Ιδεογραφία Μάιος 2016

Page 1

ΜΑΪΟΣ 2016 | ΤΕΥΧΟΣ 13 ο |

ΔΩΡΕΑΝ ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΤΟΥ ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟΥ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟΥ ΚΕΡΚΥΡΑΣ

Αποικιοκρατία και Μεταναστευτικό: η επιλεκτική αμνησία του σύγχρονου Ευρωπαίου Ροβινσώνα. Ή, αλλιώς, αμαρτίες γονέων παιδεύουσι –αμετανόητα– τέκνα. (σελ. 1-2, 8-9)

Αθλητισμός και ήθος. Από τη μισανθρωπία του πρωταθλητισμού στους ανοιχτούς ορίζοντες του αθλητισμού. (σελ. 3) Αντιμετωπίζοντας τη Μουσική ως Τέχνη. Η τέχνη μισεί τη ρουτίνα και τον καταναγκασμό, αγαπά τα χαμόγελα και την ελευθερία. (σελ. 4)

Επενδύοντας στο μη-χρήσιμο. Όταν το χρήσιμο καταργεί κάθε αχτίδα δημιουργικής ικμάδας, μάλλον καλό είναι να του γυρίσεις την πλάτη. (σελ. 5)

Ο πλούτος των κοινών - Η φτώχεια των αγορών (2). 2 δρόμοι, και δεν μπορείς να βαδίσεις και τους δυο: ή επιλέγεις ατομισμό και ανταγωνισμό, ή αλληλεγγύη και κοινοτισμό. (σελ. 6-7, 11)

ΠΟΡΤΟΓΑΛΙΑ: Περιπλανήσεις ανάμεσα στην ουτοπία και τη δυστοπία. Η ευγένεια, η ευθυκρισία κι η ομορφιά κόντρα στη ματαίωση και την παραίτηση. Η σύγχρονη ευρωπαϊκή ιστορία μπορεί να γραφτεί –και– με όρους δημιουργικού αυθορμητισμού. (σελ. 10-11)

Δικαιοσύνη, ιστορική μνήμη και πολιτική αντιπαράθεση. Τα αλύτρωτα φαντάσματα του παρελθόντος στοιχειώνουν τη μνήμη –και την καθημερινότητα– ενός διχασμένου λαού. (σελ. 12)

Οι κοινωνικές και χαοτικές διαστάσεις του σύγχρονου δουλεμπορίου και άλλα τέτοια παράδοξα. Παραφράζοντας τη μαύρη φεμινίστρια ποιήτρια Τζουν Τζόρνταν: Εμείς είμαστε εκείνοι που πάντα περιμέναμε να έρθουν να μας σώσουν. (σελ. 13)

Γευστικό ταξίδι στον κόσμο των βοτάνων: Πικρά. Τι καλά που θα ‘ταν, αν είχαν τέτοιες ιδιότητες και τα μνημόνια... (σελ. 14)

Τέχνη και Ψυχανάλυση. Αν η Τέχνη είναι Ψυχανάλυση, τότε σίγουρα κι η Ψυχανάλυση μπορεί, κι αξίζει, να γίνει Τέχνη. (σελ. 15) Το Χαριστικό Παζάρι του Εναλλακτικού - Ανάσες ελευθερίας για τον νου και την καρδιά. Πιο απλά: χαρίζω, άρα υπάρχω! (σελ. 16)

Αποικιοκρατία και Μεταναστευτικό: η επιλεκτική αμνησία του σύγχρονου Ευρωπαίου Ροβινσώνα ✑ Αργύρης Γεωργουλής, Μεταφραστής / Καθηγητής Αγγλικών Μια αναφορά στο προσφυγικό και μεταναστευτικό δράμα, τόσο ως παγκόσμιο και διαχρονικό αποκύημα της ιμπεριαλιστικής αποικιοκρατικής πρακτικής, όσο και ως εύγλωττο δείγμα της νεοελληνικής πολιτικής κακοδιαχείρισης και κοινωνικής αφασίας. Μια προσπάθεια διατύπωσης κριτικών παρατηρήσεων μέσα από ένα μωσαϊκό δεδομένων, σκέψεων και κρίσεων, λεκτικό αντίστοιχο ενός προσφυγικού καταυλισμού. Στις 2 Ιανουαρίου του 1492 κατακτάται το τελευταίο μουσουλμανικό προπύργιο στην Ιβηρική, το εμιράτο της Γρανάδας, κι ένα από τα πολλά ιστορικά προανακρούσματα του Ολοκαυτώματος ηχεί τρεις περίπου μήνες μετά, όταν οι Εβραίοι εκδιώκονται από την Ισπανία. Στις 12 Οκτωβρίου της ίδιας χρονιάς, προσπαθώντας να φτάσει στην Ασία πλέοντας δυτικά, ο Γενουάτης Χριστόφορος Κολόμβος αντικρίζει το Σαν Σαλβαδόρ στις Μπαχάμες, νησί που ο πληθυσμός του σύντομα θα μειωνόταν δραματικά, προδιαγράφοντας τη μοίρα της Λατινικής Αμερικής: οι ισπανοί ευγενείς ανάγκασαν τους ιθαγενείς σε σκληρή εργασία –που ούτε οι μη ευγενείς ισπανοί άποικοι έκαναν– για τη συντήρηση των αποικιών και την εξόρυξη πολύτιμων μετάλλων. Στα πλαίσια της πολιτικής αυτής, μέσα σ’ έναν αιώνα περίπου (1519-1605), οι ιθαγενείς στη Νέα Ισπανία (Μεξικό, Άγιος Δομίνικος, Αντίλλες, Γουατεμάλα) μειώνονται, από τα 25, στο 1 εκατομμύριο. Κάποιες μεταδοτικές ασθένειες (ευλογιά, ιλαρά) έπαιξαν, επίσης, σημαντικό –σίγουρα όμως όχι καθοριστικό– ρόλο. Ενδεικτική είναι η στάση του Κολόμβου, όταν οι ειρηνικοί και φιλόξενοι ιθαγενείς, σύμφωνα με το ημερολόγιό του, φτάνουν στα όρια του πολέμου λόγω των απαιτήσεων των ισπανών αποίκων για γυναίκες και φαγητό, ενώ ο ίδιος αναζητά την Ινδία (τελικά, εξερευνήθηκε η Κούβα και ανακαλύφθηκε η Τζαμάικα). Καταδιώκει τους Ινδιάνους στο δάσος με οπλισμένους άνδρες και άγρια σκυλιά, επιβάλει εξοντωτικό φόρο και στέλνει εκατοντάδες δέσμιους στην Ισπανία όπου, όσοι επέζησαν, με διαταγές της σοκαρισμένης απ’ το θέαμα βασίλισσας στέλνονται πίσω. Εν μέσω διαρκώς αυξανόμενων φριχτών καταγγελιών, το 1512 θεσπίζονται οι Νόμοι του Μπουργκός ύστερα από τις σθεναρές διαμαρτυρίες του δομινικανού Αντόνιο ντε Μοντεσίνος ενάντια στην άδικη μεταχείριση των Ινδιάνων. Ο πρώτος αυτός αποικιακός κώδικας διακήρυττε ότι α) οι Ινδιάνοι είναι ελεύθεροι άνθρωποι, β) πρέπει να εκχριστιανίζονται μόνο με ειρηνικούς τρόπους και γ) πρέπει να πείθονται να εργαστούν. Ευνόητο το τι είχε προηγηθεί.

• Ιδιαίτερες ευχαριστίες οφείλω στη Γεωργία Αντωνίου και στην Αγγελική Κολέτσου για την εξαιρετικής σημασίας συμβολή τους στη συγγραφή του άρθρου. • Σχετικά με τον τίτλο («Ευρωπαίος Ροβινσώνας»): Εδώ, σαφώς και ΔΕΝ εννοούνται όλοι οι Ευρωπαίοι, αλλά όσοι υιοθετούν τις αντίστοιχες απόψεις και στάσεις ζωής.

συνεχίζεται στη σελίδα 2


ιδεογραφία

συνέχεια από την 1η σελίδα Είμαστε στο ξεκίνημα της αποικιοκρατίας των νεότερων χρόνων, το οποίο για πολλούς συμπίπτει με το ξεκίνημα της παγκοσμιοποίησης. Και, καθόλου τυχαία, συχνά η λέξη αυτή (αποικιοκρατία) λειτουργεί απλώς ως συνώνυμο του ιμπεριαλισμού. Από το ξεκίνημα, δημιουργήθηκαν τεράστια προβλήματα νομικής και ηθικής δικαιολόγησης μιας στρατιωτικής κατάκτησης αλλότριων εδαφών και υποταγής των λαών τους. Η υπόσχεση του Κολόμβου στο ισπανικό Στέμμα ήταν οικονομικός πλούτος και εμπορική ισχύς και χωρίς αυτήν δεν θα είχε σαλπάρει ποτέ, αλλά, ωστόσο, το περί νόμιμης κυριαρχίας θεωρητικό πλαίσιο προσφέρθηκε από αλλού: ο συνδυασμός ενός επωφελούς και άρα «ευλογημένου» εμπόριου –και της φυσικής ανθρώπινης τάσης για εξερεύνηση και γνώση– με τον προσηλυτισμό και τη «σωτηρία» της ψυχής των ιθαγενών ήταν ο ενδεδειγμένος τρόπος εξωραϊσμού. Από τον 11ο ως τον 15ο αιώνα, το έδαφος είχε προετοιμαστεί από 5 μεγάλες και πολλές μικρότερες Σταυροφορίες, που όμως είχαν αμυντική νομιμοποίηση. Χριστιανοί (υποτίθεται ότι) διεκδικούσαν τα των Χριστιανών. Όμως, στα πλαίσιά τους, διαμορφώθηκαν η λογική βάση και το νομικό δόγμα που δικαιολογούσαν την κατάκτηση και κατοχή της γης των απίστων. Κεντρική θέση ήταν πως η αδιαπραγμάτευτη γνώση του θεϊκού θελήματος και η ευθύνη για το χριστιανικό ποίμνιο σήμαιναν για την παπική πνευματική εξουσία: α) άμεση δικαιοδοσία επί κοσμικών θεμάτων και β) εξουσία επί των απίστων. Υπό την επιρροή του Ακινάτη, επιχειρήθηκαν ποικίλες προσεγγίσεις στο ιδιαίτερα προβληματικό αυτό πρότζεκτ θεωρητικής νομιμοποίησης της υπερπόντιας κατάκτησης. Η ακινάτεια σκέψη δεν δικαιολογούσε την κατάκτηση της γης των απίστων εξαιτίας της «απιστίας» τους. Οι παγανιστές άγριοι ήταν κι αυτοί άνθρωποι και υπόκεινταν στον κοινό φυσικό νόμο. Η θέση που διατυπώθηκε για το ξεπέρασμα αυτού του ενοχλητικού εμποδίου, ήδη από τον 13ο αιώνα (από τον πάπα Ιννοκέντιο IV), ήταν πως οι άπιστοι ήταν ελεύθεροι να αυτοκυβερνώνται στο μέτρο που οι πράξεις τους αποδείκνυαν ότι μπορούσαν να αυτοκυβερνηθούν. Και δεν πρέπει να ξεχνάμε τη συνήθη –Γιάννης κερνάει και Γιάννης πίνει– κατακλείδα τέτοιων συλλογισμών: μόνο όποιος έχει θεία φώτιση μπορεί να κρίνει τέτοια ζητήματα. Οι Ισπανοί γρήγορα έκριναν πως οι ιθαγενείς των Δυτικών Ινδιών αδυνατούσαν να ανταποκριθούν στον «φυσικό νόμο». Η γύμνια και η απροθυμία τους για (καταναγκαστική) εργασία αυτό αποδείκνυαν, ενώ υπήρχαν –ανεπιβεβαίωτες– φήμες περί κανιβαλικών εθίμων (μάλλον αληθεύει το αντίθετο, ότι δηλαδή οι Ευρωπαίοι τάιζαν με Ινδιάνους τα σκυλιά τους). Όπως κι να έχει, τα παραπάνω μπόρεσαν να στηρίξουν την ιβηρική επέκταση στο ανθρωπιστικό θεμέλιο του εκχριστιανισμού και του εκπολιτισμού. Όμως, σύντομα μερικοί ισπανοί ιεραπόστολοι παρατήρησαν θηριώδη και ευρύτατα διαδεδομένη εκμετάλλευση των ιθαγενών ενώ ταυτόχρονα απουσίαζε πλήρως οποιαδήποτε σοβαρή πρωτοβουλία για θρησκευτική διαφώτιση. Ο Λας Κάζας και ο Φραγκίσκος της Βικτόρια ήταν απ’ τους πρώτους που παρατήρησαν ότι αυτό που συνέβαινε ήταν μάλλον υποδούλωση και γενοκτονία παρά εκπολιτισμός. Δυο ενδιαφέρουσες παρατη-

ΜΑΪΟΣ 2016

ρήσεις του Βικτόρια ήταν ότι η παπική έδρα δεν μπορούσε να προτρέψει στην υποδούλωση ενός χριστιανικού έθνους επειδή ή κάτοικοί του ήταν σεξουαλικά ανήθικοι ή ληστές και ότι, ακόμη χειρότερα, οι άπιστοι και οι παγανιστές βρίσκονταν, ουσιαστικά, εκτός παπικής δικαιοδοσίας. Πολύ πιο συγκλονιστικός υπήρξε ο δομινικανός ιερέας Βαρθολομαίος ντε Λας Κάζας. Οι περιγραφές, γεμάτες σεβασμό και συμπάθεια προς

Punch_congo_rubber_cartoon_Wikipedia

2

τους Ινδιάνους, είναι βασανιστικά ακριβείς αναφορικά με τις θηριωδίες των Ευρωπαίων. Προκαλούν θλίψη, αγανάκτηση, αηδία: «Είναι οι πιο ταπεινοί, οι πιο υπομονετικοί, οι πιο ειρηνόφιλοι και ήσυχοι άνθρωποι μέσα σ’ όλο τον κόσμο. Αθόρυβοι, χωρίς μνησικακία, ούτε βιαιότητες, ούτε μαλώματα, χωρίς εμπάθεια, χωρίς μίσος, χωρίς την επιθυμία της εκδίκησης [...] Κατέχουν ελάχιστα και δεν θέλουν να κατέχουν πρόσκαιρα αγαθά. Δεν είναι υπερήφανοι, ούτε φιλόδοξοι, ούτε πλεονέχτες [...] Η κρίση τους είναι καθαρή, γερή και ζωηρή [...] Και ακριβώς σ’ αυτά τα πρόβατα [...] οι Ισπανοί σαν λύκοι όρμησαν, τίγρεις, άγρια λιοντάρια πεινασμένα. Είναι πια σαράντα χρόνια και τώρα ακόμα, δεν κάνουν τίποτα άλλο από το να τους σκοτώνουν, να τους ταλαιπωρούν, να τους καταθλίβουν, να τους βασανίζουν και να τους αφανίζουν με σκληρότητες πρωτοφανείς, καινούργιες, ποικίλες, πρωτοθώρητες [...] Έτσι, από τα τρία εκατομμύρια ιθαγενείς που είχαμε δει στο νησί Ισπανιόλα, σήμερα, δεν έχουν μείνει ούτε διακόσιοι. Το νησί Κούβα σήμερα είναι περίπου έρημο. Το νησί Σαν Χουάν και το νησί Τζαμάικα, που είναι μεγάλα νησιά, πολύ ευτυχισμένα και πολύ όμορφα, είναι και τα δυο κατεστραμμένα. Σε ένα σύμπλεγμα εξήντα νησιών [στην Καραϊβική], όπου υπήρχαν περισσότερες από πεντακόσιες χιλιάδες ψυχές, σήμερα, δεν υπάρχει ψυχή. [...] Αν οι χριστιανοί σκότωσαν και αφάνισαν τόσες και τόσες ψυχές και τέτοιας ποιότητας, αυτό έγινε μόνο και μόνο για το χρυσάφι.» Φυσική συνέχεια όλων αυτών ήταν η ανάπτυξη εκτεταμένου δουλεμπόριου αφρικανών, κάτι που

είχε ξεκινήσει από τουλάχιστον το 1503. Οι κατακτητές είχαν ήδη δραστηριοποιηθεί στη Μαδέρα και τις Κανάριες νήσους, και προσπάθησαν να διευθετήσουν και αυτό το θέμα νομικά και ηθικά κατά τον 16ο αιώνα, στη διάρκεια του οποίου εμπορεύτηκαν περίπου 900.000 από τα, κατά αξιόπιστες εκτιμήσεις, συνολικά 12-12,5 εκατομμύρια σκλάβων που βίαια μεταφέρθηκαν από την Αφρική στην Αμερική ως τα τέλη του 19ου αιώνα, αν συμπεριλάβουμε τα 2 περίπου εκατομμύρια που δεν έφτασαν ποτέ στην απέναντι όχθη. Πολλοί μελετητές έχουν υποστηρίξει (ενδεικτικά αναφέρουμε τους Εδουάρδο Γκαλεάνο, Ιμάνουελ Βάλερσταϊν, Ντέιβιντ Χάρβεϊ) πως η τακτική αυτή συνέβαλε καθοριστικά στην ανάπτυξη της πρωταρχικής συσσώρευσης της απαραίτητης για την εντυπωσιακή ευρωπαϊκή βιομηχανική ανάπτυξη από τα τέλη του 18ου αιώνα. Δεν είναι βέβαια τυχαίο ότι οι μεγάλες οικονομικές δυνάμεις αυτής της περιόδου (Ισπανία, Πορτογαλία, Ολλανδία, Γαλλία, Μεγ. Βρετανία και, τον 19ο, κάποιοι καινούργιοι του κλαμπ, όπως το Βέλγιο, η Ιταλία, η Γερμανία) είναι οι ίδιες χώρες όπου διοργανώνεται δουλεμπόριο και/ή εγκαθιδρύονται αβυσσαλέας βαναυσότητας αποικιοκρατικά καθεστώτα. Ο Κάρολος Μαρξ γράφει: «Ή ανακάλυψη των χρυσοφόρων και ασημοφόρων περιοχών στην Αμερική, ή εξόντωση, το σκλάβωμα και το παράχωμα του ιθαγενούς πληθυσμού στα μεταλλεία, ή έναρξη της κατάκτησης και της λεηλασίας των ‘Ανατολικών ‘Ινδιών, η μετατροπή της Αφρικής σε περιφραγμένη περιοχή κυνηγιού Μαύρων για το δουλεμπόριο, όλα αυτά χαρακτηρίζουν τη χαραυγή της εποχής της κεφαλαιοκρατικής παραγωγής. Αυτά τα ειδυλλιακά προτσές είναι κύρια στοιχεία της πρωταρχικής συσσώρευσης. Ακολουθεί κατά πόδας ο εμπορικός πόλεμος των ευρωπαϊκών εθνών με θέατρο την υδρόγειο.» Ιδιαίτερα για την Αφρική και περιοχές της Ασίας, ο 19ος είναι ο χρυσός αιώνας ευρωπαϊκού ανταγωνισμού για το καλύτερο πλιάτσικο. H γενικευμένη τεχνοεπιστημονική πρόοδος σταδιακά κατέστησε ζημιογόνο το δουλεμπόριο: οι δούλοι μπορούσαν να δουλεύουν στην ίδια τους τη γη. Αναγκαίες ήταν οι πρώτες ύλες. Για να κινηθούν τα βιομηχανικά γρανάζια, υπήρχε τώρα μια κατηγορία δούλων με κομψό όνομα: μισθωτοί εργάτες, οι οποίοι, όπως μας πληροφορεί ο Μαρξ, για μεγάλο μέρος του 19ου αιώνα, εργάζονται ως και 15ωρες βάρδιες, ή λίγο μικρότερες όταν θεωρούνται παιδιά, δηλαδή είναι από 8 ως 12-13 χρονών. Οι διπλές και τριπλές βάρδιες –με σύντομα διαλείμματα ύπνου, εντός του εργοστασίου– δεν σπανίζουν καθόλου. Στον αιώνα της βιομηχανικής καπιταλιστικής απογείωσης πραγματική φρενίτιδα κυριεύει τις ευρωπαϊκές δυνάμεις: σαρώνουν τον πλανήτη, καταδυναστεύουν ολόκληρους λαούς, τους δικούς τους επίσης στο μέτρο που μπορούν, ανταγωνίζονται λυσσαλέα αναμεταξύ τους (με το γνωστό αυτοκτονικό αποτέλεσμα των 2 παγκόσμιων πολέμων). Σ’ αυτή τη νέα φάση «εκπολιτιστικών αποστολών» θα συμβούν γεγονότα όπως οι πόλεμοι του οπίου (1839-1842 και 1856-1860) –οι στρατιωτικές επεμβάσεις στην καθόλα πολιτισμένη και «ικανή να αυτοκυβερνηθεί» Κίνα– χαρακτηριστικό παράδειγμα πολιτικής των «εκπολιτιστών» όταν το εμπορικό ισοζύγιο είναι ελλειμματικό. Η αρχική

συνεχίζεται στη σελίδα 8


ιδεογραφία

ΜΑΪΟΣ 2016

Αθλητισμός και ήθος ✑ Σταύρος Κοζομπόλης, φοιτητής ΤΞΓΜΔ

graffiti by Brazilian artist Paulo Ito_photo by Nelson Almeida_flickr-cc

Τον Φεβρουάριο του 1981 γράφτηκε μια από τις πιο μαύρες σελίδες της ιστορίας του ελληνικού αθλητισμού. Ο θάνατος 21 φιλάθλων του Ολυμπιακού, στην τραγωδία που ακολούθησε τον νικηφόρο αγώνα της ομάδας τους, συνεχίζει ακόμη να προκαλεί ρίγη συγκίνησης στους υγιείς φιλάθλους. H περσινή, 34η, επέτειος των γεγονότων εκείνης της Κυριακής μάς επιφύλασσε ένα αποτρόπαιο περιστατικό. Στο γήπεδο του μισητού αντιπάλου, μερίδα οπαδών του Παναθηναϊκού ύψωσε ένα πανό με το απαράδεκτο σύνθημα «Όσοι ζείτε, να πάτε να τους βρείτε». Η πράξη αυτή καταδικάστηκε από το σύνολο του φίλαθλου κόσμου. Μολαταύτα, είναι ένα ακόμη περιστατικό που εγείρει ερωτήματα για το κατά πόσο ο αθλητισμός αποτελεί ουσιαστικά καλλιέργεια του σώματος και του πνεύματος, ή το κατά πόσο όλα εστιάζονται στη νίκη «πάση

θυσία». Κάθε είδους αθλητική δραστηριότητα, είτε απαιτεί φυσικές δεξιότητες είτε διανοητική οξύτητα, διέπεται από κάποιους κανόνες και πρέπει, τουλάχιστον, να λειτουργεί ανταγωνιστικά. Από τις καταβολές του, ο αθλητισμός στόχευε στην προώθηση του αθλητικού πνεύματος και ήθους, αξιών που σημαίνουν την ατομική ή την ομαδική προσπάθεια, τον σεβασμό προς τον αντίπαλο, την ειλικρίνεια και τον ευγενή ανταγωνισμό. Το περίφημο «ευ αγωνίζεσθαι» των αρχαίων Ελλήνων έχει τη βάση του σ’ αυτές τις αξίες. Έτσι, ο άνθρωπος, ως όν κοινωνικό, μπορεί συνεχώς να βελτιώνει τον εαυτό του και κατ’ επέκταση την κοινωνία μέσα στην οποία ζει. Η νίκη έρχεται, συνεπώς, ως απλή επιβράβευση στην καλή προσπάθεια, ενώ σε περίπτωση ήττας, ο αθλητής νοιώθει την ανάγκη να καταβά-

Celtic people against racism_by_Fare network_flickr-cc

3

λει μεγαλύτερη προσπάθεια και να είναι έτοιμος την επόμενη φορά. Παράδειγμα προς μίμηση, που μας δίνει ελπίδες ότι οι αξίες του αθλητισμού και όχι η νίκη αποτελούν τον αυτοσκοπό του, αποτελεί η πράξη του Ιβάν Φερναντέζ Ανάγια. Ο Βάσκος αθλητής συμμετείχε πριν από λίγα χρόνια σε έναν αγώνα ανώμαλου δρόμου στη Ναβάρρα της Ισπανίας. Βρισκόταν στη δεύτερη θέση, πίσω από τον Κενυάτη Αμπέλ Μουτάι, όταν είδε τον συναθλητή του να σταματά να τρέχει, λίγα μόλις μέτρα πριν τον τερματισμό, καθώς νόμιζε πως είχε ήδη περάσει το νήμα. Ο Ανάγια τον έφτασε, αλλά αντί να τον προσπεράσει και να κερδίσει την κούρσα, σταμάτησε επί τόπου και βοήθησε με διάφορα νοήματα τον συναθλητή του να τερματίσει πρώτος. Αργότερα, δήλωσε πώς η κίνησή του ήταν αυθόρμητη και πως σήμερα, με όσα συμβαίνουν στον κόσμο και τον καθένα να κοιτά τον εαυτό του, αποκτά για τον ίδιο ιδιαίτερη αξία η προσφορά και η βοήθεια προς τον συνάνθρωπο. Βέβαια, παραδείγματα σαν του Ανάγια σπανίζουν. Κύρια απειλή έναντι στο αθλητικό ήθος και πνεύμα αποτελεί η τεράστια σημασία που δίνεται στη νίκη. Πολλές φορές, μια ήττα είναι ικανή να φέρει τη συντέλεια του κόσμου για έναν αθλητή ή μια ομάδα. Η τεράστια σημασία που δίνεται στην «πάση θυσία» νίκη είναι αυτή που τροφοδοτεί, από κοινού φυσικά με τα οικονομικά συμφέροντα, περιπτώσεις βίας και συμπεριφορών που δεν αρμόζουν σε μια λειτουργική και δίκαιη κοινωνία. Καθίσταται λοιπόν επιτακτική, σήμερα όσο ποτέ, η ανάγκη για αθλητική παιδεία που θα διδάξει όλες τις αρετές και τις αξίες που ενυπάρχουν στον αθλητισμό. Η προσπάθεια αυτή πρέπει να ξεκινά ήδη από τις νεαρές ηλικίες. Στην εποχή μας, περισσότερο από ποτέ άλλοτε, οι επαγγελματίες αθλητές αποτελούν πρότυπα συμπεριφοράς των νεότερων αθλητών, οι οποίοι είναι πρόθυμοι πολλές φορές να κάνουν θυσίες -αγνοώντας τις αξίες του αθλητισμού, που πολλές φορές ούτε καν διδάσκονται- και να πιέσουν τον εαυτό τους εστιάζοντας στη νίκη με θεμιτά και αθέμιτα μέσα, προκειμένου να ακολουθήσουν παράλληλη πορεία με τα πρότυπά τους. Δεν είναι σπάνιο φαινόμενο, λοιπόν, να βλέπουμε συμπεριφορές από νέους αθλητές οι οποίες δεν αρμόζουν σε άτομα που έχουν γαλουχηθεί με τις αξίες του αθλητισμού. Συνεπώς, οι επαγγελματίες, που παράλληλα αποτελούν πρότυπα για τους νέους, καθώς και όσοι συμμετέχουν στα θεσμικά και διοικητικά όργανα αθλητικών οργανώσεων και φορέων, θα πρέπει να είναι πολύ προσεκτικοί στις πράξεις τους. Κλείνοντας, να σημειώσουμε ότι σίγουρα ο αθλητισμός αποτελεί έναν από τους καλύτερους τρόπους να γαλουχηθεί ολόκληρη η κοινωνία με αξίες πολύ σημαντικές για τις δομές της. Οι ύβρεις και οι συγκρούσεις δεν προκαλούν τίποτα άλλο παρά έξαρση της βίας και του φανατισμού, πράγμα που βλάπτει το ευρύτερο κοινωνικό σύνολο. Άλλωστε, ένα από τα πρώτα πράγματα που διδάσκει ο αθλητισμός είναι η πειθαρχία και ο αυτοέλεγχος.


4

ιδεογραφία

Celtic people against racism_by_Fare network_flickr-cc

Αντιμετωπίζοντας τη Μουσική ως Τέχνη ✑ Χρύσα Κίτσιου, Καθηγήτρια Πιάνου & Θεωρίας της Μουσικής Έχετε δει ένα παιδάκι να ασχολείται με κάτι που μόλις ανακάλυψε; Είναι απόλυτα αφοσιωμένο, τα ματάκια του λάμπουν, το προσωπάκι του χαμογελάει, συμμετέχει όλη του η ύπαρξη. Η στιγμή αυτή είναι ιερή. Και κάποια μέρα κάπου άκουσε μουσική και ενθουσιάστηκε. Και λέει στη μαμά του: «Μαμά, θέλω να μάθω να παίζω μουσική!» «Πολύ ωραία, θα αρχίσεις μαθήματα.» «Γιούπι!!!» Και βρίσκουν έναν δάσκαλο, και το μάθημα αρχίζει, και είναι τόσο όμορφα, και παίζουν και γελούν και τι όμορφα περνούν… Και από τότε η ζωή πλημμυρίζει από μουσική και ευτυχία… Και ζήσαν αυτοί καλά κι εμείς καλύτερα… Στην πραγματική ζωή, η ιστορία ξεκινάει και πάει ακριβώς έτσι, μέχρι τη στιγμή που αρχίζουν τα «μαθήματα». Κάπου εκεί, συνήθως, το όνειρο τελειώνει και αρχίζει άλλο ένα μάθημα, που έχει διάβασμα, εξετάσεις και τελικό στόχο το πτυχίο. Σε ποιο βαθμό η Μουσική αντιμετωπίζεται ως Τέχνη σ’ όλη αυτή τη διαδρομή; Ως δάσκαλοι μουσικής, βλέπουμε τους μαθητές μας να απολαμβάνουν, να ευχαριστιούνται τη διαδικασία εκμάθησης μουσικής, να παίζουν με μουσικότητα; Ως γονείς, βλέπουμε τα παιδιά μας να απολαμβάνουν να παίζουν μουσική στο σπίτι και να ανυπομονούν να πηγαίνουν στα μαθήματα ή πρόκειται για μία ακόμη υποχρέωση που κυμαίνεται γύρω από το «διάβασες ή δε διάβασες το μάθημά σου;», κυνηγώντας τη βαθμολογία, τις εξετάσεις, το πτυχίο; Τι υπερι-

σχύει τελικά από την πλευρά του μαθητή; Το θέλω ή το πρέπει να πάω για μάθημα; Το ισχυρότερο κίνητρο για να κάνω κάτι είναι να το θέλω, να μου αρέσει. Και αυτό είναι και το πιο υγιές κίνητρο. Αν μετατραπεί το θέλω σε πρέπει, τότε σκοτώνεται το ενδιαφέρον μας και αυτομάτως παύουμε να προσπαθούμε με όλο μας το δυναμικό: μπαίνουμε σε μια αρνητική συναισθηματική κατάσταση και η προσπάθειά μας έχει μέτριο αποτέλεσμα. Έτσι, βιώνουμε το συναίσθημα της αποτυχίας. Ή, μήπως, να πω του αποτυχημένου; Αντιθέτως, διατηρώντας ως κίνητρο το «θέλω», βιώνουμε συναισθήματα ευχαρίστησης κατά τη διαδικασία και χρησιμοποιούμε το μέγιστο των δυνατοτήτων μας, με αποτέλεσμα την επιτυχία. Έτσι, αισθανόμαστε συναισθήματα μεγάλης ικανοποίησης, ευτυχίας, αυτοπεποίθησης κτλ. Ακόμη και αν η προσπάθεια δεν οδηγήσει σε επιτυχία, νιώθουμε ένα ισχυρό κίνητρο να προσπαθήσουμε ξανά και ξανά και σίγουρα, εδώ, δεν υπάρχει χώρος για συναισθήματα αποτυχίας, ενοχής κτλ. Έτσι, χτίζουμε σιγά σιγά υγιείς προσωπικότητες. Και για να το πω πιο σωστά, υγιείς γεννιόμαστε, απλώς στην πορεία κοινωνικοί, εκπαιδευτικοί και άλλοι παράγοντες μάς αλλοιώνουν. Όταν έρθει η ώρα για μάθημα, το παιδάκι είναι κουρασμένο, απογοητευμένο ήδη από την καθημερινότητά του, με πεσμένη διάθεση για δραστηριότητα - πόση σημασία έχει πράγματι αυτή τη στιγμή το αν «διάβασε»; Και αν διάβασε; Όλα καλά; Στις τέχνες θα φανεί… Στη Μουσική, θα ακουστεί από το παίξιμο ό,τι νιώθεις και μέσα από τη βελτίωση της Ερμηνείας (και όχι από τις

ΜΑΪΟΣ 2016 σωστές ανέκφραστες νότες) η ψυχή σιγά σιγά αρχίζει να ελευθερώνεται. Αυτό είναι το μεγαλείο της Τέχνης. Εδώ υπάρχει, λοιπόν, ο χώρος όπου παίζοντας τη μουσική μου αναπνέω. Παίζω όπως νιώθω, καταθέτω την ψυχή μου, τολμάω να εκφράζομαι, είμαι ελεύθερη, δηλώνω τη μοναδικότητά μου… Αυτός είμαι… Ακούστε το… Αυτό το παιχνίδι παίζεται πέρα από τις σωστές ή λάθος νότες. Οι τεχνικές δυσκολίες είναι παράγοντες που εμποδίζουν τον δρόμο προς την ελευθερία της έκφρασης: «Θέλω να ακουστεί έτσι, αλλά δεν μπορώ…» Για αυτό το λόγο υπάρχουν οι ασκήσεις τεχνικής, που βοηθούν στην υπερπήδηση των εμποδίων και ελευθερώνουν τη φυσικότητα και απλότητα στην ερμηνεία. Η τεχνική, λοιπόν, υπάρχει μόνο στην υπηρεσία της Τέχνης, ώστε να μπορώ όταν παίζω να εκφράζω με ακρίβεια τη μοναδικότητα του εαυτού μου, της στιγμής μου. Αυτά τα επίπεδα έκφρασης δε χτίζονται από πρέπει, χτίζονται από θέλω και μου αρέσει. Με το πέρασμα των χρόνων, έχει δοθεί παγκοσμίως μεγάλη έμφαση στα τεχνικά ζητήματα στον αθλητισμό, στην επιστήμη, στις τέχνες κτλ. Έτσι, βελτιώθηκαν πολύ οι επιδόσεις. Σήμερα, π.χ., οι αθλητές τρέχουν πιο γρήγορα, πηδούν πιο ψηλά, πιο μακριά. Μουσικοί και χορευτές είναι πιο σταθεροί, πιο σίγουροι, πιο… επαγγελματίες. Κάνουμε λοιπόν όλο και πιο δύσκολα πράγματα, βασιζόμενοι στη βοήθεια της τεχνικής. Και πολύ σωστά. Στον αθλητισμό, και στα άλλα πεδία όπου «οι καλύτερες επιδόσεις» είναι και ο τελικός στόχος, μπορούμε να συμφωνήσουμε πως σήμερα είμαστε πιο καλοί από ποτέ, καθημερινά σπάμε τα ρεκόρ των προηγούμενων ετών. Βέβαια, υπάρχει μια παγίδα στο κυνήγι των επιδόσεων, η οποία κρύβεται στην προσωπική καλλιέργεια και στην κοινωνική πορεία. Στις τέχνες, όμως, όπου βασικοί τελικοί στόχοι είναι η απελευθέρωση της προσωπικής έκφρασης και η προσωπική ολοκλήρωση, η βαρύτητα που δίνεται σε τεχνικά ζητήματα έχει ως αποτέλεσμα να επισκιαστεί η Τέχνη και έτσι, π.χ., χορός και μουσική αντιμετωπίζονται συχνά με εγκεφαλικό τρόπο, κλονίζοντας το σημείο όπου ισορροπούν μυαλό και ψυχή, όπως απαιτούν οι Τέχνες. Βλέπουμε καλλιτέχνες να ερμηνεύουν πιο γρήγορα, πιο σταθερά, πιο σίγουρα, αλλά πιο νευρικά, πιο «πλαστικά», πιο «διεκπεραιωτικά», χωρίς ευκαμψία στην κίνηση της Μουσικής και χωρίς μουσικότητα της κίνησης στον Χορό. Συναντάμε, λοιπόν, σ’ αυτές τις τέχνες ρομποτικά μοντέλα, αντί για μοναδικά δημιουργήματα με προσωπικότητα και ψυχή. Ως παιδιά, έφηβοι, ενήλικοι, ας αναλάβουμε την ευθύνη των επιλογών μας, ας στηρίξουμε τις επιθυμίες μας, ας εμπλουτίσουμε την καθημερινότητά μας με δραστηριότητες, αξιοποιώντας το πραγματικό έδαφος που δίνουν για προσωπική έκφραση, ολοκλήρωση και κυρίως ευχαρίστηση. Αλλιώς, από πού αλλού μπορούμε να αναπνεύσουμε;


ΜΑΪΟΣ 2016

Επενδύοντας στο μη-χρήσιμο ✑ Κυριάκος Κωλέσης , Κοινωνιολόγος «Θα ήθελα να σας συγχαρώ για τον Δημήτρη. Πρόκειται για ένα παιδί με σπάνιο χαρακτήρα, σοβαρότητα, οξυμένη κριτική ικανότητα. Αντιμετωπίζει πάντα τη θεματική του μαθήματος με μια ωριμότητα αξιοζήλευτη για την ηλικία του, κάτι που δυστυχώς δεν χαρακτηρίζει τους περισσότερους από τους συμμαθητές του. Δεν ξέρω αν σας έχει μιλήσει για τον τρόπο με τον οποίο κάνουμε το μάθημα...» Καθ’ όλη τη διάρκεια του ενθουσιώδους μονολόγου μου, το σκληρό βλέμμα του κουρασμένου μεσήλικα παρέμενε καρφωμένο ερευνητικά πάνω μου. Αυτό παρέτεινε ακόμη περισσότερο την αμηχανία που δημιουργούσε η εικόνα του δεξιού μου χεριού να χάσκει μετέωρο, αναζητώντας μια εκβιαστική χειραψία. Χειραψία που δεν ήρθε ποτέ. «Εσύ ποιος είσαι;» με διέκοψε κοφτά. «Λέγομαι Κ.Κ.» «Τι μάθημα του κάνεις;» «Κοινωνιολογία. Είμαι ο κοινωνιολόγος του σχολείου.» «Και τι με καθυστερείς τόσην ώρα; Εγώ ψάχνω αυτούς τους τρεις…» Και μου προέταξε ένα μικρό σχισμένο χαρτάκι, με τα επώνυμα των τριών συναδέλφων μου που δίδασκαν τα «βασικά» μαθήματα κατεύθυνσης του τελειόφοιτου γιου του. Στο πρόγραμμα σπουδών, στο οργανόγραμμα του Υπουργείου Παιδείας, στα πρακτικά των Συλλόγων Καθηγητών, στις συζητήσεις των συναδέλφων, χρησιμοποιούμε τον όρο βασικά για να χαρακτηρίσουμε τα μαθήματα εκείνα που πριμοδοτούν τη μοριοδότηση της προσπάθειας των μαθητών για εισαγωγή σε εκπαιδευτικά ιδρύματα στα οποία σπουδές και βιοπορισμός συνδέονται άμεσα. Τον χρησιμοθηρικό αυτόν συνειρμό τον αποδέχεται, πια, η κοινωνία ως λογικό. Τον αποδέχεται εδώ και δεκαετίες (το πρόσχημα της οικονομικής κρίσης, εδώ, ατροφεί). Αποδέχεται, επίσης, στον βωμό της ίδιας πρακτικής, την ύπαρξη του φροντιστηρίου ως αναγκαίου μηχανισμού, όχι για ενδεχόμενη διεύρυνση των παιδαγωγικών ωφελημάτων, αλλά για την επίτευξη του ίδιου χρησιμοθηρικού στόχου. Αμβλύνοντας ακόμη περισσότερο τις δεοντολογικές ανοχές της αποδέχεται την προτεραιότητα του βοηθητικού αυτού μηχανισμού γνώσης έναντι του θεσμικού ρόλου του σχολείου ως φορέα παιδείας. Την αποδέχεται με πολλούς έμμεσους τρόπους και το ίδιο το σχολείο. Αποδέχεται η κοινωνία και ενισχύει έμπρακτα την πρακτική των ιδιαίτερων μαθη-

μάτων ως προαπαιτούμενο της προετοιμασίας όλων των υποψηφίων εξεταζομένων, ακόμη και από διορισμένους στο δημόσιο σχολείο εκπαιδευτικούς. Όλα τα παραπάνω, όσα δεχόμαστε και ενισχύουμε έμπρακτα, αποτελούν μια προσωπική ομολογία παραίτησης απ’ τη δυναμική εκείνη διαδικασία μετοχής στο φαντασιακό είναι, στη μύχια ανθρώπινη ουσία. Η μεθοδική προσπάθεια του εκπαιδευτικού μας συστήματος να παράξει… παραγωγούς κέρδους, μπορεί να γίνει κατανοητή μέσα από μια απλή συγκριτική αποτίμηση των γνωστικών αντικειμένων που κάθε κοινωνία ανά εποχές προκρίνει ως αναγκαία για να κτίσει πάνω τους τον τρόπο της, δηλαδή τον πολιτισμό της. Έτσι, απέναντι στα μαθήματα της Μουσικής, του Λόγου, το Σωματικό Γυμνάσιο, της Αστρονομίας και των Μαθηματικών, εμείς αντιπροτείνουμε ως βασικά μαθήματα τις Αρχές Οικονομικής Θεωρίας (4 ώρες ανά εβδομάδα), Ανάπτυξη Εφαρμογών, Μαθηματικά Προσανατολισμού κ.ά. Μοιραία, η παιδευτική διαδικασία δεν μπορεί να είναι μια κατάσταση κατά την οποία δάσκαλοι και μαθητές βιώνουν τη δημιουργική χαρά της συμμετοχικής εμπειρίας στη γνώση, καθώς, από τη μια, η τεμαχισμένη γνώση δεν είναι γνώση, αλλά και η μύηση στο αφιλοκερδές (ως αναγκαία προϋπόθεση κάθε ερωτικής σχέσης) δεν έχει χώρο στο σχολείο. Το ίδιο το συναίσθημα γίνεται αντικείμενο σαρκασμού ως αντιπαραγωγική συνθήκη την οποία βιώνουν ευάλωτα (αντιπαραγωγικά) και, γι’ αυτό, απαξιωμένα υποκείμενα. Κι αυτό φαίνεται ξεκάθαρα στον εγκεφαλικό τρόπο με τον οποίο καθοδηγούνται οι εκπαιδευτικοί, από το

ιδεογραφία

5

πρόγραμμα σπουδών, να διδάξουν λογοτεχνία, κείμενα, λόγο, ιστορία, θεολογία. Από νωρίς, από την προσχολική αγωγή, και καθ’ όλη τη διάρκεια της υποχρεωτικής εκπαίδευσης, τα υποκείμενα, λοιπόν, της παιδείας μας (ανθρώπινες ψυχές) υποκύπτουν μεθοδικά στην ισοπεδωτική ισχύ δύο αυθεντιών: του διδάσκοντα και της κατακτημένης γνώσης. Αποκορύφωμα, της διαδικασίας αυτής απανθρωπισμού, ο τρόπος λειτουργίας της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, ο κατ’ εξοχήν χώρος στον οποίο, ενώ η αμφισβήτηση θα έπρεπε να λειτουργεί ως δυναμικό εργαλείο έρευνας, στην πράξη ο ερευνητής καταβροχθίζει τεμαχισμένη γνώση. Συνθήκη που από μόνη της τον καθιστά ανίκανο να συν-κρίνει, τον καθιστά, τελικά, ανελεύθερο. Η χρησιμότητα της έρευνας, μεταφραζόμενη σε παραγόμενο κέρδος, εξασφαλίζει τη βιωσιμότητά της. Όμως: «Το ζητείν απανταχού το χρήσιμον ήκιστα αρμόζει τοις μεγαλοψύχοις και ελευθερίοις» [Αριστοτέλης] Δεν ταιριάζει σε ελεύθερους και μεγαλόψυχους ανθρώπους να ζητάνε παντού τη χρησιμότητα1, να αξιολογούν το καθετί κρίνοντας πρωταρχικά πόσο χρήσιμο είναι. Το πρωτείο της χρησιμότητας δηλώνει υποταγή στις ενστικτώδεις ορμές εγωτικής αυτοσυντήρησης, μικρόψυχη έγνοια ατομικής εξασφάλισης. Όχι ελευθερία από την αναγκαιότητα, όχι μεγαλοψυχία2. Ατομικό δικαίωμα, πλεόνασμα, κέρδος, βιώσιμη ανάπτυξη, υπεραξία, συμφέρον: όροι που εμφατικά διδάσκονται και εξετάζονται στα σχολεία, αφού αποτελούν διδακτέα ύλη των «βασικών» μαθημάτων του εκπαιδευτικού συστήματος που όλοι υπηρετούμε. Μεγαλοψυχία, αλληλεγγύη, αλληλοπεριχώρηση, ανιδιοτέλεια: είναι όροι άχρηστοι (μηχρήσιμοι) που, πολύ πιθανά, δεν θα ακούσει ποτέ κάποιος στα δεκάξι χρόνια των σπουδών του. 1  Δείτε, σχετικά, και την αξιόλογη συνεισφορά του Nuccio Ordine στο θέμα, με το βιβλίο του Η χρησιμότητα του Άχρηστου (εκδόσεις Άγρα). 2  Χρήστου Γιανναρά, Ελληνωνύμων ενεργός αφελληνισμός, Καθημερινή 12/07/2009.

Educational advice_by_A lens_flickr-cc


6

ιδεογραφία

ΜΑΪΟΣ 2016

Volpedo, quatro staza 1901

Ο πλούτος των κοινών - η φτώχεια των αγορών ✑ Μετάφραση/Σχόλια: Αργύρης Γεωργουλής Στο προηγούμενο τεύχος της Ιδεογραφίας δημοσιεύσαμε το πρώτο μέρος του κειμένου με τίτλο The Structural Communality of the Commons (Η δομική κοινοτικότητα των κοινών) και, στο παρόν τεύχος, ολοκληρώνουμε την παρουσίαση με το δεύτερο μέρος, το οποίο ακολουθεί. Προς ενημέρωση των αναγνωστών που δεν έχουν διαβάσει το προηγούμενο τεύχος -και που, ειρήσθω εν παρόδω, δεν θα βρουν δυσκολία στην κατανόηση του παρόντος κειμένου- αναδημοσιεύουμε, ελάχιστα διαφοροποιημένη, την εισαγωγική αναφορά στον συγγραφέα και γενικότερα στην έννοια των κοινών, τα οποία αποτελούν τόσο μια θεωρητική διαμόρφωση όσο και μια πρακτική και άμεσα κατανοητή πραγματικότητα, απτή και βιούμενη, η οποία αφορά κάθε άνθρωπο, ανεξαρτήτως φύλου, φυλής, εθνικότητας, θρησκείας ή άλλου επιμέρους καθορισμού. Το κείμενο έχει γραφτεί από τον Stefan Meretz (Στέφαν Μέρετς), μηχανικό, επιστήμονα πληροφορικής και συγγραφέα που ζει στο Βερολίνο. Επιλέχθηκε λόγω της απλής και εύστοχης ανάλυσης της δομής των αγορών και των κοινών, που επιτρέπει μια βαθύτερη κατανόηση τόσο της ταλαιπωρίας που βιώνουμε εμείς οι υποκείμενοι στη λογική και τον τρόπο ζωής που οι αγορές επιβάλλουν –δηλαδή η συντριπτική πλειοψηφία του πληθυσμού της Γης– όσο και των λυτρωτικών δυνατοτήτων που το βίωμα των κοινών αποκαλύπτει. Είναι ένα από τα 73 κείμενα της συλλογής The Wealth of the Commons, απ’ όπου και η έμπνευση για τον τίτλο του παρόντος άρθρου. Στο έργο αυτό, ενεργά μέλη συλλογικοτήτων και πρωτοποριακοί ερευνητές απ’ όλο τον κόσμο εκθέτουν απόψεις και εμπειρίες των οποίων θεμελιώδη συνεκτικά σημεία αποτελούν η έννοια και η πρακτική των κοινών (commons), δηλαδή πόρων και πλούτου που, φυσιολογικά και αυτοδικαίως, ανήκουν σ’ ολόκληρες κοινότητες και, συνεπώς, πρέπει να προστατεύονται από την ιδιωτικοποίηση και να αποτελούν αντικείμενο κοινής διαμόρφωσης και/ή διαχείρισης. Τέτοια κοινά, που μαζί κληρονομούμε ή δημιουργούμε, είναι φυσικά αγαθά όπως ο αέρας, οι ωκεανοί και η άγρια φύση, αλλά και κοινωνικοί πόροι που μοιραζόμαστε, όπως οι βιβλιο-

θήκες, οι δημόσιοι χώροι, η επιστημονική έρευνα. Η ανάκτηση, η υπεράσπιση ή η δημιουργία κοινών αφορούν ζητήματα όπως η ιδιωτικοποίηση του νερού, η αρπαγή καλλιεργήσιμης γης, δασικών και άλλων εκμεταλλεύσιμων εκτάσεων, η συλλογική-κοινοτική διαχείριση δασών, ψαρότοπων και αγροκτημάτων και η προστασία της φύσης και της βιοποικιλότητας, η επανάκτηση ελέγχου και η διαμόρφωση των συνθηκών εκπαίδευσης, εργασίας και υπηρεσιών υγείας, καθώς και των δικτύων ενέργειας, μεταφορών και τηλεπικοινωνιών, η διεκδίκηση δημόσιων αστικών χώρων, το νόμισμα ως κοινό, η δημιουργία λογισμικού και περιεχόμενου Ιστού και η ελεύθερη κυκλοφορία και ανάπτυξη τους στο Διαδίκτυο κ.ά. Όλη αυτή η κίνηση επεκτείνεται, φυσικώ τω τρόπω, στο αίτημα για μια διαφορετική ζωή, για έναν κόσμο πέρα από τις αγορές και το κράτος με ριζικά μεταβεβλημένες ανθρώπινες σχέσεις, που βασίζονται στην κοινοτική συνεργασία και αλληλοπεριχώρηση, αντί του καπιταλιστικού μοντέλου ανταγωνισμού, επικράτησης/υποταγής και ιεραρχίας. Κεντρικά ερωτήματα συνύπαρξης που τίθενται εντός των κοινών εστιάζουν στη διαρκή διάχυση των εξουσιών, στην αποτελεσματική συνύπαρξη ετεροτήτων επί κοινής βάσης, στην ανοιχτότητα, δηλαδή την αποφυγή της αυτο-περίφραξης μέσω σταθερής υποστήριξης της εισόδου καινούργιων πλήρως ισότιμων μελών και συνεχή επαναπροσδιορισμού των κοινών, με λειτουργία όμοια μ’ αυτή ενός ζωντανού εξελισσόμενου οργανισμού, όπου όλα τα μέλη συμμετέχουν ομότιμα, ενώ, ταυτόχρονα, το καθένα διατηρεί πλήρη και αμιγή την επιμέρους ιδιαιτερότητά του. Πρόκειται για την αναζήτηση νέων μορφών κοινωνικών σχέσεων, εντός, εκτός και πέραν του καπιταλισμού. Κεντρικός στόχος της συλλογής είναι η παρουσίαση των τεράστιων δυνατοτήτων των κοινών για τη θεωρητική σύλληψη και την πρακτική δημιουργία ενός καλύτερου μέλλοντος. Όπως χαρακτηριστικά αναφέρεται: Ισορροπούμε ανάμεσα σ’ έναν παλιό κόσμο που δεν λειτουργεί πια κι έναν καινούργιο που παλεύει να γεννηθεί. Περικυκλωμένοι από συγκεντρωτικές ιεραρχίες

από τη μια μεριά και ληστρικές αγορές από την άλλη, οι άνθρωποι παντού στον κόσμο ψάχνουν για εναλλακτικές λύσεις. Το The Wealth of the Commons εξηγεί πώς εκατομμύρια άνθρωποι, ενεργοί διαμορφωτές και/ή διαχειριστές κοινών (commoners), έχουν οργανωθεί για να υπερασπιστούν τα δάση και τους ψαρότοπούς τους, να ανακαλύψουν εκ νέου τοπικά συστήματα διατροφής, να δημιουργήσουν παραγωγικές διαδικτυακές κοινότητες, να ανακτήσουν δημόσιους χώρους, να αναβαθμίσουν τη φροντίδα του περιβάλλοντος και να μελετήσουν εκ νέου το βαθύτερο νόημα της «προόδου» και της διοίκησης. Εν συντομία: πώς έχουν οικοδομήσει τα κοινά τους. i ii iii Η αυτοοργάνωση λειτουργεί αν είναι πραγματικά αυτοπροσδιοριζόμενη. Για τον λόγο αυτόν, μια σημαντική άποψη κατά τη διάρκεια της διαδικασίας κατασκευής κανόνων είναι ο συνυπολογισμός των διαφορετικών αναγκών των συμμετεχόντων – είτε μέσω ομοφωνίας, είτε δια συμβιβασμού. Έχει ζωτική σημασία η αίσθηση τιμιότητας που αποκομίζουν οι άνθρωποι. Η τιμιότητα δεν είναι ίδιο πράγμα με την επίσημη δικαιοσύνη: περιγράφει συμφωνίες ενάντια στις οποίες κανείς δεν νιώθει ότι χρειάζεται να παρέμβει. Αυτό, επίσης, διαφέρει στην περίπτωση των αγορών. Εκεί, υπάρχει ένα σύστημα εμπορικής ισοδυναμίας το οποίο είναι τυπικά δίκαιο, επειδή εντός μιας ιδανικής αγοράς αλλάζουν χέρια περιουσιακά στοιχεία της ίδιας οικονομικής αξίας. Αλλά, πρώτον, αυτό ισχύει μόνο κατά έναν ιδεατό μέσο όρο· οι επιμέρους περιπτώσεις μπορεί να είναι αδικίες ή και απάτες. Ας θυμηθούμε: Οι άνθρωποι που μεγιστοποιούν τις δικές τους προσόδους επιτυγi. Το απόσπασμα από εδώ: http://www.wealthofthecommons.org/ ii. Όλο το κείμενο, εδώ: http://wealthofthecommons.org/essay/structuralcommunality-commons iii. Εξαιρετικής σημασίας η συμβολή του 3ου Φεστιβάλ των Κοινών (17-19/5/2015, Αθήνα) για τη συγγραφή του άρθρου. Ενημερωθείτε σχετικά, εδώ: http://commonsfest.info/about/


ιδεογραφία

ΜΑΪΟΣ 2016 χάνουν το γεγονός αυτό εις βάρος άλλων ανθρώπων και αυτοί οι άλλοι άνθρωποι αναγκάζονται να σηκώσουν το βάρος. Δεύτερον, εμπορική ισοδυναμία σημαίνει ότι διαφορετικές μορφές παραγωγής μπορεί να εκφραστούν με τις ίδιες τιμές αλλά, υπό πραγματικούς όρους, σημαίνουν διαφορετικές ποσότητες προσπάθειας απαραίτητης για να επιτευχθεί η ίδια τιμή. Οι αναπτυσσόμενες χώρες είναι αναγκασμένες να εργαστούν πολύ σκληρότερα απ’ ό,τι οι βιομηχανικές για την ίδια νομισματική απόδοση. Είναι αυτό τίμιο; Όχι. Η αγορά αγνοεί τις διαφορές· τα κοινά τις υπολογίζουν. Επιπλέον, η αγορά σπρώχνει τις διαφορές στο περιθώριο· τα κοινά τρέφονται και ανθούν απ’ αυτές. Αν κάποιες ελάχιστες ποικιλίες ρυζιού αποδίδουν το υψηλότερο κέρδος, τότε όλες οι άλλες ποικιλίες ρυζιού απομακρύνονται από την αγορά. Οι συμμετέχοντες στα κοινά, αντίθετα, έχουν επίγνωση του ότι η ποικιλότητα δεν είναι ελάττωμα –ένα εμπόδιο στη «μεγιστοποίηση της αξίας»– αλλά μια θετική ιδιότητα. Σημαίνει περισσότερη δημιουργικότητα, περισσότερη ποικιλία, περισσότερες ευκαιρίες για μάθηση, μια καλύτερη ποιότητα ζωής. Η αυτοοργάνωση μπορεί να αποτύχει. Συχνά γίνεται ανεπιτυχής, όταν ξένες λογικές υπεισέρχονται στις πρακτικές των κοινών, και αυτό μπορεί να συμβεί με πολύ διαφορετικούς τρόπους. Για παράδειγμα, αν ίσα μέρη από έναν πεπερασμένο πόρο διατίθενται προς χρήση (με, τυπικά, δίκαιο τρόπο) για τους συμμετέχοντες, υπάρχει κάλλιστα η δυνατότητα κάποια άτομα να θεωρούν άδικο αυτόν τον διακανονισμό. Αυτό μπορεί να ισχύει εάν οι πόροι [κάποια μερίδια δηλαδή] είναι χαμηλότερης ποιότητας, ή αν οι ανάγκες των ανθρώπων που εμπλέκονται είναι, για ευδιάκριτους λόγους, διαφορετικές. Η τυπικά ίση κατανομή πρέπει να ενισχύεται από πρόσθετα κριτήρια τα οποία θα πρέπει να λαμβάνονται υπόψη μέχρις ότου όλοι να νιώθουν ότι τα πράγματα είναι δίκαια. Αμέσως μόλις η τιμιότητα εγκαταλείπεται, προκύπτει ο κίνδυνος επικράτησης των ατομικών στρατηγικών μεγιστοποίησης κέρδους. Τότε, το σκεπτικό των αγορών εισέρχεται στα κοινά. Αν ένα πρόσωπο αρχίσει να προωθεί τους δικούς του ατομικούς στόχους εις βάρος των άλλων, η τιμιότητα υπονομεύεται σ’ όλο και μεγαλύτερο βαθμό. Οι άλλοι απαντούν με τον ίδιο τρόπο, μια καθοδική πορεία παγιώνεται και η αυτοοργάνωση αποτυγχάνει. Οι ιδεολόγοι των αγορών έχουν γνώση αυτού του φαινόμενου και, κατά καιρούς, τη χρησιμοποιούν με σκοπό να καταστρέψουν κάποιο κοινό. Για παράδειγμα, στο Περού (και αλλού) έγινε η πρόταση να χωριστεί η γη που προηγουμένως ήταν σε κοινή χρήση και να διανεμηθεί στους αυτόχθονες με ατομικούς τίτλους ιδιοκτησίας, κάτι δίκαιο κατά τον τύπο, βεβαίως. Τα μέλη των κοινοτήτων προορίζονταν να μετατραπούν σε μεμονωμένα άτομα που μεγιστοποιούν τα κέρδη (ωφέλειες - utilities) τους. Οι αυτόχθονες απέρριψαν το σχέδιο γιατί συνειδητοποίησαν ότι απειλούσε τον τρόπο ζωής τους. Τα κοινά λειτουργούν μόνο αν οι πάντες περιλαμβάνονται στην κοινότητα και κανείς δεν αποκλείεται. Είναι βασισμένα στη συνεργασία και γεννούν συνεργασία. Καθιστούν εφικτή την υπεύθυνη δράση και την προϋποθέτουν. Υπό αυτή την έν-

7

νοια, οι κοινωνικές πρακτικές των κοινών αποτελούν εικόνα της δομικής κοινοτικότητας. Τα προγράμματα των κοινών αντιπροσωπεύουν μια πρακτική αναίρεση του πρότυπου του Οικονομικού Ανθρώπου (Homo economicus). Κανείς δεν χρειάζεται να έχει κάποια συγκεκριμένα χαρακτηριστικά για να συμμετέχει στα προγράμματα των κοινών, αλλά πολλοί άνθρωποι αλλάζουν, όταν το κάνουν αυτό. Στα κοινά, οι άνθρωποι μπορούν να ζήσουν ως αυτό που πάντοτε ήταν πραγματικά: κοινωνικά όντα που από κοινού δημιουργούν τις συνθήκες διαβίωσής τους. Αντίθετα με τη λογική της αγοράς, οι άνθρωποι δεν έχουν τίποτα να κερδίσουν με το να βρίσκουν τρόπους να ζουν εις βάρος των άλλων. Ένα κεντρικό βήμα στην παιδεία των κοινών είναι η κατανόηση ότι οι ατομικές ανάγκες του ενός λαμβάνονται υπόψη μόνο αν οι ανάγκες άλλων

απ’ ό,τι στις συνθήκες της αγοράς· τα κριτήρια πρόσβασης και χρήσης [ενός πόρου] μπορεί να περιλαμβάνουν τις τοπικές σχέσεις και τους δεσμούς, τη συνεισφορά εργασίας και τις συγκεκριμένες χρήσεις των κοινών. Για παράδειγμα, οι κανόνες ανοιχτής πρόσβασης έχουν νόημα για αγαθά τα οποία είναι μη ανταγωνιστικά και δεν εξαντλούνται μέσω της κατανάλωσης, δεν «τελειώνουν» (τέτοια είναι οι συνεργατικοί ιστότοποι όπως η Βικιπαίδεια ή τα ελεύθερα προγράμματα λογισμικού). Οι κανόνες αυτοί βοηθούν να αποφευχθεί η ελλιπής αξιοποίηση ενός πόρου και ο κίνδυνος εγκατάλειψής του. Αντίθετα, αγαθά που είναι ανταγωνιστικά και καταναλώσιμα, όπως η γη, το νερό και οι ψαρότοποι, απαιτούν άλλου είδους κανόνες επειδή σ΄ αυτές τις περιπτώσεις το πρόβλημα είναι η υπερβολική χρήση και όχι η υποχρησιμοποίηση.

ανθρώπων αποτελούν επίσης μέρος των κοινών δραστηριοτήτων. Ονομάζω αυτή την πλευρά των κοινών δομική συμπερίληψη (structural inclusion). Η φιλοσοφία Ουμπούντου (Ubuntu) των Ζουλού και των Κόσα [η επικρατέστερη, ως τώρα, προφορά για το Xhosa και όχι απαραίτητα και η σωστότερη] το θέτει ως εξής: «Εγώ υπάρχω επειδή εσύ υπάρχεις, και μπορώ να υπάρχω μόνο αν εσύ υπάρχεις».

Αυτό που παίζει αποφασιστικό ρόλο για την επιτυχία των κοινών είναι το ποιοι κανόνες αναγνωρίζονται από την κοινότητα ως εύλογοι και απαραίτητοι. Εδώ, το ερώτημα δεν είναι αν κάτι αποδίδει κέρδος, αλλά το τι συντηρεί τα κοινά και τους πόρους τους, έτσι ώστε όλοι οι συμμετέχοντες να μπορούν να ωφεληθούν μακροπρόθεσμα. Η κοινωνική συγκρότηση είναι πολύτιμη αυτή καθαυτή, καθώς οι κοινωνικές σχέσεις είναι τα καθοριστικά μέσα για την επίλυση των διαφορών. Και οι συγκρούσεις θα πρέπει να επιλύονται με τέτοιον τρόπο ώστε όλοι να νιώθουν ότι η διαδικασία και τα αποτελέσματά της διέπονται από τιμιότητα, όπως αναφέρθηκε νωρίτερα.

Στην πράξη, αυτό εκφράζει κάτι προφανές. Δείχνει τόσο ιδιαίτερο σ’ εμάς, επειδή έχουμε εκπαιδευτεί από πολύ μικρή ηλικία να ανταγωνιζόμαστε τους άλλους, ως ξεχωριστά άτομα. Η διαλογή καθορίζει τις σχολικές μας εμπειρίες· οι ευκαιρίες στη ζωή προσδιορίζονται με βάση τις σχολικές επιδόσεις. Βιώνουμε τη διαλογή στις αγορές, όταν χρειάζεται να πουλήσουμε την εργασία ή τα προϊόντα μας. Βιώνουμε τη διαλογή όταν είμαστε άρρωστοι ή ηλικιωμένοι, όταν ανησυχούμε για το αν θα λάβουμε την απαραίτητη φροντίδα. Η διαλογή είναι το μέσο δομικού αποκλεισμού που μετέρχεται η λογική της αγοράς. Οτιδήποτε «δεν βγάζει λεφτά» πάει άπατο. Για να είναι ασφαλή, τα κοινά έχουν όρια και πρέπει να αποφασιστεί ποιος ανήκει σ’ αυτά και ποιος όχι. Έχουμε μάθει από την Έλινορ Όστρομ (Elinor Ostrom) ότι η χάραξη τέτοιων ορίων είναι σημαντική – τουλάχιστον στην περίπτωση κοινών πόρων που, δυνάμει, υπόκεινται στον ανταγωνισμό (rival common resources)1. Στα κοινά είναι ενεργή μια πολύ διαφορετική κοινωνική λογική

Γι’ αυτό, η ίδια η δομή των κοινών παράγει την υπευθυνότητα από την πλευρά των συμμετεχόντων, με σκοπό τη διατήρηση των πόρων και των συλλογικών σχέσεων, ενώ οι αγορές, κατά κανόνα, δεν το κάνουν αυτό. Οι συμμετέχοντες στα κοινά έχουν τον έλεγχο της διαμόρφωσης των κοινωνικών σχέσεων που αυτά ενέχουν και, γι’ αυτό, μπορούν να αναλάβουν την ευθύνη των πράξεών τους. Ωστόσο, αυτό επίσης συνεπάγεται την ευθύνη τους να πράττουν κατά τέτοιον τρόπο. Στα κοινά είναι δυνατόν να αντιμετωπίζονται οι αντικρουόμενοι στόχοι και οι διαφορετικές ανάγκες πριν ξεκινήσει η δράση. Στην αγορά, 1. Εννοούνται εδώ οι πόροι των οποίων η χρήση περιορίζει τις δυνατότητες χρήσης τους από άλλα μέλη του συστήματος, όπως συμβαίνει, π.χ., με την αλίευση των ψαριών μιας λίμνης, ή την κοπή των δέντρων ενός δάσους.

συνεχίζεται στη σελίδα 11


ιδεογραφία

συνέχεια από τη 2η σελίδα αδιαφορία των Κινέζων για τα δυτικά προϊόντα, με αποτέλεσμα εμπορικό πλεόνασμα της Κίνας έναντι της Βρετανίας, η οποία αγόραζε από τους Κινέζους τσάι, μετάξι και πορσελάνες, οδήγησε τους Βρετανούς στη διοχέτευση όπιου στην κινεζική αγορά, δια της Βρετανικής Εταιρείας των Ανατολικών Ινδιών. Τα αυστηρά μέτρα της Κίνας κατά της εισαγωγής και κατανάλωσης όπιου –με αιτιολογία την προστασία της σωματικής και πνευματικής υγείας του λαού– και το εμπορικό εμπάργκο απέναντι στην άρνηση των Βρετανών να πάψουν την προώθηση όπιου, θεωρήθηκαν από τη βασίλισσα Ελισάβετ αιτίες πολέμου. Από περίπου το 1880 ως το 1914, λαμβάνει χώρα η Διαμάχη για την Αφρική, μια σειρά ευρωπαϊκών συγκρούσεων και κατακτήσεων στο πλαίσιο ενός πρωτοφανούς ανταγωνισμού για έλεγχο των αφρικανικών εδαφών. Το 1850, η Αφρική ήταν ένα κολάζ βασιλείων και κρατών, με τα περισσότερα άγνωστα στην Ευρώπη. Μέχρι το 1900, οι Ευρωπαίοι κατέλαβαν ολόκληρη σχεδόν την ήπειρο. Τα εδάφη τεμαχίστηκαν και οι συνοριακές γραμμές διατάραξαν τις τοπικές (πολιτιστικές και/ή γλωσσικές) παραδόσεις. Ο έλεγχος εδαφών και πρώτων υλών και η επιθυμία για κέρδος ήταν σαφώς οι κεντρικές κινητήριες δυνάμεις. Ακόμη, η υπερπαραγωγή αγαθών, η ανάγκη διάθεσής τους και το πλεονάζον κεφάλαιο των Ευρωπαίων βιομηχάνων επέβαλλαν μεγάλες επενδύσεις για την εύρεση νέων αγορών. Και εδώ απαντά ένα εξωραϊστικό μίγμα εθνικισμού και φιλανθρωπίας. Οι αφρικανικές αποικίες θεωρούνταν αποτέλεσμα της ανωτερότητας μιας ευρωπαϊκής χώρας. Οι Βρετανοί μιλούν για το χρέος του λευκού ανθρώπου και οι Γάλλοι για πολιτιστική αποστολή, Γερμανοί και Βέλγοι κάνουν ανάλογες αναφορές. Τον 19ο αιώνα, λίγοι Ευρωπαίοι δεν πίστευαν στην έμφυτη φυλετική υπεροχή τους. Είναι η εποχή που, ενώ η Ευρώπη τρέχει ολοταχώς προς τον Πρώτο, οι θεωρίες περί φυλετικής ανωτερότητας και ζωτικού χώρου δημιουργούν τα σπέρματα ενός Δεύτερου Παγκόσμιου Πόλεμου. Όσον αφορά στην εκπολιτιστική αποστολή, αξίζει μια αναφορά στους Βέλγους. Ο βασιλιάς Λεοπόλδος Β’ του Βελγίου ήταν γνωστός και ως «σφαγέας του Κονγκό». 10.000.000 σφαγιάστηκαν (1885-1908) ώστε σήμερα μια χώρα πλούσια να αποτελεί κέντρο αποφάσεων για τους άλλους λαούς της Ευρώπης, μιας Ευρώπης που κλείνει τα σύνορά της για να προστατέψει μια ποιότητα ζωής μάλλον άμεσα συνδεδεμένη με τη δραματική κατάσταση των μεταναστών που την απειλούν. Μια έκταση 905 χιλιάδων τετραγωνικών μιλίων τροπικού δάσους, 76 φορές μεγαλύτερη από το Βέλγιο, ήταν τα εδάφη του βασιλιά. Το 1876, ο Λεοπόλδος ίδρυσε μια φιλανθρωπική οργάνωση, που παρείχε ιεραποστολικό και εκπολιτιστικό προκάλυμμα για την υποδούλωση αφρικανικών λαών. Συνήθης τακτική ήταν ο ακρωτηριασμός χεριών και γεννητικών οργάνων, οι βιασμοί και οι μέχρι λιποθυμίας μαστιγώσεις. Ίδιες τακτικές εφάρμοσαν και Βρετανοί, Γερμανοί, Πορτογάλοι στους υποτελείς τους πληθυσμούς. Βεβαίως, η κτηνωδία και η γενοκτονία του Λεοπόλδου καταδικάστηκαν από τους ευρωπαϊκούς λαούς. Ωστόσο, εμείς θα κρατήσουμε σαν πιο σημαντικές πληροφορίες ότι α) καταγράφεται ως ο πλουσιότερος άντρας της εποχής και β) το μεγαλύτερο μέρος της αμύθητης περιουσίας του, που ξεπερνούσε τα 100

ΜΑΪΟΣ 2016

εκατομμύρια δολάρια, μετά το θάνατο του μεταβιβάστηκε στη βελγική κυβέρνηση. Αναρωτιόμαστε, λοιπόν, πώς ένα τέτοιο, τόσο παραγωγικό μοντέλο, με τέτοια ιστορία –και κοντά δυόμιση αιώνες τώρα ενεργό (στη βιομηχανική καπιταλιστική εκδοχή του)– αφήνει κάποιους έξω από τη μαγική μεταμορφωτική του λάμψη, κάποιους που απεγνωσμένα μεταναστεύουν στις πλούσιες δυτικές χώρες. Λόγω περιορισμένου χώρου και θεωρώντας ότι τα παραπάνω αρκούν αναφορικά με την αποι-

graffiti by ed davad pixabay-cc

8

κιοκρατία στην ιστορική διαχρονία, θα κάνουμε ένα άλμα στον χώρο και τον χρόνο, μέσα από 2 παγκόσμιους πολέμους, την ψυχροπολεμική εποχή, τα αποικιακά απελευθερωτικά κινήματα, την αποαποικιοποίηση (που σίγουρα δεν σήμανε πολιτική ή οικονομική απελευθέρωση) τον αγώνα των Μαύρων στις ΗΠΑ για πολιτικά δικαιώματα (με σημαντικές νίκες μόλις τη δεκαετία του 1960) και θα φτάσουμε στην πρόσφατη ελληνική πραγματικότητα. Ζούμε σε μια χώρα-σταυροδρόμι ηπείρων, λαών, πολιτισμών, σε μια ιστορική φάση ιδιαίτερα δύσκολη. Δεν είναι καινούργια αυτά, αλλά δεν είναι και άτοπη η αναφορά τους. Το πρόβλημα της «παράτυπης» μετανάστευσης δεν είναι χθεσινό. Και ας μη μιλήσουμε για το ανθρωπιστικό αίσχος της Μανωλάδας, αλλά για κάτι πιο ήπιο, ένα παράδειγμα, ας πούμε, από την κοσμοπολίτικη πρωτεύουσα. Ένα καλό παράδειγμα μάς προσφέρει ο Γιάννης Αντετονκούμπο, γεννηθείς το 1994 στα Σεπόλια της Αθήνας από γονείς Νιγηριανούς. Ως τον Απρίλιο του 2013, αυτός και ο μεγαλύτερος αδελφός του, ο Θανάσης Αντετονκούμπο, όπως έγραψε ειδησεογραφική πηγή, «έμοιαζαν ένα καλά φυλαγμένο (έστω και κοινό) μυστικό στο αθηναϊκό μπάσκετ». Μυστικό που μοιράζονταν χιλιάδες φίλοι της καλαθοσφαίρισης, καθώς ο μικρός ήταν πολύ ταλαντούχος και αγωνιζόταν στην Β’ κατηγορία του πρωταθλήματος. Ένας διασκεδαστικά άθλιος αγώνας δρόμου των αρμόδιων αρχών ξεκίνησε εκείνον τον Απρίλιο, για να βρεθεί τρόπος απόδοσης ελληνικής ιθαγένειας στον Γιάννη. Ένας τρόπος που δεν είχε καμία σχέση με το ότι γεννήθηκε στην Ελλάδα, πήγε στο ελληνικό σχολείο, μιλούσε τα ελληνικά ως πρώτη γλώσσα του. Αυτά μπορούσαν να πα-

ραμείνουν στο περιθώριο, μαζί με τις πολλές και δριμύτατες –λεκτικές ή με άμεση σωματική απειλή– ρατσιστικές επιθέσεις που αντιμετώπισε από μικρός, μέσα στα γήπεδα και στους δρόμους της ελληνικής πρωτεύουσας. Όλα αυτά, μαζί με την εμπειρία του άδειου ψυγείου, του (παράνομου) πλανόδιου πωλητή, της ένδειας και του μοιράσματος των ρούχων και παπουτσιών με τα αδέλφια του, των ατέλειωτων μετακομίσεων με κεντρικό κριτήριο τη χαμηλότερη τιμή, της μετακίνησης με τα πόδια ελλείψει χρημάτων για λεωφορείο και άλλα τέτοια... ανθρωπιστικά, όλα αυτά απλώς τον εξομοίωναν με τους, κατά μετριοπαθείς εκτιμήσεις, περίπου 200.000 «παράτυπους» συνανθρώπους του, με την ίδια μοίρα στην ελληνική επικράτεια. Στη συγκεκριμένη περίπτωση, η διαφοροποίηση αφορούσε στο ότι ο νεαρός ήταν, ούτε λίγο ούτε πολύ, ένα παρθένο μπασκετικό χρυσωρυχείο, που το διεκδικούσε το νιγηριανό κράτος (με προσφορά ιθαγένειας), το είχε καπαρώσει επενδυτικά μια ισπανική ομάδα και κατευθυνόταν ολοταχώς προς την ένταξη εντός ενός κορυφαίου παγκόσμιου συστήματος παραγωγής θεάματος. Ένα σύστημα που αποφέρει άφθονα κέρδη, στη βάση του εντυπωσιασμού, της υπέρμετρης ανισότητας και του ολοκληρωτικού αποκλεισμού «ημών των κοινών θνητών»: το NBA, το αμερικανικό επαγγελματικό πρωτάθλημα καλαθοσφαίρισης. Κι επειδή ένας άνθρωπος μπορεί να είναι παράτυπος αλλά ο νόμος δεν μπορεί ποτέ να είναι παράτυπος, ο νεαρός καλαθοσφαιριστής απέκτησε την τελευταία στιγμή το ελληνικό διαβατήριο ως «άτομο που προσφέρει εξυπηρετικές υπηρεσίες στη χώρα». Καλά, εσύ νομιμοποιήθηκες νωρίς, θα μπορούσε να σχολιάσει κάποιος, παραφράζοντας τα λόγια μιας ευγενικής κι ευαίσθητης ψυχής... Ο Γιάννης –όπως εξακολουθεί να συμβαίνει με δισεκατομμύρια άλλους συνανθρώπους μας σ’ αυτόν τον όμορφο γαλαζοπράσινο πλανήτη, που κινδυνεύει να γίνει μια τεράστια χωματερή– ζούσε σε μια γκρίζα ζώνη, ζώνη αδιαφορίας, μια no man’s land όπου η επιβίωση είναι ζήτημα ατομικής προσπάθειας και τύχης και όχι νομικής και κοινωνικής κατοχύρωσης. Πολλές ομάδες (όπως τα μέλη του κινήματος Occupy στις ΗΠΑ) που παρεμβαίνουν στο κοινωνικό πεδίο με σκοπό την εισαγωγή αρχών ισοτιμίας και αλληλεγγύης στην πολιτικοοικονομική ζωή υποστηρίζουν πως, πέρα από ένα σκανδαλωδώς ευκατάστατο μικρό κομμάτι, οι υπόλοιποι κάτοικοι της Γης βρίσκονται ή απειλούνται από πιθανή εξώθηση στη ζώνη αυτής της ανυπόφορης δυσπραγίας. Πάνω στο θέμα αυτό, είναι διαφωτιστικά τα δεδομένα κάποιων οργανισμών διεθνούς συνεργασίας –μερικές φορές με αξιοσημείωτα ανιδιοτελείς υπερασπιστές των ανθρώπινων δικαιωμάτων στις τάξεις τους (ΟΗΕ, UNESCO, UNICEF)– οργανισμών που επιδεικνύουν διάφανα μια θεμελιώδη αντίφαση του σύγχρονου παγκοσμιοποιούμενου δυτικού πολιτισμού, αντίφαση μεταξύ του συνταγματικά κατοχυρωμένου ανθρωπισμού και της αδυσώπητης εξάρτησης από μια τυφλή προς τις ανθρώπινες ανάγκες προτεραιότητα λήψης αποφάσεων με οικονομική θεμελίωση. Κάποια, λοιπόν, από αυτά τα αποκορυφώματα ανθρωπιστικής ωριμότητας, που χρειάστηκαν 2 Παγκόσμιοι Πόλεμοι και ο φόβος ενός πυρηνικού ολέθρου για να επέλθουν, απ’ τη μια μεριά ταγμένα στη διατήρηση της παγκόσμιας διαβούλευσης, συνεννόησης και ειρήνης και


ιδεογραφία

ΜΑΪΟΣ 2016 απ’ την άλλη πλευρά πλήρως εξαρτημένα από τη χρηματοδότηση χωρών με τις ισχυρότερες πολεμικές βιομηχανίες του πλανήτη, μας έχουν γνωστοποιήσει τα εξής: Σύμφωνα με στοιχεία του Οργανισμού Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης για το 2012, οι πλουσιότεροι άνθρωποι στη Γη (42 εκατομμύρια, το 0,6% του συνολικού πληθυσμού) κατείχαν το 39,3% του παγκόσμιου πλούτου. Το επόμενο 4,4% (311 εκατομμύρια) κατείχε 32,3% του παγκόσμιου πλούτου. Το φτωχότερο 95% κατείχε το 28,4% του παγκόσμιου πλούτου. Οι αντίστοιχοι υπολογισμοί του 2009 δείχνουν ότι η ανισότητα κατανομής εισοδημάτων αυξήθηκε. Επίσης, για το 2014, σύμφωνα με στοιχεία του ΟΗΕ: • Περίπου 3 δισεκατομμύρια άνθρωποι, ζουν με λιγότερο από 2,5 δολάρια την ημέρα • Ο 21ος αιώνας βρήκε 1 δις του παγκόσμιου πληθυσμού αναλφάβητο • Περίπου 1 στα 2 παιδιά στο κόσμο (1 δις) ζει σε συνθήκες φτώχειας • 640 εκατομμύρια άνθρωποι δεν έχουν κατάλληλες στεγαστικές υποδομές • 400 εκατομμύρια άνθρωποι δεν έχουν πρόσβαση σε ασφαλή εργασία • 270 εκατομμύρια άνθρωποι δεν έχουν κατάλληλη υγειονομική περίθαλψη • 10,6 εκατομμύρια παιδιά πέθαναν πριν τα 5 τους έτη (29.000 παιδιά την ημέρα) Σημαντική επιρροή στη παγκόσμια φτώχεια επιφέρουν εταιρείες με μεγάλη δύναμη, ιδιαίτερα οι ψευδοαλλοδαπές (offshore) που επιβαρύνουν τα κατώτερα στρώματα. Μία εξέταση 43.000 υπερεθνικών εταιρειών (TNCs) διαπίστωσε ότι μόνο 1.318 εταιρείες αντιπροσωπεύουν περίπου το 60% των παγκόσμιων εσόδων. Από αυτές οι 147 ελέγχουν το 40% του συνολικού πλούτου. Στις χώρες με μεγάλο χρέος οι οικονομικές πολιτικές του ΔΝΤ και της Παγκόσμιας Τράπεζας διαπιστώθηκε ότι αύξησαν τα επίπεδα φτώχειας. Αντί να εξασφαλίσουν την αποπληρωμή και την οικονομική αναδιάρθρωση, ουσιαστικά έκαναν τις χώρες φτωχότερες μέσω μειώσεων κοινωνικών δαπανών. Έτσι μειώθηκε το προσδόκιμο ζωής ενώ η διαρροή κεφαλαίου επέφερε κίνδυνο οικονομικής κατάρρευσης. Υπό το φως όλων των παραπάνω, κάποιοι επιμένουν να βλέπουν μετανάστες και πρόσφυγες ως προβλήματα που δεν αφορούν τον «ανεπτυγμένο» κόσμο, τα έθνη δηλαδή που εξαπέλυσαν επίθεση, καταδυνάστευσαν και καταλήστευσαν, επί 5 αιώνες περίπου, τις χώρες απ’ όπου προέρχεται η συντριπτική πλειονότητα ανθρώπων Πηγές Casas Bartolomeo, Η Καταστροφή των Ινδιάνων (1552), Αθήνα: Στοχαστής, 2003, Μετάφραση: Μαξίμου Π. - Επιμέλεια: Αξελός Λ. Μαρξ, Κ. 2002. Το Κεφάλαιο: Κριτική της πολιτικής οικονομίας: Το προτσές παραγωγής του κεφαλαίου. Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα. Berstein, S., Milza, P., Ιστορία της Ευρώπης. Από τη ρωμαϊκή αυτοκρατορία στα ευρωπαϊκά κράτη 5ος-18ος αιώνας, Αθήνα: Αλεξάνδρεια, 1997. Ράπτης, Κώστας, Γενική Ιστορία της Ευρώπης από τον 6ο ως τον 18ο αιώνα, Πάτρα: ΕΑΠ, 1999. Eltis D. & Engerman S. L., (Eds.), The Cambridge World History of Slavery: Volume 3, AD 1420-AD 1804, Cambridge: Cambridge University Press, 2011. Parry, J. H., Age of Reconnaissance: Discovery, Exploration and Settlement 1450 to 1650, University of California Press, Berkeley 1981. Potter G. R. & Hay D. (Eds.), The New Cambridge Modern

που ψάχνουν μια θέση στον ήλιο. Εμείς, εδώ στο Εναλλακτικό Πολιτιστικό Εργαστήρι, βλέπουμε το θέμα διαφορετικά. Μια καλή εκδοχή αυτής της οπτικής έδωσε πρόσφατα ο διακεκριμένος μαθηματικός και φιλόσοφος Αλέν Μπαντιού, όταν επισκέφτηκε τον αυτοδιαχειριζόμενο κατειλημμένο Χώρο Στέγασης Προσφύγων στο (πριν εγκαταλειμμένο) ξενοδοχείο City Plaza: Είμαι πολύ χαρούμενος που είμαι ανάμεσά σας. Το παγκόσμιο προσφυγικό ζήτημα θέτει δυο μεγάλα πολιτικά ζητήματα: πρώτα, το πρόβλημα της ισότητας, πώς μπορούμε να στοχαστούμε και να δράσουμε μέσα σ΄ αυτή την κατάσταση μ’ ένα βλέμμα εξισωτικό, και το δεύτερο ζήτημα, στο κρατικό επίπεδο, είναι το θέμα των δικαιωμάτων. Και πιστεύω ότι πρόκειται για δυο αλληλοδιαπλεκόμενα ζητήματα. Γιατί κάθε πραγματικός αγώνας για το δίκαιο προϋποθέτει έναν κοινό αγώνα. Ανάμεσα στους πρόσφυγες, τις οικογένειές τους και το μεγαλύτερο δυνατό κομμάτι της [αλληλέγγυας] κοινωνίας. Πρόκειται για ένα εξαιρετικά κρίσιμο ζήτημα στις μέρες μας, γιατί μέσα σ΄ αυτή την κατάσταση υπάρχουν δυο αντίθετοι προσανατολισμοί. Ή θεωρούμε τους πρόσφυγες ως πρόβλημα και προσπαθούμε να απαλλαγούμε από την ενόχληση, με τον αποκλεισμό, με τον εγκλεισμό και, τελικά, με την άρνησή τους. Η άλλη άποψη είναι ότι πρόκειται για μια ευκαιρία, για όλους μας, να μπορέσουμε να οργανώσουμε μια κοινή συλλογική δράση. Πέρα απ’ όλα τα άλλα, η κατάσταση σήμερα είναι παγκόσμια. Εδώ έχετε έναν κοινό αγώνα στην

9

Αθήνα, αλλά αυτό που γίνεται εδώ έχει σημασία παγκόσμια και πλήρη. Γιατί, κατά κάποιον τρόπο, οι δεσμοί που δημιουργείτε, ανάμεσα στη δράση σας εδώ κι όλους αυτούς τους ανθρώπους που μαζικά ξεχύνονται στον κόσμο σ’ αναζήτηση ενός μέρους που να μπορούν να ζήσουν, αυτοί οι δεσμοί μπορούν να δημιουργήσουν κάτι καινούργιο. Μπορεί να δημιουργήσουν μια δύναμη που δεν υπήρχε στο παρελθόν. Και πιστεύω ότι τέτοιου είδους πρωτοβουλίες –και το γεγονός ότι μπορούν να επεκταθούν– μπορούν να δημιουργήσουν μια νέα κατάσταση, σ’ ό,τι αφορά τις σχέσεις μεταξύ των χωρών, αλλά και μεταξύ των ανθρώπων. Σήμερα, όπως γνωρίζετε, υπάρχει μια παγκόσμια οργάνωση με σκοπό το χρήμα. Μεγάλες πολυεθνικές εταιρείες, μεγάλες συγκρούσεις παγκοσμίως και, μέσα σ’ αυτό το περιβάλλον, αυτό που χρειάζεται να δημιουργήσουμε είναι η αλληλεγγύη μεταξύ των ανθρώπων. Και, τελικά, αυτό που αποκαλούμε προσφυγικό πρόβλημα είναι, κατά μέγα μέρος, το πρόβλημα της αλληλεγγύης μεταξύ των λαών. Και, γι’ αυτό, όταν βλέπουμε εδώ τις οικογένειες, τα παιδιά, πολλές εθνικότητες και γλώσσες, όταν βλέπουμε πως μπορούμε να οργανωθούμε από κοινού, για να ζήσουμε και να συζητήσουμε, ώστε αυτή να είναι μια καταστατική διαδικασία για ένα νέο δίκαιο, αυτό σημαίνει ότι η ανθρωπότητα είναι ικανή για κάτι διαφορετικό. Και πρέπει να μιλάμε παντού γι’ αυτές τις εμπειρίες, λέγοντας ότι έτσι επινοείται και δημιουργείται ένα καινούργιο μέλλον. Κι αυτό μας δίνει εμπιστοσύνη στις ικανότητές μας. Σας ευχαριστώ όλους.

Negro drinking at ‘Colored’ water cooler in streetcar terminal, Oklahoma City. July 1939,aJared Enosa

History Vol. 1: The Renaissance 1493–1520, Cambridge University Press, Cambridge 1975. Κίνηση Απελάστε τον Ρατσισμό - Κονγκό: Όταν οι «πολιτισμένοι» Βέλγοι έκαναν θηριωδίες πάνω στους ιθαγενείς https://www.kar.org.gr/2016/03/25/kongko-otan-ipolitismeni-velgi-ekanan-thiriodies-pano-stous-ithagenis/ Ο Alain Badiou επισκέπτεται τον Χώρο Στέγασης Προσφύγων City Plaza https://www.youtube.com/watch?v=qk8BKin7qB4 Christopher Columbus: Extracts from Journal, History Department of Fordham University, Paul Halsall (ed.) http://www.fordham.edu/halsall/source/columbus1.asp Estimates Database, 2009, Voyages: The Trans-Atlantic Slave Trade Database http://www.slavevoyages.org/tast/assessment/estimates. faces Kohn, Margaret, «Colonialism», The Stanford Encyclopedia of Philosophy, Edward N. Zalta (ed.), http://plato.stanford. edu/archives/spr2014/entries/colonialism Global Issues - Poverty Facts and Stats

http://www.globalissues.org/article/26/poverty-facts-andstats 2015 World Hunger and Poverty Facts and Statistics http://www.worldhunger.org/2015-world-hunger-andpoverty-facts-and-statistics/#Number_of_hungry_people_ in_the_world SPORT 24 ΕΛΛΑΔΑ - Το Sport24.gr παρουσιάζει τα αδέρφια Αντετοκούμπο http://www.sport24.gr/Columns/triantafillos/to-sport24-grparoysiazei-ta-aderfia-antetokoumpo.2165934.html kool news - Γιάννης Αντετοκούνμπο: Η ιστορία Σταχτοπούτας ενός Έλληνα mystery man http://www.koolnews.gr/sports/giannis-antetokoynmpo-iistoria-stahtopoytas-enos-ellina-mystery-man ΤΑ ΝΕΑ - NBC: «Οι υποκριτές Ελληνες δεν ήθελαν να ξέρουν τον Αντετοκούνμπο μέχρι να ασχοληθεί το ΝΒΑ» http://www.tanea.gr/news/sports/article/5049869/nbcoi-ypokrites-ellhnes-mexri-na-asxolhthei-to-nba-denhthelan-na-kseroyn-ton-antetokoynmpo/


10

ιδεογραφία

ΜΑΪΟΣ 2016

ΠορτογαλΙα: Περιπλανήσεις ανάμεσα στην ουτοπία και τη δυστοπία ✑ Βαγγέλης Τσίρμπας, Μεταπτυχιακός φοιτητής ΤΞΓΜΔ Το 1516 ο Τόμας Μορ εξέδωσε την «Ουτοπία», όπου μίλησε για μια κοινωνία ισότητας και κοινοκτημοσύνης, η οποία απέκλειε την ύπαρξη χρήματος, εκμετάλλευσης και καταπίεσης. Παρόλο που η ηθικοπολιτική προσέγγιση του Μορ δεν συνιστά αυστηρά δομημένο φιλοσοφικό σύστημα, αλλά περισσότερο μια μυθιστορηματικού τύπου αφήγηση, επηρέασε στη συνέχεια κάποιους διανοητές στην κατεύθυνση της σύλληψης και σκιαγράφησης μιας κοινωνίας διαμετρικά αντίθετης από την υπάρχουσα, με χαρακτηριστικότερη την περίπτωση του Κάρολου Μαρξ. Πέντε αιώνες μετά, το Πανεπιστήμιο του Πόρτο πραγματοποιεί το διεθνές επιστημονικό πρότζεκτ «Utopia500» για να τιμήσει το έργο του Μορ, και εγώ δεν χάνω την ευκαιρία να έρθω σε επαφή με τον άγνωστο στην Ελλάδα κλάδο των Ουτοπικών Σπουδών (Utopian Studies), αλλά και να εξερευνήσω μια γοητευτική χώρα στην άλλη άκρη της Ευρώπης. Αν και επισκιάζεται από τη γοητευτική Λισαβόνα (όχι άδικα, ως ένα βαθμό), το Πόρτο είναι από τις πιο όμορφες πόλεις της Πορτογαλίας. Ο ποταμός Ντούρο που το διασχίζει και οι τοξωτές γέφυρες που ενώνουν τις δύο πλευρές του διαμορφώνουν ένα υπέροχο σκηνικό. Η μαγική συνοικία της Ριμπέιρα, όπου αμέτρητοι ντόπιοι και επισκέπτες απολαμβάνουν το φημισμένο κρασί τοπικής παραγωγικής, είναι μια από τις πιο διάσημες και φωτογραφημένες περιοχές της χώρας. Προχωρώντας προς το ιστορικό κέντρο, βλέπεις τα καντούνια τα στενά (που τα ‘χω σεργιανίσει, όπως λέει και το τραγούδι), κλασικά κτήρια, μουσεία, καθολικές εκκλησίες. Φυσικά, δεν λείπουν οι πιο σύγχρονες πινελιές, όπως το μοναδικής αρχιτεκτονικής «Σπίτι της Μουσικής», το οποίο στεγάζει συναυλίες σύγχρονης και κλασικής μουσικής, το βιβλιοπωλείο Λέλο, που έρχεται από έναν άλλο κόσμο και αποτέλεσε πηγή έμπνευσης για τη συγγραφέα του Χάρι Πότερ, αλλά και το στάδιο Ντραγκάο που είναι ιδιαιτέρως αγαπητό στους Έλληνες λόγω Euro 2004. Καμία πόλη δεν είναι μόνο κτήρια, ρυμοτομία, φυσικό περιβάλλον. Καμία πόλη δεν είναι κάτι χωρίς τους ανθρώπους της. Αυτό κι αν

ισχύει για το Πόρτο και την Πορτογαλία γενικότερα. Ήδη από τη στιγμή που μπήκα στο αεροπλάνο, από τη Ρώμη με προορισμό το Πόρτο, ένοιωσα σαν στο σπίτι μου. Οι Πορτογάλοι επιβαίνοντες στην πτήση δεν σταμάτησαν ούτε λεπτό να μιλάνε, να φωνάζουν, να γελάνε - μόλις προσγειώθηκε το αεροπλάνο άρχισαν να ζητωκραυγάζουν και να χειροκροτάνε. Τέτοιο πανδαιμόνιο θα εκνεύριζε μέχρι και μερακλή οδηγό ΚΤΕΛ. Ευοίωνα τα πρώτα δείγματα γραφής. Το αλέγρο μεσογειακό ταμπεραμέντο των ντόπιων επιβεβαιώθηκε άμα τη αφίξει μου, με τη σπιτονοικοκυρά μου να με παίρνει από το αεροδρόμιο και να μου δείχνει όλη την πόλη πριν καλά καλά προλάβω να αφήσω τις βαλίτσες και να ξαποστάσω ένα λεπτό. Όλοι είναι πρόθυμοι να σε βοηθήσουν: ακόμα κι αν δεν ξέρουν γρι αγγλικά, θα επιστρατεύσουν κάθε εκφραστική πτυχή του προσώπου τους, κάθε πιθανή χειρονομία, για να επικοινωνήσουν. Η εικόνα της πορτογαλικής ξέγνοιαστης «ουτοπίας» κράτησε λίγες ώρες, όσο κράτησε δηλαδή η πρώτη μου βόλτα. Φτάνοντας στον κεντρικό σταθμό του μετρό είδα ένα ποτάμι διαδηλωτών, συγκεντρωμένων κατά της ιδιωτικοποίησης του δημόσιου δικτύου συγκοινωνιών της χώρας. Αυτό θα υποβαθμίσει αφενός την ποιότητα των συγκοινωνιών και θα εκτινάξει αφετέρου το κόστος της καθημερινής μετακίνησής τους - το ίδιο έχει ήδη συμβεί με ιδιωτικοποιήσεις σε διάφορους τομείς κατά τα τελευταία χρόνια ως αποτέλεσμα του μνημονίου που εφάρμοσε η χώρα, μου εξηγούν στα αγγλικά. Μόλις ακούνε ότι είμαι Έλληνας ξεφυτρώνουν πολλά αυθόρμητα χαμόγελα, μου δείχνουν την ελληνική σημαία που έχουν δίπλα στην πορτογαλική και μου λένε πως το προηγούμενο καλοκαίρι έμαθαν την πρώτη τους λέξη στα ελληνικά: όχι, μην πάει το μυαλό σας στο κακό: έμαθαν το «ohi». «Οι δυσβάσταχτες επιπτώσεις του μνημονίου» και άλλες σχετικές εκφράσεις είναι πλέον τόσο χιλιοειπωμένες που το σημασιολογικό τους φορτίο έχει φθαρεί και δημιουργεί μια μάλλον γραφική εντύπωση. Τα άρθρα, οι περιγραφές, οι αριθμοί τυποποιούν και εξοικειώνουν με το

πραγματικό βαρύ ανθρώπινο δράμα. Όμως, οι δεκάδες άστεγοι που κοιμούνται σε χαρτόκουτα στις πλατείες, ενώ εγκαταλελειμμένα κτήρια σαπίζουν, και οι αμέτρητες ουρές των συσσιτίων κάθε βράδυ δίπλα στο δημαρχείο, ενώ παραδίπλα τουρίστες δίνουν είκοσι ευρώ για ένα πιάτο φρανσεζίνια, είναι πραγματικές εικόνες. Μια μανιχαϊστική προσέγγιση είναι εκ των προτέρων καταδικασμένη να αποτύχει στην προσέγγιση της αλήθειας. Η Πορτογαλία, όπως και κάθε άλλη χώρα, είναι ένα κράμα του παρελθόντος με το παρόν, ένα κράμα ιστορίας, κουλτούρας, κοινωνικών, πολιτικών, οικονομικών συνθηκών. Η Πορτογαλία είναι τα φάντος, οι φρανσεζίνιες, τα κρασιά, τα αζουλέζου στις προσόψεις των σπιτιών, οι ουρές των συσσιτίων, οι βίαιες εξώσεις, τα μνημόνια. Στην προσπάθεια να κατανοήσω καλύτερα αυτή τη σύνθετη πραγματικότητα ήταν πολύ χρήσιμες οι καθημερινές συζητήσεις που είχα με τη συντονίστρια του προγράμματος, την ψυχολόγο Ρίτα Ριμπέιρο. Όσο ήθελα εγώ να μάθω για την Πορτογαλία, άλλο τόσο ήθελε και αυτή να μάθει για την Ελλάδα, οπότε δε βαρεθήκαμε ποτέ να κουβεντιάζουμε. Τα τελευταία χρόνια εμφανίστηκαν οργανώσεις κοινωνικής αλληλεγγύης που καλύπτουν το κενό του κράτους και τις ανάγκες μιας ολοένα και αυξανόμενης μερίδας του πληθυσμού, όπως και διάφορες αυτοοργανωμένες δομές, διαφορετικές μεταξύ τους αλλά με κοινή τουλάχιστον τη γενεσιουργό αιτία τους. Για παράδειγμα, ένα ιδιαίτερα συνηθισμένο φαινόμενο είναι πολυμελείς ομάδες να αναλαμβάνουν την συντήρηση εγκαταλελειμμένων σπιτιών (τα οποία, δε, είναι αμέτρητα, ειδικά στο Πόρτο) και να μένουν σε αυτά σχηματίζοντας μια κοινότητα εκ του μηδενός. Ένα τέτοιο παράδειγμα είναι η Rés-da-rua όπου μένουν δώδεκα άντρες, γυναίκες και παιδιά από την Πορτογαλία και την Ιταλία – το εγχείρημά τους δεν περιορίζεται στη λειτουργική ανάγκη για εύρεση στέγης αλλά λειτουργεί και ως ομπρέλα για μια σειρά πολιτικών και πολιτιστικών δραστηριοτήτων, στεγάζοντας αντιφασιστικές και φεμινιστικές εκδηλώσεις, προβολές ταινιών κλπ. Η Casa da Horta είναι ένα ενδιαφέ-


ΜΑΪΟΣ 2016 ρον πρότζεκτ, στο πλαίσιο του οποίου λειτουργεί μια αγροκολλεκτίβα και χορτοφαγικό εστιατόριο, πραγματοποιούνται πολιτιστικές και πολιτικές εκδηλώσεις, καθώς και παραδίδονται διάφορα δωρεάν μαθήματα. Σαν τα μανιτάρια έχουν βέβαια ξεφυτρώσει τα τελευταία χρόνια διάφορες κινήσεις πολιτών που δημιούργησαν «τράπεζες» φαγητού και ρούχων. Αν και αυτές οι προσπάθειες αποτελούν ηλιαχτίδες σε μια ζοφερή κοινωνική πραγματικότητα, μου λέει ότι εύχεται να μην είχαν χρειαστεί και δημιουργηθεί ποτέ: οι μισές πορτογαλικές οικογένειες με τουλάχιστον ένα παιδί επιβιώνουν με λιγότερα από χίλια ευρώ το μήνα, ενώ πριν πέντε χρόνια μια τέτοια πραγματικότητα θα ήταν αδιανόητη στην Πορτογαλία. Ένα άλλο ζήτημα που συζητήσαμε είναι πώς, με δεδομένες τις ανοιχτές πληγές που αφήνει το μνημόνιο στην Πορτογαλία, η αντίδραση δεν είναι αντίστοιχης κλίμακας. Η απάντηση που μου δίνει η Ρίτα είναι ο φόβος, ένας φόβος που ενδεχομένως έχει τις ρίζες του στον ανθρωπολογικό τύπο που δημιούργησε η δικτατορία πολλές δεκαετίες πριν και τροφοδοτείται σήμερα από τα μέσα ενημέρωσης που δαιμονοποιούν οποιαδήποτε απόκλιση από την πιστή τήρηση των μέτρων λιτότητας, προειδοποιώντας ότι αυτό θα ανοίξει τις πύλες της κολάσεως. Σε αυτό το σημείο σκέφτηκα τα λόγια της Ρουθ Λέβιτας, ότι δυστοπία είναι η κοινωνία που έχει πείσει τον εαυτό της ότι πρόκειται για ουτοπία και αποκλείει τη χάραξη οποιασδήποτε εναλλακτικής πορείας. Με την ευρεία έννοια, αυτός ο ορισμός μπορεί να εφαρμοστεί κάλλιστα στην περίπτωση της Ελλάδας και πολύ περισσότερο της Πορτογαλίας. Μου λέει πως αυτή η απολύτως δυστοπική πραγματικότητα επιβάλλεται στο όνομα ανώτερων, φυσικών δυνάμεων, της αγοράς και της οικονομίας. Η κοινωνία έχει αποβληθεί από το λεξιλόγιο του πολιτικού λόγου. Διακρίνω ότι μου μιλάει με κάποια ηττοπάθεια και μου υπενθυμίζει πως, σε αντίθεση με τους Ισπανούς και τους Έλληνες, η πορτογαλική ιστορία είναι κενή από επαναστάσεις – η αναίμακτη «επανάσταση των γαρύφαλλων» πολύ απέχει από τον ορισμό της επανάστασης. Η απάντηση των περισσότερων Πορτογάλων, απέναντι στην καταστροφή των ζωών και της χώρας τους σήμερα, είναι η ίδια με την απάντησή τους πριν κάποιες δεκαετίες στο δικτατορικό καθεστώς: μεταναστεύουν. Εν τέλει, το μοναδικό βέβαιο συμπέρασμα που προκύπτει είναι ότι δεν υπάρχει κανένα βέβαιο συμπέρασμα. Όλα θα εξαρτηθούν από τους μεταβαλλόμενους διεθνείς συσχετισμούς, από τη βούληση και τη δράση (ή αδράνεια) των λαών της Ευρώπης. Όπως θα έλεγε ακόμα και σήμερα απευθυνόμενος προς τους Πορτογάλους και τους Έλληνες ο Θουκυδίδης, ένας από τους πρώτους ουτοπιστές που γνώρισε η ανθρωπότητα, υπό την έννοια ότι μίλησε για τη διαμόρφωση της ιστορίας με όρους δημιουργικού αυθορμητισμού, απορρίπτοντας τον ντετερμινισμό και υπογραμμίζοντας τη σημασία της ελεύθερης βούλησης: «Ή Ελευθερία, ή ησυχία. Πρέπει να διαλέξετε. Ή θα είσαστε ελεύθεροι, ή θα είσαστε ήσυχοι. Και τα δύο μαζί δεν γίνονται.»

11 Ο πλούτος των κοινών - η φτώχεια των αγορών ιδεογραφία

συνέχεια από τη σελίδα 7 όμως, πρώτα έρχεται η δράση και, στη συνέχεια, αργότερα, αντιμετωπίζονται οι συνέπειες. Η αγορά σπάνια είναι ικανή να μεσολαβήσει μεταξύ διαφορετικών αναγκών και να προσδιορίσει υπεύθυνες λύσεις, επειδή ο θεμέλιος λίθος για τη λήψη αποφάσεων είναι η μεγιστοποίηση του [ατομικού] κέρδους.

Meadow Flute Girl_by_Pezibear_pixabay-cc

Όλοι έχουμε επίγνωση τέτοιων παραδοξοτήτων. Θέλουμε να οδηγούμε σ’ ένα καλό οδικό δίκτυο, χωρίς συμφόρηση, αλλά εναντιωνόμαστε στη διέλευση μεγάλων δρόμων από την πόρτα μας. Θέλουμε η πυρηνική ενέργεια να αντικατασταθεί από ενέργεια φιλική προς το περιβάλλον, αλλά εναντιωνόμαστε στις ανεμογεννήτριες που ασχημίζουν το τοπίο. Εναντιωνόμαστε στην εξάντληση των αλιευτικών αποθεμάτων, αλλά θέλουμε να αγοράζουμε φρέσκο και φτηνό ψάρι. Διαφορετικές ανάγκες και στόχοι συγκρούονται μεταξύ τους και επικρατούν αυτοί που μπορούν να κινητοποιήσουν την περισσότερη αγοραστική και πολιτική δύναμη. Πρώτα δημιουργούμε ένα τετελεσμένο γεγονός (fait accompli) και μετά υποχρεωνόμαστε να υποφέρουμε τις συνέπειες. Στα κοινά, οι άνθρωποι έχουν τη δυνατότητα να παρεμβαίνουν ανάμεσα στις διαφορετικές ανάγκες και επιθυμίες εξαρχής. Οι αγρότες μπορούν να προσυνεννοηθούν και να κάνουν εξαρχής συμφωνίες σχετικά με την κοινή χρήση των βοσκότοπων και μπορούν να το κάνουν αυτό ξανά και ξανά, ώστε να αποφύγουν την υπερεκμετάλλευση του κοινού πόρου· οι συνάδελφοι ψαράδες μπορούν να ορίσουν βιώσιμες ποσοστώσεις αλιείας, εν αντιθέσει προς τα εθνικά κράτη, το καθένα απ’ τα οποία θέλει τη μέγιστη χρήση για τον εαυτό του· στα προγράμματα παραγωγής ελεύθερου λογισμικού μπορεί να συμφωνηθούν οι προτεραιότητες. Ο σκηνοθέτης Κέβιν Χάνσεν μιλά για τη δεσπόζουσα αίσθηση υπευθυνότητας που καλλιεργούν τα κοινά: «Η προσέγγιση των κοινών από τη φύση της προϋποθέτει υπευθυνότητα και δικαιώματα για όλους. Κανείς δεν μένει απ’ έξω. Είναι ευθύνη όλων των μετόχων και διαχει-

ριστών (πρακτικά, αυτό σημαίνει “του καθενός”) να λειτουργούν με υπευθυνότητα – ακόμα κι αυτοί που δεν παίρνουν τον λόγο... Αυτό δεν περιλαμβάνει μόνο τους νέους, τους ηλικιωμένους και τους ανθρώπους με ειδικές ανάγκες που δεν μπορούν να μιλήσουν για τον εαυτό τους. Σημαίνει επίσης αυτούς που στερούνται τα πολιτικά τους δικαιώματα, τους φτωχούς, τους αυτόχθονες και άλλους ανθρώπους οι οποίοι, από καιρό, δεν έχουν μια βαρύνουσα γνώμη στον χώρο της πολιτικής και της οικονομίας.» Ενώ η συμπερίληψη όλων αποτελεί μέρος της λογικής των κοινών συνδεδεμένο με τις αρχές και τη δομή τους, μια τέτοια συμπερίληψη δεν προκύπτει αυτομάτως, αλλά πρέπει να εφαρμοστεί ως επιδίωξη. Η ελευθερία διαμόρφωσης διακανονισμών, οι οποίοι ήδη υφίστανται ως θεμέλιο (in principle - κατ’ αρχήν) συνεπάγεται επίσης την ανάγκη των σχετικών πράξεων. Αυτό είναι διαφορετικό από τις σχέσεις της αγοράς, όπου όλοι οι κανόνες τίθενται από τα έξω και ομοιόμορφα. Εκεί, υπερισχύει όποια επιλογή φέρνει χρηματικό κέρδος. Στα κοινά, οι κοινότητες πρέπει μόνες τους να ορίσουν τους κατάλληλους κανόνες για συγκεκριμένες καταστάσεις και για τους ανθρώπους που εμπλέκονται σ’ αυτές. Κατά τη διαδικασία, ο πειρασμός της επίτευξης κέρδους εις βάρος των άλλων, εις κάθε περίπτωση, είναι πανταχού παρών, καθώς έρχεται από τη λογική της αγοράς. Παρά ταύτα, για τον άλλον, εγώ είμαι ο άλλος επίσης. Αν προσπαθήσω να υπερισχύσω εις βάρος των άλλων, αυτοί θα φερθούν ομοίως (ή θα με αποκλείσουν). Κάτι τέτοιο θα ήταν η αρχή μιας καθοδικής πορείας, μια διαδρομή που όλοι γνωρίζουμε καλά. Η εταιρεία που μειώνει τους μισθούς ταχύτερα από τις άλλες, παράγει περισσότερες θέσεις εργασίας. Αυτός που κάνει μεγαλύτερες περικοπές επιδομάτων μπορεί να εξασφαλίσει πιστώσεις έτσι ώστε να επιβιώσει. Αυτή είναι η λογική των αγορών, όπου οι περισσότεροι άνθρωποι καταλήγουν χαμένοι και όπου ακόμη και οι νικητές δεν μπορούν να είναι σίγουροι ότι αύριο δεν θα βρίσκονται ανάμεσα στους χαμένους κι οι ίδιοι. Μπορούμε να θεμελιώσουμε τα κοινά και την κοινοτικότητα της δομής, τη συμπερίληψη και την παραγωγή υπευθυνότητας των συμμετεχόντων που τα χαρακτηρίζουν, μόνο με εναντίωση προς τη λογική του αποκλεισμού. Αυτό δεν είναι ποτέ εύκολο, αλλά αξίζει τον κόπο.


12 Δικαιοσύνη, ιστορική μνήμη και πολιτική αντιπαράθεση ιδεογραφία

✑ Σωτήριος Στ. Λίβας, Επίκουρος Καθηγητής Ιονίου Πανεπιστημίου Σε μια χώρα βίαια χτυπημένη από μια κρίση πολύμορφη και απομυθοποιητική, είναι λογικό η πολιτική αντιπαράθεση να παρουσιάζει έντονα σημάδια ανισορροπίας, ασάφειας και απροσδιοριστίας: φιλελεύθεροι λαϊκίζουν, αριστεροί ασκούν δεξιές πολιτικές (έστω με θλίψη), δεξιοί φέρονται υπερασπιζόμενοι λαϊκά συμφέροντα και οι περισσότεροι είναι έτοιμοι να αλλάξουν στρατόπεδο, υπακούοντας στις παρορμήσεις της ασταθούς συναισθηματικά ιδιοσυγκρασίας τους. Μια είναι η απόλυτη σταθερά της πολιτικής γλώσσας των τελευταίων ετών: η χρήση της ιστορικής μνήμης ως μέσου πολιτικής επικοινωνίας και διεκδίκησης της εξουσίας. Συνέβαινε, η αλήθεια είναι, πάντα. Όμως, στις αρχές της Μεταπολίτευσης ήμασταν όλοι πολύ κοντά στην ίδια την Ιστορία για να μην καταλαβαίνουμε ότι η χρήση της συνεπάγεται κινδύνους και ότι σύμβολα ξεσηκωμένα από περιόδους που όλοι προσπαθούσαμε να ξεχάσουμε έσταζαν αίμα. Κατά την περίοδο της οικονομικής ευμάρειας και της πολιτικής συναίνεσης που ακολούθησε, η όποια παραπομπή στην Ιστορία άρχισε να μας φαίνεται γραφική. Η επιλογή διαχειριστή μπορούσε να γίνει και χωρίς να καταφεύγουν οι παρατάξεις σε Γράμμους, πηγάδες, ξερονήσια, εξορίες, κονσερβοκούτια και εκτελεστικά αποσπάσματα. Η διαχείριση και η προσπάθεια επούλωσης των ιστορικών τραυμάτων γινόταν πάντοτε με προβληματικό τρόπο στη χώρα μας. Μετά από πε-

ριόδους εντάσεων, εμφυλίων πολέμων, επιβολής δικτατορικών καθεστώτων, πραγματική κοινωνική συνοχή και αληθινή πρόοδος δεν μπορούν να υπάρξουν χωρίς δικαιοσύνη, δηλαδή χωρίς να νιώσει ο μέσος πολίτης ότι έχει αποδοθεί δικαιοσύνη, ότι έχει κλείσει ένα κεφάλαιο στη ζωή του τόπου και ότι μπορεί να προχωρήσει, χωρίς να είναι υποχρεωμένος να δώσει λογαριασμό στους (όποιους) νεκρούς «του» για την ολιγωρία, την αδράνεια, τους φόβους, την αδιαφορία του ή για το ότι αυτός απλώς τα κατάφερε και επιβίωσε. Αυτό έχει τεράστια σημασία όχι μόνο σε κεντρικό, εθνικό επίπεδο, αλλά (ίσως και πολύ περισσότερο) στο επίπεδο της τοπικής κοινωνίας. Το ότι ο μέσος πολίτης μπορεί να δει τον μισητό βασανιστή να απολογείται φοβισμένος ή αυτόν που του έδινε εντολές κλεισμένο πίσω από τα κάγκελα της φυλακής, είναι από μόνο του λυτρωτικό. Σε κάποιες περιπτώσεις από μόνο του δεν αρκεί. Μπορεί να βοηθήσει και η σύσταση επιτροπών, όπως, για παράδειγμα, των Επιτροπών Δικαιοσύνης και Συμφιλίωσης στη Νότια Αφρική, μετά την κατάλυση του Απαρτχάιντ, που σκοπό έχουν να αποτρέψουν την προοπτική εμφυλίων πολέμων μέσα από τη λειτουργία ημιδικαστικών σωμάτων σε επίπεδο μικροκοινωνιών. Στη Νότια Αφρική και για ένα διάστημα μερικών ετών, δράστες και θύματα εξομολογήθηκαν, ψυχαναλύθηκαν, ζήτησαν και έδωσαν συχώρεση, βρήκαν κατανόηση και εξηγήσεις. Δεν χρειάζεται βεβαίως να υπερβάλουμε ως προς τον βαθμό της

ΜΑΪΟΣ 2016 επιτυχίας μιας τέτοιας μεθόδου, ειδικώς σε μια χώρα με τεράστια ανισοκατανομή πλούτου, δεν μπορούμε όμως να μην αναγνωρίσουμε, από την άλλη πλευρά, τη συμβολή των επιτροπών αυτών στην αποτροπή αυτού που φαινόταν τότε αναπότρεπτο, την μαζική απονομή δικαιοσύνης με την επιβολή του νόμου του Λυντς. Δικαιοσύνη βεβαίως δεν απεδόθη στην Ελλάδα του ’50, του ’60 και του ’70. Ούτε ίχνος της. Ελάχιστες υποθέσεις δωσίλογων εμφανίστηκαν στα ελληνικά δικαστήρια (και στις περισσότερες που δικάστηκαν, οι ποινές ήταν προσχηματικές). Συνεργάτες των κατακτητών ή μέλη των Ταγμάτων Ασφαλείας στελέχωσαν πολύ γρήγορα την δημόσια διοίκηση ή το παρακράτος, με την ασφάλεια και την προπέτεια της άσκησης της αληθινής εξουσίας. Σε ένα τέτοιο κλίμα δεν μπορούσε να γίνει συζήτηση για το τι συνέβη, τι θα μπορούσε να γίνει αλλιώς, ποιος ευθυνόταν, πώς θα μπορούσε να επιτευχθεί αληθινή συναίνεση. Νικητές με εξουσία και ηττημένοι με το φαντασιακό πλεονέκτημα του ηθικού νικητή. Από τη δεκαετία του ’80 και μετά, η μονοσήμαντη ανάγνωση της ιστορίας μετατράπηκε στην ανάπτυξη δυο ανεξάρτητων, παράλληλων μονολόγων, στη συνέχεια δε, την εποχή της εθνικής ομοψυχίας, όλα κουκουλώθηκαν σαν να είχαν ξεχαστεί. Μόνο που τίποτε δεν έχει ξεχαστεί. Και με την πρώτη μεγάλη κρίση, τα σύμβολα και οι λέξεις ξεσκονίστηκαν και ξαναχρησιμοποιούνται. Ψηφίδες αυτού του σκηνικού έχουν γίνει πλέον και ιστορικοί (της αναθεωρητικής, κυρίως, «σχολής») που προσπαθούν να επανανοηματοδοτήσουν γνωστές έννοιες, ανατρέποντας με αυτόν τον τρόπο το ηθικό αβαντάζ των ηττημένων του Εμφυλίου: θύματα υπήρξαν και από τις δυο πλευρές, οι δωσίλογοι δεν ήταν τα τέρατα που ξέρουμε, σε ένα κλίμα συνεχών ηθικών διλημμάτων το να συνεργαστείς με τους κατακτητές μπορεί να αποτελεί απλώς την συγχωρητέα έκφραση του ενστίκτου αυτοσυντήρησης. Δεν υπάρχει τίποτε μεμπτό στο να ξαναδιαβάζεις τα ιστορικά γεγονότα, χρησιμοποιώντας και ασυνήθιστες οπτικές γωνίες. Η αμφισβήτηση των καθιερωμένων αποτελεί καθήκον κάθε επιστήμονα, διανοούμενου, σκεπτόμενου ανθρώπου. Οι κίνδυνοι ξεκινούν με τη χρήση της ίδιας (πλην όμως τώρα με αντεστραμμένη φορά) συναισθηματικής φόρτισης, της ίδιας ρεβανσιστικής απαξίωσης του «άλλου», ενός λόγου, τέλος, που βρίσκει αντιστοίχιση στο σήμερα, καταργώντας σύνορα χρόνου και συνθηκών. Έτσι, και με την επιβεβαιωτική ενίσχυση της επιστήμης, η πολιτική γλώσσα των τελευταίων ετών, πλήρως, στην πραγματικότητα, αποϊδεολογικοποιημένη, βρίσκει τον λόγο της ύπαρξής της στη χρήση του συμβολικού οπλοστασίου και του μυθοπλαστικού λεξιλογίου της κατοχικής και εμφυλιοπολεμικής Ελλάδας, καταργώντας κάθε δυνατότητα διαλόγου, κατανόησης της άλλης πλευράς και γόνιμης αντίληψης της μνήμης και της Ιστορίας. Και για άλλη μια φορά μοιάζουμε να βαδίζουμε στα τυφλά, γεμάτοι μίσος για τους ίδιους μας τους εαυτούς.


ιδεογραφία

Not for sale by Ira Gelb_flickr-cc

ΜΑΪΟΣ 2016

Οι κοινωνικές και χαοτικές διαστάσεις του σύγχρονου δουλεμπορίου και άλλα τέτοια παράδοξα Ένας αλλιώτικος Ύμνος στην Ελευθερία ✑ Αγγελική Κολέτσου, φοιτήτρια ΤΞΓΜΔ Η 25η Φεβρουαρίου είναι μια μάλλον άσημη ημερομηνία και ελάχιστοι γνωρίζουν πως μια μέρα σαν κι αυτή, το 1822, καταργήθηκε θεσμικά η δουλεία στη χώρα μας. Τόσο άσημη, όσο οι ταυτότητες των θυμάτων της σύγχρονης σωματεμπορίας, η ύπαρξη των οποίων διαφαίνεται μόνο μέσα από την καταγραφή ποσοστών. Σύμφωνα με το Παρατηρητήριο Ανθρώπινων Δικαιωμάτων, σήμερα υπάρχουν περισσότεροι σκλάβοι από οποιαδήποτε άλλη στιγμή στην ιστορία της ανθρωπότητας: αγγίζουν τον αριθμό των 30 εκατομμυρίων, παγκοσμίως. Από αυτούς, διασώζεται μονάχα το 1%. Η σωματεμπορία (ή εμπορία ανθρώπων) –ευρύτερα γνωστή και ως τράφικινγκ– αποτελεί τη δεύτερη πιο επικερδή παράνομη δραστηριότητα μετά το εμπόριο όπλων, ξεπερνώντας ακόμα και τη διακίνηση ναρκωτικών ουσιών, εξαιτίας της εξαιρετικά χαλαρής νομοθεσίας όσον αφορά στις ποινές κατά των διακινητών, σε παγκόσμια κλίμακα. Όπως αναφέρουν στελέχη του Διεθνούς Οργανισμού Μετανάστευσης «τα όπλα και ο στρατός απαιτούν ρίσκο κεφαλαίου και πολλών ετών φυλάκισης». Εφόσον δεν υπάρχει επαρκής νομοθεσία ενάντια στο τράφικινγκ στην Ελλάδα, το ρίσκο είναι ελάχιστο. Ο πρώτος που τιμωρείται είναι συνήθως το θύμα, που απελαύνεται πριν προλάβει να καταθέσει, οπότε δεν υπάρχει κανείς για να καταθέσει ενάντια στο διακινητή. Αν λοιπόν σκεφτούμε πως, ως επί το πλείστον, το θύμα είναι ο βασικός μάρτυρας κατηγορίας, δεν αποτελεί έκπληξη το γεγονός ότι στην Ευρώπη δικάζεται μόνο ένας στους 100.000 διακινητές. Το φαινόμενο είναι ιδιαίτερα οξυμένο στην Ελλάδα, η οποία αποτελεί ταυτόχρονα χώρα

προορισμού και διέλευσης θυμάτων τράφικινγκ, καθώς, λόγω των συνόρων της με την Τουρκία και τα Βαλκάνια, λειτουργεί ως είσοδος για τη διακίνηση των θυμάτων στην κεντρική και βόρεια Ευρώπη. Η πλειονότητα των θυμάτων στην Ελλάδα προέρχεται από τη Βουλγαρία, τη Ρουμανία, την Ουκρανία και τη Ρωσία, υποδεικνύοντας πως εντέλει η κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης δεν έφερε το τέλος της ιστορίας. Παράλληλα διακινείται επίσης μεγάλος αριθμός Ρομά. Το χαμηλό βιοτικό επίπεδο και η φτώχεια στις προαναφερθείσες χώρες οδηγούν τα υποψήφια θύματα –κυρίως γυναίκες και παιδιά– στην οικονομική μετανάστευση. Οι διακινητές εκμεταλλεύονται την κατάσταση ανάγκης στην οποία βρίσκονται, δημιουργώντας ψεύτικες αγγελίες και με αυτόν τον τρόπο εξωθούν τα θύματά τους στην εξαναγκαστική εργασία, την επαιτεία, τη σεξουαλική εκμετάλλευση και το εμπόριο οργάνων, αφού πρώτα κατασχέσουν όλα τα νόμιμα έγγραφά τους, παγιδεύοντάς τα έτσι σε μια χώρα όπου δεν έχουν νομική υπόσταση. Το γεγονός αυτό, σε συνδυασμό με τη σωματική βία, τις απειλές και τον εξαναγκασμό στη χρήση ναρκωτικών ουσιών, επιφέρει την ψυχολογική κατάρρευση των ανθρώπων αυτών, έτσι ώστε μετά από ένα χρονικό διάστημα να αποδέχονται την κατάστασή τους και να μην προσπαθούν να διαφύγουν από φόβο για τις συνέπειες. Άλλωστε το 80% των διασωθέντων τις περισσότερες φορές επαναδιακινείται, γιατί τα θύματα είναι εξαιρετικά πολύτιμα. Υπολογίζεται πως το ανθρώπινο δουλεμπόριο αποφέρει ετησίως 27 δισεκατομμύρια δολάρια, που το καθιστούν ένα από τα πιο επικερδή είδη εμπορίου, στο οποίο συχνά

13

εμπλέκονται στρατιωτικοί, φύλακες των συνόρων, ακόμα και υπάλληλοι του ΟΗΕ . Στην Ελλάδα μόλις το 2002 ψηφίστηκε ένας νόμος που προβλέπει ποινή φυλάκισης έως και 11 ετών στους διακινητές λόγω εξαναγκαστικής εργασίας και σεξουαλικής εκμετάλλευσης, ενώ το 2011 ενσωματώθηκε στην υπάρχουσα νομοθεσία οδηγία της Ευρωπαϊκής Ένωσης σχετική με την ανθρώπινη διακίνηση. Παρ’ όλα αυτά, η συνήθης πρακτική που ακολουθούν οι αρχές αναφορικά με τα θύματα τράφικινγκ είναι η απέλαση και η φυλάκιση για παράνομη εργασία. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί και ο «χειρισμός» των οροθετικών γυναικών που διαπομπεύτηκαν από τον πρώην Υπουργό Υγείας Ανδρέα Λοβέρδο και τα ΜΜΕ, τα οποία ξέχασαν, ή καλύτερα δεν ενδιαφέρθηκαν, να εστιάσουν στο γεγονός ότι πολλές από τις κατηγορούμενες ήταν θύματα σωματεμπορίας. Και κάπως έτσι συνειδητοποιούμε ότι το ανθρώπινο δουλεμπόριο έχει περισσότερο ταξικά παρά φυλετικά χαρακτηριστικά. Η οικονομική κρίση φαίνεται απλά να διογκώνει το ήδη εκτεταμένο φαινόμενο του τράφικινγκ στη χώρα μας. Οι συμφωνίες απελευθέρωσης του εμπορίου (όπως η TTIP) που βρίσκονται προ των πυλών και οι αυστηροί κανόνες εισόδου στη Δυτική Ευρώπη, ως στρατηγική αντιμετώπισης του προσφυγικού προβλήματος, φαίνεται να υποβοηθούν τη λαθραία μετανάστευση, διευκολύνοντας τα εγκληματικά δίκτυα και μετατρέποντας τους «απλούς» λαθρέμπορους σε διακινητές. Από τον κυκλώνα του τράφικινγκ δε ξέφυγε ούτε η Κέρκυρα, όπου πρόσφατα εξαρθρώθηκε κύκλωμα διακίνησης, με 13 άτομα – δύο εκ των οποίων ήταν υπάλληλοι του Δήμου– να κατηγορούνται για σωματεμπορία, πλαστογράφηση εγγράφων, ληστεία, βιασμό και παράβαση καθήκοντος. Το γεγονός ότι το τράφικινγκ αποτελεί μια από τις πιο βρώμικες εγκληματικές δραστηριότητες της εποχής μέσω του οποίου εξυπηρετούνται τεράστια οικονομικά συμφέροντα, είναι αδιαμφισβήτητο. Ωστόσο, αν εμείς οι ίδιοι, ως ατομικότητες ή ακόμα καλύτερα ως συλλογικότητες, πιέσουμε για αυστηρότερες νομοθεσίες, καλύτερες μεταναστευτικές πολιτικές, ιδιαίτερα για τους μετανάστες που στερούνται τα απαραίτητα έγγραφα, εξυγίανση των αστυνομικών αρχών και καλύτερη εκπαίδευση των συνοριακών φυλάκων, έτσι ώστε να ταυτοποιούν τα θύματα και να αντιμετωπίζουν αποτελεσματικά το τράφικινγκ, μπορεί η κατάσταση να γίνει λιγότερο χαοτική, όσο παράδοξο κι αν ακούγεται αυτό. Κλείνοντας, ας μεταφερθούμε νοερά στη θεωρία του χάους, όπου μια βροχή στην Κίνα μπορεί να προκληθεί από την κίνηση των φτερών μιας πεταλούδας στον Αμαζόνιο. Αν μία μοναδική πεταλούδα μπορεί να προκαλέσει μια τόσο δραματική αλλαγή, είναι άξιο απορίας τι αποτέλεσμα θα μπορούσαν να επιφέρουν άραγε οι πράξεις ενός και μόνο ατόμου αποφασισμένου να εναντιωθεί στην κοινωνική αδικία.


14

ιδεογραφία

Γευστικό ταξίδι στον κόσμο των βοτάνων

Πικρά ✑ Ελένη Χριστοφοράτου

Τα βότανα με πικρή γεύση χρησιμοποιούνται θεραπευτικά και ίσως αποτελούν έναν από τους βασικούς λόγους που η βοτανοθεραπεία δυσκολεύει τον σύγχρονο άνθρωπο, που δεν είναι εξοικειωμένος με τη γεύση αυτή. «Η πικρή γεύση είναι η γεύση που οι περισσότεροι άνθρωποι αγαπούν να μισούν» όπως λέει χαρακτηριστικά η Rosalee de la Foret. Μία γουλιά πικρό τσάι ή μια μπουκιά από ένα πικρό φαγητό ακολουθείται συνήθως από μορφασμούς και επιφωνήματα δυσαρέσκειας. Η μοντέρνα δυτική κοινωνία είναι ίσως η μοναδική που έχει αποκλείσει τη γεύση αυτή από το διαιτολόγιο της. Οι παραδοσιακές κοινωνίες γνώριζαν καλά τη σημασία και αναγκαιότητα της πικρής γεύσης και εκπαίδευαν συνειδητά τα μέλη τους από παιδιά για να εξοικειωθούν και, σταδιακά, να συνηθίσουν τις διαβαθμίσεις των πικρών, που μπορούν να φθάσουν σε σημεία που στον σύγχρονο άνθρωπο προκαλούν ναυτία και στομαχικές διαταραχές. Βοτανοθεραπευτές όπως ο David Hoffman και ο Jim Mc Donald μιλούν σήμερα για το Σύνδρομο Έλλειψης της Πικρής Γεύσης από το σύγχρονο διαιτολόγιο (Bitter Deficiency Syndrome) και θεωρούν ότι πολλές σύγχρονες ασθένειες οφείλονται στην απόλυτη απάλειψή της από τη διατροφή μας. Κι ενώ εμείς την αποφεύγουμε, η επιστήμη

αποδεικνύει ότι το σώμα μας είναι φτιαγμένο να αναζητά και να εντοπίζει τη γεύση αυτή πιο αποτελεσματικά από κάθε άλλη. Οι γευστικοί κάλυκες που επιτρέπουν να την αναγνωρίζουμε δεν είναι απλά πολύ περισσότεροι απ’ ό,τι για οποιαδήποτε άλλη γεύση, αλλά είναι και οι πιο σύνθετοι, αφού αναγνωρίζουν διαβαθμίσεις και αποχρώσεις της γεύσης αυτής, ενώ βρίσκονται διάσπαρτοι σε ολόκληρο το σώμα, όχι μόνο στη γλώσσα. Το σώμα μας μπορεί να εντοπίσει την πικρή γεύση σε όλο το μήκος του γαστρεντερικού συστήματος αλλά και στους πνεύμονες, στον εγκέφαλο, ακόμα και στο αναπαραγωγικό σύστημα. Ένας από τους λόγους που ο οργανισμός μας δίνει τόση έμφαση στον εντοπισμό της πικρής γεύσης είναι ότι τα περισσότερα δηλητήρια στη φύση, αλλά και πολλά θεραπευτικά φυτά, έχουν γεύση πικρή. Κι όπως εύστοχα αναρωτιέται ο Jim Mc Donald, αν η γεύση είναι η γλώσσα των φυτών -ένας τρόπος να επικοινωνούν μαζί μας- ποιο είναι το μήνυμα που χάνουμε εξαφανίζοντας τα βότανα αυτά από τη διατροφή μας; Ας ξεκινήσουμε λοιπόν τη γνωριμία μας μαζί τους: Πικροράδικο ή ταραξάκο, πικραλίδα ή κιχώριο, σπαράγγι, αγκινάρα, άρκτιο, λάπατο και γαϊδουράγκαθο, από τα γνωστά. Ύδραστις, αχιλλέα, ανδρογραφίς, βερβερίδα και αψιθιά κάποια πιο άγνωστα αλλά πολύ ισχυρά. Καφές και κακάο: αυτά που δεν περνούν εύκολα από το μυαλό, γιατί ο τρόπος που τα χρησιμοποιούμε σήμερα έχει απαλείψει την πικρή γεύση αλλά και τις ιδιότητές της. Λέξεις-κλειδιά για να κατανοήσουμε την επίδραση των πικρών στον οργανισμό είναι οι εξής: πεπτικό σύστημα, πέψη και αποτοξίνωση, συκώτι και ρύθμιση σακχάρου. Πιο αναλυτικά, η πικρή γεύση ενεργοποιεί και προετοιμάζει το πεπτικό σύστημα για σωστή πέψη και απορρόφηση των θρεπτικών συστατικών των τροφών. Η αναγνώριση της από τους γευστικούς κάλυκες της γλώσσας προκαλεί άμεση έκκριση πεπτικών υγρών που περιέχουν οξέα και ένζυμα απαραίτητα για τη διάσπαση και απορρόφηση των ουσιών της τροφής, όπως σάλιου από τους σιελογόνους αδένες στο στόμα, υδροχλωρικού οξέως από το στομάχι, χολής από τη χοληδόχο κύστη, καθώς και παγκρεατικών πεπτικών υγρών. Για τις διαδικασίες αυτες απαιτείται να γευτούμε και, έτσι, δεν έχει νόημα να εντάξουμε την πικρή γεύση στη διατροφή μας σε μορφή κάψουλας ή άλλων συμπληρωμάτων. Τα πικρά βότανα βοηθούν την καλύτερη λειτουργία του συκωτιού, της χοληδόχου κύστης και του παγκρέατος. Επιβραδύνουν την πέψη αυξάνοντας την αποτελεσματικότητά της, ρυθμίζουν τη γλυκόζη στο αίμα, τονώνουν τους μύες του πεπτικού συστήματος και τους σφιγκτήρες, θεραπεύουν τον βλεννογόνο και βελτιώνουν τη λειτουργία του ανοσοποιητικού και νευρικού συστήματος στα έντερα. Βελτιώνοντας την πέψη, βοηθούν στην αντιμετώπιση ασθενειών όπως η γαστροοι-

ΜΑΪΟΣ 2016 σοφαγική παλινδρόμηση, το φούσκωμα και τα αέρια μετά το φαγητό, η δυσκοιλιότητα, οι διατροφικές αλλεργίες κλπ. Ταυτόχρονα αλλάζουν σταδιακά τη σχέση μας με το φαγητό βοηθώντας στην αντιμετώπιση της ανορεξίας αλλά και της υπερφαγίας. Η πικρή γεύση φαίνεται δυσάρεστη αλλά όπως γενικά στη ζωή οι πικρές καταστάσεις οδηγούν συχνά στην κάθαρση, έτσι και στον οργανισμό το πικρό οδηγεί τελικά στην αποτοξίνωση. Από την πρώτη στιγμή της γέννησης βομβαρδιζόμαστε με χημικές ουσίες, που συσσωρεύονται στο σώμα υπερφορτώνοντάς το, χωρίς να μπορούμε να τις αποφύγουμε. Βλαβερές ουσίες της σύγχρονης κοινωνίας έχουν βρεθεί ακόμα και στο μητρικό γάλα Εσκιμώων γυναικών, πολύ μακριά από τον δικό μας κόσμο. Το αποτέλεσμα είναι το συκώτι να λειτουργεί συνεχώς στον μέγιστο βαθμό για να καθαρίσει όσο το δυνατόν περισσότερες τοξίνες. Η κατάσταση του συκωτιού επηρεάζει την ψυχολογική διάθεση, το αμυντικό σύστημα, τα επίπεδα ενέργειας, την πεπτική ικανότητα, τη φυσική αντοχή και, ακόμα, την ομορφιά και τη λάμψη του δέρματος. Βότανα και λαχανικά με πικρή γεύση είναι το καλύτερο δώρο στο συκώτι μας, ώστε να μπορεί να ανταποκριθεί στο πολύτιμο έργο του. Θα κλείσουμε με μία συνταγή της Rosalee de la Foret: ένα ποτό, για πριν ή μετά το φαγητό. Υλικά: 20 γρ. ρίζα ίνουλας 10 γρ. ρίζα ταραξάκο 10 γρ. φρεσκοτριμμένο τζίντζερ 5 γρ. γλυκόριζα 3 γαρύφαλλα 3 γρ. σπασμένοι κόκκοι πιπεριού 1 πορτοκάλι 1 ξύλο βανίλιας κονιάκ ή βότκα ή τσίπουρο Τοποθετούμε τις ρίζες, το τζίντζερ και τα μπαχαρικά σε ένα βάζο. Προσθέτουμε ένα πορτοκάλι κομμένο σε κομμάτια και το ξύλο βανίλιας χαραγμένο κατά μήκος. Γεμίζουμε το βάζο με αλκοόλ της επιλογής μας. Κλείνουμε και ανακατεύουμε καλά, κουνώντας το βάζο. Σουρώνουμε μετά από δύο εβδομάδες. Πίνουμε πριν από κάθε γεύμα 15-30 σταγόνες, ή 1/2-1 κουταλάκι τσαγιού διαλυμένο σε νερό ή απευθείας. Στη συνταγή αυτή, όπως σ’ όλες τις καλές συνταγές, τα πικρά συνδυάζονται με θερμαντικά και γλυκά βότανα. Αυτό γίνεται γιατί τα πικρά βότανα είναι ψυχρά και ξηρά και ο συνδυασμός με τις άλλες κατηγορίες εξισορροπεί την ενεργειακή ταυτότητα, ώστε να μην επιβαρύνονται άνθρωποι με ψυχρή και ξηρή ιδιοσυγκρασία. Η πρώτη γουλιά από το ποτό έφερε ανατριχίλα στη σπονδυλική μου στήλη και μία αίσθηση ψυχρότητας, απαραίτητη στον σύγχρονο άνθρωπο που παλεύει καθημερινά να εξισορροπήσει τη φωτιά που προκαλούν οι τοξίνες του δυτικού τρόπου ζωής.


ΜΑΪΟΣ 2016

ιδεογραφία

15

Τέχνη και Ψυχανάλυση

Μερικές σκέψεις ✑ Ανδρέας Ευαγόρου, Ψυχολόγος

Philosopher I by Hartwig HKD

Οι ανικανοποίητες επιθυμίες μας είναι τα κίνητρα των φαντασιώσεων μας. Κάθε φαντασίωση είναι η πραγματοποίηση μιας επιθυμίας (Φρόιντ, 1930). Την Τέχνη (σε όλες τις μορφές της) και την Ψυχανάλυση μπορούμε να τις αντιληφθούμε με όμοιο τρόπο, ως μέσα έκφρασης, ολοκλήρωσης και οργάνωσης νοημάτων, συναισθημάτων και ψυχικών λειτουργιών του ατόμου. Ο άνθρωπος εκφράζεται, στην τέχνη αλλά και στην ψυχανάλυση, με πολύπλευρους και πολυσύνθετους τρόπους, ερχόμενος σε επαφή με τον εσωτερικό αλλά και τον εξωτερικό του κόσμο με σκοπό την αναζήτηση μιας προσωπικής αλήθειας, συνδέοντας το εδώ και τώρα με το εκεί και τότε. Είναι γεγονός πως η τέχνη και η ψυχανάλυση προσφέρουν, εν δυνάμει, εκείνο τον μεταβατικό χώρο όπου το άτομο μπορεί να λειτουργήσει ελεύθερο από ανυπόφορες εσωτερικές συγκρούσεις. Η Μέλανι Κλάιν (Melanie Klein, 1929) προτείνει ότι η έκφραση μέσω της τέχνης έχει ως σκοπό την αυτοθεραπεία και την αυτοπραγμάτωση. Σε παρόμοιο πλαίσιο και ο Ότο Ρανκ (Otto Rank, 1929), στο βιβλίο του «Το Τραύμα της Γέννησης», δίνει έμφαση στη σημασία του ρόλου της μητέρας. Πιο συγκεκριμένα, ο Ρανκ μιλάει για το πώς ο αποχωρισμός από τη μητέρα τη στιγμή της γέννας σχετίζεται άμεσα με την ανάγκη, ή με την έλλειψη ανάγκης, για έκφραση μέσω της τέχνης. Το δημιουργικό άτομο κατέχει μια προσωπικότητα τέτοια που είναι ικανή να χρησιμοποιήσει ως μέσο τη συμβολική λειτουργία, δημιουργώντας έναν ιστό σχέσεων που συνέχεια επεκτείνονται μεταξύ των εσωτερικών και των εξωτερικών κόσμων. Ο Γουίνικοτ (Donald Woods Winnicott, 1958) προ-

LW331-MC-Escher-Encounter-1944

τείνει ότι η έκφραση μέσω της τέχνης είναι όχι μόνο αναγκαία αλλά και κληρονομική. Αυτό ίσως εξηγεί γιατί μία από τις πρώτες λειτουργίες του ανθρώπου, προϊστορικά, ήταν η δημιουργία ήχων, χορού, ζωγραφικής και εργαλείων. Όταν αυτή η ανάγκη καταπιέζεται, ατροφεί ή παραβλέπεται, το άτομο αναπτύσσει έναν εναλλακτικό τρόπο έκφρασης μέσω συμπτωμάτων. Ασυνείδητα το άτομο γίνεται ο δημιουργός της ασθένειάς του. Στην ψυχοθεραπεία, τόσο οι ασθενείς όσο και οι ψυχοθεραπευτές καλούνται να δημιουργήσουν, να ανακαλύψουν και να χρησιμοποιήσουν προσωπικές εμπειρίες, είτε πραγματικές είτε φαντασιωσικές. Η θεραπευτική πορεία σφύζει από συνεχόμενες αγωνίες γύρω από την ανακάλυψη εσωτερικών συμβόλων και παραστάσεων. Το θεραπευτικό πλαίσιο λειτουργεί ως βάση στην οποία επάνω θεραπευτής και ασθενής μοιράζονται ένα πεδίο γεμάτο, λεκτικές και μη, επικοινωνίες. Αντιστοίχως, και ο δημιουργός προσπαθεί να προβάλει τα εσωτερικά

του σύμβολα και να μιλήσει μέσω του έργου του. Έτσι, λοιπόν, καθώς ο καλλιτέχνης πασχίζει να δημιουργήσει, αλλά και να αντέξει στην πορεία αυτής της δημιουργίας, έτσι και η θεραπευτική δυάδα πασχίζει να αντέξει τα πολλαπλά επίπεδα που δημιουργεί στο θεραπευτικό πλαίσιο. Όπως στην τέχνη, έτσι και στη θεραπεία η επιλογή υλικού, φόρμας, συμβόλων, νοήματος και τεχνικής αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση για την έκφραση των ψυχικών στοιχείων που θέλει να επικοινωνήσει το άτομο. Μέσα στην πολυμορφική διάσταση των εμπειριών, ο θεραπευτής καλείται να αντεπεξέλθει στη μάλλον μεγάλη πρόκληση του επαγγέλματός του. Δηλαδή, χρησιμοποιώντας τα «υλικά» του, να μπορεί να προσφέρει ένα σταθερό πλαίσιο μέσα στο οποίο ο ασθενής θα είναι ικανός να μεταμορφώσει το παθολογικό του κομμάτι σε δημιουργικό και ελεύθερο από ενδοψυχικές συγκρούσεις. Αυτό δεν σημαίνει ότι απελευθερώνεται από τις συγκρούσεις καθαυτές, αλλά ότι το άτομο είναι πλέον ικανό να βρει μία μέση οδό όπου μπορεί να συνθέσει και να συνδυάσει το παλιό με το καινούργιο. Λοιπόν, από τη στιγμή της γέννησης, αγωνιζόμαστε να εκφράσουμε τις αισθήσεις μας και τα συναισθήματά μας μέσω διαφόρων συμβόλων. Ο συμβολισμός γίνεται το μέσο ανάπτυξης και εξέλιξης του εαυτού – γίνεται ο κρίκος σύνδεσης παρελθόντος, παρόντος και μέλλοντος. Καθώς εξελισσόμαστε νοητικά, συναισθηματικά και σωματικά, στοχεύουμε στην ελαχιστοποίηση της διαίρεσης και στην ενοποίηση των αντιθέτων. Χαρακτηριστικά, αναφέρει ο Φρόιντ: «Η αλήθεια είναι ότι δεν γνωρίζουμε να απαρνηθούμε τίποτα, γνωρίζουμε μόνο να ανταλλάξουμε κάτι για κάτι άλλο. Αυτό που μοιάζει να είναι αυταπάρνηση, στην πραγματικότητα, δεν είναι παρά μια υποκατάσταση». Η δυνατότητα συνδέσεων, μεταξύ δημιουργού και μέσου δημιουργίας, ψυχαναλυτή και αναλυόμενου, μητέρας και βρέφους, καλλιτέχνη και υλικού, υποκειμένου και αντικειμένου, ατόμου και κοινωνίας, φαίνεται να αποτελεί το απαραίτητο συστατικό για την επιτυχή ανεύρεση του εαυτού μας.


16

ιδεογραφία

ΜΑΪΟΣ 2016

Το Χαριστικό Παζάρι του Εναλλακτικού: Ανάσες ελευθερίας για τον νου και την καρδιά Σκέψεις για το Χαριστικό Παζάρι του Εναλλακτικού Πολιτιστικού Εργαστηρίου με αφορμή το διήμερο εκδηλώσεων του Δεκέμβρη στο Πολύτεχνο ✑ Τέρρυ Γιαννακοπούλου, Ψυχολόγος Πόση χαρά, αγάπη, διάθεση για προσφορά μπορεί να χωρέσει σ’ ένα διήμερο; Στις 12 και 13 του Δεκέμβρη σίγουρα δώσαμε και πήραμε πολλά περισσότερα απ’ όσα ανταλλάξαμε, απ’ όσα χαρίσαμε και μας χάρισαν. Ρούχα, παπούτσια, διακοσμητικά για το σπίτι, παιχνίδια, και χίλια δυο άλλα, γέμισαν τον χώρο του Πολύτεχνου, που φιλοξένησε το χριστουγεννιάτικο Χαριστικό και Ανταλλακτικό Παζάρι του Εναλλακτικού Πολιτιστικού Εργαστηρίου Κέρκυρας. Από τις 4 το μεσημέρι του Σαββάτου, ο χώρος πλημμύρισε από ανθρώπους που ήθελαν να μοιράσουν και να μοιραστούν. Η χαρά ήταν εξίσου μεγάλη τόσο γι’ αυτούς που έδωσαν, όσο και γι’ αυτούς που πήραν: Για το παιδί που μαθαίνει να χαρίζει τα παιχνίδια που δεν χρησιμοποιεί πια. Για το παιδί που ήρθε και βρήκε ένα παιχνίδι. Το Χαριστικό Παζάρι είναι κάτι περισσότερο από τα αντικείμενα που προσφέρει. Είναι μια πρόταση και στάση ζωής μέσα στην κοινωνική, πολιτική και πολιτισμική κατάσταση που ζούμε. Κάτι που δεν είναι πια χρήσιμο σε κάποιον μπορεί να είναι απαραίτητο σε κάποιον άλλο. Αυτό που κάνει το Παζάρι είναι να κλείνει ραντεβού ανάμεσα σ’ αυτούς τους ανθρώπους. Το διήμερο διανθίστηκε, όπως κάθε χρόνο, με ποικίλες δράσεις. Ο μπουφές στρώθηκε με χειροποίητες αλμυρές και γλυκές νοστιμιές. Η Αμαλία μάς υποδέχθηκε, το απόγευμα του Σαββάτου, με επίδειξη παρασκευής ζεστού κρασιού και κέρασμα. Μας ζέστανε την ψυχή, μοσχοβόλησε τον χώρο με τα αρώματα από τα μπαχαρικά και μας προετοίμασε για όσα θα

ακολουθούσαν. Η Ελένη, που μίλησε για ιστορίες και μύθους της Πρωτοχρονιάς, και ο Ανδρέας, που έδωσε μια ψυχαναλυτική ερμηνεία της Ωραίας Κοιμωμένης, ζωντάνεψαν το παιδί μέσα μας και αύξησαν τη συνειδητότητα μας. Η πρώτη μέρα έκλεισε με πλατιά χαμόγελα και ικανοποίηση. Το πρωί της Κυριακής ήταν αφιερωμένο στους μικρούς μας φίλους. Η Μαριάννα άπλωσε τα υλικά της στο πάτωμα και, ανάμεσα σε γέλια και παιχνίδια, έφτιαξε μαζί με τα παιδιά χριστουγεννιάτικα στολίδια. Τη διαδέχθηκε η Σόφη με κατασκευή χιονάνθρωπου και όλοι μαζί συμμετείχαν στο θεατρικό παιχνίδι της Βαγγελιώς που έκλεισε με, την αγαπημένη των παιδιών, πινιάτα. Μικροί και μεγάλοι επιδόθηκαν στην ανάπτυξη στρατηγικών παίζοντας σκάκι. Ύστερα από ένα πολύβουο πρωινό, η προβολή ταινίας κινουμένων σχεδίων από την Κινηματογραφική Ομάδα του Εργαστηρίου μάς χαλάρωσε, ενώ μετέφερε αντιπολεμικά μηνύματα μαζί με την ιδέα της άνευ όρων αποδοχής, πράγματα τόσο μα τόσο επίκαιρα. Οι δράσεις ολοκληρώθηκαν εορταστικά, όπως ξεκίνησαν, με τη χορωδία παραδοσιακής μουσικής του Εναλλακτικού να τραγουδά κάλαντα από κάθε γωνιά της Ελλάδας. Με την ψυχή μας γεμάτη από όσα ζήσαμε, και με μια κούραση γλυκιά, μαζέψαμε για άλλη μια φορά το παζάρι και φυλάξαμε το βιος μας για την επόμενη φορά… Η ενεργός συμμετοχή είναι ο ακρογωνιαίος λίθος του Χαριστικού Παζαριού και του Εναλλακτικού Εργαστηρίου συνολικότερα. Εκτός απ’ όσους αναφέρθηκαν, το παζάρι μας δεν θα μπορούσε να υπάρξει χωρίς πολλούς άλλους φίλους και συνεργάτες. Τους ανθρώπους που έφεραν πράγματα ή πήραν πράγματα. Που άνοιξαν σακούλες, κρέμασαν ρούχα, τακτοποίησαν παιχνίδια και διακοσμητικά, έφτιαξαν λιχουδιές, έντυσαν μουσικά το διήμερο, στόλισαν το χρι-

στουγεννιάτικο δέντρο. Όλους εκείνους που βοήθησαν κάποιον άλλο να διαλέξει ένα παντελόνι, μια μπλούζα, ένα παιχνίδι. Το Παζάρι δεν θα μπορούσε να υπάρξει χωρίς τους ανθρώπους που έρχονται, διστακτικά, για πρώτη φορά, αλλά και εκείνους που εμφανίζονται ξανά και ξανά. Στο Χαριστικό & Ανταλλακτικό Παζάρι δεν έχουν άλλωστε και τόση σημασία τα ονόματα, όσο οι καρδιές των ανθρώπων που συναντώνται σε ένα άλλο επίπεδο και γνωρίζονται με τρόπους αληθινούς και ουσιαστικούς.

ιδεογραφία

ΔΩΡΕΑΝ ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΤΟΥ ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟΥ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟΥ ΚΕΡΚΥΡΑΣ http://enallaktikoergastiri.org Σύνταξη: Γεωργία Αντωνίου, Αργύρης Γεωργουλής, Τέρρυ Γιαννακοπούλου, Χρύσα Κίτσιου, Σταύρος Κοζομπόλης, Αγγελική Κολέτσου, Κυριάκος Κωλέσης, Σωτήριος Λίβας, Βαγγέλης Τσίρμπας, Ελένη Χριστοφοράτου, Ανδρέας Ευαγόρου, Ομάδα Χαριστικού Παζαριού. Φωτογραφίες: Γιάννης Δημητράς, Ομάδα Φωτογραφίας, αρχείο Ιδεογραφίας, ιστότοπος Flickr (με άδειες Creative Commons) Σχεδιασμός - DTP: Φιλένη Λοράνδου Σχεδιασμός, Εκτύπωση: Νίκος Τσιροπούλας e-mail: ideografia@hotmail.gr ΤΑ ΕΝΥΠΟΓΡΑΦΑ ΑΡΘΡΑ ΕΚΦΡΑΖΟΥΝ ΠΡΟΣΩΠΙΚΕΣ ΑΠΟΨΕΙΣ ΚΑΙ ΟΧΙ ΑΠΑΡΑΙΤΗΤΩΣ ΤΗΝ ΑΠΟΨΗ ΤΟΥ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟΥ