerazko habita

SMR

Bigarren etxebizitza berroreka

SR

Bigarren etxebizitza barnekoa

P1 SMR NAT SR NAT

P2 SR NAT

SR NAT

P1 P2 NAT

SR SR SR SR

P1 SMR NAT

SR

Eneritz Trigueros Amantegui | DuranGO | 2013 azaroa

SR SR

Planeamenduen elkargarritasuna Hiri berrikuntza: lurralde ereduaren ekimenak Hiri berrikuntza: beste ekinbide batzuk Hirigune historikoa: lurraldearen eredua dinamizatzeko ekimenak Hirigune historikoa: dinamizatzeko beste ekimen batzuk Lurraldean sartzeko guneak


ANALISIA | 23

zornotza garai

zaldibar

euba berriz

iurreta

abadiño

durango elorrio

atxondo

izurtza

mañaria

udalerria

biztanleak

km

2

dentsitatea

zenbakia

% durangaldea

Abadiño

6.843

12,7

36,1

189,6

Atxondo

1.427

2,7

23,2

61,5

Berriz

4.312

8,0

30,1

143,3

Durango

28.226

46,5

10,79

2.315,1

Elorrio

7.157

13,3

37,2

192,4

Garai

252

0,5

7,1

35,5

Iurreta

4.144

7,7

19

218,1

Izurtza

266

0,5

4,3

61,6

Mañaria

453

0,8

17,6

25,7

Otxandio

1.017

1,9

12,4

82

Zaldibar

2.877

5,4

11,8

243,8

Durangaldea

53.751

100

236

227,7

irudia 02: Durangaldeko biztanleria banaketa eta dentsitatea. 2012

otxandio

1.2. Durangaldea Durango udalerria Durangalde eskualdeko burua da. Ikuspegi demografikotik, biztanleria gehien duen herrialdea da. Durangaldea osatzen duten udalerriak honako hauek dira: Abadiño, Atxondo, Berriz, Durango, Elorrio, Garai, Iurreta, Izurtza, Mañaria, Otxandio, Zaldibar.

Eneritz Trigueros Amantegui | DuranGO | 2013 azaroa


24 | kokapena

durango

Durango Bizkaiko barnealdean, eta Ibaizabal ibaiak sortutako lautada txiki baten kokatuta dago. Ibaizabal ibaiak, udalerritik pasatzean, Ma単aria ibaiko eta Larrinagatxu errekako urak jasotzen ditu. Udalerriaren barnean, Mugarra (960 metro) eta Neberondo (453 metro) mendiak nabarmentzen dira, karezko mendikate bat osatzen dutenak. Mugarra da Durangaldeko mendizerraren hasiera, Bizkaiko eskualde honetan zehar hedatzen dena. Bertan, Alluitz, Untxillatz edota Anboto mendiak kokatzen dira; guzti-guztiak Urkiolako Parke Naturalaren barruan daudela.

Eneritz Trigueros Amantegui | DuranGO | 2013 azaroa

irudia 03: Durangaldeko orografia


XV. mende osoan zehar uriak Zaldibar, Ibarguen eta Unzueta ahaide nagusien arteko borroken ondorioak jasan zituen. Garai horretan eraiki ziren jauntxoen dorretxeak, gaur egun ia ez da dorretxe hauen aztarnarik gordetzen. Mende honetan Durangoko Heresia da (14421444) gertakizun aipagarriena. Heresiaren bultzatzaile nagusienetakoa Alonso de Mella fraile frantzizkotarra izan zen, Bibliaren irakurketa pertsonala eta ondasun eta pertsonen askatasun osoa aldarrikatzen zuena. Agintari publikoak eta erlijiosoek, gogor egin zieten Mellaren jarraitzaileei. Ehunetik gora heriotza zigorraz kondenatu zituzten, asko jendaurrean erre zituztelarik. Kurutziagako gurutzeak gaur arte iraun du heresiaren oroigarri.

irudia 05: Durango eta Durangaldeko haitzak

2. Historia Durango uria noiz sortu zen zehatz-mehatz argi ez badago ere, historialari gehientsuenak bat datoz Santxo VI. “Jakintsuaren” (1150-1194) eta Santxo VII. “Indartsuaren” (1194-1234) erregealdien bitartean kokatzerakoan. Durangoko Konderria Nafarroako Erresuma barruan aurkitzen zen, baina 1195. urtean Gaztelako Alfontso VIII.ak Durangaldeko Konderri osoa bereganatzean, uria Gaztelako Koroaren menpera pasatu zen.

Durango sorrerak ezaugarri berezko eta bereziak izan zituen: komunikazioen aldetik modu estrategikoan kokaturik zegoen, Gaztelako artile-merkatariek Bermeo eta Lekeitioko portuetara joateko egin behar zuten bidean. Merkatariak, eskulangileak eta nekazarien artean oihalik preziatuena (”marraga”) egiten zutenak finkatu ziren Durangon. Baina, horiekin batera, Euskal Herriko oinordetzaren enbortasun-sistema tradizionalak jaraunspenik gabe utzitako “bigarrenak” ere heldu ziren inguruetatik lan bila. Horietaz gain, jaun batzuek ere bertan finkatu eta beren etxeak eraiki zituzten. Hasiera baten 3 kale paralelok osatzen zuten uria (Barrenkalea, Artekalea eta Goienkalea). Beranduago Kalebarria gehitu zitzaion. Kale guztiak zeharkale batek gurutzatzen zituen eta hegotik iparralderaino luzatzen zen harresi batez inguratuta zeuden. Harresi honek Kurutziaga, San Pedro, San Juan, Piedadeko Amarena eta gaur egun ere zutik mantentzen den Santa Anako ateak zituen.

irudia 07: XV. mendekoa kontsideratutako Kurutziagako Gurutzea

irudia 06: 1857ko Durangoko planoa. Victor de Munibe eta Francisco Coellok eginda.

irudia 08: XIX. mendeko Andra Mari Elizaren irarlana

Durango izenaren jatorria ere ez dago oso argi. Uriko forua berrestean Juan infanteak (1372) Tavira de Durango izena eman zion. Tabira gune zaharraren izena zen eta Durango merinaldearena. Ondoren, Tabirak Villanueva de Tabira izena hartu zuen, baina XVI.mendean herriak Durango izena bereganatu zuen eta merinaldea Durangaldea deitzera pasatu zen, gaur egun, horrela mantentzen delarik.

irudia 04: Durango herriaren armarria

Eneritz Trigueros Amantegui | DuranGO | 2013 azaroa

ANALISIA | 25


26 | historia

Hurrengo mendean zehar urian hainbat zoritxar gertatu ziren, aipagarrienak: 1517 eta 1597ko izurriteak, 1544ko uholdea eta 1554ko martxoaren 11ko sute handia. Guztira herritar asko hil egin ziren eta sutearen ondorioz alde zaharreko zurezko etxe guztiak kiskali egin ziren. Horrez gain, mende honetakoa dugu Udaletxearen eraikuntza, Bernabe Solano maisu harginak egina zati handi baten. Hiribilduaren lehenengo hedapenaren ostean ohiko aldiriak sortu ziren. Egitura horrek berezko izaera eskuratu zuen XVII. eta XVIII. mendeetan, jauregi barrokoaren eta komentuen bitartez Osagai barrokoz hornitutako iturri batzuk ere eraiki ziren, erabilgarriak izateaz gain apaindurazko balioa ere bazutenak (Ezkurdi, Kurutziaga edo Pinondoko iturriak). XVII mendean Durango uriak Gaztelako Koroak Frantziaren aurka izan zituen gudu ugarien ondorioz diru asko galdu zen eta jende asko hil zen. Hala ere, gudu hauen ondorioz burdingintzaren garapena eman zen, lantzak, ezpatak, daga, pikak eta antzerako armak eginez. Izugarrizko beherakada ekonomikoa gertatu zen XVIII. mendean. Frantsesak 1795ko uztailean sartu ziren Durangon herria osoa hustuz. Urte batzuk geroago, Independentziaren gerlan, uria eta gainontzeko lurraldea Frantsesek hartu zuten. Madalenako eliza botatzea agindu zuten eta bere lekuan hilerria eraikitzeko agindua eman. 1813.an Kadizko Konstituzioa onartu zen Durangon. Lehenengo Gerra Karlistan, Durango uria Don Karlos erregegaiaren gortea bilakatu zen. Don Karlosek Pinondoko Juan Santos Orueren etxean hartu zuen ostatu. Lehenengo karlistada, Durangon, 1839. urteko abuztuaren 2an amaitu zen Espartero jenerala herrian sartu eta gero. 2. gerra karlistan (1872-1876) Durango, berriro ere, Karlos VII. erregegaiaren gortea bilakatu zen. Lehenengo karlistadan bezala, lehen garaipenak Karlisten aldekoak ziren, baina gerrak aurrera egin ahala, liberalak garaile atera ziren. Azkenean, 1875eko otsailaren 4an, liberalen tropak herrian sartu ziren inolako eragozpenik gabe.

irudia 09: Kurutziagako iturria eta Andra Mari elizako dorrea

Bilbotik Durangorako trenbidea zabaldu zen Durangon 1882.urtean. Ahalegin handia suposatu zuen, baina herriko ekonomiarentzako oso onuragarria izan zen. Horrez gain, XX. mendearen hasieran, industria garatu zen Durangon. Aipagarrienak, Mendizabal, Ferretera Vizcaina eta Olma izanik. Aipagarria da ere, historian zehar Durangok Iurretarekin izan duen kidetasuna: 1927.urtean Iurretako elizatearen anexioa eman zen honela, Durangok 2.000 biztanle gehiago izan zituen. Baina 1990.eko urtarrilaren 1ean banatu ziren berriz ere eta gaur egun bananduta mantentzen dira.

irudia 11: Durangoko bonbardaketaren argazkiak. 1937 martxoa-apirila

irudia 10: Santa Anako arkua

irudia 10: Sta. Poloniako abiazio gordelekuaren aztarnak

Eneritz Trigueros Amantegui | DuranGO | 2013 azaroa

Espainiako Gerra Zibilean, 1937.ko martxoaren 31an, Francoren agindupeko hegazkin italiarrek hiria bonbardatu zuten. Bonbardaketaren momentuan Jesuiten eta Andra Mariko elizan meza ospatzen ari zen, bonbek bi tenpluak suntsitu zituzten eta hildako ugari eragin zituzten bertan zeudenen artean. Hurrengo egunetan, beste bi bonbardaketa burutu ziren apirilaren 2an eta 4an. Guztira 400 hildako inguru egon ziren eta 71 eraikin suntsitu ziren.

Mendizabal lantegia, hiribilduarentzat garrantzi handikoa izango zena, 1908an zabaldu zen,1930ean Fundiciones S.Miguel y Estancona, Mikeldi 1931n, AMIG 1940an Celulosas 1952an, orotara 88 enpresa, 1988an 3.800 lanpostu inguru biltzen zituztenak. Tailerrek eta lantegiek eratu zuten gerrikoa agerikoa da oraindik hiri-sarean; haren hazkundea zentrokidea izan zen, lehen hiribildutik kanporantz. 50. hamarkada arte gose eta eskasia urteak izan ziren. Hamarkada honetan industriak, berriro ere, garapen handia ezagutu zuen eta honen ondorioz Estatuko beste lurralde batzuetatik, Extremadura eta Andaluziatik batez ere, etorkin multzo handia heldu zen herrira. Ondoko datu hauek bestelako moduan deskribatzen dute garapen hori: 1900en Durangok 5.884 biztanle zituen; 1940an 8.251 eta 1980an 26.101.


ANALISIA | 27

3. Demografia eta biztanleria 3.1. Biztanleriaren garapena

trenbidearen iparraldean 13.062 biztanle Durangoko biztanleen %45,25 dentsitate media: 249,45 biz/ha

1.371 biztanle 277,5 biz/ha

Azken bi hamarkadetako biztanleriaren garapenak gaur egun arte mantentzen den goranzko joera erakusten digu. Jaiotze-tasaren igoerak eta migrazio mugimendu positiboak ere, bai barne mailakoak (eskualdekoak) eta baita kanpokoak (Estatuetatik eta atzerritik ere) eragiten dute hazkunde hau.

1.115 biztanle 211,2 biz/ha 1.978 1.978 biztanle biztanle 254,3 254,3bizt./ha biz/ha

1.271 biztanle 211,6 biz/ha

736 biztanle 323,5 biz/ha

300 biztanle 143,7 biz/ha

792 biztanle 88,9 biz/ha

214 biztanle 44,3 biz/ha

30.000

28.000

1.384 biztanle 465,7 biz/ha

403 biztanle 65,7 biz/ha

1.850 biztanle 1.850 biztanle 319,2 bizt./ha 319,2 biz/ha

694 biztanle 127,8 biz/ha

1.622 1.622biztanle biztanle 363,2 362,2bizt./ha biz/ha

26.000

327 biztanle 2,6 biz/ha

24.000

842 biztanle 196,9 biz/ha

281 biztanle 48,3 biz/ha

255 biztanle 106,9 biz/ha

1.171 biztanle 196,9 biz/ha 868 biztanle 242,7 biz/ha

874 biztanle 433,7 biz/ha

107 biztanle 14,7 biz/ha

1.090 biztanle 435,8 biz/ha

22.000

829 biztanle 155,7 biz/ha 7 biztanle 2,2 biz/ha

494 biztanle 213,8 biz/ha

60 biztanle 7,8 biz/ha

trenbidearen hegoaldean 15.495 biztanle

767 biztanle 170,1 biz/ha

470 biztanle 156,8 biz/ha

726 biztanle 189,9 biz/ha

323 biztanle 96,1 biz/ha

740 biztanle 223,2 biz/ha

172 biztanle 47,4 biz/ha

94

19

151 biztanle 32 biz/ha 500 biztanle 74,4 biz/ha

auzoka biztanleak

729 biztanle 91,3 biz/ha

627 biztanle 110,2 biz/ha

00

02

20

20

04

20

06

20

08

20

10

20

12

20

Durangon dentsitatea handituz joan da azken urteetan. Zehazki, 2001-2005 epealdian biztanle dentsitatea %34 igo zen, eta azken urteetan 2005-2010, aldiz, mantendu egin da.

13 biztanle 2,2 biz/ha

Durangoko biztanleen %45,25 dentsitate media: 128,82 biz/ha

98

19

irudia 13: Biztanlerairen garapena. Durango

438 biztanle 60,3 biz/ha 1.214 biztanle 615,3 biz/ha

96

19

urtea

biztanleak

dentsitatea (bzt/km2)

2001

25.003

1.655,8

2005

27.085

2.510,2

2010

28.124

2.593,01

irudia 14: Biztanleriaren dentsitatearen garapena.Durango

3.2. Biztanleriaren egituraketa

2.000

500 biztanle 41,8 biz/ha

Durango udalerria eskualdeko burua da. Ikuspegi demografikotik, biztanle gehien duen herrialdea da.

0

93 biztanle 17,6 biz/ha

irudia 12: Durangoko biztanleriaren banaketa auzoka

159 biztanle 10,2 biz/ha

0-19 urte 5.407 biztanle %19,22

+65 urte 4.395 biztanle %15,86

emakumeak 13.967 biztanle %51,08

20-64 urte 17.883 biztanle %64,92

gizonezkoak 13.494 biztanle %49,92

irudia 15: Biztanleriaren egituraketa adina eta generoaren arabera

Eneritz Trigueros Amantegui | DuranGO | 2013 azaroa


4.3. Krisialdia Durangaldean

28 | ekonomia

Honezkero 4 urte igaro finantza krisialdiak jo zuenetik. Krisialdiak enpleguetan eragin oso handia izan du, eta 2010etik aurrera aurrekontu publikoetan ere. Euskal Herrian finantza krisiak ez du eragin handirik izan, aldiz, industrian sustzitzailea izan da, produzioa asko murriztuz. Bestalde, Espainiar estatuko beste zonalde batzuetan gertzatzen denarekin alderatuz, ekonomia ez zenez eraikuntzan oinarritzen, honek ez du eragin handirik izan. Krisiak gogor kolpatu du Durangaldea. Eskualdeko langabezia datuek ez dute zalantzarako tarterik uzten. 2006tik hona langabetuen tasa hirukoizteko bidean da. 2006An 1.292 lagun zeuden langabezian. 2012Ko urtarrileko datuen arabera, 3.612 dira lan barik daudenak. Durangaldeko industria ereduari begiratuta, bistan da automozio esparruak duen garrantzia. Enpresen %75 Mercedes, Nissan edota Volkswagen bezalako multinazionalen mendekoa da. Hori dela-eta, eskualdeko lan-tegirik txikienera ere hedatu da krisiaren eragina. Jarduera ekonomikoaren geldialdia nabaria da Durango inguruan.

4. Ekonomia eta enplegua. krisialdia

4.2. Lan merkatua eta enplegua Durangon 2011ean 10.351 pertsona aktibo eta 17.875 pertsona ez aktibo daude, biztanleriaren %36.67 eta %63,32, hurrenez hurren. Langabetuak adinaren eta generoaren arabera banatuz gero, langabezia 25 eta 34 urte artekoen artean kokatzen da emakumezkoetan eta gizonezkoetan, gainontzeko lurraldetan bezala. Generoaren arabera, emakumezkoen langabezia altuagoa da adin tarte guztietan.

4.1. Sektore ekonomikoak XX. mendeko lehen urteetatik Durangoko ekonomia industriari lotu zaio, garai horretan sortu baitziren udalerriaren garapenerako funtsezkoak izan diren enpresak (Ferretera Vizcaina, Hijos de Ortiz de Zarate, Olma, Hijos de Mendizabal,…). Enpresa hauek bereziki makinaerremintan eta burdinarekin lotutako jardueretan aritu ziren. Industria sektorearen hazkundeak udalerriaren hirigunearen haztea dakar, landatar eremutik eta immigraziotik datozen pertsonak industrietatik gertu pilatuko baitira. Hala ere, mendearen azken hereneko krisiarekin eta industriaren birmoldaketarekin udalerriak aukera berriak aztertu behar ditu, hirugarren sektorearen aldeko apustua eginez, adibidez, eskualdeko burua dela probestuz. sektorea

1986

1991

Kontratazio motari dagokionez, 2006tik 2011ko amaierara behin behineko kontratazioek nabarmen egin dute gora. Sektoreka, industria eta zerbitzuetan gertatu da Durangaldean lan galera handiena.

1996

2001

2006

2011

1.sektorea

1,1

0,8

0,6

0,5

0,5

0,4

industria

55,2

47,6

38,9

36,2

35,7

39,6

eraikuntza

5,0

5,2

5,1

6,1

6,8

4,1

zerbitzuak

38,7

46,4

55,4

58,2

56,4

53,2

irudia 16: langileen jarduera ekonomikoak

%100

< 25

25 - 44

< 45

emakumezkoak

% 6,4

% 35,6

%19,5

gizonezkoak

%5,6

%21,6

%11,3

irudia 17: langabezian dauden pertsonen banaketa generoaren eta adin taldearen arabera

eraikuntza % 5.5

industria % 32,9

zerbitzuak % 58,5

nekazaritza % 0,7

Krisiaren ondorioak: •

Langabezia

Hipotekak ordaintzeko arazoak. Hutsik dauden etxebitzak.

Morositatea.

Aurrekontu publikoen murrizketa.

Inbertsio gutxiago.

Komertzioen porrota.

irudia 18: lanbila dabiltzan pertsonak sektorearen arabera

Hamarkadaren hasieran langabezia asko murriztu zen %5,5erarte. Hala ere, 2008tik aurrera, Durangoko langabezia tasa, krisia dela eta, gehituz joan da, 2012ko urtarrilean %11,6 heldu arte. “Langile gehienok zorrak ditugu” “Lana sortuko duen politikak bilatu behar dira”

%14 %12

“Nekazaritzarekiko interesa piztu zaio jendeari krisialdian” Iñigo Rtxebarria Elosegi-EHNE

%10 %8 %6 %4 %2

00

20

irudia 16: Fumbarri fundizioa

Eneritz Trigueros Amantegui | DuranGO | 2013 azaroa

02

20

irudia 19: langabezia tasaren garapena

04

20

06

20

08

20

10

20

12

20

irudia 20: kaleratzea eta E.R.E-n aurkako manifestazioa Durangon


ANALISIA | 29

5. Interes bereziko eraikin eta lekuak j

g

babes arkeologikoa duten eremuak 1. Tabirako San Pedro eliza 2. Santanoste 8 etxea

VIII

IV

izaera erlijiosoa duten eraikinak 3. Uribarriko Andra Mariaren basilika 4. Santa Anako parrokia 5. Magdalenako baseliza 6. San Rokeko baseliza eta baserria 7. San Fausto parrokia 8. Santa Susanaren monasterioa 9. San Frantziskoren monasterioa 10. Carmelitas Descalzas komentua izaera zibileko eraikinak 11. Durangoko Udaletxea 12. Etxezarreta Jauregia 13. Larrizko dorrea 14. Eusko Trengo Transformazio zentroa 15. Murueta Torre baserria 16. Ertzilla kontserbatorioa 17. Azoka 18. Jesuitak ikastetxea 19. Garai Jauregia 20. Zalditegien Jauregia 21. Kurutziaga Jauregia 22. Olleria Jauregia 23. San Agustin komentua 24. Etxe Zuri Jauregia 25. Gasteiz Bidea Jauregia interes elementu/lekuak a. Kuritziaga gurutzearen museoa b. Jesuitak pareko iturria c. Ezkurdi parkeko lorategiak, iturriak, kioskoa d. Pinondoko lorategiak, iturria eta eskulturak e. Tabirako lorategiak f. San Roke iturria g. Ibaizabal ibaiko Arripasueta presa h. Ma単aria ibaiko Urribarri presa i. Arriluzea Tabirako atea j. Murueta Dorreko zubia k. Ma単aria ibai gaineko trenbidearen gaineko metalezko zubia l. Txatxiena Garai Jauregiko iturri eta garbilekua interesdun arkitektura garaikidea I. Erabilera anitzerako Landako gune II. Elkartegia III. EuskoTren geltokia IV. Udal igerilekuak V. Askatsun etorbidea 18-22 VI. Askatsun etorbidea 27-29 VII. Fray Juan de Zumarraga Kalea 27 VIII. Udal kiroldegia IX. Anbulategia X. Murueta Torre Auzunea Etxetaldea 1 XI. Murueta Torre Auzunea Etxetaldea 2 XII. Sasikoa-Alluitz etxebizitzak

VII XI

XII

15

IX

X II

5 I

14 k

16 VI

V

*

III

c f

*

17

* * *

*

18

a

b

3

7 22

21

*

19

h

23

20

l

8

11

* 12 13

2

*

9

d 4 24

25 10

i

e 1

irudia 21: ondare historiko eta arkitektonikoa

Eneritz Trigueros Amantegui | DuranGO | 2013 azaroa


30 | arkitektura

5.1. Ondare historikoa Babes arkeologikoa duten eremuak •

Tabirako San Pedro eliza

Izaera erlijiosoa duten eraikinak •

Uribarriko Andra Nariaren basilika

Santa Anako Parrokia eta Santa Anako arkua

XVI.medearen hasieran eraiki zen XII.mendeko eliza zegoen lekuan. Bizkaiko eliza zaharrenetakoa da. Elizak nabe handi bat du, San Pedrorena, gotiko-errenazentsita estilokoa. Iparrelderantz Errosarioren kapera dago XVIII.mendetik aurrera Elizari erantsi zitzaiona, nabe bakarrekoa eta arku fajoiez banatutako sei atal ditu. Aldeetan bi kapera daude bao gotiko baten bidez komunikatuak. Aurrekaldean, gela osagarri batzuk daude eta barruan zursare bidezko korua du. Baoak estilo eta kronologia ezberdinetakoak dira. Arkupe zabal batez inguratuta dago. Kanpai dorrearen ordez, kanpai horma du. Tabirako Eliza oso garrantzitsua da gordetzen dituen eskultura eta margoengaitik, esaterako taula gainean eginiko erretaul ikaragarria bat eta banuontzi motako erdi aroko sarkofago bi ditu. •

Santanoste 8 etxea

Andra Mariko Eliza XV-XVI. mendeetakoa da. Elizaren atalik zaharrena, gotiko-errenazentista estilokoa da, baina urteetan zehar metatu zaizkion estilo ezberdinak erakusten ditu.1554ko sutearen ondorioz kalte handiak izan zituen eta XVII. mendean zati handi bat berreraiki zen estilo klasizista-barrokoa nabarmenduz, San Juan de Urizarzabalak eta Juan de Ansolak arkitektuen agindupean. Gerra Zibilaren ostean, bonbardaketen ondorioz eliza eraberritu egin behar izan zen berriro ere. Elizaren aurrekaldean eskema gotiko-errenazentista jarraitzen du, absidetako kaperak eta haberte baxuetako kaperak berdin mantenduz. Erdiko habeartean errenazimenduko zutabeetan sostengatzen den bobeda gotiko bat dago. Aldare nagusiko erretaula errenazimendu estilokoa da Martin Ruiz de Zubiarte maisuak egin zuen. Korua izugarri handia da, 1490 eta 1510 urteen artean eraiki zen. Dorreak hiru parte ditu, eta pinakulu eta trazeriaz hornituta dago. Korea eta dorrea estilo gotiko-errenazentistaren gailurra dira: “Errege katolikoak” estilokoa. Eliza bi ate ditu. Sarbide nagusia estilo klasizista dauka Tenpluaren oinetan zabaltzen da eta atari-erretaula konplexu baten osagaia da. Andra Mariko arkupea Euskal Herriko arkupe handiena eta Monumentu Nazionala da. 16791680 artean eraiki zen Barainkua eta Gabiria maisuen diseinu dotoreetan oinarrituta eta zorua hareharrizko harlauzaz estalita dago. Aterpe izateaz gain, kultura ekitaldiak ospatzeko ere erabili izan da.

Eneritz Trigueros Amantegui | DuranGO | 2013 azaroa

Santa Anako fundazioa eta eliza XV.mendean sortu zen, baina 1554an bertan zegoen eliza zaharra suntsituta gelditu zen sute handi baten ostean. Eraikin zaharra bota zuten eta haren ordez berri bat eraikitzen hasi ziren Juan Ignacio de Urkizak diseinatua. Gaur egungoko eliza estilo barrokokoa da, nahiz eta apaingarri gutxi duen. Ipar-hegoalde norabidean kokatzen da. Aurrealdean plaza bat dauka merkatu funtzioak bete izan dituena. Oinplano herrerianoa du, hiru nabez osatua dago, eta iparraldean eta mendebaldean pilastradun arkupea du. Elizaren oinetan eta erdialdean, Santa Anako dorrea kokatzen da. Lau angeluko aurrrealdea du eta alboak oktogonal samarrak dira. Gela osagarriak ditu presbiterioaren albo bietan. Plaza 2009an zaharberritu zen eta interbentzio arkeologikoetan aurreko elizaren aztarnak agertu ziren. Santa Anako arkua Durangoko hiribildua inguratzen duen harresiko sei ateetatik gelditzen den bakarra da. 1560.urtearen inguruan eraiki zen. XVIII: mendearen bukaeratik gurdibidea izan zena, bertatik sartzen baitziren Gaztelatik zetozen merkantziak. 1734an Juan de Herdoiza arkitektoari Santa Anako ate erranenzista berritzea agindu zitzaion oso hondatuta baitzegoen. Gaur egungo atea Garaipen-Arku formakoa da eta estilo barrokokoa. Hareharriz egina dago eta bi gorputzez osatua. Behekoak harrizko balaustrada sostengatzen duen erdi puntuko arku sendoa osatzen du. Goiko gorputzean aldameneko bi dorretxo eta erdiko kanpai-horma ditugu.


Santa Anako Arkua

San Fausto parrokia

Izaera zibileko eraikinak •

ANALISIA | 31

Durangoko Udaletxea

Magdalenako baseliza

San Frantzisko monasterioa Udaletxea XVI.mendean altxatu zen, Bizkaiko Udaletxerik zaharrenetakoa da. 1554ko sutearen ostean Durango berreraiki egin zen eta orduan erabaki zen Udaletxea edigunean kokatzea. Sutearen ondorioz jasandako egoera ekonomiko kaxkarrak asko moteldu zuen Udaletxearen eraikuntza eta ez zen amaitutzat eman 1609ra arte. 1945ean eman zen Udaltxearen zaharberritze - lan garrantzitsuena. Durangoko Udaletxearen tipologia oso arrunta da. Oinplanoa irregularra da eta hiru solairu ditu. Behekoan plazara zabaltzen den arkupea dago, gurutze formako zutabeen gainean sostengatzen diren erdi puntuko zazpi arkuz osatua. Lehengo solairuan dinteldun baoak agertzen dira forjazko balkoi baten atzean. Goiko solairuan bao laukizuzenak ditugu, balkoi eta behealdeko arkuekin batera aurreladearen ardatza eratzen dutenak. Kanpoko rokoko estiloko pinturak, gaur egun daudenak, Ignacio de Zumarraga bilbotarrak marraztu zituen 1770ean eta Gerra Zibila ostean Eloy de Garayk berriztatu zituen. Hargintzalanak Bernabe de Solano, Martin de Urkiza eta Martin de Zabalak egin zituzten, eta zurezko lanak Juan de Anituak.

Ermita hau XIX. mendearen hasieran eraiki zen Madalenaren eliza zaharra eta San Lazaro ospitalea zeuden lekuan, Ermodoko errebalean. Arkupe azpimagarria du. Nabe bakarrekoa da eta laukizuzen formakoa. Burualde zirkularra du eta bi isurialdeko teilatuak estaltzen du. Bao bakarreko zurezko kanpai-horma du. Arkupea oinetan kokatzen da, bi zutabeen eta harlanduzko bi pilareen gainean.

Etxezarreta jauregia. Arte eta Historia museoa

Carmelita Descalzas komentua

Santa Susanaren monasterioa

Eneritz Trigueros Amantegui | DuranGO | 2013 azaroa


32 | arkitektura

Durangoko Arte eta Historia Museoa estilo barrokoa duen Etxezarreta Jauregian dago. Jose Agustin de Etxezarretak 1760 urte inguruan egina da. Etxezarreta jauregia barrokoaren eredu argia da: apainduta dago, baina ez gehiegi; fatxadaren banaketa orekadunak erdiko ardatza nabarmentzen du; eraikuntzarako materialak hierarkiaz agertzen dira; bao erregularizatuak ditu; dintelduak eta plakadunak; galeria bat du hegoaldera begira; eta atzean lorategia dauka. Eraikina jadanik ez da bizilekua, Durango ko Arte eta Historia Museoaren egoitza da.

Murueta Torre baserria

Merkartu plaza

Ertzilla kontserbatorioa

Garai jauregia

San Jose Jesuitak ikastetxea

Lariz dorrea

Justo Garaik eraiki zuen 1892. Urtean kurutziagan. Arkitektoa Pedro Jose Astarbe izan zen. Frantziako eraikin neobarrokoetan oinarritzen da. Arbelezko teilatua du, zenbait txapitel, eta gangaz estalitako angeludun dorreak ere bai. Liburutegi berria eraiki zen arte, 2009. Urtean, Udal Liburutegi funtzioak bete ditu.

Lariz Torrea Erdi-Aroko bando-kideen arteko gerrateen ostean eraiki zen hiri-dorre bezala. 2009an zaharberritu zen eta gaur egun, bertan Turismo Bulegoaren egoitza berria dago. Ezaugarri nagusiak horizontaltasuna, baoen ugaritasuna eta tamaina, eta bere izaera “teatrala” dira. Gotiko berrantiarrari eta Errenazimenduari dagozkion dekorazio elementuak ditu. Fatxada nagusian simetria eta oreka bilatzen da, erdi-puntuko arku zabal bat erdi-erdian jarriz eta gurutzezko trazeria duten bao dinteldu handiak erregularkiordenatuta banatuz. •

Eusko Trengo Transformazio zentro

Eneritz Trigueros Amantegui | DuranGO | 2013 azaroa

Zalditegien jauregia


Olleria jauregia

Gasteiz Bidea jauregia

Pinondo Parkea eta Pinondo jauregia

Interes elemetu eta lekuak •

Kurutziagako gurutzearen museoa eta Kurutziagako gurutzea

Pinondo jauregia1855an eraiki zen estilo neoklasikoko jauregia da. Gaur egun bizitegi gunea da, lorategiz inguratua Durangok bizi izan zuen hazkunde ekonomiko eta urbanoaren adierazgarri. •

XVII. mendearen erdialdean Kurutziagako errebalean eraiki zen landetxe motako jauregia da. Quadra sendiarena izan da. Alde batean hiru arkudun galería garaia du. Orain dela gutxi berriztatua izan da eta etxebizitza bilakatu da.

San Agustin komentua

Kurutziagako gurutzea XV. mendearen erdialdeko hareharrizko monumentua da. Eskulturak estilo gotikoa du, nahiz eta xehetasun arkaiko batzuk ere badituen, hala nola, pertsonaien aurpegi hieratikoak eta gorputz biluzien estilizazioa. Piezak nolabaiteko barrokismoa ere erakusten du. Durangaldean izandako gertaera heretikoen bekatuak barkatzeko oroigarri moduan eraiki omen zen. Gurutzeak hiru atal ditu : fustea, danborra eta gurutzea. Bere irakurketa ikonografikoak barkamenaren historia irudikatzen du: Jatorrizko Bekatuarekin hasten da fustean eta Kristoren Pasioarekin amaitzen da gurutzean. Monumentu Historiko Artistikoa izendatu zuten 1954.urtean. Jatorrizko gurutzea gaur egun Gurutzearen Museoa den gurutze Santuaren ermitan dago eta haren erreprodukzio bat Bilboko Euskal museoan dago.

Ezkurdi Parkea

Mikeldiko idoloa

Mikeldiko Idoloa Durangon Mikeldiko San Bizente ermita ondoan aurkitu zen harrizko eskultura bat da. Eskultura lurazpian zegoen 1864an J.E. Delmas eta A. Trueba jaunek aurkitu zuten arte. Lurretik atera eta San Bizenteko ermitan kokatu zen 1920.urtera arte. Geroztik, eskultura orijinala Bilboko Euskal Museoan aurkitzen da eta Durangon eskulturaren erreplika bat mantendu da. Kristo aurreko III.mendeko da, Burdin Arokoa alegia. Lau hankako animalia irudikatzen du. Hanka artean eta sabel azpian harrizko disko bat dauka. Atzeko aldeko eskuinaldean funtzio magikoa eta erlijiosoa izan ei zuten zuloak agertzen dira. Ez dago argi zein den eskultura honen esanahi eta funtzioa , muga-adierazlea, abere zaintzailea edota hilobi monumentua izan zitekeen.

Etxe Zuria jauregia •

Txatxiena Garai jauregiko iturri eta garbilekua

Eneritz Trigueros Amantegui | DuranGO | 2013 azaroa

ANALISIA | 33


34 | arkitektura

EuskoTren geltokia

Askatsun etorbidea 18-22

Askatasun etorbidea 27-29

5.2. Arkitektura garaikedea •

Erabilera anitzeko Landako Gunea

Elkartegia

Landako Elkartegia Durangoko zentruan kokatzen da Landako Gunearen ondoan. 2.200 m2 dituen eraikin moderno bat da. 50 eta 64 m2ko bulegoak, bi batzar gela eta erabilera anitzeko gela bat ditu. •

Plateruen kafe antzokia •

Eraikina udal hiltegi zaharra izandakoa da, 1884an datatua. Gaur egun, hainbat ikuskizun eta ekintza eskaintzen ditu. Artistak laguntzeko helburuaz sortua, ezagunak ez diren lanak erakusteko leku aproposa da. Programazio kulturalez gain, ostalaritza zerbitzua ere badu. Eraikin sendoa da: oinplano laukizuzena du eta oinarrizko egitura hareharriz egindako aurrealdeen bitartez sortzen da. Izkina eta baoetan harlandua dauka, baina gehiengoa harlangaitzez egina dago.

Eneritz Trigueros Amantegui | DuranGO | 2013 azaroa

Anbulategia

Murueta Torre Auzunea Etxetaldea 1

Murueta Torre Auzunea Etxetaldea 2

Sasikoa-Alluitz etxebizitzak

Fray Juan de Zumarraga kalea 27

Landako Gunean era guztietako jarduerak eta ikuskizunak egiten dira, horien artean nabarmena, Euskal Liburu eta Disko Azoka da. Erakusketazokak prisma handi baten itxura du, tankera sendoa irudikatuz. Sendotasuna eraikinari eusten dion egitura metalikoaren neurriari esker lortzen da. Fatxada beira serigrafiatuakoa da. Landako Gunean barruti garbia dauka, zutaberik gabekoa, instalazio modernoa eta erabilera anitzekoa. 4.200 m2 ditu eta urtean zehar 50.000 pertsona baino gehiagok bisitatzen dute. Kokagunea ere pribilegiatua da, ondoan Plateruen kafe antzokia eta Elkartegia dituelarik. •

Udal kiroldegia


6.2. Azoka gaur egun

ANALISIA | 35

Urtero abenduko lehen egunetan euskaldunen eta kulturzaleen topaleku izaten da Durango eta era guztietako publikoarentzat kultur eskaintza zabala egoten da. Durangoko Azokaren helburua Euskal Herriko liburugintza eta diskogintzaren ekoizpena ezagutzera ematea da. Gerediaga Elkarteak antolatzen du, Bizkaiko Foru Aldundiak babesten du, eta Eusko Jaurlaritzak, Durangoko Udala, Gipuzkoako Foru Aldundiak, Arabako Foru Aldundiak, BBKk, Eroski Fundazioak eta LESA Landako Erakustazokak laguntzen dute.

irudia 22: Lehengo Euskal Liburu eta Disko Azokaren kartela

1974. urtera arte Andra Mariko elizpean egin zen urtez urte Azoka. Baina urtebeteko etena izan zen. 1967an ez zen Azokarik egin, Andra Mari elizan konpontze-lanak egin zirelako eta baldintza egokietan ezin zitekeelako ezer antolatu. IX Durangoko Euskal Liburu eta Disko Azoka merkatu plazan egin zen. Aurreko edizioen azokak hartutako ohiartzuna ez zen sasoiko gobernadore zibilaren gustokoa. Horregaitik aitzaki bila, erlijio arrazoiak aipatu eta Andra mariko elizpean egitea galerazi zuen. Merkatu plazan egitea izan zen irtenbidea. Eta modu horretan merkatu plazan egin zituen urterik gehienak Durangoko Euskal Liburu eta Disko Azokak, 1974tik 1996. urtera arte. Bestetik, hasierako edizioak Domu Santu eguneko jai eguna aprobetxatuta antolatu arren, 1980. urtetik abenduko lehen jai egunak aprobetxatuta egin dira.

irudia 24: Erabilera anitzeko Landako Gunea

6. Kultura: Durangoko Liburu eta Disko Azoka 6.1. Azokaren historia

irudia 23: Euskal Liburu eta Disko Azoka merkatu plazan ospatzen zeneko argazkia

Euskal Herriko argitaletxeen eta diskoetxeen lanak ezagutzeko plaza paregabea da Durangoko Azoka. Idazleek eta musikariek euren irakurle eta entzuleekin egoteko aukera daukate. Lan berriak aurkezteko eta ezagutzeko modua izaten da. Baina hasierakoa ez zen moduan, gaur egungo azoka ere ez da liburuen eta diskoen azoka bat soilik. Azokako aurkezpen aretoan, bestetik, argitaletxe, diskoetxe, kultur elkarte edoeta edozein gizarte eragilek lekua dauka bere proiektu edo lan berriaren aurkezpena egiteko.

Durango apurka-apurka liburu eta diskoez harago, euskal kultur eragileen topagune bihurtu da. Merkatu plazaren lau hormak txiki geratu eta Durango herriko orube askotan karpa zuriak ere ipini behar izan dira bisitariei lekua egiteko. Urtero Durango etortzen zen jendeari esker 2003. urtetik Durangoko Euskal Liburu eta Disko Azokak behin betiko kokapen duina du Landako Erakustazokan.

Durangoko lehenengo euskal liburu eta disko azoka 1965ean egin zen. Sortu berri zen Gerediaga Elkarteak antolatu zuen lehen ekitaldietako bat izan zen. Frankismoaren diktadurapean azokak helburu nagusi argia zuen: Euskal Herriko liburugintza eta diskogintzaren ekoizpena ezagutzera ematea. Kokapen asko izan ditu: hasierako Andra Mariko elizpea, merkatu plaza, orube diferenteetan jarri ziren karpak eta azkenik, 2003. urtetik, Landako erakustazoka.

irudia 25: Durangoko Liburu eta Disko Azoka 2012

Hasieratik, euskaraz eta euskal munduaz ere zerikusia duten ekoizpenen erakusketa eta salmentarako azoka izan da. Liburuak eta diskoak nagusi ziren hasierako urteetan, gerora DVD, bideo eta euskarri diferente askotako ekoizpenak jarri dira ikusgai eta salgai.

Azokari lotuta, Haur Literatura Aretoa zabaltzen da urtero. 12 urte arteko ume eta gaztetxoak literaturaren mundura modu aktiboan gerturatzeko gunea da, haurrengan euskaraz irakurtzeko gogoa pizteko eta beraien gustokoa den lekua izan dezaten.

Lehenengo Durangoko Euskal Liburu eta Disko Azoka Andra Mariko elizpean egin zen eta abenduan ezik, azaroaren 1ean, Domu Santu egunez. 19 erakusle izan zituen hasierako Azokak.

Azken urteetan gainera, sortzaileek eurak, Gerediaga Elkartearen babesarekin gune berezitua izan dute Azoka ondoan. Ahotsenea, sortzaileen gunea da eta mota guztietako ahots izan nahi du: sortzaileen proiektuak ezagutaraziz eta eztabaida eta foroak sortuz.

irudia 24: Durangoko Azokako liburu stand baten argazkia

Eneritz Trigueros Amantegui | DuranGO | 2013 azaroa


Akustikaren kalitatea

36 | ingurumen sektoreak

Udalerrian daude hots foku nagusiak hondokoak dira: errepide sarea (A-8, N-634, BI-623) 65 eta 70 dBA-ko intentsitatearekin, industriak (Fumbarri, Federal Mogul eta Formes) eta trenbidea 60 dBA-ko intentsitatearekin.

7.3. Energia Energia kontsumoa Industria sektorea da Durangon energia elektriko gehien kontsumitzen duena (%42,8a), atzetik du bizitegitako erabilpena (%30,06). 1.191,3 kW/h urteko biztanleko media dago Durangon. Energia berriztagarriak Durangoko Udalak 2005eko apirilean Energiaren Euskal Erakundearen eta Udalaren arteko elkarlanerako Hitzarmen Markoa sinatu zuen energiaren erabilpen arrazionala bultzatzeko eta energia berriztagarriei etekina ateratzeko.

7. Ingurumen sektoreen kalitatea

7.4. Lurzaroa IHOBEk eskainitako â&#x20AC;&#x153;EAEko lurzoruko potentzialki kutsagarriak diren jarduerak dituzten eremuen inbentarioakâ&#x20AC;? erakusten du udalerrian potentzialki kutsatuta dauden eremuak 13 direla eta 6,14 hektarea hartzen dituztela.

7.1. Ura

7.5. Hondakinen kudeaketa

Ur hornikuntza eta kontsumoa Bilbao-Bizkaiako Ur Partzuergoak eskainitako datuen arabera, 2008ean Durangori 2.740.141 m3 ur eskaini zitzaizkion. Azken hiru urteetan txikitu egin da kontsumoa. Kontsumo altuena duen sektorea etxekoa da.

Hiriko hondakinak. 2005ean Durangon biztanleko eta eguneko sortutako etxeko hondakinak 0,8 Kg /bizt./ eguneko dira.

erabilera

kantitatea

%

12.000.000

etxeko kontsumoa

1.192.594

43.5

10.000.000

kirol ekipamenduak

30.393

1.1

8.000.000

industriak

159.701

5,8

6.000.000

komertzioak

202.940

7,4

4.000.000

3.710

0,13

2.000.000

1.589.339

58

udalaren egoitza guztira

00

02

20

irudia 26: sektoreetako uraren kontsumoa (m )

04

20

20

06

20

10

08

20

20

3

irudia 27: Hondakinen sorreraren garapena

Hemendik, ikus dezakegu hornitutako uraren %41,9a ez dela fakturatu. Saneamendua Sailkaturiko bilketak

Saneamendu sareak Durangoko biztanleriaren %93ari eskaintzen dio zerbitzua. Arriandiko arazketa estazioak 2008an 6.076.324 m3 tratatu zituen, horietako 3.432.413 m3 (%56,4) Durangotik jasotakoak ziren.

7.2. Akustikaren eta atmosferaren kalitatea Atmosfera kalitatea

Industria dela eta, PM10 partikula igorle handia dago. Gainera, trafiko handia dela eta, (A-8 autobidea, N-634 nazionala eta BI-623, BI-632, BI-635 eskualdekoak) aire kalitatea ez da oso ona.

Eneritz Trigueros Amantegui | DuranGO | 2013 azaroa

700 600

600

250

500

500

200

400

400

150

300

300

100

200

200

50

100

100

04

20

06

20

08

20

10

20

04

20

06

20

08

20

irudia 28: ontzien, beiraren eta paperaren bilketaren garapena

10

20

04

20

06

20

08

20

10

20


8. Ingurune fisikoa eta naturala

ANALISIA | 37

Durangok Ibaizabal ibaiaren ezker ertzeko eremu irekia hartzen du. Hegoaldera, antiklinal txiki, konprimitu eta zatitua du, kapa ia bertikalekin ekialdera Alluitz, Anboto eta inguruko tontorretara doan mendi ertza sorrarazten du.

8.1. Klima

8.3. Flora

8.4. Fauna

Erliebeak pantaila orografiko gisa ekiten du ekialdetik mendebalderako kokapena baitu orokorrean eta ozeanoarekiko gertutasuna kontraste termikoen erregulatzailea da.

Gaur egun Durangoko landaredia potentzialki behar luketenetik oso ezberdina da, bere inguruan izan den gizakiaren jarduera intentsuaren ondorioz. Landaredia baldintzatzen du, nagusiki, lurraren beraren altuerak, hala ere, gizakiaren jardunbideak garai bateko paisaia aldatu du. Basorik gehienak radiata pinuak hartzen ditu.

Urkiolako Parke naturaleko ornodunen fauna 126 espeziek osatzen dute. Anfibioei dagokionez, balio handiko bi espezie erakusten dituela: gailurretako uhandrea eta baso-igel jauzkaria. Hegaztien artean harrapariak dira nagusi. Horien artean saia, aztorea, zapelatz liztorjalea eta belatz handia. Ugaztunen faunaren ezaugarria dira intsektujale txikiak eta karraskariak,.

Kantauriar isurialdeko baldintza klimatiko ozeanikoen ondorioz euria maiz egiten du eta tenperaturak epelak dira. Durangoko udalerria kantauriar zonaldean dago, eta beraz klima atlantikoak eragiten dio, klima epel hezea da eta ez du urtaro lehorrik. Prezipitazioei dagokionez urteko batez bestekoa 1.100 eta 1.800 l/m2 baino gehiagokoa da. Euri egunak asko dira, urtean 180 inguru batez beste. Tenperaturei dagokionez, neguko batez bestekoa 8º ingurukoa da eta izotz arriskua dago azaroa eta urtarrila bitartean. Urteko batez besteko tenperatura 14ºC-koa da, nahiz eta neguaren eta udararen arteko ezberdintasunak Durangaldean nabaritu daitezkeen.

8.2. Hidrologia Durango zeharkatzen duten ibai nagusienak Mañaria (udalerria iparretik hegora zeharkatzen du) eta Ibaizabal (ekialdetik mendebaldera) dira. Ibaizabal Udalatxen, Anbotoren eta Urkiolaren iparralderako eremuetan eta Oiz mendiaren hego isurialdean jaiotzen da. Arroaren goi partean jarioa presentzia demografiko eta industrial handi baten artetik doa, bertan baitira Elorrio, Abadiño, Zaldibar, Berriz eta Durango, besteak beste. Durangotik igarotzean, Mañaria ibaiaren eta Larrinagatxu errekaren emaria jasotzen ditu.

arbolak artifiziatu gabea erresidual jardin pribatu jardin publiko landalurrak parke ur artifizialak

irudia 29: Mañaria erreka

irudia 30: Durangoko berdeguneak eta ura

ur naturalak

Eneritz Trigueros Amantegui | DuranGO | 2013 azaroa


38 | mugikortasuna

464 867

447 271

146

467 672

378

240

450

9. Mugikortasuna

642 974

193

9.1. Zirkulazio motorizatua

autopista A8 285

errepide nazionala N364

errepide probintziala

norabide bikoitzeko zirkulazio nagusiak

norabide bakarreko zirkulazio nagusiak

trenaren trazadura zaharra trenaren trazadura soterratua ibilgailuak orduko 8.00-9.00

464

Eneritz Trigueros Amantegui | DuranGO | 2013 azaroa


ANALISIA | 39

9.2. Zirkulazio ez motorizatua bidegorri

oinezko fluxu nagusiak zona peatonal

Eneritz Trigueros Amantegui | DuranGO | 2013 azaroa


40 | mugikortasuna

Kanporantzako Mugikortasuna 24.700 %32

9.3. Mugikortasuna Durangon

Barne Mugikortasuna 33.800 %44

2.000 %8 18.400 %75

Erakarritako Mugikortasuna 19.500 %44

2.700 %11

28.900 %86

1.600 %6

4.900 %14 2.900 %15 12.100 %62 3.000 %15 1.500 %8 irudia 31: mugikortasun orokorra Durangon

Egiten diren guztizko desplazamenduen %45a kotxez egiten da eta hauetatik portzentai handi bat,%21-a, durangarrek Durangaldean bertan egiten dutena da. Durangon egiten diren mugikortasunen (ibligailu morizatu zein oinezkoen) gehiengoa durangarrek Durangon bertan egiten dutena da.

durangoko mugikortasun totala 78.221 bidaia

oinez

kotxea

garraio publikoa

besteak

%45

%45

%11

%1

33.805

35.378

8.680

358

egoiliarrak

kanpokoak

%91

%9

30.888

2.917

barnekoak

kanporantza

%94

%6

28.899

1.989

egoiliarrak

kanpokoak

egoiliarrak

kanpokoak

egoiliarrak

%66

%34

%49

%34

%100

30.888

2.917

4.279

2.917

358

irudia 32: Durangon guztira egiten diren mugikortasunak

Eneritz Trigueros Amantegui | DuranGO | 2013 azaroa

kanporantza

barnekoak

kanporantza

%1

%99

%52

%48

40

4.239

186

172

kanporantza

barnekoak

%21

%79

4.930

18.387

barnekoak


ANALISIA | 41

Durangoko biztanleen barne bidaiak

barne bidaiak %58 34.054

kanpora bidaiak %42 24.787

motordunak %15 5.155

kotxez %96 4.930 etxera %45 2.212

lanera %26 1.280

ikastera %2 111

motordunak ez motordunak %92 %8 22.797 1.989

ez motordunak %85 28.899

bestelakoak %3 186 bestelakoak %27 1.327

etxera %50 93

etxera %45 13.039

lanera %14 3.964

ikastera bestelakoak %24 %17 6.924 4.972

lanera %50 93

irudia 33: Durangoko biztanleen barne bidaiak

Lan arrazoiengatik Durangon ematen diren mugikortasunak honakoak dira: Erakarritakoak: 4.299 Kanporantzakoak: 5.913 Barnekoak: 4.326 Kanporantzako mugikortasuna gehitu egin da lanpostuen kokapena (industrialdeak) Durangoren kanpoaldean kokatu delako. Mugikortasun analisia Mugikortasun analisiak oinezkoen barne mugimendua kopuru arin batean gehitu egin dela esaten du. Hau gertatzearen arrazoia, herriaren zentroan komertzioaren suspertzea izan da. Durango eskualdearen hiriburua dela baieztatzen da, lan egiteko edo erosketetarako bere erakargarritasunagatik.

Durangoko biztanleen kanpo bidaiak

barne bidaiak %58 34.054

kanpora bidaiak %58 34.054

motordunak %92 22.797

ez motordunak %8 1.989

etxera lanera ikastera bestelakoak %46 %2 %6 %46 1.029 8.487 8.577 294 irudia 34: Durangoko biztanleen kanpo bidaiak

autobusean %12 2.664 etxera lanera ikastera bestelakoak %20 %5 %31 %44 544 131 1.169 820

trenean %7 1.575 etxera lanera ikastera bestelakoak %26 %20 %50 %4 405 317 783 69

––

Barne Mugikortasuna: egoiliarrak udalerrian egiten dituzten joan-etorriak.

––

Kanporantzako Mugikortasuna: egoiliarrak udalerritik irtetzen direnean.

––

Erakarritako Mugikortasuna: ez-egoiliarrak udalerrira doazenean.

Mugikortasun perfila:

Egoiliarren oinezko bidaiak gehikuntza sumatu dute baina, oraindik badaude pertsona batzuk zeinak oraindik kotxea erabiltzen dutenak distantzi laburrak betetzeko. •

kotxez %80 18.387

3 motako mugikortasun daude:

bestelakoak %3 186 etxera lanera

%50 86

%50 86

Mugikortasuna lan arrazoiengatik

Durangon lan egiten dutenen %77baino gehiago eskualdekoak dira. Durangon 8.525 lanpostu daude, 4.326 egoiliarrentzat eta 4.299 kanpotarrentzat.

Bide sarea eta trafikoa

Trafikoan ematen diren atzerapen arrazoi nagusiak Euskotren-en trenbide-pasaguneak, gorrian dauden semaforoak eta goizeetan eskoletara sarrera orduak dira. OTA guneetan erabiltzaileen kopuru gehiengoa inguruko egoiliarrak dira eta OTA ez diren guneetan, libre dauden lekuak oso urriak dira. Populaketak igotzen jarraitzen du %11 2003tik eta kotxeentzako aparkaleku kopurua %20an igo da 6 urte soiletan.

Eneritz Trigueros Amantegui | DuranGO | 2013 azaroa


42 | mugikortasuna

9.4. Irisgarritasuna 9.4.1 Irisgarritasuna garraio publikoetara

Durango-Bilbo: 60minuturo Elorrio-Durango-Bilbo: 60minuturo Durango-Lemoa-Hospitala-Bilbo: 60minuturo

Durango-Bilbo: 60minuturo Elorrio-Durango-Bilbo: 60minuturo Ondarroa-Durango-Hospitala-Bilbo: 60minuturo Durango-Lemoa-Hospitala-Bilbo: 60minuturo Elorrio-Durango: 60minuturo Ermua-Durango-EHU Leioa: 60minuturo Eibar-Ermua-Durango-Hospitala-Bilbo: 60minuturo Arrazola-Durango: 60 minuturo Garai-Durango: 60minuturo

Elorrio-Durango: 60minuturo Ermua-Durango-EHU Leioa: 60minuturo Eibar-Ermua-Durango-Hospitala-Bilbo: 60minuturo Arrazola-Durango: 60 minuturo Garai-Durango: 60minuturo

Bilbo-Durango-Donosti: 60minuturo Bilbo-Durango-Ermua: 30minuturo Elorrio-Durango: 60minuturo Ermua-Durango-EHU Leioa: 60minuturo Eibar-Ermua-Durango-Hospitala-Bilbo: 60minuturo Arrazola-Durango: 60 minuturo Garai-Durango: 60minuturo

Diagrama honetan 1200 metroko diametroa duten zirkuluak irudikatuta daude. Zirkulu hauek oinez 10 minutuko distantzia isladatzen dute, izan ere, frogatua dago distantzia horretatik aurrera jendea kotxea erabiltzen hasten dela. Dentsoen azaltzen diren zonaldeak irisgarrienak dira garraio publikoen geralekuetatik.

irudia 35: Oinezkoen irisgarritasuna garraio publikoetara (10minutu oinezko distantzi zirkuluekin)

Eneritz Trigueros Amantegui | DuranGO | 2013 azaroa

Durangoren egitura urbanoa dela eta, herriko hainbat zerbitzu publiko (anbulategia, kirolguneak, ikastetxeak...) eta industriagune berrienak ez dira irisgarriak garraiobide publikoen geralekuetatik edo hauetara oinez edo bizikletaz heltzea zaila da ere.


ANALISIA | 43

9.4.2. Irisgarritasuna industria gune berrietara

oinezko irisgarritasuna bizikleten irisgarritasuna

Diagrama honetan, oinez irisgarriak diren eremuak itzalen bidez nabarmendu dira eta bizikletaz irisgarriak diren emeuak, aldiz, zirkulu baten bitartez irudikatu dira. Beti ere, oinez 10 minutuko distantzia adierazten dutela kontutan harturik. Horrez gain, diagraman ikus daiteke industria gune berri gehienak, beltzez markatuak, kanpokaldean kokatzen direla, nahiz eta hauek garbiak izan.

industriguneak

irudia 36: Irisgarritasuna industriguneetara (10minutu oinezko eta 10 minutu bizikletaz distantzi zirkuluekin)

Eneritz Trigueros Amantegui | DuranGO | 2013 azaroa


44 | mugikortasuna

9.4.2. Irisgarritasuna eraikin publikoetara irudia 36: Oinezkoen irisgarritasuna zerbitzu publikoetara (10minutu oinezko distantzi zirkuluekin)

Landako kirolgunea

emakume zentroa

igerilekua Landako LHI

errugbi zelaia

osasun zentroa

IES Fray Juan de Zumarraga Landako gunea

Kafe Antzokia Correos Musika eskola

Julene Azpeitia haurtzaindegia

zinema Udal azoka

Euskaltegia azoka Udal egoitza

Barandiaran egoitza

ONCE pilotalekua

San Agustin aretoa anbulategia Udaletxea

liburutegia

azokak supermerkatuak zerbitzu publikoak

Pinondo Etxea

elizak giza erakundeak elkarte pribatuak kultur instalakuntzak

lanbide ikastetxea hizkuntza eskola

museoak irakaskuntza publikoa

Tabirako egun-zentroa

irakaskuntza pribatua kirolgune publikoak kirolgune pribatuak

Diagrama honetan 1200 metroko diametroa duten zirkuluak irudikatuta daude ere . Durangoko eraikin publikoen irisgarritasuna irudikatzea da diagrama honen helburua. Horregatik, aurretik aipaturiko 1200m-ko zirkuluak adierazi dira, oinez 10 minutuko denbora. Zirkulu hauen barne geratzen diren guneak irigarritasun aproposa dute eraikin pubiko hauetara.

Eneritz Trigueros Amantegui | DuranGO | 2013 azaroa


10. Hiri morfologia

ANALISIA | 45

10.1. Durango herriaren kokapenaren zergaitia eta hastapena

Durango modu estrategikoan kokaturik dago, Donostia, Bilbo eta Gasteizerako bidegurutzean. Ibaizabal ibaiak sortutako lautada txiki baten kokatutarik karezko mendikate batez inguraturik dago Durangaldea.

Bi

lb

Durango eta bere inguruko herrien arteko erlazioa argi agertzen da Santa Mariako arkupean. Hau hasieran merkataritzarako erabiltzen zen eta gerora hiri-areto modura, ekitaldi guztietarako. XVII eta XVII mendeen artean hirien lehen hedapenak eman ziren, jauregi barroko eta komentuak eraiki ziren gehien bat.Indianoen itzulerak eta merkataritzaren loraldiak hiri bilbearen apaindura eta itxura berria ekarri zuten.

Honen bitartez sortu ziren egun oraindik dauden osagai pintoresko batzuk: Santa Anako eliza, arkua eta inguruko Jauregiak. 188an trena heldu zen Durangora. Hasieran bakarrik Bilborekin lotzen zen, 1886tik aurrera Zumarragarekin eta 1892tik aurrera Donostiarekin. Honek industrializazioa bideratu zuen zonaldean. Hogeita hamar urtetan 88 lantegi ireki ziren eta 1988rako 3800 baino lanpostu gehiago zeuden industriarekin lotuak.

or

a

stiara

Gaste ize

ra

Dono

irudia 36: Durangoko sorreraren diagrama

10.2. Hiri garapena

10.2.1. Hiri garapena Azken urteotako ikerketen arabera, Durango 1181ean sortu zen, Nafarroako Erresumaren babespean. Foru hori 1297an berretsi zen, Gaztelako koroaren menpean zegoelarik. Datu horietaz aparte, Durangoren sorrera eta Erdi Aroko Bizkaiko hiribilduen antzekoa da, nahiz eta Durangorenak ezaugarri berezko eta bereziak izan: komunikazioen aldetik modu estrategikoan kokaturik zegoen, barnealdean, Gaztelako artile-merkatariek Bermeo eta Lekeitioko portuetara joateko egin behar zuren bidean. Hiri sareak euskal hiribilduetan ohikoa den Erdi Aroko morfologia du: hiru kale ibairen luzeran; Goienkalea, Artekale eta Zeharkalea; tailaturik eta muturretan Santa Ana eta Santa Maria elizak kokaturik, eta kantoi bat zeharka, Zeharkalea. Horrek sortzen duen espazioa era homogeneoan ustartzen da itxura gotikoko partzela estu eta sakonarekin, euskarririk egokiena bere erabilpenerako eta eginkizunetarako: eskulangintza tailerra beheko solairuan, zerbitzu patioa edo baratzea atzealdean, eta bizilekua goiko solairuan.

irudia 37: Hiribilduaz gain, Durangoko bost errebalak ikus daitezke.

Eneritz Trigueros Amantegui | DuranGO | 2013 azaroa


46 | morfologia

Alde zaharra

Durangoko lehen eraikinak XIII. mendekoak dira. Herria komunikazio bide gurutze garrantzitsu batean kokatua zegoen. 1555an egondako sute handiaren ondorioz, gaur egunl otizazioa ez da originala. Jatorrizko harresiaren ate bat bakarrik existitzen da orain. •

Trena eta iraultza

1882an durango Bilborekin lotu zen trenaren bidez. Honek iraultza handia suposatu zuen Durangorentzat, herriak hazkunde nabari bat izan zuen. •

90 hamarkada

Populazioa hazkundea zela eta,ekipamendu ugari eraikitzen dira. •

Kalebarria

1555eko sutearen ondoren, herriak 3 kale izatetik, lau izatera pasatu zen, kalebarria.

Alde Zaharra Kalebarria Arrabalak

Industria eta imigrazioa

50ko hamarkadan Durangon industri asko sortu zen. Lan kopuru honengatik, imigrazio asko egon zen.Langile auzoak eraiki ziren. •

2000-2005

Famili bakarreko etxebizitza adostuak eraiki ziren gehien bat

Trena eta iraultza •

Industrializazioa eta imigrazioa

Hiru nukleoan bizigarritasun baldintzak ez zirennnn oso osasungarriak. XVII. mendetik aurrera, famili dirudunak harresitik knapo egin zituzten beraien etxeak.

70-80 hamarkadak •

90 hamarkadak 2000-2005

Eneritz Trigueros Amantegui | DuranGO | 2013 azaroa

70-80 hamarkada

Imigrazioagaitik eta herri txikiagoetatik etorritako jendea zela eta, populazioa asko handitu zen.Etxebizitza bloke handiak egin ziren. •

2006-2011

Arrabalak

2006-2011

Krisi ekonomikoa dela eta,omentuan ez da asko eraikitzen.


ANALISIA | 47

irudia 38: Trenbidearen trazamenduaren ondorioz bitan zatitutako egitura urbanoa

10.2.2. Trenbidearen trazadurak hiri traman izan duen eragina 2012ko abenduaren 17tik trena soterraturik pasatzen da Durangotik. Trenbidearen soterramenduak Durangon inplikatuko dituen aldaketak, konparagarriak dira soilik trena Durangora lehengoz iritsi zenean honek suposatu zuen iraultzarekin. Azken hamarkadetan hiriaren garapena, trenbidearen instalazioen ondorioz, mugaturik ikusi duen Durangok, goitik beherako eraldaketa ezagutzeko aukera du orain. Trenbidearen trazadurak ez zituen kontutan izan hiriaren hazkundearen berezko joerak, etorkizuneko hiria baldintzatuz. Hiri erdian instalazio hauek okupatzen dituzten lur zati handiek benetako distortsioa eragin dute hiria behar bezala antolaturik egoteko eta funtzionaltasunari dagokionez, erlazionaturik dagoen lurralde gisa irakurtzeko. Hiriak hiru alderdi negatibo erakusten ditu: morfologia aldetik osatu gabe dagoen trama (uharte bat eratu da), hesi efektua eta hiriaren degradazioa.

Eneritz Trigueros Amantegui | DuranGO | 2013 azaroa


48 | morfologia

10.3. Eraikinen erabilerak 10.3.1. Eraikinen erabilera nagusiak Diagrama honetan ikus daitekeen bezala, komertzio gune nagusiak Durangoko erdigunean kokatzen dira. Gainera, azken urteotan, familia bakarreko etxebizitza ugari eraiki direla ikus daiteke. Horrez gain, trenaren instalakuntzek herrian hartzen duten lekua ere nabarmentzen da. Bestalde, industria gune berriak kanpokaldean kokatzen dira, nahiz eta hauek garbiak izan. irudia 39: eraikinen erabilera nagusiak

trenaren instalakuntza eraikin publikoak familia bakarreko etxebizitzak etxebizitzak etxebizitzak eta 3.sektorea 3.sektorea eraikin erlijioso industria

Eneritz Trigueros Amantegui | DuranGO | 2013 azaroa


ANALISIA | 49

10.3.2. Hirugarren sektorearen kokapena

â&#x20AC;&#x153;pubâ&#x20AC;?-ak tabernak kafetegiak jatetxeak hotel hostalak elikadura estetika textil dekorazio eta eraikuntza osasun kultura banketxeak

Eneritz Trigueros Amantegui | DuranGO | 2013 azaroa


50 | morfologia

10.3.3. Industria gune berrien kokapena

industriguneak

Eneritz Trigueros Amantegui | DuranGO | 2013 azaroa


ANALISIA | 51

Latitude bakoitzaren eguzki ibilbideak aztertzeko Eguzki Mapak erabiltzen dira, grafikoki nahi den egun eta orduan eguzkiaren kokapena (altuera eta azimuta) lortu daiteke.

30º 25º

Durangoko Eguzki Mapa lortzeko Ecotect-eko Solar Tool erabili da.

20º 15º

Eguzki Mapa estereografikoan eguzki ibilbidea plantan aztertuko da eta Eguzki Mapa zilindrikoan ibilbidea modu panoramiko eta altzaeran agertuko da

10º erregistraturiko maxima eta minimak

10º 5º

tenperatura altuen media

0º tenperatura baxuen media

-5º

konfort zona

-10º

ila

a

aila rtxo ma

arr

urt

ots

a

irila iatza kain e ma

ap

la tua uz ab

tai

uz

ila urria aroa dua az aben

ira

tia

uz

eg

urt

11.3. Eguzkitzapena Eguzkitzapenak diseinu bioklimatikoan garrantzi gehien duen baliabidea da, ibilbide finkatua dauka urte bakoitzeko. Durangoren kokapenerako eguzkiaren altuera udako soltizioan (ekainak 21) 70º-koa da, neguko solstizioan (abenduak 21), aldiz, 25º-koa. •

11. Azterketa bioklimatikoa

ekainak 21

batean habitat egokia ingurugiroko klimara

izateko espazio eta eraikinen kokapen moldatzea beharrezkoa izango da.

abenduak 21

47

,5º

urbano eta

70º

Inguru egokia

martxoak 21 irailak 21

irudia 40: eguzkimapa estereografikoa. Durango

25º

11.1. Klima

IPARRALDE

HEGOALDE

Neguan azimuta edo eguzkitzapenaren orientazioa +/- 50º-koa da hegoaldearekiko eta udan +/- 113º, Iparraldeko fatxadan ere eragina izango du. •

Erliebeak pantaila orografiko gisa ekiten du ekialdetik mendebalderako kokapena baitu orokorrean eta ozeanoarekiko gertutasuna kontraste termikoen erregulatzailea da. Kantauriar isurialdeko baldintza klimatiko ozeanikoen ondorioz euria maiz egiten du eta tenperaturak epelak dira. Durangoko udalerria kantauriar zonaldean dago, eta beraz klima atlantikoak eragiten dio, klima epel hezea da eta ez du urtaro lehorrik.

ekainak 21

º

-

50

-5

Muturreneko hilabeteetako (Urtarrila eta Abuzuta) datuak oinarritzat hartuko dira diseinu urbanoa burutzeko.

º 113

º

Prezipitazioei dagokionez urteko batez bestekoa 1.100 eta 1.800 l/m2 baino gehiagokoa da. Euri egunak asko dira, urtean 180 inguru batez beste. Tenperaturei dagokionez, neguko batez bestekoa 8º ingurukoa da eta izotz arriskua dago azaroa eta urtarrila bitartean. Urteko batez besteko tenperatura 14ºC-koa da, nahiz eta neguaren eta udararen arteko ezberdintasunak Durangaldean nabaritu daitezkeen.

11.2. Tenperatura

ekainak 21 113

abenduak 21

abenduak 21 HEGOALDE

irudia 41: Eguzkimapa zilindrikoa. Durango

Eneritz Trigueros Amantegui | DuranGO | 2013 azaroa


52 | bioklimatikoa

Neguan orientazio onena hegoaldea izango da, fatxadarik beroena izango delako. Iparraldeko fatxadak baino 18 aldiz erradiazio handiagoa lortzen du. â&#x20AC;˘

Udan batez ere ekiadeko eta mendebaldeko fatxadek izango dute erradiazio handiena. Hegoaldeak erradiazio nahiko altua izango du, eta iparraldeak baxuen. Ekialde eta mendebaldeko fatxadek 1,5 aldiz erradiazio gehiago izango dure hegoaldekoak baino, eta honek 2 aldiz gehiago iparraldekoak baino. â&#x20AC;˘

Orientazio onena 175Âş-koa izango da.

11.4. Eraikinen orientazio eta bolumen aukeratzeko irizpideak

Hau azterturik, gehienez 3 hormatarteko eraikin linealak balira, hauen orientazioa hegoaldeiparralde izan beharko litzateke, neguan ahalik eta erradiazio gehien lortzeko eta udan iparraldea erabiltzeko bentilazio gurutzatua izateko.

Eraikin bolumenen orientazio onena adierazteko, erradiazio azterketa egin da Solar Tool erabilita. Ondorengo grafikoetan udako eta neguko egunetan orientaren arabera fatxada bakoitzak daukan erradiazioa adierazten da.

Kriterio berdin honekin, ekialde eta mendebaldeko fatxadak ahalik eta murritzenak izatea da aukerarik onena.

11.5. Espazio publikoen orientazio eta geometria solarra aukeratzeko irizpideak Hegoaldeko fatxadek eguzkitzapena ona izan dezaten eki-mendebalde kaleak aukera onena izanik, Z/A, zabalera-altuera, erlazioa finjatu behar da, neguko solstizioan eraikinen altuerek eguzpi izpien sarrera ez baldintzatzeko. Ondorengo irudian hegoaldeko fatxadetarako Z/A aukera ezberdinak ematen dira eta urtaro desberdinetan hauek jasoko dituzten eguzki orduak aztertu ahal izango da. 14h

ekainak 21

12h martxoak/irailak 21 abenduak 21

10h 8h 6h 4h 2h 0h

0,5

5

0,7

1

1,5 1,75

2

Z/A erlazioa

0,75 erlazioarekin urteko 10 egunetan hegoaldeko fatxadak eguzki izpi zuzenik jasoko ez duela aztertu daiteke. Minimo moduan 1,5 erlazioa finkatuko da, abenduak 21ean gutxienez 4 orduz eguzki izpi zuzenak egon daitezen. Orientazio ezberdinak ere aztertu dira, abenduak 21ean fatxada hauetan eguzki izpi zuzenek zenbat orduz jotzen duten adierazten da hurrengo irudian. 10h

hegoalde

8h 6h 4h

hego-ekialde/ hego-mendebalde

2h

ekialde/mendebalde

0h

iparralde

0,5

0

,75

1

1,5

1

,75

2

Z/A erlazioa

Hego-ekialde eta hego-mendebalde fatxadetan hegoaldean baino Z/A erlazio txikiago batekin eguzkiak eragina duela ikus daiteke. Bestalde, ekialde, mendebalde eta iparraldean eguzkiaren eragina oso murritza dela nabaritzen da.

Eneritz Trigueros Amantegui | DuranGO | 2013 azaroa


12. Ondorioak

ANALISIA | 53

Kokapena Durango modu estrategikoan kokaturik dago, Donostia, Bilbo eta Gasteizerako bidegurutzean. Hiriburu hauekin kotxez, trenez zein autobusez konektaturik dago. Durango udalerria Durangaldea eskualdeko burua da, 50.000 biztanle baino gehiagorentzako hiriburua delarik

Demografia eta biztanleria Azken hamarkadetan Durangoko biztanleria handituz joan den arren, azken urteetan mantentze joera bat erakutsi du. Azken bi urte hauetan aldiz, biztanleriaren murrizpen joera bat nabaritzen ari da, etorkin askok alde egin dutelako eta jaiotze-tasa murriztu egin delako. Beraz, Durangon etxebizitza berriaren beharra asko jaitsi da.

Ekonomia eta enplegua. Krisialdia Durangoko ekonomia betidanik industrian oinarritu izan da, baina azken urteotan zerbitzuen sektoreak garrantzi handia hartu du. Krisialdi ekonomikoa dela eta, azkenaldian Durangon langabezia asko igo da.

Kultura. Durangoko Liburu eta Disko Azoka Liburu eta Disko Azoka ospatzen den asteburuan, Durangon jende asko biltzen da. Landako Gunea izaten da, batez ere, jende gehien batzen duen eremua, egun horietan zehar, Durangon garrantzi gehien duen elkargune bilakatzen delarik.

Inguru fisiko eta naturala Durangon berdegune ugari daude, baina gehienak kalitate txarrekoak dira eta gainera, ez daude elkarren artean ondo konektaturik.

Mugikortasuna Oinezkoentzako eremuak eta bidegorriak ez daude elkarren artean konektaturik eta beraz, ezinezkoa da oinez zein bizikletaz ibilbide jarrai bat egitea. Durangon egiten diren mugikortasunen gehiengoa durangarrek Durangon bertan egiten dutena da. Garraio publikoan egin daitezkeen distantzia txikiko mugimenduak izaten dira batez ere. Hala ere, Durangoko eremu guztiak ez dira garraio publikora irisgarriak, bereziki kanpokaldean kokaturiko industria gune berriak. Eraikin publiko ugari ere, ez dira irisgarriak herritar guztientzat.

Hiri morfologia Trenbidearen trazadurak Durangoko hiri tramaren garapenean betidanik eragin handia izan du. Eraikinen erabilerari dagokionez, zonifikazio handia dagoela nabarmentzen da. Esaterako, hirugarren sektorea, batez ere, Durangoko erdigunean zentratzen da. Egokiena komertzio guneak Durangon zehar sakabanatuago egotea izango litzateke herritar guztientzat eskuragarriak izateko.

Azterketa bioklimatikoa Durangoko klima epel hezea da eta ez du urtaro lehorrik, gainera, euri ugari egiten du. Hori dela eta, aterpe eremuak garrantzizkoak dira. Eraikinen orientazioa aukeratzeko irizpideak kontutan harturik, eraikinen orientazio egokiena 175ยบ-koa da. Kaleen altuera eta zabaleraren arteko proportzio egoki batekin herriaren etekin klimatikoa hobetzea lortuko litzateke eta bidez batez, posiblea izango litzateke Eguzki baliatzea areagotzea.

Eneritz Trigueros Amantegui | DuranGO | 2013 azaroa


BIBLIOGRAFIA | 1

Bibliografia LIBURUAK -Sustainable compact city. Centre for strategic urban research. Realdania. -Ecocity, manual para el diseño de Ecociudades.

ARTIKULUAK

-Space between buildings. Jan Gehl

-’Crear empleos sin destruir el planeta’ Serge Latouche

-Less is more. BIG

-’La gente feliz no suele consumir’. Serge Latouche

-La planificación verde en las ciudades. Pedro J.Salvador Palomo

-’El keynesianismo verde’ Susan George

-Urbanación 07/09

-New deal verde para Europa

-Territorio inteligentes. Alfonso Vergara. Juan Luis Rivas

-Transition Towns

-Arquitectura y Desarrollo Urbano en Bizkaia.

-Permacultura. Bill Mollison.

-Estructuras o por qué las cosas no se caen. John E. Gordon

-Ecoaldea. Robert Gilman.

-Arkitektura eta hiri garapena Bizkaian. Bizkaiko Foru Aldundia eta Euskal Herriko Arkitektoen Elkargo Ofiziala.

-Urbanismo y sostenibilidad, ¿una contradicción en los terminos? Fernando Gaja i Díaz

-Paneles prefabricados de hormigón en fachadas. Juan Francisco Sánchez Hurtado -La construcción del proyecto de Paisaje. Robert Hoden -Habitar la cubierta. -Atlas de la construcción. -Números Gordos en el proyecto de estructuras. Juan Carlos Arroyo Portero -Números Gordos en el proyecto de Instalaciones. Javier Vazquez Moreno y Juan carlos Herranz Aguilar

-Huella ecologica. Un indicador en la busqueda de la sostenibilidad. -Gizakiak arrastoa /aztarna usten du. Nagore Rementeria Argote. -Jasangarritasuna? Transarkitektura. -Sostenibilidad vs. Ecologia. LHAB -Vivir (bien) con menos. Manfred Linz. -Ciclo de vida. Habitat UPM -The sustainable urban Neighbourhood. Rudin and Falk. -’De la sostenibilidad de los ecobarrios’. Verdanguer

HITZALDIAK -’Great cities for people’ Jan Gehl -Retrofitting suburbia. Ellen Dunham -4 dimensions of sustainable neighbourhood. Harrison Fraker. -Conama Local. 2011Ko azaroaren 30. -Equiciudad. 2011Ko abendua 15, 16. -Bjarke Ingels. Hedonistic sustainability. -Paisajes productivos. 2013 urtarrila/otsaila

ALDIZKARIAK

-Ecobarrios en Europa. Nuevos entronos residentes. EMVS. -Huella ecologica-urbanismo. Jose Manuel Naredo. -¿Qué es sostenibilidad? Jon Aguirre Such -Deseo de ciudad: arquitecturas revolucionarias. Cristina García Rosales. -’Las ciudades de la prisa.’ Sinergia sostenible. -’El urbanismo en la era de la crisis’. Carlos Hernandez Pezzi -’Human Thermal Comfort in Urban Outdoor Spoaces’. Lee P. Herrington -’The impact of vegetation on outdoor thermal comfort in urban spaces’. Leonardo Marques and Marcia Peinado -’Microclimatic thermal comfort analysis in cities for urban planning and open space design’. Lutz Katzchner

-V Proyectos 030 (Ferrocarriles)

-’Ciudad y confort ambiental: estado de la cuestion y aportaciones recientes’. J. Tornero, A.J. Perez y F.Gómez

-AV Proyectos 031 (EcoDesarrollos)

-’El urbanismo en la era de la crisis’. Carlos Hernández Pezzi

-AV Proyectos 036 (Europan10)

-’Urbanismo lento’. Vaumm.

-AV Proyecto 044 (UrbanLandscapes)

-’Un urbanismo lento contra la ciudad acelerada’. J.M. Ezquiaga

-Pasajes Arquitectura y critica. 77

-’Urbaniza despacio... ¡que tenemos prisa!’. Festina Lente.

-Bilbao Ria2000 11

-Temporary Cities: The newest Urban Planning trend?. Megan Dalton

-Bilbao Ria2000 17

-Cities and Web Economies: Interview with Jane Jacobs

-Bilbao Ria2000 21

-Espacios intermedios-. Vaumm Eneritz Trigueros Amantegui | DuranGO | 2013 azaroa


book A: background and analysis