Page 1

1

ÀËÁÅÐ ÊÀÌÉÓ

ÒÀÓÍ (ôðàíñûçúàäàí ÷åâèðÿíè Ù. Ãîúà)


2

ÀËÁÅÐ ÊÀÌÉÓ Àëáåð Êàìéó 1913-úö èëäÿ ßëúÿçàèðäÿ àíàäàí îëóá. Àòàñû ñàäÿ áèð êÿíäëè èäè, 1914-úö èëäÿ ìöùàðèáÿäÿ ùÿëàê îëóá âÿ Êàìéó äåìÿê îëàð êè, äöíéàéà ýþç à÷àíäàí êàñûáëûã âÿ ðÿçàëÿò ýþðöá. Î ÿââÿëúÿ ëèòñåéäÿ îõóéóá. ñîíðà èñÿ êàñûá âÿ áàúàðûãëû ýÿíúëÿðÿ àéðûëìûø òÿãàöä ùåñàáûíà ßëúÿçàèðäÿ óíèâåðñèòåò áèòèðèá. Òÿùñèëäÿí ñîíðà ïóë ãàçàíìàã ö÷öí ýåúÿ-ýöíäöç èøëÿéèá âÿ ýÿíú éàøëàðûíäàí âÿðÿì õÿñòÿëèéèíÿ òóòóëóá. Òåàòð ñÿíÿòèíÿ áþéöê ìàðàã ýþñòÿðÿí Êàìéó áèð òåàòð ãðóïó éàðàäûð âÿ ìöõòÿëèô òàìàøàëàðäà þçö äÿ àêòéîðëóã åäèð. 25 éàøûíäàí Êàìéó æóðíàëèñòëèê ôÿàëèééÿòèíÿ áàøëàéûá. ßââÿë ßëúÿçàèðäÿ ñîíðà èñÿ Ïàðèñäÿ ãÿçåò âÿ æóðíàëëàðëà ÿìÿêëàøëûã åäèá. Èêèíúè äöíéà ìöùàðèáÿñè áàøëàäûãäà î Ìöãàâèìÿò ùÿðÿêàòûíà ãîøóëóá. Àëáåð Êàìéóéÿ éàçû÷û øþùðÿòè ýÿòèðÿí îíóí èêè èëê ðîìàíû 1942-úè èëäÿ éàçûëìûø “Éàä âÿ 1947-úè èëäÿ íÿøð îëóíìóø “Òàóí ðîìàíû îëóá. “Òàóí ðîìàíû äà Ôðàíñàíûí ôàøèñòëÿð òÿðÿôèíäÿí èøüàë îëóíäóüó äþâðäÿ âÿ áó èøüàëûí òÿ’ñèðè àëòûíäà éàçûëûá. ßñÿðäÿ èíñàí ôÿäàêàðëûüû, áàøãàëàðûíû þëöìäÿí ãóðòàðìàã íàìèíÿ þç ùÿéàòûíû ùÿäÿ àëòûíäà ãîéàí èíñàíëàðûí ôÿäàêàðëûüû èëÿ åéíè áÿëàéà ëàãåéäëèêëÿ áàõàíëàðûí õóäïÿñÿíäëèéè öç-öçÿ ãîéóëóá. Òàóí õÿñòÿëèéè éàéûëìûø, õàðèúè àëÿìëÿ ÿëàãÿëÿðè êÿñèëìèø áèð øÿùÿðäÿ ìöõòÿëèô òÿáÿãÿ íöìàéÿíäÿëÿðèíèí è÷ öçö, ìÿ’íÿâèééàòû à÷ûëûð. Ìöùàðèáÿ èëëÿðèíäÿ âÿ ìöùàðèáÿäÿí ñîíðàêû èëê èëëÿðäÿ Êàìéó áèð ñûðà äðàì ÿñÿðëÿðè (“Êàëèãóëà – 1944, “Àíëàøûëìàçëûã – 1944, “Äöçýöíëÿð – 1950), ùåêàéÿ âÿ ìÿãàëÿëÿð äÿ éàçûá. “Êàëèãóëà ïéåñèíäÿ ãÿäèì èìïåðàòîðóí ãÿääàðëûã âÿ øûëòàãëûãëàðû, îíó ÿùàòÿ åäÿíëÿðèí ìöòèëèê âÿ èêèöçëöëöéö áþéöê éàçû÷û ìÿùàðÿòè âÿ ñÿðò èôàäÿëÿðëÿ òÿñâèð îëóíóá. Àëáåð Êàìéó þç ôÿëñÿôè ôèêèðëÿðèíè áèð ñûðà ðîìàí âÿ åññåëÿðèíäÿ áèðóçÿ âåðèá. Îíóí “Ó÷óðóìà åíèø ðîìàíû (1956) ôÿëñÿôè ðîìàíëàðûíûí ñîíóíúóñóäóð. “Ñèçèô ÿôñàíÿñè âÿ “Öñéàí÷û àäàì åññåëÿðèíäÿ éàçû÷û ùÿéàòäàêû óéüóíñóçëóãëàðäàí âÿ èíñàíûí öñéàí åùòèéàúûíäàí áÿùñ åäèð. Þç äþâðöíÿ, äþâðöíöí òàðèõèíÿ ãàðøû öñéàí åùòèéàúûíäàí áÿùñ åäèð. Þç äþâðöíÿ, äþâðöíöí òàðèõèíÿ ãàðøû öñéàíêàð êèìè ÷ûõûø åäÿí Êàìéó èíãèëàáëàð âÿ ìöùàðèáÿëÿð àðàñûíäà ôÿðã ãîéìóð, èíñàí ãûðüûíûíà ñÿáÿá îëàí ùÿð òàðèõè ùàäèñÿíè ÿäàëÿòñèç âÿ çîðàêû àäëàíäûðûð. Ýÿíú éàøëàðûíäàí êàñûáëûüûí âÿ ñÿôàëÿòèí íÿ îëäóüóíó äóéìóø Àëáåð Êàìéó êàñûá êöòëÿéÿ âÿ äöíéà çÿùìÿòêåøëÿðèíÿ ðÿüáÿòèíè ýèçëÿìÿéèá. Ëàêèí áó ùèññëÿð îíó èíãèëàá÷û-éàçû÷û ñÿâèééÿñèíÿ ÷àòäûðìàéûá âÿ þçöíöí äåäèéè êèìè Êàìéó àçàäëûüûí íÿ îëäóüóíó Ìàðêñûí ÿñÿðëÿðèíäÿí äåéèë ñÿôàëÿòèí þçöíäÿí þéðÿíèá. 1957-úè èëäÿ Êàìéó Íîáåë ìöêàôàòûíà ëàéèã ýþðöëöá. Ö÷ èë ñîíðà, 1960-úû èëäÿ èñÿ ìÿøùóð éàçû÷û àâòîìîáèë ãÿçàñûíäà ùÿëàê îëóá. Ù. ÃÎÚÀ Êèòàáäà ñþéëÿíèëÿí ãÿðèáÿ ÿùâàëàòëàð 194...-úû èëäÿ Îðàí øÿùÿðèíäÿ áàø âåðèá. ßñëèíäÿ ÿùâàëàòëàð àäèëèêäÿí ÷ûõàðûëûá âÿ éåðëÿðè äÿéèøäèðèëèá. Èëê áàõûìäà Îðàí äîüðóäàí äà àäè áèð øÿùÿð, ßëúÿçàèðèí äÿíèç ñàùèëèíäÿ éåðëÿøÿí ôðàíñûç ÿéàëÿòèäèð. ßââÿëúÿäÿí å’òèðàô åòìÿëèéèê êè, øÿùÿðèí þçö éàðàøûãñûçäûð. Ýþðêÿìè ñàêèò ýþðöíñÿ äÿ, îíó áàøãà òèúàðÿò øÿùÿðëÿðèíäÿí ôÿðãëÿíäèðÿí úÿùÿòëÿðè ñåçÿ áèëìÿê ö÷öí õåéëè âàõò ëàçûìäûð. Ìÿñÿëÿí, ýþéÿð÷èíè, àüàúû, áàüû îëìàéàí, ãàíàä ÷ûðïûíòûñû, éàðïàã õûøûëòûñû åøèäèëìÿéÿí áèð øÿùÿðè, þç ñèôÿòè áèëèíìÿéÿí áèð éåðè íåúÿ òÿñâèð åòìÿê îëàð? Áóðàäà ôÿñèëëÿðèí äÿéèøìÿñèíè àíúàã ñÿìàäàí áèëìÿê îëóð. Áàùàðûí ýÿëèøè äÿ àíúàã ùàâàíûí ÿòðèíäÿí âÿ òàúèðëÿðèí ÿéàëÿòäÿí ýÿòèðèá ñàòäûãëàðû ýöë äÿñòÿëÿðèíäÿí äóéóëóð. Éàéäà èñòèíèí ýöúöíäÿí äàì þðòöéö ÷îõ ãûçìûø åâëÿð îä òóòóá éàíûð, äèâàðëàð áîç êöëëÿ þðòöëöð. Ãàïû-ïÿíúÿðÿíè áàüëàéûá, åâäÿ ýèçëÿíìÿëè îëóðñàí. Ïàéûçäà èñÿ ëåéñàíäàí ñîíðà ùÿð éàí ïàë÷ûã îëóð. Àíúàã ãûø ýÿëÿíäÿ õîø ýöíëÿð áàøëàéûð. Ùÿð ùàíñû áèð øÿùÿðèí ùÿéàòû èëÿ ìàðàãëàíàíäà ýÿðÿê îðàäà àäàìëàðûí íåúÿ èøëÿìÿñèíè, íåúÿ ñåâìÿñèíè âÿ íåúÿ þëìÿñèíè þéðÿíÿñÿí. Áèçèì áàëàúà øÿùÿðäÿ èñÿ áóíëàðûí ùàìûñû åëÿ èãëèìèí þçö êèìè ãàðûøûã âÿ úàíñûõûúûäûð. Éÿ’íè, áóðàäà àäàì äàðûõûð âÿ áó äàðûõìàéà àäÿò åòìÿéÿ ÷àëûøûð. Áèçèì øÿùÿð úàìààòû ÷îõ èøëÿéèð, þçö äÿ âàðëàíìàã ö÷öí èøëÿéèð. ßñàñÿí òèúàðÿòëÿ ìàðàãëàíûð, þçëÿðèíèí äåäèêëÿðè êèìè, ùÿð øåéäÿí ÿââÿë èøýöçàðëûãëà ìÿøüóë îëóðëàð. àììà êè÷èê ÿéëÿíúÿëÿðè äÿ éàääàí ÷ûõàðìûð, àðâàäáàçëûã åäèð, êèíîéà ýåäèð, äÿíèçäÿ ÷èìèðëÿð. Áåëÿ ÿéëÿíúÿëÿðè, òÿáèè îëàðàã, øÿíáÿ-áàçàð ýöíëÿðèíÿ ñàõëàéûð, ùÿôòÿíèí ãàëàí ýöíëÿðèíè èñÿ ïóë ãàçàíìàüà ÷àëûøûðëàð. Àõøàìëàð èøäÿí ÷ûõàíäà âÿ’äÿëÿøèá êàôåëÿðäÿ ýþðöøöð, áóëâàðäà


3

ýÿçèøèð, éàõóä äà þç åéâàíëàðûíäà îòóðóðëàð. Úàâàíëàðûí ÿéëÿíúÿëÿðè ÷ûëüûí âÿ ãûñà îëóð, éàøëûëàð èñÿ áèð éåðÿ òîïëàøûð, ÷îõëó ïóë ãîéóá, êàðò îéíàéûðëàð. Ôèêèðëÿøìÿê îëàð êè, áó úÿùÿòëÿð àíúàã áèçèì øÿùÿðëèëÿðÿ àèä äåéèë, åëÿ áöòöí ìöàñèðëÿðèìèç áåëÿ éàøàéûðëàð. äîüðóäóð, àäàìëàðûí áöòöí ýöíöíö, èøäÿí ñîíðàêû âàõòûíû êàôå âÿ ãóìàðõàíàëàðäà ïóë õÿðúëÿìÿê, áîøáîüàçëûã åòìÿéÿ ñÿðô åòìÿëÿðè àäè ùàëäûð. Àììà åëÿ øÿùÿðëÿð âÿ þëêÿëÿð äÿ âàð êè, îðàíûí úàìààòû ùÿðäÿí áàøãà èøëÿð ùàãäà äà ôèêèðëÿøèðëÿð. ßñëèíäÿ, áó âÿçèééÿò äÿ ùå÷ íÿéè äÿéèøìèð. Àììà áèð ùàëäà êè, ôèêèðëÿøèðëÿð, äåìÿëè, íÿéèíñÿ õåéðèíÿ ôèêèðëÿøèðëÿð. Îðàí èñÿ, ÿêñèíÿ, ôèêèðëÿøìÿéÿí áèð øÿùÿðäèð, éÿ’íè ÿñë ìöàñèð øÿùÿðäèð. Áèçèì øÿùÿðäÿ àäàìëàðûí íåúÿ ñåâèøìÿëÿðèíè äÿãèã òÿñâèð åòìÿéèí ÿùÿìèééÿòè éîõäóð. Êèøèëÿðëÿ ãàäûíëàð éà ìÿùÿááÿòÿ ãóðøàíûð, àç âàõòäà áèðè-áèðèíè öçöá, ÿëäÿí ñàëûð, éà äà ãîøàëàøûð, áèðýÿ þìöð ñöðìÿéÿ áàøëàéûðëàð. Îðòà âÿçèééÿò èñÿ, äåìÿê îëàð êè, éîõäóð. Åëÿ áó äà õöñóñè áèð úÿùÿòäèð. Îðàíäà äà, áàøãà éåðëÿðäÿ îëäóüó êèìè, âàõò âÿ ôèêèð ÷àòûøìàçëûüû öçöíäÿí àäàìëàð þç ìÿùÿááÿòëÿðèíäÿí õÿáÿðñèç îëóðëàð. Áèçèì øÿùÿðèí ÿí ìàðàãëû úÿùÿòè áóäóð êè, áóðàäà þëöì äÿ ÷ÿòèíëèêëÿ áàøà ýÿëèð. ßñëèíäÿ, áó ÷ÿòèíëèéè íàðàùàòëûã àäëàíäûðìàã äàùà äöçýöí îëàðäû. Õÿñòÿëèéè ùå÷ êèì õîøëàìûð âÿ ùàìû õÿñòÿëèêäÿí ãîðõóð. Àììà åëÿ øÿùÿðëÿð âÿ åëÿ þëêÿëÿð âàð êè, îðàäà õÿñòÿëÿðÿ õöñóñè ãàéüû ýþñòÿðèðëÿð. Áåëÿ éåðäÿ ðàùàòúà þëìÿê äÿ îëàð. Õÿñòÿéÿ ãàéüû âÿ îíóí þçöíÿ êþìÿê àðàìàñû òÿáèè áèð ùàëäûð. Îðàíäà èñÿ èñÿ èãëèìèí òÿ’ñèðèíÿ, èøýöçàðëûüà, ìÿíçÿðÿíèí éàðàøûãñûçëûüûíà, àõøàìûí òåç äöøìÿñèíÿ âÿ ÿéëÿíúÿëÿðèí éîðóúóëóüóíà äþçÿ áèëìÿê ö÷öí ñàüëàì úàí ýÿðÿêäèð. Áóðàäà õÿñòÿ äöøÿí òÿê-òÿíùà ãàëûð. Õÿñòÿ èñòèäÿí îä òóòóá-éàíàí äèâàðëàð àðõàñûíäà òÿê úàí âåðäèéè âàõò øÿùÿð ÿùàëèñè òåëåôîíëàðëà äàíûøûð, éàõóä êàôåäÿ îòóðóá, èøýöçàðëûãäàí, ìöãàâèëÿëÿðäÿí, ãÿáçëÿðäÿí, õöñóñè ùåñàáëàðäàí ñþùáÿò à÷ûðëàð. Áåëÿ ãóðó, úàíñûõûúû áèð éåðäÿ úàí âåðÿí ùÿð êÿñ þëöìöí íåúÿ ÿçèééÿòëè âÿ íàðàùàò îëäóüóíó äàùà àéäûí äóéóð. Ñàäàëàäûüûì úÿùÿòëÿð áÿëêÿ äÿ øÿùÿðèìèç ùàããûíäà ìöÿééÿí òÿñÿââöð éàðàäà áèëèá. Ýåíèø òÿñÿââöð éàðàòìàüà åùòèéàú äà éîõäóð. ßñàñ ìÿãñÿä øÿùÿðèí éþíäÿìñèç ýþðêÿìèíè âÿ ÿùàëèíèí éþíäÿìñèç ùÿéàòûíû íÿçÿðÿ ÷àðïäûðìàã èäè. Àäàì êè, áèð ùÿéàò òÿðçèíÿ àäÿò åëÿäè, ýöçÿðàíû äà éöíýöëëÿøèð. Áèð ùàëäà êè, áèçèì øÿùÿðèìèç àäÿòëÿðÿ ðÿüáÿòëÿ éàíàøûð, äåìÿëè, àäÿò åäèá, éàøàìàã îëàð. Àììà øöáùÿ éîõäóð êè, áåëÿ ùÿéàò ÷îõ äà ýþçÿë îëìóð. Áèçäÿ, ùå÷ îëìàñà, òþð-òþêöíòöëöê éîõäóð. ßùàëèìèç èñÿ öðÿéèà÷ûã, ýöëÿðöç âÿ ôÿàë îëäóüóíà ýþðÿ, áóðà ýÿëÿí ñÿééàùëàðûí ùàãëû ðÿüáÿòèíè ãàçàíûð. Ýþçÿëëèéè, éàøûëëûüû, ùå÷ ãÿëáè äÿ îëìàéàí áó øÿùÿðÿ àäàì ÿââÿë-àõûð àäÿò åäèð âÿ áóðàäà èëèøèá ãàëûð. Îíó äà äåìÿê ëàçûìäûð êè, áó øÿùÿð ìÿíçÿðÿëè áèð ýóøÿäÿ, éàðàøûãëû òÿïÿëÿðèí ÿùàòÿ åòäèéè áîø áèð äöçÿíäÿ, ýþçÿë äÿíèç ìÿíçÿðÿñè éàõûíëûüûíäà òèêèëèá. Àäàì òÿÿññöô åäèð êè, øÿùÿð àðõàñû äÿíèçÿ òèêèëèá, äÿíèç ýþðöíìöð, îíó ýþðìÿê ö÷öí èñÿ ýÿðÿê äÿíèç êÿíàðûíà ýÿëÿñÿí. Äÿíèç êÿíàðûíà ýÿëÿíäÿ ìÿíçÿðÿ äÿéèøèð. Áó èëèí éàçûíäà áàø âåðÿí ÿùâàëàòëàðû, äàùà ñîíðà øÿùÿðè áöðöéÿúÿê âÿ áèçèì íÿãë åäÿúÿéèìèç áÿäáÿõòëèêëÿðè ùå÷ êÿñ àüëûíà äà ýÿòèðìÿçäè. áó ÿùâàëàòëàð áÿ’çèëÿðèíÿ òÿáèè, áÿ’çèëÿðèíÿ èñÿ àüëàñûüìàç ýþðöíÿúÿê. Àììà ÿùâàëàòëàðûí øÿðù÷èñè ýÿðÿê áåëÿ ôèêèðëÿðÿ ÿùÿìèééÿò âåðìÿñèí. Îíóí áîðúó áóäóð êè, “ÿùâàëàò áåëÿ îëóá äåéÿ ñþçÿ áàøëàñûí. ×öíêè ÿùâàëàòûí íåúÿ áàøëàäûüûíû äà áèëèð, áó ÿùâàëàòûí áöòöí áèð õàëãû âÿëâÿëÿéÿ ñàëäûüûíû äà, ìèíëÿðëÿ øàùèäèí îíóí ñþçëÿðèíÿ ðÿüáÿò áÿñëÿéÿúÿéèíè äÿ. Áó ÿùâàëàòû äàíûøàí àäàìûí êèìëèéè ëàçûìû âàõòäà áèëèíÿúÿê. Îíóí áåëÿ áèð ÿùâàëàòäà èøòèðàêû äà øÿðòèäèð. ßýÿð òÿñàäöô îíó ÿùâàëàòûí èøòèðàê÷ûëàðû èëÿ ýþðöøÿ ÷àüûðìàñàéäû, øàùèäëÿðèí äàíûøûãëàðûíû éàçûá ýþòöðìÿñÿéäè âÿ þçö áèð íþâ áó ÿùâàëàòà ãàðûøìàñàéäû, áåëÿ áèð ùåêàéÿòÿ áàøëàìàçäû. Åëÿ òàðèõ÷èëÿð äÿ ÿñÿðëÿðèíè áó úöð éàçûðëàð. Äîüðóäóð, òàðèõ÷èëÿð, ùÿòòà ùÿâÿñêàð òàðèõ÷èëÿð äÿ ñÿíÿäëÿðÿ ÿñàñëàíûðëàð. Áó ÿùâàëàòû éàçàí àäàìûí äà þç ñÿíÿäëÿðè âàð: ÿââÿëà, þç øàùèäëèéè, ñîíðà áàøãàëàðûíûí øàùèäëèéè, ÿùâàëàòûí áöòöí èøòèðàê÷ûëàðûíûí ñþùáÿòëÿðèíè þçö äèíëÿéèá, éàçìàëû îëóá âÿ íÿùàéÿò, ÿëäÿ åäÿ áèëäèéè éàçûëû ñÿíÿäëÿð. Èíäè î ùÿìÿí ñÿíÿäëÿðäÿí ìöâàôèã âàõòäà èñòÿäèéè êèìè èñòèôàäÿ åòìÿê èñòÿéèð. Î, ùÿì äÿ èñòÿéèð êè... Éîõ, äåéÿñÿí, ýèðèø ñþçö óçóí ÷ÿêäè. ßùâàëàòûí þçöíö äàíûøìàüà áàøëàìàã ëàçûìäûð. Èëê ýöíëÿðèí òÿñâèðèíÿ èñÿ ëàï àç âàõò ëàçûìäûð. *** Àïðåëèí 16-äà ñÿùÿð ùÿêèì Áåðíàð Ðéþ îòàüûíäàí ÷ûõàíäà ãàïûíûí àüçûíäà áèð ñè÷îâóë þëöñö ýþðäö. Î, ÷ÿêèíìÿäÿí àéàüû èëÿ ñè÷îâóëó êÿíàðà èòÿëÿéèá, ïèëëÿêÿíëÿ àøàüû åíäè. Àììà êö÷ÿéÿ ÷ûõàíäà ãàïûñû àüçûíäà ñè÷îâóë ýþðìÿñè îíó òÿÿúúöáëÿíäèðäè âÿ î, åâ íÿçàðÿò÷èñèíè õÿáÿðäàð åòìÿê ö÷öí ýåðè äþíäö. íÿçàðÿò÷è ãîúà Ìèøåëèí òÿÿúúöáëÿíìÿñèíäÿí äóéóëóðäó êè,


4

áóðàäà íÿ èñÿ áèð óéüóíñóçëóã âàð. Ãàïûñû àüçûíäà ñè÷îâóë þëöñö ýþðìÿñè îíó àíúàã òÿÿúúöáëÿíäèðìèø, åâ íÿçàðÿò÷èñèíè èñÿ äÿùøÿòÿ ýÿòèðìèøäè. Íÿçàðÿò÷èíèí ôèêðè äÿãèã èäè: åâäÿ ñè÷îâóë éîõäóð, âÿññÿëàì. Ùÿêèì îíó èíàíäûðäû êè, èêèíúè ìÿðòÿáÿäÿ ñè÷îâóë þëöñö ýþðöá. Íÿçàðòÿ÷è éåíÿ ñþçöíäÿí äþíìÿäè. Åâäÿ ñè÷îâóë éîõäóð, éÿãèí ùÿìÿí ñè÷îâóëó ÷þëäÿí ýÿòèðèáëÿð. Áèð ñþçëÿ, êèì èñÿ çàðàôàò åäèá. Åëÿ ùÿìèí àõøàì Áåðíàð Ðéå åâèí äÿùëèçèíäÿ äóðóá, ãàïûñûíûí à÷àðûíû úèáèíäÿí ÷ûõàðäûüû âàõò èðè áèð ñè÷îâóë ýþðäö. Ùåéâàí äÿùëèçèí ãàðàíëûã êöíúöíäÿí ÷ûõûá, ñÿíäÿëÿéÿ-ñÿíäÿëÿéÿ îíà òÿðÿô èðÿëèëÿäè. Ñîíðà äàéàíäû, ìöâàçèíÿòèíè äöçÿëòìÿê èñòÿäè, éåíÿ èðÿëèëÿäè, ñîíðà äàéàíûá, éåðèíäÿ ôûðëàíäû, àñòàúà úèéèëäÿéèá, éåðÿ éûõûëäû âÿ áóðóí äÿëèêëÿðèíäÿí ãàí à÷ûëäû. Ùÿêèì áèð àç îíà òàìàøà åäèá, éóõàðû, þç ìÿíçèëèíÿ ãàëõäû. Î, ñè÷îâóëóí þçö ùàããûíäà ôèêèðëÿøìèðäè. Ùåéâàíûí áóðíóíäàí ãàí ôûøãûðìàñû ôèêðèíè ãàðûøäûðìûøäû. Ùÿêèìèí àðâàäû áèð èë èäè êè, õÿñòÿëÿíìèøäè. Åðòÿñè ýöí îíó äàüà, ìöàëèúÿ åâèíÿ éîëà ñàëìàëû èäè. È÷ÿðè ýèðÿíäÿ ýþðäö êè, àðâàäû îíóí òàïøûðûüûíà ÿìÿë åäÿðÿê ÷àðïàéûäà óçàíûá. áåëÿ èñòèðàùÿòäÿí ñîíðà ñàáàùêû éîëóí éîðüóíëóüó îíó ÷îõ öçìÿçäè. Àðâàäû îíó ýþðÿí êèìè ýöëöìñÿäè âÿ áó òÿáÿññöìö èëÿ “Þçöìö ÷îõ éàõøû ùèññ åäèðÿì äåìÿê èñòÿéèðäè. Ùÿêèì ìàñàöñòö ëàìïàíûí èøûüûíäà àðâàäûíûí îíà òÿðÿô ÷åâðèëìèø ñèôÿòèíÿ áàõûðäû. Îòóç éàøà ÷àòñà äà, õÿñòÿëÿíñÿ äÿ, ýÿíúëèê òÿðàâÿòè ùÿëÿ öçöíäÿí ÷ÿêèëìÿìèøäè. Áÿëêÿ äÿ õîø òÿáÿññöìö îíó áåëÿ ýÿíú ýþñòÿðèðäè. Ùÿêèì äåäè: –Áàúàðñàí, áèð àç éóõóëà. Øÿôãÿò áàúûñû ñààò îí áèðäÿ ýÿëÿúÿê, ìÿí äÿ ñèçè ñààò îí èêè ãàòàðû èëÿ éîëà ñàëàðàì. Ùÿêèì àðâàäûíûí àçàúûã òÿðëÿìèø àëíûíäàí þïäö. Î, ãàïûäàí ÷ûõàíà ãÿäÿð àðâàäûíûí çÿðèô äîäàãëàðûíûí òÿáÿññöìö ÷ÿêèëìÿäè. Åðòÿñè ýöí, àïðåëèí 17-è, ñÿùÿð ñààò ñÿêêèçäÿ åâ õèäìÿò÷èñè ùÿêèìèí éîëóíó êÿñèá, øèêàéÿòëÿíäè êè, êèì èñÿ éåíÿ øèò çàðàôàò åäèá, ýèðÿúÿéÿ ö÷ ñè÷îâóë þëöñö àòûá. Þçö äÿ ñè÷îâóëëàð àë ãàíûí è÷èíäÿäèð âÿ éÿãèí êè, îíëàðû èðè äèøëè òÿëÿ èëÿ òóòóáëàð. Åâ õèäìÿò÷èñè þëö ñè÷îâóëëàðû áèð ìöääÿò ÿëèíäÿ ñàëëàéûá, ãàïû àüçûíäà äóðìóøäó êè, áÿëêÿ ãîíøóëàðäàí áèðè ýöëöá, þç çàðàôàòûíû áèð íþâ å’òèðàô åäÿ. Àììà ùå÷ êèìäÿí øöáùÿëÿíÿ áèëìÿìèøäè. Õèäìÿò÷è úÿíàá Ìèøåë äåéèíèðäè: –Åéáè éîõäóð, ÿââÿë-àõûð ÿëèìÿ êå÷ÿúÿêëÿð. ßùâàëàòà ìàðàüû àðòìûø Ðéþ áóýöíêö èøèíÿ ÿí êàñûá ìÿùÿëëÿëÿðäÿí áàøëàìàüû ãÿðàðà àëäû. Áåëÿ ìÿùÿëëÿëÿðäÿ ùÿéÿòëÿðèí çèáèëè äàùà ýåú äàøûíûð, äöç, òîçëó êö÷ÿëÿðèí ñÿêèëÿðè áîéó çèáèë éåøèêëÿðè ýöí ãàëõàíà ãÿäÿð äîëó ãàëûð. Êå÷äèéè êö÷ÿëÿðäÿí áèðèíäÿ ùÿêèì òÿðÿâÿç òóëëàíòûëàðû, ÷èðêëè ÿñêèëÿð, öçÿðèíÿ àòûëìûø îí èêèéÿ éàõûí ñè÷îâóë þëöñö ýþðäö. Áàø ÷ÿêäèéè áèðèíúè õÿñòÿ ÷àðïàéûñûíäà óçàíìûøäû. Ìÿíçèëèí éåýàíÿ îòàüû ùÿì éåìÿê îòàüû, ùÿì äÿ éàòàã îòàüû ñàéûëûðäû. Õÿñòÿ öç-ýþçö ãûðûøëû, ñÿðò áàõûøëû ãîúà áèð èñïàí èäè. Ãàðøûñûíäàêû þðòöéöí öñòöíäÿ áèð úöò õûðäà íîõóä êöïÿñè âàðäû. Ùÿêèì è÷ÿðè ýèðÿíäÿ äèðñÿêëÿíèá, éåðèíäÿ îòóðìóø õÿñòÿ ñèíÿýèðëèêäÿí íÿôÿñèíè éöíýöëëÿøäèðìÿê ö÷öí éåíèäÿí þç éåðèíÿ óçàíìàã èñòÿäè. Àðâàäû îíóí åùòèéàúû ö÷öí ãàá ýÿòèðäè. Ùÿêèì èéíÿ âóðàíäà ãîúà äèëëÿíäè: –Ùÿ, äîêòîð, ñè÷îâóëëàð ÷ûõìàüà áàøëàéûáëàð, ýþðìöñöçìö? –Åëÿäèð, ãîíøóëàð äà ö÷ ñè÷îâóë þëöñö òàïûá, –äåéÿ àðâàäû ÿëàâÿ åëÿäè. Ãîúà ÿëëÿðèíè îâóøäóðà-îâóøäóðà äåäè: –Ùÿ, éàìàí ÷ûõûðëàð, èíäè çèáèë ãàáëàðûíûí ùàìûñûíäà ñè÷îâóë þëöñö âàð, àúûíäàí ãûðûëûðëàð! Ðéþ ùèññ åëÿäè êè, áó ìÿùÿëëÿäÿ ùàìû ñè÷îâóëëàðäàí äàíûøûð. Î, õÿñòÿëÿðèíÿ áàø ÷ÿêèá, åâÿ ãàéûòäû. Åâ íÿçàðÿò÷èñè úÿíàá Ìèøåë ãàïûäà îíà äåäè: –Éóõàðûéà, ñèçÿ òåëåãðàì ýÿòèðèáëÿð. Ùÿêèì íÿçàðÿò÷èäÿí éåíÿ ñè÷îâóë ýþðöá-ýþðìÿäèéèíè ñîðóøäó. –Äàùà éîõäóð! –äåéÿ êèøè úàâàá âåðäè. – Áèëèðñèíèçìè, ùÿêèì, ìÿí ëàï òÿëÿ äÿ ãóðìóøàì. Áó ÿúëàôëàð äàùà úÿñàðÿò åëÿìèðëÿð. Òåëåãðàìäà ùÿêèìèí àíàñûíûí åðòÿñè ýöí ýÿëÿúÿéè õÿáÿð âåðèëèðäè. Õÿñòÿ àðâàäû ýåäÿúÿéèíÿ ýþðÿ àíàñû îíóí åâ èøëÿðèíÿ êþìÿê åòìÿéÿ ýÿëèðäè. Ùÿêèì åâÿ ýèðÿíäÿ ýþðäö êè, øÿôãÿò áàúûñû ýÿëèá. Àðâàäû èñÿ àðòûã àéàã öñòÿ èäè, ïàëòàðûíû ýåéìèø, öçöíÿ êèðøàí ÷ÿêìèøäè. Ùÿêèì ýöëöìñÿäè6 –×îõ éàõøû, ùÿð øåé éàõøûäûð.


5

Áèð àç ñîíðà îíëàð âàüçàëà ÷àòäûëàð. Ùÿêèì àðâàäûíû ÷àðïàéûëû êóïåéÿ ýÿòèðäè. Àðâàäû êóïåíè íÿçÿðäÿí êå÷èðäè: –Áó êóïå éÿãèí ÷îõ áàùàäûð, åëÿìè? –Áåëÿ ëàçûìäûð, –äåéÿ ÿðè úàâàá âåðäè. –Áó ñè÷îâóë ÿùâàëàòû íÿäèð, äàíûøûðëàð? –Áèëìèðÿì. Ãÿðèáÿ ÿùâàëàòäûð, àììà êå÷èá ýåäÿúÿê. Ñîíðà î àðâàäûíäàí öçðõàùëûã åëÿäè êè, îíà éàõøû ãóëëóã åëÿìÿéèá, ëàçûìû ãàéüû ýþñòÿðÿ áèëìÿéèá. Àðâàäû èñÿ áàøûíû áóëàéûð, îíóí íàùàã áåëÿ äàíûøëûüûíû áèëäèðìÿê èñòÿéèðäè. Ùÿêèì àõûðäà äåäè: –Ñÿí ãàéûäàíäà ùÿð øåé éàõøû îëàúàã. Áèç éåíè ùÿéàòà áàøëàéàúàéûã. –Ùÿ, åëÿäèð, –äåéÿ àðâàäû ñåâèíúÿê úàâàá âåðäè, –áèç éåíè ùÿéàòà áàøëàéàúàéûã. Áèð àç ñîíðà èñÿ àðâàäû àðõàñûíû îíà ÷åâèðèá, ïÿíúÿðÿäÿí ÷þëÿ áàõûðäû. Ñÿêèäÿ àäàìëàð òÿëÿñèð, áèðè-áèðèíÿ òîõóíóðäóëàð. Ëîêîìîòèâèí ôûøûëòûñû åøèäèëèðäè. Ùÿêèì àðâàäûíû ñÿñëÿäè âÿ äþíÿíäÿ ýþðäö êè, ýþçëÿðè éàøëûäûð. Î ìöëàéèì ñÿñëÿ: –Áåëÿ îëìàç, –äåäè. Ýþç éàøëàðû àðõàñûíäàí ñûõûíòûëû áèð òÿáÿññöì ñåçèëäè. Àðâàä êþêñöíö þòöðäö: –×ûõ ýåò, ùÿð øåé éàõøû îëàúàã. Ùÿêèì àðâàäûíû ñèíÿñèíÿ ñûõäû. Éåðÿ åíÿíäÿí ñîíðà èñÿ ïÿíúÿðÿ àðõàñûíäàí àíúàã îíóí òÿáÿññöìöíö ýþðÿ áèëèðäè. –Þçöíäÿí ìóüàéàò îë, õàùèø åäèðÿì, –äåéÿ ùÿêèì äèëëÿíäè. Àðâàäû îíóí äåäèéèíè åøèäÿ áèëìÿäè. Âàüçàëäàí ÷ûõàðêÿí ñÿêèäÿ Ðéþ, áàëàúà îüëóíóí ÿëèíäÿí òóòóá, ùàðàñà òÿëÿñÿí ìöñòÿíòèã Îðòîí èëÿ öçëÿøäè. Ùÿêèì îíóí ùàðà áåëÿ ñÿôÿð åòäèéèíè ñîðóøäó. Ãàðàøûí, óúàáîé Îðòîí ùÿì éöêñÿê úÿìèééÿò àäàìûíà, ùÿì äÿ ìöãÿââàéà îõøàéàí áèð êèøè èäè. Î ìöëàéèì ñÿñëÿ âÿ ãûñàúà úàâàá âåðäè: –Âàëèäåéíëÿðèìëÿ äîñòëóã ýþðöøöíäÿí ãàéûäàí çþâúÿì Îðòîí õàíûìû ãàðøûëàìàüà ýÿëìèøèê. Ëîêîìîòèâ ôèò ÷àëäû. –Ñè÷îâóëëàð... –äåéÿ ìöñòÿíòèã ñþçÿ áàøëàäû. Ùÿêèì ãàòàðà òÿðÿô ýåòìÿê èñòÿäè, ñîíðà ýåðè ãàéûäûá äåäè: –Ùÿ, áèëèðÿì, åëÿ áèð øåé äåéèë. Åëÿ ùÿìÿí àíäàúà âàüçàë õèäìÿò÷èñèíèí áèð ãóòó ñè÷îâóë þëöñö àïàðäûüûíû äà íÿçÿðäÿí ãà÷ûðìàìûøäû. Ùÿìÿí ýöí ýöíîðòàäàí ñîíðà ãÿáóë âàõòû ùÿêèìèí îòàüûíà áèð úàâàí îüëàí ýÿëäè. Ùÿêèìÿ áèëäèðìèøäèëÿð êè, î æóðíàëèñòäèð âÿ ñÿùÿð äÿ ýÿëèá, îíó ñîðóøóáìóø. Îüëàíûí àäû Ðåéìîí Ðàìáåð èäè. Ãûñàáîé, åíëèêöðÿê áèð àäàìäû, úèääè ñèôÿòè, òÿìèç, àüûëëû áàõûøëàðû âàðäû. Ðàìáåð èäìàí÷û êèìè ýåéèíìèøäè âÿ äàâðàíûøûíäà ñÿðáÿñò èäè. Î áèðáàøà ìÿãñÿäÿ êå÷äè. Áèëäèðäè êè, Ïàðèñèí ìÿøùóð ãÿçåòëÿðèíäÿí áèðèíèí ñèôàðèøè èëÿ ÿðÿáëÿðèí ùÿéàò øÿðàèòè âÿ ñàíèòàðèéà âÿçèééÿòè áàðÿäÿ ìÿãàëÿ ö÷öí òÿäãèãàò àïàðûð. Ùÿêèì ñàíèòàðèéà âÿçèééÿòèíèí éàõøû îëìàäûüûíû áèëäèðäè. àììà î, ñþùáÿòÿ ýèðèøìÿìèøäÿí áèëìÿê èñòÿéèðäè êè, æóðíàëèñò ùÿãèãÿòè îëäóüó êèìè éàçà áèëÿúÿêìè? –ßëáÿòòÿ, –äåéÿ æóðíàëèñò úàâàá âåðäè. –Ìÿí ñîðóøóðàì êè, ñèç ÿñàñëû, ýåíèø áèð òÿíãèäëÿ ÷ûõûø åäÿ áèëÿðñèíèçìè? –Ýåíèø éàçàúàüûìà èíàíìûðàì. Ýöìàí åäèðÿì êè, ýåíèø áèð òÿíãèä ö÷öí ÿñàñ éîõäóð. Ðéþ ñàêèòúÿ áèëäèðäè êè, äîüðóäàí äà ýåíèø òÿíãèä ö÷öí ÿñàñ éîõäóð, Ðàìáåð áèëäèêëÿðèíè ÷ÿêèíìÿäÿí éàçà áèëÿð éà éîõ? –Ìÿí àíúàã à÷ûã ñþùáÿòëÿðè ãÿëÿìÿ àëûðàì. Ñèçäÿí àëäûüûì ìÿ’ëóìàòû áàøãà ìÿ’ëóìàòëàðäàí öñòöí òóòìàéàúàüàì. –Ñîíðà æóðíàëèñò ýöëöìñÿéÿðÿê ÿëàâÿ åòäè: –À÷ûã ñþùáÿò Ñÿí-æöñò äèëè èëÿ äàíûøìàã äåìÿêäèð. Ðéþ ñÿñèíè ãàëäûðìàäàí äåäè êè, áó áàðÿäÿ áèð øåé áèëìèð, àììà îíóí äèëè éàøàäûüû àëÿìäÿí áåçèêìèø, åéíè çàìàíäà ÿòðàôäàêûëàðûí çþâãöíÿ óéóøìóø, ùàãñûçëûüà âÿ áèýàíÿëèéÿ ãàðøû òÿêáàøûíà ÷ûõûø åäÿí áèð àäàìûí äèëèäèð. Ðàìáåð áîéíóíó ãûñûá, ùÿêèìÿ áàõûðäû. Íÿùàéÿò, î àéàüà ãàëõäû: –Çÿííèìúÿ ñèçè àíëàéà áèëäèì. Ùÿêèì îíó ãàïûéà òÿðÿô þòöðäö: –Ìÿñÿëÿéÿ áåëÿ ìöíàñèáÿòèíèçÿ ýþðÿ ñàü îëóí. Ðàìáåð åëÿ áèë äàðûõûðäû: –Áÿëè, –äåäè, –ìÿí áàøà äöøöðÿì, âàõòûíûçû àëäûüûìà ýþðÿ ìÿíè áàüûøëàéûí.


6

Ùÿêèì îíóí ÿëèíè ñûõûá äåäè êè, èíäè øÿùÿðäÿêè ñè÷îâóë ãûðüûíû ùàãäà áèð ìÿãàëÿ éàçûëñà, ìàðàãëû àëûíàðäû. Ðàìáåð úîøüóí ñÿñëÿ äåäè: –Ùÿ, áó ìÿñÿëÿ ìÿíè äÿ ìàðàãëàíäûðûð. Ñààò áåøäÿ ùÿêèì õÿñòÿëÿðÿ áàø ÷ÿêìÿê ö÷öí ÷ûõàíäà ïèëëÿêÿíäÿ îðòà éàøëû, àüûð ýþâäÿëè, éàñòûñèôÿò, ïûðïûçãàøëû áèð êèøè èëÿ ðàñòëàøäû. Ùÿêèì ùÿìèí êèøèíè ÿââÿëëÿð, åâèí àõûðûíúû ìÿðòÿáÿñèíäÿ éàøàéàí èñïàí ðÿããàñëàðûí ìÿíçèëèíäÿ ýþðìöøäö. Æàí Òàðó ïèëëÿêÿíäÿ, àéàüû àëòûíäà ÷àáàëàéûá úàí âåðÿí áèð ñè÷îâóëà áàõà-áàõà ñèãàðåò òöñòöëÿäèðäè. Î, áàøûíû ãàëäûðûá, ñàêèò íÿçÿðëÿðëÿ ùÿêèìÿ áàõäû, ñàëàìëàøäû. Ñîíðà äà áèëäèðäè êè, ñè÷îâóëëàðûí ÷îõàëìàñû âÿ áó âÿçèééÿòè ãÿðèáÿ ùàëäûð. Ùÿêèì úàâàá âåðäè: –Ùÿ, åëÿäèð. àììà àäàì ëàï áåçèêèð. –Áèð éàíäàí åëÿäèð, ùÿêèì, àäàìû áåçäèðèð. ×öíêè, èíäèéÿ ãÿäÿð áåëÿ øåé ýþðìÿìèøèê. Àììà áó âÿçèééÿò õîøóìà ýÿëèð, ùÿð ùàëäà õåéðÿäèð. Òàðó ÿëèíè áàøûíà ÷ÿêèá, ñà÷ûíû ýåðèéÿ äàðàäû, ñöñòëÿøìèø ñè÷îâóëà áèð äÿ áàõûá, ýöëöìñÿéÿýöëöìñÿéÿ äåäè: –Ùÿêèì, ùÿð ùàëäà áó åâ õèäìÿò÷èñèíèí èøèäèð. Åëÿ êö÷ÿéÿ ÷ûõàíäàúà ùÿêèì åâèí ãàðøûñûíäà äóðìóø åâ õèäìÿò÷èñèíè ýþðäö. Î, ãàïûíûí ýèðÿúÿéèíÿ ñþéêÿíìèøäè. Àäÿòÿí ÷ûëüûí ýþðöíÿí ñèôÿòèíäÿ éîðüóíëóã äóéóëóðäó. Ðéþ îíà è÷ÿðèäÿ ýþðäöéö ñè÷îâóë ùàãäà äàíûøàíäà ãîúà Ìèøåë: –Ùÿ, –äåäè, –áèëèðÿì. Èíäè ñè÷îâóë þëöëÿðèíè èêè-èêè, ö÷-ö÷ òàïûðàì. Áàøãà áèíàëàðäà äà âÿçèééÿò áåëÿäèð. Ãîúà éîðüóí âÿ ãàéüûëû èäè. Êþíöëñöç-êþíöëñöç áîéíóíó ãàøûéûðäû. Ðéþ îíóí ÿùâàëûíû ñîðóøäó. Àéäûí ìÿñÿëÿäèð êè, ãîúà âÿçèééÿòèíäÿí øèêàéÿòëÿíÿ áèëìÿçäè. Àììà íÿ èñÿ áèð íàðàùàòëûüû âàðäû. Þçö äåéèðäè êè, ñîí ýöíëÿð áèð àç äöøýöíëÿøèá. Ñè÷îâóë ÿùâàëàòû îíóí ÿùâàëûíû êîðëàéûá, îíëàð éîõà ÷ûõàíäàí ñîíðà èøëÿð ãàéäàñûíà äöøÿúÿê. Àììà åðòÿñè ýöí ñÿùÿð, àïðåëèí 18-äÿ, ùÿêèì àíàñûíû âàüçàëäàí ýÿòèðìÿê ö÷öí àøàüû äöøÿíäÿ ýþðäö êè, õèäìÿò÷è Ìèøåëèí ÿùâàëû áèð àç äà êîðëàíûá: çèðçÿìèäÿí äàìà ãÿäÿð ãàëõàí ïèëëÿêÿíèí öñòöíäÿ áèð éûüûí ñè÷îâóë þëöñö âàðäû. Ãîíøó åâëÿðèí çèáèë ãàáûëàðû äà ñè÷îâóë úÿñÿäëÿðè èëÿ äîëó èäè. Ùÿêèìèí àíàñû ñè÷îâóëëàð ùàããûíäà ñþùáÿòè åøèäÿíäÿ ùå÷ òÿÿúúöáëÿíìÿäè: –Áåëÿ èøëÿð îëàí øåéäèð, –äåäè. Ùÿêèìèí àíàñû àüñà÷, ãàðàýþç, ìöëàéèì áàõûøëû áèð ãàäûíäû. Î, îüëóíà öç òóòäó: –Ñÿíè ýþðÿíäÿ ñåâèíèðÿì, Áåðíàð. Ùå÷ áó ñè÷îâóë ÿùâàëàòû äà ñåâèíúèìÿ õÿëÿë ýÿòèðÿ áèëìÿç. Ùÿêèì èñÿ þç-þçöíÿ ôèêèðëÿøäè êè, äîüðóäàí äà àíàñû éàíûíäà îëàíäà ùÿð èø îíà àñàí ýþðöíöð. Àììà î, ñàíèòàðèéà èäàðÿñèíÿ çÿíý åòäè. Èäàðÿíèí ìöäèðè èëÿ òàíûø èäè. Ìöäèðäÿí ñîðóøäó êè, ùÿéÿòëÿðÿ, êö÷ÿëÿðÿ ñÿïÿëÿíìèø ñè÷îâóë úÿñÿäëÿðè ùàãäà åøèäèáìè? Ìöäèð Ìåðñéå úàâàá âåðäè êè, åëÿ îíóí þç èäàðÿñèíèí éàíûíäàí ÿëëèéÿ éàõûí ñè÷îâóë þëöñö òàïûáëàð. Áó ìÿñÿëÿíèí íÿ äÿðÿúÿäÿ úèääè îëäóüóíó ùå÷ î þçö äÿ áèëìèð. Ðéþ áèð ñþç äåéÿ áèëìÿçäè, ôèêèðëÿøèðäè êè, ñàíèòàðèéà èäàðÿñè áèð èø ýþðìÿëèäèð. Ìåðñéå úàâàá âåðäè: –Ùÿ, åëÿäèð, ýþñòÿðèø îëñà, éàõøûäûð. ßýÿð ìÿñëÿùÿò ýþðöðñÿíñÿ, ìÿí ÷àëûøûá ðÿùáÿðëèêäÿí ðÿñìè ýþñòÿðèø àëàðàì. –Ìÿí ìÿñëÿùÿò ýþðöðÿì, –äåéÿ Ðéþ ñþùáÿòè êÿñäè. Õèäìÿò÷è ãàäûí îíà äàíûøìûøäû êè, ÿðèíèí èøëÿäèéè èðè áèð çàâîääàí éöçëÿðëÿ ñè÷îâóë þëöñö éûüûáëàð. Òÿõìèíÿí åëÿ ùÿìÿí âàõòäàí øÿùÿð úàìààòûíûí íèýàðàí÷ûëûüû áàøëàìûøäû. ×öíêè, àïðåëèí 18-äÿí áàøëàéàðàã çàâîäëàðäàí, áþéöê àíáàðëàðäàí éöçëÿðëÿ ñè÷îâóë þëöñö òàïûëûðäû. Áÿ’çÿí óçóí-óçàäû úàí âåðÿí ñè÷îâóëëàðû âóðóá þëäöðìÿëè îëóðäóëàð. ßòðàô ìÿùÿëëÿëÿðäÿí òóòìóø øÿùÿðèí ìÿðêÿçèíÿ ãÿäÿð ùÿêèì ùÿð éåðäÿ, çèáèë ãàáëàðûíà äîëäóðóëìóø, éàõóä êåøêàë áîéó äöçöëìöø ñè÷îâóë úÿñÿäëÿðè ýþðöðäö. Ùÿìÿí ýöíäÿí àõøàì ãÿçåòëÿðè äÿ èøÿ ãàðûøäû. Éàçûðäûëàð êè, áÿëÿäèééÿ èäàðÿñè òÿ’úèëè þë÷ö ýþòöðìÿê ôèêðèíÿ ýÿëèá éà éîõ, ÿùàëèíè áó áÿëàäàí ãóðòàðìàã ö÷öí áèð òÿäáèð òþêÿúÿêìè? Áÿëÿäèééÿ èäàðÿñè èñÿ ùÿëÿ íÿ þë÷ö ýþòöðìöø, íÿ äÿ òÿäáèð òþêìöøäö, àììà èäàðÿ ùåé’ÿòèíèí éûüûíúàüûíû ÷àüûðìàãëà èøÿ áàøëàäû. Ñàíèòàðèéà èäàðÿñèíÿ ýþñòÿðèø âåðèëäè êè, þëö ñè÷îâóëëàðû ùÿð ñÿùÿð ñöáù ÷àüû òîïëàñûíëàð. Áöòöí ñè÷îâóëëàð òîïëàíäûãäàí ñîíðà îíëàðû èêè éöê ìàøûíûíà éûüûá, çèáèëéàíäûðìà çàâîäóíà àïàðñûíëàð âÿ éàíäûðñûíëàð.


7

Ñîíðàêû ýöíëÿðäÿ âÿçèééÿò äàùà äà àüûðëàøäû. Þëö ýÿìèðèúèëÿðèí ñàéû àðòûðäû. Ùÿð ñÿùÿð äàùà ÷îõ úÿñÿä òîïëàíûðäû. äþðäöíúö ýöíäÿí ñîíðà ñè÷îâóëëàð äÿñòÿ èëÿ à÷ûã ùàâàäà þëìÿéÿ ÷ûõûðäûëàð. Îíëàð êàíàëèçàñèéà áîðóëàðûíäàí, çèðçÿìèëÿðäÿí ÷ûõûá, óçóí úÿðýÿ èëÿ ñÿíäÿëÿéÿ-ñÿíäÿëÿéÿ èøûãëû éåðÿ òîïëàíûð, éåðëÿðèíäÿ ôûðëàíûð, àäàìëàðûí àðàñûíäàúà éûõûëûá þëöðäöëÿð. Ýåúÿëÿð ùÿéÿòëÿðäÿ, êè÷èê êö÷ÿëÿðäÿ úàí âåðÿí ñè÷îâóëëàðûí èíèëòèñè åøèäèëèðäè. ñÿùÿð èñÿ áàüëàðäà, êåøêàë ãûðàüûíäà òîïëàíìûø úÿñÿäëÿð òàïûëûðäû. Ùàìûñûíûí áóðíóíóí óúó ãàíëû èäè, áÿ’çèëÿðè øèøìèø âÿ èéëÿíìèø, áÿ’çèëÿðè èñÿ ãàõàúëàøñà äà, áûü òöêëÿðè ùÿëÿ éàïûõìàìûøäû. Øÿùÿðèí è÷èíäÿ, åâëÿðèí ýèðÿúÿéèíäÿ, ùÿéÿòëÿðäÿ êè÷èê äÿñòÿëÿðëÿ òîïëàíìûø úÿñÿäëÿð òàïûëûðäû. Áÿ’çÿí èíçèáàòè áèíàëàðûí çàëëàðûíäà, ìÿêòÿá ùÿéÿòèíäÿ, êàôåëÿðèí äþøÿìÿñèíäÿ äÿ òÿê-òÿê úÿñÿäëÿðÿ ðàñò ýÿëèðäèëÿð. ßùàëè îíëàðû øÿùÿðèí ÿí ìÿðêÿçè éåðëÿðèíäÿ ýþðöá, ãîðõóéà äöøöðäö. Àðì ìåéäàíûíäà, áóëâàðäà, Ôðîí-äþ Ìåð ýÿçèíòè ñàùÿñèíäÿ äÿ ñè÷îâóë þëöñöíÿ ðàñò ýÿëèðäèëÿð. Ñÿùÿð òåçäÿí ùÿð éàí úÿñÿäëÿðäÿí òÿìèçëÿíñÿ äÿ, ýöí ÿðçèíäÿ éàâàø-éàâàø øÿùÿð ñè÷îâóë þëöñö èëÿ äîëóðäó. Ýåúÿ âàõòû ýÿçèíÿíëÿð áÿ’çÿí òÿçÿ þëìöø áèð ñè÷îâóëóí éóìøàã úÿñÿäèíè òàïäàëàéûá, äèêñèíèðäèëÿð. Åëÿ áèë åâëÿðèìèçèí ñàíúûëäûüû áó òîðïàã þç åéèáëÿðèíè áèðóçÿ âåðèð, ùÿìèøÿ îíó è÷ÿðèäÿí ãàçûìûø êèôèð úàíëûëàðû ÷þëÿ ÷ûõàðûá, àëÿìÿ ýþñòÿðèðäè. Ùÿìèøÿ ñàêèò ùÿéàò ñöðìöø, èíäè, áèð íå÷ÿ ýöí ÿðçèíäÿ ÷àõíàøìàéà äöøìöø êè÷èê øÿùÿðèìèçèí âÿçèééÿòèíè òÿñÿââöð åäèí. Åëÿ áèë ùÿìèøÿ ñîéóããàíëû îëìóø ñàüëàì áèð àäàì áèðäÿí-áèðÿ úîøóáãàéíàìàüà áàøëàìûøäû. Èø î éåðÿ ýÿëèá ÷àòäû êè, Ðàíñäîã àýåíòëèéè (õÿáÿðëÿð, ñÿíÿäëÿð, ùÿð úöð ìÿñÿëÿ áàðÿäÿ ìÿ’ëóìàò âåðÿí áöðî) þçöíöí ðàäèî õÿáÿðëÿðèíäÿ ìÿ’ëóìàò âåðäè êè, òÿêúÿ àïðåë àéûíûí 25-äÿ àëòû ìèí èêè éöç îòóç áèð ñè÷îâóë þëöñö òîïëàíûá âÿ éàíäûðûëûá. Øÿùÿðèí âÿçèééÿòè ùàããûíäà àéäûí òÿñÿââöð âåðÿí áó ðÿãÿì ÿùàëèíèí ùÿéÿúàíûíû áèð àç äà àðòûðäû. Èíäèéÿ ãÿäÿð øèêàéÿòëÿíèðäèëÿð êè, øÿùÿðäÿ èéðÿíú áèð ùàäèñÿ áàø âåðèð. Èíäè èñÿ àíëàéûðäûëàð êè, íÿ ýÿëÿúÿéè, íÿ äÿ ìÿíøÿè ìÿ’ëóì îëàí áó áó ãåéðè-àäè ÿùâàëàòäà íÿ èñÿ ùÿäÿëÿéèúè áèð úÿùÿò äÿ âàð. Òÿêúÿ ñèíÿýèðëèéÿ òóòóëìóø ãîúà èñïàí, ÿëëÿðèíè îâóøäóðà-îâóøäóðà, ñåâèíúÿê áèð ñÿñëÿ åëÿ ùåé äåéèðäè: “Ùÿ, ÷ûõûðëàð, ñè÷îâóëëàð ÷ûõûðëàð. Àïðåëèí 28-äÿ Ðàíñäîã ìÿ’ëóìàò âåðäè êè, òÿõìèíÿí ñÿêêèç ìèí ñè÷îâóë þëöñö éûüûëûá. ×àøüûíëûã øÿùÿðè áöðöäö. úàìààò úèääè òÿäáèð ýþðöëìÿñèíè òÿëÿá åäèð, ðÿùáÿðëèéè ýöíàùëàíäûðûðäû. Äÿíèç ñàùèëèíäÿêè åâëÿðäÿ éàøàéàíëàðûí áÿ’çèëÿðè èñÿ, ÷ÿêèëèá, äÿíèçäÿ éàøàìàã èñòÿäèêëÿðèíè ñþéëÿéèðäèëÿð. Àììà åðòÿñè ýöí ìÿ’ëóìàò àýåíòëèéè õÿáÿð âåðäè êè, âÿçèééÿò ãÿôèëäÿí äÿéèøèá, ñàíèòàðèéà èäàðÿñè ýöí ÿðçèíäÿ õåéëè àç úÿñÿä òîïëàéûá. Øÿùÿð ðàùàò íÿôÿñ àëäû. Àììà åëÿ ùÿìÿí ýöí ýöíîðòà ÷àüû Ðéþ ìàøûíûíû åâèí ãàðøûñûíäà ñàõëàéàíäà ýþðäö êè, åâ õèäìÿò÷èñè èðÿëèêè òèíäÿí ÷ûõûá, àüûð àääûìëàðëà ýÿëèð. Êèøèíèí áàøû ñàëëàã, ãîëëàðû âÿ ãû÷ëàðû àðàëû, àääûìëàðû íèçàìñûç èäè. Ãîúà õèäìÿò÷è, áèð êåøèøèí ãîëóíà ýèðìèøäè, ùÿêèì êåøèøè äÿ òàíûéûðäû. Áó àäàì êåøèø Ïàíåëó èäè, ÷îõ ãàáèëèééÿòëè âÿ ìöáàðèç áèð äèí õàäèìè êèìè ùþðìÿò ãàçàíìûøäû. Äèíÿ áèýàíÿ îëàíëàð äà îíà ðÿüáÿò áÿñëÿéèðäèëÿð. Ùÿêèì äàéàíûá, îíëàðû ýþçëÿäè. Ãîúà Ìèøåëèí ýþçëÿðè ïàðûëòûëû, íÿôÿñè õûøûëòûëû èäè. Êèøè þçöíö ïèñ ùèññ åëÿéèá, ùàâàäà ýÿçèíìÿéÿ ÷ûõûáìûø. Àììà áîéíóíóí, ãîëòóãàëòû âÿçèëÿðèíèí âÿ íàçèê éåðèíèí äþçöëìÿç àüðûñûíäàí ýåðè ãàéûòìàëû îëóá âÿ ãàéûäà áèëìÿê ö÷öí êåøèø Ïàíåëóäàí êþìÿê èñòÿéèá. –Âÿçèëÿðèì øèøèá, –äåéÿ ãîúà äèëëÿíäè. –Éÿãèí íÿ âàõòñà ýöúÿ äöøìöøÿì. Ùÿêèì ÿëèíè ìàøûíûí ãàïûñûíäàí óçàäûá, Ìèøåëèí îíà òÿðÿô ÿéèëìèø áîéíóíó éîõëàäû. Áàðìàãëàðû àüàú äöéöíöíÿ îõøàéàí áèð øèøÿ òîõóíäó. –Ýåäèí, éàòûí éåðèíèçäÿ, ãûçäûðìàíûçû þë÷öí, ýöíîðòàäàí ñîíðà ñèçÿ áàø ÷ÿêÿðÿì. Åâ õèäìÿò÷èñè ýåäÿíäÿí ñîíðà Ðéþ êåøèø Ïàíåëóäàí ñè÷îâóëóí ÿùâàëàòû áàðÿäÿ íÿ ôèêèðëÿøäèéèíè ñîðóøäó. –Ùÿ! Çÿííèìúÿ åïèäåìèéàäûð, –äåéÿ êåøèø úàâàá âåðäè âÿ ýèðäÿ åéíÿêëÿðè àðõàñûíäà ýþçëÿðè ýöëäö. Íàùàðäàí ñîíðà Ðéþ àðâàäûíûí ñàüëàìëûã åâèíäÿí ýþíäÿðäèéè òåëåãðàìû éåíèäÿí îõóéóðäó êè, òåëåôîí çÿíý ÷àëäû. Çÿíý åäÿí îíóí êå÷ìèø õÿñòÿëÿðèíäÿí áèðè, áÿëÿäèééÿ èäàðÿñèíèí èø÷èñè èäè. Áó êèøè óçóí ìöääÿò öðÿê äàìàðûíûí ñûõûëìàñûíäàí ÿçàá ÷ÿêìèøäè âÿ êàñûá îëäóüóíà Ðéþ îíó ïóëñóç ìöàëèúÿ åëÿìèøäè. Î äåéèðäè: –Áÿëè, éàõøû êè, éàäûíûçäà ãàëìûøàì. Èíäè ñþùáÿò áàøãà àäàì ùàããûíäàäûð. Òåç áóðà ýÿëèí, ãîíøóìà íÿ èñÿ îëóá. Êèøè òþâøöéÿ-òþâøöéÿ äàíûøûðäû. Ðéþíöí éàäûíà åâ õèäìÿò÷èñè äöøäö, ôèêèðëÿøäè êè, ñîíðà îíà äà áàø ÷ÿêÿð. Áèð íå÷ÿ äÿãèãÿ ñîíðà î ìÿðêÿçäÿí êÿíàðäà, Ôåäùåðá êö÷ÿñèíäÿêè àë÷àã áèð åâèí ãàïûñûíäàí êå÷äè. Òÿçÿ ðÿíýëÿíìèø âÿ èé âåðÿí ïèëëÿêÿíèí éàðûñûíäà îíó ãàðøûëàìàüà


8

äöøÿí áÿëÿäèééÿ õèäìÿò÷èñè Æîçåô Ãðàíëà ýþðöøäö. Ãðàí òÿõìèíÿí ÿëëè éàøëû, ñàðûáûü, óúàáîé, äîíãàáåë, àðûã áèð êèøè èäè. Î Ðéþíöí ãàðøûñûíà ÷ûõäû: –Èíäè âÿçèééÿò éàõøûäûð, áèð àç ÿââÿë åëÿ áèëèðäèì êè, úàí âåðèð. Î, àüçûíû éàéëûãëà þðòìöøäö. Áèíàíûí èêèíúè âÿ àõûðûíúû ìÿðòÿáÿñèíäÿ ñîë òÿðÿôäÿéè ãàïûíûí öñòöíÿ ãûðìûçû òÿáàøèðëÿ éàçûëìûøäû: “Áóéóðóí è÷ÿðè, ìÿí þçöìö àñìûøàì. Îíëàð è÷ÿðè ýèðäèëÿð. Éûõûëìûø áèð ñòóëóí öñòöíäÿí êÿíäèð ñàëëàíûðäû. Ìàñà îòàüûí êöíúöíÿ ÷ÿêèëìèøäè. êÿíäèð ùàâàäà éåëëÿíèðäè. –Îíó êÿíäèðäÿí âàõòûíäà ãóðòàðìûøàì, –Ãðàí ñàäÿ äèëëÿ äàíûøñà äà, äèðÿíÿ-äèðÿíÿ ñþçöíÿ äàâàì åëÿäè. –Ãàïûäàí ÷ûõàíäà ñÿñ åøèòäèì. Ñîíðà ãàïûíûí öñòöíäÿ áó éàçûíû îõóéàíäà, áèëìèðÿì íåúÿ èçàù åëÿéèì, ÿââÿë ôèêèðëÿøäèì êè, çàðàôàòëà éàçûëûá. Ñîíðà èñÿ ãÿðèáÿ, äåìÿê îëàð êè, ãåéðè-àäè áèð èíèëòè åøèòäèì. –Î, áàøûíû ãàøûéà-ãàøûéà äåäè: – Çÿííèìúÿ, áîüàçû êÿíäèðÿ êå÷èðèá, ñàëëàíìàã ÿçàáëû èøäèð. Ìÿ’ëóì ìÿñÿëÿäèð êè, áåëÿ àíäà ÷þëäÿ äàéàíûá ýþçëÿìÿê îëìàçäû âÿ ìÿí è÷ÿðè òÿëÿñäèì. Îíëàð áàøãà áèð ãàïûíû èòÿëÿéèá, ãîíøó îòàüà êå÷äèëÿð. Îòàüûí þçö èøûãëû, äþøÿíÿúÿéè èñÿ êàñûá èäè. Ãûñàáîé, ýîíáóë áèð êèøè äÿìèð ÷àðïàéûäà óçàíìûøäû. Î äÿðèíäÿí íÿôÿñ àëà-àëà ãûçàðìûø ýþçëÿðèíè è÷ÿðè ýèðÿíëÿðÿ çèëëÿäè. Ùÿêèì äàéàíäû. Îíà åëÿ ýÿëäè êè, êèøèíèí õûðûëòûñû àðà âåðÿíäÿ îòàãäà ñè÷îâóëóí úèâèëòèñè åøèäèëèð. îòàüûí êöíúëÿðèíÿ äèããÿòëÿ áàõàíäàí ñîíðà Ðéþ õÿñòÿéÿ òÿðÿô ýÿëäè. Êèøè íÿ ÷îõ ùöíäöðäÿí éûõûëìûø, íÿ äÿ àüûð çÿäÿ àëìûøäû, áîüàç äàìàðëàðû êÿíäèðÿ òàá ýÿòèðìèøäè. Àììà ùÿð ùàëäà áèð àç áîüóëìà ãàëìûøäû. Êàðäèîãðàììà ÷ûõàðìàã ëàçûì èäè. Ùÿêèì êàíôîðà èéíÿñèíè âóðóá, äåäè êè, áèð íå÷ÿ ýöíÿ ùÿð øåé ãàéäàñûíà äöøÿúÿê. –Ñàü îëóí, ùÿêèì. –Êèøè õûðûëòûëû ñÿñëÿ òÿøÿêêöð åëÿäè. Ðéþ Ãðàíäàí ïîëèñ èäàðÿñèíÿ õÿáÿð âåðèá-âåðìÿäèéèíè ñîðóøàíäà Ãðàí ÷àøüûí-÷àøüûí úàâàá âåðäè: –Éîõ, äåìÿìèøÿì, éîõ... Ìÿí ôèêèðëÿøäèì êè, ùÿð øåéäÿí ÿââÿë... –Äöç ôèêèðëÿøìèñèíèç. –Ðéþ îíóí ñþçöíö êÿñäè. –Ìÿí þçöì õÿáÿð âåðÿðÿì. Áó âàõò õÿñòÿ ùÿðÿêÿòÿ ýÿëäè, äèðñÿêëÿíèá îòóðäó, å’òèðàç åäèá áèëäèðäè êè, õÿáÿð âåðìÿéèíÿ äÿéìÿç. –Ñàêèò îëóí. –Ðéþ îíó àðõàéûíëàøäûðìàã èñòÿäè. –Áóðàäà åëÿ áèð øåé éîõäóð. Ìÿñÿëÿ áóíäàäûð êè, ìÿí õÿáÿð âåðìÿéÿ áîðúëóéàì. –Àù!–äåéèá, õÿñòÿ éåðèíÿ óçàíäû. Ñîíðà ãûñà ùû÷ãûðûãëàðëà àüëàìàüà áàøëàäû. Áàéàãäàí êÿíàðäà äóðóá, áûüûíû äèäèøäèðÿí Ãðàí ÷àðïàéûéà éàíàøäû: –Éàõøû, úÿíàá Êîòàð. Áàøà äöøìÿê ëàçûìäûð êè, ùÿêèì áó èøäÿ ìÿñ’óëèééÿò äàøûéûð. Ìÿñÿëÿí, åëÿ áèðäÿí àüëûíûçà ýÿëäè êè, òÿçÿäÿí áåëÿ åäÿñèíèç... Êîòòàð ýþç éàøû òþêÿ-òþêÿ äåäè êè, äàùà áåëÿ èø ýþðìÿéÿúÿê, áó äà áèð àüûëñûçëûã èäè, èíäè èñÿ èñòÿéè áóäóð: îíäàí ÿë ÷ÿêñèíëÿð. Ðéþ îíà äÿðìàí éàçäû âÿ ñîíðà äåäè: –Éàõøû, ðàçûëàøäûã. Õÿáÿð âåðìÿðÿì, èêè-ö÷ ýöíäÿí ñîíðà ñèçÿ áàø ÷ÿêÿðÿì. Áèð äÿ áåëÿ ñÿôåùëèê åòìÿéèí. Ïèëëÿêÿíè äöøÿíäÿ ùÿêèì Ãðàíà äåäè êè, î ïîëèñÿ õÿáÿð âåðÿúÿê, àììà ðÿèñäÿí õàùèø åäÿúÿê êè, èñòèíòàã ö÷öí èêè ýöí ñîíðà ýÿëñèí. Ñîíðà ÿëàâÿ åòäè: –Áó ýåúÿ îíó íÿçàðÿòäÿ ñàõëàìàã ëàçûìäûð. Àèëÿñè âàðìû? –Àèëÿñèíè òàíûìûðàì. Àììà ìÿí þçöì îíà êåøèê ÷ÿêÿðÿì. –Ñîíðà î ÷èéèíëÿðèíè ÷ÿêäè: –Äöçöíÿ ãàëñà, ùå÷ äåéÿ áèëìÿðÿì êè, îíóí þçöíö òàíûéûðàì. Àììà ýÿðÿê äàð àéàãäà áèðèáèðèìèçÿ êþìÿê åäÿê. Ùÿéÿòÿ äöøÿíäÿ Ðéþ êöíú-áóúàüà íÿçÿð ñàëàíäàí ñîíðà Ãðàíäàí ñîðóøäó êè, ìÿùÿëëÿäÿ ñè÷îâóëëàð òàìàì éîõà ÷ûõûáìû? Áÿëÿäèééÿ õèäìÿò÷èñè äÿãèã áèð øåé áèëìèðäè. Äîüðóäóð, îíà áó ìÿñÿëÿ áàðÿäÿ äàíûøìûøäûëàð, àììà î, ìÿùÿëëÿ ñþùáÿòëÿðèíÿ ìÿùÿë ãîéìóðäó. –Ìÿíèì áàøãà ãàéüûëàðûì âàð, –äåäè. Ðéþ îíóí ÿëèíè ñûõäû. Ùÿêèì àðâàäûíà ìÿêòóá éàçìàçäàí ÿââÿë åâ õèäìÿò÷èñèíÿ áàø ÷ÿêìÿéÿ òÿëÿñèðäè. Àõøàì ãÿçåòëÿðèíè ñàòàíëàð ãûøãûðûøûðäûëàð êè, ñè÷îâóë áàñãûíû äàéàíûá. Ðéþ åâ õèäìÿò÷èñèíèí åâèíÿ ýèðÿíäÿ ýþðäö êè, êèøè áèð ÿëè èëÿ ãàðíûíû, î áèðè ÿëè èëÿ áîéíóíó òóòàðàã, ÷àðïàéûäàí àøàüû ñàëëàíûá, ýöú âåðÿ-âåðÿ éåðäÿêè ëÿéÿíÿ ãûðìûçû áèð ìàéå ãóñóð. Õåéëè ãóñàíäàí ñîíðà õèäìÿò÷è òÿíýíÿôÿñ, áèðòÿùÿð äèêÿëèá, éåðèíäÿ óçàíäû. Ãûçäûðìàñû îòóç äîããóç éàðûì èäè, áÿäÿíèíäÿêè øèøëÿð õåéëè áþéöìöøäö, áþéðöíäÿêè èêè ãàðà ëÿêÿ ýåòäèêúÿ àðòûðäû. Êèøè äàõèëè àüðûëàðäàí øèêàéÿòëÿíèðäè: –È÷èì éàíûð, áó çèáèë ìÿíè éàíäûðûð.


9

Î ñþçëÿðè òàì äåéÿ áèëìèð, áàø àüðûñûíäàí éàøàðìûø âÿ ýèðäÿëÿøìèø ýþçëÿðèíè ùÿêèìÿ òÿðÿô áèðòÿùÿð ÷åâèðèðäè. Ùÿêèì ñóñóá äóðìóøäó. Åâ õèäìÿò÷èñèíèí àðâàäû îíà éàíàøûá, êÿäÿðëè ñÿñëÿ ñîðóøäó: –Áó íÿ õÿñòÿëèêäèð? –Íÿ èñÿ áèð õÿñòÿëèêäèð. Ùÿëÿ áèð ñþç äåéÿ áèëìÿðÿì. Àõøàìà ãÿäÿð ïÿùðèç ñàõëàäûí âÿ ìÿ’äÿñèíè òÿìèçëÿéèí. ×îõëó ñó âåðèí, è÷ñèí. Åëÿ ÿñëèíäÿ åâ õèäìÿò÷èñè ñóñóçëóãäàí éàíûðäû. Åâÿ ãàéûäàí êèìè Ðéþ øÿùÿðèí ÿí òàíûíìûø ùÿêèìëÿðèíäÿí áèðè Ðèøàðà çÿíý âóðäó. Ùÿìêàðû îíóí ñóàëûíà áåëÿ úàâàá âåðäè: –Éîõ, ìÿí ùÿëÿëèê åëÿ áèð ãåéðè-àäè ùàë ýþðìÿìèøÿì. –Éöêñÿê ùÿðàðÿòëè âÿ äàõèëè éàíüûëàðäàí øèêàéÿòëÿíÿí õÿñòÿíèç éîõäóð? –Ùÿ, âàð, èêè íÿôÿð áÿäÿíëÿðèíäÿêè øèøëÿðèí éàíüûëû àüðûëàðûíäàí øèêàéÿòëÿíèð. –Ãåéðè-àäè ùàëà áÿíçÿéèð? –Ùì... Áèëèðñèíèçìè, àäè ùàë áåëÿäèð êè... Àõøàì öñòö åâ õèäìÿò÷èñè ñàéûãëàéûð, ãûðõ äÿðÿúÿ ãûçäûðìà è÷èíäÿ ñè÷îâóëëàðäàí øèêàéÿòëÿíèðäè. Ðéþ èñòÿäè øèøëÿðäÿí áèðèíè éîõëàñûí. Õÿñòÿ àüðûäàí “Àù, ÿúëàôëàð! äåéÿ áàüûðäû. Øèøëÿð äàùà äà áþéöìöø, áÿðêèìèø, äàìàð-äàìàð îëìóøäóëàð. Õÿñòÿíèí àðâàäû áàøûíû èòèðìèøäè. Ùÿêèì îíà äåäè: –Îíó ýþçäÿí ãîéìàéûí. Âÿçèééÿòè àüûðëàøñà, ìÿíÿ õÿáÿð âåðèí. Åðòÿñè ýöí, àïðåëèí 30-äà, ìàâè, íÿìëè ñÿìàäà èëûã áèð ìåù îéíàéûðäû. Êöëÿê øÿùÿðèí óçàã ÿòðàôëàðûíäàí ýöë-÷è÷ÿê ÿòðè ýÿòèðèðäè. Ñÿùÿð òåçäÿí êö÷ÿäÿí ýÿëÿí ñÿñëÿð äÿ ùÿìèøÿêèíäÿí øÿí âÿ úàíëû èäè. Áèð ùÿôòÿ ÿðçèíäÿ áàøûíà ýÿëìèø àíëàøûëìàç ÿùâàëàòäàí éàõà ãóðòàðìûø áàëàúà øÿùÿðèìèç ö÷öí áó ýöí éåíè áèð ýöí èäè. Àðâàäûíäàí ìÿêòóá àëûá, àðõàéûíëàøìûø ùÿêèì äÿ åâ õèäìÿò÷èñèíèí ìÿíçèëèíÿ äöøÿíäÿ þçöíö ýöìðàù ùèññ åäèðäè. Åëÿ õÿñòÿíèí ãûçäûðìàñû äà ñÿùÿð îòóç ñÿêêèç äÿðÿúÿéÿ åíìèøäè. –Âÿçèééÿò äöçÿëèð, åëÿìè ùÿêèì? –äåéÿ õèäìÿò÷èíèí àðâàäû ñîðóøäó. –Ýþçëÿéÿê, ýþðÿê íÿ îëóð. Àììà ýöíîðòà ÷àüû õÿñòÿíèí ãûçäûðìàñû ãÿôèëäÿí ãûðõ äÿðÿúÿéÿ ãàëõäû, î àðà âåðìÿäÿí ñàéûãëàìàüà âÿ ãóñìàüà áàøëàäû. Øèøëÿðèí àüðûñû äàùà äà àðòìûøäû âÿ åëÿ áèë åâ õèäìÿò÷èñè áîüàçûíû óçàäûá, ìöìêöí ãÿäÿð áàøûíû áÿäíèíäÿí àðàëû ñàõëàìàüà ÷àëûøûðäû. Àðâàäû ÷àðïàéûíûí àéàã òÿðÿôèíäÿ îòóðóá, éîðüàíûí öñòöíäÿí ÿëèíè åùòèéàòëà ÿðèíèí àéàãëàðû öñòöíÿ ãîéìóøäó. Î, ùÿêèìèí öçöíÿ áàõûðäû. Ùÿêèì äåäè: –Ãóëàã àñûí, ýÿðÿê îíó àéðû àéðû éåðäÿ òÿê ñàõëàéàã âÿ ôÿðäè ìöàëèúÿéÿ êå÷ÿê. Èíäè õÿñòÿõàíàéà çÿíý åäÿðÿì, òÿ’úèëè éàðäûì ìàøûíû èëÿ àïàðàðûã. Èêè ñààò ñîíðà òÿ’úèëè éàðäûì ìàøûíûíäà ùÿêèìëÿ àðâàä ÿéèëèá õÿñòÿéÿ áàõûðäûëàð. Õÿñòÿíèí ÿðï áàüëàìûø àüçûíäàí êÿñèê-êÿñèê “Ñè÷îâóëëàð! ñþçö ó÷óðäó. Îíóí áóëàøûã äîäàãëàðû ýþéÿðìèø, ýþç ãàïàãëàðû éóìóëìóøäó, øèøäÿí ñûõûëìûø íÿôÿñè ãûñà âÿ õûðûëòûëû èäè. áÿäÿíè àñìà õÿðÿéèí äèáèíÿ åëÿ úóììóøäó êè, åëÿ áèë õÿðÿê îíóí öñòöíö þðòöá, éîõà ÷ûõàðìàã èñòÿéèð, éàõóä àøàüûäàí, éåðèí äÿðèíëèéèíäÿí ùàíñû áèð ãöââÿñÿ îíó þçöíÿ òÿðÿô äàðòûðäû. Åâ õèäìÿò÷èñè ýþçÿýþðöíìÿç, àüûð áèð éöêöí àëòûíäà áîüóëóðäó. Àðâàäû àüëàéûðäû: –Äåìÿëè, äàùà öìèä éîõäóð, ùÿêèì? Ðéþ áèð àç ñóñóá: –Î þëäö, –äåäè. *** Åâ õèäìÿò÷èñèíèí þëöìö, äåìÿê îëàð êè, ãÿðèáÿ, àíëàøûëìàç áèð äþâðÿ ñîí ãîéäó âÿ éåíè, äàùà ÷ÿòèí áèð äþâð áàøëàäû. Áó éåíè äþâðäÿ òÿÿúúöá âÿ àíëàøûëìàçëûãëàð éàâàø-éàâàø ùÿéÿúàí âÿ âÿ ãîðõóéà ÷åâðèëäè. Øÿùÿðèìèçèí ÿùàëèñè âÿçèééÿòè ýþðöá, àíëàñàëàð äà, ùå÷ àüûëëàðûíà ýÿòèðÿ áèëìèðäèëÿð êè, òàëå áèçèì áàëàúà øÿùÿðìèçè ñè÷îâóëëàðûí ýöíÿãàðøûäà ãûðûëäûüû âÿ åâ õèäìÿò÷èëÿðèíèí ãÿðèáÿ õÿñòÿëèêäÿí þëäöéö áèð ýóøÿéÿ ÷åâèðèá. Áó ìÿñÿëÿäÿ îíëàð ñÿùâ åäèðäèëÿð âÿ ôèêèðëÿðè äÿéèøìÿëè èäè. ßýÿð ÿùâàëàò èíäèéÿ ãÿäÿð îëìóøëàðëà áèòñÿéäè, îíëàð éåíÿ äÿ ÿââÿëêè àäÿò-ÿí’ÿíÿëÿðè èëÿ éàøàìàüà áàøëàéàúàãäûëàð. Èø åëÿ ýÿòèðäè êè, øÿùÿðèí åâ õèäìÿò÷èëÿðè äÿ, âàðëû ñàêèíëÿðè äÿ úÿíàá Ìèøåëèí ýåòäèéè éîëëà ùÿéàòäàí ýåòìÿéÿ áàøëàäûëàð. Åëÿ ùÿìèí âàõòäàí äà ãîðõó âÿ ùÿéÿúàí øÿùÿðè áöðöäö. Òÿçÿ ÿùâàëàòëàðûí ýåíèø òÿñâèðèíÿ áàøëàìàçäàí ÿââÿë ùåêàéÿò÷è ìÿñëÿùÿò áèëèð êè, áèð àç ÿââÿëêè ÿùâàëàòëàð ùàããûíäà áàøãà áèð øàùèäèí ôèêðèíè äÿ áèëÿê. Ñþùáÿòèí ÿââÿëèíäÿ àäûíû ÷ÿêäèéèìèç Æàí Òàðó Îðàí øÿùÿðèíÿ áèð íå÷ÿ ùÿôòÿ ÿââÿë ýÿëìèø âÿ ýÿëäèéè âàõòäàí äà


10

ìÿðêÿçäÿêè èðè ìåùìàíõàíàëàðäàí áèðèíäÿ éàøàéûðäû. Äàâðàíûøûíäàí ùèññ îëóíóðäó êè, þç ýÿëèðè èëÿ ñÿðáÿñò éàøàìàã èìêàíû âàð. Øÿùÿð úàìààòû îíà éàâàø-éàâàø þéðÿíìèøäè, ùå÷ êèìèí àüëûíà ýÿëìÿäè êè, îíóí ùàðàäàí âÿ íÿ ö÷öí ýÿëäèéè èëÿ ìàðàãëàíñûí. Îíà øÿùÿðèí áöòöí èúòèìàè éåðëÿðèíäÿ ðàñò ýÿëìÿê îëàðäû. Ëàï éàçûí ÿââÿëèíäÿí òåç-òåç ÷èìÿðëèéÿ ýåäèð âÿ öçìÿêäÿí ëÿççÿò àëûðäû. Ùÿìèøÿ ýöëöìñÿéÿí áó õåéèðõàù àäàì ùÿð úöð ÿéëÿíúÿéÿ ãîøóëóð, àììà ùå÷ áèðèíÿ àëóäÿ îëìóðäó. Îíóí áèðúÿ àäÿòè áÿëëè èäè: øÿùÿðèìèçäÿ ñàéúà ÷îõ îëàí èñïàí ðÿããàñ âÿ ìóñèãè÷èëÿðèíÿ òåç-òåç áàø ÷ÿêèðäè. Áèð ñþçëÿ, îíóí äà ýöíäÿëèéèíäÿ ùÿìÿí ÷ÿòèí ýöíëÿð áàðÿäÿ àðäûúûë ãåéäëÿð âàðäû. Áó ãåéäëÿðèí äÿ þçöíÿìÿõñóñ úÿùÿòëÿðè âàð âÿ ùèññ îëóíóð êè, ìöÿëëèô ùàäèñÿéÿ úèääè ÿùÿìèééÿò âåðìÿéèá. Èëê áàõûøäà àäàìà åëÿ ýèëèð êè, Òàðó ùàäèñÿëÿðÿ çÿððÿáèíèí òÿðñ öçö, óçàã ýþñòÿðÿí òÿðÿôè èëÿ áàõûá. Ãÿðÿç êè, òàðèõè îëìàéàí áèð ÿùâàëàòûí òàðèõèíè éàçìàüà ÷àëûøûá. Áó úÿùÿòÿ àäàì òÿÿññöôëÿíèð, ùÿì äÿ ôèêèðëÿøèðñÿí êè, ìöÿëëèô ùèññèééàòñûç àäàìäûð. Àììà ãåéä äÿôòÿðèíäÿ ùÿìÿí äþâðÿ àèä åëÿ éàçûëàð âàð êè, ÿùÿìèééÿòñèç ñàéûëñà äà, õûðäà òÿôñèëàòëàðà âÿ ãÿðèáÿëèéèíÿ ýþðÿ ìöÿëëèô ùàããûíäà òÿëÿñèê ôèêèð ñþéëÿìÿéÿ ìàíå îëóð. Æàí Òàðóíóí èëê ãåéäëÿðè Îðàíà ýÿëäèéè âàõòäàí áàøëàéûð. Áó ãåéäëÿðäÿí äóéóëóð êè, î òÿáèÿòÿí éàðàøûãñûç áèð øÿùÿðÿ ýÿëìÿñèíäÿí ãÿðèáÿ áèð ðàçûëûã ùèññè èëÿ äàíûøûð. Øÿùÿð áÿëÿäèééÿ èäàðÿñèíèí áèíàñûíû áÿçÿéÿí èêè òóíú øèðè îëäóüó êèìè òÿñâèð åäèð, øÿùÿðèí àüàúñûç, áèíàëàðûí éàðàøûãñûç îëìàñû, øÿùÿðèí ñÿôåù áèð ïëàí öçðÿ òèêèëìÿñè áàðÿäÿ ùÿâÿñëÿ ñþùáÿò à÷ûð. Òàðó òðàìâàéäà âÿ êö÷ÿëÿðäÿ åøèòäèéè ñþùáÿòëÿðè äÿ ùå÷ áèð èçàùàò ÿëàâÿ åòìÿäÿí ãÿëÿìÿ àëìûøäû. Éàëíûç äàùà ñîíððà, Êàìï àäëû áèð íÿôÿð áàðÿäÿ åøèòäèéè ñþùáÿòè ãÿëÿìÿ àëàðêÿí ìöÿëëèô èçàùàò äà âåðèá. Òàðó èêè òðàìâàé íÿçàðÿò÷èñèíèí ñþùáÿòèíè åøèòìèøäè: “–Ñÿí Êàìïû òàíûéûðäûíìû? –Êàìïû? Óúàáîé, ãàðàáûü îüëàí? –Ùÿ, åëÿäèð. Éîëäÿéèøÿí èøëÿéèðäè. –Áÿëè, òàíûéûðäûì. –Ùÿ, êèøè þëöá. –Áàù, íÿ âàõò þëöá? –Ñè÷îâóë ÿùâàëàòûíäàí ñîíðà. –Èøÿ áàõ ùà! Íÿäÿí þëöá àõû? –Áèëìèðÿì, äåéÿñÿí, ãûçäûðìàäàí. Åëÿ þçö äÿ äþçöìëö àäàì äåéèëäè. Ãîëëàðûíûí àëòûíäàí éàðà ÷ûõàðûáìûø. Äþçÿ áèëìÿéèá, þëöá. –Êÿíàðäàí áàõàíäà ñàüëàì àäàìà îõøàéûðäû. –Éîõ, úèéÿðëÿðè çÿèô èäè, þçö äÿ Îðôåîí îðêåñòðèíäÿ ìóñèãè÷è èäè. Þìðö áîéó ýöú âåðèá, òðóáà öôöðÿí àäàìûí úèéÿðè äþçìÿç. –Ùÿ, åëÿäèð, –äåéÿ èêèíúè íÿçàðÿò÷è ñþùáÿòÿ éåêóí âóðäó. Àäàìûí êè, úèéÿðè õÿñòÿ îëäó, ýÿðÿê òðóáà öôöðìÿñèí. Áèð íå÷ÿ ãåéääÿí ñîíðà Òàðó þç-þçöíÿ ñóàë âåðèð êè, íÿ ö÷öí Êàìï ñÿðôÿñèç áèð èøÿ ãîøóëóáþ, Îðôåîí îðêåñòðèíÿ éàçûëìûø âÿ ñÿùùÿòè èìêàí âåðìÿäèéè ùàëäà áàçàð ýöíö íöìàéèøëÿðèíäÿ ìóñèãè÷èëèê åäèðìèø. Áàøãà áèð ÿùâàëàò. Òàðóíóí ïÿíúÿðÿñè èëÿ öçáÿöçäÿêè åéâàí òåç-òåç áàø âåðÿí áó ùàäèñÿ èëÿ îíó ìàðàãëàíäûðûá. Òàðóíóí ïÿíúÿðÿñè éàíäàêû êþíäÿëÿí êö÷ÿéÿ à÷ûëûðìûø âÿ áó êö÷ÿíèí êþëýÿëèêëÿðèíäÿêè ïèøèêëÿð óçàíûá, ìöðýö âóðóðëàðìûø. Ùÿð ýöí íàùàðäàí ñîíðà áöòöí øÿùÿð èñòèíèí òÿ’ñèðèíäÿí ìöðýöëÿäèéè âàõò êö÷ÿíèí î öçöíäÿêè åéâàíà ãûñàáîé, ãîúà áèð êèøè ÷ûõàðìûø. Àü ñà÷ëàðû ñÿëèãÿ èëÿ äàðàíìûø, úèääè ýþðêÿìëè, øàõ ãàìÿòëè, ùÿðá÷èëÿð êèìè éûüúàì ýåéèìëè áó êèøè åéâàíäà äóðóá, “Ìèíå, ìèíå äåéÿ, àñòà âÿ ìöëàéèì ñÿñëÿ ïèøèêëÿðè ÷àüûðûðìûø. Ïèøèêëÿð èñÿ ÿââÿëúÿ éåðëÿðèíäÿí òÿðïÿíìÿäÿí éóõóäàí ñàðàëìûø ýþçëÿðèíè à÷ûá, îíà áàõàðëàðìûø. Êèøè êàüûç âÿðÿãëÿðèíè äîüðàéûð, àøàüûéà ñÿïÿëÿéèð, ïèøèêëÿð ó÷óøàí àü êÿïÿíÿêúèêëÿðëÿ ìàðàãëàíûð, êö÷ÿíèí îðòàñûíà ýÿëèð, ïÿíúÿëÿðèíè éåðÿ äöøÿí êàüûç ãûðûíòûëàðûíà òÿðÿô óçàäûðäûëàð. Åëÿ áó âàõò ãûñàáîé ãîúà ïèøèêëÿðè íèøàí àëûá, àøàüûéà òöïöðöð, ÿýÿð òöïöðúÿéè ïèøèêëÿðèí áèðèíèí öñòöíÿ äöøñÿ, ýöëöðìöø. Íÿùàéÿò, ùèññ îëóíóðäó êè, áó øÿùÿðèí òèúàðÿò÷è òÿáèÿòè, îíóí ýþðêÿìèíèí, èøýöçàðëûã âÿ ÿéëÿíúÿëÿðèíèí äÿ òèúàðÿò ìÿñÿëÿëÿðèíÿ õèäìÿò åòìÿñè Òàðóíó ìàðàãëàíäûðìûøäû. Áó ãÿðèáÿëèê (ýöíäÿëèêäÿ áó âÿçèééÿò “ãÿðèáÿëèê àäëàíäûðûëûá) Òàðóíóí õîøóíà ýÿëìèøäè âÿ î àõòàðäûüûíû òàïìûø àäàì êèìè ùÿéÿúàíà “Àõûð êè! èôàäÿñèíè äÿ èøëÿòìèøäè. Ñÿééàùûí ùÿìÿí äþâðÿ àèä ãåéäëÿðèíèí àíúàã áó éåðèíäÿ ôÿðäè úÿùÿòëÿð äóéóëóð. Áó ãåéäëÿðèí ìÿ’íàñûíû âÿ úèääèëèéèíè äÿ àéûðä åòìÿê ÷ÿòèíäèð. Ìåùìàíõàíà ùåñàáäàðûíûí îòàãäà ñè÷îâóë þëöñö ýþðÿíäÿí ñîíðà ðÿãÿìëÿðè ñÿùâ ñàëìàñû ùàããûíäà ãåéäèíäÿí ñîíðà Òàðó áàøãà éàçûëàðûíäàí ôÿðãëè, ÷ÿòèí àíëàøûëàí áèð õÿòòëÿ éàçûá: “Ñóàë: âàõòû èòèðìÿìÿê ö÷öí íÿ åäÿñÿí? Úàâàá: âàõòûí ÷îõ


11

îëäóüóíó äóéàñàí. Èìêàíëàð: äèø ùÿêèìèíèí ãÿáóë îòàüûíäà, íàðàùàò áèð ñòóëäà ýöíëÿðëÿ îòóðóá, ýþçëÿéÿñÿí; áàçàð ýöíöíö ýöíîðòàäàí ñîíðà þç åéâàíûíäà êå÷èðÿñÿí; àíëàìàäûüûí äèëäÿ ìöùàçèðÿéÿ ãóëàã àñàñàí, ÿí óçàã âÿ ÿí íàðàùàò äÿìèð éîëó èëÿ ñÿéàùÿòÿ ÷ûõàñàí, þçö äÿ îòóðìàüà éåðèí îëìàéà; òàìàøà áèëåòè ö÷öí ñààòëàðëà íþâáÿéÿ äóðàñàí, àõûðäà äà áèëåò àëà áèëìÿéÿñÿí âÿ è. à. “Áåëÿ öñëóá âÿ ôèêèð ãàðûøûãëûüûíäàí ñîíðà ìöÿëëèô ãÿôèëäÿí øÿùÿðèìèçèí òðàìâàéëàðûíû, îíëàðûí éàðàøûãñûçëûüûíû, ðÿíýëÿðèíèí çþâãñöç âÿ è÷ÿðèëÿðèíèí íàòÿìèç îëìàñûíû òÿñâèð åòìÿéÿ áàøëàéûð âÿ ôèêðèíè “ÿ’ëàäûð ñþçö èëÿ áèòèðäèéèíäÿí áèð øåé àíëàìàã îëìóð. Ñè÷îâóë ÿùâàëàòû ùàããûíäà èñÿ Òàðóíóí ãåéäëÿðè áåëÿäèð: “Áó ýöí öçáÿöçäÿêè ãîúàíûí ÷àøãûí ýþðêÿìè âàð. Ïèøèêëÿð äàùà ýþðöíìöðëÿð. Êö÷ÿëÿðÿ ñÿïÿëÿíìèø ÷îõëó ñè÷îâóë þëöñöíÿ ýþðÿ ïèøèêëÿð éîõà ÷ûõûáëàð. Çÿííèìúÿ, ïèøèêëÿð þëö ñè÷îâóëó éåìèðëÿð. Éàäûìà ýÿëèð êè, ìÿíèì ïèøèêëÿðèì þëö ñè÷îâóëà èêðàùëà áàõûðäûëàð. Éÿãèí ïèøèêëÿð ãà÷ûá, çèðçÿìèëÿðÿ éûüûøûáëàð âÿ ãîúà îíëàðû ýþðìÿäèéèíäÿí ïÿðèøàí èäè. Ñà÷û ùÿìèøÿêè êèìè ñÿëèãÿëè äàðàíìàìûøäû, ãàìÿòè äÿ ÿââÿëêè êèìè øàõ äåéèëäè. Ùèññ îëóíóðäó êè, íèýàðàíäûð. Î åéâàíäà áèð àç äàéàíûá, è÷ÿðè ãàéûòäû. Àììà ãàéûòìàçäàí ÿââÿë áîø êö÷ÿéÿ òöïöðäö äÿ. Áó ýöí òðàìâàéäà ñè÷îâóë þëöñö òàïäûëàð. Òðàìâàé äàéàíäû. Ùå÷ êèì áàø ÷ûõàðà áèëìèðäè êè, ñè÷îâóë òðàìâàéà íåúÿ ýèðèá. Èêè-ö÷ ãàäûí òðàìâàéäàí äöøäö. Ñîíðà ñè÷îâóëó ÷þëÿ àòäûëàð. Òðàìâàé éîëà äöøäö. Ìåùìàíõàíàäà ýåúÿ íþâáÿò÷èñè èøëÿéÿí àáûðëû áèð êèøè ìÿíÿ äåäè êè, áó ñè÷îâóë ÿùâàëàòû íÿ èñÿ áèð áÿëà ýÿòèðÿúÿê. “Áèëèðñèíèçìè, ñè÷îâóëëàð ýÿìèíè òÿðê åäÿíäÿ... Ìÿí äÿ úàâàá âåðäèì êè, ñè÷îâóë âÿ ýÿìè ìÿñÿëÿñè ìÿ’ëóìäóð, àììà áó ÿùâàëàòûí øÿùÿðäÿ áàø âåðìÿñèíèí íÿòèúÿñèíè éîõëàéàí îëìàéûá. Êèøè ôèêðèíäÿí äþíìöðäö. Îíäà ìÿí ñîðóøäóì êè, ìÿñÿëÿí, íåúÿ áÿëà áàø âåðÿ áèëÿð? Î äà áèð øåé áèëìèðäè êè, ÷öíêè ýÿëÿí áÿëàíû ÿââÿëúÿäÿí ýþðìÿê îëìóð. Àììà î áèëäèðäè êè, åëÿ çÿëçÿëÿ äÿ ýþçëÿìÿê îëàð. Ìÿí îíóí ôèêðèíÿ øÿðèê îëàíäà, áÿñ íÿéÿ ýþðÿ ãîðõìàäûüûìû ñîðóøäó. Îíäà ìÿí áåëÿ úàâàá âåðäèì: Ìÿíè àíúàã ìÿ’íÿâè ðàùàòëûã ìàðàãëàíäûðûð. Êèøè ìÿíè éàõøû áàøà äöøäö. Ìåùìàíõàíàíûí ðåñòîðàíûíäà ìàðàãëû áèð àèëÿ ýþðöðÿì. Àèëÿ áàø÷ûñû äèê éàõàëûãëû ãàðà êîñòéóì ýåéìèø óúàáîé, àðûã áèð êèøèäèð. Áàøûíûí îðòàñû äàçäûð, éàíëàðäà èñÿ èêè ÷ÿíýÿ áîç òöêö âàð. Áèð úöò õûðäà âÿ ñÿðò ýþçëÿðè, íàçèê áóðíó âÿ ñàëëàã äîäàãëàðû êèøèíèí òÿ’ëèì-òÿðáèéÿ ýþðìöø éàïàëàã ãóøóíà îõøàäûð. Î ðåñòîðàíûí ãàïûñûíà áèðèíúè ÷àòûð, êÿíàðà ÷ÿêèëèð, ãàðà ñè÷àíà îõøàéàí àðâàäûíû èðÿëè áóðàõûð, ñîíðà äàáàíëàðûíû éåðÿ äþéÿ-äþéÿ þçö è÷ÿðè êå÷èð, äàùà ñîíðà èñÿ òÿ’ëèì àëìûø êö÷öêëÿð êèìè ýåéèíäèðèëìèø áàëàúà áèð îüëàíëà áèð ãûçúûüàç ýÿëèðëÿð. Î ñòîëà ÷àòûð, ýþçëÿéèð êè, ÿââÿë àðâàäû îòóðñóí, ñîíðà þçö îòóðóð âÿ íÿùàéÿò, áàëàúàëàð þç ñòóëëàðûíà ÷þêöðëÿð. Î, àðâàäûíû íÿçàêÿòëÿ àúûëàéûð, âàðèñëÿðèíÿ ñÿðò ñþçëÿðëÿ ìöðàúèÿò åäèðäè: –Íèêîë, ñÿí þçöíö îëäóãúà ïèñ àïàðûðñàí! Ãûçúûüàç àç ãàëûð àüëàñûí. Êèøèéÿ äÿ åëÿ áó ëàçûìäûð. Áó ñÿùÿð îüëàí ñè÷îâóë ÿùâàëàòûíà ýþðÿ ÷îõ ùÿéÿúàíëû èäè âÿ ìàñà àðõàñûíäà íÿ èñÿ äåìÿê èñòÿéèðäè. –Ôèëèï, ñöôðÿ áàøûíäà ñè÷îâóëäàí äàíûøìàçëàð. Áåëÿ ñþçö àüçûíà àëìàüû ñÿíÿ ãàäàüàí åäèðÿì. –Àòàíûç äöç äåéèð, –äåéÿ ãàðà ñè÷àí äèëëÿíäè. Êö÷öêëÿð áóðóíëàðûíû áîøãàáëàðûíà òÿðÿô ÿéäèëÿð, éàïàëàã èñÿ àðâàäûíûí ñþçëÿðèíäÿí ðàçû ãàëäûüûíû áèëäèðìÿê ö÷öí áàøûíû ìÿ’íàëû-ìÿ’íàëû éåëëÿäè. Áåëÿ èáðÿòàìèç ìèñàëà áàõìàéàðàã, øÿùÿðäÿ ñè÷îâóë ÿùâàëàòûíäàí äàíûøàíëàð ÷îõ èäè. Ãÿçåò äÿ èøÿ ãîøóëìóøäó. ßââÿëëÿð ìöõòÿëèô éàçûëàð äÿðú åäÿí éåðëè õÿáÿðëÿð áþëìÿñè èíäè àíúàã áÿëÿäèééÿ èäàðÿñèíè òÿíãèäëÿ ìÿøüóë èäè: áèçèì ðÿÿùáÿðëÿðèí ùå÷ àüëûíà ýÿëèðìè êè, áó ýÿìèðèúèëÿðèí èéëÿíìèø úÿñÿäëÿðè íåúÿ áÿëà ýÿòèðÿ áèëÿð?. Ìåùìàíõàíàíûí äèðåêòîðó äà àíúàã áó ìÿñÿëÿäÿí äàíûøûðäû. Îíóí þçöíäÿí ÷ûõìàüà ùàããû âàðäû. Àäëû-ñàíëû áèð ìåùìàíõàíàíûí ëèôòèíäÿí ñè÷îâóë úÿñÿäè òàïûëìàñû éàõøû ùàë äåéèëäè. Îíó ñàêèòëÿøäèðìÿê ö÷öí äåäèì: –Èíäè åëÿ ùàìû áó âÿçèééÿòäÿäèð. –Åëÿäèð, –äåéÿ î úàâàá âåðäè, –èíäè áèç äÿ îëìóøóã ùàìûíûí òàéû. Åëÿ úàìààòû íàðàùàò åëÿìÿéÿ áàøëàìûø ãÿðèáÿ ãûçäûðìà ùàããûíäà ñþùáÿòè äÿ îíäàí åøèòìèøäèì. Ìåùìàíõàíàäàêû õèäìÿò÷è ãàäûíëàðäàí áèðè äÿ ãûçäûðìàéà òóòóëìóøäó. –Ùÿð ùàëäà éîëóõóúó õÿñòÿëèê äåéèë, –äåéÿ î òÿëÿñèê ÿëàâÿ åëÿìèøäè. Ìÿí äÿ îíà úàâàá âåðäèì êè, ìÿíèì ö÷öí ôÿðãè éîõäóð. Äèðåêòîð äåäè: –Ùÿ! Ýþðöðÿì. Ñèç äÿ åëÿ ìÿíèì êèìè ôàòàëèñòñèíèç. ßñëèíäÿ ìÿí áåëÿ áèð ñþç äåìÿìèøäèì âÿ þçöì äÿ ôàòàëèñò äåéèëÿì. Äèðåêòîðà åëÿ áåëÿúÿ äÿ äåäèì...


12

Åëÿ ùÿìÿí äþâðäÿí áàøëàéàðàã Òàðóíóí ýöíäÿëèéèíäÿ ÿùàëèíè íèýàðàí ãîéìàüà áàøëàìûø ãÿðèáÿ ãûçäûðìà ùàããûíäà ÿòðàôëû ãåéäëÿð âàð. Ñè÷îâóëëàðûí éîõà ÷ûõìàñû èëÿ êö÷ÿéÿ ãàéûòìûø ïèøèêëÿðèí öñòöíÿ ùÿâÿñëÿ òöïöðìÿéÿ áàøëàìûø áàëàúà ãîúà áàðÿäÿ õûðäà ãåéääÿí ñîíðà Òàðó éàçûð êè, øÿùÿðäÿ îíà éàõûí àäàì ãûçäûðìàéà äöøìöø âÿ ÷îõó þëìöøäö. Òàðóíóí ãåéäëÿðè è÷èíäÿ ùÿêèì Ðéþíöí òÿñâèðèíè ëàï ðÿñìè ñÿíÿä êèìè ãÿáóë åòìÿê îëàð. Åëÿ ùåêàéÿò÷èíèí þçö äÿ ùÿìÿí òÿñâèðèí äÿãèã îëäóüóíó òÿñäèãëÿéèð. “Îòóç áåø éàøû îëàð. Îðòàáîéëó, åíëèêöðÿêäèð. Ñèôÿòè àç ãàëà äþðäêöíúäöð. Áàäàìû ýþçëÿðè òóòãóíäóð. Ñèíÿñè èðÿëè ÷ûõûá. Áóðíó äöç âÿ ÿòëèäèð. Ãûñà âóðóëìóø ãàðà ñà÷ëàðû âàð. Äàìàüû ýÿðèëìèø, ÿòëè äîäàãëàðû èñÿ àç ãàëà ùÿìèøÿ ñûõûëìûø îëóð. Äÿðèñèíèí ãûðìûçû, ñà÷ûíûí ãàðà îëìàñû, ùÿìèøÿ òóòãóí ðÿíýëè ïàëòàð ýåéìÿñè îíó Ñèúèëèéà êÿíäëèñèíÿ îõøàäûð âÿ áó ýþðêÿì îíà éàðàøûð. Éåðèøè èòèäèð. Åíèøëè ñÿêèëÿðäÿ äÿ éåðèøèíè äÿéèøìèð. Òåç-òåç éöíýöë ñû÷ðàéûøëàðëà öçáÿöç ñÿêèéÿ êå÷èð. Ìàøûí ñöðÿíäÿ ôèêðè äàüûíûã îëóð, èñòÿäèéè ñÿìòÿ äþíÿíäÿí õåéëè ñîíðà äà äþíìÿ èøûüûíû ñþíäöðìÿéè óíóäóð. Ùÿìèøÿ áàøûà÷ûã ýÿçèð. Áèëèêëè àäàìà îõøàéûð. Òàðóíóí õÿñòÿëèéÿ àèä ýþñòÿðäèéè ðÿãÿìëÿð äîüðó èäè. Ùÿêèì Ðéþ áó ìÿñÿëÿíè éàõøû áèëèðäè. Åâ õèäìÿò÷èñèíèí ìåéèäèíè èçîëéàòîðà ãîéàíäàí ñîíðà Ðèøàðà çÿíý åäèá, îíó ãûçäûðìàëû õÿñòÿëÿð ùàãäà ñîðüó-ñóàëà òóòìóøäó. –Áàø ÷ûõàðà áèëìèðÿì, –äåéÿ Ðèøàð úàâàá âåðìèøäè. Èêè íÿôÿð þëöá, áèðè õÿñòÿëÿíÿíäÿí ãûðõ ñÿêêèç ñààò ñîíðà, î áèðè èñÿ ö÷ ýöí ñîíðà. Èêèíúè õÿñòÿ àõûðûíúû ýöí ñÿùÿð àç ãàëà òàìàì ñàüëàì ýþðöíöðäö. –Áåëÿ òÿçÿ õÿñòÿëÿðèíèç îëàíäà ìÿíÿ õÿáÿð åäèí, –äåéÿ Ðéþ ñþùáÿòè ãóðòàðäû. Î, áàøãà áèð íå÷ÿ ùÿêèìÿ äÿ çÿíý åòäè. Þéðÿíäè êè, áèð íå÷ÿ ýöí ÿðçèíäÿ èéèðìèéÿ éàõûí àäàìäà åéíè ùàë áàø âåðèá âÿ ÷îõó þëöá. Ðéþ Îðàí øÿùÿðè ùÿêèìëÿðè ùÿìêàðëàð òÿøêèëàòû êàòèáè Ðèøàðà òàïøûðäû êè, éåíè õÿñòÿëÿðè èçîëéàòîðà ñàëñûíëàð. –Ìÿí íÿ åäÿ áèëÿðÿì? –Ðèøàð úàâàá âåðäè. –Ýÿðÿê áÿëÿäèééÿ èäàðÿñè áèð þë÷ö ýþòöðñöí. Áèð äÿ, ñèçÿ êèì äåéèá êè, éîëóõìà ãîðõóñó âàð? –Ìÿíÿ ùå÷ íÿ äåéÿí îëìàéûá, àììà áèëèðÿì êè, õÿñòÿëèéèí ÿëàìÿòëÿðè ãîðõóëóäóð. Ðèøàð ôèêèðëÿøèðäè êè, “î ìÿñ’óë àäàì äåéèë. ßëèíäÿí ýÿëÿí î îëàð êè, âÿçèééÿòè ðÿèñèíÿ äàíûøñûí. Åëÿ áåëÿúÿ ñþùáÿòëÿðèí óçàíäûüû âàõò ùàâà äà êîðëàíìûøäû. Åâ õèäìÿò÷èñè þëÿí ýöíöí åðòÿñè ñÿìàíû ãàðà áóëóä àëäû. Ýóð, ãûñà éàüûøëàð éàüäû. Ëåéñàí àðà âåðÿíäÿ èñòè êöëÿê ÿñèðäè. Äÿíèçèí äÿ ìàâè ðÿíýè áóëóäëó ñÿìà àëòûíäà öðÿê áóëàíäûðàí áîç, ýöìöøö ðÿíýÿ ÷åâðèëìèøäè. Áó áàùàðûí ðöòóáÿòëè ýöíëÿðè éàéûí ãûçìàð ýöíëÿðèíäÿí äÿ àüûð êå÷èðäè. Äàüÿòÿéè äöçÿíäÿ òèêèëìèø, äÿíèçè ëàï àç ýþðÿí øÿùÿðäÿ ùàâà áþüàíàã èäè. Óçóí, ñóâàãëû äèâàðëàð, âèòðèíëÿðèíè òîç áàñìûø êö÷ÿëÿð, áóëàøûã ñàðû ðÿíýëè òðàìâàéëàð àðàñûíäà, àäàìà åëÿ ýÿëèðäè êè, ñÿìà áèð çèíäàí þðòöéöäöð. Òÿêúÿ Ðéþíöí ñèíÿýèð ãîúà õÿñòÿñè ùàâàäàí ëÿççÿò àëûð, ñåâèíèðäè. –Ùÿ, ùàâà ãûçûð, –äåéèðäè. –Áåëÿ ùàâà áðîíõëàðà õåéèðäèð. Ùàâà äîüðóäàí äà ãûçûðäû. Àììà áó èñòèëèê äÿ ãûçäûðìà êèìè ãàëõûðäû. Êîòàðûí þçöíö þëäöðìÿê úÿùäè áàðÿäÿ èñòèíòàãäà èøòèðàê åòìÿê ö÷öí ñÿùÿð Ôåäùåðá êö÷ÿñèíÿ ýåäÿíäÿ Ðéþ ôèêèðëÿøèðäè êè, áöòöí øÿùÿð ãûçäûðìà è÷èíäÿäèð. Àììà áó ôèêðè èëÿ þçö äÿ ðàçûëàøà áèëìèðäè. Ýöìàí åäèðäè êè, áåëÿ ôèêèðëÿð éîðüóíëóã âÿ íèýàðàí÷ûëûãäàí éàðàíûð, èìêàí òàïûá ôèêèðëÿðèíè ãàéäàéà ñàëìàëûäûð. Î, åâÿ ÷àòàíäà ïîëèñ êîìèññàðû ùÿëÿ ýÿëìÿìèøäè. Ãðàí ýèðÿúÿêäÿ ýþçëÿéèðäè. Îíëàð ãÿðàðà àëäûëàð êè, Ãðàíûí ìÿíçèëèíäÿ ãàïûíû à÷ûã ãîéóá, ýþçëÿñèíëÿð. Áÿëÿäèééÿ èø÷èñè èêè îòàãëû, ñåéðÿê äþøÿíÿúÿêëè áèð ìÿíçèëäÿ éàøàéûðäû. Ìÿíçèëäÿ ýþçÿ äÿéÿí èêè ÿøéà âàðäû; áèðè öñòöíÿ èêè-ö÷ ëöüÿò éûüûëìûø àü ðÿíýëè êèòàá ðÿôè, î áèðè èñÿ àøàüûñûíäà ýöúëÿ îõóíàí ùÿðôëÿðëÿ “×è÷ÿêëè õèéàáàí éàçûëìûø ãàðà áèð òàáëî èäè. Ãðàíûí äåäèéèíÿ ýþðÿ, Êîòàð ýåúÿíè éàõøû éàòìûøäû. Ñÿùÿð îéàíàíäà èñÿ áàøû áÿðê àüðûéûðìûø âÿ ùàëñûçëûãäàí òÿðïÿíÿ áèëìèðìèø. Ãðàíûí þçö éîðüóí âÿ ÿñÿáè ýþðöíöðäö. Î îòàãäà î áàø-áó áàøà ýÿçèíèð, ùÿðäÿí äàéàíûð, ìàñàíûí öñòöíäÿí ÿë éàçìàñû èëÿ äîëó áèð ãîâëóüó ýàù à÷ûð, ýàù äà áàüëàéûðäû. Î, ùÿêèìÿ äàíûøäû êè, Êîòàðû éàõøû òàíûìûð, àììà ýöìàí åäèð êè, ÷îõ äà êàñûá àäàì äåéèë. Ùÿð ùàëäà ãÿðèáÿ àäàìäûð. Áó ãÿäÿð âàõòäà ïèëëÿêÿíäÿ ñàëàìëàøìàãäàí áàøãà áèð ìöíàñèáÿòëÿðè îëìàéûá. –Îíóíëà àíúàã èêè äÿôÿ ñþùáÿò åëÿìèøÿì. Áèð íå÷ÿ ýöí ÿââÿë åâÿ ýÿòèðäèéèì áèð ãóòó òÿáàøèðè ïèëëÿêÿíäÿ äàüûòäûì. Òÿáàøèðëÿð éàøûë âÿ ãûðìûçû èäè. Åëÿ áó âàõò Êîòàð ÷þëÿ ÷ûõäû âÿ òÿáàøèðëÿðè éûüìàüà êþìÿê åëÿäè. Ñîíðà ñîðóøäó êè, áó ðÿíýáÿðÿíý òÿáàøèðëÿð íÿéèìÿ ýÿðÿêäèð?


13

Ãðàí Êîòàðà äàíûøûá êè, ìÿêòÿáè áèòèðÿíäÿí áÿðè ëàòûí äèëèíè óíóòäóüóíà ýþðÿ èíäè åâäÿ ìÿøüóë îëóð, äèëè éåíèäÿí þéðÿíèð. –Áÿëè, –äåéÿ î, ùÿêèìÿ òÿðÿô ÷åâðèëäè, –ìÿíÿ äåéèáëÿð êè, ôðàíñûç ñþçëÿðèíèí ìÿ’íàñûíû éàõøû àíëàìàã ö÷öí áåëÿ ëàçûìäûð. Äåìÿëè, î ëàòûí ñþçëÿðèíè ëþâùÿéÿ éàçûð, ñîíðà ñþçöí ùàëëàíìàéà âÿ øÿõñÿ ýþðÿ äÿéèøÿí ùèññÿñèíè ýþé òÿáàøèðëÿ, äÿéèøìÿéÿí ùèññÿñèíè èñÿ ãûðìûçû òÿáàøèðëÿ êþ÷öðöðìöø. –Áèëìèðÿì, Êîòàð ìÿíè áàøà äöøäö éà éîõ, ùèññ åòäèì êè, ìàðàãëàíûð âÿ ìÿíäÿí áèð ãûðìûçû òÿáàøèð èñòÿäè. Äîüðóäóð, ìÿí òÿÿúúöáëÿíäèì, àììà... ùå÷ àüëûìà ýÿëìÿçäè êè, òÿáàøèðè áåëÿ ìÿãñÿäëÿ èñòÿéèðìèø. Ðéþ îíëàðûí èêèíúè ñþùáÿòèíèí ìþâçóñó èëÿ ìàðàãëàíäû. Åëÿ áó âàõò ïîëèñ êîìèññàðû þç êàòèáè èëÿ è÷ÿðè êå÷äè. Î èñòÿéèðäè êè, ÿââÿëúÿ Ãðàíû äèíëÿñèí. Ãðàí äàíûøàðêÿí ùÿêèì ùèññ åòäè êè, î Êîòàðû “ðóùäàí äöøìöø àäàì àäëàíäûðûð. Ùÿëÿ áèð äÿôÿ Êîòàðûí ùÿðÿêÿòèíè “êîð-òÿáèè ãÿðàð äà àäëàíäûðäû. Îíëàð Êîòàðûí þçöíÿ ãÿñä åòìÿñèíèí ñÿáÿáèíè ñîðóøàíäà Ãðàí áèð ñþç òàïûá äåéÿ áèëìèðäè. Àõûðäà “èíòèì ãöññÿ èôàäÿñèíèí öñòöíäÿ äóðäóëàð. Êîìèññàð ñîðóøäó êè, Êîòàðûí “áó èøè òÿêðàð åäÿ áèëÿúÿéèíè áèðóçÿ âåðÿí áèð úÿùÿò äóéóëìàéûá êè? Ãðàí úàâàá âåðäè: –Äöíÿí ãàïûìû äþéäö, êèáðèò èñòÿéèðäè. Áèð ãóòó êèáðèò âåðäèì. Öçðõàùëûã åäèá, äåäè êè, ãîíøóëóãäà áåëÿ øåéëÿð îëóð... Ñîíðà ñþç âåðäè êè, êèáðèòè ãàéòàðàúàã. Ìÿí äÿ äåäèì êè, ëàçûì äåéèë. Êîìèññàð áÿëÿäèééÿ õèäìÿò÷èñèíäÿí Êîòàðûí ùÿðÿêÿòëÿðèíäÿ áèð ãÿðèáÿëèê äóéóáäóéìàäûüûíû ñîðóøäó. –Ìÿíÿ ãÿðèáÿ ýþðöíÿí áó îëäó êè, äåéÿñÿí, ñþùáÿò åòìÿê èñòÿéèðäè. Ìÿí èñÿ ìÿøüóë èäèì, èøëÿéèðäèì. –Ñîíðà Ãðàí Ðþéÿ òÿðÿô ÷åâðèëèá, ÷ÿêèíÿ-÷ÿêèíÿ ÿëàâÿ åòäè: –Øÿõñè èøèì âàðäû. Êîìèññàð õÿñòÿíèí þçöíö ýþðìÿê èñòÿéèðäè. Ðéþ ôèêèðëÿøäè êè, Êîòàðû áó ýþðöøÿ ùàçûðëàìàã ëàçûìäûð. Î, Êîòàðûí îòàüûíà ýèðÿíäÿ, ÿéíèíÿ õÿëÿò ýåéìèø Êîòàð ãàëõûá, ÷àðïàéûäà îòóðäó âÿ ãàïûéà áàõûá, ñûõûëà-ñûõûëà ñîðóøäó: –Ïîëèñ ýÿëèð, åëÿìè? –Áÿëè, –Ðéþ úàâàá âåðäè. –Íàðàùàò îëìàéûí. èêè-ö÷ êÿëìÿ ðÿñìè ñóàë-úàâàáäàí ñîíðà ÷ûõûá ýåäÿúÿê. Êîòàð áèëäèðäè êè, áóíóí áèð ÿùÿìèééÿòè éîõäóð âÿ î, ïîëèñè õîøëàìûð. Ðéþ ñÿáèðñèçëèêëÿ äåäè: –Åëÿ ìÿíèì äÿ ïîëèñäÿí õîøóì ýÿëìèð. Áåëÿ âÿçèééÿòäÿ ýÿðÿê ïîëèñèí ñóàëûíà òåç âÿ äÿãèã úàâàá âåðÿñÿí êè, úàíûí ãóðòàðñûí. Êîòàð ñóñäó, ùÿêèì ãàïûéà òÿðÿô àääûìëàéàí êèìè îíó ýåðè ÷àüûðäû. Ùÿêèì ýåðè ãàéûäàíäà êèøè îíóí ÿëèíäÿí òóòäó: –Õÿñòÿ áèð àäàìà, þçöìö àñìàã èñòÿìèø áèð àäàìà äÿéèá-òîõóíìàçëàð, åëÿìè, ùÿêèì? Ùÿêèì áèð ìöääÿò îíà áàõäû, ñîíðà èíàíäûðäû êè, áó áàðÿäÿ ùå÷ áèð ñþç îëà áèëìÿç âÿ ùÿêèìèí ÿñàñ áîðúó äà õÿñòÿñèíè ìöäàôèÿ åòìÿêäèð. Êîòàð òîõòàäû âÿ ùÿêèì êîìèññàðû è÷ÿðè ÷àüûðäû. Ïîëèñ èø÷èñè Ãðàíûí âåðäèéè èôàäÿíè îõóäó âÿ Êîòàðäàí ñîðóøäóëàð êè, íÿ ñÿáÿáÿ áåëÿ ùÿðÿêÿò åäèá? Î, êîìèññàðûí öçöíÿ áàõìàäàí úàâàá âåðäè êè, “Èíòèì ãöññÿ èôàäÿñè äöçýöí ñå÷èëèá. Êîìèññàð òÿëÿñèê ñîðóøäó êè, áó ùÿðÿêÿòè òÿêðàð åòìÿê ôèêðèíÿ äöøÿúÿêìè? Êîòàð ÿñÿáèëèêëÿ úàâàá âåðäè êè, åëÿ ôèêðè éîõäóð âÿ îíäàí ÿë ÷ÿêñÿëÿð, éàõøûäûð. –Èñòÿéèðÿì ñèçÿ áèëäèðèì êè, –êîìèññàð áåçèêìèø òÿðçëÿ ñþçÿ áàøëàäû, –ùÿëÿëèê áàøãàëàðûíûí ðàùàòëûüûíû ïîçàí ñèç þçöíöçñöíöç. –Ñîíðà î, ùÿêèìèí èøàðÿñè èëÿ äàéàíäû âÿ ãàïûäàí ÷ûõàðêÿí êþêñöíö þòöðäö: –Îíñóç äà áó ãûçäûðìà ÿùâàëàòû áàøëàéàíäàí èø áàøûìûçäàí àøûð... Ñîíðà î, ùÿêèìäÿí ãûçäûðìà ìÿñÿëÿñèíèí ãîðõóëó îëóá-îëìàäûüûíû ñîðóøäó âÿ ùÿêèì äÿ úàâàá âåðäè êè, ùå÷ íÿ áèëìèð. –Âàõò ÷àòûá, âÿññÿëàì. –Êîìèññàð ñþùáÿòÿ ñîí ãîéäó. Äîüðóäàí äà âàõò ÷àòìûøäû. Ýöí êå÷äèêúÿ âÿçèééÿò êîðëàíûð, ùÿð éåíè õÿñòÿéÿ áàø ÷ÿêäèêúÿ Ðéþ ùèññ åäèðäè êè, ôèêðè äîüðóëìàüà áàøëàéûá. Àõøàì öñòö ùÿêèì ãîúà õÿñòÿíèí ãîíøóëóüóíäà áàøãà áèðèñèíÿ áàø ÷ÿêìÿéÿ ýåòìèøäè. Õÿñòÿ ãûçäûðìà è÷èíäÿ ñàéûãëàéàñàéûãëàéà ãóñóðäó. Áÿäÿíèíäÿêè øèøëÿð åâ õèäìÿò÷èñèíèí èøëÿðèíäÿí äÿ áþéöê èäè. Øèøëÿðäÿí áèðè éåòèøìÿéÿ áàøëàìûøäû âÿ ÷îõ êå÷ìÿìèø à÷ûëäû, ÷èðê âåðäè. Ùÿêèì âèëàéÿòèí äÿðìàí àíáàðûíà çÿíý âóðäó. Îíóí ïåøÿ ãåéäëÿðè åëÿ ùÿìÿí ýöíäÿí áàøëàéûá. Èëê ãåéäè èñÿ áåëÿäèð: “Äÿðìàí éîõäóð. ñîíðà î, åéíè âÿçèééÿòÿ äöøìöø áàøãà õÿñòÿëÿðÿ áàø ÷ÿêìÿëè îëäó. øèøëÿðè


14

÷ÿðòìÿê âàúèá èäè. Ùÿð øèøèí öçÿðèíÿ öëýöúëÿ õà÷ øÿêèëëè èêè õÿòò ÷ÿêÿí êèìè ãàí ãàðûøûã ãàòû èðèí àõìàüà áàøëàéûðäû. Ãîë-ãû÷ûíû àðàëû ãîéóá, óçàíìûø õÿñòÿëÿðèí éàðàëàðû ãàí âåðèðäè. Îíëàðûí ãàðûí âÿ ãû÷ëàðûíäà ëÿêÿëÿð ÿìÿëÿ ýÿëèð, êÿñèëìèø øèøëÿðèí àüçû áàüëàíûð, éåíèäÿí øèøèðäèëÿð. õÿñòÿëÿðèí ÷îõó äþçöëìÿç öôóíÿò éàéà-éàéà þëöðäöëÿð. Ñè÷îâóë ÿùâàëàòû âàõòû äèë áîüàçà ãîéìàéàí ìÿòáóàò èíäè ñóñìóøäó. ×öíêè ñè÷îâóëäëàð êö÷ÿäÿ ãûðûëûðäû, àäàìëàð èñÿ åâëÿðäÿ þëöðëÿð. ìÿòáóàò äà àíúàã êö÷ÿëÿðäÿí éàçûð. Àììà áÿëÿäèééÿ èäàðÿñè èëÿ øÿùÿð ðÿùáÿðëèéè íàðàùàò îëìàüà áàøëàìûøäûëàð. íÿ ãÿäÿð êè, ùÿð ùÿêèìèí úÿìè èêè-ö÷ áåëÿ õÿñòÿñè âàðäû, ùå÷ êèì ùÿðÿêÿòÿ ýÿëìèðäè. Êèìèíñÿ áöòöí õÿñòÿëÿðè ùåñàáëàìàñû êèôàéÿò åòäè. Ìÿ’ëóì îëäó êè, õÿñòÿíèí ñàéû ëàï ÷îõäóð. Áèð íå÷ÿ ýöí ÿðçèíäÿ þëÿíëÿðèí ñàéû ëàï àðòäû, áó ãÿðèáÿ õÿñòÿëèêëÿ ìÿøüóë îëàíëàð àíëàäûëàð êè, ÿñë åïèäåìèéà èëÿ öçëÿøèáëÿð. Åëÿ ùÿìèí âàõò Ðéþíöí éàøëû ùÿìêàðû Êàñòåë îíóí éàíûíà ýÿëäè: –Éÿãèí êè, ñÿí áó õÿñòÿëèéèí àäûíû áèëèðñÿí, Ðéþ? –Ùÿëÿ àíàëèçëÿðèí úàâàáûíû ýþçëÿéèðÿì. –Ìÿí èñÿ áèëèðÿì. þçö äÿ ìÿíèì àíàëèçÿ åùòèéàúûì éîõäóð. Ìÿí õåéëè âàõò ×èíäÿ èøëÿìèøÿì, èéèðìè èë ÿââÿë äÿ ùÿìÿí õÿñòÿëèéÿ þç àäûíû âåðìÿéÿ úöð’ÿò åòìÿäèëÿð. Èúòèìàè ôèêèð ìöãÿääÿñ øåéäèð: êöé ãàëäûðìàã îëìàç, ÿñàñ ìÿñÿëÿ ÿùàëèíè êöéëÿìÿìÿêäèð. Ùÿëÿ ùÿìêàðëàðûìäàí áèðè áåëÿ äåéèðäè: “Îëà áèëìÿç, ùàìû áèëèð êè, áó õÿñòÿëèê Àâðîïàäàí òÿìèçëÿíèá. Áÿëè, ùàìû áèëèðäè, òÿêúÿ þëÿíëÿð áèëìèðäèëÿð. Éàõøû, Ðéþ, áîéíóíà àë êè, áó õÿñòÿëèéè ñÿí äÿ òàíûìûñàí. Ðéþ ôèêèðëÿøèðäè. Îòàüûíûí ïÿíúÿðÿñèíäÿí äÿíèçÿ à÷ûëàí ìÿíçÿðÿíè ãàïàìûø óçàã ãàéàéà áàõûðäû. Ñÿìà ìàâè îëñà äà, ùàâàäà ãÿðèáÿ áèð òóòãóíëóã âàðäû âÿ áó òóòãóíëóã ýöíîðòàäàí êå÷äèêúÿ éàâàø-éàâàø ñåéðÿëèðäè. Ùÿêèì äèëëÿíäè: –Åëÿäèð, Êàñòåë, àäàì ùå÷ èíàíà áèëìèð. Áó õÿñòÿëèê, äåéÿñÿí, òàóíäóð. Êàñòåë àéàüà ãàëõûá, ãàïûéà òÿðÿô àääûìëàäû. –Ùå÷ áèëèðñèíèç áèçÿ íÿ úàâàá âåðÿúÿêëÿð? –Ãîúà ùÿêèì Ðéþäÿí ñîðóøäó. –Áó õÿñòÿëèê îðòà ñÿâèééÿëè þëêÿëÿðäÿ ÷îõäàí éîõà ÷ûõûá äåéÿúÿêëÿð. –Éîõà ÷ûõûá íÿ äåìÿêäèð àõû? –Ðéþ ÷èéèíëÿðèíè ÷ÿêäè. –Åëÿäèð. Àììà óíóòìàéûí êè, òÿõìèíÿí èéèðìè èë ÿââÿë Ïàðèñäÿ äÿ åéíè âÿçèééÿò èäè. –Éàõøû. Ýöìàí åäÿê êè, èíäè âÿçèééÿò èéèðìè èë ÿââÿëêèíäÿí ÷ÿòèí îëìàéàúàã. Àäàì ýþðäöéöíÿ ùå÷ èíàíà áèëìèð. *** “Òàóí ñþçö áèðèíúè äÿôÿ èäè êè, äèëÿ ýÿòèðèëèðäè. Ñþùáÿòèìèçèí áó éåðèíäÿ Áåðíàð Ðéþíö þç ïÿíúÿðÿñè àðõàñûíäà ãîéóá, îíóí øöáùÿ âÿ òÿÿúúöáöíÿ ùàãã ãàçàíäûðìàã èñòÿéèðèê. ×öíêè îíóí ùàäèñÿéÿ ìöíàñèáÿòè, áÿ’çè úÿùÿòëÿðÿ ýþðÿ, øÿùÿð ÿùàëèñèíèí ÿêñÿðèééÿòèíèí ìöíàñèáÿòèíÿ áÿíçÿéèðäè. Äîüðóäàí äà áÿëà åëÿ áèð øåéäèð êè, ùàìûíûí áàøûíà ýÿëÿ áèëÿð, àììà, áÿëà áàøûíûí öñòöíö àëàíäà áåëÿ, àäàì îíóí âàðëûüûíà èíàíà áèëìèð. Äöíéàäà ìöùàðèáÿëÿðèí ñàéû ãÿäÿð òàóí õÿñòÿëèéè îëóá. Òàóí äà, ìöùàðèáÿ äÿ àäàìëàðû ùÿìèøÿ ãÿôèëäÿí éàõàëàéûð. Ùÿêèì Ðéþ äÿ, áöòöí øÿùÿð ÿùàëèñè êèìè, ãÿôèë éàõàëàíìûøäû âÿ îíóí øöáùÿëÿðèíÿ ñÿáÿá äÿ åëÿ áó úÿùÿò èäè. Ùÿêèì íèýàðàí÷ûëûãëà öìèä àðàñûíäà ãàëìûøäû. Ìöùàðèÿá áàø âåðÿíäÿ úàìààò áåëÿ äåéèð: “Óçóí ÷ÿêìÿç, àõìàã èøäèð. Øöáùÿ éîõ êè, ìöùàðèáÿ àõìàã èøäèð, àõìàã èø îëñà äà, óçàíûá ýåäèð. Àõìàã èø ùÿìèøÿ óçàíûð âÿ áóíó òÿê þçöíö ôèêèðëÿøìÿéÿíëÿð äàùà éàõøû äóéóðëàð. Áèçèì øÿùÿðèí úàìààòû äà áó ìÿ’íàäà áàøãàëàðûíà áÿíçÿéèðäè, àíúàã þçëÿðèíè ôèêèðëÿøèðäèëÿð. Îíëàð áÿëàíûí ìþâúóäëóüóíà èííàìûðäûëàð. áÿëàíû èíñàí òÿ’éèí åòìèð âÿ àäàì ôèêèðëÿøèð êè, î ìöúÿððÿä áèð ìÿôùóìäóð, ãîðõóëó éóõó êèìè áèð øåéäèð âÿ êå÷èá ýåäÿúÿê. Ëàêèí áÿëà ùÿìèøÿ êå÷èá ýåòìèð, ãîðõóëó éóõóëàð áèðè-áèðèíè ÿâÿç åäèð âÿ êå÷èá ýåäÿí àäàìëàð îëóð. Áó êå÷èá ýåäÿí, äöíéàäàí êå÷ÿí àäàìëàðûí èëê ñûðàñûíäà äà ùóìàíèñòëÿð ýåäèðëÿð, ÷öíêè îíëàð ÿââÿëúÿäÿí åùòèéàò åòìÿéè áàúàðìûðëàð. Áèçèì øÿùÿð úàìààòûíûí ýöíàùû áàøãàëàðûíäàí ÷îõ äåéèëäè, ñàäÿúÿ îëàðàã, òÿâàçþêàðëûüû óíóäóð, ýöìàí åäèðäèëÿð êè, ùÿëÿ ùÿð øåéÿ ãàäèðäèëÿð âÿ áÿëà îíëàðà äÿéèáòîõóíà áèëìÿç. Îíëàð éåíÿ äÿ èøýöçàðëûã åäèð, ñÿôÿðëÿðÿ ùàçûðëàøûð, éåíè ôèêèðëÿð èðÿëè ñöðöðäöëÿð. Àõû íÿ áèëÿéäèëÿð êè, ýÿëÿúÿéè, ñÿôÿðëÿðè, ìöáàùèñÿëÿðè éîõà ÷ûõàðàí áèð òàóí äà âàð? Îíëàð þçëÿðèíè àçàä ñàéûðäûëàð, àììà íÿ ãÿäÿð êè, áÿëàëàð âàð, ùå÷ êÿñ, ùå÷ âàõò àçàä îëìàéàúàã. Ùÿêèì Ðéþ øÿùÿðäÿ áèð äÿñòÿ àäàìûí ãÿôèë þëöìöíöí ñÿáÿáèíè äîñòóíóí ãàðøûñûíäà å’òèðàô åëÿñÿ äÿ, òÿùëöêÿ îíà ùÿëÿ äÿ ìöúÿððÿä ýþðöíöðäö. Èø áóðàñûíäàäûð êè, ùÿêèìëÿðäÿ àüðûëàð ùàããûíäà ìöÿééÿí ôèêèð éàðàíûð âÿ ýþòöð-ãîé äàùà óçóí ÷ÿêèð. Èíäè ïÿíúÿðÿ ãàðøûñûíäà


15

çàùèðÿí äÿéèøìÿìèø øÿùÿðÿ áàõäûüû âàõò éöíýöë áèð öðÿêáóëàíìàñû èëÿ ýÿëÿúÿéèí íèýàðàí÷ûëûüûíû ÷ÿêèðäè. ×àëûøûðäû êè, áó õÿñòÿëèê ùàããûíäà áèëäèêëÿðèíè ôèêðèíäÿ úÿìëÿñèí. Éàääàøûíäà ìöõòÿëèô ðÿãÿìëÿð îéíàéûð âÿ ôèêèðëÿøèðäè êè, òàðèõ áîéó ìÿ’ëóì îëàí îòóç áþéöê òàóíäàí éöç ìèëéîíà éàõûí àäàì þëöá. Éöç ìèëéîí þëö íÿäèð àõû? Ìöùàðèáÿ âàõòû ùÿð þëöìÿ ÷îõ úöç’è ÿùÿìèééÿò âåðèëèð. Àíúàã àäàìûí ìåéèäèíè ýþðÿíäÿ þëöìöí òÿ’ñèðè äÿãèã äóéóëóð. Òàðèõÿ ñÿïÿëÿíìèø éöç ìèëéîí þëöìöí òÿñÿââöðö èñÿ àäàìûí øöóðóíäàí áèð ïàð÷à äóìàí êèìè êå÷èá ýåäèð. Ùÿêèì Êîíñòàíòèíîïîë òàóíóíó éàäà ñàëäû. Ïðîêîïóí éàçäûüûíà ýþðÿ, áèð ýöíäÿ îí ìèí àäàì þëöá. Îí ìèí àäàì áþéöê áèð êèíî-òåàòðûí çàëëàðûíû áåø äÿôÿ äîëäóðàð. Òÿñÿââöð åòìÿê ÷ÿòèíäèð. Ýÿðÿê áåø áþéöê êèíî-òåàòðûí òàìàøà÷ûëàðûíû øÿùÿð ìåéäàíûíà ýÿòèðèá, ãàëàããàëàã éûüûá, þëäöðÿñÿí, îíäà ìÿíÿçÿðÿ äàùà àéäûí ýþðöíÿð. Ùå÷ îëìàñà, àäàì òàíûø ñèôÿòëÿðè áó ãàëàãëàðäà òÿñÿââöð åäÿ áèëÿð. Ìÿ’ëóì ìÿñÿëÿäèð êè, áåëÿ äÿ åòìÿê ìöìêöí äåéèë, ùÿì äÿ êè, ùå÷ îí ìèí ñèôÿò òàíûéàí àäàì òàïûëàð? Áèð ìÿñÿëÿ äÿ ìÿ’ëóìäóð êè, Ïðîêîï êèìè àäàìëàð ñàéìàüû áàúàðìûðäûëàð. Éåòìèø èë ÿââÿë Êàíòîíäà ãûðõ ìèí ñè÷îâóë òàóíäàí ãûðûëñà äà, àäàìëàð ùÿëÿ áÿëàäàí õÿáÿðñèç èäèëÿð. Èø áóðàñûíäàäûð êè, 1871-úè èëäÿ ñè÷îâóëëàðû ñàéìàã èìêàíû éîõ èäè. Òÿõìèíè ùåñàáëàéûðäûëàð, îðòà ùåñàáëà åëÿ-áåëÿ ýþçÿéàðû ùåñàáëàéûðäûëàð. ßýÿð áèð ñè÷îâóëóí óçóíëóüó îòóç ñàíòèìåòðäèñÿ, ãûðõ ìèí ñè÷îâóëó äàëáàäàë äöçñÿê, ýþð ùàðà ÷àòàð... Ùÿêèì ÿñÿáèëÿøèðäè êè, íàùàã éåðÿ úöðáÿúöð ôèêèðëÿðÿ âàõò èòèðèð. Áèð íå÷ÿ õÿñòÿ ùÿëÿ åïèäåìèéà äåìÿê äåéèë, åùòèéàò òÿäáèðëÿðè êèôàéÿò åäÿð. Ìÿ’ëóì ÿëàìÿòëÿðè íÿçÿðäÿí êå÷èðìÿê ëàçûìäûð; ãîðõó âÿ ùÿéÿúàí, ãûçàðìûø ýþçëÿð, êþïöêëö àüûç, áàø àüðûëàðû, øèøëÿð, àìàíñûç ñóñóçëóã, ñàéûãëàìà, áÿäÿíäÿ ëÿêÿëÿð, äàõèëè ñÿðò àüðûëàð âÿ áöòöí áóíëàðäàí ñîíðà... Áöòöí áóíëàðäàí ñîíðà ùÿêèìèí éàäûíà òèááè ìÿ’ëóìàò êèòàáûíäàí îõóäóüó ÿëàìÿò ñàäàëàìàëàðûíäàí ñîíðàêû áèð úöìëÿ äöøöðäö: “Íÿáç çÿèô, àõûúû îëóð âÿ õÿñòÿ úöç’è áèð ùÿðÿêÿò íÿòèúÿñèíäÿ þëöð. Áÿëè, áöòöí áóíëàðäàí ñîíðà àäàì ñàïäàí àñûëû ãàëûð, äÿãèã ùåñàáëà àäàìëàðûí äþðääÿ ö÷ö ñÿáèðñèç îëäóüóíà ýþðÿ ùÿðÿêÿòñèç äàéàíà áèëìÿéèá, ùÿìÿí úöç’è ùÿðÿêÿòè åäÿúÿê âÿ þëöìÿ òÿëÿñÿúÿêëÿð. Ùÿêèì ùÿëÿ äÿ ïÿíúÿðÿäÿí ÷þëÿ áàõûðäû. ×þëäÿ òÿìèç áàùàð ñÿìàñû ýþðöíöð, è÷ÿðèäÿ èñÿ áàéàã äèëÿ ýÿòèðèëìèø ñþçöí ÿêñ-ñÿäàñû ùÿëÿ äÿ úèíýèëäèéèðäè: òàóí. Áó ñþçäÿ åëìèí òÿ’éèí åòäèéè ìÿ’íàäàí áàøãà, áèðè-áèðèíè ÿâÿç åäÿí ãåéðè-àäè ìÿíçÿðÿëÿð äÿ äóéóëóðäó. Ùÿìÿí ìÿíçÿðÿëÿðè áó ñàðû, áîç øÿùÿðÿ, ýöíöí áó ÷àüû úàíëàíìàüà áàøëàéàí, ãàéíàðëûüûíäàí ÷îõ óüóëòóñó äóéóëàí, áèýàíÿ âÿ õîøáÿõò ñàéûëàí áó øÿùÿðÿ óéóøäóðìàã îëìóðäó. Êå÷ìèø áÿëàëàðûí òóòãóí ìÿíçÿðÿëÿðè èñÿ, ùå÷ ôèêèðëÿøìÿéÿ àìàí òàïìàìûø, ñàêèò-ñàêèò ýþç ãàáàüûíà ýÿëèðäè: ãóøëàðûí òàóí éàéûá, õàðàáàçàðà ÷åâèðäèéè Àôèíà, ÿùàëèñè äèíìÿçúÿ úàí âåðÿí ×èí øÿùÿðëÿðè, ÷öðöìöø úÿñÿäëÿðè ãóéóëàðà òþêÿí Ìàðñåë äóñòàãëàðû, ãîðõóëó òàóí êöëÿéèíèí ãàðøûñûíû êÿñìÿê ö÷öí Ïðîâÿíñäÿ òèêèëìèø óúà áàðû, Úàôôàíûí èäèìñèç äèëÿí÷èëÿðè, Êîíñòàíòèíîïîë õÿñòÿõàíàñûíûí ãóðó éåðÿ äöçöëìöø íÿì âÿ ÷öðöê ÷àðïàéûëàðû, ãàðìàãëà ÷ÿêèëèá åâäÿí ÷ûõàðûëàí õÿñòÿëÿð. Ãàðà òàóí âàõòû ìàñêàëàíìûø ùÿêèìëÿðèí êàðíàâàëû, Ìèëàí ãÿáèðñàíëûãëàðûíà éûüûøàí úàìààò, Ëîíäîí êö÷ÿëÿðèíäÿ ìåéèäëÿð éöêëÿíìèø àðàáàëàð, ýåúÿ âÿ ýöíäöç, ùÿð éàíäàí åøèäèëÿí ñîíñóç øèâÿí ñÿñëÿðè. Éîõ, áöòöí áó ÿëàìÿòëÿð ùÿëÿëèê éîõ èäè. Êö÷ÿäÿí åøèäèëÿí áèð úèíýèëòè, òðàìâàéûí çÿíý ñÿñè ÿçàá äîëó ôèêèðëÿðè áèðúÿ àíäà àëò-öñò åëÿäè. Éàëíûç åâëÿðèí éþíäÿìñèç äàìëàðû öçÿðèíäÿí ýþðöíÿí äÿíèçäÿí äÿ íèýàðàí÷ûëûã ñîðàüû ýÿëèðäè. Êþðôÿçÿ òàìàøà åäÿí ùÿêèì Ðéþ ôèêèðëÿøèðäè êè, Ëöêðåñèí ñþéëÿäèéèíÿ ýþðÿ, áèð âàõòëàð õÿñòÿëèéÿ òóòóëìóø àôèíàëûëàð äÿíèç êÿíàðûíäà èðè òîíãàëëàð ãàëàéûðëàðìûø. Àäàìëàð ýåúÿ âàõòû ìåéèäëÿðè òîíãàëëàðûí éàíûíà ýÿòèðèð, þç þëöñöíÿ éåð òàïìàéàíëàð ìÿø’ÿë äþéöøöíÿ ýèðèøèð, ÿçèçëÿðèíèí úÿñÿäëÿðèíè ÷þëÿ àòìàãäàí ãàíëû âóðóøà ýèðèøìÿéè öñòöí òóòóðëàðìûø. Ñàêèò âÿ ãàðàíëûã ñóëàðûí ñàùèëèíäÿ èðè òîíãàëëàðûí ãûðìûçû àëîâóíó, ìÿø’ÿë äþéöøöíäÿí ýåúÿíèí ãàðàíëûüûíà éàéûëàí ãûüûëúûìëàðû, ñàêèò ñÿìàéà óúàëàí ãàëûí, çÿùÿðëè òöñòö áóðóìëàðûíû òÿñÿââöðÿ ýÿòèðìÿê îëóð. Áó ìÿíçÿðÿäÿí ãîðõìàüûíà äÿéèðäè... Ùÿëÿëèê èñÿ ãîðõóëó ôèêèðëÿðÿ ìåéäàí âåðìÿê îëìàç. Äîüðóäóð, áèð àç ÿââÿë òàóí ñþçö äèëÿ ýÿòèðèëèá, èíäèíèí þçöíäÿ áÿëà áèð íå÷ÿ àäàìû òîðïàüà ýþíäÿðèá. Íÿ îëñóí êè? Áÿëà äàéàíà áèëÿð. ßñàñ ìÿñÿëÿ áóäóð êè, ýÿðÿê éàõøû ýþòöð-ãîé åäÿñÿí, ýÿðÿêñèç ôèêèðëÿðè ãîâóá, ëàçûìû òÿäáèðëÿð ýþðÿñÿí. Ñîíðà òàóí äàéàíàúàã, ÷öíêè îíóí âàðëûüû òÿñÿââöðÿ ýÿëìèðäè, ýÿëñÿ äÿ, çÿèô ýÿëèðäè. ßýÿð òàóí äàéàíñà, ÷îõ ìöìêöí êè, åëÿ áåëÿ äÿ îëàúàã, ùÿð øåé ãàéäàéà äöøÿúÿê. ßýÿð ÿêñèíÿ îëñà, áó õÿñòÿëèêëÿ òàíûø îëàúàüûã, òàíûø îëàúàüûã êè, îíà ãàëèá ýÿëÿê. Ùÿêèì ïÿíúÿðÿíè à÷äû âÿ øÿùÿðèí ñÿñ-êöéö è÷ÿðè äîëäó. Éàõûíëûãäàêû áèð å’ìàëàòõàíàäàí ìîòîðëó ìèøàðûí ãûñà âÿ éåêíÿñÿã úèíýèëòèñè åøèäèëèðäè. Ðéþ ýÿðíÿøäè. ßí äÿãèã èø ýöíäÿëèê èøäèð. Ãàëàíû èñÿ çÿèô áèð ñàïäàí âÿ úöç’è áèð ùÿðÿêÿòäÿí àñûëûäûð. Áàøãà éîë éîõäóð. ßñàñ ìÿñÿëÿ áóäóð êè, ýÿðÿê ùÿð êÿñ þç ïåøÿñèíÿ éàõøû ÿìÿë åëÿñèí.


16

*** Ùÿêèì Ðéþ åëÿ áåëÿúÿ ôèêèðëÿøäèéè âàõò õÿáÿð âåðäèëÿð êè, Æîçåô Ãðàí îíó ýþðìÿê èñòÿéèð. Áÿëÿäèééÿ èäàðÿñèíèí èø÷èñè Ãðàí, èäàðÿäÿ ùÿð úöð èøÿ áóéðóëäóüóíäàí, ùÿðäÿí ÿùàëèíèí ñèéàùûéà àëûíìàñû èëÿ äÿ ìÿøüóë îëóðäó. Èíäè äÿ îíà þëÿíëÿðèí ñèéàùûñûíû òóòìàüû òàïøûðìûøäûëàð. Òóòäóüó ñèéàùûíûí áèð íöñõÿñèíè Ðéþéÿ âåðìÿéÿ áîéóí îëìóøäó. Ãðàí ãîíøóñó Êîòàðëà áèðýÿ è÷ÿðè ýèðäè. Î ÿëèíäÿêè âÿðÿãè ùÿêèìÿ óçàòäû: –Ðÿãÿì àðòûð, ùÿêèì, ãûðõ ñÿêêèç ñààò ÿðçèíäÿ îí áèð àäàì þëöá. Ðéþ Êîòàðëà ñàëàìëàøûá, ùàë-ÿùâàë òóòäó. Ãðàí èçàù åòäè êè, Êîòàð ùÿêèìÿ òÿøÿêêöð åòìÿéÿ âÿ îíà ÿçèééÿò âåðäèéèíÿ ýþðÿ öçðõàùëûã ö÷öí ýÿëèá. Ðéþ èñÿ ÿëèíäÿêè ñèéàùûéà áàõûðäû, ñîíðà áàøûíû ãàëäûðûá äåäè: –Éàõøû, áÿëêÿ áó õÿñòÿëèéèí àäûíû à÷ûá äåìÿéèí âàõòû ÷àòûá. Èíäèéÿ ãÿäÿð òÿðääöä åëÿìèøèê. Ìÿí ëàáîðàòîðèéàéà ýåòìÿëèéÿì, ýÿëèí, áèð éåðäÿ ýåäÿê. –Áÿëè, áÿëè, åëÿäèð, –äåéÿ-äåéÿ Ãðàí ùÿêèìèí àðõàñûíúà ïèëëÿêÿíè åíèðäè. –Ýÿðÿê ùÿð øåéè þç àäû èëÿ ÷àüûðàñàí. Éàõøû, áÿñ íÿ àääûð î åëÿ? –Éîõ, äåéÿ áèëìÿðÿì. Áèð äÿ êè, áèëìÿéèíèçèí ÿùÿìèééÿòè îëìàéàúàã. –Ýþðöðñöíöçìö, –Ãðàí ýöëöìñÿäè, –Äåìÿëè, àñàí èø äåéèëìèø. Îíëàð Àðì ìåéäàíûíà òÿðÿô ýåäèðäèëÿð. Êîòàð äèíèá-äàíûøìûðäû. Êö÷ÿëÿðäÿ àäàì ÷îõàëûðäû. Áó þëêÿäÿ àäÿò åòäèéèìèç àõøàì òîðàíû éàâàø-éàâàø ýåúÿ ãàðàíëûüûíà äþíöð, ùÿëÿ ãàðàëìàìûø ñÿìàäà èëê óëäóçëàð ýþðöíìÿéÿ áàøëàéûðäû. Àç ñîíðà øÿùÿð èøûãëàðû éàíäû, ñÿìà ãàðàíëûãëàøäû, ýÿçèøÿíëÿðèí ñþùáÿòè öìóìè áèð óüóëòóéà ÷åâðèëäè. Àðì ìåéäàíûíûí òèíèíÿ ÷àòàíäà Ãðàí äåäè: –Ìÿíè áàüûøëàéûí, áóðàäà òðàìâàéà ìèíèá, åâÿ ãàéûòìàëûéàì. àõøàìëàð ìöòëÿã èøëÿìÿëèéÿì. Áèçèì þëêÿäÿ áåëÿ áèð ìÿñÿë âàð6 “Áóýöíöí èøèíè ñàáàùà ãîéìà... Ðéþ àðòûã áèëèðäè êè, ÿñëÿí Ìîíòåëèìàðäàí îëàí Ãðàí þç þëêÿñèíèí çÿðá-ìÿñÿëëÿðèíè òåç-òåç äèëÿ ýÿòèðèð âÿ áó ìÿñÿëëÿðÿ “Õÿéàë ÷àüû éàõóä “Ìöãÿääÿñ èøûãëàð êèìè ÷îõèøëÿíìèø âÿ êþùíÿëìèø èôàäÿëÿð ÿëàâÿ åòìÿéÿ áàøëàéûð. Êîòàð äèëëÿíäè: –Ùÿ! Äöç äåéèð. Ýöíîðòàäàí ñîíðà îíó åâäÿí ÷ûõàðìàã îëìóð. Ðéþ Ãðàíäàí ñîðóøäó êè, àõøàìëàð äà áÿëÿäèééÿ èäàðÿñè ö÷öí èøëÿéèð éà éîõ? Ãðàí äà úàâàá âåðäè êè, þçö ö÷öí èøëÿèéð. Ñþùáÿòè êÿñìÿìÿê ö÷öí Ðéþ äèëëÿíäè: –Ëàï éàõøû! Ùå÷ îëìàñà, áèð èðÿëèëÿéèø âàðìû? –Íå÷ÿ èëäèð êè, þçöìö ìÿúáóðåäèá, èøëÿéèðÿì. Áèð òÿðÿôëè ôèêèðëÿøÿíäÿ åëÿ áèð èðÿëèëÿéèø éîõäóð. Ùÿêèì àääûìûíû ñàõëàéûá, ñîðóøäó: –Éàõøû, áÿñ èøèíèçèí ìÿçìóíó íÿäèð? Ãðàí íÿ èñÿ ìûçûëäàéûá, äÿéèðìè øëéàïàñûíû èðè ãóëàãëàðûíûí öñòöíÿ äàðòäû. Ðéþ òÿõìèíè àíëàäû êè, íÿ èñÿ òàì øÿõñè èøäÿí ñþùáÿò ýåäèð. Ãðàí èñÿ, îíëàðäàí àéðûëûá, òÿëÿñèê àääûìëàðëà ýöë àüàúëàðû àëòûíäàí êå÷ÿðÿê, Ìàðí áóëâàðûíà òÿðÿô ýåäèðäè. Ëàáîðàòîðèéàéà ÷àòàíäà Êîòàð ùÿêèìÿ äåäè êè, îíóíëà ýþðöøöá, ìÿñëÿùÿò àëìàã èñòÿéèð. Ðéþ èñÿ úèáëÿðèíè åøèá, áàéàãêû ñèéàùûíû àõòàðà-àõòàðà îíó ÿââÿëúÿ îòàüûíà äÿ’âÿò åòäè. Ñîíðà áèð àç ôèêèðëÿøèá, äåäè êè, ñàáàù îíëàðûí ìÿùÿëëÿñèíÿ ýÿëìÿëèäèð âÿ àõøàì òÿðÿôè Êîòàðà áàø ÷ÿêÿð. Êîòàðäàí àéðûëàðêÿí ùÿêèì Ãðàíû ôèêèðëÿøèðäè. Î, Ãðàíû òàóí õÿñòÿëèéèíèí è÷èíäÿ, þçö äÿ éÿãèí êè, áåëÿ áèð òàóíóí äåéèë, òàðèõèí ìÿøùóð òàóí åïèäåìèéàëàðûíäàí áèðèíäÿ òÿñÿââöð åäèðäè. “Áåëÿ âÿçèééÿòäÿ îíóí êèìè àäàìëàð ñàëàìàò ãàëûðëàð. Ùÿêèì éàäûíà ñàëäû êè, òàóíóí, àðûã àäàìëàðäàí éàí êå÷èá, úöññÿëè àäàìëàðû ãûðìàñûíû äà ùàðàäàñà îõóéóá. Ãðàíû ôèêèðëÿøäèêúÿ ùÿêèì îíäà íÿ èñÿ áèð ãÿðèáÿëèê êÿøô åäèðäè. Äîüðóäàí äà, èëê áàõûøäà Æîçåô Ãðàí àäè áèð áÿëÿäèééÿ èø÷èñè èäè âÿ þç âÿçèôÿñèíÿ óéüóí ýÿëèðäè. Áó óúàáîé, àðûã êèøè ïàëòàð ýåéäèðèëìèø ìöãÿââàéà îõøàéûð, þçö äÿ ùÿìèøÿ èðè þë÷öëö ïàëòàð àëûðäû êè, áÿëêÿ ýÿëÿúÿêäÿ ÿòÿ-úàíà ýÿëäè. Àëò äèøëÿðèíèí ÷îõó ùÿëÿ éåðèíäÿ îëñà äà, öñò äèøëÿðè òþêöëìöøäö. Ýöëöìñÿéÿíäÿ öñò äîäàüû äàðòûíûð, àüçû áîø âÿ ãàðàíëûã ýþðöíöðäö. ßýÿð áó òÿñâèðÿ îíóí ñåìèíàðèñò éåðèøèíè, äèâàð äèáè èëÿ úÿëä ñèâèøèá, ãàïûëàðäàí ýèðìÿñèíè, ðöòóáÿò âÿ òöòöí èéè âåðìÿñèíè âÿ áàøãà õûðäà úÿùÿòëÿðèíè äÿ ÿëàâÿ åòñÿê, áó êèøèíèí èøè áàðÿäÿ äÿ òÿñÿââöð éàðàíûð. Îíó àíúàã øÿùÿð ùàìàìëàðûíûí èø úÿäâÿëèíè éîõëàéàí, éàõóä ìÿèøÿò çèáèëëÿðèíèí éûüûëìàñû ùàããûíäà éåíè ìÿ’ëóìàòëàðû ýÿíú øþ’áÿ ìöäèðèíÿ òÿãäèì åäÿí áèð ìÿ’ìóð êèìè òÿñÿââöðÿ ýÿòèðìÿê îëàð. Òàíûìàéàíëàð áåëÿ îíóí ñàäÿ, èêèíúè äÿðÿúÿëè, ëàêèí âàúèá áÿëÿäèééÿ èøëÿðè ö÷öí äöíéàéà ýÿëäèéèíè ýöíäÿëèê àëòìûø èêè ôðàíê îòóç ñàíòèì ÿìÿê ùàããû àëäûüûíû äóéà áèëÿðäè. Åëÿ îíóí þçö äÿ ìÿøüóëèééÿòèíäÿí áåëÿúÿ äàíûøûð, ñþùáÿòèíäÿ “èõòèñàñëàøìà ñþçöíö äÿ èøëÿäèðäè. Èéèðìè èêè èë ÿââÿë ìÿêòÿáè áèòèðÿíäÿí ñîíðà òÿùñèëèíè äàâàì åëÿìÿéÿ ïóëó


17

÷àòìàäûüûíäàí îíà òåç “éöêñÿëìÿê èìêàíû îëàí áó èøè òÿêëèô åòìèøäèëÿð âÿ î äà ðàçûëàøìûøäû. ßñàñ ìÿñÿëÿ øÿùÿð ðÿùáÿðëÿðèíèí èðÿëè ñöðäöéö âàúèá ìÿñÿëÿëÿðèí ùÿëëèíäÿ áèð ìöääÿò úèääè ôÿàëèééÿò ýþñòÿðìÿê èäè. Äàùà ñîíðà èñÿ, âÿ’ä îëóíäóüó êèìè, øþ’áÿ ìöäèðè âÿçèôÿñèíÿ êå÷èá, ôèðàâàí þìöð ñöðÿ áèëÿðäè. Î, ìåëàíõîëèê áèð òÿáÿññöìëÿ äåéèðäè êè, ÿñëèíäÿ îíó èøÿ úàí éàíäûðìàüà ñþâã åäÿí àíúàã áó úÿùÿò äåéèëäè. Ùàëàë ÿìÿêëÿ ôèðàâàí ùÿéàò ãóðìàã, ñûõûíòû ÷ÿêìÿäÿí ñåâèìëè èøëÿ ìÿøüóë îëìàã èìêàíû îíà ÷îõ øèðèí ýþðöíìöøäö. Òÿêëèô îëóíàí âÿçèôÿíè õîø íèééÿòëÿ, äåìÿê îëàð êè, þç ôèêðèíÿ ñàäèãëèê íàìèíÿ ãÿáóë åëÿìèøäè. Óçóí èëëÿð êå÷ñÿ äÿ, Ãðàíûí ìöâÿããÿòè ñàéûëàí âÿçèééÿòè äÿéèøìÿäè, ãèéìÿòëÿð þë÷öáè÷èìñèç ãàëõñà äà, îíóí ÿìÿê ùàããû, õûðäà öìóìè àðòûìëàð íÿçÿðÿ àëûíìàñà, ùÿëÿ äÿ äÿéèøìÿìèøäè. Î, þç âÿçèééÿòèíäÿí Ðéþéÿ øèêàéÿò åëÿìèø îëñà äà, áàøãàëàðû ýèëåé-ýöçàðûíäàí õÿáÿðñèç èäè. Åëÿ Ãðàíûí ôÿðãëè úÿùÿòëÿðèíäÿí áèðè äÿ áó èäè. Î, èñòÿñÿ, ùàããûíû òÿëÿá åäÿð, ùå÷ îëìàñà, âåðèëìèø âÿ’äëÿðè éàäà ñàëà áèëÿðäè. ßââÿëà, èø áóðàñûíäàäûð êè, îíó èøÿ ýþòöðìöø èäàðÿ ðÿèñè ÷îõäàí âÿôàò åëÿìèø, åëÿ Ãðàíûí þçö äÿ èøÿ ýèðÿðêÿí íÿëÿð âÿ’ä îëóíäóüóíó äÿãèã éàäà ñàëà áèëìèðäè. Èêèíúè âÿ äàùà áþéöê ìàíåÿ áó èäè êè, Æîçåô Ãðàí å’òèðàçûíû áèëäèðìÿê ö÷öí ëàçûìè ñþç òàïìûðäû. Ðéþ ùèññ åëÿìèøäè êè, éåðëèìèç Ãðàíûí ÿí çÿèô úÿùÿòè äÿ åëÿ áóäóð. åëÿ áó úÿùÿòÿ ýþðÿ Ãðàí íÿ ôèêèðëÿøäèéè ìþâçóäà ÿðèçÿ éàçà áèëèð, íÿ äÿ ðÿùáÿðëèê ãàðøûñûíäà ëàçûìè òÿðçäÿ ñþùáÿò à÷ûðäû. Þçöíöí äåäèéèíÿ ýþðÿ îíà ìàíå îëàí ÿñàñ úÿùÿòëÿðäÿí áèðè þçöíöí äÿ ÷îõ àðõàéûí îëìàäûüû “ùöãóã ñþçöíö èøëÿòìÿê èäè. Åéíè çàìàíäà “âÿ’äëÿð ñþçöíö äÿ èøëÿòñÿ, áåëÿ ÷ûõûð êè, êèìäÿíñÿ ùàãã òÿëÿá åäèð âÿ áåëÿ áèð òÿðç îíóí òóòäóüó êè÷èê âÿçèôÿéÿ óéüóí ýÿëìèð. Ùÿì äÿ ôèêèðëÿøèðäè êè, “õåéèðõàùëûã, “òÿâÿããå åòìÿê, “ðÿùìäèëëèê ñþçëÿðèíè äèëÿ ýÿòèðìÿéÿ ãöðóðó éîë âåðìÿç. Åëÿ áåëÿúÿ, äÿãèã ñþçëÿð òàïà áèëìÿäèéèíÿ ýþðÿ áó éåðëèìèç éàøû êå÷èíúÿ õûðäà áóéðóãëàðà ÿìÿë åòìÿëè îëóá. Ùÿì äÿ êè, Ðéþéÿ äåäèéèíÿ ýþðÿ, îíóí ìàääè âÿçèééÿòè ïèñ äåéèëäè, ÷öíêè àéàüûíû éîðüàíûíà ýþðÿ óçàòìàüà àäÿò åëÿìèøäè. Íÿùàéÿò,î áèçèì øÿùÿð âàëèñèíèí–øÿùÿðèí ÿí èðè ñÿíàéå ñàùèáêàðëàðûíäàí îëàí âàëèìèçèí ñåâèìëè áèð èôàäÿñè èëÿ ðàçûëàøûá. Âàëè òåç-òåç äåéèðìèø êè, ÿñëèíÿ ãàëñà (î “ÿñëèíÿ ãàëñà ñþçëÿðèíè õöñóñè âóðüó èëÿ äåéèðìèø), áÿëè, ÿñëèíÿ ãàëñà, ùÿëÿ ùå÷ êÿñèí àúëûãäàí þëäöéöíö ýþðÿí îëìàéûá. Ùÿð ùàëäà Æîçåô Ãðàíûí àäÿò åëÿäèéè ãóðó ùÿéàò òÿðçè îíó äîüðóäàí äà àúëûã ùÿäÿñèíäÿí óçàãëàøäûðìûøäû. Î, ùÿëÿ äÿ ëàçûìè ñþçëÿð àõòàðìàãëà ìÿøüóë èäè. Áèð òÿðÿôäÿí, äåìÿê îëàð êè, îíóí ùÿéàòû íöìóíÿâè ùÿéàò èäè. Áèçèì øÿùÿðäÿ äÿ, êÿíàðäà äà àç òàïûëàí õåéèðõàù àäàìëàðäàí áèðè èäè. Àçàúûã áèðóçÿ âåðäèéè õàñèééÿòèíäÿí äóéóëóðäó êè, äîüðóäàí äà ñÿìèìèééÿò âÿ õåéèðõàùëûã íöìóíÿñèäèð, áåëÿ õöñóñèééÿòè äÿ áèçèì äþâðäÿ ùÿð àäàìäà ýþðìÿê îëìóð. Éåýàíÿ ãîùóìó îëàí áàúûñû âÿ áàúûñû óøàãëàðûíû ÷îõ èñòÿìÿñèíäÿí, èêè èëäÿí áèð Ôðàíñàéà ýåäèá îíëàðà áàø ÷ÿêìÿñèíäÿí äàíûøûðäû. Áîéíóíà àëûðäû êè, ýÿíú éàøûíäà èòèðäèéè âàëèäåéíëÿðèíèí õàòèðÿñè îíó êÿäÿðëÿíäèðèð. À÷ûãúà äåéèðäè êè, þç ìÿùÿëëÿñèíäÿ ùÿð àõøàì ñààò áåøäÿ çÿíý ÷àëàí áèð êèëñÿ çÿíýèíèí ìöëàéèì ñÿñèíè áàøãà ñÿñëÿðäÿí ÷îõ õîøëàéûð. Áöòöí áó ñàäÿ ùèññëÿðè áèðóçÿ âåðìÿê ö÷öí ÿí àäè áèð ñþçö ñå÷ìÿêäÿ ÷ÿòèíëèê ÷ÿêèðäè. Àõûðäà áó úÿùÿò îíóí ÿí áþéöê ãàéüûñûíà ÷åâðèëìèøäè.Ùÿð äÿôÿ ùÿêèìè ýþðÿíäÿ áåëÿ äåéèðäè: “Åù, àé ùÿêèì, ÿí áþéöê àðçóì ôèêðèìè ñþéëÿìÿéè þéðÿíìÿêäèð. Ùÿìÿí àõøàì óçàãëàøûá ýåäÿí Ãðàíûí àðõàñûíúà áàõäûüû âàõò ùÿêèì îíóí íÿ äåìÿê èñòÿäèéèíè ãÿôèëäÿí àíëàäû: áó Ãðàí éà êèòàá éàçûð, éàäà îíà áÿíçÿð áèð èøëÿ ìÿøüóëäóð. Ëàáîðàòîðèéàéà ýèðèíúÿ Ãðàíûí ìÿøüóëèééÿòèíè ôèêèðëÿøèð âÿ áó ôèêèð îíà òÿñÿëëè âåðèðäè. Ùÿêèì õåéèðõàù òÿáèÿòëè êè÷èê ìÿ’ìóðëàðû îëàí áèð øÿùÿðäÿ òàóí õÿñòÿëèéè éàéûëìàñûíà èíàíà áèëìèðäè. Äàùà äîüðóñó, î, õåéèðõàùëûüûí òàóíëà ÿùàòÿ îëóíäóüóíó òÿñÿââöðöíÿ ýÿòèðÿ áèëìèð, ôèêèðëÿøèðäè êè, òàóí áèçèì øÿùÿð úàìààòûíà ýöú ýÿëÿ áèëìÿç. *** Ðéþíöí úèääè úàíôÿøàíëûüû ñàéÿñèíäÿ åðòÿñè ýöí ïðåôåêò èäàðÿñèíäÿ ñÿùèééÿ èø÷èëÿðèíèí èúëàñû ÷àüðûëäû. Ðèøàð Ðéþ èëÿ ýþðöøÿíäÿ äåäè: –Úàìààò éàìàí íèýàðàíäûð. Äåäè-ãîäó èøëÿðè äàùà äà êîðëàéûð. Ïðåôåêò ðÿèñè ìÿíÿ áåëÿ äåäè: Èíäè êè, äåéèðñèíèç áåëÿ ëàçûìäûð, ýÿëèí, òÿäáèð òþêÿê, àììà ñÿñ-ñÿìèðñèç. Î ùÿëÿ ýöìàí åäèð êè, áóíëàð áîø øàéèÿäèð. Ïðåôåêò èäàðÿñèíÿ ýåäÿíäÿ Áåðíàð Ðéþ Êàñòåëè äÿ þç ìàøûíûíà ýþòöðäö. Éîëäà Êàñòåë äåäè: –Õÿáÿðèí âàðìû, áèçäÿ ñåðóì äÿðìàíû éîõ èìèø. –Áèëèðÿì. Àíáàðà çÿíý åëÿìèøäèì. Äèðåêòîð åùòèéàòñûç àäàììûø. Ýÿðÿê äÿðìàíû Ïàðèñäÿí ýÿòèðäÿê.


18

–Ýþðÿñÿí, ÷îõ óçóí ÷ÿêìÿç êè? –Ìÿí òåëåãðàì ýþíäÿðìèøÿì. –Ðéþ úàâàá âåðäè. Ïðåôåêò ðÿèñè ýöëöìñÿñÿ äÿ, ÿñÿáè ýþðöíöðäö. Î, òåç ìÿòëÿáÿ êå÷äè: –Áàøëàéàã, úÿíàáëàð. Âÿçèééÿòè èçàù åòìÿéÿ åùòèéàú âàðìû? Ðèøàð ôèêèðëÿøèðäè êè, áó àðòûã èøäèð. Ùÿêèìëÿð âÿçèééÿòè áèëèðëÿð. ßñàñ ìÿñÿëÿ þë÷ö ýþòöðìÿê ìÿñÿëÿñèäèð. Ãîúà Êàñòåë ñÿðò ñÿñëÿ äåäè: –ßñàñ ìÿñÿëÿ áó õÿñòÿëèéèí òàóí îëóá-îëìàäûüûíû áèëìÿêäèð. Ùÿêèìëÿðèí èêè-ö÷ íÿôÿðè ùÿéÿúàíëà äèëÿ ýÿëäè. Ãàëàíëàðû òÿðÿääöä åäèðäè. Ïðåôåêò ðÿèñè äèêñèíäè âÿ áó ùÿéÿúàíëû ñþçëÿðèí ÷þëÿ éàéûëìàäûüûíû áèëìÿê èñòÿéèðìèø êèìè ÷åâðèëèá ãàïûéà áàõäû. Ðèøàð äåäè êè, îíóí ôèêðèíúÿ ùàé-êöéÿ áàø ãîøìàã ëàçûì äåéèë, ùÿëÿëèê îíó äåìÿê îëàð êè, éàðàëû øèøëÿð ÿìÿëÿ ýÿòèðÿí áèð ãûçäûðìàäàí ñþùáÿò ýåäèð, äÿãèã îëìàéàí ìöëàùèçÿëÿð åëìäÿ äÿ, ùÿéàòäà äà ïèñ íÿòèúÿ âåðèð. Ñàðàëìûø áûüëàðûíû ñàêèò-ñàêèò òÿðïÿäÿí ãîúà Êàñòåë à÷ûã ðÿíýëè ýþçëÿðèíè Ðéþíöí öçöíÿ çèëëÿäè. Ñîíðà î ÷åâðèëèá, èúëàñäàêûëàðû õîø òÿáÿñöìëÿ áèð íÿçÿð ñàëäû âÿ áó áàõûøëà äåìÿê èñòÿäè êè, õÿñòÿëèéèí òàóí îëäóüóíà ÿìèíäèð, àììà áó ôèêðè ðÿñìÿí òÿñäèãëÿñÿ, ÷îõ àüûð þë÷öëÿð ýþòöðöëìÿëè îëàúàã. Î áèëèðäè êè, åëÿ ÿñëèíäÿ ùÿìêàðëàðûíûí ÷îõó áó úÿùÿòÿ ýþðÿ äÿãèã ñþç äåìèðëÿð âÿ î äà öìóìè ñàêèòëèê íàìèíÿ òàóíóí àäûíû ÷ÿêìÿäè. Ïðåôåêò ðÿèñè úîøüóí ñÿñëÿ áèëäèðäè êè, ùÿð ùàëäà éàõøû ôèêèðëÿøìÿê, äÿãèã áèð ñþç äåìÿê ëàçûìäûð. Êàñòåë äåäè: –ßñàñ ìÿñÿëÿ äÿãèã ñþç äåìÿêäÿ äåéèë, ñþç äåéèá, ôèêèð éàðàòìàãäàäûð. Ðéþ äèíèá-äàíûøìàäûüûíäàí îíóí ôèêðèíè ñîðóøóðäóëàð: –Òèô õÿñòÿëèéèíè õàòûðëàäàí áèð ãûçäûðìàäàí ñþùáÿò ýåäèð, àììà áó õÿñòÿëèê øèøëÿð ÿìÿëÿ ýÿòèðèð âÿ õÿñòÿíè ãóñäóðóð. Ìÿí øèøëÿðäÿí íöìóíÿ ýþòöðöá, àíàëèçÿ âåðäèì âÿ ëàáîðàòîðèéà òàóí ìèêðîáó òàïäûüûíû áèëäèðäè. Äåìÿê ëàçûìäûð êè, áó ìèêðîáóí áÿ’çè õöñóñèééÿòëÿðè êå÷ìèøäÿêè ìèêðîáëàðäàí ôÿðãëÿíèð. Ðèøàð áèëäèðäè êè, åëÿ áó úÿùÿò èìêàí âåðèð êè, áèð àç òÿðÿääöä åäÿê âÿ áèð íå÷ÿ ýöíäÿí áÿðè òîïëàíìûø àíàëèçëÿðèí úàâàáûíû ýþçëÿéÿê. Ðéþ áèð àç ñóñóá, äåäè: –Áèð ìèêðîá êè, ö÷ ýöí ÿðçèíäÿ äàëàüûí ùÿúìèíè äþðäãàò áþéöäöð, âÿ’çëÿðè íàðûíýè áîéäà øèøèðäèð, èðèíëè éàðàéà ÷åâèðèð, îíóíëà ðàñòëàøàíäà òÿðÿääöä åëÿìÿéÿ âàõò ãàëìàìàëûäûð. Éîëóõìà ìÿíáÿëÿðè ýåòäèêúÿ ÷îõàëûð. Õÿñòÿëèéèí éàéûëìà ñöð’ÿòèíèí ãàðøûñû àëûíìàñà, èêè àé ÿðçèíäÿ øÿùÿð ÿùàëèñèíèí éàðûñûíû ãûðà áèëÿð. ßñàñ ìÿñÿëÿ áó õÿñòÿëèéÿ òàóí, éàõóä àðòàí ãûçäûðìà àäû âåðìÿêäÿ äåéèë, ÿùàëèíèí éàðûñûíû þëöìäÿí ãóðòàðìàãäàäûð. Ðèøàð äåäè êè, ìÿñÿëÿíè ãàðàéà áöðöìÿê ëàçûì äåéèë, õÿñòÿëèéèí éîëóõóúó îëìàñû ñöáóòà éåòìÿéèá, ÷öíêè þëÿíëÿðèí ãîùóì-ÿãðÿáàñû õÿñòÿëèéÿ òóòóëìàéûá. –Áàøãàëàðû êè, þëöðëÿð, –Ðéþ ñþçöíÿ äàâàì åëÿäè. –Äîüðóäóð, éîëóõìàíû ùàìûéà àèä åòìÿê îëìàç. ßýÿð áåëÿ îëñà, þëöìöí ñàéû ðèéàçè ùåñàáëà àðòàð, ÿùàëè ãûðûëûá ãóðòàðàð. Áóðàäà ñþùáÿò ìÿñÿëÿíè ãàðàéà áîéàìàãäàí äåéèë, ëàçûìè þë÷ö ýþòöðìÿêäÿí ýåäèð. Ðèøàð áèëäèðäè êè, ÿýÿð áó õÿñòÿëèê þçö êÿñèëìÿñÿ, îíóí ãàðøûñûíû àëìàã ö÷öí ãàíóíóí òÿëÿá åëÿäèéè ÷îõ àüûð òÿäáèðëÿð ùÿéàòà êå÷èðèëìÿëèäèð. Áó òÿäáèðëÿðÿ ÿë àòìàã ö÷öí õÿñòÿëèéèí òàóí îëäóüóíó òÿñäèã åòìÿê ëàçûìäûð. Áèð ùàëäà êè, áó òÿñäèã îëóíìàéûá, ìÿñÿëÿ öçÿðèíäÿ éåíÿ ôèêèðëÿøìÿê ëàçûìäûð. Ðéþ ñþçöíäÿí äþíìÿäè: –Ñþùáÿò ãàíóí öçðÿ ýþðöíÿúÿê òÿäáèðëÿðèí àüûðëûüûíäàí äåéèë, ÿùàëèíèí éàðûñûíûí ãûðûëìàñûíà ìàíå îëìàã ö÷öí ùÿìÿí òÿäáèðëÿðèí âàúèáëèéèíäÿí ýåäèð. Ãàëàíû ðÿùáÿð èäàðÿíèí èøèäèð, åëÿ øÿùÿðèìèçèí ïðåôåêò ðÿèñè äÿ áåëÿ èøëÿðèí ùÿëëè ö÷öí òÿ’éèí îëóíóá. –Äîüðóäóð, –äåéÿ ïðåôåêò ðÿèñè ñþçÿ áàøëàäû. –Àììà ýÿðÿê ñèç áó õÿñòÿëèéèí òàóí îëäóüóíó ðÿñìÿí òÿñäèã åäÿñèíèç. –Áèç áóíó òÿñäèã åëÿìÿñÿê äÿ, õÿñòÿëèê øÿùÿð ÿùàëèñèíèí éàðûñûíû ãûðàúàã, –äåéÿ Ðéþ úàâàá âåðäè. Ðèøàð ÿñÿáè ñÿñëÿ ñþùáÿòÿ ãîøóëäó: –Ìÿñÿëÿ áóíäàäûð êè, ùÿìêàðëàðûìûç áó õÿñòÿëèéèí òàóí îëäóüóíà ÿìèíäèð. Åëÿ Ðéþíöí âÿçèééÿòè òÿñâèð åòìÿñè áóíó ñöáóòà éåòèðèð. Ðéþ úàâàá âåðäè êè, î ñèíäðîìó éîõ, ýþðäöéö ôàêòëàðû òÿñâèð åäèá. Îíóí ýþðäöêëÿðè èñÿ ãûðõ ñÿêêèç ñààò ÿðçèíäÿ þëöì ýÿòèðÿí øèøëÿð, áÿäÿí ëÿêÿëÿðè âÿ öçöúö ãûçäûðìàäûð. Î ñîðóøäó êè, úÿíàá Ðèøàð úèääè ïðîôèëàêòèê òÿäáèðëÿð ýþðöëìÿäÿí åïèäåìèéàíûí êÿñèëÿ áèëÿúÿéèíè ñþéëÿéèá, ìÿñ’óëèééÿòè þç áîéíóíà ýþòöðÿ áèëÿðìè? Ðèøàð òÿðÿääöäëÿ Ðéþéÿ áàõäû:


19

–Éàõøû, îíäà à÷ûã äàíûøàã, áó õÿñòÿëèéèí òàóí îëäóüóíà ÿìèíñèíèçìè? –Ñèç ìÿñÿëÿéÿ äöç éàíàøìûðñûíûç. Ñþùáÿò õÿñòÿëèéèí àäûíûí òÿñäèãëÿíìÿñèíäÿí äåéèë, âàõò èòèðìÿêäÿí ýåäèð. –Ñèçèí ñþçöíöçäÿí áåëÿ ÷ûõûð êè, –ïðåôåêò ðÿèñè ñþçÿ ãàðûøäû, –ÿýÿð õÿñòÿëèê òàóí îëìàñà äà, òàóíà ãàðøû ýþðöëìÿëè ïðîôèëàêòèê òÿäáèðëÿðÿ ÿë àòìàã ëàçûìäûð. –Áÿëè, ìÿíèì ôèêðèìè áèëìÿê âàúèáäèðñÿ, ôèêðèì áåëÿäèð. Ùÿêèìëÿð õåéëè ìÿñëÿùÿòëÿøäèëÿð âÿ àõûðäà Ðèøàð äåäè: –Äåìÿëè, áèç ìÿñ’óëèééÿòè öçÿðèìèçÿ ýþòöðöá, òàóíà ãàðøû òÿäáèðëÿðÿ áàøëàìàëûéûã. Áó íÿòèúÿ ùàìûíûí öðÿéèíäÿí îëäó. Ñîíðà î Ðéþéÿ ìöðàúèÿò åëÿäè: –Ñèçèí äÿ ôèêðèíèç áåëÿäèð, åëÿìè, ÿçèç ùÿìêàðûì? –Ìÿñÿëÿíèí íÿ úöð ãîéóëìàñûíûí ôÿðãè éîõäóð. Áèðúÿ îíó áèëìÿëèéèê êè, ÿùàëèíèí éàðûñûíûí ãûðûëìàñûíûí ãàðøûñûíû àëìàã èñòÿéèðèê, ÿêñ ùàëäà ðèñê åòìèø îëàðäûã. Áó ñþçëÿð ùå÷ êÿñèí õîøóíà ýÿëìÿäè âÿ Ðéþ îòàãäàí ÷ûõäû. Áèð àç ñîíðà èñÿ î, ÷öðöíòö âÿ ñèäèê èéè âåðÿí óçàã áèð ìÿùÿëëÿäÿ ãîëëàðûíûí àëòûíäàí ãàí ñûçàí, àüðûäàí íàëÿ ÷ÿêÿí áèð ãàäûíûí ãàðøûñûíäà èäè. *** Èúëàñûí åðòÿñè ýöíö ãûçäûðìàëûëàðûí ñàéû áèð àç äà àðòäû. Ãÿçåòëÿð áó ìþâçóäà ñþùáÿò à÷ñà äà, ùÿéÿúàíëû ñþçëÿð èøëÿòìÿäÿí, áèð-èêè åéùàìëà êèôàéÿòëÿíäèëÿð. Èêèíúè ýöí èñÿ Ðéþ ïðåôåêòóðàíûí òÿëÿì-òÿëÿñèê óúãàð êö÷ÿëÿðÿ éàïûøäûðäûüû àü ðÿíýëè êè÷èê àôèøàëàðû îõóéà áèëäè. Àôèøàëàðûí ìÿçìóíóíäàí äóéóëóðäó êè, øÿùÿð ðÿùáÿðëèéè ùÿëÿ âÿçèééÿòè äöçýöí àíëàìàéûá. Ýþðöëÿí òÿäáèðëÿð úèääè äåéèëäè âÿ ùèññ îëóíóðäó êè, èúòèìàèééÿòè ãîðõóéà ñàëìàã èñòÿìèðëÿð. Ùÿìÿí àôèøàëàðäà áèëäèðèëèðäè êè, Îðàí øÿùÿðèíäÿ éîëóõóúó, êå÷èúè îëäóüó ùÿëÿ òÿñäèãëÿíìÿìèø íàìÿ’ëóì, ãûçäûðìàëû áèð õÿñòÿëèê ãåéäÿ àëûíìûøäûð. Áèð íå÷ÿ àäàìûí õÿñòÿëÿíìÿñè öìóìè ùÿéÿúàí ö÷öí ÿñàñ âåðìèð âÿ ÿùàëè òÿìêèíè ïîçìàìàëûäûð. Ëàêèí åùòèéàò íàìèíÿ, ïðåôåêò ðÿèñè ùàìûíûí éàõøû àíëàäûüû áÿ’çè òÿäáèðëÿðè ùÿéàòà êå÷èðìÿëèäèð. Ùàìûíûí òÿðÿôäàð îëàúàüû áó òÿäáèðëÿð ùÿð úöð åïèäåìèéà åùòèìàëûíà ãàðøû éþíÿëäèëèá. Åéíè çàìàíäà ïðåôåêò ðÿèñè áó òÿäáèðëÿðèí ùÿéàòà êå÷èðèëìÿñèíäÿ øÿùÿð ÿùàëèñèíèí îíà éàõûíäàí êþìÿê ýþñòÿðÿúÿéèíÿ øöáùÿ åòìèð. Ñîíðà èñÿ ãÿðàðà àëûíìûø òÿäáèðëÿð ñàäàëàíûðäû. Áó òÿäáèðëÿð è÷ÿðèñèíäÿ åëìè öñóëëà ñè÷îâóëëàðûí êþêöíöí êÿñèëìÿñè, éåíè êàíàëèçàñèéà áîðóëàðûíà çÿùÿðëè ãàç áóðàõûëìàñû âÿ ñóäàí åùòèéàòëà èñòèôàäÿ åòìÿê òþâñèéÿ îëóíóðäó. Ìÿñëÿùÿò ýþðöëöðäö êè, òÿìèçëèéÿ úèääè íÿçàðÿò îëóíñóí, áèò-áèðÿëèëÿð øÿùÿð äèñïàíñåðëÿðèíÿ ìöðàúèÿò åòñèíëÿð. Ùÿì äÿ êè, õÿñòÿñè îëàí àèëÿëÿðèí ùÿêèì ýþñòÿðèøëÿðèíÿ ÿìÿë åòìÿëÿðè ìÿúáóðèäèð âÿ õÿñòÿëÿðèí õöñóñè èçîëéàòîð îòàãëàðûíäà ñàõëàíìàëàðûíà ðàçûëûã âåðèëìÿëèäèð. Áåëÿ îòàãëàð õÿñòÿëÿðèí àç ìöääÿòäÿ ñàüàëäûëìàñûíà âÿ øÿôà òàïìàüûíà äàùà ÷îõ èìêàí éàðàäûð. ßëàâÿ ãåéäëÿð õÿñòÿëÿðèí îòàãëàðûíûí âÿ íÿãëèééàò âàñèòÿëÿðèíèí äåçèíôåêñèéà îëóíìàñûíûí ìÿúáóðèëèéèíè ýþñòÿðèðäè. Õÿñòÿëÿðèí ãîùóì-ÿãðÿáàñûíûí ñàíèòàðèéà ãàéäàëàðûíà úèääè ðèàéÿò åòìÿëÿðè äÿ ìÿñëÿùÿò ýþðöëöðäö. Ùÿêèì Ðéþ àôèøàíû îõóéóá, òÿëÿñèê àääûìëàðëà þç èø éåðèíÿ ýåòäè. Æîçåô Ãðàí ùÿêèìè ýþçëÿéèðäè âÿ îíó ýþðÿí êèìè èøàðÿ èëÿ ÿëëÿðèíè éóõàðû ãàëäûðäû, Ðéþ îíà ÷àòûá äåäè: –Ùÿ, áèëèðÿì, õÿñòÿëÿðèí ñàéû àðòûð. Èðÿëèêè ýöí øÿùÿðäÿ îí õÿñòÿ þëìöøäö. Ùÿêèì Ãðàíà äåäè êè, àõøàì Êîòàðà áàø ÷ÿêìÿëèäèð âÿ áÿëêÿ îíóíëà äà ýþðöøäö. Ãðàí äåäè: –Ùÿ, îíà áàø ÷ÿêìÿéèíèç éàõøû îëàð. Ìÿíÿ åëÿ ýÿëèð êè, áèð àç äÿéèøèá. –Íåúÿ äÿéèøèá? –Àüëû áàøûíà ýÿëèá. –ßââÿë àüûëñûç èäè êè? Ãðàí òÿðÿääöä åëÿäè. Éîõ, î Êîòàðà àüûëñûç äåéÿ áèëìÿçäè, àüûëñûç ñþçö éåðèíÿ äöøìÿçäè. Êîòàð ãàïàëû, ñàêèò áèð àäàì èäè, áÿ’çÿí òÿíùà ÷þë äîíóçóíó õàòûðëàäûðäû. Îíóí áöòöí ùÿéàòû þç îòàüûíäàí, óúóç áèð ðåñòîðàíäàí âÿ ñèðëè ýÿçèíòèëÿðäÿí èáàðÿò èäè. Ðÿñìÿí î, øÿðàá âÿ ëèêþð ôèðìàñûíûí íöìàéÿíäÿñè èäè. Ùÿðäÿíáèð èêè-ö÷ íÿôÿð ãîíàüû îëóðäó, éÿãèí ìöøòÿðèëÿðè èäè. Áÿ’çÿí àõøàìëàð åâëÿ öçáÿöçäÿêè êèíî-òåàòðà ýåäèðäè. Ãðàí ùèññ åëÿìèøäè êè, Êîòàð ãàíãñòåð ôèëìëÿðèíè õîøëàéûð. Ùÿð ùàëäà Êîòàð òÿíùà âÿ ÿòðàôûíäàêûëàðäàí ÷ÿêèíÿí áèð àäàì òÿ’ñèðè áàüûøëàéûðäû.


20

Ãðàíûí äåäèéèíÿ ýþðÿ, èíäè áöòöí áó úÿùÿòëÿð äÿéèøìèøäè: –Ùå÷ áèëìèðÿì íåúÿ èçàù åäèì? Áèëèðñèíèçìè, ìÿíÿ åëÿ ýÿëèð êè, î, àäàìëàðëà ãàéíàéûáãàðûøìàüà ÷àëûøûð, èñòÿéèð ùàìûíû þç ÿòðàôûíà òîïëàñûí. Ìÿíèìëÿ òåç-òåç ñþùáÿòÿ ýèðèøèð âÿ ýÿçìÿéÿ ÷ûõìàüû òÿêëèô åäèð. Ìÿí äÿ ùÿð äÿôÿ å’òèðàç åäÿ áèëìèðÿì. Åëÿ ìÿí þçöì äÿ îíóíëà ìàðàãëàíûðàì, àõû îíóí ùÿéàòûíû õèëàñ åëÿìèøÿì. Þçöíö þëäöðìÿê úÿùäèíäÿí ñîíðà Êîòàðûí ãîíàãëàðû éîõà ÷ûõìûøäû. Î êö÷ÿäÿ, äöêàíëàðäà àäàìëàðûí ðÿüáÿòèíè ãàçàíìàüà ÷àëûøûðäû. Õûðäàâàò÷ûéà áåëÿ øèðèíäèëëèëèê åäÿí, ïàïèðîñ ñàòàíûí ñþùáÿòèíÿ áåëÿ ìàðàãëà ãóëàã àñàí èêèíúè áèð àäàì òÿñÿââöð åòìÿê îëìàçäû. –Ïàïèðîñ ñàòàí ýöðçÿ êèìè çÿùÿðëè áèð ãàäûíäûð. Ìÿí Êîòàðû õÿáÿðäàð åëÿäèì, àììà î äåäè êè, ìÿí ñÿùâ åäèðÿì. Î ãàäûíûí äà éàõøû úÿùÿòëÿðè âàð, ýÿðÿê áÿëÿä îëàñàí. Èêè-ö÷ äÿôÿ Êîòàð Ãðàíû øÿùÿðèí òÿíòÿíÿëè ðåñòîðàíûíà ãîíàã àïàðìûøäû. Îíóí þçö áåëÿ ðåñòîðàíëàðà òåç-òåç ýåòìÿéÿ áàøëàìûøäû. Êîòàð äåéèðìèø: –Áåëÿ ðåñòîðàíëàðäà àäàì þçöíö éàõøû ùèññ åëÿéèð, îðà ýÿëÿíëÿð äÿ éàõøû àäàìëàðäûð. Ãðàí ðåñòîðàí õèäìÿò÷èëÿðèíèí Êîòàðà õöñóñè ùþðìÿòëÿ éàíàøäûãëàðûíû äóéìóø âÿ Êîòàðûí ÿëèà÷ûã åäèá, îíëàðà àðòûã ïóë âåðäèéèíè ýþðÿíäÿ áó ùþðìÿòèí ñÿáÿáèíè àíëàìûøäû. Êîòàð îíóí ùþðìÿòëÿ úàâàá âåðÿíëÿðäÿí ÷îõ ðàçû ãàëûðäû. Áèð ýöí áàø õèäìÿò÷è îíó ãàïûéà ãÿäÿð éîëà ñàëûá, ïàëòîñóíó ýåéìÿéÿ êþìÿê åëÿéÿíäÿí ñîíðà Êîòàð äåìèøäè: –Éàõøû îëàð, øàùèä îëà áèëÿð. –Íÿéÿ øàùèä îëà áèëÿð? Êîòàð áèð àç òÿðÿääöä åëÿéèá, äåìèøäè: –Øàùèä îëà áèëÿð êè, ìÿí ïèñ àäàì äåéèëÿì. Áÿ’çÿí Êîòàðûí ÿùâàëû äÿéèøèðäè. Áèð ýöí õûðäàâàò÷û îíóíëà ìåùðèáàí äàíûøìàäûüûíäàí åâÿ ãàéûäàíäà ùèðñëÿíèá þçöíäÿí ÷ûõìûøäû: –Áó ÿúëàô äà åëÿ áàøãàëàðû êèìèäèð, –äåéèðäè. –Áàøãàëàðû êèìäèð? –Åëÿ ùàìû. Ãðàí áèð äÿôÿ ïàïèðîñ äöêàíûíäà áàø âåðìèø ãÿðèáÿ áèð ÿùâàëàòûí äà øàùèäè îëìóøäó. Ãûçüûí ñþùáÿò âàõòû ñàòûúû ãàäûí áöòöí ßëúÿçàèðÿ ñÿñ ñàëìûø éåíè áèð úèíàéÿò èøèíäÿí äàíûøäû. Úàâàí áèð òèúàðÿò èø÷èñèíèí ÷èìÿðëèêäÿ áèð ÿðÿáè þëäöðìÿñèíäÿí ñþùáÿò ýåäèðäè. Ãàäûí àõûðäà áåëÿ äåìèøäè: –Áó ìóðäàð úèíàéÿòêàðëàðûí ùàìûñûíû ùÿáñõàíàéà ñàëñàéäûëàð, íàìóñëó àäàìëàð äà àðõàéûí íÿôÿñ àëàðäûëàð. Ãàäûí Êîòàðûí ãÿôèëäÿí ùÿéÿúàíëàíäûüûíû âÿ öçðõàùëûã åòìÿäÿí, òÿëÿñèê ÷þëÿ ÷ûõäûüûíû ýþðöá, ñþùáÿòè êÿñìÿëè îëìóøäó. Ãðàí äà, ñàòûúû ãàäûí äà ìÿÿòòÿë ãàëìûøäûëàð. Ñîíðà èñÿ Ãðàí Êîòàðûí õàñèééÿòèíäÿ áàø âåðìèø áàøãà äÿéèøèêëèêëÿðäÿí Ðéþéÿ õÿáÿð âåðìÿëè èäè. Òÿáèÿòÿí Êîòàð ÷îõ ëèáåðàë àäàìäû. Ùÿìèøÿ “Áþéöêëÿð êè÷èêëÿðè éåéèðëÿð äåìÿñè áóíà ñöáóò èäè. Àììà èíäè, õåéëè âàõòäû êè, Îðàíûí ÿí òÿìêèíëè ãÿçåòèíè îõóìàüà áàøëàéûá âÿ áó ãÿçåòè îõóäóüóíó àäàìëàðûí ýóð éåðèíäÿ äàùà òåç-òåç íÿçÿðÿ ÷àðïäûðìàüà ÷àëûøäûüû à÷ûãúà äóéóëóðäó. Ùÿëÿ áèð äÿôÿ, éàòàüûíäàí ãàëõàíäàí áèð íå÷ÿ ýöí ñîíðà, Ãðàí ïî÷òà ýåäÿíäÿ Êîòàð õàùèø åëÿìèøäè êè, ùÿð àé ïóë éîëëàäûüû, óçàãäà éàøàéàí áàúûñûíà îíóí ÿâÿçèíÿ éöç ôðàíê ïóë ýþíäÿðñèí. Ãðàí îòàãäàí ÷ûõàíäà èñÿ ñþçöíö äÿéèøìèøäè: –Éîõ, èêè éöç ôðàíê ýþíäÿðèí, ãîé ñåâèíñèí. Áàúûì åëÿ áèëèð êè, îíó ùå÷ éàäà ñàëìûðàì, ÿñëèíäÿ èñÿ îíó ÷îõ èñòÿéèðÿì. Î, Ãðàíëà ãÿðèáÿ áèð ñþùáÿòÿ äÿ ýèðèøìèøäè. Ãðàíûí ùÿð àõøàì åâäÿ íÿ èñÿ áèð èøëÿ ìÿøüóë îëäóüóíó áèëäèéèíäÿí Êîòàð îíó ñîðüó-ñóàëà òóòìóø âÿ äåìèøäè: –Áèëèðÿì, ñèç êèòàá éàçûðñûíûç. –Áåëÿ äÿ äåìÿê îëàð, àììà ìÿíèì èøèì äàùà ìöðÿêêÿáäèð! –Åù! Ìÿí äÿ èñòÿðäèì ñèçèí êèìè éàðàäûúûëûüà ãóðøàíûì. Ãðàíûí òÿÿúúöáëÿíäèéèíè ýþðÿíäÿ Êîòàð ìûçûëäàìûøäû êè, èíúÿñÿíÿò àäàìëàðûíûí èìêàíëàðû éàõøû îëóð. –Àõû íÿéÿ ýþðÿ? –Ãðàí ñîðóøìóøäó. –Îíà ýþðÿ êè, èíúÿñÿíÿò àäàìëàðûíûí èìòèéàçëàðû ÷îõ îëóð, áóíó ùàìû áèëèð. Îíëàðà äàùà ÷îõ ýöçÿøò åäèðëÿð. Áó ñþùáÿòäÿí ñîíðà Ðéþ Ãðàíà äåäè: –Éÿãèí áó ñè÷îâóë ÿùâàëàòû ÷îõëàðû êèìè îíóí äà ôèêèðëÿðèíè àëò-öñò åäèá. Áÿëêÿ áó òÿçÿ ãûçäûðìàäàí äà ãîðõóá. Ãðàí úàâàá âåðäè: –Éîõ, èíàíìûðàì ùÿêèì, ìÿíèì ôèêðèìúÿ...


21

Ñè÷îâóë ãûðìàãëà ìÿøüóë îëàí ìàøûí óúàäàí òûðûëäàéà-òûðûëäàéà êö÷ÿäÿí êå÷èðäè. Ðéþ, ñÿñ óçàãëàøûá, äàíûøìàüà èìêàí âåðèíúÿ ñóñóá, ýþçëÿäè âÿ ñîíðà Ãðàíûí íÿ ôèêèðäÿ îëäóüóíó ñîðóøäó. Ãðàí úèääè íÿçÿðëÿðëÿ ùÿêèìÿ áàõäû: –Áó àäàì íÿäÿ èñÿ þçöíö ýöíàùêàð ñàéûð. Ùÿêèì ÷èéèíëÿðèíè ÷ÿêäè. Ïîëèñ êîìèññàðû äåìèøêÿí, îíñóç äà èø áàøäàí àøûð. Ýöíîðòàäàí ñîíðà Ðéþ Êàñòåëëÿ ñþùáÿò åòäè. Ñåðóì äÿðìàíû ùÿëÿ ýÿëèá ÷ûõìàìûøäû. Ðéþ äåéèðäè: –Ùå÷ áèëìèðÿì, áó äÿðìàíûí ÿùÿìèééÿòè îëàúàãìû? Ìèêðîá ãÿðèáÿ ìèêðîáäóð. –Éîõ, ìÿí áó ôèêèðäÿ äåéèëÿì, –äåéÿ Êàñòåë å’òèðàç åëÿäè. –Áó ùåéâàíúûüàçëàð ìöõòÿëèô ýþðêÿì àëñàëàð äà, åéíè øåéëÿðäèð. –Ñèç áåëÿ åùòèìàë åäèðñèíèç. Äöçöíÿ ãàëñà, îíóí ùàããûíäà ùå÷ íÿ áèëìèðèê. –Äîüðóäóð, ìÿí åùòèìàë åäèðÿì. Åëÿ ùàìû åùòèìàë åäèð. Áöòöí ýöí ÿðçèíäÿ ùÿêèì ùèññ åäèðäè êè, ùÿð äÿôÿ òàóí áàðÿäÿ ôèêèðëÿøÿíäÿ úàíûíäàêû íàðàùàòëûã ýåòäèêúÿ àðòûð. Íÿùàéÿò, àíëàäû êè, ãîðõìàüà áàøëàéûá. Àäàìëà äîëó êàôåëÿðÿ èêè äÿôÿ áàø ÷ÿêäè. Êîòàð êèìè î äà èíñàí ùÿðàðÿòèíÿ åùòèéàú äóéóðäó. Áó ôèêèð Ðéþíöí õîøóíà ýÿëìÿñÿ äÿ, àõøàì Êîòàðà áàø ÷ÿêÿúÿéèíÿ ñþç âåðìèøäè. Àõøàì Ðéþ Êîòàðûí ìÿíçèëèíÿ ýèðÿíäÿ î, éåìÿê ìàñàñûíûí ãàðøûñûíäà îòóðìóøäó. Ìàñàíûí öñòöíäÿ à÷ûã ãàëìûø áèð ìàúÿðà ðîìàíû ýþðöíöðäö. Àììà àõøàìäàí õåéëè êå÷ìèøäè âÿ èíàíìàã îëìàçäû êè, áåëÿ ãàðàíëûãäà Êîòàð êèòàá îõóéóðìóø. Éÿãèí åëÿ áèðúÿ äÿãèãÿ ÿââÿë î áó éàðûãàðàíëûãäà ôèêðÿ ýåäèáìèø. Ðéþ îíóí ÿùâàëûíû ñîðóøäó. Êîòàð éåðèíäÿ îòóðàîòóðà äåéèíäè êè, ÿùâàëû éàõøûäûð, àììà ùå÷ êÿñèí îíóí èøëÿðèíÿ ãàðûøìàäûüûíà ÿìèí îëñà, þçöíö äàùà éàõøû ùèññ åäÿðäè. Ðéþ áèëäèðäè êè, ùÿìèøÿ òÿíùà îëìàã éàõøû èø äåéèë. –Éîõ, ìÿñÿëÿ áàøãàäûð. Ìÿí éàìàíëûã åòìÿê íàìèíÿ áàøãàëàðûíûí èøèíÿ ãàðûøàíëàðäàí äàíûøûðàì. Ðéþ ñóñóá äóðìóøäó. –Áèëèí êè, þçöì ùàãäà äàíûøìûðàì. Ìÿí áàéàã áó ðîìàíû îõóéóðäóì. Áÿäáÿõòèí áèðèíè áèð ñÿùÿð ãÿôèëäÿí ùÿáñ åäèðëÿð. Þçöíöí õÿáÿðè îëìàäàí îíóí èøëÿðèíè àðàøäûðûðëàðìûø. Èäàðÿëÿðäÿ îíäàí ñþùáÿò åäèð, àäûíû âÿðÿãäÿí âÿðÿãÿ êþ÷öðöðìöøëÿð. Ñèçúÿ áó äöçýöí èøäèð? Ñèçúÿ àäàìëà áåëÿ ðÿôòàð åòìÿéÿ èúàçÿ âåðèëèð? –Âÿçèééÿòÿ áàõûð, –äåéÿ Ðéþ úàâàá âåðäè. Áèð òÿðÿôäÿí, ÿñëèíÿ ãàëñà, ùå÷ êÿñÿ áåëÿ èõòèéàð âåðèëìèð. Áóíëàðûí ùàìûñû èêèíúè äÿðÿúÿëè ìÿñÿëÿëÿðäèð. óçóí ìöääÿò åâäÿ òÿê ãàëìàã ëàçûì äåéèë. Ùÿðäÿí ýÿçìÿéÿ ÷ûõûí. Êîòàð áèð àç úîøäó, äåäè êè, ÷îõ âàõò úàìààò è÷èíäÿ îëóð, áóíó áöòöí ìÿùÿëëÿ òÿñäèã åäÿ áèëÿð. Ìÿùÿëëÿäÿí êÿíàðäà äÿ äîñò-òàíûøëàðû âàð. –Úÿíàá Ðèãîäó òàíûéûðñûíûçìû? Àðõèòåêòîðó äåéèðÿì. Î äà ìÿíèì äîñòóìäóð. Îòàãäà ùàâà ýåòäèêúÿ ãàðàëûðäû. Êö÷ÿäÿ àäàì ÷îõàëûðäû âÿ êö÷ÿ èøûãëàðû éàíàíäà åëÿ áèë ÷þëÿ øÿí îâãàò ñÿïÿëÿíäè. Ðéþ åéâàíà ÷ûõäû, Êîòàð äà îíóí àðõàñûíúà ýÿëäè. Áöòöí øÿùÿðäÿ îëäóüó êèìè, áó ÿòðàô ìÿùÿëëÿëÿðäÿ äÿ àõøàì äöøÿíäÿ ñÿðèí áèð ìåù ýÿíúëÿðè úàíà ýÿòèðèð, øÿíëÿíäèðèð, êö÷ÿëÿðÿ ãûçàðäûëìûø ÿò èéè, õîø ÿùâàë-ðóùèééÿ ïàéëàéûðäû. Ýåúÿëÿð ýþçÿ ýþðöíìÿéÿí ýÿìèëÿðèí ôèò ñÿñëÿðè, äÿíèçèí ùÿíèðòèñè, ýÿçèøÿí àäàìëàðûí ñþç-ñþùáÿòè åøèäèëèðäè. Áöòöí áóíëàðû Ðéþ õîøëàéûðäû. Àììà èíäè ãàðøûäàêû òÿùëöêÿ îíó åëÿ ýöíÿ ãîéìóøäó êè, àäÿò åëÿäèéè õîø ÿëàìÿòëÿð äÿ öðÿéèíè ñûõûðäû. Î Êîòàðà äåäè: –Èøûüû éàíäûðà áèëÿðèê? Èøûã éàíàíäà ãûñàáîé Êîòàð ýþçëÿðèíè ãûðïà-ãûðïà ùÿêèìÿ áàõäû. –Ùÿêèì, ÿýÿð õÿñòÿëÿíñÿì, ìÿíè õÿñòÿõàíàäà þç õÿñòÿíèç êèìè ãÿáóë åäÿðñèíèçìè? –ßëáÿòòÿ. Îíäà Êîòàð ñîðóøäó êè, êëèíèêàäà éàõóä õÿñòÿõàíàäà ìöàëèúÿ îëóíàí áèð àäàìû ùÿáñ åäÿ áèëÿðëÿðìè? Ðéþ úàâàá âåðäè êè, áåëÿ ùàëëàð îëóð, àììà õÿñòÿíèí âÿçèééÿòè äÿ íÿçÿðÿ àëûíûð. “Ìÿí ñèçÿ èíàíìûðàì äåéÿ Êîòàð êþêñöíö þòöðäö âÿ ùÿêèìäÿí õàùèø åëÿäè êè, øÿùÿðÿ ÷ûõàíäà îíó äà þç ìàøûíû èëÿ àïàðñûí. Øÿùÿðèí ìÿðêÿçèíäÿ àäàì äà, èøûã äà íèñáÿòÿí ñåéðÿê èäè. Óøàãëàð ùÿëÿ ãàïûëàðûí ãàðøûñûíäà îéíàéûðäûëàð. Ùÿêèì Êîòàðûí õàùèøè èëÿ ìàøûíû áèð äÿñòÿ óøàüûí îéíàäûüû éåðäÿ ñàõëàäû. Óøàãëàð ãûøãûðûøà-ãûøãûðûøà îéíàéûðäûëàð. Îíëàðäàí áèðè–ãàðà ñà÷û ñÿëèãÿ èëÿ éàíà äàðàíìûø, ñèôÿòè ÷èðêëè áèð óøàã à÷ûã ðÿíýëè ýþçëÿðèíè Ðéþéÿ çèëëÿéèá äóðìóøäó. Ðéþ ýþçöíö óøàãäàí ÷ÿêäè. Êîòàð ñÿêèäÿ äóðóá, ùÿêèìèí ÿëèíè ñûõäû. Î èêè-ö÷ äÿôÿ ÷åâðèëèá, àðõàéà áàõàíäàí ñîíðà áîüóã ñÿñëÿ ñîðóøäó: –Ùÿêèì, úàìààò åïèäåìèéàäàí äàíûøûð, äîüðó äåéèðëÿð? –Úàìààò åëÿ ùÿìèøÿ äàíûøûð, ìÿ’ëóì ìÿñÿëÿäèð, –äåéÿ Ðéþ úàâàá âåðäè.


22

–Äöç äåéèðñèíèç. Îí àäàì þëÿíäÿí ñîíðà ëàï àëÿì ãàðûøàúàã. Ùå÷ éåðèíÿ äöøìÿäè áó ÿùâàëàò. Ðéþ ìàøûíû èøÿ ñàëûá, éåðèíäÿí òÿðïÿíìÿê èñòÿéÿíäÿ ñàêèò, úèääè ýþçëÿðèíè îíà çèëëÿìèø óøàüà áèð äÿ áàõäû. Óøàã ãÿôèëäÿí ùÿêèìèí öçöíÿ ýöëäö. –Ùÿ, íÿ ëàçûìäûð, áàëàúà, –äåéÿ ùÿêèì äÿ óøàüà ýöëöìñÿäè. Êîòàð ìàøûíà òÿðÿô ÿéèëèá, áîüóã âÿ êþâðÿê ñÿñëÿ “Áó äà áèð çÿëçÿëÿäèð. ßñë çÿëçÿëÿäèð! äåäè âÿ òÿëÿñèê àääûìëàðëà óçàãëàøäû. Çÿëçÿëÿ áàø âåðìÿñÿ äÿ, åðòÿñè ýöí Ðéþíöí èøè ëàï ÷îõ îëäó. Î áöòöí ýöíö øÿùÿðè äîëàíûá, õÿñòÿëÿðèí ãîùóìëàðû âÿ àèëÿëÿðè èëÿ äàíûøûãëàð àïàðìàëû îëäó. Ùÿëÿ èíäèéÿ ãÿäÿð èøèíèí áåëÿ àüûð îëäóüóíó äóéìàìûøäû. Èíäèéÿ ãÿäÿð õÿñòÿëÿð îíà èíàíûð, èøèíè àñàíëàøäûðûðäûëàð. Î èëê äÿôÿ ùèññ åäèðäè êè, õÿñòÿëÿð åëÿ áèë þç ãûíûíà ÷ÿêèëèð, ÷àøüûí âÿ èíàìñûç îëóðëàð. Ùÿêèì áåëÿ ÿëàìÿòëÿðëÿ ìöáàðèçÿéÿ ùÿëÿ àäÿò åëÿìÿìèøäè. Àõøàì ñààò îíäà ìàøûíûíû, àäÿòÿí, àõûðûíúû áàø ÷ÿêäèéè ñèíÿýèð (àñòìàëû) ãîúàíûí ãàïûñûíäà ñàõëàéàíäàí ñîíðà ùÿêèì ùèññ åòäè êè, îòóðàúàãäàí ãàëõìàüà ÷ÿòèíëèê ÷ÿêèð. Î áèð àç ëÿíýèéèá êö÷ÿéÿ, ãàðàíëûã ñÿìàäà ñàéðûøàí óëäóçëàðà òàìàøà åòäè. Ñèíÿýèð ãîúà ãàëõûá ÷àðïàéûñûíäà îòóðìóøäó. Î ÿââÿëêèíÿ íèñáÿòÿí ðàùàò íÿôÿñ àëûð âÿ ãàðøûñûíäàêû áèð ãàá íîõóäó ñàéà-ñàéà áàøãà ãàáà éûüûðäû. Êèøè ùÿêèìè øÿí îâãàòëà ãàðøûëàäû: –Ùÿ, ùÿêèì, äîüðóäàí âÿáà éàéûëûá? –Áóíó ñèçÿ êèì äåäè? –Ãÿçåòäÿí îõóäóì, ðàäèî äà áåëÿ äåäè. –Éîõ, éàéûëàí õÿñòÿëèê âÿáà äåéèë. Ãîúà úîøüóí ñÿñëÿ äåäè: –Ùÿð ùàëäà, áþéöê úÿíàáëàð éàõøû ÿë-àéàüà äöøöáëÿð! –Áåëÿ ñþçëÿðÿ èíàíìàéûí, –äåéÿ ùÿêèì úàâàá âåðäè. Î, ãîúàíû ìöàéèíÿ åäèá, êàñûá äþøÿíÿúÿêëè éåìÿê îòàüûíûí îðòàñûíäà ÿéëÿøìèøäè. Ùÿêèì ãîðõóéà äöøìöøäö. Áèëèðäè êè, ñàáàù ñÿùÿð áó ãûðàã ìÿùÿëëÿäÿ îí-îí áåø òÿçÿ õÿñòÿ áÿäÿíëÿðèíäÿêè øèøëÿðèí àüðûñûíäàí ñûçûëäàéà-ñûçûëäàéà îíó ýþçëÿéÿúÿê. Øèøëÿðèí ÷ÿðòèëìÿñè èêèö÷ õÿñòÿíèí âÿçèééÿòèíè éàõøûëàøäûðìûøäû. ×îõó õÿñòÿõàíàéà àïàðûëìàëû èäè âÿ êàñûáëàð ö÷öí õÿñòÿõàíàíûí íÿ äåìÿê îëäóüó äà ìÿ’ëóì ìÿñÿëÿäèð. Õÿñòÿëÿðäÿí áèðèíèí àðâàäû îíà äåìèøäè: “Èñòÿìèðÿì êè, ÿðèì îíëàðûí òÿúðöáÿ àëÿòèíÿ äþíñöí. ßñëèíäÿ, õÿñòÿ òÿúðöáÿ àëÿòèíÿ äþíìÿéÿúÿêäè, þëÿúÿêäè. Áèð ìÿñÿëÿ àéäûíäûð êè, õÿñòÿëèéèí ãàðøûñûíû àëìàã ö÷öí ýþðöëìöø òÿäáèðëÿð êèôàéÿò äåéèëäè. Õöñóñè ùàçûðëàíìûø èçîëéàòîðëàð èñÿ òÿëÿì-òÿëÿñèê áàøãà õÿñòÿëÿðè ÷ûõàðûëûá, áîøàëäûëìûø èêè èðè çàëäàí èáàðÿò èäè. Áó çàëëàðûí ïÿíúÿðÿëÿðèíèí êÿíàðëàðûíà êå÷ÿ ãûðûãëàðû âóðóá, öñòöíäÿí ñàíèòàðèéà êàüûçëàðû èëÿ áÿðêèòìèøäèëÿð. Õÿñòÿëèê þçö-þçöíÿ äàéàíìàñà, øÿùÿð ðÿùáÿðëèéèíèí ýþðäöéö òÿäáèðëÿðëÿ îíà ãàëèá ýÿëìÿê ìöìêöí îëìàéàúàãäû. Àììà àõøàì òîïëàíàí ðÿñìè ìÿ’ëóìàòëàð öìèäâåðèúè ìÿ’ëóìàòëàð èäè. Åðòÿñè ýöí Ðàíñäîã àýåíòëèéèíèí ìÿ’ëóìàòûíäà äåéèëèðäè êè, ÿùàëè øÿùÿð ðÿùáÿðëèéèíèí òÿäáèðëÿðèíè éàõøû ãàðøûëàìûø âÿ îòóçà éàõûí õÿñòÿ ùàããûíäà õÿáÿð âåðìèøëÿð. Êàñòåë Ðéþéÿ çÿíý âóðóá ñîðóøäó: –Õöñóñè çàëëàðäà íå÷ÿ ÷àðïàéû âàð? –Ñÿêñÿí ÷àðïàéû. –Éÿãèí êè, øÿùÿðäÿ õÿñòÿíèí ñàéû îòóçäàí ÷îõäóð. –Õÿáÿð âåðìÿéÿ ãîðõàíëàð äà âàð. ßí ÷îõó èñÿ õÿáÿð âåðìÿéÿ ìàúàë òàïìàéàíëàðäûð. –Äÿôí ìÿðàñèìëÿðèíÿ íÿçàðÿò åäèëèðìè? –Éîõ. Ðèøàðà çÿíý åäèá äåìèøÿì êè, áîø äàíûøûãäàí ÿìÿëè òÿäáèðëÿðÿ êå÷ìÿê ëàçûìäûð. Éà åïèäåìèéàíûí ãàðøûñûíà úèääè ñÿää ÷ÿêìÿëèéèê, éà äà ùÿð øåéè þç áàøûíà áóðàõìàëûéûã. –Áÿñ ñîíðà? –Î äà úàâàá âåðäè êè, ÿëèíäÿ ñÿëàùèééÿòè éîõäóð. Çÿííèìúÿ õÿñòÿíèí ñàéû àðòàúàã. Äîüðóäàí äà ö÷ ýöíöí è÷èíäÿ õöñóñè ùàçûðëàíìûø çàëëàð õÿñòÿ èëÿ äîëäó. Ðèøàð äåéèðäè êè, ìÿêòÿáëÿðäÿí áèðèíè áîøàëäûá, õöñóñè õÿñòÿõàíà à÷ìàã èñòÿéèðëÿð. Ðéþ âàêñèí ýþçëÿéèð âÿ éàðàëàðû ÷ÿðòèðäè. Êàñòåë êþùíÿ êèòàáëàðûíû âÿðÿãëÿéèð, âàõòûíûí ÷îõóíó êèòàáõàíàäà êå÷èðèðäè. Íÿùàéÿò, î áåëÿ áèð ãÿðàðà ýÿëìèøäè: –Ñè÷îâóëëàð òàóí, éàõóä òàóíà áÿíçÿð áèð õÿñòÿëèêäÿí ãûðûëûáëàð. Îíëàðäàí îí ìèíëÿðëÿ áèðÿ ãàëûá. ßýÿð âàõòûíäà þë÷ö ýþòöðöëìÿñÿ, áèðÿëÿð àç ãàëà ùÿíäÿñè àðòûìëà õÿñòÿëèéè éàéàúàãëàð. Ðéþ äèíèá-äàíûøìàäû. Åëÿ ùÿìÿí ýöíëÿð ùàâà äóðüóíëàøìàüà áàøëàäû. Ýöíÿø àõûðûíúû òóòãóí áóëäóëàðû ãîâóá äàüûäûðäû. Ýöíÿøèí ñàðûìòûë øöàëàðû ýþçÿë, ìàâè ñÿìàíû áÿçÿéèð, ýþéäÿí òÿééàðÿëÿðèí óüóëòóñó åøèäèëèð, åëÿ áèë éåíè ôÿñèë àäàìëàðû ñàêèò áèð ùÿéàòà ÷àüûðûðäû. Àììà äþðä ýöí ÿðçèíäÿ


23

õÿñòÿëÿðèí ñàéû ùÿð ýöí àðòäû. Áèðèíúè ýöí îí àëòû, ñîíðàêû ýöí èéèðìè äþðä, äàùà ñîíðà èéèðìè ñÿêêèç âÿ äþðäöíúö ýöí îòóç èêè íÿôÿð îëäó. Åëÿ ùÿìÿí ýöí óøàã áàõ÷àëàðûíäàí áèðèíèí õöñóñè õÿñòÿõàíàéà ÷åâðèëäèéèíè õÿáÿð âåðäèëÿð. Èíäèéÿ ãÿäÿð íèýàðàí÷ûëûüûíû çàðàôàòà ãàòàí øÿùÿð ÿùàëèñè äÿ áÿäáèíëÿøìèøäè. Ðéþ ïðåôåêò ðÿèñèíÿ çÿíý åäèá äåäè: –Ýþðöëìöø òÿäáèðëÿð êèôàéÿò åòìèð. –Ðÿãÿìëÿðèí àðòìàñûíäàí õÿáÿðèì âàð, âÿçèééÿò äîüðóäàí äà úèääèëÿøèá, –äåéÿ ðÿèñ úàâàá âåðäè. –Âÿçèééÿò úèääèëèêäÿí äÿ î éàíà êå÷èá, èíäè ùÿð øåé àéäûíäûð. –Ðÿùáÿðëèéÿ äåéÿúÿì êè, ëàçûìè ýþñòÿðèøëÿð âåðñèí. Ðéþ äÿñòÿéè àñûá, Êàñòåëÿ äåäè: –Ýþñòÿðèø ýþçëÿéèðëÿð! Àììà àüûëëû òÿäáèð òþêìÿê âàõòûäûð. –Ñåðóì äÿðìàíûíäàí íÿ õÿáÿð âàð? –Áó ùÿôòÿ ýÿëèá ÷ûõìàëûäûð. Ïðåôåêò èäàðÿñè Ðèøàðûí âàñèòÿ÷èëèéè èëÿ Ðéþäÿí õàùèø åëÿäè êè, ïàéòàõòäàí ðÿñìè ýþñòÿðèøëÿð àëìàã ö÷öí áèð ùåñàáàò òÿðòèá åëÿñèí. Ðéþ ùåñàáàòäà õÿñòÿëèéèí êëèíèê òÿñâèðèíè âÿ ìÿ’ëóì ðÿãÿìëÿðè ýþñòÿðäè. Åëÿ ùÿìÿí ýöí ãûðõ àäàì þëäö. Ïðåôåêò ðÿèñè áèëäèðäè êè, ñàáàùäàí òÿäáèðëÿðè ñÿðòëÿøäèðìÿéè þç þùäÿñèíÿ ýþòöðöð. õÿñòÿëÿðèí ìÿúáóðÿí èçîëéàòîðà ñàëûíìàñû ùàããûíäà ãÿðàð ãÿáóë îëóíäó. Õÿñòÿëÿðèí ìÿíçèëëÿðè äÿðìàíëàíûá áàüëàíìàëû, îíëàðûí àèëÿ öçâëÿðè êàðàíòèíÿ ñàëûíìàëû, äÿôí èøëÿðè øÿùÿð èäàðÿñèíÿ òàïøûðûëìàëûäûð. Áèð ýöí ñîíðà òÿééàðÿ èëÿ ñåðóì äÿðìàíû ýÿòèðäèëÿð. Äÿðìàí ùàçûðêû ìöàëèúÿ èøëÿðèíÿ ÷àòàðäû, àììà õÿñòÿëèê ýåíèø éàéûëñà, áÿñ åòìÿéÿúÿêäè. Ìÿðêÿçäÿí Ðéþíöí òåëåãðàìûíà úàâàá âåðäèëÿð êè, äÿðìàí åùòèéàòû ãóðòàðûá âÿ éåíè èñòåùñàëàòà áàøëàéûáëàð. Åëÿ ùÿìÿí ýöíëÿð òÿáèÿòèí áàùàð íÿôÿñè ÿéàëÿòäÿí øÿùÿð áàçàðëàðûíà àõûá ýÿëèðäè. Ìèíëÿðëÿ ãûçûë ýöë ýöëñàòàíëàðûí ñÿêèëÿð áîéó äöçöëìöø ñÿáÿòëÿðèíäÿ ñîëóá òÿëÿô îëñà äà, îíëàðûí øèðèí ÿòðè áöòöí øÿùÿðÿ éàéûëûðäû. Çàùèðÿí øÿùÿðäÿ ùå÷ íÿ äÿéèøìÿìèøäè. Òðàìâàéëàð ùÿìèøÿêè êèìè ñÿùÿð âÿ àõøàì àäàìëà äîëóð, ýöí ÿðçèíäÿ èñÿ áîø äîëàíûðäûëàð. Òàðó ïÿíúÿðÿäÿí ãûñàáîé ãîúàéà áàõûð, ãîúà èñÿ ïèøèêëÿðèí öñòöíÿ òöïöðöðäö. Ãðàí ùÿð àõøàì åâÿ òåç ãàéûäûð âÿ þç ñèðëè èøèíÿ ãóðøàíûðäû. Êîòàð îðà-áóðà ãà÷ûð, ìöñòÿíòèã úÿíàá Îòîí èñÿ ùÿìèøÿêè êèìè þç èøëÿðè èëÿ ìÿøüóë èäè. Ñèíÿýèð ãîúà éåíÿ äÿ íîõóäëàðû ñàéà-ñàéà áèð ãàáäàí áàøãàñûíà áîøàëäûðäû. Ùÿðäÿí æóðíàëèñò Ðàìáåðÿ äÿ ðàñò ýÿëìÿê îëóðäó, îíóí áàõûøëàðûíäà ãÿðèáÿ áèð ñàêèòëèê âÿ áàø âåðÿí ùàäèñÿëÿðÿ úèääè ìàðàã äóéóëóðäó. Àõøàìëàð áó àäàìëàð øÿùÿðÿ äàüûëûøûð, êèíîòåàòðëàðûí ãàðøûñûíäà íþâáÿëÿð éàðàíûðäû. Áèð ìöääÿò åëÿ òÿñÿââöð éàðàíäû êè, åïèäåìèéà ÷ÿêèëèá ýåäèð, ÷öíêè áèð íå÷ÿ ýöí ÿðçèíäÿ úÿìèñè îí àäàì þëìöøäö. Ñîíðà, þëÿíëÿðèí ñàéû ãÿôèëäÿí àðòäû âÿ îíëàðûí ñàéû éåíèäÿí îòóçà ÷àòäûüû ýöí Ðéþ ïðåôåêò ðÿèñè èëÿ ýþðöøäö. Ðÿèñ “ìÿðêÿç ãîðõóéà äöøöá, äåéÿ, ÿëèíäÿêè òåëåãðàìû Ðéþéÿ óçàòäû. Òåëåãðàìäà äåéèëèðäè: “Òàóí åïèäåìèéàñû ùàããûíäà ðÿñìè å’ëàí âåðèí. Øÿùÿðè áàüëû øÿùÿð å’ëàí åäèí. II Åëÿ ùÿìèí ýöíäÿí ñîíðà òàóí áèçèì ùàìûìûçûí öìóìè ãàéüûñûíà ÷åâðèëäè. Èíäèéÿ ãÿäÿð ñîí ãÿðèáÿ ÿùâàëàòëàð òÿÿúúöá âÿ íèýàðàí÷ûëûã éàðàòìûøäûñà äà, øÿùÿð úàìààòû þç èø-ýöúö, øÿõñè ãàéüûëàðû èëÿ ìÿøüóë èäè. Øöáùÿ éîõ êè, âÿçèééÿò åëÿ áåëÿúÿ ãàëàúàãäû. Àììà åëÿ êè, øÿùÿðèí ãàïûëàðû áàüëàíäû, ùàìû, ëàï åëÿ áó ÿùâàëàòû äàíûøàíûí þçö äÿ àíëàäû êè, ãîðõóëó áèð òÿëÿéÿ äöøöáëÿð âÿ áèðýÿ ÷ûõûø éîëó àõòàðìàã ëàçûìäûð. Ôÿðäè áèð èçòèðàáûí, ìÿñÿëÿí, ñåâèìëè áèð àäàìäàí àéðûëìà ÿçàáûíûí áöòöí áèð õàëãäàí àéðûëìàã ÿçàáûíà äþíäöéö èëê ùÿôòÿëÿðäÿí ÿùàëè àðàñûíà ãîðõó, ñöðýöí èçòèðàáëàðû éàéûëäû. Øÿùÿðèí ãàïûëàðûíûí áàüëàíìàñûíûí ÿí àüûð íÿòèúÿëÿðèíäÿí áèðè àéðûëûüà ùàçûðëûüû îëìàéàí àäàìëàðûí ãÿôëÿòÿí áèðè-áèðèíäÿí àéðû äöøìÿñè îëäó. Àç ÿââÿë âàüçàë ñÿêèëÿðèíäÿ ãóúàãëàøûá àéðûëìûø àíàëàð, óøàãëàð, ÿðëÿð, ìÿøóãëàð åëÿ ýöìàí åäèðäèëÿð êè, áèð íå÷ÿ ýöí, áèð íå÷ÿ ùÿôòÿ ñîíðà ýþðöøÿúÿêëÿð. Áó ñàäÿëþâù àäàìëàð ìöâÿããÿòè àéðûëûüûí ôèêðèíè áàøëàðûíäàí ÷ûõàðûá, èøýöúëÿðèíÿ éåíèúÿ ãóðøàíìûøäûëàð öìèäñèç áèð àéðûëûüà ìÿùêóì îëäóãëàðûíäàí õÿáÿð òóòäóëàð. Øÿùÿðèí áàüëàíìàñû ùàããûíäà ðÿñìè ãÿðàðûí äÿðú îëóíìàñûíäàí áèð íå÷ÿ ñààò ÿââÿë øÿùÿðèí ãàïûëàðû áàüëàíìûøäû âÿ èíäè õöñóñè ùàëëàðû íÿçÿðÿ àëìàã èìêàíû äà ÿëäÿí ÷ûõìûøäû. Õÿñòÿëèéèí áåëÿ ãÿôèë ùöúóìó èëê íþâáÿäÿ øÿùÿð ÿùàëèñèíè øÿõñè ùèññëÿðäÿí òÿúðèä îëóíìàüà ìÿúáóð åëÿìèøäè. Ãÿðàðûí ãöââÿéÿ ìèíäèéè èëê ñààòëàðäà ïðåôåêò èäàðÿñè àäàìëà äîëäó. Áÿ’çèëÿðè çÿíý åäèð, áÿ‘çèëÿðè èñÿ ìÿ’ìóðëàðëà ýþðöøöð, äöøäöêëÿðè ãÿðèáÿ âÿçèééÿòäÿí ñþùáÿò åäèá, êþìÿê èñòÿéèðäèëÿð. ßðèçÿ÷èëÿðèí âÿçèééÿòè íÿ ãÿäÿð àúûíàúàãëû îëñà äà, îíëàðà êþìÿê


24

åòìÿê ìöìêöí äåéèëäè. Äöçöíÿ ãàëñà, äöøäöéöìöç âÿçèééÿòèí ýöçÿøòñèç, ÷ûõûëìàç áèð âÿçèééÿò îëäóüóíó áèð íå÷ÿ ýöíÿ àíúàã àíëàäûã. Ùàìû áàøà äöøäö êè, áó âÿçèééÿòäÿ “âàñèòÿ òàïìàã, “ùþðìÿò, “èñòèñíà ñþçëÿðè ùå÷ áèð ÿùÿìèééÿò êÿñá åëÿìèð. Ùÿòòà ìÿêòóá éàçûá, áèð àç àðõàéûíëàøìàã èìêàíûìûç äà ÿëèìèçäÿí ÷ûõäû. ßââÿëúÿ øÿùÿðè áöòöí þëêÿéÿ áàüëàéàí íÿãëèééàò éîëëàðû êÿñèëäè, ñîíðà èñÿ éåíè ÿìðëÿ ïî÷ò ÿëàãÿëÿðè äÿ êÿñèëäè êè, ìÿêòóáëàð éîëóõìà âàñèòÿñèíÿ ÷åâðèëìÿñèí. Èëê ýöíëÿð áÿ’çè òàíûíìûø øÿõñèééÿòëÿð ÷ûõûø ãàïûëàðû àüçûíäà ýþçÿò÷èëÿðëÿ äèë òàïûá áèð-èêè ìÿêòóá éîëà ñàëà áèëìèøäèëÿð. Àììà áó èëê ýöíëÿð èäè âÿ êåøèê÷èëÿð ýöìàí åäèðäèëÿð êè, õûðäà-ïàðà ýöçÿøòëÿðÿ éîë âåðìÿê îëóð. Åëÿ êè, áèð ìöääÿò êå÷äè âÿ êåøèê÷èëÿð âÿçèééÿòèí ÷îõ úèääè îëäóüóíó àíëàäûëàð, ùÿð úöð ýöçÿøòèí ïèñ íÿòèúÿëÿð âåðÿ áèëÿúÿéèíäÿí ùå÷ áèð ýöçÿøòÿ éîë âåðìÿäèëÿð. Øÿùÿðëÿðàðàñû òåëåôîí ÿëàãÿñèíÿ èëê âàõòëàð èúàçÿ âåðèëäèéèíÿ ýþðÿ äàíûøûã ìÿíòÿãÿëÿðè ãàðøûñûíäà áèð èçäèùàì éàðàíìûøäû êè, áó âàñèòÿíè äÿ áèð íå÷ÿ ýöíëöê òàìàì êÿñìÿëè îëäóëàð. Ñîíðà èñÿ àíúàã òÿ’úèëè ùàëëàðäà, þëöì, óøàã äîüóëìàñû âÿ åâëÿíìÿ õÿáÿðëÿðè ùàããûíäà òåëåôîí äàíûøûãëàðûíà èúàçÿ âåðèëäè. Àíúàã òåëåãðàôäàí ñÿðáÿñò èñòèôàäÿ åòìÿê èìêàíûìûç ãàëìûøäû. ßââÿëúÿäÿí áèðè-áèðèíÿ öðÿêëÿ, åùòèðàñëà áàüëàíìûø àäàìëàðûí ÿëàãÿëÿðè, ùèññëÿðè îí ñþçäÿí èáàðÿò ãûñà áèð òåëåãðàìûí öìèäèíÿ ãàëìûøäû.Òåëåãðàôûí èôàäÿ èìêàíëàðû àç îëäóüóíäàí áèðýÿ óçóí þìöð ñöðìöø, èíäè àéðûëûã ÿçàáû ÷ÿêÿí èíñàíëàðûí ÿí ýåíèø ôèêèðëÿðè éàâàø-éàâàø ãûñàëûá, âàõòàøûðû ýþíäÿðèëÿí àäè ñþçëÿðÿ äþíäö: “Ìÿí éàõøûéàì. Þçöíäÿí ìóüàéàò îë. Þïöðÿì. Àðàìûçäà åëÿëÿðè âàðäû êè, ìÿêòóá éàçìàã ôèêðèíäÿí ÿë ÷ÿêÿ áèëìèð, ìÿêòóá ýþíäÿðìÿê ö÷öí úöðáÿúöð ôÿíäëÿð èøëÿäèðäè. Áÿ’çÿí úàâàá àëìàñàã äà, ýöìàí åäèðäèê êè, èøëÿòäèéèìèç ôÿíäëÿð áàø òóòóð. Ùÿôòÿëÿð áîéó åéíè ìÿêòóáó éåíèäÿí éàçûð, åéíè ìÿ’ëóìàòëàðû âÿ ÷àüûðûøëàðû éåíèäÿí êþ÷öðöð âÿ áèðìöääÿò ñîíðà äóéóðäóã êè, èëê äÿôÿ éàçäûüûìûç éàíüûëû ñþçëÿð êþ÷öðöëäöêúÿ ýöúäÿí äöøöá àäèëÿøèáëÿð. Ñîíðà áèç îíëàðû éåíèäÿí êþ÷öðöð âÿ ÷àëûøûðûã êè, áó þëö úöìëÿëÿðè úàíà ýÿòèðèá, îíëàðûí âàñèòÿñèëÿ ýöçÿðàíûìûçûí ÷ÿòèíëèéèíäÿí äàíûøàã. Íÿùàéÿò, áó áîø ìîíîëîãëàðû, äèâàðà äåéèëÿí óçóí ñþçëÿðè ãûñà òåëåãðàìëàðëà ÿâÿç åòìÿéè öñòöí òóòóðäóã. Áèð íå÷ÿ ýöí ñîíðà, äàùà øÿùÿðäÿí ùå÷ êÿñèí ÷ûõà áèëìÿéÿúÿéèíÿ ÿìèí îëàíäà, àäàìëàð ìàðàãëàíäûëàð êè, åïèäåìèéàäàí ÿââÿë øÿùÿðäÿí ÷ûõàíëàðûí ýåðè ãàéûòìàñûíà èúàçÿ âåðèëÿúÿêìè? Õåéëè ýþòöð-ãîéäàí ñîíðà ïðåôåêò èäàðÿñè áóíà èúàçÿ âåðèëÿúÿéèíè áèëäèðäè. Åéíè çàìàíäà õÿáÿðäàð åòäè êè, ýÿëÿíëÿðÿ ýåðè ãàéûòìàã èúàçÿñè âåðèëìÿéÿúÿê, ýÿëìÿéÿ èúàçÿñè îëàíëàð ýåðè ãàéûòìàüà èúàçÿ àëà áèëìÿéÿúÿêëÿð. Åëÿ áó âÿçèééÿòè äÿ áÿ’çè àèëÿëÿð éàõøû ãèéìÿòëÿíäèðÿ áèëìÿäè. Ãîùóìëàðû èëÿ ýþðöøìÿê àðçóñó èëÿ éàíàíëàð âÿçèééÿòäÿí èñòèôàäÿ åäèá, îíëàðû ýþðöøÿ ÷àüûðûðäûëàð. Òåçëèêëÿ îíëàð äà àíëàäûëàð êè, þçëÿðè òàóíóí ÿñèðëÿðèäèð, ÷àüûðäûãëàðû éàõûí àäàìëàðû äà òÿùëöêÿéÿ ñàëà áèëÿðëÿð, ñàêèòúÿ îòóðóá, àéðûëûüûí èçòèðàáûíû ÷ÿêìÿéÿ áàøëàäûëàð. Èíñàíûí ÿí àüûð âÿçèééÿòè ìÿ’íÿâè ùèññëÿðèí ÿçàáëû þëöì ãîðõóñóíà öñòöí ýÿëìÿñè ùàëûäûð. Áÿ’çèëÿðè ôèêèðëÿøÿ áèëÿð êè, áèðè-áèðèíÿ úàí àòàí èêè ñåâýèëèíèí àéðûëûã ÿçàáûíû íÿçÿðäÿ òóòóðàì. ßñëèíäÿ èñÿ ÷îõäàí àèëÿ ãóðìóø ãîúà ùÿêèì Êàñòåëëÿ àðâàäû íÿçÿðäÿ òóòóëóð. Õàíûì Êàñòåë åïèäåìèéàäàí áèð íå÷ÿ ýöí ÿââÿë ãîíøó øÿùÿðÿ ýåòìèøäè. Áó àèëÿ ìåùðèáàíëûã íöìóíÿñè äåéèëäè âÿ ÷îõ ýóìàí êè, èíäèéÿ ãÿäÿð àèëÿ ùÿéàòëàðûíäàí ÷îõ äà ðàçû äåéèëëÿðìèø. Àììà áó óçóí àéðûëûã îíëàðû èíàíäûðûá êè, áèðè-áèðèíäÿí àéðû éàøàéà áèëìÿçëÿðìèø âÿ îíëàðûí ìÿùÿááÿòè ãàðøûñûíäà òàóí äà ñÿää ÷ÿêÿ áèëìÿçìèø. Îíëàðûí âÿçèééÿòè áàøãà èäè. Ãàëàí ÿêñÿð ùàëëàðäà èñÿ àéðûëûã ãàëèá ýÿëìèøäè âÿ àíúàã åïèäåìèéà èëÿ áèðýÿ ñîíà ÷àòàúàãäû. Áèçèì ùàìûìûçûí ùåéñèééàòû èñÿ (ÿââÿë äåéèëäèéè êèìè Îðàíëûëàð ñàäÿ åùòèðàñëû àäàìëàðäûð) ýåòäèêúÿ äÿéèøèðäè. Þç õàíûìëàðûíà ùÿìèøÿ èíàíìûø ÿð âÿ ìÿ’øóãëàð èíäè ãûñãàíúëûã åäèðäèëÿð. Ìÿùÿááÿòè þòÿðè ñàíàí êèøèëÿð èíäè äóéóðäóëàð êè, éàíûëûðìûøëàð. Ùÿìèøÿ àíàñû èëÿ áèðýÿ îëìóø, àíàñûíà ýþçóúó áàõìûø îüóëëàð, èíäè îíëàðûí ñèôÿòèíÿ ãîíìóø ãûðûøëàðû éàäà ñàëûá, ÿçàá ÷ÿêèðäèëÿð. Ãÿôèë ýÿëìèø âÿ ñîíó ýþðöíìÿéÿí áó àéðûëûã áèçè êàðûõäûðìûøäû. Ùÿì ãûñà, ùÿì äÿ óçóí ýþðöíÿí áó àéðûëûüûí ôèêðè ùàìûíû ìÿøüóë åäèðäè. Èíäè áèç èêè úöð ÿçàá ÷ÿêèðäèê – ùÿì þç ÿçàáûìûçû ÷ÿêèðäèê, ùÿì äÿ áèçäÿí óçàã äöøìöø îüóëëàðûí, çþâúÿëÿðèí, ìÿøóãÿëÿðèí ñûõûíòû ÷ÿêäèéèíè òÿñÿââöð åäèá, îíëàðûí ÿçàáûíà îðòàã îëóðäóã. ßñëèíäÿ áèçèì øÿùÿð àäàìëàðû áàøãà áèð âàõò áåëÿ áèð àéðûëûüà, ÿë-ãîë à÷ìàã èìêàíûíà ñåâèíÿðäèëÿð. Àììà èíäè òàóí îíëàðû êöíúÿ ñûõìûøäû, áó éþíäÿìñèç øÿùÿðäÿ õàòèðÿäÿí áàøãà áèð øåé ýþðÿ áèëìèðäèëÿð. ×öíêè, èíäè ùàìû áåêàð÷ûëûãäàí åéíè êö÷ÿëÿðè äîëàíûð, êè÷èê øÿùÿðèí êö÷ÿëÿðè èñÿ ÿââÿëêè ãàéüûñûç ýÿçèíòèëÿðè éàäà ñàëûðäû. Áåëÿëèêëÿ, òàóíóí áèçèì øÿùÿð úàìààòûíà èëê ùÿäèééÿñè ñöðýöí ÿùâàë-ðóùèééÿñè îëäó. ßùâàëàòû ãÿëÿìÿ àëàí ÿìèíäèð êè, áó ôèêðè áöòöí øÿùÿð àäàìëàðûíûí àäûíäàí äåéÿ áèëÿð, ÷öíêè ùÿìèí ùèññè îíëàðëà áèðýÿ äóéóá. Áÿëè, ñöðýöíäÿ ãàëìàã ãîðõóñó áöòöí öðÿêëÿðèí ãÿíèìè îëìóøäó, áóðàäà íÿ ýåðè äþíìÿê, íÿ äÿ âàõòû òÿëÿñäèðìÿê èìêàíû âàðäû, èíòèçàð ùàêèì


25

êÿñèëìèøäè. Áÿ’çÿí õÿéàëïÿðâÿðëèê åäèð, åâäÿ îòóðóá, ãàïûíûí çÿíýèíè éàõóä ïèëëÿêÿíäÿ òàíûø àéàã ñÿñëÿðèíè ýþçëÿéèðäè, ýóéà êè, øÿùÿðÿ àõøàì ÷àüû ãàòàð ýÿëÿúÿê âÿ ýþçëÿäèéèìèç àäàìû ýÿòèðÿúÿê. Áó îéóí äà ÷îõ óçàíà áèëìÿçäè. Íÿùàéÿò, àíëàìàëû îëóðäóã êè, äàùà øÿùÿðÿ ãàòàð ýÿëìèð. Áàøà äöøöðäöê êè, àéðûëûã óçóí ÷ÿêÿúÿê âÿ âàõòû êå÷èðìÿéÿ þéðÿíìÿëèéèê. Åëÿ ùÿìÿí ýöíëÿð ùÿáñäÿ îëäóüóìóçó àíëàìàüà áàøëàéûð, àíúàã þç êå÷ìèøèìèçëÿ éàøàéûð, ýÿëÿúÿéÿ òÿëÿñÿíëÿð èñÿ òåçëèêëÿ ïåøìàí îëóá, ãàëàíëàðà ãîøóëóð, öìèä éàðàëàðûíûí ÿçàáûíû ÷ÿêèðäèëÿð. Òåçëèêëÿ áöòöí øÿùÿð ÿùàëèñè àç ÿââÿë éàðàíìûø áèð àäÿòè, àéðûëûüûí âàõòûíû ùåñàáëàìàã àäÿòèíè äÿ óíóòäó. Íÿ ö÷öí? Îíà ýþðÿ êè, àéðûëûüûí òÿõìèíÿí àëòû àé ÷ÿêÿúÿéèíè ùåñàáëàìûø, áó âàõòûí ÿçàáëàðûíà ùàçûðëàøàí, áöòöí èðàäÿñèíè òîïëàéûá, àëòû àé äþçìÿéÿ ÷àëûøàíëàð áåëÿ, êèìèíñÿ äèëèíäÿí, ãÿçåò ñÿùèôÿñèíäÿí, éàõóä áàøãà áèð ìÿ’ëóìàòäàí þéðÿíèðäèëÿð êè, áó àéðûëûã àëòû àé äåéèë, áèð èë âÿ áÿëêÿ äàùà ÷îõ ÷ÿêÿ áèëÿð. Ðóùñóçëóã, èíàìñûçëûã åëÿ ýöú ýÿëèðäè êè, àäàìëàð áó áÿëàäàí ùå÷ âàõò ãóðòàðà áèëìÿéÿúÿêëÿðèíè ôèêèðëÿøèðäèëÿð. Îíà ýþðÿ äÿ ãÿðàðà àëûðäûëàð êè, äàùà áó áàðÿäÿ ôèêèðëÿøìÿñèíëÿð, ýÿëÿúÿéÿ áàõìàñûíëàð, áàøëàðûíû àøàüû ñàëûá ýþçëÿñèíëÿð. Àììà êÿäÿðè ýèçëÿòìÿ, òÿñëèì îëìà ñèéàñÿòè äÿ éàõøû íÿòèúÿ âåðìÿäè. Ùå÷ îëìàñà, ÿââÿëëÿð ÷îõ ðóùäàí äöøìöð, àéðû äöøäöêëÿðè éàõûí àäàìëàðëà ýÿëÿúÿê ýþðöøëÿð ùàãäà ôèêèðëÿøèð, òàóíóí ùÿäÿñèíè óíóäóðäóëàð. Èíäè èñÿ ùå÷ áèð öìèä èøûüû ñåçèëìÿéÿí ãÿì äÿðéàñûíäà öçöð, ìÿ’íàñûç ýöíëÿð êå÷èðèð, áÿäáèíëèéÿ þéðÿøèðäèëÿð. Îíëàð, áåëÿúÿ, ùÿì ÿñèðëèêäÿ ãàëìûøëàðûí, ùÿì äÿ ñöðýöíÿ äöøìöøëÿðèí ÿçàáûíû ÷ÿêèð, õÿéàëëàðëà äîëó áîø áèð àëÿìäÿ éàøàéûðäûëàð. Àëóäÿ îëäóãëàðû êþùíÿ õàòèðÿëÿð äÿ àúû áèð ãöññÿ ýÿòèðèðäè. ×îõó èíäè ýþðÿ áèëìÿäèêëÿðè ÿçèçëÿðèíÿ, éîëóíó ýþçëÿäèêëÿðè éàõûí àäàìëàðà âàõòûíäà äåéÿ áèëìÿäèêëÿðè õîø ñþçëÿðèí, ýþñòÿðÿ áèëìÿäèêëÿðè ìåùðèáàí÷ûëûüûí õèôôÿòèíè ÷ÿêèðäèëÿð. Èíäè äàðûõìàéà äöøìöø, êå÷ìèøäÿí âÿ ýÿëÿúÿêäÿí ìÿùðóì îëìóø áó àäàìëàð ãàíóíóí, éàõóä èíñàí áÿäõàùëûüûíûí ãóðáàíû îëóá ÷ÿð÷èâÿ àðõàñûíà ñàëûíìûø àäàìëàðà îõøàéûðäûëàð. áèð ñþçëÿ, áó äþçöëìÿç ñöðýöíäÿí éàõà ãóðòàðìàã ö÷öí ÿí éàõøû âàñèòÿ õÿéàëÿí äÿìèð éîëóíóí èøèíè áÿðïà åòìÿê, ãàïû çÿíýëÿðèíèí ñÿñèíè ýþçëÿìÿê èäè. Ìÿñÿëÿ áóíäàäûð êè, áóðàäàêûëàðûí ÿêñÿðèééÿòè þç åâèíäÿ ñöðýöíÿ ìÿ’ðóç ãàëìûøëàð èäè. Äîüðóäóð, ùàìû ñöðýöíäÿ ñàéûëûðäû, àììà æóðíàëèñò Ðàìáåð âÿ îíóí êèìèëÿðèíèí âÿçèééÿòè òàìàì áàøãà èäè. Îíëàð ñÿôÿð âàõòû òàóíóí úÿíýèíÿ èëèøèá ãàëàíëàð èäè. Áåëÿëÿðè ùÿì ÿçèç àäàìëàðäàí, ùÿì äÿ þç âÿòÿíëÿðèíäÿí óçàã äöøìöøäöëÿð. Áó äàùà àüûð áèð ñöðýöí èäè, ÷öíêè îíëàðà òÿê àéðûëûã äåéèë, ìÿñàôÿ äÿ ÿçàá âåðèðäè, òàóíëó øÿùÿðäÿí èòèðèëìèø âÿòÿí öç òóòàíäà ýþçëÿðè ãàðøûñûíû ùöíäöð áàðûëàð êÿñèðäè. Åëÿ øÿùÿðèí òîçëó êö÷ÿëÿðèíè áöòöí ýöí ñöêóò è÷èíäÿ äîëàíàíëàð äà, àõøàìûí ýÿëìÿñèíè ýþçëÿéÿí âÿ âÿòÿíèí ñÿùÿðèíè éóõóäà ýþðÿíëÿð äÿ îíëàð èäè. Îíëàð þç ÿçàáëàðûíû áîø òÿñÿëëè âÿ èíàìñûç õÿáÿðëÿðÿ ãàòûð, ùÿð éåíè ñîðàüû áèð ãàðàíãóø ó÷óøó, êèìñÿñèç êö÷ÿäÿ äîëàíàí ñîí ýöíÿø øöàëàðû êèìè ãàðøûëàéûðäûëàð. Éàâàø-éàâàø õàðèúè àëÿìÿ ýþç éóìóð, äèäÿðýèíëèê ãöññÿñèíÿ òÿñëèì îëóð, äîüìà òîðïàüûí, àäÿò åòäèêëÿðè ùàíñûñà áèð èøûüûí, áèð ìÿíçÿðÿíèí, áèð àüàúûí ÿêñèíè, òàíûø ãàäûí ñèôÿòëÿðèíè õÿéàëëàðûíäà úÿìëÿéèð âÿ áó õÿéàë àëÿìèíäÿí ÿë ÷ÿêìÿê èñòÿìèðäèëÿð. Íÿùàéÿò, ãûñà äà îëñà, ìÿ’øóãëàðûí ýöçÿðàíûíäàí äàíûøàã. Îíëàðûí âÿçèééÿòè äàùà ìàðàãëû èäè âÿ þçöì äÿ áó ùàëû éàõøû äóéóðäóì. Îíëàðûí íèýàðàí÷ûëûãëàðûíà áèð èçòèðàá äà ãàòûëìûøäû. Èíäèêè øÿðàèò èìêàí âåðèðäè êè, âÿçèééÿòè äöçýöí þë÷öá-áè÷ÿ áèëñèíëÿð. Àç àäàì òàïûëàðäû êè, áåëÿ áèð øÿðàèòäÿ þç ìèñýèí âÿçèééÿòèíè àéäûí ýþðÿ áèëìÿñèí, ùÿñðÿòè ÷ÿêèëÿí àäàìûí ùÿðÿêÿòëÿðèíè õÿéàëûíäà úàíëàíäûðìàñûí. Õÿéàëà ýÿòèðèëÿí øÿõñèí íÿ èëÿ ìÿøüóë îëìàñû, íåúÿ âàõò êå÷èðìÿñèíäÿí õÿáÿðñèçëèê ÿçàá âåðèðäè. Ñåâÿí ùÿð êÿñ ýöìàí åäèð êè, ñåâýèëèñèíèí ùÿð ìÿøüóëèééÿòè øèðèí áèð ÿéëÿíúÿäèð. Èíäè êå÷ìèøè éàäà ñàëìàã, ìÿùÿááÿòèí èìêàíëàðûíû àðàìàã âàõòû èäè. Áàøãà âàõò ùàìûìûç ôèêèðëÿøèðèê êè, äàèìè ìÿùÿááÿò éîõäóð âÿ áèçèì þç ìÿùÿááÿòèìèç àäè áèð ùèññäèð. Àììà õàòèðÿëÿð ýöúëö ÷ûõûð. Äåìÿëè, áöòöí áèð øÿùÿðè äÿùøÿòÿ ýÿòèðìèø áó õÿñòÿëèê àíúàã õÿñòÿëèê ãîðõóñó ýÿòèðìÿìèøäè. Î ùÿì äÿ èíñàíëàðû õàòèðÿëÿðëÿ éàøàìàüà âÿ äàõèëè ùàãã-ùåñàá ÷ÿêìÿéÿ ìÿúáóð åëÿìèøäè. Áåëÿëèêëÿ õÿñòÿëèê ôèêðè þçöíäÿí éàéûíäûðûð âÿ éåíè èìêàíëàð àðàéûðäû. Àäàìëàð ýöíö-ýöíÿ ñàòà-ñàòà, òÿíùà, ñÿìà èëÿ ýþç-ýþçÿ éàøàìàüà àäÿò åäèðäèëÿð. Áåëÿ áèð òÿðêèäöíéàëûã îíëàðûí õàñèééÿòèíè êîðëàìàüà áàøëàìûøäû. Øÿùÿð ÿùàëèñèíèí áÿ’çèëÿðè þçëÿðèíè òàëåéèí öìèäèíÿ âåðèá, îíà ÿñèð äöøìöøäöëÿð. Åëÿ áèë ùàâàíûí íåúÿ êå÷äèéèíÿ äÿ èëê äÿôÿ úèääè ìàðàã ýþñòÿðèðäèëÿð. Ýöí ÷ûõàíäà ñåâèíèð, éàüûø éàüàíäà èñÿ áóëóäëàðëà áèðýÿ éàñà áàòûðäûëàð. Úÿìè áèð íå÷ÿ ùÿôòÿ ÿââÿë îíëàð áåëÿ çÿèôëèê ýþñòÿðìèðäèëÿð, ÷öíêè òÿíùà äåéèëäèëÿð, ÿòðàôëà ãàéíàéûá-ãàðûøûðäûëàð. Ñîíðà èñÿ þçëÿðèíè ýþéëÿðèí øûëòàãëûüûíà òÿñëèì åòäèëÿð, ÿçàá âÿ öìèäëÿ éàøàìàüà áàøëàäûëàð.


26

Òÿíùàëûüûí äÿáÿ ìèíäèéè áåëÿ áèð äþâðäÿ ùå÷ êÿñ ãîíøó êþìÿéèíÿ öìèä åëÿìèð âÿ ùÿð êÿñ þç áàøûíû ýèðëÿìÿéÿ ÷àëûøûðäû. ßýÿð áèçëÿðäÿí áèðè òÿñàäöôÿí öðÿéèíè áàøãà áèðèñèíÿ à÷ñà, àëäûüû úàâàáäàí íàðàçû ãàëûðäû. Î ùèññ åäèðäè êè, ìöñàùèáè îíó àíëàìûð âÿ îíëàð áàøãà-áàøãà øåéëÿðäÿí äàíûøûðëàð. ßýÿð áèðèñè îíà ðàùàòëûã âåðìÿéÿí, ÷îõ ýþòöð-ãîé åòäèéè áèð ÿçàáäàí, äóéüóäàí ñþç à÷ûðäûñà, ìöñàùèáè êå÷èúè áèð äóéüóäàí, þòÿðè áèð ÿçàáäàí áàøãà áèð øåé òÿñÿââöðÿ ýÿòèðÿ áèëìèðäè. Úàâàá, èñòÿð õåéèðõàù, èñòÿðñÿ äÿ áÿäõàù îëñóí, ñàõòà âÿ ýÿðÿêñèç ýþðöíöðäö. Íÿ ñóñìàüû, íÿ äÿ áàøãàëàðû èëÿ äèë òàïìàüû áàúàðìàéàíëàð èñÿ êÿëìÿ êÿñìÿê íàìèíÿ ñàäÿ øåéëÿðëÿí, ýöíäÿëèê ìÿñÿëÿëÿðäÿí ñþùáÿò à÷ìàüà þéðÿíèðäèëÿð. Åëÿ áóíà ýþðÿ äÿ ÿí àüûð èçòèðàáëàð áó àäàìëàðûí åâ õèäìÿò÷èñè éàõóä áàøãà áèðèñèíÿ ìàðàã ýþñòÿðìÿñè äÿ ùÿìÿí âÿçèééÿòäÿí äîüóðäó. Àììà éàä øÿùÿðäÿ áàüëàíûá ãàëìûø áó àäàìëàð íÿ ãÿäÿð àüûð ÿçàá ÷ÿêñÿëÿð äÿ, èëê ýöíëÿðè áàøãàëàðûíäàí ðàùàò êå÷èðäèëÿð. Éåðëè úàìààò ãîðõóäàí ëÿðçÿéÿ äöøäöéö ýöíëÿðäÿ îíëàðûí ôèêðè ãîâóøìàã àðçóñó èëÿ éàíäûãëàðû àäàìëàðûí éàíûíäà èäè. Ñåâýè ùÿéÿúàíû îíëàðû öìóìè ñûõûíòûäàí àéûðìûøäû. Òàóí ùàãäà ôèêèðëÿøÿíäÿ äÿ îíó àíúàã àéðûëûüû ÿáÿäèëÿøäèðÿ áèëÿúÿê áèð ùÿäÿéÿ áÿíçÿäèðäèëÿð. Áåëÿ ôèêèðëÿð îíëàðà ìöâàçèíÿò âåðèðäè. Ñåâýè ùÿñðÿòè þëöì ãîðõóñóíà öñòöí ýÿëìèøäè, îíëàðûí áÿäáÿõòëèêëÿðèíèí öñòöí úÿùÿòè äÿ áó èäè. ßýÿð áèðè õÿñòÿëÿíèá þëñÿ, ùå÷ õÿñòÿëèêäÿí ãîðóíìàüà ìàúàë òàïìàìûø þëÿúÿêäè. Ñåâýèëèñèíèí õÿéàëû èëÿ ñþùáÿò åäÿí áèð àäàì áàøãà ôèêðÿ ìàúàë òàïìàäàí òîðïàüûí ñöêóòóíà ãîâóøóð, áàøãà ùå÷ íÿéÿ âàõòû ãàëìûð. *** Áèçèì øÿùÿð úàìààòû ãÿôèë äöøäöêëÿðè ñöðýöí âÿçèééÿòèíäÿí áàø ÷ûõàðìàüà ìàúàë òàïìàìûø òàóí øÿùÿðèí äàðâàçàëàðûíû áÿðê-áÿðê áàüëàäû âÿ Îðàí ëèìàíûíà éîë àëìûø ýÿìèëÿðè ýåðè ãàéòàðäû. Øÿùÿð áàüëàíàíäàí ñîíðà áóðàéà ÷þëäÿí ùå÷ áèð íÿãëèééàò ýÿëìèðäè. Ùÿìÿí ýöíäÿí àäàìà åëÿ ýÿëèðäè êè, áöòöí ìàøûíëàð øÿùÿð è÷èíäÿ äþâðÿ âóðóðëàð. Áóëâàðûí ùöíäöð éåðèíäÿí ëèìàíà áàõàíäà äà ìÿíçÿðÿíèí äÿéèøäèéè à÷ûãúà äóéóëóðäó. Äÿíèçèí áó ñàùèëèíèí ÿí ãàéíàð ëèìàíëàðûíäàí áèðè ñàéûëñà äà, áóðàäà ãÿôèëäÿí ùÿéàò ñþíìöøäö. Ãàðàíòèíÿ ñàõëàíûëìûø áèð íå÷ÿ ýÿìèäÿí áàøãà ýÿìè ýþðöíìöðäö. Ñóñóá äóðìóø êðàíëàð, éöêñöç ãàëìûø âàãîíëàð, éàí-éàíà äöçöëìöø ÷ÿëëÿêëÿðÿ áàõàíäà ùèññ îëóíóðäó êè, øÿùÿðèí òèúàðÿòè äÿ òàóí õÿñòÿëèéèíÿ òóòóëóá. Áöòöí ùÿéàò àëò-öñò îëñà äà, øÿùÿð úàìààòû áàøëàðûíà ýÿëìèø ãÿçàäàí áàøà à÷à áèëìèðäèëÿð. Ùàìûíûí úàíûíà àéðûëûã âÿ þëöì ãîðõóñó ÷ÿêñÿ äÿ, éåíÿ ùÿð êÿñ þç øÿõñè èøèíÿ öñòöíëöê âåðèðäè. õÿñòÿëèéÿ ùÿëÿ úèääè ôèêèð âåðÿí éîõ èäè. Úàìààòûí ÷îõó þç øÿõñè íàðàùàòëûüûíûí éàõóä øÿõñè ìàðàüûíûí ãåéäèíÿ ãàëûðäû. Åëÿ áó ìàðàüà ýþðÿ äÿ ÷îõó òåç áåçèêäè. Òàóí èñÿ áåçèêÿíëÿðÿ äÿ ìÿùÿë ãîéìóðäó. Áó àäàìëàðûí èëê ùÿðÿêÿòëÿðèíäÿí áèðè øÿùÿð ðÿùáÿðëèéèíÿ ìöðàúèÿò îëäó. Îíëàðûí ìÿòáóàòäà äÿðú îëóíàí ñóàëûíà (“Ãÿáóë îëóíìóø òÿäáèðëÿðè áèð àç éóìøàëòìàã îëìàçìû?) ïðåôåêò ðÿèñèíèí úàâàáû ÷îõëàðû ö÷öí ýþçëÿíèëìÿç îëäó. Èíäèéÿ ãÿäÿð íÿ ãÿçåòëÿð, íÿ äÿ Ðàíçäàã àýåíòëèéè õÿñòÿëèêäÿí þëÿíëÿðèí ñàéû ùàãäà, ðÿñìè ìÿ’ëóìàò àëìàìûøäûëàð. Èíäè èñÿ ïðåôåêò ðÿèñè îíëàðà ìÿ’ëóìàò âåðäè âÿ àýåíòëèêäÿí õàùèø åòäè êè, ùÿôòÿëèê ìÿ’ëóìàòû äÿðú åòñèí. Úàìààòûí áó ìÿñÿëÿéÿ ìöíàñèáÿòè äÿ ëÿíý öçÿ ÷ûõäû. Ö÷öíúö ùÿôòÿíèí ìÿ’ëóìàòûíäà ö÷ éöç èêè àäàìûí þëäöéöíöí õÿáÿð âåðèëìÿñè úèääè ùÿéÿúàí äîüóðìàäû. Áèð òÿðÿôäÿí îíà ýþðÿ êè, áÿëêÿ þëÿíëÿðèí ùàìûñû òàóíäàí þëìÿìèøäè. Äèýÿð òÿðÿôäÿí èñÿ àäè ýöíëÿðäÿ øÿùÿðäÿ ùÿôòÿ ÿðçèíäÿ íÿ ãÿäÿð àäàì þëäöéöíö áèëÿí éîõ èäè. Øÿùÿðèí èêè éöç ìèí ÿùàëèñè âàðäû. Ùå÷ êèì áèëìèðäè þëÿíëÿðèí ñàéû àäè âÿçèééÿòÿ óéüóí ýÿëèð éà éîõ. Èíäèéÿ ãÿäÿð ùå÷ êèì àäè ýöíëÿðäÿ þëÿíëÿðèí ñàéû èëÿ ìàðàãëàíìàìûøäû, àììà ÿñëèíäÿ ÷îõ ìàðàãëû ìÿñÿëÿ èäè. ßùàëè ìöãàéèñÿ ö÷öí áàøãà ðÿãÿì áèëìèðäè. Àíúàã þëÿíëÿðèí ñàéûíûí ýöíö-ýöíäÿí àðòäûüûíû áèëÿíäÿí ñîíðà èøèí íÿ éåðäÿ îëäóüóíó àíëàìàüà áàøëàäûëàð. Áåøèíúè ùÿôòÿíèí ìÿ’ëóìàòûíäà ö÷ éöç èéèðìè áèð, àëòûíúû ùÿôòÿíèíêèíäÿ èñÿ ö÷ éöç ãûðõ áåø àäàì þëäöéö õÿáÿð âåðèëèðäè. Ñàéûí àðòäûüû íÿçÿðÿ ÷àðïûðäû. Àììà àðòûì áþéöê îëìàäûüûíà øÿùÿð ÿùàëèñè íèýàðàí÷ûëûãëà éàíàøû áèð òÿñêèíëèê äÿ òàïûð, ôèêèðëÿøèðäèëÿð êè, áó äà ãÿðèáÿ áèð òÿñàäöôäöð âÿ êå÷èá ýåäÿúÿê. Îíëàð ÿââÿëêè êèìè øÿùÿðèí êö÷ÿëÿðèíè äîëàíûð, êàôåëÿðäÿ éûüûøûá ñþùáÿò åäèðäèëÿð. Öìóìÿí ýþòöðÿíäÿ úàìààò ãîðõàã êöòëÿ òÿ’ñèðè áàüûøëàìûðäû. Ùÿìèøÿêèíäÿí äÿ ÷îõ çàðàôàòëàøûð, ìöâÿããÿòè ÷ÿòèíëèéè øÿí îâãàòëà êå÷èðìÿê èñòÿéèðäèëÿð. Áèð ñþçëÿ, öçäÿ âÿçèééÿò éàõøû èäè. àéûí àõûðûíà éàõûí, êèëñÿ äóàëàðû ùÿôòÿñè (áó ùàãäà àéðûúà äàíûøàúàüûã) ÿðçèíäÿ åëÿ úèääè äÿéèøèêëèêëÿð áàø âåðäè êè, øÿùÿðèí ýþðêÿìè äÿ äÿéèøäè. ßí ÿââÿë ïðåôåêò ðÿèñè íÿãëèééàò âÿ ÿðçàã ìÿñÿëÿëÿðèíÿ àèä ãÿðàðëàð ãÿáóë åòäè. Åëåêòðèê åíåðæèñèíÿ ãÿàíÿò ùàãäà äà þë÷ö


27

ýþòöðöëìöøäö. Îðàíà ùàâà âÿ àâòîìîáèë éîëó èëÿ àíúàã ÿí âàúèá ìàòåðèàëëàð ýÿòèðèëèðäè. Èúòèìàè íÿãëèééàòûí ùÿðÿêàòû ýåòäèêúÿ àçàëûð, àç ãàëà ùå÷ÿ åíäè. Äÿáäÿáÿëè ìàüàçàëàð áèð-áèð áàüëàíäû, ãàëàí ìàüàçàëàðûí âèòðèíëÿðèíÿ ÷àòûøìàéàí ìàëëàðûí àäëàðû éàçûëäû âÿ ìàüàçàëàð ãàðøûñûíäà íþâáÿëÿð éàðàíäû. Îðàí øÿùÿðè ãÿðèáÿ áèð ýþðêÿì àëäû. Ïèéàäàëàðûí ñàéû ÷îõ àðòìûøäû. ßââÿëëÿð êö÷ÿëÿðèí áîø îëäóüó âàõòëàðäà èíäè àäàì ãàéíàøûðäû. Ìàüàçàëàð âÿ áÿ’çè èäàðÿëÿð áàüëàíäûüûíäàí áåêàð ãàëìûø àäàìëàð êö÷ÿëÿðÿ ÷ûõûð, êàôåëÿðäÿ îòóðóðäóëàð. Ùÿëÿëèê îíëàðûí áåêàðëûüû èøñèçëèê äåéèë, ìÿ’çóíèééÿò ñàéûëûðäû. Ýöíîðòàäàí ñîíðà, ñààò ö÷ÿ éàõûí àéäûí ñÿìàëû Îðàí øÿùÿðèíÿ áàõàí ùÿð êÿñ åëÿ áèëÿðäè êè, øÿùÿðäÿ áàéðàì êå÷èðèëèð, ÿùàëèíèí ñÿðáÿñò ÿéëÿíìÿñè íàìèíÿ íÿãëèééàò äàéàíäûðûëûá âÿ ìàüàçàëàð äà áàüëàíûá. Ìÿ’ëóì ìÿñÿëÿäèð êè, ÿùàëèíèí öìóìè ìÿ’çóíèéééÿòè êèíî-òåàòðëàðà ÷îõ õåéèð âåðäè. Àììà èêè ùÿôòÿäÿí ñîíðà éåíè ôèëì åùòèéàòû ãóðòàðäû âÿ êèíî-òåàòðëàð ÿââÿë ýþñòÿðäèêëÿðè ôèëìëÿðè òÿêðàð åòìÿéÿ áàøëàäûëàð. Áóíà áàõìàéàðàã, îíëàðûí ýÿëèðè àçàëìûðäû. Êàôåëÿðèí äÿ èøè éàõøû ýåäèðäè. Øÿðàá âÿ áàøãà ñïèðòëè è÷ýèëÿð òèúàðÿòèí ÿñàñûíû òÿøêèë åäÿí áó øÿùÿðäÿ è÷ýè åùòèéàòû ÷îõ îëäóüóíäàí êàôåëÿð áîø ãàëìûðäû. Ñþçöí äöçö, è÷ýè ÷îõ ñàòûëûðäû. Êàôåëÿðäÿí áèðè áåëÿ áèð ðåêëàì éàçìûøäû: “Òöíä øÿðàá ìèêðîáó þëäöðöð. Úàìààò îíñóç äà ÿââÿëúÿäÿí åøèòìèøäè êè, ñïèðòëè è÷êè éîëóõóúó õÿñòÿëèêäÿí ãîðóéóð âÿ áó ôèêèð èíäè äàùà äà úèääèëÿøäè. Ùÿð ýåúÿ ñààò èêèéÿ éàõûí êàôåëÿðäÿí ÷ûõàðûëìûø è÷ýè äöøýöíëÿðè êö÷ÿëÿðäÿ äîëàøûð âÿ øÿí îâãàòëàðû èëÿ øÿùÿðè úàíà ýÿòèðèðäèëÿð. Áöòöí áó äÿéèøèêëèêëÿð åëÿ òåç áàø âåðìèø âÿ åëÿ ãÿðèáÿ ýþðöíöðäö êè, îíëàðû òÿáèè, óçóí ÷ÿêÿúÿê áèð âÿçèééÿò êèìè äÿðê åëÿìÿê ÷ÿòèí èäè. Åëÿ áóíà ýþðÿ äÿ ùÿð êÿñ þç øÿõñè ùèññëÿðèíÿ äàùà ÷îõ ÿùÿìèééÿò âåðèðäè. Øÿùÿð äàðâàçàëàðûíûí áàüëàíäûüû âàõòäàí èêè ýöí ñîíðà ùÿêèì Ðéþ õÿñòÿõàíàäàí ÷ûõàðêÿí Êîòàðëà ðàñòëàøäû. Êîòàðûí êåéôè êþê èäè âÿ ùÿêèì îíäàí ùàë-ÿùâàë òóòäóãäà: –Áÿëè, ùÿð øåé éàõøûäûð, –äåéÿ ãûñàáîé êèøè úàâàá âåðäè. –Ùÿêèì, äåéèí ýþðÿê áó òàóí ñþùáÿòè íÿ éåðäÿäèð, äåéÿñÿí, äîüðó ÷ûõûð àõû! Ùÿêèì îíóí ñþçöíö òÿñäèãëÿäè, ìöñàùèáè èñÿ ýèçëè áèð ñåâèíúëÿ äåäè: –Éÿãèí êè, òåç ãóðòàðìàéàúàã. Ùÿð øåé àëò-öñò îëàúàã. Îíëàð áèð ìöääÿò éàíàøû ýåòäèëÿð. Êîòàð äàíûøûðäû êè, âàðëû òàúèð ãîíøóëàðûíäàí áèðè åâèíÿ ÷îõëó ÿðçàã òîïëàéûáìûø êè, áàùàëûã äöøÿíäÿ ñàòñûí. Àììà þçö õÿñòÿëèéÿ òóòóëóá âÿ îíó õÿñòÿõàíàéà àïàðìàüà ýÿëÿíëÿð ÷àðïàéûñûíûí àëòûíäàí ÷îõëó êîíñåðâ òàïûáëàð. “Êèøè þëäö. Òàóíó ïóëëà ñàüàëòìàã îëìóð. Êîòàð åïèäåìèéà ùàãäà éàëàí, ýåð÷ÿê ÷îõëó ÿùâàëàò äàíûøûðäû. Î åøèòìèøäè êè, ýóéà øÿùÿð ìÿðêÿçèíäÿ òàóí éîëóõìóø áèð êèøè ñÿùÿð âàõòû ãûçäûðìà è÷èíäÿ êö÷ÿéÿ ÷ûõûá, ðàñò ýÿëäèéè èëê ãàäûíû òóòóá, ñèíÿñèíÿ ñûõûá âÿ ãûøãûðûá êè, îíà òàóí éîëóõóá. –Éàõøû! –äåéÿ Êîòàð ãîðõóëó ñþùáÿòèíÿ óéüóí ýÿëìÿéÿí øÿí áèð ñÿñëÿ ÿëàâÿ åòäè. – Áåëÿ ÷ûõûð êè, áèç ùàìûìûç ùàâàëàíàúàüûã. Åëÿ ùÿìÿí ýöí ýöíîðòàäàí ñîíðà Æîçåô Ãðàí äà ùÿêèì Ðéþéÿ öðÿéèíè à÷ìûøäû. Î, ìàäàì Ðéþíöí øÿêëèíè ìàñàíûí öñòöíäÿ ýþðöá, ùÿêèìÿ áàõìûø, ùÿêèì èñÿ îíóí ñóàë äîëó áàõûøûíà úàâàá âåðìèøäè êè, àðâàäû øÿùÿðäÿí êÿíàðäà ìöàëèúÿäÿäèð. Ãðàí äåìèøäè: “ßñëèíÿ ãàëñà, áÿõòèíèç ýÿòèðèá. Ùÿêèì èñÿ úàâàá âåðìèøäè êè, äîüðóäóð, áÿõòè ýÿòèðèá, àììà àðâàäûíûí õÿñòÿëèéè îíó ÷îõ íàðàùàò åäèð. Ãðàí èñÿ äåìèøäè: “Åù! Ñèçè áàøà äöøöðÿì. Ðéþ îíó òàíûäûüû âàõòäàí áÿðè èëê äÿôÿ èäè êè, Ãðàí à÷ûã ñþùáÿòÿ ýèðèøèðäè. Äîüðóäóð, î äàíûøàíäà èëèøèð, ëàçûìè ñþçëÿðè àðàéûðäûñà äà, ùÿð ùàëäà, ñþç òàïûá äàíûøà áèëèðäè âÿ àäàìà åëÿ ýÿëèðäè êè, ùÿìÿí ñþùáÿòÿ áàøëàìàüà ÷îõäàí ùàçûðëàøûðìûø. Î, ëàï ýÿíú éàøûíäà åâëÿíèá, ãîíøóëóüóíäàêû ýÿíú êàñûá áèð ãûçëà àèëÿ ãóðóá. Åâëÿíìÿê ö÷öí òÿùñèëèíè éàðûì÷ûã ãîéóá, èøÿ ýèðèáìèø. Íÿ ñåâýèëèñè Æàííà, íÿ äÿ îíóí þçö ìÿùÿëëÿäÿí êÿíàðà ÷ûõìàçëàðìûø. Î ãûçëà ýþðöøÿ îíëàðûí åâèíÿ ýåäèðìèø âÿ ãûçûí âàëèäåéíëÿðè ýÿëÿúÿê êöðÿêÿíëÿðèíèí óòàíúàãëûüûíà ýöëöðëÿðìèø. Ãûçûí àòàñû îúàã÷û èìèø. Èñòèðàùÿò ýöíëÿðè åâäÿ, ïÿíúÿðÿíèí ãàðøûñûíäà îòóðóá, èðè ÿëëÿðèíè äèçëÿðè öñòöíÿ ãîéóá, äèíìÿçúÿ êö÷ÿéÿ, àäàìëàðà òàìàøà åäÿðìèø. Àíàñû èñÿ áöòöí ýöíö åâ èøëÿðè èëÿ ìÿøüóë îëóð, Æàííà äà îíà êþìÿê åäèðìèø. Ãàäûí åëÿ úàíñûç èìèø êè, Ãðàí îíó êö÷ÿäÿ ýþðÿíäÿ éàçûüû ýÿëèðìèø. Ýöíëÿðèí áèðèíäÿ Æàííà äöêàíûí âèòðèíèíäÿ áÿçÿäèëìèø éåíè èë àüàúûíà áàõûá, “Àù, íåúÿ ýþçÿëäèð äåéÿ Ãðàíà ñûüûíìûøäû. Åëÿ ùÿìÿí àíäàúà, Ãðàí ãûçûí ÿëèíè þç ÿëèíÿ àëûá ñûõìûø âÿ áåëÿëèêëÿ, îíëàð åâëÿíìÿê ãÿðàðûíà ýÿëìèøäèëÿð. Ãðàíûí äàíûøäûüûíà ýþðÿ áó òàðèõ÷ÿíèí ýåðèñè ëàï ñàäÿ îëóá. Åëÿ ùàìû êèìè îíëàð äà åâëÿíèáëÿð, áèð ìöääÿò áèðè-áèðèíè ñåâèáëÿð, èøëÿéèáëÿð. Èø àäàìûí áàøûíû åëÿ ãàðûøäûðûð êè, ñåâýè éàääàí ÷ûõûð. Æàííà äà èøëÿìÿëè îëóá, ÷öíêè èäàðÿ ìöäèðè Ãðàíûí ìàøûíû àðòûðàúàüûíà ñþç âåðìèø, àììà ñþçöíÿ ÿìÿë åòìÿìèøäè. Àäàì áèð àç ôèêèðëÿøñÿ, Ãðàíûí íÿ äåìÿê èñòÿäèéèíè


28

àíëàéà áèëÿðäè. Áåëÿ êè, èø éîðóá, îíó ÿëäÿí ñàëûá, ýåòäèêúÿ ðóùäàí äöøöá, ýÿíú àðâàäûíà ãàéüû âÿ ìåùðèáàíëûã ýþñòÿðìÿéÿ èìêàíû ãàëìàéûá. Âàðëàíìàüà öìèäè ãàëìàéàí êàñûáëàð ÷îõ èøëÿéèð, àõøàìëàð éîðüóí îëóð, ìàñà àðõàñûíäà ìöðýö âóðóðëàð. Áåëÿ âÿçèééÿòäÿ åùòèðàñ äà ñþíöð. Éÿãèí êè, Æàííà ÿçàá ÷ÿêèá, àììà áèð ñþç äåìÿéèá, áÿ’çÿí àäàì ÷ÿêäèéè ÿçàáäàí äà õÿáÿðñèç îëóð. Áåëÿúÿ èëëÿð êå÷èá. Ñîíðà Æàííà ÷ûõûá ýåäèá. Ìÿ’ëóì ìÿñÿëÿäèð êè, òÿê ýåòìÿéèáìèø. “Ñÿíè ñåâèðäèì, àììà äàùà òÿíýÿ ýÿëìèøÿì... Åëÿ áèëìÿ êè, õîøáÿõò ùÿéàò àðõàñûíúà ãà÷ûðàì. Éåíè áèð ùÿéàòà áàøëàìàã ö÷öí õîøáÿõò îëìàã âàúèá äåéèë. Áÿëè, Æàííàíûí îíà éàçäûüû ìÿêòóáóí ìÿçìóíó áåëÿ èäè. Æîçåô Ãðàíûí þçö äÿ ÿçàá ÷ÿêìèøäè. Ðéþíöí äåäèéè êèìè, èñòÿñÿ, î äà éåíè ùÿéàòà áàøëàéà áèëÿðäè. Àììà úÿñàðÿò åëÿìèðäè. Àðâàäûíûí ôèêðè èíäè äÿ îíà ðàùàòëûã âåðìèðäè. ßí áþéöê àðçóñó äà áó èäè êè, îíà ìÿêòóá éàçûá òÿãñèðêàð îëìàäûüûíû ñöáóòà éåòèðñèí. “Àììà ÷ÿòèí ìÿñÿëÿäèð, –äåéèðäè, –×îõäàíäû áó áàðÿäÿ ôèêèðëÿøèðÿì. Ñåâäàëû ýöíëÿðèìèçäÿ áèðè-áèðèìèçè éàõøû àíëàéûðäûã. Ñåâýè äàèìè äåéèë. Ìöÿééÿí áèð âàõòäà îíó ñàõëàìàã ö÷öí ëàçûìè ñþçëÿð äåéÿ áèëÿðäèì, àììà äèëèì ýÿëìèðäè. Ãðàí ùÿðäÿí éàéëûãëà áóðíóíó ñèëèð, ñîíðà äà áûüëàðûíû òÿìèçëÿéèðäè. Ðéþ äèíìÿçúÿ îíà áûõûðäû. –Ìÿíè áàüûøëàéûí, ùÿêèì, –äåéÿ Ãðàí ñþçöíÿ äàâàì åòäè. –Ùå÷ áèëìèðÿì íåúÿ äåéèì? Ñèçÿ èíàíûðàì. Öðÿéèìè à÷ûá, ñèçèíëÿ äàíûøà áèëèðÿì. Åëÿ à÷ûã äàíûøäûüûìà ýþðÿ äÿ ùÿéÿúàíëàíûðàì. À÷ûãúà äóéóëóðäó êè, òàóíäàí ãîðõìàüû Ãðàí ùå÷ àüëûíà äà ýÿòèðìèðäè. Àõøàì öñòö Ðéþ àðâàäûíà òåëåãðàì âóðóá áèëäèðäè êè, øÿùÿð áàüëàíûá, þçö éàõøûäûð, àðâàäûíûí òåç ñàüàëìàñûíû àðçóëàéûð âÿ îíó óíóòìóð. Øÿùÿð äàðâàçàëàðûíûí áàüëàíäûüû âàõòäàí ö÷ ùÿôòÿ ñîíðà Ðéþ õÿñòÿõàíàäàí ÷ûõàðêÿí áèð îüëàíëà ðàñòëàøäû. Îüëàí îíó ýþçëÿéèðäè âÿ ñþçöíÿ áåëÿ áàøëàäû: “Ýöìàí åäèðÿì êè, ìÿíè óíóòìàìûñûíûç. Î Ðéþéÿ òàíûø ýÿëñÿ äÿ, êèìëèéè éàäà äöøìÿäè. –Áó ÿùâàëàòëàðäàí ÿââÿë ñèçèí ýþðöøöíöçÿ ýÿëìèøäèì, – äåéÿ îüëàí ñþçöíÿ äàâàì åòäè. –ßðÿáëÿðèí ùÿéàò òÿðçè ùàãäà ìÿ’ëóìàò àëìàã èñòÿéèðäèì. Ìÿí Ðàéìîí Ðàìáåðÿì. –Ùÿ! éàäûìà äöøäö. Èíäè ñèçèí ðåïîðòàæ ùàçûðëàìàã ö÷öí éàõøû ìþâçóíóç âàð. Ùèññ îëóíóðäó êè, îüëàí íèýàðàí÷ûëûã êå÷èðèð. Î, ùÿêèìÿ äåäè êè, áàøãà ìÿñÿëÿäÿí äàíûøìàã èñòÿéèð âÿ Ðéþíöí êþìÿéèíÿ åùòèéàúû âàð. –Ìöðàúèÿòèìÿ ýþðÿ ìÿíè áàüûøëàéûí, –äåéÿ î ÿëàâÿ åòäè. –Áó øÿùÿðäÿ ùå÷ êÿñè òàíûìûðàì, ãÿçåòèìèçèí áóðàäàêû ìöõáèðè äÿ ñÿôåùèí áèðèäèð. Ðéþ òÿêëèô åòäè êè, ìÿðêÿçäÿêè äèñïàíñåðÿ ãÿäÿð áèðýÿ ýåäèá, ñþùáÿò åòñèíëÿð. Î äèñïàíñåðÿ áÿ’çè ýþñòÿðèøëÿð âåðìÿëè èäè. Îíëàð ãàðà ÿùàëè éàøàéàí ìÿùÿëëÿíèí äàðûñãàë êö÷ÿëÿðè èëÿ àøàüû åíäèëÿð. Àõøàì äöøöðäö. Àäè ýöíëÿðäÿ àäàì ãàéíàøàí áó êö÷ÿëÿð åëÿ áèë òàìàì êèìñÿñèç èäè. Àõøàìûí ãûçàðòûñû ÷þêìöø ñÿìàäà øåéïóð ñÿñè éàéûëûð âÿ áóíóíëà äà ÿñýÿðëÿð ùÿëÿ èø áàøûíäà îëäóãëàðûíû áèëäèðèðäèëÿð. Ãàðûøûã êö÷ÿëÿðèí ìàâè, áîç, áÿíþâøÿéè ðÿíýëÿðÿ áîéàíìûø äèâàðëàðû àðàñû èëÿ ýåòäèêúÿ Ðàìáåð ùÿéÿúàíëû ñÿñëÿ þç äÿðäèíè äàíûøûðäû. Îíóí ãàäûíû Ïàðèñäÿ ãàëìûøäû. ßñëèíÿ ãàëñà, ùÿìÿí ãàäûí îíóí àðâàäû äåéèëäè, àììà ùÿð ùàëäà îíóí ãàäûíû èäè. Øÿùÿð áàüëàíàí êèìè ãàäûíà òåëåãðàì ýþíäÿðèá. ßââÿëúÿ åëÿ áèëèðäèì êè, ìöâÿããÿòè áèð ÷ÿòèíëèéÿ äöøöá âÿ ãàäûíëà ìÿêòóáëàøà áèëÿð. Îðàíäàêû ùÿìêàðëàðû áèëäèðèáëÿð êè, êþìÿê åòìÿê èìêàíëàðû éîõäóð, ïî÷ò îíóí ìÿêòóáóíó ãÿáóë åòìÿéèá, ïðåôåêò èäàðÿñèíèí êàòèáÿñè øèêàéÿòèíÿ ìÿùÿë ãîéìàéûá. “Ùÿð øåé éàõøûäûð. Éàõûí ýþðöøÿ ãÿäÿð ñþçëÿðè éàçûëìûø áèð òåëåãðàìû éîëà ñàëìàã ö÷öí èêè ñààò íþâáÿéÿ äóðìàëû îëóá. Àììà ñÿùÿð éåðèíäÿí ãàëõàíäà ôèêèðëÿøèá êè, áó âÿçèééÿòèí íÿ ãÿäÿð äàâàì åäÿúÿéè ìÿ’ëóì äåéèë âÿ î áèð ÷àðÿ ãûëìàëûäûð. Øÿùÿðäÿí ÷ûõìàã ãÿðàðûíà ýÿëèá. Å’çàìèééÿ âÿðÿãèíèí êþìÿéè èëÿ (îíóí ñÿíÿòèíèí öñòöíëöêëÿðè âàð) ïðåôåêò èäàðÿñè ðÿèñè èëÿ ýþðöøÿ áèëèá. Ðÿèñÿ ñþéëÿéèá êè, Îðàí øÿùÿðè èëÿ ùå÷ áèð ÿëàãÿñè éîõäóð, áóðàäà ãàëìàã èñòÿìèð, áóðà òÿñàäöôÿí ýÿëèá ÷ûõûá, øÿùÿðäÿí ÷ûõàíäàí ñîíðà, êàðàíòèíÿ äöøìÿëè îëñà äà, ýåòìÿê èñòÿéèð. Ðÿèñ èñÿ úàâàá âåðèá êè, îíóí âÿçèééÿòèíè éàõøû áàøà äöøöð, àììà èñòèñíàéà éîë âåðÿ áèëìÿç, ùÿð ùàëäà âÿçèééÿòè íÿçÿðÿ àëàð, àììà öìóìè öíñèééÿò åëÿ úèääèäèð êè, ùå÷ áèð ÷ûõûø éîëó ãàëìàéûá. –Àõû ìÿí áó øÿùÿðäÿ éàä àäàìàì, –äåéÿ Ðàìáåð ñþçöíö òàìàìëàäû. –Áÿëè, åëÿäèð. öìèä îíà ãàëûð êè, åïèäåìèéà ÷îõ ÷ÿêìÿéÿúÿê. Ñþùáÿòè éåêóíëàìàã ö÷öí ùÿêèì Ðàìáåðÿ òÿñÿëëè âåðìÿéÿ ÷àëûøäû. Ìÿñëÿùÿò ýþðäö êè, Îðàí ÿùâàëàòëàðûíäàí ìàðàãëû ðåïîðòàæëàð ùàçûðëàñûí. Ðàìáåð ÷èéèíëÿðèíè ÷ÿêäè. Îíëàð ìÿðêÿçÿ ÷àòìûøäûëàð.


29

–Áèëèðñèíèçìè, ùÿêèì, ìÿí, äîüðóäàí äà, ÷îõ ïèñ âÿçèééÿòÿ äöøìöøÿì. Àõû ìÿí äöíéàéà àíúàã ðåïîðòàæëàð éàçìàã ö÷öí ýÿëìÿìèøÿì. Ìÿí èñòÿéèðÿì þç ãàäûíûìëà éàøàéûì. Áóíà ùàããûì éîõäóð éÿ’íè? Ðéþ úàâàá âåðäè êè, Ðàìáåð ùàãëûäûð. Ìÿðêÿçäÿêè áóëâàðäà ÿââÿëêè èçäèùàìäàí ÿñÿð-ÿëàìÿò éîõ èäè. Ðàñò ýÿëÿí áèð-èêè àäàì äà ùàðà èñÿ òÿñÿñèðäè. Àäàìëàðûí òÿáÿññöìö éîõà ÷ûõìûøäû. Ðéþ ôèêèðëÿøäè êè, âÿçèééÿò Ðàíñäîã àýåíòëèéèíèí áóêöíêè ìÿ’ëóìàòûíäàí ñîíðà äÿéèøèá. Èéèðìè äþðä ñààò ÿââÿë úàìààò ùÿëÿ öìèäëÿ éàøàéûðäû. Àëäûãëàðû òÿçÿ ìÿ’ëóìàò ùÿëÿ éàääàøëàðûíäàí ñèëèíìÿéèá. Ðàìáåð ñàêèòñàêèò äàíûøûðäû: –Ìÿñÿëÿ áóðàñûíäàäûð êè, ùÿìÿí ãàäûíëà, òàíûøëûüûìûç òÿçÿ îëñà äà, áèðè-áèðèìèçè äóéìàüà áàøëàìûøäûã. Ðéþ äèíèá-äàíûøìûøäû. –Ñþç-ñþùáÿòèìëÿ ñèçè äàðûõäûðûðàì, –äåéÿ Ðàìáåð éåíÿ äèëëÿíäè. –Èñòÿéèðäèì ñèçäÿí õàùèø åäèì êè, ÿýÿð ìöìêöíñÿ, õÿñòÿ îëìàìàüûì ùàãäà ìÿíÿ àðàéûø âåðÿñèíèç. Ðéþ áàøûíû ñèêÿëÿäè, ñÿêèäÿ ãà÷àðêÿí éûõûëàí áàëàúà áèð îüëàíû åùìàëúà ãàëäûðûá, àéàã öñòÿ ãîéäó. Îíëàð ýÿëèá Àðì ìåéäàíûíà ÷ûõäûëàð. Ðåñïóáëèêà øÿðÿôèíÿ óúàëäûëìûø àáèäÿíèí þçö êèìè ÿòðàôûíäàêû ÿíúèð âÿ ïàëìà àüàúëàðûíûí éàðïàãëàðû äà òîçëó âÿ áóëàøûã èäè. Îíëàð àáèäÿíèí éàíûíäà äàéàíäûëàð. Ðéþ àüûìòûë òîçà áóëàøìûø ÷ÿêìÿëÿðèíè íþâáÿ èëÿ ñÿêèéÿ ÷ûðïäû. Ñîíðà Ðàìáåðÿ áàõäû. Ùÿñèð øëéàïàñû àðõàéà äàðòûíìûø, áîø áàüëàíìûø ãàëñòóêóí àëòûíäà éàõàñû à÷ûã ãàëìûø, öçö éàõøû ãûðõûëìàìûø áó æóðíàëèñò àúûíàúàãëû áèð ýöíÿ äöøìöøäö. –Èíàíûí êè, ìÿí ñèçè éàõøû áàøà äöøöðÿì, –äåéÿ Ðéþ äèëÿ ýÿëäè. –Àììà ñèç äöç ôèêðÿ äöøìÿìèñèíèç. Ìÿí ñèçÿ àðàéûø âåðÿ áèëìÿðÿì, ÷öíêè õÿñòÿ îëóá-îëìàäûüûíûçû áèëìèðÿì. Ùÿì äÿ îíà ýþðÿ êè, åëÿ ìÿíèì îòàüûìäàí, éàõóä ïðåôåêò èäàðÿñèíäÿí ÷ûõàúàüûíûç àíäàúà õÿñòÿëèéÿ òóòóëìàäûüûíûçà çÿìàíÿò âåðÿ áèëìÿðÿì. Ùÿì äÿ êè... –Ùÿì äÿ êè? –äåéÿ Ðàìáåð ñîðóøäó. –Ùÿì äà êè, ÿýÿð ñèçÿ áåëÿ áèð àðàéûø âåðñÿì äÿ, õåéðè îëìàéàúàã. –Íÿéÿ ýþðÿ? –×öíêè áó øÿùÿðäÿ ñèçèí âÿçèééÿòèíèçÿ äöøìöø ìèíëÿðëÿ àäàì âàð âÿ îíëàðû øÿùÿðäÿí áóðàõìàã îëìàç. –Éàõøû, îíëàðà òàóí éîëóõìàéûáñà íåúÿ? –Áó äà ÿñàñëû ñÿáÿá äåéèë. Ìÿí äÿ éàõøû áèëèðÿì êè, àúûíàúàãëû âÿçèééÿòäèð. Àììà áó âÿçèééÿò ùàìûìûçà àèääèð âÿ øÿðàèòëÿ áàðûøìàëûéûã. –Àõû ìÿí êè, áóðàëû äåéèëÿì! –×îõ òÿÿññöô êè, ùàçûðêû âÿçèééÿòäÿ ñèç äÿ ùàìû êèìè áóðàëû ñàéûëûðñûíûç. Æóðíàëèñò ùÿéÿúàíëà äåäè: –Ñèçÿ àíä è÷èðÿì êè, áóðàäà ñþùáÿò áÿøÿðè ùèññëÿðäÿí ýåäèð. Áèðè-áèðèíè ñåâÿí èêè øÿõñèí àéðûëûãäàí íåúÿ ÿçàá ÷ÿêìÿñèíè áÿëêÿ äÿ àíëàéà áèëìèðñèíèç. Ðéþ úàâàá âåðìÿéÿ òÿëÿñìÿäè. Àç ñîíðà äèëÿ ýÿëèá äåäè êè, î àéðûëûüûí ÿçàáûíû äóéóð. Áöòöí âàðëûüû èëÿ àðçó åäèð êè, Ðàìáåð þç ãàäûíûíà ãîâóøñóí, ñåâÿíëÿð ùå÷ âàõò àéðû äöøìÿñèíëÿð. Àììà àðàäà ãàíóí âÿ ãàäàüàëàð âàð, àðàäà òàóí âàð. Ùÿêèìèí èøè èñÿ þç áîðúóíó éåðèíÿ éåòèðìÿêäèð. Ðàìáåð èíúèê ñÿñëÿ äåäè: –Éîõ, ñèç ìÿí äóéà áèëìèðñèíèç. Ñèç ãàíóíóí äèëè èëÿ äàíûøûðñûíûç, òÿñÿââöðöíöç ìöúÿððÿääèð. Ùÿêèì ãàðøûäàêû Ðåñïóáëèêà àáèäÿñèíÿ áàõà-áàõà äåäè êè, ãàíóí äèëè èëÿ äàíûøäûüûíà ÿìèí îëìàñà äà, øÿðàèòèí äèëè èëÿ äàíûøäûüûíû éàõøû áèëèð. Áóíëàð èñÿ ùÿìèøÿ åéíè îëìóðëàð. Ðàìáåð ãàëñòêóíó äöçÿëäÿðÿê äåäè: –Áåëÿ ÷ûõûð êè, ìÿí þçöì áàøûìà ÷àðÿ ãûëìàëûéàì? Àììà íÿ úöð îëñà, áó øÿùÿðäÿí ýåäÿúÿéÿì, –äåéÿ èíúèê ñÿñëÿ ñþçöíö òàìàìëàäû. Ùÿêèì éåíÿ äÿ áèëäèðäè êè, îíóí âÿçèééÿòèíè áàøà äöøöð, àììà êþìÿê ýþñòÿðÿ áèëìÿç. –Õåéð, êþìÿê ýþñòÿðÿ áèëÿðñèíèç, –äåéÿ Ðàìáåð ãÿôèëäÿí úîøäó. –Ìÿíÿ äåéèáëÿð êè, ýþðöëÿí òÿäáèðëÿðäÿ ñèçèí ðîëóíóç áþéöê îëóá. Åëÿ îíà ýþðÿ äÿ ñèçèí ýþðöøöíöçÿ ýÿëìèøÿì. Ôèêèðëÿøäèì êè, ùàçûðëàäûüûíûç òÿäáèðëÿðäÿ, ùå÷ îëìàñà, áèð èñòèñíàéà éîë âåðÿ áèëÿðñèíèç. Àììà ýþðöðÿì êè, ñèçÿ ôÿðãè éîõäóð. Ùå÷ êèìèí âÿçèééÿòèíè íÿçÿðÿ àëìàìûñûíûç. Àéðû äöøÿíëÿðèí ñèçÿ äÿõëè éîõäóð. Ùÿêèì å’òèðàô åëÿäè êè, ìöÿééÿí ìÿ’íàäà æóðíàëèñò ùàãëûäûð, òÿäáèð ýþðöëÿðêÿí ùå÷ êèìèí âÿçèééÿòèíè íÿçÿðÿ àëìàã èñòÿìÿéèá.


30

–Áÿëè! Áàøà äöøöðÿì, –Ðàìáåð äèëëÿíäè. –Èíäè öìóìè ìÿíàôåäÿí äàíûøàúàãñûíûç. Àõû áó öìóìè ìÿíàôå äÿ àéðû-àéðû àäàìëàðûí ìÿíàôåéèíäÿí èáàðÿòäèð. Ùÿêèì åëÿ áèë ôèêèðäÿí àéðûëäû: –Éàõøû, ìÿñÿëÿ ùÿì åëÿäèð, ùÿì äÿ áàøãà úöð. Ùå÷ êèìè òÿãñèðëÿíäèðìÿê ëàçûì äåéèë. Íàùàã éåðÿ àúûãëàíûðñûíûç. Áó âÿçèééÿòäÿí ãóðòàðà áèëñÿíèç, ìÿí äÿ ÷îõ øàä îëàðàì. Ñàäÿúÿ îëàðàã, åëÿ èøëÿð âàð êè, âÿçèôÿ áîðúóìà ýþðÿ éîë âåðÿ áèëìÿðÿì. Æóðíàëèñò ñÿáèðñèçëèêëÿ áàøûíû éåëëÿäè: –Äîüðóäóð, íàùàã éåðÿ àúûãëàíûðàì. Îíñóç äà âàõòûíûçû ÷îõ àëìûøàì. Ùÿêèì îíäàí õàùèø åòäè êè, èúàçÿ ö÷öí ýåò-ýÿëëÿðè ùàãäà ìÿ’ëóìàò âåðñèí âÿ îíó òÿãñèðêàð ñàéìàñûí. Ùÿêèì ùÿì äÿ äåäè êè, ýþðöøöá ìÿñëÿùÿòëÿøñÿëÿð, áÿëêÿ äÿ áèð ÷ûõûø éîëó òàïà áèëÿðëÿð. Ðàìáåð åëÿ áèë ãÿôèëäÿí ïÿðò îëìóøäó, áèð ìöääÿò ñóñóá äåäè: –Ùÿ, áÿëêÿ äÿ. Ñèçèí äåäèêëÿðèíèçÿ, ìÿíèì öìèäñèçëèéèìÿ áàõìàéàðàã, áÿëêÿ äÿ áèð éîë òàïûëäû. –Ãûñà òÿðÿääöääÿí ñîíðà ÿëàâÿ åòäè: –Ùÿð ùàëäà ìÿí ñèçÿ ùàãã ãàçàíäûðà áèëìèðÿì. Î, øëéàïàñûíû àëíûíà òÿðÿô ÷ÿêèá, òÿëÿñèê àääûìëàðëà óçàãëàøäû. Ðéþ îíóí Æàí Òàðóíóí éàøàäûüû ìåùìàíõàíàéà ýèðäèéèíè äÿ ýþðäö. Ùÿêèì îíóí àðõàñûíúà áàõûá, áàøûíû áóëàäû. Æóðíàëèñò þç õîøáÿõòëèéè ö÷öí äàðûõìàãäà ùàãëû èäè. Áÿñ îíó òÿãñèðëÿíäèðìÿêäÿ äÿ ùàãëû èäèìè? “Òÿñÿâöðöíöç ìöúÿððÿääèð. Òàóíóí ýöúëÿíäèéè, ùÿôòÿäÿ áåø éöç àäàì þëäöðäöéö áèð øÿùÿðèí õÿñòÿõàíàñûíäà ýåúÿ-ýöíäöç ÷àëûøìàã ìöúÿððÿäëèêäèð éÿ’íè? Áÿëè, áÿäáÿõòëèéèí þçöíäÿ äÿ áèð àç ìöúÿððÿäëèê âÿ ãåéðèàäèëèê âàð. Åëÿ êè, ìöúÿððÿäëèê àäàìëàðû ãûðìàüà áàøëàäû áó ìöúÿððÿäëèêëÿ ìöáàðèçÿ åòìÿê ëàçûìäûð. Ðéþ áèëèðäè êè, áó ÷ÿòèí áèð ìöáàðèçÿäèð. Ìÿñÿëÿí, îíà òàïøûðûëìûø òÿçÿ õÿñòÿõàíàíû äà (ö÷ òÿçÿ õÿñòÿõàíà à÷ûëìûøäû) èäàðÿ åòìÿê ÷ÿòèí ìÿñÿëÿ èäè. Î, öìóìè ìÿñëÿùÿòõàíàíûí ãàðøûñûíäà ãÿáóë îòàüû àéûðìûøäû. Îòàüûí îðòàñûíäà äÿðìàíëû ñó èëÿ äîëó áèð ùîâóç ãàçûëìûø, ñóéóí îðòàñûíäà èñÿ êÿðïèúäÿí àäàúûã ãóðóëìóøäó. Ãÿáóë îëóíàí õÿñòÿíè ùÿìÿí àäàúûüà ÷ûõàðûð, ïàëòàðûíû ñîéóíäóðóá ñóéà òþêöð, þçöíö ÷èìèçäèðèð, ãóðóëàéûð, õÿñòÿõàíà ïàëòàðû ýåéäèðèá, Ðéþéÿ òÿùâèë âåðèðäèëÿð. Äàùà ñîíðà õÿñòÿ ïàëàòàëàðäàí áèðèíäÿ éåðëÿøäèðèëèðäè. Õÿñòÿõàíàíû ìÿêòÿá áèíàëàðûíäàí áèðèíäÿ à÷ìàüà ìÿúáóð îëìóøäóëàð âÿ áóðàäà éåðëÿøäèðèëìèø áåø éöç ÷àðïàéûíûí àç ãàëà ùàìûñû òóòóëìóøäó. Ñÿùÿð ãÿáóëóíäà Ðéþíöí þçö èøòèðàê åäèð, õÿñòÿëÿðÿ âàêñèí âóðóëóð, éàðàëàðûíû ÷ÿðòèá áîøàëäûðäû. Ñîíðà î ñòàòèñòèê ìÿ’ëóìàòû þéðÿíèð, ýöíîðòàäàí ñîíðà èñÿ õÿñòÿëÿðè ìÿñëÿùÿòõàíàäà ãÿáóë åäèðäè. Àõøàì öñòö åâ ÷àüûðûøëàðûíà ýåäèð âÿ åâÿ ýåúÿäÿí õåéëè êå÷ÿíäÿí ñîíðà ãàéûäûðäû. Êå÷ÿí ýåúÿ àðâàäûíäàí ýÿëìèø òåëåãðàìû âåðÿðêÿí àíàñû Ðéþíöí ÿëëÿðèíÿ áàõûá äåìèøäè êè, îíóí ÿëëÿðè ÿñìÿéÿ áàøëàéûá. Ðéþ èñÿ áåëÿ úàâàá âåðìèøäè: –Ùÿ, îëà áèëÿð, âÿçèééÿò äöçÿëÿíäÿ ÿñÿáëÿðèì äÿ ãàéäàéà äöøÿúÿê. Ðéþ úöññÿëè âÿ äþçöìëö àäàì èäè. Ùÿëÿ èøäÿí éîðóëìàìûøäû. Àììà õÿñòÿ ÷àüûðûøûíà ýåòìÿê ÿçàáëû áèð èøÿ äþíìöøäö. Åïèäåìèéà ãûçäûðìàñû ìöøàùèäÿ îëóíàí êèìè õÿñòÿíè àïàðìàã ëàçûì èäè. Åëÿ áó éåðäÿ äÿ ñþçöí ÿñë ìÿ’íàñûíäà àíëàøûëìàçëûã âÿ ÷ÿòèíëèê áàøëàéûðäû. Õÿñòÿíèí ãîùóìëàðû áèëèðäèëÿð êè, îíó àíúàã ñàüàëàíäàí éàõóä þëÿíäÿí ñîíðà ýþðÿ áèëÿúÿêëÿð. “Ðÿùì åäèí, ùÿêèì äåéÿ Òàðó éàøàéàí ìåùìàíõàíàäà õèäìÿò÷èëèê åäÿí ýÿíú ãàäûíûí àíàñû ìàäàì Ëîðå éàëâàðìàüà áàøëàéûðäû. Áó ñþçëÿðèí íÿ ìÿ’íàñû âàðäû? Ìÿ’ëóì ìÿñÿëÿäèð êè, ùÿêèì ðÿùìäèë èäè. Àììà èíäè ðÿùìäèëëèê âàõòû äåéèëäè. Õÿñòÿõàíàéà çÿíý âóðìàã ëàçûìäû. ×îõ êå÷ìÿìèø õÿñòÿõàíà ìàøûíûíûí ñÿñè åøèäèëèðäè. ßââÿëúÿ ãîíøóëàð ïÿíúÿðÿëÿðèíè à÷ûð, êö÷ÿéÿ áîéëàíûð, ñîíðà èñÿ òÿëÿì-òÿëÿñèê ïÿíúÿðÿëÿðè áàüëàéûðäûëàð. Åëÿ ìöáàùèñÿ, ýþç éàøëàðû, éàëâàðûø, áèð ñþçëÿ, àíëàøûëìàçëûã áàøëàéûðäû. ãûçäûðìà âÿ ãÿùÿðäÿí éàíàí áó ìÿíçèëëÿðäÿ àäàìëàð àç ãàëà ùàâàëàíûðäûëàð. Àììà õÿñòÿíè àïàðûðäûëàð. Ñîíðà Ðéþ äÿ ÷ûõûá ýåäèðäè. Èëê ýöíëÿð î õÿñòÿëèéè òÿ’éèí åäÿí êèìè õÿñòÿõàíàéà çÿíý âóðóð âÿ õÿñòÿíè éîëà ñàëìàìûø áàøãà ÷àüûðûøà ýåäèðäè. Îíäà õÿñòÿíèí ãîùóìëàðû ãàïûëàðû áàüëàéûð, ÿçèçëÿðè èñÿ ÿáÿäè àéðûëìàãäàíñà òàóíëà öç-öçÿ ãàëìàüû öñòöí òóòóðäóëàð. Àäàìëàð ãûøãûðûð, õÿñòÿíè âåðìÿê èñòÿìèð, ïîëèñ, äàùà ñîíðà èñÿ ùÿðá÷èëÿð êþìÿéÿ ýÿëèð âÿ õÿñòÿíè çîðëà àïàðûðäûëàð. Ñîíðàêû ùÿôòÿëÿð Ðéþ õÿñòÿíèí éàíûíäà îòóðóá, õÿñòÿõàíà ìàøûíûíû ýþçëÿìÿéÿ ìÿúáóð îëóðäó. Ùÿêèìëÿðÿ êþíöëëö êþìÿê÷èëÿð ãîøóëäóãäàí ñîíðà, Ðéþ áèð õÿñòÿíè ìöàéèíÿ åäèá, ëÿíýèìÿäÿí áàøãà áèð ÷àüûðûøà ýåäÿ áèëèðäè. Àììà èëê ýöíëÿðèí ùàìûñûíäà ìàäàì Ëîðåíèí ñöí’è òöëëÿðëÿ áÿçÿäèëìèø êè÷èê ìÿíçèëèíäÿ áàø âåðìèø ÿùâàëàòà áÿíçÿð ñÿùíÿëÿð áàøëàéûðäû. Àíà ùÿêèìèí ãàðøûñûíà ÷ûõûð, ÷àøüûí áèð òÿáÿññöìëÿ äåéèðäè: –Ýöìàí åäèðÿì êè, áèçèì óøàüûí ãûçäûðìàñû úàìààòû ãîðõóéà ñàëàí ãûçäûðìàäàí äåéèë.


31

Ùÿêèì èñÿ äèíìÿçúÿ õÿñòÿíèí éîðüàíûíû âÿ êþéíÿéèíè ãàëäûðûð, îíóí ãàðíûíà, áóäëàðûíà ñÿïÿëÿíìèø ãûðìûçû ëÿêÿëÿðÿ âÿ áóä äèáèíäÿêè øèøêèí éàðàëàðà áàõûðäû. Àíà ãûçûíûí áóä äèáè éàðàëàðûíû ýþðÿíäÿ þçöíö ñàõëàéà áèëìèð, äÿùøÿòäÿí ãûøãûðûðäû. Ùÿð àõøàì àíàëàð þâëàäëàðûíûí ÷ûëïàã áÿäÿíèíäÿ þëöì ÿëàìÿòëÿðèíè ýþðöð, áåëÿúÿ ãûøãûðûð, ùÿð àõøàì àíàëàð Ðéþíöí ÿëëÿðèíäÿí òóòóá éàëâàðûð, ýÿðÿêñèç ñþçëÿð äåéèð, ýþç éàøû òþêöð, ùÿð àõøàì õÿñòÿõàíà ìàøûíû ýÿëèð, éåðñèç äàâà-äàëàøà âÿ àüðû-àúûéà ùàðàé÷ûëûã åäèðäè. Áèðè-áèðèíÿ áÿíçÿéÿí áåëÿ àõøàìëàðûí îõøàð ñÿùíÿëÿðèíÿ Ðéþ åëÿ àäÿò åëÿìèøäè êè, ùÿð éåíè ÷àüûðûøäà åéíè ùàäèñÿéÿ ùàçûðëàøûðäû. Áÿëè, òàóí äà èíäè éåêíÿñÿê èäè. Áóðàäà äÿéèøÿí áèðúÿ øåé âàðäûñà, î äà Ðéþíöí þçö èäè. Î þçöíäÿ áàø âåðÿí äÿéèøèêëèéè Ðåñïóáëèêà àáèäÿñèíèí éàíûíäà òÿëÿñèê àääûìëàðëà ìåùìàíõàíàéà ýåäÿí Ðàìáåðèí àðõàñûíúà áàõäûüû àõøàì äóéìàüà áàøëàìûøäû. Áó àüûð ùÿôòÿëÿðèí ñîíóíäà, àüûð àõøàìëàðäàí ñîíðà Ðéþ ùèññ åëÿìèøäè êè, îíóí ðÿùìäèëëèéè þç-þçöíÿ éîõ îëìàüà áàøëàéûá! Ðÿùìäèëëèê ÿùÿìèééÿòñèç áèð øåéÿ äþíÿíäÿ ýþçäÿí äöøöðìöø. Áó àüûð ýöíëÿðèí Ðéþ ö÷öí éåýàíÿ òÿñÿëëèñè öðÿéèíèí áåëÿ ñÿðòëÿøìÿñè îëäó. Î áèëèðäè êè, ñÿðò öðÿêëÿ þç âÿçèôÿñèíÿ äàùà éàõøû ÿìÿë åäÿ áèëÿúÿê. Áóíà ùÿëÿ áèð àç ñåâèíèðäè äÿ. Ýåúÿ ñààò èêèäÿ àíàñû îíó ãàðøûëàéàíäà ýþçëÿðèíäÿêè áîøëóüó äóéóð âÿ îüëóíóí áó éåíè ýþðêÿìèíÿ àúûéûðäû. Ìöúÿððÿäëèêëÿ ìöáàðèçÿ àïàðà áèëìÿê ö÷öí àäàìûí þçö äÿ áèð àç ìöúÿððÿä îëìàëûäûð. Àõû áóíó Ðàìáåð êèìè àäàìà íåúÿ èçàù åäÿñÿí? Î þç õîøáÿõòëèéèíÿ ìàíå îëàí ùÿð øåéè àíëàøûëìàç ñàéûð. ßñëèíÿ ãàëàíäà Ðéþíöí þçö äÿ áèëèðäè êè, æóðíàëèñò áèð íþâ ùàãëûäûð. Àììà Ðéþ îíó äà áèëèðäè êè, áÿ’çè ùàëëàðäà ìöúÿððÿäëèê õîøáÿõòëèêäÿí ýöúëö ÷ûõûð âÿ áóíó íÿçÿðÿ àëìàã ëàçûìäûð. Ðàìáåðèí ÿââÿëêè å’òèðàôëàðûíäàí ýþðöíöðäö êè, îíóí äöøäöéö âÿçèééÿò äàùà àüûð áèð ùàë èäè. Èíäè î þçöíöí õîùáÿõòëèê àðçóñóíó òàóíóí ìöúÿððÿäëèêëÿðè èëÿ âóðóøäóðìàëû èäè. Óçóí ÷ÿêÿí åèäåìèéà âàõòû áèçèì øÿùÿðèí áöòöí ùÿéàòû áåëÿúÿ áèð ìöáàðèçÿäÿí èáàðÿò èäè. *** Àììà áÿ’çèëÿðèíÿ àíëàøûëìàç, ìöúÿððÿä ýþðöíÿí ùàäèñÿëÿð áàøãàëàðû ö÷öí àäè ùÿéàò ùÿãèãÿòè èäè. Òàóí åïèäåìèéàñûíûí áèðèíúè àéûíûí ñîíó, þëÿíëÿðèí ñàéûíûí àðòìàñû âÿ êåøèø Ïàíåëóíóí áèð ìîèçÿñè ñàéÿñèíäÿ ùöçðëö ýöíëÿðÿ ÷åâðèëìèøäè. Êåøèø Ïàíåëó ãîúà Ìèøåëèí õÿñòÿëÿíäèéè èëê ýöíëÿðäÿ îíà êåøèø äÿ ÷ÿêìèøäè. Êåøèø Îðàíûí úîüðàôèéà úÿìèééÿòèíèí áöëëåòåíèíäÿêè ÷ûõûøëàðû ñàéÿñèíäÿ äÿ àä ãàçàíìûøäû. Î þç ìîèçÿëÿðè èëÿ ÿùàëèíè åëÿ úÿëá åëÿìèøäè êè, ìöàñèð èíäèâèäöïëèçì ìþâçóñóíäà ìÿ’ðóçÿ îõóéàí ìöòÿõÿññèñ îíóí ãÿäÿð äèíëÿéèúè òàïà áèëìÿçäè. Î þç ÷ûõûøëàðû èëÿ õðèñòèàíëûüûí åëÿ áèð íþâöíö òÿáëèü åäèðäè êè, ùÿì ìöàñèð ñÿðáÿñòëèêëÿðäÿí àçàä èäè, ùÿì äÿ êå÷ìèøèí ãàðàíëûã òÿñÿââöðëÿðèíäÿí. Êåøèø þç äèíëÿéèúèëÿðèíè àúû ùÿãèãÿòëÿðèí ÿñèðè åòìÿê èñòÿìèðäè. Åëÿ áóíà ýþðÿ äÿ ðÿüáÿò ãàçàíìûøäû. Áåëÿëèêëÿ, ùÿìÿí àéûí ñîíóíäà äèí õàäèìëÿðè ãÿðàðà àëìûøäûëàð êè, òàóíà ãàðøû ìöáàðèçÿäÿ þç öñóëëàðûíäàí èñòèôàäÿ åòñèíëÿð. Îíëàð äèíäàðëàðû áèð ùÿôòÿ ÿðçèíäÿ áèðýÿ äóà îõóìàüà ÷àüûðìûøäûëàð. Áó äèíè ìÿðàñèì áàçàð ýöíö, òàóíà ãóðáàí ýåòìèø ìöãÿääÿñ Ðîõóí øÿðÿôèíÿ òÿíòÿíÿëè àéèíëÿðëÿ áàøà ÷àòìàëû èäè. Åëÿ áó ìöíàñèáÿòëÿ êåøèø Ïàíåëóäàí õàùèø åòìèøäèëÿð êè, ñîí ìÿðàñèìäÿ ÷ûõûø åëÿñèí. Îí áåø ýöíäÿí áÿðè Ïàíåëó àòà ìöãÿääÿñ Àâãóñòèí âÿ Àôðèêà êèëñÿñè ìþâçóñóíäà ìÿ’ðóçÿ ùàçûðëàéûðäû. Êèëñÿíèí éåíè òàïøûðûüûíû äà áþéöê ìÿìíóíèééÿòëÿ ãÿáóë åòäè. Ùÿëÿ ìÿðàñèì ìþèçÿñèíÿ õåéëè ãàëìûø øÿùÿðäÿ áó áàðÿäÿ ñþùáÿò ýåäèðäè. Ñîíðà èñÿ ùÿìÿí ìþèçÿíè ÷ÿòèí äþâðöí òàðèõèíäÿ ìöùöì ùàäèñÿ ñàéäûëàð. Äèíè ìÿðàñèì ùÿôòÿñèíäÿ ÷îõ àäàì èøòèðàê åëÿäè. Àäè ýöíëÿðäÿ Îðàí úàìààòû äèíè ìÿðàñèìëÿðÿ ÷îõ ÿùÿìèééÿò âåðìèð. Ìÿñÿëÿí, áàçàð ýöíëÿðè ñÿùÿðëÿð ÿùàëèíèí ÷îõó êèëñÿ éûüûíúàüûíà äåéèë, äÿíèç ÷èìÿðëèéèíÿ òÿëÿñèðäè. Åëÿ èíäè äÿ äèíÿ ìöíàñèáÿò äÿéèøìÿìèøäè. Áèð éàíäàí øÿùÿð äàðâàçàëàðû áàüëàíäûüûíà ýþðÿ øÿùÿðäÿí ÷ûõûá ÷èìÿðëèêëÿðÿ ýåòìÿê ìöìêöí äåéèëäè, äèýÿð òÿðÿôäÿí èñÿ úàìààò ãÿðèáÿ ÿùâàëàòëàð âÿ ùÿéàòëàðûíäà íÿ èñÿ áèð äÿéèøèêëèê áàø âåðäèéèíè äóéìàüà áàøëàìûøäû. Àììà ÷îõó ùÿëÿ äÿ ýöìàí åäèðäè êè, åïèäåìèéà òåçëèêëÿ êÿñèëÿúÿê âÿ àéðû äöøÿíëÿð þç àèëÿëÿðèíÿ ãîâóøàúàãëàð. Ùÿëÿëèê úèääè ñûõûíòû ÷ÿêìèðäèëÿð. Îíëàðà åëÿ ýÿëèðäè êè, òàóí ÷àüûðûëìàìûø ãîíàã êèìè áèð øåéäèð, ýÿëäèéè êèìè ÷ûõûá ýåäÿúÿê. Úàìààò ãîðõóéà äöøñÿ äÿ, ùÿëÿ áÿäáèíëÿøìèøäè. Òàóí ùÿëÿ åëÿ áèð ñÿâèééÿéÿ ÷àòìàìûøäû êè, ùàìû àíúàã îíóíëà ìÿøüóë îëñóí âÿ ÿââÿëêè ùÿéàò òÿðçè óíóäóëñóí. Úàìààò íÿ èñÿ ýþçëÿéèðäè. Òàóí îíëàðäà åëÿ áèð ÿùâàëè-ðóùèééÿ éàðàòìûøäû êè, èñòÿð äèíÿ ãàðøû, èñòÿðñÿ äÿ áàøãà ìÿñÿëÿëÿðÿ ãàðøû íÿ å’òèíàñûçëûã åäèð, íÿ äÿ åùòèðàñà éîë âåðèðäèëÿð. Îíëàðûí áó ìöíàñèáÿòèíè “îáéåêòèâëèê àäëàíäûðìàã îëàðäû. Äèíè äóàëàð ùÿôòÿñè èøòèðàê÷ûëàðûíûí ÷îõó äà áåëÿ àäàìëàðäàí èäè âÿ îíëàðäàí áèðè ùÿêèì Ðéþéÿ äåìèøäè: “Ùÿð ùàëäà áóíóí áèçÿ çÿðÿðè äÿéìÿç. Òàðó þç


32

ýöíäÿëèéèíÿ éàçìûøäû êè, ÷èíëèëÿð áåëÿ âÿçèééÿòäÿ òàóí èëàùÿñè ãàðøûñûíäà òÿáèë ÷àëûðëàð âÿ òÿáèë ÷àëìàíûí ïðîôèëàêòèê òÿäáèðëÿðäÿí òÿ’ñèðëè îëóá-îëìàìàñûíû òÿ’éèí åòìÿê ùå÷ úöð ìöìêöí äåéèë. Î ùÿì äÿ ãåéä åäèðäè êè, òàóí èëàùÿñèíèí ìþâúóä îëóá-îëìàäûüûíû áèëìÿäèéèìèç ö÷öí áó áàðÿäÿ äÿãèã ñþç äÿ äåéÿ áèëìÿðèê. Ùÿð ùàëäà, øÿùÿðèí áåø êèëñÿñè áöòöí ùÿôòÿ äèíäàðëàðëà äîëóðäó. Èëê ýöíëÿð úàìààòûí ÷îõó êèëñÿíèí ãàðøûñûíäàêû ïàëìà âÿ íàð áàüûíäà òîïëàøûð, è÷ÿðèäÿí åøèäèëÿí ÷ûõûøëàðà âÿ äóàëàðà ãóëàã àñûðäûëàð. Ñîíðà îíëàð äà áèðè-áèðèíäÿí íöìóíÿ ýþòöðöð, éàâàø-éàâàø è÷ÿðè êå÷èð, þç óòàíúàã ñÿñëÿðèíè äóà îõóéàí õîðóí ñÿñèíÿ ãàòûðäûëàð. Áàçàð ýöíö èñÿ úàìààò åëÿ ÷îõàëäû êè, ýèðÿúÿéèí ïèëëÿêÿíëÿðè äÿ àäàìëà äîëäó. Áèð ýöí ÿââÿëäÿí ùàâà òóòãóíëàøìûøäû âÿ áàçàð ýöíö ýöúëö éàüûø éàüûðäû. ×þëäÿ ãàëàíëàð ÷ÿòèðëÿðèíè à÷ìûøäûëàð. Êåøèø Ïàíåëó ìþèçÿ êöðñöñöíÿ ãàëõäûüû âàõò è÷ÿðèíè éàø ïàð÷à èéè áöðöìöøäö. Î, îðòàáîéëó îëñà äà, úöññÿëè ýþðöíöðäö. Êöðñöéÿ ñþéêÿíèá, èðè ÿëëÿðè èëÿ êöðñöíöí êÿíàðëàðûíäàí éàïûøàíäàí ñîíðà ãàðà êþëýÿñè âÿ ïîëàä ñàüàíàãëû åéíÿéèíäÿí áàøãà ùå÷ íÿ ýþðöíìöðäö. Ñÿñè ýöúëö âÿ åùòèðàñëû èäè, ÷þëäÿ äÿ åøèäèëèðäè. Åëÿ êè, “Ãàðäàøëàð, ñèç áÿëàéà äöøìöñöíöç âÿ áó áÿëàéà ëàéèãñèíèç úöìëÿñè èëÿ úàìààòà ùöúóì åòäè, è÷ÿðèäÿêèëÿð äÿ, ÷þëäÿêèëÿð äÿ éåðëÿðèíäÿ ãóðäàëàíäûëàð. ×ûõûøûí ýåðèñè ìÿ’íàúà ÿââÿëêè àúû úöìëÿéÿ óéüóí ýÿëìÿäè. Éàëíûç ñîíðàêû úöìëÿëÿðäÿí úàìààò àíëàìàüà áàøëàäû êè, áó ìÿøùóð íàòèã ùÿìÿí àüûð úöìëÿ èëÿ áöòöí ÷ûõûøûíûí ìþâçóñóíó øÿðù åòìÿê èñòÿéèðìèø. Åëÿ áó úöìëÿäÿí ñîíðà Ïàíåëó àòà Ìèñèð òàóíóíóí òÿñâèðèíè ìèñàë ýÿòèðäè âÿ äåäè: “Áó áÿëà äöíéàéà åíäèéè èëê äÿôÿäÿí àëëàùûí äöøìÿíëÿðèíÿ çàâàë âåðìÿê ö÷öí ýÿëèá. Ôèð’îí ÿáÿäèééÿò ãàéäàëàðûíà çèää ÷ûõäûüûíà ýþðÿ òàóí îíà äèç ÷þêäöðäö. Òàðèõèí èëê ýöíëÿðèíäÿí àëëàùûí áÿëàëàðû ëîâüàëàðû âÿ ùàããû ýþðìÿéÿíëÿðè äèç ÷þêäöðöá. Áóíó áàøà äöøöí âÿ äèç ÷þêöí. ×þëäÿ éàüûø äàùà äà ýöúëÿíìèøäè âÿ êåøèøèí áó ñîí úöìëÿñè ñàêèòúÿ ãóëàã àñàí úàìààòû áèð àíëûã ÷àøäûðäû. Ïÿíúÿðÿëÿðè äþéÿúëÿéÿí èðè éàüûø äàìëàëàðûíûí ñÿñè äàùà àéäûí åøèäèëäè. Àäàìëàðûí áÿ’çèëÿðè ãûñà òÿðÿääöääÿí ñîíðà éåðëÿðèíäÿí ãàëõûá, äþøÿìÿ öñòöíäÿ äèç ÷þêäöëÿð. Ñîíðà áàøãàëàðû îíëàðà áàõûá, íöìóíÿ ýþòöðäö, ñûðàëàð áèðè-áèðèíèí àðäûíúà òÿðïÿøäè âÿ ÷îõ êå÷ìÿìèø úàìààòûí ùàìûñû äèçè öñòÿ ÷þêäö. Ïàíåëó ãàìÿòèíè äöçÿëòäè, äÿðèíäÿí íÿôÿñ àëäû âÿ ñÿñèíÿ áèð àç äà ýöú âåðäè: “ßýÿð òàóí ñèçèíëÿ ãàðøûëàøûáñà, äåìÿëè, úèääè ôèêèðëÿøìÿéèí âàõòû ÷àòûá. Äöçýöí àäàìëàðûí ãîðõóéà äöøìÿéèíÿ äÿéìÿç, çàëûìëàð èñÿ ëÿðçÿéÿ äöøìÿëèäèðëÿð. Ýåíèø äöíéà õûðìàíûíäà àëëàùûí çàâàëû áÿøÿð òàõûëûíû åëÿ ùþâñÿéÿúÿê êè, ñàìàí áóüäàäàí òàìàì àéðûëàúàã. Áóðàäà ñàìàí áóüäàäàí ÷îõ îëàúàã. Àëëàùûí þçö áåëÿ úÿçà âåðìÿê èñòÿìÿçäè. Ëàï ãÿäèìäÿí äöíéàäà éàìàíëûãëàð ìþâúóääóð, ëàï ãÿäèìäÿí äÿ äöíéà òàíðûíûí ðÿùìäèëëèéèíÿ ýöâÿíèá. Êèì êè, þç ýöíàùûíû ãàíäû, ùÿð àðçóñóíà ÷àòûðäû. Þç ýöíàùûíû å’òèðàô åòìÿêäÿí ùå÷ êÿñ ÷ÿêèíìèðäè. Âàõòû ýÿëÿíäÿ ýöíàùëàð öçÿ ÷ûõûð. ×îõó ôèêèðëÿøèðäè êè, ùÿéàòûí àõûíûíà äöøìÿê äàùà àñàíäûð âÿ òàíðûíûí ðÿùìäèëëèéè äàèìèäèð. Àììà ùÿìèøÿ áåëÿ ãàëà áèëìÿçäè. ×îõäàíäû òàíðû áó øÿùÿðèí ÿùàëèñèíÿ ðÿùìäèëëèê åäèðäè. Àììà îíóí ñÿáðè òöêÿíäè, äþçÿ áèëìÿäè, ðÿùìëè áàõûøûíû éàíà ÷åâèðäè. Àëëàùûí íÿçÿðèíäÿí êÿíàð äöøäöéöìöçÿ ýþðÿ òàóí áÿëàñû áèçè éàõàëàäû! Çàëäà êèì èñÿ ñÿáèðñèç àò êèìè ôûíõûðäû. Ãûñà ñöêóòäàí ñîíðà êåøèø íèñáÿòÿí ñàêèò ñÿñëÿ ñþçöíÿ äàâàì åëÿäè: “Áèð ìèñàë äåéèì, “Ãûçûë ÿôñàíÿäÿ éàçûëûá êè, êðàë Ùöìáåðòèí äþâðöíäÿ, Ëîìáàðäèéàäà Èòàëèéà ÿùàëèñè åëÿ ýöúëö áèð òàóíà òóòóëóáìóø êè, ñàü ãàëàíëàð þëöëÿðè áàñäûðìàüà ýöú-áÿëà èëÿ ÷àòûøûðëàðìûø. Òàóí, ÿñàñÿí Ðîìà âÿ Ïàâèðàíû áöðöéöáìöø. Ùÿìÿí âàõò õåéèðõàù áèð ìÿëàêÿ ïåéäà îëóá, øÿð ìÿëàêÿéÿ ýþñòÿðèø âåðèðìèø. Øÿð ìÿëàêÿ êàìàíû äàðòûð, åâëÿðÿ îõ àòûðìûø. Ùàíñû åâÿ íå÷ÿ îõ àòûëñà, ùÿìÿí åâäÿ îõëàðûí ñàéû ãÿäÿð àäàì þëöðìöø. Ïàíåëó ãûñà ãîëëàðûíû ÷þëÿ òÿðÿô óçàòäû, íàðûí éàüûø äóìàíûíûí àðõàñûíäà ãàëìûø íÿéè èñÿ ýþñòÿðèðìèø êèìè, óúà ñÿñëÿ äåäè: “Ãàðäàøëàð, èíäè áèçèì êö÷ÿëÿðèìèçÿ ùÿìÿí îõëàðäàí éàüûð. Áàõñàíûç, ýþðÿðñèíèç êè, åâëÿðèíèç öçÿðèíäÿêè òàóí ìÿëàêÿñè Ëöñèôåð êèìè ýþçÿë, øÿðèí þçö êèìè ýþçãàìàøäûðàíäûð. Ñàü ÿëè èëÿ ãûðìûçû êàìàíû ãàëäûðûð, ñîë ÿëèíè èñÿ åâëÿðèíèçÿ òóøëàéûð. Áÿëêÿ èíäè äÿ áàðìàüûíûçû ñèçèí ãàïûëàðäàí áèðèíÿ òóøëàéûá âÿ ãàïûíûçà îíóí îõó ñàíúûëûá; áÿëêÿ äÿ èíäè òàóí ñèçèí åâèíèçÿ ýèðèá, îòàãäà îòóðóá, ãàéûòìàüûíûçû ýþçëÿéèð. Áÿëà ùàçûðäûð, ñÿáèðëÿ ýþçëÿéèð, î äöíéàíûí þçö êèìè ÿáÿäèäèð. Î, ÿëèíè ñèçÿ óçàäûáñà, ùå÷ áèð áÿøÿðè ãöââÿ, ýÿðÿêñèç èíñàí åëìè äÿ ñèçè îíóí úÿíýèíäÿí ãóðòàðà áèëìÿç. Çàâàë ñèçÿ ÿë àòûáñà, õûðìàíäà ùþâñÿíÿí ãûë÷ûã êèìè ùÿéàòäàí êÿíàðà äöøÿúÿêñèíèç. Áó éåðäÿ êåøèø úàìààòûí äöøäöéö áÿëàéà äàùà àéäûí äèíè ìÿ’íà âåðìÿéÿ ÷àëûøäû. Î, õÿñòÿëèéè øÿùÿðèí öçÿðèíäÿ îéíàéàí, ùàðà ýÿëäè çÿðáÿ âóðàí, ãàíà áóëàøûá, ùàâàéà ãàëõàí èðè


33

áèð äÿéÿíÿéÿ áÿíçÿòäè. Îíóí òÿñâèðèíúÿ ùÿìèí äÿéÿíÿê ãàí òþêöð, ÿçàá âåðèð âÿ èíñàíû ùÿãèãÿòè äöçýöí àíëàìàüà ùàçûðëàéûðäû. Óçóí ÷ûõûøûíûí ñîíóíà éàçûí Ïàíåëó àòà áèð àíëûã ñóñäó. Îíóí ñà÷û àëíûíà òþêöëìöø, ùÿéÿúàíäàí áÿäÿíè ÿñèð, êöðñöíöí êÿíàðëàðûíû ÿëëÿðè èëÿ áÿðê-áÿðê ñûõûðäû. Ãûñà ôàñèëÿäÿí ñîíðà î, àüûð âÿ èòòèùàìëû áèð ñÿñëÿ äåäè: “Áÿëè, ôèêèðëÿøìÿê âàõòû ÷àòûá. Ñèçÿ åëÿ ýÿëèðäè êè, áàçàð ýöíëÿðè àëëàù åâèíÿ áàø ÷ÿêìÿêëÿ áîðúóíóçó âåðèðñèíèç. Ñèçÿ åëÿ ýÿëèðäè êè, òàíðûéà éàëòàãëàíìàãëà þç ýöíàùëàðûíû éóéà áèëÿðñèíèç. Àììà òàíðû éàõûíëûã ýþçëÿéèð. Îíóí áþéöê ðÿüáÿòèíè òÿñàäöôè ýþðöøëÿðëÿ ãàçàíìàã îëìàç. Î ñèçè òåç-òåç ýþðìÿê èñòÿéèðäè, î ñèçè áó éîëëà ñåâèðäè âÿ ÿñëèíÿ ãàëñà, ñåâýèíèí áóíäàí áàøãà éîëó éîõäóð. Òàíðû ñèçèí éîëóíóçó ýþçëÿìÿêäÿí áåçèêäè âÿ ñèçÿ áÿëà ýþíäÿðäè. Áÿøÿð òàðèõè éàðàíàíäàí áÿðè ýöíàù èøëÿìèø øÿùÿðëÿðèí ùàìûñû áåëÿ áÿëàëàðà äö÷àð îëóáëàð. Ñèç èíäè ýöíàùûí íÿ äåìÿê îëäóüóíó áèëèðñèíèç; îíó Ãàáèë âÿ îíóí ö÷ îüëó, äàøãûíäàí ÿââÿëêèëÿð, Ñîäîì âÿ Ãîìîðù, Ôèð’îí âÿ Æîá, áöòöí ýöíàùêàðëàð äà áèëèðäèëÿð. Èíäè, øÿùÿðèíèçÿ áÿëà ýÿëÿíäÿí áÿðè, ñèç äÿ îíëàð êèìè, úàíëû âÿ úàíñûçëàðà òàìàì áàøãà ýþçëÿ áàõìàüà áàøëàìûñûíûç. Íÿùàéÿò, èíäè ñèç áèëèðñèíèç êè, ÿí âàúèá ìÿñÿëÿéÿ éàõûíëàøìàã ëàçûìäûð. È÷ÿðèéÿ íÿìëè êöëÿê âóðäó âÿ øàìëàðûí àëîâëàðû òèòðÿøäèëÿð. Êöëÿê øàì èéè âÿ þñêöðÿê ñÿñëÿðèíè Ïàíåëóíóí äóðäóüó õèòàáÿò êöðñöñöíÿ äÿ ÷àòäûðäû. Êåøèø úàìààòûí õîøóíà ýÿëÿí áèð èíúÿëèêëÿ ÿñàñ ìÿñÿëÿéÿ êå÷äè âÿ ñàêèò ñÿñëÿ äåäè: “Áèëèðÿì êè, ñèçèí ÷îõóíóç ìÿíäÿí ìöõòÿñÿð ñþç ýþçëÿéèðñèíèç. Ñèçÿ ÿñàñ ñþçöì ñèçè ùÿãèãÿòÿ ÷àüûðìàã âÿ áàéàã äåäèêëÿðèìëÿ éàíàøû ñèçÿ ùÿéàò ñåâèíúè àðçóëàìàãäûð. Èíäè åëÿ áèð âàõò äåéèë êè, ìÿñëÿùÿòëÿðëÿ, éàõóä ãàðäàø êþìÿéè èëÿ ñèçÿ õåéèð âåðìÿê ìöìêöí îëñóí. Èíäè ùÿãèãÿò ãàíóíà ÷åâðèëèá. Äöçýöí éîë èñÿ ìÿëàêÿíèí ãûðìûçû îõëà ýþñòÿðäèéè éîëäóð. Áÿëè, ãàðäàøëàð, õåéèðëÿ øÿðè, ãÿçÿáëÿ ðÿùìè, òàóíëà õèëàñû éàíàøû ãîéìóø èëàùè ãöââÿ áóðàäà à÷ûãúà äóéóëóð. Èíäè ñèçÿ ÿçàá âåðÿí áó áÿëà ñèçè àéûëäûð âÿ ùàããûí éîëóíó ýþñòÿðèð. Ãÿäèì çàìàíëàðäà Ùÿáÿøèñòàí õðèñòèàíëàðû ÿáÿäè ùÿéàòà ãîâóøìàã ö÷öí òàóíó äèíè áèð âàñèòÿ ñàéûðëàðìûø. Õÿñòÿëèéÿ òóòóëìàéàíëàð äà õÿñòÿëÿíèá þëìÿê ö÷öí õÿñòÿ éîðüàíûíà áöðöíöðëÿðìèø. Øöáùÿ éîõ êè, áåëÿ õèëàñ éîëó äöçýöí éîë äåéèë. Áó úöð òÿëÿñìÿê õóäïÿñÿíäëèéÿ áÿíçÿéèð. Àëëàùäàí ÷îõ òÿëÿñìÿê ëàçûì äåéèë, âàõòû ãàáàãëàìàüà ÷àëûøàíëàð ñÿùâ éîëà äöøöðëÿð. Ùÿð ùàëäà áó ìèñàë äà áèçèì ö÷öí äÿðñ îëìàëûäûð. Èíäè áèçèì èíêèøàô åòìèø øöóðóìóçäà áåëÿ áèð ôèêèð àéäûí èç ñàëûá êè, ùÿð ÿçàáûí àõûðû èøûãëû ÿáÿäèëèêäèð. Áó ôèêèð ÿáÿäèëèéÿ ýåäÿí éîëóí ãàðàíëûãëàðûíû èøûüà ãÿðã åäèð. Áó ôèêèð èçàù åäèð êè, èëàùè ãöââÿ ùÿð úöð øÿðè õåéèðÿ ÷åâèðèð. Åëÿ áó ýöí äÿ, þëöìöí âÿ ÿçàáûí òÿíòÿíÿñè ýöíöíäÿ äÿ ùÿìÿí ôèêèð áèçè ÿáÿäè ñöêóòà âÿ ùÿéàò ìÿ’ðàìûíà äîüðó àïàðûð. Áóäóð, ãàðäàøëàð, ìÿíèì ñèçÿ äåéÿúÿéèì òÿñÿëëè ñþçëÿðè áóíëàð èäè âÿ èñòÿéèðÿì êè, ñèç áóðàäàí àíúàã úÿçà ãîðõóñó äåéèë, ùÿì äÿ òÿñÿëëè àïàðàñûíûç. Ùàìû ùèññ åäèðäè êè, Ïàíåëó ÷ûõûøûíû áàøà âóðóá. ×þëäÿ éàüûø êÿñìèøäè. Íÿìëè ñÿìàäàí àõàí Ýöíÿø øöàëàðû ìåéäàíà òÿçÿ èøûã éàéìûøäû. Êö÷ÿäÿí àäàìëàðûí âÿ ìàøûíëàðûí ñÿñè åøèäèëèðäè, îéàíàí øÿùÿð äèëÿ ýÿëìèøäè. È÷ÿðèäÿêè úàìààò äàüûëûøìàã ö÷öí ùÿðÿêÿòÿ ýÿëèðäè. Åëÿ áó âàõò êåøèø äèëÿ ýÿëäè âÿ äåäè êè, îíóí ÿñàñ ìÿãñÿäè òàóíóí äèíè ãöââÿ âÿ úÿçà âàñèòÿñè îëäóüóíó èçàù åòìÿê èäè, áåëÿ ôàúèÿâè áèð ìþâçóäà íàòèãëèê ìÿùàðÿòè ýþñòÿðìÿê éåðñèç ÷ûõûðäû. Îíà åëÿ ýÿëèðäè êè, ùàìû ùÿð øåéè éàõøû àíëàéûá. Êåøèø ùÿì äÿ éàäà ñàëäû êè, Ìàðñåëäÿ áàø âåðìèø ýöúëö òàóí âàõòû òàðèõ÷è Ìàòéþ Ìàðå éàçûáìûø êè, ùå÷ áèð êþìÿê âÿ öìèä éåðè îëìàéàí áèð úÿùÿííÿìÿ äöøöá. Ìàòéþ Ìàðå êîð èìèø! Êåøèø Ïàíåëó èñÿ òàìàì áàøãà úöð ôèêèðëÿøèð, òàíðû êþìÿéèíÿ âÿ õðèñòèàíëûüûí õèëàñûíà áåëÿ áèð ýöíäÿ äàùà ÷îõ öìèäè îëäóüóíó ñþéëÿéèðäè. Î öìèä åäèðäè êè, ãîðõóëó âÿçèééÿòÿ, ÿçàáëà úàí âåðÿíëÿðèí àù-íàëÿñèíÿ áàõìàéàðàã, øÿùÿð ÿùàëèñè ýþéëÿðÿ öç òóòóá, ìÿùÿááÿòëÿ äîëó äèíè êÿëàìëàð ñþéëÿéÿúÿê. Ãàëàíû èñÿ àëëàùûí þç ÿëèíäÿäèð. *** Äèíè ìîèçÿíèí áèçèì øÿùÿð ÿùàëèñèíÿ òÿ’ñèðè îëóá-îëìàäûüûíû äåìÿê ÷ÿòèíäèð. Ìöñòÿíòèã úÿíàá Îòîí ùÿêèì Ðéþéÿ äåìèøäè êè, îíóí ôèêðèíúÿ êåøèø Ïàíåëóíóí ÷ûõûøû “òàìàì ùàãëû áèð ÷ûõûø èäè. Àììà ùàìûíûí ôèêðè áåëÿ ðÿñìè äåéèëäè. Ñàäÿúÿ îëàðàã, áó ÷ûõûø èíäèéÿ ãÿäÿð ÷àøüûíëûã è÷èíäÿ îëàíëàðû áàøà ñàëìûøäû êè, íàìÿ’ëóì áèð ýöíàùà ýþðÿ àíëàøûëìàç âÿçèééÿòÿ äöøöáëÿð âÿ áöòöí øÿùÿð ùÿáñõàíàéà ÷åâðèëèá. Áÿ’çèëÿðè éåíè âÿçèééÿòÿ óéüóíëàøàðîàã éàøàìàüà áàøëàéûð, áàøãàëàðû èñÿ, ÿêñèíÿ, ùÿð âàñèòÿ èëÿ áó ùÿáñõàíà øÿðàèòèíäÿí úàí ãóðòàðìàüà ÷àëûøûðäûëàð.


34

Úàìààò ÿââÿëúÿ áöòöí õàðèúè àëÿìäÿí òÿúðèä îëóíìàã ìÿñÿëÿñèíÿ úèääè ÿùÿìèééÿò âåðìÿìèøäè. Îíëàð ö÷öí áó âÿçèééÿò äÿ áàøãà ìöâÿããÿòè ÷ÿòèíëèêëÿð êèìè áèð øåé èäè. Àììà åëÿ êè, èñòè éàé ýöíëÿðèíäÿ îëäóüóíó àíëàäûëàð, âÿçèééÿò äÿéèøäè. Áÿ’çèëÿðè öìèäñèçëèê è÷èíäÿ ÷ûõûø éîëó àõòàðûðäû. Áèëìèðÿì áó áèð òÿñàäöô èäè éà éîõ, åëÿ ùÿìÿí áàçàð ýöíöíäÿí ñîíðà úàìààò áèð íþâ ãîðõóéà äöøìöø âÿ þç âÿçèééÿòèíè äàùà àéäûí òÿñÿââöð åòìÿéÿ áàøëàìûøäû. Áó úÿùÿòè íÿçÿðÿ àëñàã, øÿùÿðäÿ âÿçèééÿò åëÿ áèë éöíýöëëÿøìèø âÿ äÿéèøìèøäè. Àììà áó äÿéèøêÿíëèéèí çàùèðè éàõóä äàõèëè îëäóüóíó àéûðä åòìÿê ÷ÿòèí èäè. Äèíè ìþèçÿäÿí áèð-èêè ýöí ñîíðà Ðéþ Ãðàíëà ùÿìÿí ìþâçóäà äàíûøà-äàíûøà õèéàáàíà òÿðÿô ýåòäèéè âàõò ýåúÿíèí ãàðûíëûüûíäà áèð íÿôÿðëÿ öç-öçÿ ýÿëäèëÿð. Ùÿìÿí àäàì îíëàðûí éîëóíó êÿñèð âÿ êå÷èá ýåòìÿê áèëìèðäè. Âÿçèééÿòÿ ýþðÿ øÿùÿðèí èøûãëàðû ýåú éàíäûðûëûðäû. Ãÿôèëäÿí èøûãëàð éàíäû. Àðõàäà ãàëìûø äèðÿêäÿêè ëàìïà éîëó êÿñÿí àäàìûí öçöíö èøûãëàíäûðäû. Áó àäàì éîëóí îðòàñûíäà äóðóá ñÿññèçúÿ ýöëöðäö, ýþçëÿðè äÿ éóìóëó èäè. Êèøèíèí àüàðìûø, ùåéñèééÿòñèç ñèôÿòèíäÿí èðè òÿð äàìëàëàðû ñöçöëöðäö. Îíëàð êå÷èá ýåòäèëÿð. Ãðàí äåäè: –Áó êèøè äÿëèäèð. Ðéþ Ãðàíûí ãîëóíà ýèðèá àðàëàíäûüû âàõò ùèññ åòäè êè, î ùÿéÿúàíäàí òèòðÿéèð âÿ äåäè: –×îõ êå÷ìÿç êè, áèçèì áó äèâàðëàðûí àðàñûíäà ùàìû ùàâàëàíàð. Î éîðóëìóøäó, ùèññ åäèðäè êè, áîüàçû ãóðóéóá âÿ Ãðàíà äåäè: –Ýåäÿê áèð øåé è÷ÿê. Îíëàðûí ýèðäèéè êè÷èê êàôåäÿ òÿê áèð ëàìïà éàíûðäû, î äà êàññàíûí ãàðøûñûíà ãîéóëìóøäó. Àëàòîðàíëûãäà îòóðìóø àäàìëàð, íÿäÿíñÿ, àñòà ñÿñëÿ äàíûøûðäûëàð. Ãðàí ñïèðò ñèôàðèø åäèá, áèð ãóðòóìà è÷äè. Ùÿêèì òÿÿúúöáëÿíäè. Ñîíðà Ãðàí ÷þëÿ ÷ûõìàã èñòÿäè. ×þëÿ ÷ûõàíäàí ñîíðà Ðéþéÿ åëÿ ýÿëäè êè, ýåúÿíèí ãàðàíëûüû èíèëòè ñÿñëÿðè èëÿ äîëóäóð. Êö÷ÿ ëàìïàëàðûíäàí éóõàðûäàêû ãàðàíëûãäàí çÿèô áèð âûéûëòû åøèäèëèð âÿ àäàìà åëÿ ýÿëèðäè êè, çàâàë ãàíàä à÷ûá, øÿùÿðèí ãàðàíëûã âÿ èñòè ñÿìàñûíäà ñöçöð. Ãðàí äèëÿ ýÿëäè: –×îõ éàõøû, ÷îõ éàõøû. Ðéþ ôèêèðëÿøèðäè êè, ýþðÿñÿí, Ãðàí íÿ äåìÿê èñòÿéèð? –×îõ éàõøû, éàõøû êè, ÿëèìäÿ èøèì âàð. –Ùÿ, áèð èøëÿ ìÿøüóë îëìàã âàúèáäèð, – äåéÿ Ðéþ úàâàá âåðäè. Ýþéäÿí åøèäèëÿí âûéûëòûéà ãóëàã àñìàìàã íàìèíÿ Ðéþ ñöêóòó ïîçóá, Ãðàíûí þç ìÿøüóëèééÿòèíäÿí ðàçû îëóá-îëìàäûüûíû ñîðóøäó. –Áÿëè, çÿííèìúÿ, éàõøû ìÿøüóëèééÿò ñå÷ìèøÿì. –Èøèíèç ùÿëÿ óçóí ÷ÿêÿúÿê. Ãðàí áèð àç äèð÷ÿëäè, ñïèðòèí èñòèñè ñÿñèíäÿ äÿ äóéóëóðäó. –Áèëìèðÿì. Àììà áó ÿñàñ äåéèë, ùÿêèì, éîõ, áó ÿñàñ øÿðò äåéèë. Ðéþ ùèññ åäèðäè êè, î ãàðàíëûãäà ÿë-ãîëóíó îéíàäûð, ôèêðèíè ñþéëÿìÿê ö÷öí ëàçûìè èôàäÿëÿð ñå÷èð. Ãðàí äèëëÿíäè: –Áèëèðñèíèçìè, ùÿêèì, ìÿí íÿ ôèêèðäÿéÿì. Ìÿí èñòÿéèðÿì êè, ÿëéàçìàìû íàøèð îõóéàíäàí ñîíðà, åùòèðàìëà àéàüà ãàëõûá, þç èø÷èëÿðèíÿ äåñèí: “ßñÿðèí òàéû-áÿðàáÿðè éîõäóð, úÿíàáëàð, øëéàïàëàðûíûçû ýþòöðöí, òÿ’çèì åäèí. Îíóí áó ñþçëÿðè Ðéþíö òÿÿúúöáëÿíäèðäè. Îíà åëÿ ýÿëäè êè, ùÿìñþùáÿòè ãàðàíëûãäà ãàðûøûã ùÿðÿêÿòëÿð åäèð, ÿëèíè ýàù áàøûíà òÿðÿô àïàðûð, ýàù äà éóõàðû ãàëäûðûð. Éóõàðûäà èñÿ òöêöðïÿðäÿí âûéûëòû ýåòäèêúÿ ýöúëÿíèðäè. Ãðàí ùÿëÿ äàíûøûðäû: –Áÿëè, ýÿðÿê éàçàíäà ýþçÿë ÿñÿð éàçàñàí. ßäÿáèééàò ìÿñÿëÿëÿðèíÿ àç áÿëÿä îëñà äà, Ðéþéÿ åëÿ ýÿëèðäè êè, áó ñàùÿäÿ èøëÿð Ãðàíûí ôèêèðëÿøäèéè êèìè ñàäÿ äåéèë. Ìÿñÿëÿí, ùÿð ùàëäà íÿøðèééàò èø÷èëÿðè îíóí òÿñÿââöð åòäèéè êèìè, èäàðÿäÿ áàøûþðòöëö îòóðìóðëàð. Àììà Ðéþíöí þçö äÿ äÿãèã áèð òÿñÿââöðÿ ìàëèê îëìàäûüûíäàí ñóñìàã ãÿðàðûíà ýÿëäè. Î, þçöíäÿí èõòèéàðñûç, òàóíóí ñèðëè ñÿäàëàðûíà ãóëàã àñûðäû. Îíëàð Ãðàíûí éàøàäûüû ìÿùÿëëÿéÿ éàõûíëàøûðäûëàð. Áóðà íèñáÿòÿí ùöíäöð îëäóüóíäàí ñÿðèí áèð ìåù ùÿì ñÿðèíëèê ýÿòèðèð, ùÿì äÿ øÿùÿðèí òîçóíó âÿ ùàé-êöéöíö ñîâóðóá àïàðûðäû. Ãðàí ùÿëÿ äÿ äàíûøûð, Ðéþ èñÿ îíóí äåäèêëÿðèíèí ùàìûñûíû åøèòìèðäè. Àíúàã îíó àíëàéà áèëìèøäè êè, Ãðàíûí ùàããûíäà äàíûøäûüû ÿñÿðèí ìöùöì ùèññÿñè éàçûëûá, àììà ìöÿëëèô ÿñÿðèí ýþçÿë àëûíìàñû ö÷öí ÷îõ ÿçàá ÷ÿêìÿëè îëóð. “Áÿ’çÿí áöòöí áèð ýåúÿíè, óçóí áèð ùÿôòÿíè òÿê áèð ñþçö... áÿ’çÿí äÿ áèð áàüëàéûúûíû ýþòöð-ãîé åäèðÿì. Áó ñþçëÿðäÿí ñîíðà Ãðàí äàéàíäû, ùÿêèìèí ïåíúÿéèíèí äöéìÿñèíäÿí òóòóá, äèëè òîïóã âóðà-âóðà äåäè: –Éàõøû áàøà äöøöí, ùÿêèì. Ñþç ñå÷ìÿê ÷ÿòèí ìÿñÿëÿäèð. “Ëàêèí âÿ “âÿ ñþçëÿðèíè áèðèáèðèíäÿí àéûðìàã àñàí èøäèð. Àììà “âÿ ñþçö èëÿ “ñîíðà ñþçëÿðèíäÿí áèðèíè ñå÷ìÿê áèð àç


35

÷ÿòèíäèð. “Ñîíðà ñþçö èëÿ “Ñîíðà èñÿ ñþçëÿðèíè äöçýöí ñå÷èá èøëÿòìÿê äàùà ÷ÿòèíäèð. Àììà ÿí ÷ÿòèí ìÿñÿëÿ “âÿ áàüëàéûúûñûíûí èøëÿäèëèá-èøëÿäèëìÿìÿñèíèí âàúèáëèéèíè áèëìÿêäèð. –Åëÿäèð, áàøà äöøöðÿì, –äåéÿ Ðéþ úàâàá âåðäè. Ðéþ éîëóíà äàâàì åòäè. Ãðàí ÿââÿë áèð àç äóðóõäó, ñîíðà àääûìëàéûá îíà ÷àòäû. –Áàüûøëàéûí ìÿíè, ùå÷ áèëìèðÿì áó àõøàì ìÿíÿ íÿ îëóá, –äåéÿ ìûçûëäàäû. Ðéþ àñòàúà Ãðàíûí êöðÿéèíÿ âóðóá äåäè êè, îíà êþìÿê åòìÿê èñòÿéèð âÿ éàçäûüû ÿñÿðÿ áþéöê ìàðàã ýþñòÿðèð. Ãðàí áèð àç öðÿêëÿíäè âÿ åâëÿðèíÿ ÷àòàíäà áèð àíëûã òÿðÿääöääÿí ñîíðà ùÿêèìè è÷ÿðè äÿ’âÿò åòäè. Ðéþ ðàçûëàøäû. Ãðàí îíà éåìÿê îòàüûíäàêû ìàñàíûí àðõàñûíäà éåð ýþñòÿðäè. Ìàñàíûí öñòö ÷îõ õûðäà ùÿðôëÿðëÿ éàçûëìûø âÿ ñÿòèðëÿðèí ÷îõó ïîçóëìóø âÿðÿãëÿðëÿ äîëó èäè. Ãðàí ùÿêèìèí ìàðàãëà áàõäûüûíû ýþðóá äåäè: –Ùÿ, éàçäûüûì áóíëàðäûð. Àììà ÿââÿëúÿ äåéèí ýþðöì, áèð øåé è÷ìÿê èñòÿéèðñèíèçìè? Åâäÿ ÷àõûðûì âàð. Ðéþ å’òèðàç åëÿäè, î, âÿðÿãëÿðÿ áàõûðäû. Ãðàí äåäè: –Îðà áàõìàéûí. Ùÿìÿí âÿðÿã ìÿíèì èëê úöìëÿìëÿ áàøëàéûð. Áó úöìëÿ ìÿíÿ ÷îõ ÿçàá âåðèá, ùÿëÿ äÿ ÿçàá âåðèð. Ãðàíûí þçö äÿ ýþçëÿðèíè âÿðÿãëÿðÿ äèêìèøäè. Ñîíðà ÿëèíè óçàäûá, îíëàðäàí áèðèíè ýþòöðäö. Âÿðÿãè àáàæóðñóç åëåêòðèê ëàìïàñûíà òÿðÿô ãàëäûðäû. Âÿðÿã ÿëèíäÿ òèòðÿéèðäè. Ðéþ ýþðäö êè, Ãðàíûí àëíû òÿðëÿéèá. Î äåäè: –ßéëÿøèí. Îõóéóí î âÿðÿãè, ãóëàã àñûì. Ãðàí ýöëöìñÿéèá ÷àøãûí-÷àøãûí áàõûðäû. –Ùÿ, åëÿ áó ñÿùèôÿíè ñèçÿ îõóìàã èñòÿéèðÿì. Î, âÿðÿãÿ áàõà-áàõà áèð àç ëÿíýèäè âÿ íÿùàéÿò, ñòóëà îòóðäó. Ðéþíöí ãóëàüûíà áîüóã áèð óüóëòó ñÿñè ýÿëèðäè âÿ ôèêèðëÿøèðäè êè, áó ñÿñ ýþéäÿ äîëàíàí çàâàëûí âûéûëòûñûíà úàâàá èäè. Ùÿìÿí àíäà ùÿêèìäÿ àüðûëû áèð äóéüó îéàíìûøäû; àøàüûäà ýþðöíÿí áó ãàïàëû øÿùÿð, àùíàëÿëÿðè ýåúÿíèí ãàðàíëûüûíà ãàðûøìûø áó øÿùÿð îíóí öðÿéèíè ñûõûðäû. Åëÿ áó âàõò Ãðàíûí ñÿñè åøèäèëäè: “Ýþçÿë áèð ìàé ñÿùÿðè, ìÿëàùÿòëè áèð Àìàçîí ãûçû éàðàøûãëû Àìàçîí àòûíûí áåëèíäÿ Áóëîí ìåøÿñèíèí ýöë-÷è÷ÿêëè õèéàáàíëàðûíû ýÿçèðäè. Àðàéà ñöêóò ÷þêäö âÿ áó ñöêóòäà ÿçàá ÷ÿêÿí øÿùÿðèí ùÿíèðòèñè åøèäèëäè. Ãðàí âÿðÿãè ìàñàíûí öñòöíÿ ãîéñà äà, ýþçöíö îíäàí ÷ÿêÿ áèëìèðäè. Áèð àç ñîíðà áàøûíû ãàëäûðûá ñîðóøäó: –Ùÿ, íåúÿäèð? Ðéþ úàâàá âåðäè êè, áàøëàíüûú ìàðàãëû îëäóüóíäàí ýåðèñèíè äÿ äèíëÿìÿê éàõøû îëàðäû. Ãðàí èñÿ áó ôèêèðëÿ ðàçûëàøìàäû, ÿëèíè êàüûçëàðûí öñòöíÿ ãîéóá äåäè: –Áó ùÿëÿ êè, òÿõìèíè âàðèàíòäûð. Òÿñÿââöðöìäÿêè ìÿíçÿðÿíè îëäóüó êèìè òÿñâèð åòìÿéÿ, úöìëÿëÿðèìèí ðèòìèíè àòûí éîðüà éåðèøèíèí ðåæèìèíÿ óéüóíëàøäûðìàüà ãàäèð îëàíäàí, áèð-èêè-ö÷, áèð-èêè-ö÷–àùÿíýèíè òóòàíäàí ñîíðà èøèì àñàíëàøàúàã. Îíäà ÿñÿð åëÿ ýþçÿë îëàúàã êè, åëÿ ÿââÿëèíè îõóéàíäàí ñîíðà “øëéàïàëàðûíûçû ýþòöðöí äåéÿ áèëÿúÿêëÿð. Àììà áóíóí ö÷öí Ãðàí ùÿëÿ ÷îõ ÷àëûøìàëû èäè. Î, ùå÷ ðàçû îëà áèëìÿçäè êè, úöìëÿëÿðè áó âÿçèééÿòäÿ íàøèð ÿëèíÿ êå÷ñèí. Äîüðóäóð, áÿ’çÿí èëê úöìëÿ îíóí õîøóíà ýÿëèðäè. Àììà þçö éàõøû áèëèðäè êè, òÿñâèð ùÿëÿ òÿñÿââöðö òàì ÿùàòÿ åäÿ áèëìÿéèá, úöìëÿ àñàí áèð äèëëÿ éàçûëûá âÿ àäè áèð ãÿëèáÿ äöøöá. Ãðàí áåëÿúÿ äàíûøäûüû âàõò êö÷ÿäÿ ãà÷ûøàí àäàìëàðûí àéàã ñÿñëÿðè åøèäèëäè. Ðéþ àéàüà ãàëõäû. “Ýþðÿðñèíèç áó éàçûíû íÿ ñÿâèééÿéÿ ãàëäûðàúàì äåéèá, Ãðàí ñþçöíö éåêóíëàäû âÿ ïÿíúÿðÿ òÿðÿôÿ áàõûá ÿëàâÿ åëÿäè: “ßëáÿòòÿ, áöòöí áó ÿùâàëàò ãóðòàðàíäàí ñîíðà. ×þëäÿ éåíÿ äÿ òÿëÿñèê àääûì ñÿñëÿðè åøèäèëèðäè. Ðéþ ïèëëÿêÿíëÿðè äöøäö âÿ êö÷ÿéÿ ÷ûõìàã èñòÿéÿðêÿí ãàðøûñûíäàí èêè íÿôÿð êå÷äè. Éÿãèí áó àäàìëàð øÿùÿð äàðâàçàñûíà òÿðÿô ýåäèðäèëÿð. Èñòèäÿí âÿ òàóí ãîðõóñóíäàí áàøûíû èòèðìèø áÿ’çèëÿðè øÿùÿð äàðâàçàëàðûíà ùöúóì ÷ÿêèð, äàâà ñàëûð, øÿùÿðäÿí ÷ûõûá, ãà÷ìàã èñòÿéèðäèëÿð. *** Áàøãàëàðû äà, ìÿñÿëÿí, åëÿ Ðàìáåð êèìèëÿðè äÿ áó ãîðõóëó øÿðàèòäÿí úàí ãóðòàðìàüà ÷àëûøûðäûëàð. Àììà áåëÿëÿðè äàùà äöçýöí, äàùà óüóðëó âàñèòÿëÿð àðàéûðäûëàð. Ðàìáåð ÿââÿëúÿ ðÿñìè èäàðÿëÿðÿ ýåò-ýÿëèøèíè äàâàì åòäèðèðäè. Î, åëÿ ýöìàí åäèðäè êè, ýöúëö èðàäÿ èëÿ ùÿð ìÿãñÿäÿ íàèë îëìàã ìöìêöíäöð âÿ ÿñëèíäÿ åëÿ îíóí ïåøÿñè äÿ äþíìÿçëèêëÿ óüóð ãàçàíìàãäûð. Ðàìáåð ìöõòÿëèô âÿçèôÿ ñàùèáëÿðè âÿ ñÿëàùèééÿòëè àäàìëàðëà ýþðöøìöøäö. Àììà èíäè ùèññ åòìèøäè êè, ñÿëàùèééÿòëè àäàìëàðûí ñÿëàùèééÿòè äÿ èøÿ éàðàìûð. Áóðàíûí ýöúëö àäàìëàðû ÿñàñÿí þç èøèíè éàõøû âÿ äÿãèã áèëÿí áàíê ñàùèáëÿðè, èõðàúàò, øÿðàá òèúàðÿòè öçðÿ


36

ìöòÿõÿññèñëÿð âÿ áàøãàëàðû èäè. Òÿùñèë ùàããûíäà äèïëîìëàðû áèð éàíà, áó àäàìëàðûí ùÿð áèðè ùÿð úöð èø áàúàðûð âÿ àäÿòÿí êþìÿêëÿðèíè ÿñèðýÿìèðëÿð. Äè ýÿë êè, áåëÿ àäàìëàð äà òàóí áàðÿäÿ ùå÷ áèð ñþç äåéÿ áèëìèðäèëÿð. Ðàìáåð ùÿð èìêàíäàí èñòèôàäÿ åäèá, øÿùÿðèí ýþðêÿìëè àäàìëàðûíà þç äÿðäèíè à÷ûðäû. Î ùàìûéà ñþéëÿéèðäè êè, áó øÿùÿðäÿ éàä áèð àäàì ñàéûëûð âÿ îíóí çèääèééÿòè íÿçÿðÿ àëûíìàëûäûð. Æóðíàëèñòèí ìöñàùèáëÿðè äÿ ÿêñÿð ùàëäà îíóí ôèêðè èëÿ ðàçûëàøûðäûëàð. Åéíè çàìàíäà îíà èçàù åòìÿéÿ ÷àëûøûðäûëàð êè, áåëÿ âÿçèééÿòÿ äöøìöø àäàìëàð ÷îõäóð âÿ îíóí âÿçèééÿòèíè èñòèñíà ñàéìàã îëìàç. Ðàìáåð äåéÿ áèëÿðäè êè, ùÿð ùàëäà îíà ýöçÿøò åäÿ áèëÿðëÿð, àììà úàâàáëàðûíäà åøèäÿúÿêäè êè, áó èíçèáàòè ÷ÿòèíëèêëÿð éàðàäàð âÿ ÷îõëàðûíû áÿùñÿ ñàëàð. Ðàìáåðÿ ùÿêèì Ðéþäÿí àëäûüû úàâàáà áÿíçÿð úàâàáëàð âåðèá, þçöíÿ ùàãã ãàçàíäûðàíëàðû ðÿñìèééÿò÷èëÿð àäëàíäûðìàã îëàðäû. Àììà åëÿëÿðè äÿ âàðäû êè, òÿñÿëëè âåðìÿéÿ ÷àëûøûð, êþìÿê ö÷öí ìöðàúèÿò åäÿíëÿðè àðõàéûí åäèðäèëÿð êè, ÷ÿòèíëèê ìöâÿããÿòèäèð, âÿçèééÿò äÿéèøÿúÿê. ßí ìÿñ’óë âÿçèôÿëè øÿõñëÿð èñÿ íÿçàêÿòëÿ õàùèø åäèðäèëÿð êè, øèêàéÿò÷è ÿðèçÿ éàçñûí, ãîéñóí âÿ îíà êþìÿê åòìÿéÿ ÷àëûøàúàãëàð. Áåëÿúÿ, Ðàìáåð ãàïûëàð äþéäöêúÿ úöðáÿúöð öçëÿð ýþðöðäö. Áîøáîüàçëàð îíà éàøàéûø éåðè âÿ ìàääè éàðäûì áöðîñóíóí êþìÿéèíè òÿêëèô åäèð, áöðîêðàòëàð øÿõñè âÿðÿãÿ äîëäóðòäóðóð, êàüûçëàðûí àðàñûíà ãîéóð, ñÿáèðñèçëÿð ÿëëÿðèíè ýþéÿ ãàëäûðûð, èìêàíñûçëàð öçëÿðèíè éàíà ÷åâèðèðäèëÿð. Àììà áöòöí èäàðÿëÿðäÿ ÿí ÷îõ êþê ñàëìûøëàð áàøýèðëÿéÿíëÿð èäè; îíëàð Ðàìáåðÿ áàøãà áèð èäàðÿ öíâàíû âåðèð, éàõóä éåíè áèð òÿøÿááöñ ö÷öí ìÿñëÿùÿò âåðèðäèëÿð. Æóðíàëèñò èäàðÿëÿð ýÿçìÿêäÿí éîðóëìóøäó. Î, èíäè áÿëÿäèééÿ âÿ ïðåôåêò èäàðÿëÿðèíèí èøèíÿ éàõøû áÿëÿä îëìóøäó. Ãàïûëàðû ãàðøûñûíà áàíê âÿðÿãÿëÿðè àëìàüà, éàõóä ìöñòÿìëÿêÿ îðäóñóíäà õèäìÿòÿ ÷àüûðàí àôèøàëàð éàïûøäûðûëìûø ðÿèñ îòàãëàðû ãàðøûñûíäà îòóðóá ýþçëÿéÿíäÿ, éàõóä ùÿð ñóàëûí úàâàáû àç ãàëà öçëÿðèíÿ éàçûëìûø èäàðÿ èø÷èëÿðè èëÿ ýþðöøäöéö àíëàðäà ÷îõ øåé þéðÿíìèøäè. Ðàìáåð Ðéþ èëÿ ñþùáÿòèíäÿ äåìèøäè êè, áöòöí áó ýþðöøëÿð îíóí öìóìè âÿçèééÿòè àéäûí ýþðìÿñèíÿ ìàíå îëóð. Òàóíóí ýåòäèêúÿ ãîë-ãàíàä à÷ìàñû ùàãäà äÿãèã ìÿ’ëóìàòû éîõ èäè. Ùÿì äÿ áó ýåò-ýÿëëÿð ñàéÿñèíäÿ ýöíëÿð äÿ òåç êå÷èðäè. Øÿùÿðèí äöøäöéö âÿçèééÿòäÿí áåëÿ áèð íÿòèúÿ ÷ûõûðäû êè, êå÷ÿí ùÿð ýöí ñàü ãàëìûø ùÿð êÿñè þëöìÿ éàõûíëàøäûðûð. Ðéþ áîéíóíà àëìûøäû êè, áó ôèêèð äîüðó ôèêèðäèð, àììà ùÿð ùàëäà ùàìûéà àèä îëà áèëìÿç. Áèð äÿôÿ Ðàìáåðèí àðçóñóíà ÷àòìàã öìèäè àðòäû. Îíà ïðåôåêò èäàðÿñèíäÿí ðÿñìè áèð àíêåò ýþíäÿðèá, ùÿìÿí âÿðÿãäÿêè ñóàëëàðà äÿãèã úàâàá éàçìàñûíû õàùèø åòìèøäèëÿð. Âÿðÿãÿäÿ îíóí øÿõñèééÿòè, àèëÿ âÿçèééÿòè, êå÷ìèø âÿ èíäèêè èãòèñàäè âÿçèééÿòè, ùÿì äÿ ùÿéàò òÿðçè ùàããûíäà ìÿ’ëóìàò èñòÿéèðäèëÿð. Ðàìáåðÿ åëÿ ýÿëìèøäè êè, áóðàäàêû âÿçèééÿòè èñòèñíà òÿøêèë åëÿäèéèíÿ ýþðÿ, þç äàèìè éàøàéûø éåðèíÿ ãàéòàðûëìàñûíà èìêàí éàðàíûá. Èäàðÿëÿðèí áèðèíäÿí àëäûüû òÿëÿñèê áèð ìÿ’ëóìàòû îíóí öìèäèíè äàùà äà àðòûðäû. Íÿùàéÿò, àíêåò âÿðÿãèíèí ùàíñû áöðîäàí ýþíäÿðèëäèéèíè þéðÿíèá, îðà ìöðàúèÿò åäÿíäÿ îíà äåäèëÿð êè, ùÿìÿí àíêåò “áèð ùàäèñÿ áàø âåðÿ áèëìÿñè åùòèìàëûíà ýþðÿ äîëäóðóëóð. “Íÿ ùàäèñÿñè? äåéÿ Ðàìáåð ñîðóøìóøäó. Îíà èçàù åëÿìèøäèëÿð êè, ÿýÿð òàóí õÿñòÿëèéèíÿ òóòóëñà âÿ þëñÿ, áó ìÿ’ëóìàòëàð ëàçûì îëàúàã; ÿââÿëà, àèëÿ öçâëÿðèíÿ õÿáÿð âåðìÿê ö÷öí, ñîíðà èñÿ õÿñòÿõàíà õÿðúëÿðèíèí øÿùÿð áöäúÿñè, éàõóä îíóí ãîùóìëàðû òÿðÿôèíäÿí þäÿíèëÿúÿéèíè äÿãèãëÿøäèðìÿê ö÷öí. ßëáÿòòÿ, áó ôàêòûí þçö ñöáóò åäèðäè êè, Ðàìáåð ñåâýèëèñèíäÿí òàìàì àéðû äöøìÿéèá, úÿìèééÿò îíëàðûí ãåéäèíÿ ãàëûð. Àììà áóíà òÿñÿëëè äåìÿê îëìàçäû. Ðàìáåðèí äèããÿòèíè äàùà ÷îõ úÿëá åäÿí úÿùÿò áó èäè êè, àüûð ôàúèÿ ýöíëÿðèíäÿ áåëÿ áÿ’çè èäàðÿëÿð þç èøèíè ÿââÿëêè êèìè äàâàì åòäèðèð. Ùÿì äÿ êè, îíëàð èíäè éóõàðûäàí ýþñòÿðèø àëìàäàí èøëÿéèðëÿð. Ñîíðàêû äþâð Ðàìáåð ö÷öí ùÿì ÷îõ àñàí, ùÿì äÿ ÷îõ ÷ÿòèí áèð äþâð èäè. Î, ÿëäÿí äöøìöøäö. Áöòöí èäàðÿëÿðÿ áàø ÷ÿêìèø, ùÿð úöð òÿøÿááöñÿ ãîøóëìóø âÿ íÿùàéÿò, àíëàìûøäû êè, áó ñàùÿäÿ ÷ûõûø éîëó éîõäóð. Èíäè êàôåëÿðè ýÿçìÿéÿ áàøëàìûøäû. Ñÿùÿðëÿð êàôåëÿðäÿí áèðèíèí ñÿêèñèíäÿ îòóðóá, èëûã ïèâÿ è÷ÿ-è÷ÿ ãÿçåòëÿðè îõóéóð, õÿñòÿëèéèí éàõûí âàõòäà îâãàòûíû þéðÿíìÿê ö÷öí éîë êå÷ÿíëÿðèí öçöíÿ áàõûð âÿ öçëÿðäÿêè ãÿì-ãöññÿíè ýþðöá, öçöíö éàíà ÷åâèðèðäè. Öçöíö éàíà ÷åâèðÿíäÿ èñÿ ìàüàçà âèòðèíëÿðèíÿ âóðóëìóø ðåêëàìëàðäà àäû ÷ÿêèëÿí âÿ þçö éîõà ÷ûõìûø ñïèðòëè èøòàùà è÷ýèëÿðèíèí àäëàðûíû äþíÿ-äþíÿ îõóéàíäàí ñîíðà àéàüà ãàëõûð, øÿùÿðèí êö÷ÿëÿðèíè äîëàíìàüà áàøëàéûðäû. Áåëÿúÿ êö÷ÿäÿí êàôåéÿ, êàôåäÿí ðåñòîðàíà êå÷ÿêå÷ÿ ýöíö áàøà âóðóðäó. Áèð àõøàì Ðéþ îíó êàôåëÿðäÿí áèðèíèí ãàðøûñûíäà ýþðäö. Æóðíàëèñò ãàïû àüçûíäà äóðóá, è÷ÿðè ýèðìÿéÿ òÿðÿääöä åäèðäè. Íÿùàéÿò, ãÿðàðà ýÿëèá è÷ÿðè êå÷äè âÿ êöíúäÿêè ìàñàëàðäàí áèðèíèí àðõàñûíäà îòóðäó. Ùÿìÿí ýöíëÿð êàôåëÿðäÿ äÿ, õöñóñè ýþñòÿðèøÿ ýþðÿ, èøûüû ìöìêöí ãÿäÿð ýåú éàíäûðìàüà ÷àëûøûðäûëàð. È÷ÿðè àëàãàðàíëûã èäè. Ãöðóáà ýåòìèø Ýöíÿøèí ñîí øöàëàðûíäàí ãûçàðìûø ñÿìàíûí ÿêñè ïÿíúÿðÿéÿ äöøöð âÿ ìàñàëàðûí ìÿðìÿð öñòëöéöíÿ çÿèô áèð èøûëòû âåðèðäè. Áîø çàëäà Ðàìáåð ãàðà áèð êþëýÿéÿ áÿíçÿéèðäè âÿ Ðéþ áàøà


37

äöøäö êè, î äÿðèí ôèêðÿ äàëûá. Åëÿ áó øÿùÿðäÿ ùÿáñÿ äöøÿíëÿðèí ùàìûñû áåëÿ âÿçèééÿòäÿäèð âÿ îíëàðû õèëàñ åòìÿê ö÷öí ÷îõ èø ýþðìÿê ëàçûìäûð. Ðéþ öçöíö éàíà ÷åâèðäè. Ðàìáåð âàõòûíûí áèð ùèññÿñèíè äÿ âàüçàëäà êå÷èðèðäè. Äÿìèð éîëóíà à÷ûëàí ãàïûëàð áàüëàíìûøäû. Àììà êö÷ÿ òÿðÿôäÿí ýþçëÿìÿ çàëëàðûíà ýèðìÿê îëóðäó. Çàëëàðûí è÷è êþëýÿëè âÿ ñÿðèí îëäóüóíäàí áÿ’çÿí äèëÿí÷èëÿð äÿ áóðà ýÿëèðäèëÿð. Ðàìáåð áó çàëëàðäà ãàòàðëàðûí êå÷ìèø ùÿðÿêÿò úÿäâÿëèíè, òöïöðìÿéèí ãàäàüàí îëìàñû ùàããûíäà ãåéäè, äÿìèð éîëó ïîëèñèíèí å’ëàíëàðûíû äþíÿ-äþíÿ îõóéóðäó. Ñîíðà àëàãàðàíëûã çàëûí áèð êöíúöíäÿ îòóðóðäó. Àéëàðäàí áÿðè èøëÿìÿéÿí õèäìÿò ýóøÿëÿðèíÿ, Áàíäîëäà éàõóä Êàííäà ýþçÿë èñòèðàùÿò òÿêëèô åäÿí ðåêëàì øÿêèëëÿðèíÿ òàìàøà åäèðäè. Áó êèìñÿñèç ýöøÿäÿ Ðàìáåð õÿéàëà äàëûð, ãÿðèáÿ áèð ðàùàòëûã âÿ àçàäëûã òàïûðäû. Ðàìáåð Ðéþéÿ å’òèðàô åëÿìèøäè êè, õÿéàëà äàëûá, éàäà ñàëäûüû éåðëÿðèí ùàìûñûíäàí ÷îõ Ïàðèñè àðçóëàéûð. Áó øÿùÿðèí ãÿäèì äàøëàðäàí ùþðöëìöø áèð ýóøÿñè, ÏàëåÐóàéàë ìåéäàíûíäà äÿíëÿíÿí ýþéÿð÷èíëÿð, Øèìàë âàüçàëû, Ïàíòåîí ìÿùÿëëÿñè éàäà äöøÿí áàøãà ýóøÿëÿð Ðàìáåðÿ ðàùàòëûã âåðìèð âÿ áó øÿùÿðè áåëÿ ÷îõ ñåâäèéèíè ùÿëÿ èíäè àíëàéûðäû. Ðéþ èñÿ ôèêèðëÿøèðäè êè, Ðàìáåðèí Ïàðèñÿ ìÿùÿááÿòè ñåâäèéè ãàäûíà ìÿùÿááÿòè èëÿ áàüëûäûð. Áèð äÿôÿ Ðàìáåð Ðéþéÿ äåìèøäè êè, ñÿùÿð ñààò äþðääÿ éóõóäàí îéàíûð, äîüìà øÿùÿðè éàäà ñàëûð. Ùÿêèì èñÿ þç òÿúðöáÿñèíäÿí áèëèðäè êè, ùÿìèí ñààòäà áÿ’çÿí êèøè þç ãàäûíûíà úàí àòûð. Áÿëè, ñààò äþðäÿ ãÿäÿð, ÿí àüûð ýåúÿëÿðäÿ áåëÿ, àäàì éàòûð. Ñåâÿí áèð öðÿê èñÿ ðàùàòëûüûíû àíúàã þç ñåâýèëèñèíäÿ òàïà áèëèð âÿ îíà ãîâóøàíäàí ñîíðà ÿí äÿðèí, ÿí øèðèí éóõóéà ýåäÿ áèëèð. *** Áþéöê êèëñÿ éûüûíúàüûíäàí áèð íå÷ÿ ýöí ñîíðà èñòèëÿð áàøëàäû. Èéóí àéû ãóðòàðûðäû. Áàçàð ýöíö, êèëñÿ éûüûíúàüûíäà éàüàí éàüûøäàí áèð ýöí ñîíðà ãÿôèëäÿí èñòè éàé ýöíëÿðè áàøëàäû. ßââÿëúÿ ãàéíàð íÿôÿñëè ýöúëö áèð êöëÿê áöòöí ýöíö ÿñèá øÿùÿðèí äèâàðëàðûíû ãóðóòäó. Ñîíðà ýöíÿøëè ýöíëÿð áàøëàäû. Áöòöí ýöíö øÿùÿðÿ åëÿ áèë îä ÿëÿíèðäè. Åâäÿí âÿ êþëýÿëè êö÷ÿëÿðäÿí ÷ûõàíäà Ýöíÿø øöàëàðû àäàìûí ýþçëÿðèíè ãàìàøäûðûðäû. Éàéûí èëê èñòèëÿðè òàóíäàí ãûðûëàíëàðûí ñàéûíûí àðòìàñû èëÿ åéíè âàõòäà òÿñàäöô åëÿìèøäè. Ùÿôòÿäÿ éåääè éöç àäàì þëöðäö. Ìÿðêÿçëÿ ÿòðàô àðàñûíäàêû îðòà ìÿùÿëëÿëÿðäÿ àäÿòÿí àäàìëàðûí ýöíö à÷ûã ùàâàäà, åéâàíëàðäà êå÷èðäè. Èíäè àäàìëàð ÷þëÿ ÷ûõìûð, öñòÿëèê ãàïû-ïÿíúÿðÿíè äÿ áÿðê-áÿðê áàüëàéûðäûëàð. Áèëìÿê îëìóðäó: úàìààò èñòèäÿí ýèçëÿíèðäè, éîõñà òàóíäàí? Áÿ’çè åâëÿðäÿí èíèëòèëÿð äÿ åøèäèëèðäè. ßââÿëëÿð àäàìëàð áåëÿ ñÿñëÿð åøèäÿíäÿ àéàã ñàõëàéûá, ìàðàãëàíûð, ãóëàã àñûðäûëàð. Èíäè èñÿ åëÿ áèë ùàìûíûí öðÿéèíäÿí äàø àñûëìûøäû. Ùå÷ êèì éàí-éþðÿäÿêè èíèëòèëÿðÿ ìÿùÿë ãîéìóð, áó ñÿñëÿðè àäè äàíûøûã äèëè ñàéûðäûëàð. Øÿùÿð äàðâàçàëàðûíäà áàø âåðìèø òîããóøìàëàð âàõòû æàíäàðìëàð ñèëàùà ÿë àòìàëû îëìóøäóëàð âÿ áèð íå÷ÿ àäàì éàðàëàíìûøäû. Èñòèíèí âÿ ãîðõóíóí òÿ’ñèðèíäÿí áàøû ãûçìûø úàìààò ÿùâàëàòû äàùà äà øèøèðäèð âÿ äàíûøûðäûëàð êè, òîããóøìà âàõòû þëÿíëÿð äÿ îëóá. Úàìààò àðàñûíäà íàðàçûëûã ýåòäèêúÿ àðòäûüûíäàí øÿùÿð ðÿùáÿðëèéè íèýàðàí÷ûëûã êå÷èðìÿéÿ áàøëàìûø, êöéëÿíìèø ÿùàëèíèí öñéàíà ãàëõìàñû åùòèìàëûíà ãàðøû ëàçûìè òÿäáèðëÿð ýþðìÿéÿ áàøëàìûøäûëàð. Ãÿçåòëÿðäÿ ãàäàüàí ñààòëàðû ùàããûíäà ýþñòÿðèøëÿð ÷àï îëóíäó âÿ ýþñòÿðèøè ïîçàíëàðû ùÿáñ úÿçàñû èëÿ ùÿäÿëÿäèëÿð. Øÿùÿðäÿ ïàòðóëëàð äîëàíûðäû. Áÿ’çÿí ýåúÿëÿð êèìñÿñèç êö÷ÿëÿðäÿ ýþçÿò÷è àòëàðûíûí àéàã ñÿñëÿðè åøèäèëèð, àòëûëàð áàüëû ïÿíúÿðÿëÿðèí àðàñû èëÿ êå÷èá ýåäèðäèëÿð. Ýþçÿò÷èëÿð êå÷ÿíäÿí ñîíðà øÿùÿðèí êö÷ÿëÿðèíÿ âàùèìÿ äîëó áèð ñöêóò ÷þêöðäö. Øÿùÿðäÿ òÿêÿìñåéðÿê ýöëëÿ ñÿñëÿðè äÿ åøèäèëèðäè. Õöñóñè ñèëàùëû äÿñòÿëÿð øÿùÿðäÿ ðàñò ýÿëÿí èò-ïèøèéè âóðóá éûüûðäûëàð êè, ùåéâàíëàð øÿùÿðÿ áèðÿ éàéìàñûíëàð. Åëÿ áó àòÿø ñÿñëÿðè äÿ ÿùàëèíèí ùÿéÿúàíûíû àðòûðûðäû. Èñòèäÿí âÿ ñöêóòäàí áåçèêìèø, ùÿì äÿ ãîðõó è÷èíäÿ éàøàéàí øÿùÿð úàìààòû ùÿð àäè øåéÿ áþéöê ìÿ’íà âåðìÿéÿ áàøëàìûøäû. Ôÿñèë äÿéèøÿðêÿí ñÿìàíûí ðÿíýèíè âÿ òîðïàüûí ÿòðèíèí äÿéèøäèéèíè áó èë ùàìû äóéà áèëìèøäè. Ùàìû ùèññ åäèðäè êè, éàé áàøëàéûá âÿ èñòè ùàâà åïèäåìèéàíû äàùà äà ýöúëÿíäèðÿúÿê. Àõøàìëàð øÿùÿð öçÿðèíäÿ ó÷óøàí ãàðàíãóøëàðûí ñÿñè äÿ åëÿ áèë úûðëàøìûøäû. Áàçàðà ýÿòèðèëÿí ýöëëÿðèí äÿ äöéìÿñè òåç à÷ûëûðäû. Ñÿùÿð ñàòûëàí ýöëëÿðèí ëÿ÷ÿêëÿðè òîçëó ñÿêèëÿðÿ òþêöëöðäö. À÷ûãúà äóéóëóðäó êè, áàùàð êå÷èá âÿ îíóí ýÿòèäèéè ýöëëÿð èñòèäÿí âÿ òàóí ãîðõóñóíäàí ñîëóð, ìÿùâ îëóðëàð. Èíäè áèçèì øÿùÿð úàìààòû ö÷öí ìàâè éàé ñÿìàñû äà, öðÿêñûõàí òîçëó êö÷ÿëÿð äÿ þëöì úàð÷ûëàðû èäèëÿð. Ùÿð ýöí øÿùÿðäÿ éöçäÿí ÷îõ àäàì þëöðäö. Èíäè ïàðëàéàí Ýöíÿø àäàìëàðû ÿââÿëêè êèìè ÷èìÿðëèêëÿðÿ âÿ èñòèðàùÿòÿ ÷àüûðìûðäû. ßêñèíÿ, èíäè àäàìëàð Ýöíÿøäÿí äÿ, ùÿéàòäàí äà ýèçëÿíèðäèëÿð. Èíäèêè Ýöíÿø øöàëàðû ÿââÿëêè õîøáÿõò ýöíëÿðèí ìèí ðÿíýëè øöàëàðûíà îõøàìûðäûëàð. Òàóí Ýöíÿøè òÿáèÿòèí áöòöí ðÿíýëÿðèíè ñîëäóðìóø, èíñàí øÿíëèéèíè ãàðà þðïÿéÿ áöðöìöøäö. Áÿëè, õÿñòÿëèê áþéöê äÿéèøèêëèêëÿð éàðàòìûøäû. ßââÿëëÿð áöòöí øÿùÿð úàìààòû éàéû ñåâèíúëÿ ãàðøûëàéûðäû. Àç ãàëà áöòöí øÿùÿð äÿíèçÿ àõûøûð, ÷èìÿðëèêëÿð ýÿíúëÿðëÿ äîëóðäó. Áó éàé èñÿ


38

äÿíèçäÿ ÷èììÿê ãàäàüàí îëóíìóø, àäàìëàð äÿíèç ñåâèíúèíäÿí óçàã äöøìöøäöëÿð. Áåëÿ øÿðàèòäÿ íåúÿ éàøàéûðäûëàð? Þìðöìöçöí ùÿìèí ýöíëÿðèíèí ÿí äÿãèã òÿñâèðèíè Òàðóíóí ãåéäëÿðèíäÿ òàïìàã îëàð. ×öíêè î òàóíóí éàéûëìàñû âÿ ýåäèøèíè éàõøû èçëÿéèðäè. Î ãåéä åëÿìèøäè êè, ðàäèî ìÿ’ëóìàòëàðûíäàí òàóí ãóðáàíëàðû ñàéûíûí ùÿôòÿäÿ éöçëÿðëÿ äåéèë, ýöíäÿ äîõñàí èêè, éöç éåääè, éàõóä éöç èéèðìè ùåñàáû èëÿ äåéèëäèéè ýöíëÿðäÿí âÿçèééÿòèí äÿéèøäèéè ìÿ’ëóì îëìóøäó. “Ãÿçåòëÿð âÿ øÿùÿð ðÿùáÿðëÿðè òàóí ùàããûíäà ìÿ’ëóìàòäà ùèéëÿýÿðëèê èøëÿäèðëÿð. Îíëàðà åëÿ ýÿëèð êè, ùÿôòÿëèê äîããóç éöç îí ðÿãÿìè ÿâÿçèíÿ ýöíäÿëèê éöç îòóç ðÿãÿìèíè âåðìÿêëÿ ñàéû àçàëäûð âÿ âÿçèééÿòè éöíýöëëÿøäèðèðëÿð. Î, åïèäåìèéàíûí òþðÿòäèéè ãÿðèáÿ ÿùâàëàòëàðû äà ãÿëÿìÿ àëìûøäû. Áîøàëìûø ìÿùÿëëÿëÿðäÿí áèðèíäÿ òÿê éàøàéàí áèð ãàäûí ýåúÿ éàðûñû ïÿíúÿðÿñèíè à÷ûð, ÷þëÿ íÿ èñÿ ãûøãûðûð âÿ éåíèäÿí ïÿíúÿðÿñèíè áàüëàéûðìûø. Òàðó ùÿì äÿ éàçûðäû êè, äöêàíëàðäà íàíÿëè êîíôåò ãàëìàìûøäû, ÷öíêè ñþç éàéûëìûøäû êè, áó êîíôåòëÿð éîëóõìàíûí ãàðøûñûíû àëûð. Òàðó þç êþùíÿ òàíûøëàðû öçÿðèíäÿ ìöøàùèäÿñèíè äÿ äàâàì åòäèðìèøäè. Î, éàçûðäû êè, àäÿòÿí ïèøèêëÿðèí öñòöíÿ òöïöðÿí ãîúà äà ïèñ âÿçèééÿòÿ äöøìöøäö. Ýöëëÿ ñÿñëÿðè åøèäèëÿí ñÿùÿð ïèøèêëÿðèí áèð ùèññÿñè ãûðûëìûø, ãàëàíëàðû èñÿ ãîðõóäàí ãà÷ûá ýèçëÿíìèøäèëÿð. Ùÿìèí ýöí ãîúà, àäÿòè öçðÿ, åéâàíà ÷ûõìûø, ïèøèêëÿðè êö÷ÿäÿ ýþðìÿéèá òÿÿúúöáëÿíìèø, î éàí-áó éàíà áîéëàíìûø âÿ åéâàíäà äàéàíûá, ýþçëÿìÿéÿ áàøëàéûáìûø. Ãîúà ÿñÿáè ùÿðÿêÿòëÿðëÿ åéâàíûí ìÿùÿúúÿðèíè äþéÿúëÿéèð, éåíè êàüûç ïàð÷àëàðû äîüðàéûá ùàçûðëàéûðìûø. Î, áèð íå÷ÿ äÿôÿ îòàüà ýèðèá, åéâàíà ÷ûõûá, íÿùàéÿò, åâÿ ýèðèá, ãàïû-ïÿíúÿðÿíè àúûãëà áàüëàéûá. Ñîíðàêû ýöíëÿðäÿ åéíè ÿùâàëàò òÿêðàð îëóíóá, àììà ãîúàíûí ñèôÿòèíèí äÿéèøäèéè, ãÿì-ãöññÿéÿ áàòäûüû à÷ûãúà äóéóëóðìóø. Áèð ùÿôòÿ ñîíðà Òàðó ãîúàíû ÷îõ ýþçëÿñÿ äÿ, î, åéâàíà ÷ûõìàéûá. Ñîíðà èñÿ Òàðó þç ýöíäÿëèéèíÿ áåëÿ áèð ãåéä äÿ ÿëàâÿ åäèá: “Òàóí åïèäåìèéàñû âàõòû ïèøèêëÿðèí öñòöíÿ òöïöðìÿê ãàäàüàíäûð. Òàðóíóí òàíûøëàðûíäàí áèðè äÿ ãîíøóëóãäàêû ýåúÿ ãàðîâóë÷óñó èäè. Ùÿð àõøàì åâÿ ãàéûäàðêÿí Òàðó îíóíëà ðàñòëàøûðäû. Êèøè ýåúÿíèí ãàðàíëûüûíäà âàð-ýÿë åäèð âÿ ðàñò ýÿëÿíëÿðÿ äåéèðäè êè, áåëÿ áèð áÿëà áàø âåðÿúÿéèíè î, ÿââÿëúÿäÿí äóéóáìóø. Òàðó êèøèíèí äîüðóäàí äà áåëÿ áèð ñþç äåìèø îëäóüóíó å’òèðàô åëÿéèá âÿ îíóí éàäûíà ñàëûá êè, õÿñòÿëèê éîõ, çÿëçÿëÿ îëàúàüûíû õÿáÿð âåðèðìèø. Ãîúà ýþçÿò÷è úàâàáûíäà äåéèá: “Åëÿ êàø çÿëçÿëÿ áàø âåðìèø îëàéäû! Çÿëçÿëÿ áèð äÿôÿ îëóð âÿ ãóðòàðûá ýåäèð... Þëöëÿðè, äèðèëÿðè ñàéûðëàð, ñîíðà ñþç-ñþùáÿò êÿñèëèð. Àììà áó õÿñòÿëèê ÷îõ ñÿôåù øåéäèð. Õÿñòÿëèéÿ éîëóõìàéàíëàð äà õÿñòÿëèéè öðÿéèíäÿ ýÿçäèðèð. Ìåùìàíõàíà ìöäèðèíèí äÿ âÿçèééÿòè éàõøû äåéèëäè. ßââÿëëÿð øÿùÿðèí ãîíàãëàðû øÿùÿðäÿí ÷ûõà áèëìÿäèêëÿðèíÿ ýþðÿ ìåùìàíõàíàäà ãàëûðäûëàð. åëÿ êè, åïèäåìèéà ýöúëÿíäè âÿ øÿùÿðäÿí ÷ûõìàã öìèäè àçàëäû, ÷îõëàðû äîñò-òàíûø åâèíÿ êþ÷äö. Øÿùÿðÿ éåíè ãîíàãëàð ýÿëìÿäèéèíäÿí îòàãëàðûí ÷îõó áîø ãàëìûøäû. Ìåùìàíõàíàäà ãàëìûø êèðàéÿíèøèíëÿðäÿí áèðè äÿ Òàðó èäè. Ìöäèð îíó ýþðÿíäÿ äèë-àüûç åäèð âÿ äåéèðäè êè, áóðàäà ãàëìûø ìöøòÿðèëÿðÿ äÿðèí ùþðìÿòè îëìàñà, ìåùìàíõàíàíû áàüëàðäû. Ìöäèð òåç-òåç Òàðóäàí åïèäåìèéàíûí íÿ ãÿäÿð ÷ÿêÿ áèëÿúÿéè åùòèìàëûíû ñîðóøóðäó. Òàðó èñÿ áåëÿ úàâàá âåðìèøäè: “Äåéèëÿíÿ ýþðÿ áåëÿ õÿñòÿëèêëÿð ñîéóã äöøÿíäÿ êÿñèëèð. Ìöäèð ùÿéÿúàíëû ñÿñëÿ äåéèá: “Àõû, úÿíàá, áèçäÿ ùå÷ âàõò ÿìÿëëè-áàøëû ñîéóã îëìóð. Ùÿð ùàëäà, ùÿëÿ áèð íå÷ÿ àé ÷ÿêÿð... Ìöäèð þçö äÿ éàõøû áèëèðäè êè, ùÿëÿ áèð íå÷ÿ èë áóðàëàðà ñÿôÿð åäÿí îëìàéàúàã. Òàóí òóðèçìèí êþêöíö áàëòàëàìûøäû. Úÿíàá Îòîí, éàïàëàüà îõøàéàí êèøè äÿ áèð ìöääÿò éîõà ÷ûõàíäàí ñîíðà ðåñòîðàíà ýÿëìÿéÿ áàøëàìûøäû. Àììà èíäè àðâàäû èëÿ äåéèë, óøàãëàðû èëÿ ýÿëèðäè. Ñîðóøóá þéðÿíäèëÿð êè, àðâàäûí àíàñû õÿñòÿëÿíèá þëìöø, àíàñûíà ãóëëóã åëÿäèéèíÿ ýþðÿ þçö êàðàíòèíäÿäèð. Ìöäèð Òàðóéà äåìèøäè: “Ùÿð ùàëäà éàõøû ìÿñÿë äåéèë. Àðâàäû êàðàíòèíäÿ îëäó-îëìàäû, îíëàðäàí óçàã ýÿçìÿê éàõøûäûð. Òàðó èçàù åëÿäè êè, ÿýÿð áåëÿ ôèêèðëÿøñÿëÿð ýÿðÿê ùàìûäàí óçàã ýÿçÿëÿð, ùàìûäàí ÷ÿêèíÿëÿð. Ìöäèð ãÿòè å’òèðàç åëÿäè: “Éîõ, úÿíàá, íÿ ñèçäÿí, íÿ äÿ ìÿíäÿí ÷ÿêèíìÿê ëàçûìäûð. Òàóí ýåòäèêúÿ ýöúëÿíñÿ äÿ, úÿíàá Îòîíóí ÿùâàëû äÿéèøìèðäè. Î, ùÿìèøÿêè êèìè, ðåñòîðàíà ýèðèð, óøàãëàðû èëÿ öç-öçÿ îòóðóð, îíëàðà òåç-òåç ýþñòÿðèø âåðèð, àúûãëàíûðäû. Òÿêúÿ áàëàúà îüëàí áèð àç äÿéèøìèøäè. Î äà áàúûñû êèìè ãàðà ïàëòàð ýåéìèø âÿ ñòóëà éàïûõûá îòóðìóøäó. Åëÿ áèë àòàñûíûí êè÷èëäèëìèø ÿêñè èäè. Ýåúÿ íÿçàðÿò÷èñèíèí úÿíàá Îòîíäàí õîøó ýÿëìèðäè âÿ î áèð äÿôÿ Òàðóéà äåìèøäè: Áó êèøè åëÿ þëÿíäÿ äÿ ãàðà êîñòéóìäà þëÿúÿê. Îíóí ìåéèäèíè äÿôíÿ ùàçûðëàìàüà åùòèéàú ãàëìàéàúàã. Åëÿ þëÿí êèìè ãÿáðÿ ãîéàúàãëàð, ýåéèìè ùàçûðäûð. Òàðóíóí ýöíäÿëèéèíäÿ êåøèø Ïàíåëóíóí ìþèçÿñè ùàããûíäà äà ãåéäëÿð âàðäû. Î, éàçûðäû: “Îíóí úîøìàñûíûí ñÿáÿáèíè áàøà äöøöðÿì. Àäÿòÿí áÿëà ýÿëÿíäÿ äÿ, ñîíà ÷àòàíäà äà ñþçñþùáÿò áàøëàéûð. Áÿëà ýÿëÿíäÿ êþùíÿ àäÿò ùÿëÿ èòìÿìèø îëóð, ãóðòàðàíäà èñÿ ùÿìÿí àäÿò áÿðïà îëóíóð. Àíúàã áÿäáÿõòëèê ùþêì ñöðäöéö âàõò àäàìëàð øÿðàèòÿ àäÿò åäèð, éÿ’íè ñóñìàüû þéðÿíèð. Ýþçëÿéÿê, ýþðÿê íÿ îëóð?


39

Òàðó ùÿì äÿ éàçûðäû êè, Ðéþ èëÿ óçóí áèð ñþùáÿò åäèá âÿ ùÿìÿí ñþùáÿò ñÿìÿðÿëè îëóá. Î, ùÿêèìèí àíàñû ìàäàì Ðéþíöí ýþçëÿðèíèí à÷ûã ãÿùâÿéè ðÿíýè âÿ áó ýþçëÿðäÿ äóéóëàí ùÿäñèç õåéèðõàùëûã ùèññèíèí òàóíäàí äà ýöúëö îëìàñûíû éàçìûøäû. Äàùà ñîíðà èñÿ ùÿêèì Ðéþíöí ìöàëèúÿ åòäèéè ñèíÿýèð ãîúà ùàããûíäà ãåéäëÿð ýÿëèðäè. Òàðó ùÿìèí ãîúàíûí ýþðöøöíÿ ùÿêèìëÿ ñþùáÿò åòäèéè ýöí îíóíëà áèðýÿ ýåòìèøäè. ãîúà þçöíöí èêè íîõóä êóïÿñèíè áàëûøûí àëòûíà ãîéóá, äèðñÿêëÿíèá, îòóðóáìóø. Î, Òàðóíó ýþðÿí êèìè áèú-áèú ýöëöìñÿéèá âÿ ÿëëÿðèíè îâóøäóðàðàã äåéèá: “Ùÿ, áèðè äÿ ýÿëäè. Çÿìàíÿ äÿéèøèá. Èíäè õÿñòÿäÿí ÷îõ ùÿêèì âàð. Äåìÿëè, âÿçèééÿò úèääèëÿøèð, åëÿìè? Êåøèø äöç äåéèá, ùÿð ÿêñ þç úÿçàñûíû ÷ÿêèð. Åðòÿñè ýöí Òàðó ãîúàíûí éàíûíà òÿê ýÿëèá. Òàðóíóí õàòèðÿ äÿôòÿðèíäÿ éàçûëäûüûíà ýþðÿ õÿñòÿ ãîúà ÿëëè éàøûíà ãÿäÿð õûðäàâàò÷ûëûã åäèá, ÿëëè éàøà ÷àòàíäàí ñîíðà èñÿ áåëÿ ãÿðàðà ýÿëèá êè, èøëÿäèéè áÿñäèð, éåðèíÿ óçàíûá âÿ äàùà àéàüà ãàëõìàéûá. ßñëèíäÿ èñÿ ñèíÿýèðëèê àéàã öñòÿ îëàí õÿñòÿéÿ äàùà àç ÿçàá âåðèð. Þçöíöí õûðäà ýÿëèðè èëÿ éåòìèø áåø éàøà ÷àòìûø ãîúà åëÿ èíäè äÿ ãûâðàã ýþðöíöðäö. ßí ÷îõ àúûüû ýÿëÿí øåé èñÿ ñààòäûð, åâèíäÿ, áèð äÿíÿ äÿ îëñóí, ñààò éîõ èäè. Îíóí äåäèéèíÿ ýþðÿ “ñààò ùÿì áàùàäûð, ùÿì äÿ ÿùÿìèééÿòñèç øåéäèð. Î âàõòû, ÿëÿëõöñóñ, ÿí âàúèá ñàéäûüû éåìÿê âàõòûíû êöïÿëÿðäÿêè íîõóäëàðëà ùåñàáëàéûðäû. Éóõóäàí îéàíàíäà êöïÿíèí áèðè íîõóäëà äîëó îëóðäó. Ñîíðà íîõóäëàðû áèð-áèð ñÿëèãÿ âÿ äÿãèã ùÿðÿêÿòëÿ áàøãà êöïÿéÿ àòûð âÿ âàõòû ùåñáàëàéûðäû. Î äåéèðäè: “Êöïÿ îí áåø äÿôÿ äîëàíäà éåìÿéèìèí âàõòû ÷àòûð. Âàõòû ùåñàáëàìàã àñàí èøäèð. Àðâàäûíûí äåäèéèíÿ ýþðÿ áó êèøè ëàï ýÿíú éàøëàðûíäàí þç õàñèééÿòèíè áèðóçÿ âåðèá. Î, ùå÷ âàõò ùå÷ íÿ èëÿ ìàðàãëàíìàéûá; íÿ þç èøèíÿ, íÿ äîñòëàðûíà, íÿ êàôå ÿéëÿíúÿëÿðèíÿ, íÿ ìóñèãèéÿ, íÿ ãàäûíëàðà, íÿ äÿ ýÿçèíòèéÿ ùÿâÿñè îëìàéûá. Î, éàøàäûüû øÿùÿðäÿí äÿ êÿíàðà ÷ûõìàéûá. Òÿê áèðúÿ äÿôÿ àèëÿ èøëÿðèíÿ ýþðÿ ßëúÿçàèð øÿùÿðèíÿ ýåòìÿëè îëóá. Îíäà äà Îðàíà éàõûí âàüçàëëàðäàí áèðèíäÿ äàéàíûá, øÿùÿðÿ ÷ûõà áèëìÿéèá âÿ åëÿ áèðèíúè ãàòàðëà äà ýåðè ãàéûäûá. Òàðóíóí áåëÿ áèð ùÿéàò òÿðçèíÿ òÿÿúúöáëÿíäèéèíè ýþðÿíäÿ ãîúà èçàù åòìÿéÿ ÷àëûøûá êè, äèíè ÿãèäÿéÿ ýþðÿ èíñàí ùÿéàòûíûí áèðèíúè ùèññÿñè éîõóø, èêèíúè ùèññÿñè èñÿ åíèøäèð. Þìðöí åíèø ùèññÿñè èíñàíûí þçöíäÿí àñûëû îëìóð, þìöð ýþçëÿíèëìÿäÿí ãûðûëà áèëÿð, áåëÿ áèð âÿçèééÿòäÿ ùå÷ íÿ åòìÿê îëìàç, åëÿ ÿí éàõøûñû áóäóð êè, ùå÷ íÿ åòìÿéÿñÿí. Êèøè ùå÷ ÷ÿêèíìÿäÿí þç ôèêðèíèí ÿëåéùèíÿ äÿ ÷ûõûðäû. Àç ñîíðà Òàðóéà äåìèøäè êè, Àëëàù éîõäóð, ÿýÿð Àëëàù þçö ìþâúóä îëñà, êåøèøëÿðÿ åùòèéàú ãàëìàçäû. Òàðó áàøà äöøäö êè, áó ôèêèð òåç-òåç éûüûëàí äèíè èàíÿëÿðÿ ýþðÿ éàðàíûá. Ãîúàíûí øÿõñèééÿòèíäÿ íÿçÿðÿ ÷àðïàí úÿùÿòëÿðäÿí áèðè äÿ áó èäè êè, ùÿëÿ ÷îõ éàøàìàã öìèäèíäÿ îëäóüóíó òåç-òåç òÿêððà åäèðäè. Òàðó þç-þçöíäÿí ñîðóøóðäó: “Ýþðÿñÿí áó ãîúà ïåéüÿìáÿð äåéèë êè? Ñîíðà äà ñóàëûíà þçö úàâàá âåðèðäè: “Îëà áèëÿð, ÿýÿð ïåéüÿìáÿðëèê ÿãèäÿéÿ ñàäèãëèêäèðñÿ, î äà ïåéüÿìáÿðäèð. Òàðóíóí õàòèðÿ äÿôòÿðèíäÿ íÿçÿðÿ ÷àðïàí éàçûëàðäàí áèðè äÿ òàóíà òóòóëìóø øÿùÿðèí áèð ýöíëöê ùÿéàòûíûí âÿ øÿùÿð ñàêèíëÿðèíèí ùÿìÿí éàé ýöíöíäÿêè ìÿøüóëèééÿòèíèí äÿãèã òÿñâèðèäèð. “Àäàìëàð àíúàã ÿééàøëàðà ýöëöðëÿð, ÿééàøëàðûí þçëÿðè èñÿ ùàìûäàí ÷îõ ýöëöðëÿð. Ñîíðàêû òÿñâèð èñÿ áåëÿ äàâàì åäèð: “Ñÿùÿð òåçäÿí øÿùÿðèí êèìñÿñèç êö÷ÿëÿðèíäÿ éöíýöë áèð ìåù ÿñèð. Ùÿìÿí àí åëÿ áèë ýåúÿ êå÷èíÿíëÿðëÿ ýöíäöç úàí âåðìÿéÿ ùàçûðëàøàíëàðûí àðàñûíäà þòÿðè áèð ôàñèëÿäèð, åëÿ áèë òàóí áèð àíëûã ýöúäÿí äöøöð âÿ äàéàíûá íÿôÿñèíè äÿðèð. Ùÿìÿí âàõò áöòöí ìàüàçàëàð áàüëû îëóð. Áÿ’çèëÿðèíèí ãàïûñûíà áåëÿ áèð éàçû äà âóðóëóð: “Òàóíà ýþðÿ áàüëûäûð. Äåìÿëè, áàøãà äöêàíëàð à÷ûëàíäà äà, áó à÷ûëìàéàúàã. Ãÿçåò ñàòàíëàð ùÿëÿ éóõóäàäûðëàð, ãÿçåòëÿðäÿêè éåíèëèêëÿðè ãûøãûðà-ãûøãûðà ìöøòÿðè ÷àüûðìûðëàð. Êö÷ÿëÿðèí òèíèíäÿ, èøûã äèðÿêëÿðèíèí àëòûíäà îòóðóá ìöðýö âóðóðëàð. Èíäè òðàìâàéëàð ùÿðÿêÿòÿ ýÿëèá, ñÿñ-êöé ñàëàí êèìè îíëàð äà àéûëûá, øÿùÿðÿ éàéûëàúàã, “òàóí ñþçöíöí èðè ùÿðôëÿðëÿ éàçûëäûüû ãÿçåòëÿðè àäàìëàðà óçàäàúàãëàð. Ìÿãàëÿ áàøëûãëàðû äèããÿòè úÿëá åäèð: “Áó èëêè ïàéûç òàóí ïàéûçû îëàúàãìû? Ïðîôåññîð Á. áåëÿ úàâàá âåðèá: “Õåéð. “Òàóíóí éàéûëäûüû äîõñàí äþðäöíúö ýöí ÿðçèíäÿ éöç èéèðìè äþðä àäàì þëöá. “Êàüûç ÷àòûøìàçëûüû ýåòäèêúÿ äàùà ÷îõ äóéóëñà äà, áÿ’çè ãÿçåòëÿð þç ùÿúìèíè êè÷èëòìÿëè îëñà äà, “Åïèäåìèéà õÿáÿðëÿðè àäëû éåíè áèð ãÿçåò ìåéäàíà ÷ûõìûøäû. Ãÿçåòèí âÿçèôÿñè áåëÿ èçàù îëóíóðäó: “Ãÿçåòèí ìÿãñÿäè õÿñòÿëèéèí ÷îõàëìàñû âÿ àçàëìàñû ùàããûíäà äÿãèã ìÿ’ëóìàòëàðû ÿùàëèéÿ ÷àòäûðìàã, åïèäåìèéàíûí ýÿëÿúÿéè áàðÿäÿ õÿáÿð âåðìÿê, õÿñòÿëèéÿ ãàðøû ìöáàðèçÿ àïàðìàüà ùàçûð îëàí ùÿð êÿñëÿ ÿëàãÿ éàðàòìàã, ÿùàëèíè ìÿ’íÿâè äöøýöíëöêäÿí ãîðóìàã, ðÿùáÿðëèéèí ãÿðàðëàðûíû éàéìàã, áèð ñþçëÿ, äö÷àð îëäóüóìóç áÿëàéà ãàðøû ìöáàðèçÿ ñÿ’éëÿðèíè áèðëÿøäèðìÿêäèð. Åëÿ ÿñëèíäÿ äÿ ÷îõ êå÷ìÿìèø ùÿìÿí ãÿçåò òàóíóí ãàðøûñûíû àëà áèëÿí ÿðçàã íþâëÿðè ùàãäà ìÿ’ëóìàòëàð âåðìÿéÿ áàøëàäû.


40

“Ñÿùÿð ñààò àëòûäàí, ãÿçåò êþøêëÿðèíèí à÷ûëìàñûíà áèð ñààò ãàëìûø íþâáÿ éàðàíûð, ãÿçåòëÿð ÿââÿëúÿ êþøêëÿðäÿ, ñîíðà èñÿ øÿùÿð ÿòðàôûíà èøëÿéÿí òðàìâàéëàðäà ñàòûëûð. Òðàìâàé øÿùÿðèí éåýàíÿ íÿãëèééàò âàñèòÿñèíÿ äþíöá âÿ ïèëëÿêÿíëÿðèíÿ ãÿäÿð àäàìëà äîëó îëäóüóíäàí ÷îõ ëÿíý ùÿðÿêÿò åäèð. Ãÿðèáÿ áóðàñûäûð êè, ñÿðíèøèíëÿðèí ùàìûñû éîëóõìàíûí ãàðøûñûíû àëìàã ö÷öí áèðè-áèðèíÿ àðõàñûíû ÷åâèðèð. Äàéàíàúàãëàðäà éåðÿ òþêöëÿí êèøè âÿ ãàäûíëàðûí ùÿðÿñè áèð éàíà ãà÷ûð, àäàìëàðäàí àðëû äöøìÿéÿ òÿëÿñèðëÿð. ßñÿáëÿðè ýÿðèëìèø àäàìëàð àðàñûíäà ñàâàøàíëàð äà îëóð. “Òðàìâàéëàð ùÿðÿêÿòÿ áàøëàéàíäàí ñîíðà øÿùÿð éàâàø-éàâàø éóõóäàí àéûëûð, êàôåëÿðèí áÿ’çèëÿðè à÷ûëûð. Àììà áó êàôåëÿðäÿ äÿ áåëÿ å’ëàíëàð ýþçÿ ÷àðïûð: “Êîôå éîõäóð, “Þçöíöçëÿ ãÿíä ýÿòèðèí âÿ è. à. Ñîíðà äöêàíëàð à÷ûëûð âÿ êö÷ÿëÿð úàíà ýÿëèð. Ùàâà à÷ûëäûãúà ýöí ãûçûð âÿ ãûçìàð èéóë ýöíö áàøëàéûð. Èø-ýöúö îëìàéàíëàð áó âàõò áóëâàðäà ýÿçìÿéÿ ÷ûõûðëàð. Åëÿ áèë þç àðõàéûíëûãëàðû èëÿ òàóíà àúûã âåðìÿê èñòÿéèðëÿð. Ùÿð ýöí ñààò îí áèðäÿ ìÿðÿêÿçè êö÷ÿëÿð ýÿíú ãàäûí âÿ êèøèëÿðëÿ äîëó îëóð. Áó àäàìëàðûí éàøàìàã ùÿâÿñè õÿñòÿëèéÿ ìåéäàí îõóéóð. Åïèäåìèéà éàéûëäûãúà ùÿéàò åøãè, åùòèðàñ äà àðòûð. “Ýöíîðòà âàõòû ðåñòîðàíëàð áèðúÿ àíäà àäàìëà äîëóð. ×îõ êå÷ìÿìèø ãàïû àüçûíäà íþâáÿ ýþçëÿéÿíëÿð äÿñòÿñè éàðàíûð. Ýöíöí èñòèñèíäÿí ùàâà òóòãóíëàøûð. Éåìÿê íþâáÿñè ýþçëÿéÿíëÿð ðåñòîðàíëàðûí ãàðøûñûíäàêû êþëýÿëèêëÿðèí àëòûíà éûüûëûð, ãûçìàð ýöíÿøäÿí ãîðóíóðëàð. Àäàìëàðûí ÷îõó ÿðçàã òÿäàðöêöíäÿí éàõà ãóðòàðìàã ö÷öí ðåñòîðàíëàðà àõûøûðëàð. Àììà áóðàäà éîëóõìà ãîðõóñó äàùà ÷îõäóð. Ìöøòÿðèëÿð ãàðøûëàðûíäàêû áîøãàáëàðû óçóí-óçàäû ñèëèá-òÿìèçëÿìÿëè îëóðëàð. Áèð íå÷ÿ ýöí ÿââÿë áÿ’çè ðåñòîðàíëàð ìöøòÿðèëÿðè øèðíèêëÿíäèðìÿê ö÷öí áåëÿ áèð å’ëàí éàçûðäû: “Áóðàäàêû ãàáëàð ãàéíàäûëûá. Ñîíðàëàð áåëÿ å’ëàíëàðà åùòèéàú ãàëìàäû, ÷öíêè ìöøòÿðè îíñóç äà ÷îõàëìûøäû. Ùÿì äÿ êè, èíäè ìöøòÿðèëÿð õÿñèñëèê åòìèðëÿð. ß’ëà íþâ øÿðàáëàð, éàõóä ÿ’ëà íþâ ÿâÿçèíÿ ñàòûëàí è÷ýèëÿð, áàùà äà îëñà, éàõøû ñàòûëûð. Ãèéìÿòëÿð äÿ ãàëõìàüà áàøëàéûá. Ðåñòîðàíëàðäàí áèðèíäÿ àäàìëàð ãîðõóéà äöøöá. ×öíêè ìöøòÿðèëÿðäÿí áèðè ìàñà àðõàñûíäà þçöíö ïèñ ùèññ åäèá, ðÿíýè ñàðàëûá âÿ ñÿíäÿëÿéÿ-ñÿíäÿëÿéÿ ãàïûäàí ÷ûõìàüà òÿëÿñèá. “Ñààò èêèéÿ éàõûí àäàìëàð êö÷ÿëÿðäÿí ÷ÿêèëèð âÿ êö÷ÿëÿð ñöêóòóí, òîçóí, Ýöíÿø âÿ òàóíóí ýþðöø éåðèíÿ ÷åâðèëèð. Èðè áîç áèíàëàðûí àðàñûíäàí êö÷ÿëÿðÿ îä-àëîâ éàüûð. Ýöíöí áó ÷àüûíäà åâäÿí ÷ûõà áèëìÿéÿí úàìààò àõøàì ùàâà ùÿëÿ ñÿðèíëÿøìÿìèø êö÷ÿëÿðÿ éàéûëûð. Èñòèëÿðèí áàøëàäûüû èëê ýöíëÿðäÿ àõøàìëàð äà êö÷ÿëÿðäÿ àäàì àç îëóðäó. Èíäè èñÿ àõøàì äöøÿí êèìè åëÿ áèë àäàìëàðûí ùÿéàò öìèäè àðòûðäû. Îíëàð êö÷ÿëÿðÿ ÷ûõûð, ñþùáÿò åäèð, ñàâàøûð, áàðûøûð, ãûðìûçû ñÿìàëû èéóë àõøàìûíû áàøà âóðóð, ãûçìàð ýåúÿíèí ãàðàíëûüûíà ãîâóøóðëàð. Ùÿð àõøàì áóëâàðäà ýÿçèøÿí, ÿëè ÿñàëû, áàøû øëéàïàëû áèð ãîúà íàùàã éåðÿ áîüàçûíà ýöú ýÿëèá ãûøãûðûðäû: “Òàíðû áþéöêäöð, îíà öç òóòóí. Àäàìëàð èñÿ, éàõøû áÿëÿä îëäóãëàðû, éàõóä Òàíðûäàí äà âàúèá ñàéäûãëàðû ÿìÿëëÿðèí àðõàñûíúà ãà÷ûøûðëàð. ßââÿëëÿð áó áÿëàíû àäè áèð õÿñòÿëèê ùåñàá åòäèêëÿðè âàõò àäàìëàð äèíÿ èíàíûðäûëàð. åëÿ êè, ýþðäöëÿð ìÿñÿëÿ ÷îõ úèääèäèð, áàøëàäûëàð ùÿéàòûí øèðèíëèéèíè éàäà ñàëìàüà. Ýöíäöçëÿð àäàìëàðûí öçöíÿ ÷þêìöø ãöññÿ êþëýÿñè àõøàìëàð éîõà ÷ûõûð, òîçëó âÿ ãûçìàð êö÷ÿëÿðäÿ, úîøüóí, ñÿðáÿñò ÿéëÿíúÿëè áèð ùÿéàò áàøëàéûð. “Åëÿ ìÿí äÿ áàøãàëàðû êèìè éàøàéûðàì. Áÿëè! Ìÿíèì êèìèëÿð þëöìäÿí ãîðõìóðëàð. Áóíó áèðóçÿ âåðìÿê ö÷öí éàõøû èìêàí éàðàíûá. *** Òàðó ýöíäÿëèéèíäÿ Ðéþ èëÿ ýþðöøöíäÿí éàçìûøäû âÿ Ðéþ èëÿ ýþðöøëÿðè îíóí þçö õàùèø åëÿìèøäè. Ùÿêèì åâäÿ Òàðóíó ýþçëÿäèéè âàõò îòàüûí êöíúöíäÿ êÿòèë öñòöíäÿ îòóðìóø àíàñûíà òàìàøà åäèðäè. Àíàñû åâ èøëÿðèíè ãóðòàðûá, áåêàð ãàëàíäà ùÿìèøÿ åéíè éåðäÿ îòóðóðäó. Î, ÿëëÿðèíè äèçëÿðè öñòöíÿ ãîéóá, ñàêèòúÿ ýþçëÿéèðäè. Ðéþéÿ åëÿ ýÿëèðäè êè, àíàñû áåëÿúÿ îòóðóá ýþçëÿéÿíäÿ òÿê îíóí éîëóíó ýþçëÿìèð. Àììà äóéóðäó êè, î åâÿ ýèðÿíäÿ àíàñûíûí ñèôÿòè èøûãëàíûð, þìðöíö åâ èøëÿðè èëÿ êå÷èðìèø áó ãàðûíûí ñàêèò ñèôÿòèíäÿ áèð úàíëàíìà äóéóëóð. Ùÿìèí àõøàì Ðéþíöí àíàñû ïÿíúÿðÿäÿí ÷þëÿ, êèìñÿñèç êö÷ÿéÿ áàõûðäû. Êö÷ÿ èøûãëàðûíûí ñàéûíû èêèãàò àçàëòìûøäûëàð. Çÿèô èøûãëû ñåéðÿê êö÷ÿ ëàìïàëàðû øÿùÿðèí êö÷ÿëÿðèíè ÷îõ ïèñ èøûãëàíäûðûðäû. Ìàäàì Ðéþ ñîðóøäó: –Ýþðÿñÿí òàóí ãóðòàðûíúà èøûüà áåëÿ ãÿíàÿò ãÿíàÿò åäÿúÿêëÿð? –Éÿãèí áåëÿ îëàúàã. –Êàø êè, ãûøà ãÿäÿð õÿñòÿëèê ãóðòàðàéäû. Ãûøäà áåëÿ èøûã àäàìû áÿäáèíëÿøäèðÿð. –Ùÿ, åëÿäèð, –äåéÿ Ðéþ úàâàá âåðäè. Ñîíðà ùÿêèì äóéäó êè, àíàñû ýþçöíö îíóí öçöíÿ çèëëÿéèá. Ùÿêèì þçö äÿ äóéóðäó êè, ñîí ýöíëÿð ÷îõ èøëÿäèéèíÿ ýþðÿ îðäëàðû ÷þêöá. –Äåéÿñÿí, áó ýöí èøëÿðèí äöç ýÿòèðìÿéèá, –äåéÿ àíàñû ñîðóøäó.


41

–Ùÿ! Åëÿ ùÿìèøÿêè êèìè. Ùÿìèøÿêè êèìè! Ùÿêèì äåìÿê èñòÿéèðäè êè, Ïàðèñäÿí ýþíäÿðèëÿí ñåðóì äÿðìàíû ÿââÿëêèëÿðäÿí äÿ çÿèô ÷ûõûá, þëÿíëÿðèí ñàéû ýåòäèêúÿ àðòûð. Ùÿëÿ äÿ êöòëÿâè ñåðóì èéíÿñè âóðìàã èìêàíû éîõ èäè. Àíúàã õÿñòÿëèê äöøìöø àèëÿëÿðèí öçâëÿðèíÿ èéíÿ âóðóëóðäó. Ùàìûéà èéíÿ âóðìàã ö÷öí ÷îõëó äÿðìàí ëàçûì èäè. Áÿ’çè õÿñòÿëÿðèí øèøëÿðè åëÿ áÿðêèéèðäè êè, ÷ÿðòìÿê îëìóðäó âÿ áåëÿ øèøëÿð õÿñòÿëÿðÿ ÿçàá âåðèðäè. Ñîí ýöíëÿð èêè õÿñòÿäÿ åïèäåìèéàíûí éåíè áèð ôîðìàñû àøêàð îëóíìóøäó. Òàóíóí àü úèéÿð ôîðìàñû öçÿ ÷ûõìûøäû. Åëÿ áèðèíúè ýöíöí éûüûíúàüûíäà ùÿêèìëÿð áàøûíû èòèðìèø ïðåôåêò ðÿèñèíÿ éåíè ãîðóíìà ãàéäàëàðû ùàããûíäà ãÿðàð ãÿáóë åòäèðäèëÿð. Áó ãàéäàëàðà ÿñàñÿí õÿñòÿëèéèí àüûçäàí éîëóõìàñû âÿ àü úèéÿð ôîðìàñûíà ãàðøû òÿáäèðëÿð ýþðöëìÿëè èäè. Ùÿìèøÿêè êèìè èíäè äÿ ùàìû ÷àøûá ãàëìûøäû. Ùÿêèì àíàñûíà áàõäû. Àíàñûíûí ãîíóð ýþçëÿðè ìåùðèáàíëûãëà îíó ñöçäö. –Ãîðõìóðñàí êè, àíà? –Ìÿíèì éàøûìäà àäàìëàð ãîðõàã îëìóðëàð. –Ýöíëÿð óçàíûá, ìÿí èñÿ áöòöí ýöíö ÷þëäÿ îëóðàì. –Åâÿ ãàéûäàúàüûíû áèëÿíäÿ ýþçëÿéèðÿì, àç, éàõóä ÷îõ ýþçëÿìÿéèí äÿõëè éîõäóð. Àðâàäûíäàí áèð õÿáÿð âàðìû? –Ùÿ, àõûðûíúû òåëåãðàìäà éàçäûüûíà ýþðÿ ùÿð øåé éàõøûäûð. Áèëèðÿì êè, ìÿíè àðõàéûí åëÿìÿê ö÷öí áåëÿ éàçûá. Ãàïûíûí çÿíýè ÷àëûíäû. Ùÿêèì ýöëöìñÿäè âÿ àíàñû ýåäèá ãàïûíû à÷äû. Ãàïûíûí àüçûíäàíêû àëàãàðàíëûãäà Òàðó èðè ýþâäÿëè áîç àéûéà îõøàéûðäû. Ðéþ ãîíàüûíà éàçû ìàñàñûíûí àðõàñûíäà éåð ýþñòÿðäè, þçö èñÿ êðåñëîíóí àðõàñûíäà àéàã öñòÿ ãàëäû. Îòàãäàêû éåýàíÿ ëàìïà äà ìàñàíûí öñòöíäÿ, îíëàðûí èêèñèíèí àðàñûíäà èäè. Òàðó áèð áàø ìÿòëÿáÿ êå÷äè. –Áèëèðÿì êè, ñèçèíëÿ à÷ûã äàíûøìàã îëàð. Ùÿêèì áàøû èëÿ îíóí ñþçëÿðèíè òÿñäèãëÿäè. –Îí áåø ýöí, éàõóä áèð àéäàí ñîíðà áóðàäà ñèçÿ åùòèéàú ãàëìàéàúàã. Ìÿñÿëÿ åëÿ úèääèëÿøèá êè, ñèçèí èìêàíëàðûíûç ùå÷ÿ åíèð. –Äîüðóäóð, –äåéÿ ùÿêèì îíóí ôèêðèíÿ øÿðèê îëäó. –Ñÿùèééÿ õèäìÿòè ïèñäèð. Ñèçèí âàõòûíûç ÷àòìûð âÿ êþìÿê÷èëÿðèíèç äÿ éîõäóð. Ðéþ áó ôèêðè äÿ òÿñäèãëÿäè. –Õÿáÿð òóòìóøàì êè, ïðåôåêò èäàðÿñè èøÿ éàðàéàí àäàìëàðû úÿëá åäèá õèëàñåòìÿ äÿñòÿëÿðè éàðàòìàã èñòÿéèð. –Áó äà äöçýöí õÿáÿðäèð. Àììà íàðàçûëûã åäÿí ÷îõäóð âÿ ïðåôåêò ðÿèñè òÿðÿääöä åäèð. –Áÿëêÿ êþíöëëöëÿð äÿñòÿñè éàðàòìàã äàùà éàõøû îëàð? –Êþíöëëöëÿð äÿ ÷àüûðûëûá, àììà îíëàðûí ñàéû àçäûð. –×öíêè êþíöëëöëÿð ðÿñìè éîëëà âÿ èíàìñûç ÷àüðûëûá. Òÿøÿááöñêàðëàðûí þçëÿðè èø áàúàðìûðëàð. ×öíêè þçëÿðèíè áÿëàäàí óçàã ñàéûðëàð. Òàïäûãëàðû äÿðìàíëàðëà ùå÷ çþêÿìè äÿ ìöàëèúÿ åòìÿê îëìàç. Áåëÿ ýåòñÿ, îíëàðûí þçëÿðè äÿ, áèç äÿ ãûðûëàúàüûã. –Îëà áèëÿð, –äåéÿ Ðéþ úàâàá âåðäè. –Àììà îíëàð ìÿùáóñëàð ùàããûíäà äà ôèêèðëÿøèáëÿð. Àüûð èøëÿðäÿ ìÿùáóñëàðäàí èñòèôàäÿ åòìÿê èñòÿéèðëÿð. –Ìÿí èñòÿðäèì áåëÿ èøëÿð àçàä àäàìëàðà òàïøûðûëñûí. –Ìÿí äÿ áåëÿ èñòÿðäèì. Éàõøû, áÿñ ñèç íèéÿ áåëÿ ôèêèðëÿøèðñèíèç? –Ìÿùáóñëàðûí éåíèäÿí þëöìÿ ìÿùêóì îëóíìàñû ìÿíÿ àüûð ýÿëèð. Ðéþ Òàðóéà áàõûá ñîðóøäó: –Áÿñ íÿ ìÿñëÿùÿò ýþðöðñöíöç? –Êþíöëëö ñÿùèééÿ äÿñòÿëÿðè éàðàòìàã ö÷öí ïëàí ùàçûðëàìûøàì. Áó èøè ìÿíÿ ùÿâàëÿ åäèí âÿ øÿùÿð ðÿùáÿðëèéèíÿ òîõóíìàéàã, îíëàðûí èøè îíñóç äà ÷îõäóð. Ìÿíèì äîñòëàðûì áèðèíúè äÿñòÿéÿ ãîøóëóðëàð. Ìÿí äÿ îíëàðûí àðàñûíäà îëàúàüàì. –Ñèç þçöíöç äÿ éàõøû áèëèðñèíèç êè, áåëÿ òÿêëèôè ìÿìíóíèééÿòëÿ ãÿáóë åòìÿëèéÿì. Áèçèì ñÿíÿòèìèçèí áåëÿ âÿçèééÿòäÿ êþìÿéÿ åùòèéàúû îëóð. Ìÿí äàíûøûá ïðåôåêò èäàðÿñèíè ðàçû ñàëàðàì. ßñëèíäÿ ùå÷ îíëàðûí áàøãà ÷àðÿñè äÿ éîõäóð. Àììà... Ðéþ áèð àç ôèêèðëÿøèá ñþçöíÿ äàâàì åëÿäè: –Àììà þçöíöç éàõøû áèëèðñèíèç êè, áó èøäÿ þëöì ãîðõóñó âàð. Ùÿð ùàëäà ñèçè õÿáÿðäàð åòìÿê áîðúóìäóð. Éàõøû ýþòöð-ãîé åëÿìèøñèíèçìè? Òàðó ãîíóð ýþçëÿðèíè îíà çèëëÿéèá ñàêèò-ñàêèò áàõûðäû: –Ùÿêèì, Ïàíåëóíóí ìþèçÿñè ùàãäà íÿ ôèêèðäÿñèíèç? Ñóàë òÿáèè èäè âÿ Ðéþ äÿ òÿáèè áèð ñÿñëÿ úàâàá âåðäè:


42

–Þìðöìöí ÷îõó õÿñòÿõàíàëàðäà êå÷èá âÿ öìóìè úÿçà ôèêðè ìÿíÿ òàíûøäûð. Àììà, áèëèðñèíèçìè, õðèñòèàíëàð ùÿðäÿí áåëÿ äàíûøñàëàð äà, ÿñëèíäÿ ùå÷ âàõò áåë ôèêèðëÿøìèðëÿð. Îíëàðûí ôèêèðëÿðè ñþçëÿðèíäÿí éàõøû îëóð. –Ùÿð ùàëäà ñèç äÿ Ïàíåëó êèìèè ôèêèðëÿøèðñèíèç êè, òàóíóí éàõøû úÿùÿòëÿðè äÿ âàð, î àäàìëàðûí ýþçöíöí à÷ûð, îíëàðûí ôèêèðëÿøìÿéÿ ìÿúáóð åäèð! Ùÿêèì ñÿáèðñèçëèêëÿ áàøûíû éåëëÿäè. –Åëÿ áöòöí áÿøÿðè õÿñòÿëèêëÿð áåëÿäèð. Áöòöí áàøãà áÿëàëàð íåúÿäèðñÿ, òàóí äà åëÿäèð. Äîüðóäóð, áÿëà áÿ’çèëÿðèíÿ äÿðñ îëà áèëÿð. Àììà áÿëàíûí ýÿòèðäèéè àüðû-àúûíû ýþðÿíäÿí ñîíðà àíúàã äÿëè, êîð, éàõóä ãîðõàã àäàìëàð òàóíà òÿñëèì îëà áèëÿð. Ðéþ ñÿñèíè àçàúûã ãàëäûðìûøäûñà äà. Òàðó ýöëöìñÿéÿ-ýöëöìñÿéÿ îíó ñàêèòëÿøäèðìÿê èñòÿäè. –Éàõøû, –äåéÿ Ðéþ ÷èéèíëÿðèíè ÷ÿêäè. –Àììà ñèç ìÿíÿ úàâàá âåðìÿäèíèç. Éàõøû ôèêèðëÿøìèñèíèçìè? Òàðó êðåñëîñóíäà ãóðäàëàíûá, áàøûíû èðÿëèéÿ, èøûüà òÿðÿô óçàòäû. –Ùÿêèì, ñèç àëëàùà èíàíûðñûíûç? Áó äÿôÿ äÿ ñóàë òÿáèè ñóàë èäè, àììà úàâàáûíäà ùÿêèì òÿðÿääöä åäèðäè. –Õåéð, ùå÷ áèëìèðÿì íåúÿ èçàù åäèì? Ìÿíÿ åëÿ ýÿëèð êè, ãàðàíëûüà äöøìöøÿì âÿ áó ãàðàíëûüûí è÷èíäÿêèëÿðè ýþðìÿê èñòÿéèðÿì. Áó ìÿñÿëÿëÿðÿ ìàðàüûì ÷îõäàí ñþíöá. –Ñèçè Ïàíåëóäàí ôÿðãëÿíäèðÿí úÿùÿò äÿ åëÿ áóäóðìó? –Àüëûì êÿñìèð. Ïàíåëó äèíè òÿ’ëèì åäèð. Î úàí âåðÿí àäàìëàðû àç ýþðöá âÿ áóíà ýþðÿ äÿ àíúàã ùàããûí àäûíäàí äàíûøûð. Êÿíä êèëñÿñèíäÿ ýöíàùêàðëàðû ãÿáóë åäèá äèíëÿéÿí âÿ úàí âåðÿíëÿðèí áàøû öñòÿ äóðàí ùÿð áèð êåøèø åëÿ ìÿíèì êèìè ôèêèðëÿøèð. Áåëÿ àäàìëàð áÿëàíûí ìÿ’íàñûíû àðàìàçäàí ÿââÿë îíà ÷àðÿ ãûëìàüà ÷àëûøûðëàð. Ðéþ àéàüà ãàëõäû. Èíäè îíóí öçöíÿ èøûã äöøìöð, ñèôÿòè ýþðöíìöðäö. –Éàõøû, èíäè êè, ñóàëûìà úàâàá âåðìÿê èñòÿìÿäèíèç, ãàëñûí. Òàðó êðåñëîñóíäàí òÿðïÿíìÿäÿí ýöëöìñÿäè. –Îëàðìû ñóàëûíûçà ñóàëëà úàâàá âåðèì? Ðéþ äÿ ýöëöìñÿäè: –Ýþðöðÿì ñèðð ñàõëàìàüû ñåâèðñèíèç. Äåéèí ýÿëñèí. –Éàõøû, äåéèí ýþðÿê, èíäè êè, àëëàùà èíàíìûðñûíûç, áÿñ íÿ ö÷öí ùÿìèøÿ õåéèðõàùëûã åòìÿéÿ ÷àëûøûðñûíûç? Áÿëêÿ ñèçèí úàâàáûíûç ìÿíèì äÿ úàâàá òàïìàüûìà êþìÿê åëÿäè. Ðéþ èøûüà òÿðÿô ýÿëìÿäÿí äåäè êè, àðòûã áó ñóàëà úàâàá âåðèá. ßýÿð î ùÿð øåéÿ ãàäèð îëàí áèð àëëàùà èíàíìûø îëñà, õÿñòÿëÿðè ìöàëèúÿ åòìÿç âÿ îíëàðû àëëàùûí èõòèéàðûíà âåðÿðäè. Àëëàùà èíàíäûüûíû ýöìàí åäÿíëÿðèí ùå÷ áèðè, ëàï Ïàíåëóíóí þçö äÿ òàì èíàìà ìàëèê äåéèë. Ùå÷ êÿñ þçöíö òàìëûãëà àëëàùûí èõòèéàðûíà âåðìèð. Ðéþíöí þçö èñÿ äàùà äöçýöí éîë ñå÷äèéèíè ýöìàí åäèð, î áÿëàéà ãàðøû ìöáàðèçÿ àïàðûð. –Ùÿ! —äåéÿ Òàðó äèëëÿíäè. –Äåìÿëè, ñèçèí þç ñÿíÿòèíèç ùàããûíäà ôèêðèíèç áåëÿäèð? –Äåìÿê îëàð êè, áåëÿäèð, –äåéèá, Ðéþ îòàüûí èøûãëû òÿðÿôèíÿ êå÷äè. Òàðó àñòàúà ôèò ÷àëäû, ùÿêèì îíà áàõûá, ñþçöíÿ äàâàì åòäè. –Áÿëè, ôèêèðëÿøèðñèíèç êè, ãöðóðëà äàíûøûðàì. Àììà èíàíûí êè, ãöðóðóì äà ëàçûì îëàíäàí àðòûã äåéèë. Áàøûìà íÿëÿð ýÿëÿúÿéèíè âÿ áó ÿùâàëàòäàí ñîíðà íÿëÿð îëàúàüûíû áèëìèðÿì. Ùÿëÿëèê áèð îíó áèëèðÿì êè, õÿñòÿëÿðè ìöàëèúÿ åòìÿê ëàçûìäûð. Ñîíðà õÿñòÿëÿð äÿ, ìÿí äÿ îëóá-êå÷ÿíëÿðè ôèêèðëÿøÿúÿéèê. Èíäè èñÿ ÿí âàúèá ìÿñÿëÿ õÿñòÿëÿðèí ìöàëèúÿñèäèð. Ìÿí äÿ îíëàðû áàúàðäûüûì êèìè ãîðóéóðàì, âÿññÿëàì. –Êèìäÿí ãîðóéóðñóíóç? Ðéþ ïÿíúÿðÿéÿ òÿðÿô ÷åâðèëäè. Ùå÷ íÿ ýþðìÿñÿ äÿ, àðàëûäà ãàðàíëûã öôöãÿ ãàðûøìûø äÿíèçè äóéóðäó. Ùèññ åäèðäè êè, éîðóëóá âÿ åéíè âàõòäà þçöíöí ãÿðèáÿ, ìåùðèáàí ìöñàùèáè èëÿ ñÿìèìè ñþùáÿòÿ ýèðèøìÿê àðçóñóíó áàøûíäàí ãîâà áèëìèðäè. –Áèëìèðÿì êèìäÿí ãîðóéóðàì. Òàðó, àíä è÷èðÿì êè, áèëìèðÿì. Ùå÷ áó ñÿíÿòè íåúÿ ñå÷äèéèìè äÿ áèëìèðÿì. Ìöÿééÿí éàøäà áöòöí ýÿíúëÿð ïåøÿ ñå÷èðëÿð, ìÿíèì äÿ ãèñìÿòèìÿ áó ïåøÿ äöøöá. Áÿëêÿ äÿ ìÿíèì êèìè áèð àäàì, áèð ôÿùëÿ îüëó ö÷öí äàùà ÷ÿòèí áèð èø îëäóüóíäàí ãèñìÿòèìÿ äöøöá. Ñîíðà úàí âåðÿíëÿðè ýþðìÿëè îëäóì. Áÿ’çè àäàìëàð þëöìÿ å’òèðàç åäèðëÿð. Úàí âåðÿí áèð ãàäûíûí “Éîõ, ýåòìÿðÿì äåéÿ áàüûðäûüûíû ùå÷ åøèòìèñèíèç? Ìÿí èñÿ åøèòìèøÿì. ßââÿë ìÿíÿ åëÿ ýÿëèðäè êè, àäÿò åäÿ áèëìÿðÿì. Îíäà ýÿíú èäèì âÿ áöòöí òÿãñèðè ùÿéàòûí ãàíóíëàðûíäà ýþðöðäöì. Ñîíðà éàâàø-éàâàø éóìøàëäûì. Àììà éåíÿ äÿ úàí âåðÿí àäàìëàðà ëàãåéäëèêëÿ áàõà áèëìèðÿì. Äàùà íÿ äåéèì. Àììà ùÿð ùàëäà... Ðéþ ñþçöíö éàðûì÷ûã êÿñèá, éåðèíäÿ îòóðäó. Îíà åëÿ ýÿëèðäè êè, áîüàçû ãóðóéóá. –Ùÿð ùàëäà, íÿ? –ëåéÿ Òàðó àñòàúà ñîðóøäó. Ðéþ äèããÿòëÿ Òàðóéà áàõûá, òÿðÿääöäëÿ äàâàì åëäÿè.


43

–Ùÿð ùàëäà... çÿííèìúÿ, áó ñþùáÿòè ñèçèí êèìè áèð àäàì àíëàéà áèëÿð. Áèð ùàëäà êè, ùÿéàò ìÿñÿëÿñèíè þëöì ùÿëë åäèð, áÿëêÿ åëÿ àëëàùûí þçöíÿ äÿ ñÿðô åäÿð êè, àäàìëàð îíà èíàíìàñûí, ÿëëÿðèíè ýþéÿ à÷ûá êþìÿê ýþçëÿìÿêäÿíñÿ, âàð ãöââÿëÿðèíè òîïëàéûá, þëöìëÿ ìöáàðèçÿéÿ ýèðèøñèíëÿð. –Áÿëè, áàøà äöøöðÿì. Àììà ñèçèí ãÿëÿáÿëÿðèíèç ùÿìèøÿ ìöâÿããÿòè ãÿëÿáÿëÿð îëàúàã, âÿññÿëàì. Ðéþ òóòóëóðäó: –Áèëèðÿì, ùÿìèøÿ åëÿ îëàúàã. Àììà ìöáàðèçÿíè äàéàíäûðìàã ö÷öí áó äà áèð ÿñàñ äåéèë. –Äîüðóäóð, ìöáàðèçÿíè äàéàíäûðìàã îëìàç. Àììà áó òàóíà ýþðÿ äöøäöéöíöç âÿçèééÿòè äÿ òÿñÿââöð åäèðÿì. –Áÿëè, áþéöê ìÿüëóáèééÿòäèð. Òàðó áèð ìöääÿò ùÿêèìÿ áàõàíäàí ñîíðà àéàüà ãàëõûá, ãàïûéà òÿðÿô àääûìëàäû. Ðéþ äÿ îíóí àðõàñûíúà ýåòäè. Ùÿêèì éàõûíëàøàíäà Òàðó ýþçëÿðèíè äþøÿìÿéÿ äèêèá äåäè: –Áöòöí áóíëàðû êèìäÿí þéðÿíìèñèíèç, ùÿêèì? Ùÿêèì ôèêèðëÿøìÿäÿí úàâàá âåðäè: –ßçàá-ÿçèééÿòäÿí. Ðéþ îòàüûíûí ãàïûñûíû à÷äû, äÿùëèçÿ ÷ûõàíäà Òàðóéà äåäè êè, î äà àøàüû åíèð, ÿòðàô ìÿùÿëëÿäÿêè õÿñòÿëÿðäÿí áèðèíÿ áàø ÷ÿêìÿëèäèð. Òàðó îíóíëà ýåòìÿê èñòÿäèéèíè áèëäèðäè âÿ ùÿêèì ðàçûëàøäû. Äÿùëèçèí ãóðòàðàúàüûíäà ìàäàì Ðéþ îíëàðûí ãàðøûñûíà ÷ûõäû â Ðéþ Òàðóíó àíàñûíà òÿãäèì åòäè: –Äîñòóìäóð. –Ùÿ! ×îõ ýþçÿë, ñèçèíëÿ òàíûø îëìàüûìà ÷îõ øàäàì. Ðéþíöí àíàñû êå÷èá ýåäÿíäÿ Òàðó áèð äÿ ÷åâðèëèá îíà áàõäû. Ãàïûäàí ÷ûõàíäà Ðéþ ïèëëÿêÿíèí èøûüûíû éàíäûðìàã èñòÿäè. Àäÿòÿí äöéìÿñè áàñûëàíäàí áèð äÿãèãÿ ñîíðà ñþíÿí áó èøûã äà éàíìàäû. Ïèëëÿêÿí çèë ãàðàíëûã èäè. Ðéþ ôèêèðëÿøäè êè, éÿãèí ïèëëÿêÿí èøûãëàðûíû äà ãÿíàÿò ìÿãñÿäè èëÿ êÿñèáëÿð. Áèëìÿê îëìàçäû, ÷öíêè ñîí âàõòëàð åâëÿðäÿ äÿ, êö÷ÿëÿðäÿ äÿ ùÿð øåé õàðàá îëóðäó. Áÿëêÿ äÿ åâ õèäìÿò÷èëÿðè âÿ øÿùÿð ñàêèíëÿðè ùÿð øåéÿ áèýàíÿ éàíàøìàüà áàøëàéûáëàð. Ùÿêèìèí áàøãà ñÿáÿá àðàìàüà âàõòû ãàëìàäû, àðõàäàí Òàðóíóí ñÿñè åøèäèëäè: –Ùÿêèì, ýöëöíú ýþðöíñÿ äÿ, éåíÿ äÿ áèð ñþç äåìÿê èñòÿéèðÿì. Äåìÿê èñòÿéèðÿì êè, ñèç òàìàìèëÿ ùàãëûñûíûç. Ðéþ ãàðàíëûãäà ÷èéèíëÿðèíè ÷ÿêäè: –Äöçö, ìÿí þçöì ùå÷ íÿ äåéÿ áèëìÿðÿì. Éàõøû, áÿñ ñèç þçöíöç áó áàðÿäÿ íÿ áèëèðñèíèç? Òàðó úàâàá âåðäè: –Åù! Ìÿíäÿí ÷îõ øåé þéðÿíìÿê îëìàç. Ùÿêèì äàéàíäû âÿ àðõàäà Òàðóíóí àéàüû ñöðöøäö. Î ñÿíäÿëÿéèá Ðéþíöí ÷èéíèíäÿí òóòäó. Ðéþ ñîðóøäó: –Ñèçÿ åëÿ ýÿëèð êè, ùÿéàòûí ùÿð öçöíÿ áÿëÿäñèíèç? Ãàðàíëûãäàí Òàðóíóí ñàêèò ñÿñè åøèäèëäè: –Áÿëè. Îíëàð êö÷ÿéÿ ÷ûõàíäà ùèññ åòäèëÿð êè, ýåúÿäÿí õåéëè êå÷èáìèø, ñààò îí áèð îëàðäû. Øÿùÿðÿ ñöêóò ÷þêìöøäö. Ëàï óçàãäàí áèð òÿ’úèëè éàðäûì ìàøûíûíûí ñÿñè åøèäèëèðäè. Îíëàð ìàøûíà ìèíäèëÿð âÿ Ðéþ ìöùÿððèêè èøÿ ñàëäû. Òàðóéà äåäè: –Ýÿðÿê ñàáàù õÿñòÿõàíàéà ýÿëèá, éîëóõìàéà ãàðøû èéíÿ âóðäóðàñûíûç. Áó èøÿ ýèðèøìÿìèøäÿí ÿââÿë áèëìÿëèñèíèç êè, ñàü ãàëìàã èìêàíûíûç ö÷äÿ áèðäèð. –Ùÿêèì, ñèç þçöíöç äÿ éàõøû áèëèðñèíèç êè, áó õÿáÿðäàðëûãëàðûí ÿùÿìèééÿòè éîõäóð. Éöç èë ÿââÿë áèð Èðàí øÿùÿðèíèí áöòöí ÿùàëèñè òàóíäàí ãûðûëûá. Àíúàã øÿùÿðèí ìöðäÿøèðè ñàü ãàëûá âÿ àõûðà ãÿäÿð þç ïåøÿñèíÿ õèäìÿò åäèá. –Ñàäÿúÿ îëàðàã, îíóí áÿõòè ýÿòèðèá, ö÷äÿ áèð èìêàí áàø òóòóá. –Ùÿêèì òÿìêèíëè ñÿñëÿ úàâàá âåðäè. –ßñëèíÿ ãàëñà, ùÿéàòûí áó ñèðëÿðè ùàããûíäà ùàìûìûç ÷îõ àç øåé áèëèðèê. Îíëàð êÿíàð ìÿùÿëëÿéÿ ÷àòäûëàð. Ìàøûíûí èøûüû êèìñÿñèç êö÷ÿëÿðè èøûüà ãÿðã åäèðäè. Ìàøûí äàéàíäû. Ùÿêèì Òàðóäàí ñîðóøäó êè, õÿñòÿíèí éàíûíà ýåòìÿê èñòÿéèðìè? Òàðó úàâàá âåðäè êè, èñòÿéèð. Ìàøûíäàí äöøÿíäÿ öçëÿðèíÿ àçàúûã èøûã äöøäö. Ðéþ ãÿôèëäÿí äîñòéàíà ýöëöá ñîðóøäó: –Éàõøû, Òàðó, àõû ñèçè áó èøÿ ãîøóëìàüà íÿ âàäàð åäèð? –Áèëìèðÿì. Áÿëêÿ äÿ äàõèëè ùèññëÿðèì âàäàð åäèð. –Ùàíñû ùèññäèð î åëÿ? –Àíëàìàã ùèññè.


44

Òàðó öçöíö éàíà ÷åâèðäè âÿ ñèíÿýèð ãîúàíûí ìÿíçèëèíÿ ýèðÿíÿ ãÿäÿð ùÿêèì îíóí ñèôÿòèíè ýþðÿ áèëìÿäè. *** Åëÿ åðòÿñè ýöíäÿí Òàðó èøÿ áàøëàäû, áèðèíúè êþìÿê äÿñòÿñèíè òÿøêèë åòäè âÿ ùÿìÿí äÿñòÿäÿí ñîíðà ÷îõëó áàøãà äÿñòÿëÿð äÿ éàðàíäû. Áó ñàíèòàð äÿñòÿëÿðèíÿ þç äÿéÿðèíäÿí àðòûã ÿùÿìèééÿò âåðìÿê ôèêðèìèç éîõäóð. ßñëèíäÿ èñÿ áó ýöí øÿùÿð ñàêèíëÿðèíèí ÷îõó îíëàðûí ÿùÿìèééÿòèíè øèøèðòìÿéÿ ÷àëûøûðëàð. ßùâàëàòû ñþéëÿéÿí øÿõñ èñÿ áåëÿ ôèêèðäÿäèð êè, õåéèðõàù òÿøÿááöñëÿðèí ÿùÿìèééÿòèíè øèøèðòìÿêëÿ áó òÿøÿááöñëÿðÿ ñÿáÿá îëìóø áÿëàíûí ýöúöíö âÿ ÿùÿìèééÿòèíè äÿ èñòÿð-èñòÿìÿç øèøèðòìèø îëàð. Áåëÿ áèð òÿñÿââöð éàðàíàð êè, ýþçÿë òÿøÿááöñëÿð àç îëóð, ìÿúáóðèééÿòäÿí éàðàíûð, èíñàíëàðûí ôÿàëèééÿòèíäÿ ãÿääàðëûã âÿ áèýàíÿëèê äàùà ÷îõ ýþçÿ ÷àðïûð. Ìÿí áåëÿ áèð ôèêèðëÿ ðàçûëàøà áèëìÿðÿì. Äöíéàäàêû áöòöí áÿäõàùëûãëàð íàäàíëûãäàí éàðàíûð. Åëÿ õåéèðõàùëûüûí þçö àíëàøûëìàéàíäà áÿäõàùëûãäàí äà ïèñ íÿòèúÿ âåðÿ áèëÿð. Èíñàí òÿáèÿòèíäÿ õåéèð øÿðäÿí ýöúëöäöð, àììà ÿñàñ ìÿñÿëÿ áóíäà äåéèë. Ìÿñÿëÿ îíäàäûð êè, àäàìëàðäà àç éà ÷îõ íàäàíëûã îëóð âÿ ÿñë íàäàíëàð þçëÿðèíè ÷îõáèëìèø ñàéûðëàð. Ùÿð úöð áÿëà âÿ áÿäõàùëûãëàð, èíñàí þëäöðìÿê ãÿðàðû äà íàäàíëûãäàí äîüóð. Úàíèíèí ãÿëáè èøûãñûç âÿ êîð îëóð. Ýþçö ùÿéàò èøûüû âÿ ãÿëáè íóðëà äîëìàìûø áèð àäàìäàí íÿ õîø ÿìÿë, íÿ äÿ ÿñë ìÿùÿááÿò ýþçëÿìÿê îëìàç. Åëÿ áóíà ýþðÿ äÿ Òàðóíóí éàðàòäûüû ñàíèòàð äÿñòÿëÿðèí ÿùÿìèééÿòè ùàããûíäà àíúàã ùÿãèãè ñþç äåéèëìÿëèäèð. Ùÿìÿí äÿñòÿëÿðè ÿùÿìèééÿòñèç ñþç÷öëöêëÿ òÿ’ðèôëÿéèá, ýþéëÿðÿ ãàëäûðìàã ôèêðèíäÿ äåéèëèê. Àììà òàóíóí ÿçàá âåðèá ïàð÷àëàäûüû öðÿêëÿðèí òàðèõ÷èñè êèìè øÿðùèìèçè äàâàì åòäèðÿúÿéèê. Åëÿ ÿñëèíäÿ äÿ êþíöëëö ñàíèòàð äÿñòÿëÿðèíÿ ãîøóëàíëàð áþéöê òÿ’ðèôëÿðÿ ëàéèã äåéèëäèëÿð. ×öíêè îíëàðûí áàøãà ÷àðÿñè éîõ èäè âÿ áó äÿñòÿëÿðÿ ãîøóëìàìàã ìöìêöí äåéèëäè. Áó àäàìëàð øÿùÿð ñàêèíëÿðèíè èíàíäûðìàüà ÷àëûøûðäûëàð êè, òàóíóí ùÿð ãàïûíû äþéìÿñèíè ýþçëÿìÿê ëàçûì äåéèë âÿ öìóìè áÿëàéà ãàðøû ìöáàðèçÿ òÿäáèðëÿðèíÿ ùàìû ãîøóëìàëûäûð. ×öíêè òàóí àðòûã þç ñèôÿòèíè ýþñòÿðìèø, ùàìûíû ùÿäÿ àëòûíà àëìûøäû. Áó éàõøû ìÿñÿëÿäèð. Àììà èêè äÿôÿ èêèíèí äþðä îëäóüóíó òÿ’ëèì åòäèéè ö÷öí ìöÿëëèìè òÿ’ðèôëÿìÿçëÿð. Áÿëêÿ äÿ ìöÿëëèìè áåëÿ ýþçÿë áèð ïåøÿ ñå÷äèéèíÿ ýþðÿ òÿ’ðèôëÿìÿê ëàçûìäûð. Äåéÿê êè, Òàðó âÿ áàøãàëàðû äà èêè äÿôÿ èêèíèí ö÷ äåéèë, äþðä îëäóüóíó ñþéëÿìÿêëÿ õåéèðõàùëûã åäèðëÿð. Îíó äà äåéÿê êè, îíëàðûí áó ôÿàëèééÿòè ìöÿëëèìèí âÿ ìöÿëëèì òÿáèÿòëè áöòöí áàøãàëàðûíûí ôÿàëèééÿòè èëÿ åéíèäèð. ×îõ øöêöð êè. áåëÿ àäàìëàð òÿñÿââöð åòäèéèìèçäÿí äÿ ÷îõäóð. Ùÿð ùàëäà ìÿí áåëÿ ôèêèðëÿøèðÿì. Ìÿíÿ èðàä òóòà áèëÿðëÿð êè, àõû åëÿ àíëàð îëóð êè, èêè äÿôÿ èêèíèí äþðä îëäóüóíó ñþéëÿéÿíëÿðè þëöì úÿçàñû ýþçëÿéèð. Ìöÿëëèì äÿ áóíó éàõøû áèëèð. Ìÿñÿëÿ èêè äÿôÿ èêèíèí äîüðóäàí äà äþðä îëóá-îëìàäûüûíà èíàíìàãäàäûð. Þëöì ùÿäÿñè àëòûíà äöøìöø øÿùÿð ñàêèíëÿðè äÿ òàóíóí ïÿíúÿñèíäÿ îëóá-îëìàäûãëàðûíû áèëìÿëè âÿ áó áÿëàéà ãàðøû ìöáàðèçÿíè ãÿðàðëàøäûðìàëû èäèëÿð. Ùÿìÿí âàõò øÿùÿðèìèçäÿ ÷îõëó éåíè òÿ’ëèì÷èëÿð ìåéäàíà ÷ûõìûø âÿ øàéèÿ éàéìûøäûëàð êè, ùå÷ áèð úÿùäèí õåéðè éîõäóð, áÿëàéà òÿñëèì îëìàã ëàçûìäûð. Òàðó, Ðéþ âÿ îíëàðûí äîñòëàðû øàéèÿëÿðÿ úàâàá âåðèð âÿ ùÿð äÿôÿ áåëÿ ãÿòè áèð ãÿðàð ÷ûõàðûðäûëàð êè, íÿ éîëëà îëóðñà îëñóí, ìöáàðèçÿ àïàðìàã âÿ òÿñëèì îëìàìàã ëàçûìäûð. Ìöìêöí ãÿäÿð ÷àëûøûá èíñàí þëöìöíöí âÿ ÿáÿäè àéðûëûüûí ãàðøûñûíû àëìàã ýÿðÿêäè. Áóíëàðà íàèë îëìàã ö÷öí òàóíó ìÿüëóá åòìÿê ëàçûì èäè. Àúû äà îëñà, ùÿãèãÿò áåëÿ èäè. Åëÿ áóíà ýþðÿ äÿ ãîúà Êàñòåë, áöòöí ãöââÿ âÿ áàúàðûüûíû ñÿðô åäÿðÿê, åëÿ áóðàäàúà, ÿëäÿ îëàí âàñèòÿëÿðèí êþìÿéè èëÿ éîëóõìà ÿëåéùèíÿ éåíè âàêñèí èéíÿñè ùàçûðëàìàüà ÷àëûøûðäû. Ðéþ äÿ îíóíëà áèðýÿ öìèä åäèðäè êè, øÿùÿðäÿ éàéûëìûø òàóíóí þç ìèêðîáóíäàí èñòèôàäÿ åäèá, äàùà ñÿìÿðÿëè éåíè áèð âàêñèí èéíÿñè éàðàòìàã îëàð. ×öíêè ùàçûðêû òàóíóí ìèêðîáó åëìÿ ìÿ’ëóì îëàí òàóí ìèêðîáóíäàí, àçàúûã äà îëñà, ôÿðãëÿíèðäè. Êàñòåë öìèä åäèðäè êè, ñûíàã ìàääÿñèíè éàõûí âàõòäà ùàñèë åäÿ áèëÿúÿê. Ùå÷ âàõò ãÿùÿðÿìàíëûã èääèàñûíäà îëìàìûø Ãðàí èñÿ ñàíèòàð äÿñòÿëÿðè áèðëèéèíèí êàòèáëèê èøèíè þç þùäÿñèíÿ ýþòöðìöøäö. Òàðóíóí éàðàòäûüû äÿñòÿëÿðäÿí áÿ’çèëÿðè ÿùàëè ñûõ îëàí ìÿùÿëëÿëÿðäÿ éîëóõìàíûí ãàðøûñûíû àëìàã ö÷öí òÿäáèðëÿðäÿ èøòèðàê åäèðäèëÿð. Îíëàð òÿìèçëèéèí ãîðóíìàñûíà íÿçàðÿò åäèð, äÿðìàíëàíìàìûø äàì âÿ çèðçÿìèëÿðè ñèéàùûéà àëûðäûëàð. Áàøãà äÿñòÿëÿðèí öçâëÿðè èñÿ åâëÿðÿ ýåäÿí ùÿêèìëÿðè ìöøàéèÿò åäèð, òàóíëó õÿñòÿëÿðè äàøûéûð, ëàçûì ýÿëñÿ, ìöòÿõÿññèñ ÷àòûøìàéàíäà õÿñòÿëÿðè, éàõóä þëöëÿðè àïàðàí ìàøûíëàðû èäàðÿ åòìÿëè îëóðäóëàð. Áöòöí áó èøëÿð ö÷öí òÿëÿá îëóíàí ãåéäèééàò âÿ ñèéàùûëàøäûðìà èøëÿðè èëÿ Ãðàí ìÿøüóë îëóðäó.


45

Áèçÿ åëÿ ýÿëèð êè, Ðéþ éàõóä Òàðóäàí ôÿðãëè îëàðàã, Ãðàí êèìè áèð àäàì êþíöëëö ñàíèòàð äÿñòÿëÿðèíÿ ãîøóëìóø ôÿäàèëÿðè äàùà éàõøû òÿìñèë åäèðäè. Î, ñàíèòàð äÿñòÿñèíÿ ãîøóëìàüà òÿðÿääöäñöç ðàçûëûã âåðìèø âÿ áó èøÿ þç èðàäÿñè èëÿ ãîøóëìóøäó. Þçö äÿ áèð øÿðò ãîéìóøäó êè, àíúàã õûðäà èøëÿðëÿ ìÿøüóë îëàúàã. Éàøû ÷îõ îëäóüóíäàí àüûð èøëÿðÿ ãîøóëà áèëìÿçäè. Àõøàì ñààò àëòûäàí ñààò ñÿêêèçÿ ãÿäÿð þçöíö áó èøÿ ùÿñð åäÿ áèëÿðäè. Ðéþ ìåùðèáàíëûãëà îíà òÿøÿêêöð åëÿäèêäÿ èñÿ Ãðàí òÿÿúúöáëÿíèá äåìèøäè: “Áóðäà íÿ âàð êè? Øÿùÿðÿ òàóí éàéûëûá, ýÿðÿê áèç äÿ þçöìöçö ìöäàôèÿ åäÿê, àéäûí ìÿñÿëÿäèð. Åù! Êàø åëÿ áöòöí ìÿñÿëÿëÿð áåëÿ àéäûí îëàéäû! Áÿ’çÿí àõøàìëàð Ãðàí ãåéäèééàò èøëÿðèíè ãóðòàðàíäàí ñîíðà Ðéþ îíóíëà ñþùáÿò åäèðäè. Ñîíðà Òàðó äà îíëàðûí ñþùáÿòèíÿ ãîøóëìàüà áàøëàäû. Ãðàí îíëàðûí èêèñèíÿ äÿ öðÿê ãûçäûðûðäû. Ðéþ èëÿ Òàðó èñÿ òàíóíó àëÿìè ãàðûøäûðäûüû áèð âàõòäà Ãðàíûí ñÿáðëÿ äàâàì åòäèðäèéè éàðàäûúûëûüûíà õöñóñè ìàðàã ýþñòÿðèðäèëÿð. ßñëèíäÿ, ýÿðýèíëèêäÿí éàõà ãóðòàðìàã èñòÿéÿíäÿ äÿ îíëàð áó ìþâçóéà êå÷èðäèëÿð. Ùÿðäÿí Òàðó Ãðàíäàí ñîðóøóðäó: –ùÿ, Àìàçîí ãûç íåúÿäèð? Ãðàí èñÿ ñûõûíòûëû òÿáÿññöìëÿ ùÿìèøÿ åéíè úàâàáû âåðèðäè: –Ãûç àò áåëèíäÿäèð, àò ÷àïûð. Áèð àõøàì Ãðàí äåäè êè, Àìàçîí ãûçûí òÿñâèðèíäÿ èøëÿòäèéè “éàðàøûãëû ñþçöíö “øóõ ãàìÿòëè èôàäÿñè èëÿ ÿâÿç åòìÿéè ãÿðàðà àëûá. “Áó èôàäÿ èëÿ äàùà àéäûí òÿñÿââöð éàðàíûð äåéÿ î þçöíÿ ùàãã ãàçàíäûðìûøäû. Ñîíðàêû àõøàì èñÿ î, äöçÿëèø âåðäèéè èëê úöìëÿíè Ðéþ èëÿ Òàðóéà îõóäó: “Ýþçÿë áèð ìàé ñÿùÿðè ÿ’ëà áèð Àìàçîí àòûíà ìèíìèø øóõ ãàìÿòëè Àìàçîí ãûçû Áóëîí ìåøÿñèíèí ýöë-÷è÷ÿêëè õèéàáàíëàðûíû äîëàíûðäû. –Áåëÿ éàõøû äåéèë? Èíäè äàùà àéäûí òÿñÿââöð éàðàíûð. “Ìàé àéûíûí áèð ñÿùÿðè èôàäÿñèíè “áèð ìàé ñÿùÿðè èëÿ ÿâÿç åëÿìèøÿì, áåëÿ äàùà éûüúàìäûð. Ñîíðà î íèýàðàí îëìàüà áàøëàäû êè, “ÿ’ëà ñþçöíö äöçýöí ñå÷ìÿéèá. Îíóí ôèêðèíúÿ, áó ñþç éàõøû ñÿñëÿíìèðäè. Åëÿ áèð èôàäÿ òàïìàã ëàçûì èäè êè, îíóí òÿñÿââöðöíäÿêè éàðàøûãëû àòûí ÿêñè ùÿìÿí ñþçëÿ ýþðöíñöí. Ñîíðà “ÿçÿìÿòëè ñþçöíö ýþòöð-ãîé åëÿäè. Äàùà ñîíðà èñÿ “ïàðûëòûëû ñþçöíö äþíÿ-äþíÿ òÿêðàð åëÿéèá, ãÿðàðà ýÿëäè êè, áó ñþç äÿ àùÿíýÿ óéüóí ýÿëìèð. Íÿùàéÿò, áèð àõøàì òÿíòÿíÿëè ñÿñëÿ å’ëàí åëÿäè êè, àõòàðäûüû èôàäÿíè òàïà áèëèá: “Ãàðà ðÿíýëè àëàç àòû. Îíóí ôèêðèíúÿ, åëÿ ãàðà ðÿíýèí þçöíäÿ áèð ýþçÿëëèê ÿëàìÿòè âàð. –Éîõ, äöç ýÿëìèð, –äåéÿ Ðéþ äèëëÿíäè. –Íèéÿ àõû? –Àëàç ñþçöíöí þçö àòûí íþâöíö éîõ, ðÿíýèíè áèëäèðèð. –Ùàíñû ðÿíýäèð î åëÿ? –Äÿãèã áèëìèðÿì, ùÿð ùàëäà ãàðà ðÿíý äåéèë. Ãðàí éàìàí ïÿðò îëäó. Àç ñîíðà äåäè: –Ñàü îëóí, éàõøû êè, ñèçèíëÿ ìÿñëÿùÿòëÿøäèì. Þçöíöç ýþðöðñöíöç êè, íåúÿ ÷ÿòèí èøäèð. –Áÿñ “ýþç îõøàéàí èôàäÿñè íåúÿ, õîøóíóçà ýÿëèð? –äåéÿ Òàðó ñîðóøäó. Ãðàí îíà áàõäû âÿ ôèêèðëÿøÿ-ôèêèðëÿøÿ äåäè: –Ùÿ, äöç òàïìûñûíûç, áåëÿ éàõøûäûð. Îíóí öçöíÿ ìöëàéèì áèð òÿáÿññöì ãîíäó. Áèð ìöääÿò ñîíðà Ãðàí å’òèðàô åëÿäè êè, “ýöë÷è÷ÿêëè èôàäÿñè äÿ îíó íèýàðàí ãîéóá. Àõû î, Ìîíòåëàìàð âÿ Îðàí øÿùÿðëÿðèíäÿí áàøãà ùå÷ éåðè ýþðìÿéèá. Åëÿ áóíà ýþðÿ äÿ ùÿðäÿí äîñòëàðûíà ñóàë âåðèð, Áóëîí ìåøÿñèíèí íåúÿ ÷è÷ÿê à÷ìàñû ùàããûíäà òÿñÿââöð ãàçàíìàã èñòÿéèðäè. ßñëèíäÿ íÿ Ðéþ, íÿ äÿ Òàðó ùÿìÿí ìåøÿíèí íåúÿ ÷è÷ÿêëÿíìÿñèíè éàäëàðûíà ñàëà áèëìèðäèëÿð. Ãðàí èñÿ îíëàðûí éàääàøñûçëûüûíà òÿÿúúöáëÿíèá äåìèøäè: “Éàëíûç èíúÿñÿíÿò àäàìëàðû ìÿíçÿðÿéÿ äöçýöí òàìàøà åäÿ áèëèðëÿð. Áèð äÿôÿ ùÿêèì ýþðäö êè, Ãðàí éàìàí ñåâèíèð. Î, “ýöë-÷è÷ÿêëè èôàäÿñèíè “÷è÷ÿéÿ ãÿðã îëìóø èôàäÿñè èëÿ ÿâÿç åëÿìèøäè âÿ ÿëèíè îâóøäóðà-îâóøäóðà äåéèðäè: “Àõûð êè, òÿñÿââöð éàðàíûð, ìÿíçÿðÿ äóéóëóð. Òÿ’çèì åäèí, úÿíàáëàð! Î, úöìëÿíè òÿíòÿíÿ èëÿ îõóìàüà áàøëàäû: “Ýþçÿë áèð ìàé ñÿùÿðè ýþç îõøàéàí àëàç àòà ìèíìèø øóõ ãàìÿòëè Àìàçîí ãûçû Áóëîí ìåøÿñèíèí ÷è÷ÿéÿ ãÿðã îëìóø õèéàáàíëàðûíû äîëàíûðäû. Úöìëÿíè óúàäàí îõóéàíäàí ñîíðà àõûðûíúû ñþçëÿðèí àõûúû ñÿñëÿíìÿäèéèíè äóéóá, Ãðàí áèð àç êÿêÿëÿäè, ïÿðò îëóá, éåðèíäÿ îòóðäó. Ñîíðà åâÿ ãàéûòìàã ö÷öí ùÿêèìäÿí èúàçÿ èñòÿäè, ôèêèðëÿøìÿê ö÷öí ñàêèò ýóøÿéÿ ÷ÿêèëìÿëè èäè. Åëÿ ùÿìÿí ýöíëÿð ìÿ’ëóì îëäó êè, Ãðàí þç èø éåðèíäÿ ùóøñóçëóã åäèð âÿ áÿëÿäèééÿ èäàðÿñèíäÿ èø÷èëÿðèí àçàëäûüû áèð âàõòäà îíóí ïèñ èøëÿìÿñè èäàðÿäÿ íàðàçûëûüà ñÿáÿá îëóá. Ãðàíûí èøëÿäèéè øþ’áÿíèí èøëÿðè ëÿíýèìÿéÿ áàøëàìûøäû âÿ ìöäèð îíó ÷àüûðûá äàíëàìûøäû êè, àëäûüû ÿìÿê ùàããûíà ýþðÿ öçÿðèíÿ äöøÿí âÿçèôÿíèí þùäÿñèíäÿí ýÿëìÿëèäèð. Ìöäèð ùÿì äÿ áåëÿ áèð õÿáÿðäàðëûã åëÿìèøäè: “Åøèòäèì êè, ñèç èøäÿí ñîíðà êþíöëëö ñàíèòàð äÿñòÿëÿðèíäÿ ÷àëûøûðñûíûç. Áó ñèçèí þç èøèíèçäèð. Ìÿíèì èøèì èñÿ áóäóð êè, ñèçè èäàðÿäÿêè âÿçèôÿíèçÿ äöçýöí


46

ÿìÿë åòìÿéÿ ÷àüûðûì. Áåëÿ àüûð áèð âÿçèééÿòäÿ ùÿð êÿñèí ÿí ñÿìÿðÿëè èøè þç âÿçèôÿñèíÿ äöçýöí ÿìÿë åòìÿñèäèð. ßýÿð áåëÿ îëìàñà, ÿëàâÿ õèäìÿòëÿð äÿ áèð ÿùÿìèééÿò âåðìÿç. –Ìöäèð ùàãëûäûð, –äåéèá Ãðàí Ðéþéÿ áàõäû. –Áÿëè, ìöäèð ùàãëûäûð. –Ôèêðèì éàìàí ãàðûøûá, áèëìèðÿì áó úöìëÿíèí àõûíû íåúÿ ñÿëèãÿéÿ ñàëûì. Î ôèêèðëÿøèðäè êè, “Áóëîí ñþçöíö èõòèñàð åëÿñèí, ÷öíêè “ìåøÿ ñþçö áþéöê ùÿðôëÿ éàçûëñà, ùàíñû ìåøÿäÿí ñþç ýåòäèéè àíëàøûëàúàã. Îíäà áåëÿ îõóíàúàã: “Ìåøÿíèí ÷è÷ÿéÿ ãÿðã îëìóø õèéàáàíëàðû. Éåíÿ äÿ “ìåøÿ ñþçöíöí âÿçèééÿòè íèýàðàí÷ûëûã éàðàäûðäû. Áÿ’çè àõøàìëàð Ãðàí Ðéþäÿí äÿ éîðüóí ýþðöíöðäö. Áÿëè, î, óéüóí ñþç âÿ èôàäÿ ñå÷ìÿêäÿí éîðóëóð, ñàíèòàð äÿñòÿëÿðèíèí éàçû-ïîçó èøëÿðèíèí äÿ þùäÿñèíäÿí ýÿëìÿéÿ ÷àëûøûðäû. Ùÿð àõøàì ìÿ’ëóìàò âÿðÿãëÿðèíè éîõëàéûð, ñàíèòàð äÿñòÿëÿðèíèí ôÿàëèééÿòèíäÿí äÿãèã íÿòèúÿ ÷ûõàðìàüà ñÿ’é åäèðäè. Áÿ’çÿí î Ðéþíö àõòàðûð, õÿñòÿõàíàëàðäàí áèðèíäÿ òàïûð, èäàðÿëÿðäÿí éàõóä òèáá ìÿíòÿãÿëÿðèíäÿí áèðèíäÿ îíà áèð èø ìàñàñû àéðûëìàñûíû õàùèø åäèðäè. Ñîíðà èñÿ îíóí ö÷öí àéðûëìûø ìàñàíûí àðõàñûíà êå÷èð, þç èäàðÿñèíäÿ èøëÿäèéè êèìè ôÿàëèééÿòÿ áàøëàéûð, éàçäûüû âÿðÿãëÿðèí ìöðÿêêÿáèíè ãóðóòìàã ö÷öí îíëàðû äÿðìàí âÿ õÿñòÿëèê èéè áàñìûø îòàüûí ùàâàñûíäà éåëëÿéèðäè. Î, ãÿòèééÿòëÿ ÷àëûøûðäû êè, Àìàçîí ãûçû ùàããûíäà éîõ, ìÿøüóë îëäóüó èøè ôèêèðëÿøñèí. ßýÿð äîüðóäàí äà èíñàíëàð íöìóíÿ ö÷öí áèð ãÿùðÿìàí îáðàçû ñå÷ìÿëèäèðñÿ âÿ áèçèì áó òàðèõ÷ÿéÿ äÿ áåëÿ áèð îáðàç âàúèáäèðñÿ, áèç åëÿ áó ñàäÿ èíñàíûí îáðàçûûí òÿêëèô åäÿðäèê. Îíóí øÿõñèíäÿ õåéèðõàù âÿ öçäÿ ýöëöíú ýþðöíÿí áèð îáðàç éàøàéûð. Áåëÿ áèð ãÿðàð ùÿãèãÿòÿ äàùà éàõûí îëàð, èêè äÿôÿ èêèíèí íÿòèúÿäÿ äþðä îëäóüóíó ýþñòÿðÿð,ãÿùðÿìàíëûüû èñÿ þç éåðèíÿ, éÿ’íè èêèíúè éåðÿ ÷ÿêÿð. Áÿëè, ãÿùðÿìàíëûã þí ïëàíäà äåéèë, àíúàã àðõà ïëàíäà ýþðöíìÿëèäèð. Áåëÿ áèð ãÿðàð ùÿì äÿ áèçèì òàðèõ÷ÿíèí ìàùèééÿòèíè à÷àð. Áó ìàùèééÿò èñÿ àíúàã õîø ùèññëÿðÿ åòìÿëè, éÿ’íè íÿ òàìàì ïèñ, íÿ äÿ òàìàì éàõøû êèìè ãÿëÿìÿ àëûíàí ùèññëÿðÿ õèäìÿò åòìÿìÿëèäèð. Ùÿêèì Ðéþ áåëÿ ôèêèðëÿøèðäè âÿ òàóíëó øÿùÿðÿ ðàäèî âÿ ãÿçåòëÿð âàñèòÿñèëÿ êÿíàðäàí ýþíäÿðèëÿí ìöðàúèÿò âÿ îâóíäóðìàëàðû åøèòäèêúÿ þç ôèêðèíÿ ùàãã ãàçàíäûðûðäû. Ùàâà âÿ àâòîìîáèë éîëëàðû èëÿ ýþíäÿðèëÿí êþìÿêëÿðÿ, ìÿòáóàò âÿ ðàäèî äàëüàëàðû èëÿ àõàí ãàéüûêåø âÿ àòÿøèí ÷ûõûøëàðà áàõìàéàðàã, øÿùÿð áöòöí äöíéàäàí óçàã äöøìöø áèð ãÿðèáÿ áíçÿéèðäè. Áåëÿ ÷ûõûøëàð ùÿêèìè ÿñÿáèëÿøäèðèðäè. Äîüðóäóð, î áèëèðäè êè, äåéèëÿí âÿ éàçûëàí ñþçëÿðäÿ ðèéàêàðëûã éîõäóð. Áó ñþçëÿð ëàçûìû òÿðçäÿ, ëàçûìû äèëëÿ äåéèëìèðäè. Áåëÿ ÷ûõûøëàðäà Ãðàíûí êè÷èê òÿøÿááöñöíöí ìàùèééÿòè äóéóëìóð, òàóí éàéûëìûø áèð øÿùÿðäÿ Ãðàí êèìè àäàìëàðûí ôÿäàêàðëûüû íÿçÿðÿ àëûíìûðäû. Áÿ’çÿí ýåúÿ éàðûñû, øÿùÿðèí ñöêóòà äàëäûüû âàõò, àçàúûã éóõóëàìàãäàí þòðö éåðèíÿ ýèðìÿçäÿí ÿââÿë ùÿêèì Ðéþ ðàäèîéà ãóëàã àñûðäû. Î, ìèí êèëîìåòðëÿðëÿ óçàãäàí ýÿëÿí íàìÿ’ëóì ñÿñëÿðèí ìåùðèáàí êÿëìÿëÿðèíè åøèäèðäè. Áó ñÿñëÿð íÿ ãÿäÿð ñÿìèìè îëñà äà, óçàãäàêû ùÿìÿí àäàìëàð ýþçëÿðè èëÿ ýþðÿ áèëìÿäèêëÿðè àüðû-àúûíû áþëöøÿ áèëìÿçäèëÿð. Ùàìû “Îðàí! Îðàí! äåéèðäè. Áó ÷àüûðûøëàð äÿíèçëÿð àøûá ýÿëñÿ äÿ, áèð ÿùÿìèééÿòè éîõ èäè. Îíëàð àíúàã íàðàùàòëûã ýÿòèðèð, àéðûëûüûí òÿ’ñèðè èëÿ Ãðàí, ùÿì äÿ áó òàðèõ÷ÿíè éàçàíûí þçö éàä àäàìëàðà äþíöðäöëÿð. “Îðàí! Îðàí!.. Ùÿ, éàõøû, íÿ îëñóí, –äåéÿ ùÿêèì ôèêèðëÿøèðäè. –Àíúàã Îðàíëûëàð áèëèð êè, éà áèðýÿ éàøàìàëû, éà äà áèðýÿ þëìÿëèäèðëÿð, áàøãà áèð ÷àðÿ éîõäóð. ×þëäÿêèëÿð ÷îõ óçàã äöøöáëÿð. Òàóíóí âàð ãöââÿñèíè òîïëàéûá úèääè ùöúóìà êå÷ìÿñè âÿ øÿùÿðè ÿëÿ êå÷èðìÿñèíèí òÿñâèðèíäÿí ÿââÿë, ùÿëÿ äÿ þçöíö éàä ñàéàí, áó øÿùÿðäÿí âÿ õÿñòÿëèêäÿí éàõà ãóðòàðìàã ö÷öí ùÿëÿ äÿ úàíôÿøàíëûã åäÿí Ðàìáåð êèìè àäàìëàðäàí äà äàíûøìàã ëàçûìäûð. Îíëàð òàóíà ÿñèð äöøìÿê èñòÿìèðäèëÿð âÿ áó àðçó áàøãàëàðûíûí éàøàìàã àðçóñóíäàí ýöúëö äåéèëäè. Áåëÿ úÿùäëÿðëÿ ìöãàéèñÿäÿ, áèçèì ôèêðèìèçúÿ, áàøãàëàðûíûí ôÿäàêàðëûüû äàùà àéäûí íÿçÿðÿ ÷àðïìàëû èäè. Ðàìáåð ÷àëûøûðäû êè, òàóíà ÿñèð äöøìÿñèí. Ãàíóíó éîëëàðëà øÿùÿðäÿí ÷ûõìàüûí ìöìêöí îëìàäûüûíû äóéàíäàí ñîíðà î Ðéþéÿ äåìèøäè êè, ãåéðè-ãàíóíè éîëëàðà ÿë àòìàã ôèêðèíäÿäèð. Æóðíàëèñò ÿââÿëúÿ êàôå õèäìÿò÷èëÿðèíÿ ìöðàúèÿò åëÿìèøäè. ×öíêè êàôå õèäìÿò÷èëÿðè ùÿð ìÿñÿëÿäÿí ùàëû îëóðëàð. Àììà îíóí ìöðàúèÿò åëÿäèéè èëê õèäìÿò÷èëÿð äÿ áó úöð èøëÿðÿ ýþðÿ úèääè úÿçà òÿäáèðëÿðè òÿäáèã îëóíäóüóíäàí õÿáÿðäàð èäèëÿð. Áàøãà áèðèñè èñÿ îíó àðàãàðûøäûðàí ùåñàá åëÿìèøäè. Àíúàã Ðéþíöí îòàüûíäà Êîòàðëà ýþðöøÿíäÿí ñîíðà àçàúûã áÿõòè ýÿòèðäè. Ùÿìèí ýöí î Ðéþéÿ áàøãà èäàðÿëÿðÿ äÿ áàø ÷ÿêìÿñè âÿ éåíÿ äÿ áèð íÿòèúÿ ÿëäÿ åäÿ áèëìÿìÿñè ùàããûíäà äàíûøûðäû. Áèð íå÷ÿ ýöí ñîíðà Êîòàð êö÷ÿäÿ Ðàìáåðÿ ðàñò ýÿëäè âÿ õåéèðõàù áèð ÿäà èëÿ ñîðóøäó:


47

–Ùÿëÿ áèð øåé ÷ûõìûð? –Éîõ, áèð øåé ÷ûõìûð. –Èäàðÿ èø÷èëÿðèíÿ öìèä åëÿìÿéèí. Îíëàð áàøà äöøÿí äåéèëëÿð. –Áèëèðÿì. Ìÿí áàøãà áèð éîë àõòàðûðàì. Àììà áó éîëó òàïìàã äà ÷ÿòèíäèð. –Ùÿ! Áàøà äöøöðÿì, –äåéÿ Êîòàð úàâàá âåðäè. Ñîíðà î Ðàìáåðÿ äåäè êè, ÷ûõûø éîëó áèëèð. Ðàìáåðèí òÿÿúúöáëÿíäèéèíè ýþðöá, èçàù åëÿäè êè, óçóí èëëÿðäèð Îðàíûí áöòöí êàôåëÿðèíÿ áàø ÷ÿêèð âÿ áó êàôåëÿðäÿ äîñòëàðû âàð, áåëÿ èøëÿðëÿ ìÿøüóë îëàí áèð òÿøêèëàòûí ìþâúóä îëäóüóíäàí õÿáÿðäàðäûð. Ìÿñÿëÿ áóðàñûíäàäûð êè, ãàçàíúû õÿðúèíè þäÿéÿ áèëìÿäèéèíÿ ýþðÿ Êîòàð àç òàïûëàí ìàëëàðûí àëâåðèíÿ ãóðøàíìûøäû. î úöðáÿúöð ñèãàðåòëÿð, êåéôèééÿòñèç ñïèðò àëûá-ñàòûð âÿ áó ìàëëàðûí ãèéìÿòè ýåòäèêúÿ àðòäûüûíäàí õåéëè ïóë ãàçàíìûøäû. –Éÿ’íè ñèç ÿìèíñèíèç êè, áåëÿ áèð òÿøêèëàò âàð? –Áÿëè, ìÿíèì þçöìÿ òÿêëèô åäèáëÿð. –Ñèç äÿ ýåòìÿê èñòÿìÿäèíèç? –Òÿÿúúöáëÿíìÿéèí, –äåéÿ Êîòàð ìöëàéèì ñÿñëÿ úàâàá âåðäè. –ìÿíèì ýåòìÿìÿéèìèí ñÿáÿáè âàð. – Úöç’è áèð ñöêóòäàí ñîíðà ñîðóøäó: –Áÿñ íèéÿ ñîðóøìóðñóíóç êè, ýåòìÿìÿéèìÿ ñÿáÿá íÿäèð? –Ìÿíúÿ áóíóí ìÿíÿ äÿõëè éîõäóð, –äåéÿ Ðàìáåð úàâàá âåðäè. –Áèð úÿùÿòäÿí, äîüðóäàí äà, áóíóí ñèçÿ äÿõëè éîõäóð. Áàøãà áèð úÿùÿòäÿí èñÿ... Õöëàñÿ, ÿñàñ ìÿñÿëÿ áóäóð êè, òàóí áàøëàéàíäàí áÿðè ìÿí þçöìö áóðàäà äàùà àðõàéûí ùèññ åäèðÿì. Ðàìáåð îíóí ñþçëÿðèíÿ ãóëàã àñûá, ñîðóøäó: –Éàõøû, ùÿìÿí òÿøêèëàòà íåúÿ ýåòìÿê îëàð? –Åù! ×ÿòèí ìÿñÿëÿäèð, ýÿðÿê áèð éåðäÿ ýåäÿê. Àõøàì ñààò äþðä èäè. Èñòèäÿí àäàì áîüóëóðäó. Ìàüàçàëàðûí ãàïûëàðû áàüëàíìûø, êö÷ÿëÿð èñÿ áîøàëìûøäû. Êîòàðëà Ðàìáåð äàðûñãàë êö÷ÿëÿðÿ åíèá, äèíèá-äàíûøìàäàí õåéëè éîë ýåòäèëÿð. Ýöíöí áåëÿ ÷àüûíäà òàóí ýþçÿ ÷àðïìûðäû. Åëÿ õÿñòÿëèêäÿí ÿââÿëêè éàé ýöíëÿðèíäÿ äÿ øÿùÿð áåëÿ ñàêèò, ðÿíýëÿð ñþíöê ýþðöíöðäö. Èíäè èñÿ áèëìÿê îëìóðäó êè, ùàâàéà àüûðëûã ýÿòèðÿí þëöì ãîðõóñó èäè, éîõñà èñòè âÿ òîçàíàã. Òàóíó ýþðÿ áèëìÿê ö÷öí ìöøàùèäÿ âÿ äöøöíúÿ ýÿðÿêäèð. Îíóí äà íÿçÿðÿ ÷àðïàí ÿëàìÿòëÿðè âàð. Ìÿñÿëÿí, õÿñòÿëèéÿ õîø ìöíàñèáÿòèíè ýèçëÿìÿéÿí Êîòàð Ðàìáåðÿ ñþéëÿäè êè, àäÿòÿí áåëÿ âàõòëàðäà èñòèäÿí ëÿùëÿéÿí èòëÿð åâëÿðèí ýèðÿúÿêëÿðèíäÿêè êþëýÿëÿðäÿ ñÿðèíëèê àõòàðûð, äþøÿìÿéÿ óçàíûá, ìöðýö âóðóðäóëàð. Èíäè èòëÿð éîõà ÷ûõûáëàð. Îíëàð Ïàëìà áóëâàðû èëÿ ýÿëèá Àðì ìåéäàíûíû êå÷äèëÿð âÿ Ìàðèí ìÿùÿëëÿñèíÿ òÿðÿô öç òóòäóëàð. Ñîë öçäÿ äèâàðëàðû éàøûë ðÿíýÿ áîéàíìûø, ñàðû êþëýÿëèêëè áèð êàôå âàðäû. Îíëàð àëûíëàðûíûí òÿðèíè ñèëèá, è÷ÿðè êå÷äèëÿð. Éàøûë þðòöêëö ìàñàíûí àðõàñûíäàêû éöíýöë ñòóëëàðäà îòóðäóëàð. Çàë òàìàì áîø èäè. È÷ÿðèäÿ ó÷óøàí ìèë÷ÿêëÿðèí ñÿñè åøèäèëèðäè. Êàññàíûí éàíûíäàêû ñàðû ðÿíýëè ãÿôÿñäÿ òöêö òþêöëìöø, ÿëäÿí äöøìöø áèð òóòóãóøó ìöðýöëÿéèðäè. ×èðêëè, ùþðöì÷ÿê òîðó áàñìûø äèâàðëàðäàí èñÿ äþéöø ñÿùíÿëÿðè òÿñâèð îëóíìóø êþùíÿ òàáëîëàð àñûëìûøäû. Àç ãàëà áöòöí ìàñàëàðûí, ùÿòòà àðõàñûíäà îòóðäóãëàðû ìàñàíûí äà öñòöíäÿêè áóëàøûã òîéóã àéàãëàðûíûí èçëÿðèíè ýþðöá, Ðàìáåð òÿÿúúöáëÿíìèøäè. Åëÿ áó âàõò ãàðàíëûã êöíúëÿðèí áèðèñèíäÿí éàðàøûãëû áèð õîðóç ÷ûõäû âÿ èçëÿðèí ìÿíøÿè ìÿ’ëóì îëäó. È÷ÿðèäÿ áîüàíàã äàùà ÷îõ ùèññ îëóíóðäó. Êîòàð ïåíúÿéèíè ÷ûõàðäû âÿ ÿëèíè ìàñàéà äþéäö. Çàëûí êöíúöíäÿêè ãàïûäàí óçóí, ãàðà äþøëöéöí àðõàñûíäà èòìèø ãûñàáîé áèð êèøè ÷ûõäû. Î, Êîòàðû ýþðöá, óçàãäàí ñàëàìëàøäû âÿ àéàüû àëòûíäà ôûðëàíàí õîðóçà áèð òÿïèê èëèøäèðèá, èðÿëèéÿ ýÿëäè, ñÿñèíè õîðóçóí ãûüûëòûñûíà ãîøóá, ãîíàãëàðûí íÿ ñèôàðèø åëÿìÿê èñòÿäèêëÿðèíè ñîðóøäó. Êîòàð àü øÿðàá ñèôàðèø åòäè âÿ Ãàðñèéà àäëû áèð íÿôÿðè ñîðóøäó. õèäìÿò÷è úàâàá âåðäè êè, ùÿìÿí àäàì áèð íå÷ÿ ýöíäöð êàôåéÿ ýÿëìèð. –Ñèçúÿ áó àõøàì ýÿëÿúÿê? –äåéÿ Êîòàð ñîðóøäó. –Äåéÿ áèëìÿðÿì. Éàõøû, ñèç þçöíöç îíóí íÿ âàõòëàð ýÿëäèéèíè áèëèðñèíèç? –Áèëèðÿì, àììà ìÿñÿëÿ îíäà äåéèë. Áó äîñòóìó îíóíëà ýþðöøäöðìÿê èñòÿéèðäèì. Õèäìÿò÷è éàø ÿëèíè äþøëöéöí ÿòÿéèíÿ ñèëÿ-ñèëÿ ñîðóøäó. –Ùÿ! Áó úÿíàá äà ùÿìÿí èøëÿðëÿ ìÿøüóëäóð? –Åëÿäèð, –äåéÿ Êîòàð úàâàá âåðäè. –Éàõøû, îíäà áó àõøàì ýÿëèí. Óøàã ýþíäÿðèá ÷àüûðòäûðàðàì îíó. Ãàïûäàí ÷ûõàíäà Ðàìáåð Êîòàðäàí ùàíñû “èøëÿðäÿí ñþùáÿò ýåòäèéèíè ñîðóøäó. –Ãà÷àã ìàëäàí ñþùáÿò ýåäèð. Îíëàð øÿùÿð ãàïûëàðûíäàí ìàë êå÷èðèð âÿ éàõøûúà ïóë ãàçàíûðëàð. –Äåìÿëè, ýèçëè ÿëàãÿëÿðè âàð?


48

–ßëáÿòòÿ. Àõøàì öñòö êàôåíèí êþëýÿëèéè ãàëäûðûëìûøäû. Ãÿôÿñäÿêè òóòóãóøó úûüûëòûëû ñÿñèíè çàëû äîëäóðìóø ãûñàãîë êþéíÿêëè ìöøòÿðèëÿðèí ñÿñèíÿ ãàòûðäû. Ìöøòÿðèëÿðäÿí áèðè–áàøûíà ùÿñèð øëéàïà êå÷èðìèø, ýöíäÿí éàíìûø ñèíÿñè à÷ûã ãàëìûø áèð êèøè Êîòàðû ýþðÿí êèìè àéàüà ãàëõäû. Òÿõìèíÿí îòóç éàøû îëàðäû, öçö óçóíñîâ âÿ ãàðàøûí èäè, õûðäà ãàðà ýþçëÿðè, àü äèøëÿðè äÿ äèããÿòè úÿëá åëÿéèðäè. Áàðìàãëàðûíà èêè-ö÷ öçöê êå÷èðìèøäè. Î éàõûíëàøûá äåäè: –Ñàëàì. Ýÿëèí, àéàã öñòö áèð øåé è÷ÿê. Îíëàð áàðûí ãàðøûñûíäà äèíèá-äàíûøìàäàí àäàìà ö÷ ãÿäÿù è÷äèëÿð. –Áÿëêÿ ÷þëÿ ÷ûõàã? –äåéÿ Ãàðñèéà äèëëÿíäè. Ãàïûäàí ÷ûõàíäà Ãàðñèéà Êîòàðäàí íÿ ö÷öí ýÿëäèêëÿðèíè ñîðóøäó. Êîòàð èñÿ îíà èçàù åëÿäè êè, Ðàìáåðè îíóí éàíûíà ìàë àëìàã ö÷öí äåéèë, øÿùÿðäÿí ÷ûõìàã ìÿãñÿäè èëÿ ýÿòèðèá. Ãàðñèéà ñèãàðåòèíè òöñòöëÿäÿ-òöñòöëÿäÿ èðÿëèëÿéèðäè. Î, ñóàëëàð âåðèð, Ðàìáåðèí þçöíö ýþðìöðìöø êèìè îíäàí äàíûøàðêÿí, “ùÿìÿí àäàì äåéÿ ìöðàúèÿò åäèðäè. Àõûðäà ñîðóøäó: –Éàõøû, áÿñ íèéÿ ýåòìÿê èñòÿéèð? –Àðâàäû Ôðàíñàäà ãàëûá. –Áåëÿ äå! Àç ñîíðà Ãàðñèà éåíÿ ñóàë âåðäè: –Áÿñ ñÿíÿòè íÿäèð? –Æóðíàëèñòäèð. –×îõäàíûøàí îëóð æóðíàëèñòëÿð. Ðàìáåð äèíìÿäè. Êîòàð úàâàá âåðäè: –Äîñò àäàìäûð. Ñîíðà äèíèá-äàíûøìàäàí õåéëè ýåòäèëÿð. Äÿìèð ÷ÿð÷èâÿéÿ àëûíìûø ñàùèë ñÿêèñèíÿ ÷àòäûëàð. Îíëàð êè÷èúèê áèð áóôåòÿ òÿðÿô áóðóëäóëàð. Áóðàäà ñàðäèí áàëûüû ãûçàðäûá ñàòûðäûëàð âÿ áàëûüûí èéè êö÷ÿéÿ éàéûëìûøäû. Ãàðñèà äèëëÿíäè: –Ùÿð ùàëäà áó èøëÿ ìÿí éîõ, Ðàóë ìÿøüóë îëóð. Ýÿðÿê îíó àõòàðûá òàïàì. Îíó òàïìàã äà ÷ÿòèí ìÿñÿëÿäèð. Êîòàð èøýöçàð áèð ñÿñëÿ ñîðóøäó: –Ýèçëÿíèð éÿ’íè? Ãàðñèà úàâàá âåðìÿäè. Áóôåòÿ ÷àòàíäà Ãàðñèà îíëàðà òÿðÿô ÷åâðèëäè âÿ èëê äÿôÿ Ðàìáåðÿ ìöðàúèÿò åëÿäè: –Áèðèñè ýöí ñààò îí áèðäÿ, øÿùÿðèí éóõàðû ùèññÿñèíäÿ ýþìðöê èäàðÿñèíèí òèíèíäÿ ýþðöøÿðèê. Àéðûëûá ýåòìÿê èñòÿéÿíäÿ ãÿôèëäÿí ýåðè äþíäö âÿ îíëàðà äåäè: –Àììà õÿðúèíèç ÷ûõàúàã. Î øÿðò êÿñèðäè. Ðàìáåð úàâàá âåðäè: –Ìÿ’ëóì ìÿñÿëÿäèð. Àç ñîíðà æóðíàëèñò Êîòàðà òÿøÿêêöð åëÿäè. Êîòàð èñÿ ìåùðèáàí áèð ýþðêÿì àëûá, úàâàá âåðäè: –Éîõ, äÿéìÿç! Ñèçÿ êþìÿê åëÿäèéèìÿ þçöì äÿ ñåâèíèðÿì. Ùÿì äÿ êè, ñèç æóðíàëèñòñèíèç, íÿ âàõòñà éàõøûëûüûìûí ÿâÿçèíè ÷ûõà áèëÿðñèíèç. Èêè ýöí ñîíðà Ðàìáåðëÿ Êîòàð øÿùÿðèí éóõàðû ùèññÿñèíÿ àïàðàí óçóí, êþëýÿ äöøìÿéÿí êö÷ÿ èëÿ ãàëõûðäûëàð. Ýþìðöê èäàðÿñèíèí áèð ùèññÿñèíè òèáá ìÿíòÿãÿñèíÿ ÷åâèðìèøäèëÿð. Èðè äàðâàçàíûí ãàðøûñûíäàêû àäàìëàðûí ÷îõó õÿñòÿ ãîùóìëàðû èëÿ ýþðöøìÿê ìöìêöí îëìàñà äà, îíëàð ùàããûíäà ìÿ’ëóìàò àëìàã ö÷öí òîïëàøìûøäûëàð. Áóðà ýÿëèá-ýåäÿí ÷îõ èäè âÿ éÿãèí êè, Ãàðñèà ýþðöøö ãÿñäÿí áåëÿ ãàðûøûã éåðÿ òÿ’éèí åëÿìèøäè. Êîòàð äèëëÿíäè: –Ñèçèí ýåòìÿê àðçóíóç àäàìû òÿÿúúöáëÿíäèðèð. ßñëèíäÿ, èíäè áóðàäà ìàðàãëû ÿùâàëàòëàð áàø âåðèð. –Ìÿíèì ö÷öí ìàðàãëû äåéèë, –äåéÿ Ðàìáåð úàâàá âåðäè. –Ùÿ, äîüðóäóð, áóðäà ãàëìàã ãîðõóëóäóð. Àììà áóðàäà åëÿ òàóíäàí ÿââÿë äÿ ùÿéàò ö÷öí ãîðõó âàð èäè; ìàøûíû ÷îõ îëàí áèð êö÷ÿíè êå÷ìÿê äÿ ùÿéàò ö÷öí ãîðõóëóäóð. Åëÿ áó âàõò Ðéþíöí ìàøûíû îíëàðûí éàíûíäà äàéàíäû. Ìàøûíû Òàðó ñöðöðäö. Ðéþ èñÿ îíóí éàíûíäà îòóðóá, ìöðýö âóðóðäó. Ðéþ ýþçöíö ñèëèá, îíëàðû áèðè-áèðèíÿ òÿãäèì åëÿäè. Òàðó äåäè: –Áèç òàíûøûã, åéíè ìåùìàíõàíàäà éàøàéûðûã. Ùÿêèì Ðàìáåðÿ äåäè êè, îíó øÿùÿðÿ àïàðà áèëÿð. Ðàìáåð úàâàá âåðäè: –Ñàü îëóí, áóðàäà ýþðöøöìöç âàð. Ùÿêèì Ðàìáåðèí öçöíÿ áàõäû âÿ Ðàìáåð þç ñþçöíö òÿñäèãëÿäè: –Áÿëè, ýþðöøöìöç âàð. Êîòàð òÿÿúúöáëÿ ñîðóøäó: –Ìÿñÿëÿäÿí ùÿêèì äÿ õÿáÿðäàðäûð?


49

Åëÿ áó âàõò Òàðó Êîòàðà áàõà-áàõà äåäè: –Ìöñòÿíòèã ýÿëèð. Êîòàð òóòóëäó. Ìöñòÿíòèã Îòîí èøýöçàð àääûìëàðëà îíëàðà òÿðÿô ýÿëèðäè. Î, Ðéþýèëèí äÿñòÿñèíèí éàíûíäàí êå÷ÿðêÿí øëéàïàñûíû ãàëäûðûá, ñàëàì âåðäè. –Ñàëàì, úÿíàá ìöñòÿíòèã! –äåéÿ Òàðó äèëëÿíäè. Ìöñòÿíòèã ìàøûíûí è÷èíäÿêèëÿðÿ äÿ ñàëàì âåðäè. Ñîíðà àçàúûã ýåðè ÷åâðèëèá, àðàõàäàêû Ðàìáåðëÿ Êîòàðû äà ñÿòùè ñàëàìëàäû. Òàðó Êîòàðëà æóðíàëèñòè îíà òÿãäèì åëÿäè. Ìöñòÿíòèã áèð àíëûã ñÿìàéà áàõûá, êþêñöíö þòöðäö, çÿìàíÿäÿí øèêàéÿòëÿíäè âÿ íÿùàéÿò ñîðóøäó: –Úÿíàá Òàðó, ìÿíÿ äåäèëÿð êè, ñèç ïðîôèëàêòèê òÿäáèðëÿðèí òÿòáèãè èëÿ ìÿøüóëñóíóç. Àììà ñèçèí áó ãÿðàðûíûçû òÿ’ðèôëÿìÿê èñòÿìÿçäèì. Ùÿêèì, ñèçúÿ áó õÿñòÿëèê ùÿëÿ ÷îõ ÷ÿêÿúÿê? Ùÿêèì áèëäèðäè êè, õÿñòÿëèéèí òåç ãóðòàðàúàüûíà öìèä åäèð. Ìöñòÿíòèã äÿ öìèäëÿ éàøàäûüûíû áèëäèðäè âÿ äåäè êè, òàëåéèí èøèíè áèëìÿê îëìàñà äà, öìèä åëÿìÿê éàõøûäûð. Òàðó èñÿ ìöñòÿíòèãÿ âÿçèééÿòëÿ ÿëàãÿäàð èøèíèí àðòûá-àðòìàìàñû ùàãäà ñóàë âåðäè. –ßêñèíÿ, öìóìè ãàíóí ïîçüóíëóãëàðû àçàëûá, –äåéÿ ìöñòÿíòèã úàâàá âåðäè. –Èíäè ÿñàñÿí òÿçÿ ãàíóíëàðû èçàù åòìÿêëÿ ìÿøüóëàì. Êþùíÿ ãàíóíëàðà èñÿ ÿââÿëêèíäÿí äÿ éàõøû ÿìÿë îëóíóð. Òàðó: –Äåìÿëè, òÿçÿëÿðè èëÿ ìöãàéèñÿäÿ êþùíÿ ãàíóíëàð ÷îõ øöêöðëö èìèø. Ìöñòÿíòèã õÿéàëäàí àéûëûá úèääèëÿøäè. Òàðóéà ñîéóã áèð íÿçÿð ñàëûá äåäè: –Íÿ ôÿðãè âàð êè? Ãàíóí áèð øåéäèð, úÿçà èñÿ áàøãà áèð øåé. Áèçëèê áèð èø éîõäóð. Ìöñòÿíòèã óçàãëàøàíäà Êîòàð äåäè: –Åëÿ îíóí þçö áèð íþìðÿëè äöøìÿíäèð. Ðéþíöí ìàøûíû äà éîëà äöøäö. Àç ñîíðà Ðàìáåðëÿ Êîòàð ýþðäöëÿð êè, Ãàðñèà îíëàðà òÿðÿô ýÿëèð. Î äèíèá-äàíûøìàäàí éàõûíëàøäû âÿ ñàëàì âåðìÿê ÿâÿçèíÿ äåäè: “Ýþçëÿìÿê ëàçûìäûð. ßòðàôäà òîïëàøàíëàðûí ÿêñÿðèééÿòè ãàäûíëàð èäè âÿ ùàìû ñóñóá äóðìóøäó. Ãàäûíëàðûí ùàìûñûíûí ÿëèíäÿ áàüëàìà âàðäû âÿ íàùàã äà îëñà, öìèä åäèðäèëÿð êè, áàüëàìàëàðû è÷ÿðèéÿ þòöðÿ áèëÿðëÿð âÿ õÿñòÿëèéÿ òóòóëìóø ÿçèçëÿðè åâäÿí ýÿòèðèëìèø ÿðçàüû àëà áèëÿð. Ãàïûíû ÿëè ñèëàùëû àäàìëàð ãîðóéóðäóëàð. Áÿ’çÿí è÷ÿðè ùÿéàòûí î öçöíäÿêè áèíàäàí ãûøãûðûã ñÿñëÿðè åøèäèëèð, ýþçëÿéÿíëÿð èñÿ ùÿéÿúàí äîëó ýþçëÿðèíè áèíàéà çèëëÿéèðäèëÿð. Ö÷ êèøè éàíàøû äàéàíûá, áåëÿ áèð ìÿíçÿðÿéÿ òàìàøà åëÿäèêëÿðè âàõò àðõàäàí îíëàðà ñàëàì âåðÿí áèð íÿôÿðèí úèääè ñÿñèíè åøèäèá, ýåðè ÷åâðèëäèëÿð. Ùàâà èñòè îëñà äà, Ðàóë ñÿëèãÿëè ýåéèíìèøäè. ßéíèíäÿ òóòãóí ðÿíýëè êîñòéóì, áàøûíäà êÿíàðëàðû ãàòëàíìûø éàðàøûãëû øëéàïà âàðäû. Ñèôÿòè ñîëüóí ýþðöíöðäö. Ãàðà ýþçëÿðè, éûüúàì àüçû âàðäû. Î, ãÿòè áèð ñÿñëÿ äåäè: –Øÿùÿðÿ òÿðÿô åíÿê. Ãàðñèà, ñÿí ýÿëìÿñÿí äÿ îëàð. Ãàðñèà áèð ñèãàðåò éàíäûðäû âÿ ãàëàíëàð àðàëàíäûëàð. Ðàìáåðëÿ Êîòàð Ðàóëó àðàéà àëûá, îíóí èðè àääûìëàðû èëÿ àéàãëàøìàüà ÷àëûøûðäûëàð. Ðàóë äåäè: –Ãàðñèà ìÿñÿëÿíè ìÿíÿ èçàù åäèá. Áàø òóòàí èøäèð. Àììà îí ìèí ôðàíê õÿðúèíèç ÷ûõàúàã. Ðàìáåð ðàçûëàøäû âÿ Ðàóë ÿëàâÿ åòäè: –Îíäà ñàáàù èñïàíëàðûí Ñàùèë ðåñòîðàíûíäà áèðýÿ íàùàð åäÿðèê. Ðàìáåð éåíÿ ðàçûëàøäû âÿ Ðàóë îíóí ÿëèíè ñûõàðàã ýþðöøäöêëÿðè âàõòäàí áÿðè èëê äÿôÿ ýöëöìñÿäè. Ðàóë ýåäÿíäÿí ñîíðà Êîòàð öçðõàùëûã åëÿäè êè, åðòÿñè ýöí ìÿøüóë îëàúàã. Îíñóç äà Ðàìáåðèí îíà åùòèéàúû ãàëìàìûøäû. Åðòÿñè ýöí æóðíàëèñò èñïàí ðåñòîðàíûíà ýèðÿíäÿ ùàìû ÷åâðèëèá îíà áàõûðäû. Èñòèäÿí éàíàí äàðûñãàë êö÷ÿëÿðäÿí áèðèíäÿ éåðëÿøÿí áó àëàãàðàíëûã ðåñòîðàíäàêû ìöøòÿðèëÿðèí ÷îõó èñïàí òèïëè àäàìëàðäû. Àììà åëÿ êè, êöíúäÿêè ìàñàëàðäàí áèðèíèí àðõàñûíäà ÿéëÿøìèø Ðàóë èøàðÿ èëÿ Ðàìáåðè þç éàíûíà ÷àüûðäû, ìöøòÿðèëÿðèí ìàðàüû éîõà ÷ûõäû âÿ ùÿð êÿñ þç éåìÿéèíÿ ýèðèøäè. Ðàóëóí éàíûíäà àðûã, óúàáîé, åíëèêöðÿê, àòñèôÿò, öçö òöêëö âÿ ñà÷û ÷àëëàøìûø áèð íÿôÿð ÿéëÿøìèøäè. Êèøè êþéíÿéèíèí ãîëóíó ÷èðìÿëÿìèø, ãàðà, òöê áàñìûø àðûã, óçóí ãîëëàðûíû ìàñàéà äàéàìûøäû. Ðàìáåð òÿãäèì îëóíàíäà î ö÷ äÿôÿ áàøûíû éåëëÿéèá ñàëàìëàøäû. Ðàóë îíóí àäûíû äåìÿäè âÿ àä ÿâÿçèíÿ “äîñòóìóç ñþçöíö èøëÿòäè. –Ìÿñÿëÿ ãÿëèç ìÿñÿëÿäèð, –äåéÿ Ðàóë úàâàá âåðäè. –Ëàçûìû àäàìëàðû òàïìàüà âàõò ýÿðÿêäèð. Àòáàø êèøè éåíÿ áàøûíû éåëëÿäè âÿ Ðàìáåð ðàçûëàøìàëû îëäó. Éåìÿê âàõòû ñþùáÿò ö÷öí ìþâçó òàïà áèëìèðäèëÿð. Àììà åëÿ êè, Ðàìáåð àòáàø àäàìûí ôóòáîë÷ó îëäóüóíó åøèòäè, ùÿð øåé äÿéèøäè. ×öíêè Ðàìáåðèí þçö äÿ ôóòáîëëà ÷îõ ìÿøüóë îëìóøäó. Îíëàð Ôðàíñà ÷åìïèîíàòû, ïåøÿêàð èíýèëèñ êîìàíäàëàðû âÿ ùöúóì òàêòèêàñûíäàí ñþùáÿòÿ ýèðèøäèëÿð. Íàùàðûí àõûðûíäà


50

àòáàø êèøè Ðàìáåðëÿ êþùíÿ äîñò êèèì äàíûøûð âÿ îíó èíàíäûðìàüà ÷àëûøûðäû êè, ìåéäàí÷àäà ÿí ýþçÿë éåð éàðûììöäàôèÿ÷èíèí éåðèäèð.: “Áèëèðñÿíìè íÿ ö÷öí? Îíà ýþðÿ êè, éàðûììöäàôèÿ÷è òîï ïàéëàéûð, ôóòáîëóí úàíû äà åëÿ òîï ïàéëàíìàñûíäàäûð... Ðàìáåðèí þçö ùÿìèøÿ ìÿðêÿç ùöúóì÷óñó îëìóøäóñà äà, ìöñàùèáèíèí ôèêðèíè òÿñäèã åëÿäè. Ðàäèîíóí ñÿñè ñþùáÿòè éàðûì÷ûã ãîéäó, çÿðèô áèð ìåëîäèéà ñÿñëÿíÿíäÿí ñîíðà å’ëàí åëÿäèëÿð êè, êå÷ÿí ýöí òàóíäàí îòóç éåääè àäàì þëöá. Áó õÿáÿðÿ ÿùÿìèééÿò âåðÿí îëìàäû. Àòáàø àäàì ÷èéèíëÿðèíè ÷ÿêèá, àéàüà ãàëõäû. Ðàóëëà Ðàìáåð äÿ ãàëõäûëàð. Àéðûëàðêÿí ìÿðêÿç éàðûììöäàôèÿ÷èñè Ðàìáåðèí ÿëèíè ùÿðàðÿòëÿ ñûõàðàã äåäè: –Ìÿíèì àäûì Ãîíçàëåñäèð. Àðàäàêû èêè ýöí Ðàìáåðÿ ÷îõ óçóí ýþðöíäö. Î, Ðéþ èëÿ ýþðöøöá, âÿçèééÿòè òÿôñèëàòû èëÿ îíà äàíûøäû. Ñîíðà õÿñòÿëÿðäÿí áèðèíÿ áàø ÷ÿêÿéÿ ýåäÿí ùÿêèìÿ éîë éîëäàøû îëäó. Õÿñòÿ îëàí åâèí ãàðøûñûíäà ùÿêèìëÿ õóäàùàôèçëÿøäè. Åâèí äÿùëèçèíäÿí ñÿñ-êöé ãàëõäû, ãîíøóëàð õÿñòÿíèí àèëÿñèíÿ ùÿêèìèí ýÿëäèéèíè õÿáÿð âåðäèëÿð. –Êàø êè, Òàðó òåç ýÿëÿéäè, –äåéÿ ùÿêèì ìûçûëäàäû. Î, éîðüóí ýþðöíöðäö. Ðàìáåð ñîðóøäó: –Åïèäåìèéà ýöúëÿíèð éÿ’íè? Ùÿêèì áèëäèðäè êè, ñîí âàõòëàð õÿñòÿëÿðèí ñàéû ÷îõ àðòìàéûá, àììà ÿñàñ ìÿñÿëÿ áó àðòûìäà äåéèë. ßñàñ ìÿñÿëÿ áóíäàäûð êè, òàóíà ãàðøû ìöáàðèçÿ âàñèòÿëÿðè êèôàéÿò åëÿìèð. –Ìöáàðèçÿ âÿñàèòèìèç ÷àòìûð. Äöíéàíûí áöòöí ãîøóí ùèññÿëÿðèíäÿ âÿñàèò ÷àòìàéàíäà àäàìëàð âÿñàèòè ÿâÿç åëÿéèð. Áèçèì èñÿ àäàìûìûç äà ÷àòìûð. –Àõû êÿíàðäàí ùÿêèìëÿð âÿ ñàíèòàð èø÷èëÿðè ýþíäÿðèëèá. –Åëÿäèð, –äåéÿ Ðéþ úàâàá âåðäè. –Àììà úÿìèñè îí ùÿêèì âÿ éöçÿ éàõûí ñàíèòàð ýþíäÿðèëèá. Åïèäåìèéàíûí èíäèêè âÿçèééÿòèíäÿ áèðòÿùÿð êå÷èíìÿê îëóð. Àììà åïèäåìèéà ýöúëÿíñÿ, àäàì ÷àòìàéàúàã. Ðéþ åâèí è÷ÿðèñèíäÿí ýÿëÿí ñÿñëÿðÿ ãóëàã àñà-àñà Ðàìáåðèí öçöíÿ ýöëöìñÿéèá äåäè: –Áÿëè, âÿçèééÿò áåëÿäèð, ÷àëûøûí òåç ýåäÿñèíèç. Ðàìáåð òóòóëäó: –Áèëèðñèíèç, ìÿí õÿñòÿëèéÿ ýþðÿ ýåòìèðÿì. Ðéþ îíà èíàíäûüûíû áèëäèðñÿ äÿ, Ðàìáåð ñþçöíÿ äàâàì åëÿäè: –Ìÿí þçöì áèëèðÿì êè, ãîðõàã àäàì äåéèëÿì âÿ úÿñàðÿòèìè ñöáóòà éåòèðìÿê èìêàíëàðûì äà îëóá. Àììà èíäè áÿ’çè ôèêèðëÿðëÿ ùå÷ úöðÿ ðàçûëàøà áèëìèðÿì. Ùÿêèì Ðàìáåðèí öçöíÿ áàõûá äåäè: –Ñèç àðâàäûíûçëà ýþðöøÿúÿêñèíèç. –Îëà áèëÿð. Àììà ìÿíè ÿñàñ áèð ôèêèð íàðàùàò åäèð. Ãîðõóðàì êè, áó âÿçèééÿò óçàíà âÿ ìÿí åâÿ ãàéûäàíà ãÿäÿð àðâàäûì ãîúàëà. Àäàìëàð îòóç éàøäàí ñîíðà ãîúàëìàüà áàøëàéûðëàð, ýþðÿê âàõòäàí éàõøû èñòèôàäÿ åäÿñÿí. Áèëìèðÿì ìÿíè àíëàéà áèëèðñèíèç éà éîõ? Ùÿêèì àüûçóúó äåäè êè, îíó éàõøû àíëàéûð. Åëÿ áó âàõò Òàðó îíëàðà éàõûíëàøäû âÿ ùÿéÿúàíëû ñÿñëÿ äåäè: –Åëÿ èíäèúÿ Ïàíåëóäàí õàùèø åëÿäèì êè, áèçÿ ãîøóëñóí. –Áÿñ íÿ úàâàá àëäûí? –äåéÿ ùÿêèì ñîðóøäó. –Áèð àç ôèêèðëÿøèá ðàçûëàøäû. –×îõ ýþçÿë, –äåéÿ ùÿêèì úàâàá âåðäè. –×îõ øàäàì êè, êåøèø þç ìîèçÿñèíäÿí àðòûã õåéèð âåðÿúÿê. –Ùàìû áèçÿ ãîøóëìàüà ùàçûðäûð. Ýÿðÿê éàäëàðûíà ñàëàñàí, èìêàí éàðàäàñàí. Ñîíðà î ýöëöìñÿéÿðÿê Ðéþéÿ ýþç âóðäó. –Ìÿíèì èñÿ èøèì îíäàí èáàðÿòäèð êè, àäàìëàðà èìêàí éàðàäûì. –Áàüûøëàéûí, ìÿí ýåòìÿëèéÿì, –äåéèá, Ðàìáåð óçàãëàøäû. Ýþðöø ýöíö ñààò ñÿêêèçÿ áåøäÿãèãÿ ãàëìûø Ðàìáåð êèëñÿ òàüûíûí àëòûíäà èäè. Ùàâà ùÿëÿ ñÿðèí èäè. Ñÿìàäà õûðäà, àü áóëóä ïàð÷àëàðû ýþðöíöðäö âÿ Ýöí ãàëõàí êèìè ùÿìÿí áóëóäëàð äà ÿðèéèá éîõà ÷ûõàúàãäû. Ãàðøûäàêû ÷ÿìÿíëèéèí îòëàðû ãóðóìóø îëñà äà, ñÿùÿð ÷àüû îðàäàí ðöòóáÿò èéè ýÿëèðäè. Ýöíÿø Øÿðã òÿðÿôäÿêè åâëÿðèí àðàñûíäàí ãàëõûá, Æàííà ä’Àðêûí ãûçûëà áîéàíìûø ùåéêÿëèíèí äÿáèëãÿñèíè ãûçäûðìàüà áàøëàéûðäû. Ãöëëÿ ñààòëàðûíäàí áèðè ñÿêêèç äÿôÿ çÿíý ÷àëäû. Ðàìáåð êèìñÿñèç ìåéäàí÷àäà áèð àç ýÿçèíäè. Êèëñÿíèí è÷èíäÿí íÿì âÿ ìóìèéà èéè ýÿëèðäè. Ãÿôèëäÿí êèëñÿ õîðóíóí ñÿñè êÿñèäè. Îí íÿôÿðÿ éàõûí ãàðà ýåéèìëè àäàì êèëñÿäÿí ÷ûõûá, øÿùÿðÿ òÿðÿô éîëëàíûðäû. Åëÿ îíëàð êèìè ãàðà ýåéèìëè áàøãà áèð äÿñòÿ èñÿ ïèëëÿêÿíëÿðè ãàëõûá, êèëñÿéÿ ýèðèðäè. Ðàìáåð ñèãàðåò éàíäûðäû, ñîíðà äà ôèêèðëÿøäè êè, áÿëêÿ äÿ áåëÿ éåðäÿ ïàïèðîñ ÷ÿêìÿéÿ èúàçÿ âåðèëìèð. Ñààò äîããóçà îí áåø äÿãèãÿ èøëÿìèø êèëñÿíèí è÷èíäÿí îðãàí ñÿäàëàðû åøèäèëäè. Ðàìáåð ãöááÿíèí àëòûíà êå÷èá, è÷ÿðè áàõäû. Àç ñîíðà, ýþçëÿðè è÷ÿðèäÿêè àëàãàðàíëûüà àäÿò åëÿéÿíäÿ àç


51

ÿââÿë è÷ÿðèéÿ êå÷ìèø ãàðà ýåéèìëè àäàìëàðû ýþðäö. Îíëàð ãóðàìà áèð ìèíáÿðèí ãàðøûñûíà òîïëàøìûøäûëàð. Ùÿìÿí ìèíáÿðèí öñòöíÿ íÿ èñÿ Ìöãÿääÿñ Ðîøóí øÿùÿð å’ìàëàòõàíàëàðûíäàí áèðèíäÿ éîíóëìóø ùåéêÿëè ãîéóëìóøäó. Àäàìëàð ùåéêÿëèí ãàðøûñûíäà äèç ÷þêöá ãàëìûø, è÷ÿðèäÿêè àëàãàðàíëûãäà õûðäà, ãàðà êþëýÿëÿðÿ îõøàéûðäûëàð. Îíëàðûí áàøû öçÿðèíäÿêè îðãàí àðà âåðìÿäÿí ÷àëûíûðäû. Ðàìáåð ÷þëÿ ÷ûõàíäà ýþðäö êè, Ãîíçàëåñ ïèëëÿêÿíëÿðè åíèá øÿùÿðÿ òÿðÿô ýåäèð. Î Ðàìáåðè ýþðöá äåäè: –Åëÿ áèëäèì ÷ûõûá ýåòìèñÿí. Ìÿí õåéëè ýåúèêìèøÿì. Ñîíðà èçàù åëÿäè êè, áèð àç àðàëûäà ñààò ñÿêêèçÿ îí äÿãèãÿ ãàëìûø äîñòëàð èëÿ ýþðöøö âàðäû. Äîñëàð ýÿëèá ÷ûõìàéûá, î èñÿ èéèðìè äÿãèãÿ ÿáÿñ éåðÿ ýþçëÿìÿëè îëóá. –Éÿãèí îíëàðûí èøè äöç ýÿòèðìÿéèá. Áèçèì èøèìèçäÿ ùÿð øåé áèçäÿí àñûëû îëìóð. Î, òÿêëèô åëÿäè êè, åðòÿñè ýöí ùÿìí âàõòäà ôÿäàèëÿð àáèäÿñè þíöíäÿ ýþðöøñöíëÿð. Ðàìáåð êþêñöíö þòöðöá, øëéàïàñûíû ýåðè èòÿëÿäè. Ãîíçàëåñ ýöëÿ-ýöëÿ äåäè: –Åéáè éîõäóð. Éàäûíà ñàë êè, áèð ãîë âóðìàã ö÷öí íå÷ÿ ôÿíä ãóðóá, íå÷ÿ òîï þòöðìÿëè îëóðñàí. –ßëáÿòòÿ, åëÿäèð, –äåéÿ Ðàìáåð úàâàá âåðäè. –Àììà îéóí ñààò éàðûìäàí àðòûã ÷ÿêìèð. Îðàí øÿùÿðèíèí Ôÿäàèëÿð àáèäÿñè ëèìàíäàí éóõàðûäàêû ãàéàëàðûí öñòöíäÿ ãóðóëóá. Áó êè÷èê ýÿçèíòè ìåéäàíû éåýàíÿ éåðèäè êè, áóðàäàí äÿíèçÿ òàìàøà åòìÿê îëàð. Åðòÿñè ýöí Ðàìáåð ýþðöøÿ òåç ýÿëìèøäè âÿ äþéöøëÿðäÿ ùÿëàê îëìóø ôÿäàèëÿðèí äàø öçÿðèíÿ ùÿêê îëóíìóø àäëàðûíû îõóéóðäó. Àç ñîíðà ìåéäàíà èêè íÿôÿð äÿ ýÿëäè. Îíëàð ýþçóúó Ðàìáåðÿ áàõûá àðàëàíäûëàð, ñöðàùûéà äèðñÿêëÿíèá àøàüûéà, áîø âÿ êèìñÿñèç ëèìàíà òàìàøà åòìÿéÿ áàøëàäûëàð. Îüëàíëàðûí áîéó åéíè èäè, èêèñè äÿ éàøûë øàëâàð âÿ ãûñàãîë êþéíÿê ýåéìèøäèëÿð. Æóðíàëèñò áèð àç êÿíàðà ÷ÿêèëèá, îòóðàúàãëàðäàí áèðèíäÿ îòóðäó âÿ îüëàíàëàðà ñÿðáÿñòúÿ òàìàøà åëÿäè. Öçëÿðèíè ýþðÿíäÿ ôèêèðëÿøäè êè, éàøëàðû èéèðìèäÿí ÷îõ îëìàç. Åëÿ áó âàõò Ãîíçàëåñ öçðõàùëûã åäÿ-åäÿ îíà éàõûíëàøäû. Î, “äîñòëàðûìûç áóíëàðäûð äåéèá, Ðàìáåðè îüëàíëàðûí éàíûíà àïàðäû âÿ îíëàðû òÿãäèì åëÿäè. Ýÿíúëÿðäÿí áèðèíèí àäû Ìàðñåë, î áèðèíèí àäû èñÿ Ëóè èäè. Ñèôÿòúÿ áèðè-áèðèíÿ ÷îõ îõøàäûãëàðûíäàí Ðàìáåð ôèêèðëÿøäè êè, éÿãèí ãàðäàøäûëàð. Ãîíçàëåñ äåäè: –Áÿëè, òàíûøëûã ìÿñÿëÿñè ùÿëë îëóíäó, ãàëäû ìÿñÿëÿíèí þçöíöí ùÿëëè. Ìàðñåëëÿ Ëóè äåäèëÿð êè, îíëàðûí íþâáÿñè èêè ýöí ñîíðà áàøëàéàúàã âÿ áèð ùÿôòÿ ÷ÿêÿúÿê, áó ýöíëÿð ÿðçèíäÿ èìêàíäàí èñòèôàäÿ åëÿìÿê ëàçûìäûð. Îíëàðûí êåøèê ÷ÿêäèéè Ãÿðá ãàïûñûíäà äþðä íÿôÿð îëóðëàð âÿ î áèðè èêè íÿôÿð òÿúðöáÿëè ÿñýÿðëÿðäèð. Ùÿìÿí àäàìëàðà ñèðð à÷ìàã ëàçûì äåéèë. ßââÿëà, îíà ýþðÿ êè, îíëàðà áåë áàüëàìàã îëìàç, ùÿì äÿ êè, èøèí õÿðúè àðòà áèëÿð. Áÿ’çè àõøàìëàð ùÿìÿí èêè íÿôÿð ýåúÿíèí áèð ùèññÿñèíè éàõûíëûãäàêû áàðëàðäàí áèðèíèí ýèçëè îòàüûíäà êå÷èðèðëÿð. Ìàðñåëëÿ Ëóè òÿêëèô åäèðäèëÿð êè, Ðàìáåð îíëàðûí äàðâàçà éàõûíëûüûíäàêû åâèíäÿ éàøàñûí êè, ëàçûì îëàíäà îíó òàïà áèëñèíëÿð. Áåëÿ îëñà, èø õåéëè àñàíëàøûð. Òÿëÿñìÿê ëàçûìäûð, ÷öíêè ñîí ýöíëÿð øÿùÿðäÿí ÷þëäÿêè íÿçàðÿò ìÿíòÿãÿëÿðèíèí èêèãàò àðòûðûëàúàüû ùàããûíäà ñþùáÿò ýåäèðäè. Ðàìáåð ðàçûëàøäû, àõûðûíúû ñèãàðåòëÿðèíäÿí îíëàðà äà òÿêëèô åòäè. Áàéàãäàí ñóñóá äóðìóø ýÿíúëÿð Ãîíçàëåñäÿí ñîðóøäóëàð êè, ïóë ìÿñÿëÿñè ùÿëë îëóíóáìó âÿ îíëàð áåù àëà áèëÿðëÿðìè? –Éîõ, –äåéÿ Ãîíçàëåñ úàâàá âåðäè. –Áåù àëìàüà äÿéìÿç, áó êèøè äîñò àäàìäûð. Ïóë ìÿñÿëÿñè àõûðäà ùÿëë îëóíàúàã. Òÿçÿ áèð ýþðöø òÿ’éèí åòäèëÿð. Ãîíçàëåñ ìÿñëÿùÿò ýþðäö êè, èêè ýöí ñîíðà èñïàí ðåñòîðàíûíäà ýþðöøñÿëÿð éàõøûäûð. Îðàäàí äà íÿçàðÿò÷èëÿðèí åâèíÿ ýåäÿðëÿð. –Áèðèíúè ýåúÿíè ìÿí äÿ ñÿíèíëÿ ãàëàðàì, –äåéÿ î, Ðàìáåðè àðõàéûíëàøäûðäû. Åðòÿñè ýöí Ðàìáåð ìåùìàíõàíàäà þç îòàüûíà ãàëõàðêÿí ïèëëÿêÿíäÿ Òàðó èëÿ ðàñòëàøäû. Òàðó äåäè: –Ìÿí Ðéþ èëÿ ýþðöøÿ ýåäèðÿì, èñòÿéèðñèíèçñÿ, áèðýÿ ýåäÿê. Ðàìáåð òÿðÿääöä è÷èíäÿ úàâàá âåðäè: –Ùÿð äÿôÿ ìÿíÿ åëÿ ýÿëèð êè, îíóíëà ýþðöøÿíäÿ âàõòûíû àëûðàì. –Èíàíìûðàì, î ñèçè ÷îõ èñòÿéèð. Ñèçèí ùàããûíûçäà ìÿíÿ ÷îõ äàíûøûá. Æóðíàëèñò ôèêèðëÿøèá äåäè: –Éàõøû, îíäà áåëÿ äàíûøàã. Íàùàðäàí ñîíðà âàõòûíûç âàðñà, ëàï ýåú äÿ îëñà, ìåùìàíõàíàíûí áàðûíà ýÿëèí. –Âàõò ìÿñÿëÿñè ùÿêèìäÿí âÿ òàóíóí âÿçèééÿòèíäÿí àñûëûäûð. Ýåúÿ ñààò îí áèðäÿ Ðéþ èëÿ Òàðó äàðûñãàë áàðà äàõèë îëäóëàð. Îòóçà éàõûí àäàì áàðûí êöðñöñöíÿ äèðñÿêëÿíèá, óúà ñÿñëÿ äàíûøûðäûëàð. Òàóíëó øÿùÿðèí êèìñÿñèç êö÷ÿëÿðèíäÿí áåëÿ áèð ãàðûøûãëûüà äöøìöø Ðéþ èëÿ Òàðó ÿââÿëúÿ êàðûõûá äàéàíäûëàð. Ñîíðà áàøà äöøäöëÿð êè, áàðäà


52

ñïèðò ñàòûëäûüûíäàí áåëÿ òöíëöêäöð. Ðàìáåð óçóí êöðñöíöí î áèðè áàøûíäà èäè âÿ ùöíäöð îòóðàúàãäàí ãàëõûá, îíëàðà ÿë åäèðäè. Îíëàð éàõûíëàøäûëàð âÿ Ðàìáåð éàíûíäàêû êåôëèëÿðäÿí áèðèíè åùìàëúà êÿíàð åäèá, éåð äöçÿëòäè. –Ñïèðò è÷ìÿêäÿí ãîðõìóðñóíóç? –Éîõ, ÿêñèíÿ, –äåéÿ Òàðó úàâàá âåðäè. Ðéþ ãàðøûñûíäàêû ãÿäÿùè èéëÿäè, àúû òÿáàáÿò îòëàðûíûí èéèíè äóéäó. Áó ãàðìàãàðûøëûãëûãäà ñþùáÿò åëÿìÿê ìöìêöí äåéèëäè, äåéÿñÿí, Ðàìáåðèí äÿ è÷ìÿêäÿí áàøãà ôèêðè éîõ èäè. Îíóí íÿ äÿðÿúÿäÿ êåôëè îëäóüóíó àéûðä åëÿìÿê ÷ÿòèí èäè. Îðòàäàêû äàðûñãàë ìåéäàí÷àäà èêè ìàñà ãîéóëìóøäó. Ìàñàëàðäàí áèðèíèí àðõàñûíäà îòóðìóø äÿíèç÷è çàáèò ãîëëàðûíû éàíûíäàêû èêè ãàäûíûí ãîëëàðûíà êå÷èðèá, öçáÿöçäÿ îòóðìóø ýîìáóë êèøèéÿ Ãàùèðÿäÿ áàø âåðìèø éàòàëàã åïèäåìèéàñûíäàí äàíûøûðäû: “Éåðëè ÿùàëè ö÷öí äöøÿðýÿëÿð éàðàäûëìûø, õÿñòÿëÿðè ÷àäûðëàðà éûüìûøäûëàð. Äöøÿðýÿëÿðèí ÿòðàôûíà ñèëàùëû êåøèê÷èëÿð äöçöëìöøäö. Ýèçëè éîëëà äöøÿðýÿéÿ ñîõóëìàã èñòÿéÿíëÿðÿ àòÿø à÷ûðäûëàð. Ãàíóí ñÿðò îëñà äà, äöçýöí ãàíóí èäè. Î áèðè ìàñàíûí àðõàñûíäà ñÿëèãÿëè ýåéèíìèø úàâàíëàð îòóðìóøäóëàð. Îíëàðûí ñÿñè ìóñèãè ñÿäàëàðûíà ãàðûøäûüûíäàí íÿäÿí äàíûøäûãëàðûíû àéûðä åëÿìÿê îëìóðäó. Ðéþ ñÿñèíè ãàëäûðûá, Ðàìáåðäÿí ñîðóøäó: –Ùÿ, èøëÿðèíèç íåúÿäèð? –Âàõò éàõûíëàøûð, áÿëêÿ äÿ áèð ùÿôòÿéÿ ýåòäèì. –×îõ òÿÿññöô, –äåéÿ Òàðó ñþùáÿòÿ ãîøóëäó. –Íèéÿ òÿÿññöô åäèðñèíèç? Òàðó Ðéþéÿ áàõäû âÿ Ðéþ èçàù åëÿäè: –Ùÿ! Òàðó ôèêèðëÿøèð êè, ñèç åëÿ áóðàäà äà áèð èøÿ éàðàéàðäûíûç. Àììà ìÿí ñèçèí ýåòìÿê àðçóíóçó ÷îõ éàõøû áàøà äöøöðÿì. Òàðó éåíÿ è÷êè ñèôàðèø åëÿäè. Ðàìáåð îòóðäóüó êÿòèëäÿí åíèá, Òàðóíóí öçöíÿ áàõà-áàõà ñîðóøäó: –Ìÿí ùàíñû èøÿ éàðàéàðäûì? Òàðó òÿëÿñìÿäÿí ÿëèíè óçàäûá, ãÿäÿùèíè ýþòöðäö âÿ ñàêèò ñÿñëÿ äåäè: –Ùÿ, åëÿ áèçèì ñàíèòàð äÿñòÿìèçäÿ äÿ èøëÿéÿ áèëÿðäèíèç. Ðàìáåð ôèêðÿ ýåòäè âÿ éàâàø-éàâàø ãàëõûá, þç êÿòèëèíäÿ îòóðäó. Òàðó èñÿ ãÿäÿùèíè áàøûíà ÷ÿêèá, äèããÿòëÿ îíà áàõûðäû. –Éÿ’íè áèçèì ñàíèòàð äÿñòÿëÿðèìèç ñèçÿ ýÿðÿêñèç ýþðöíöð? –Éîõ, ÷îõ ýÿðÿêëèäèð, –äåéèá, Ðàìáåð äÿ ãÿäÿùèíè áîøàëòäû. Ðéþ Ðàìáåðèí ÿëèíèí ÿñäèéèíè ýþðöá, àíëàäû êè, î, ÿìÿëëè-áàøëû êåôëÿíèá. Åðòÿñè ýöí Ðàìáåð èêèíúè äÿôÿ èñïàí ðåñòîðàíûíà ýÿëÿíäÿ ãàïûíûí ãàðøûñûíäà ñòîë à÷ûá îòóðìóø áèð äÿñòÿ êèøèíèí àðàñûíäàí êå÷äè. Ùàâà àçàúûã ñÿðèíëÿìÿéÿ áàøëàéûðäû âÿ ÷þëäÿ îòóðàíëàð àõøàì ñÿðèíëèéèíè ýþçëÿéèðäèëÿð. Îíëàðûí ÷ÿêäèéè ñèãàðåòëÿðèí àúû òöñòöñö áàøëàðû öñòöíäÿ àõûøûðäû. Ðåñòîðàíûí è÷è, äåìÿê îëàð êè, áîø èäè. Ðàìáåð áóðàäà áèðèíúè äÿôÿ Ãîíçàëåñëÿ ÿéëÿøäèéè ìàñàíûí àðõàñûíà êå÷äè. Õèäìÿò÷èíè õÿáÿðäàð åëÿäè êè, ùÿëÿ ýþçëÿéÿúÿê. Ñààò ñÿêèçèí éàðûñû èäè. ×þëäÿ îòóðàíëàð äà éàâàø-éàâàø è÷ÿðè äîëóá, éåìÿê ìàñàëàðûíûí àðõàñûíà êå÷äèëÿð. Õèäìÿò÷èëÿð éåìÿê ïàéëàìàüà áàøëàäûëàð. È÷ÿðèíè ãàá-ãàøûã âÿ äàíûøûã ñÿñëÿðè áöðöäö. Ñààò ñÿêêèç îëäó. Ðàìáåð ùÿëÿ ýþçëÿéèðäè. Çàëûí èøûüû äà éàíäû. Ìàñàíûí àðõàñûíäà áàøãà ìöøòÿðèëÿð äÿ îòóðäó. Ðàìáåð þçöíÿ éåìÿê ñèôàðèø åëÿäè. Ñààò äîããóçóí éàðûñûíäà î éåìÿéèíè ãóðòàðäû. Àììà íÿ Ãîíçàëåñ, íÿ äÿ ýþçÿò÷è ýÿíúëÿð ýÿëèá ÷ûõìàäûëàð. Ðàìáåð ñèãàðåòè ñèãàðåòÿ úàëàéûðäû. Çàë éàâàø-éàâàø áîøàëûð, êö÷ÿéÿ ýåúÿíèí ãàðàíëûüû ÷þêöðäö. Äÿíèçäÿí àõàí éöíýöë áèð ìåù ãàïûíûí ïÿðäÿëÿðèíè îéíàäûðäû. ñààò äîããóçäà çàë òàìàì áîøàëìûøäû âÿ Ðàìáåð ýþðäö êè, õèäìÿò÷è ãàäûí òÿÿúúöáëÿ îíà áàõûð. Î, éåìÿéèí ïóëóíó âåðèá, ÷þëÿ ÷ûõäû. Öçáÿöçäÿ áèð êàôå âàðäû. Ðàìáåð êàôåíèí áàðûíäà îòóðóá, ðåñòîðàíûí ãàïûñûíû ýþçÿòëÿìÿéÿ áàøëàäû. Ñààò îíóí éàðûñûíäà êàôåäÿí ÷ûõûá, ìåùìàíõàíàéà òÿðÿô ýåòäè. Éîë áîéó öíâàíûíû áèëìÿäèéè Ãîíçàëåñè íåúÿ òàïàúàüûíû, òÿçÿ áèð èìêàí ö÷öí ùÿð øåéè éåíèäÿí áàøëàìàëû îëàúàüûíû ôèêèðëÿøÿíäÿ ãàíû äàùà äà ãàðàëäû. Ñîíðà î, Ðéþéÿ äàíûøìûøäû êè, ùÿìÿí àõøàì òÿ’úèëè éàðäûì ìàøûíëàðû èëÿ ðàñòëàøà-ðàñòëàøà ìåùìàíõàíàéà ãàéûòäûüû âàõò àðâàäûíû äåéèë, øÿùÿðäÿí ÷ûõûø éîëó ùàããûíäà ôèêèðëÿøèð âÿ àç ãàëà àðâàäûíû éàääàí ÷ûõàðûáìûø. Åëÿ êè, öìèäèíèí áîøà ÷ûõäûüûíû äóéóá, éåíèäÿí àðâàäû ýþçëÿðè ãàðøûñûíà ýÿëèá, àéðûëûüûí îäó îíó éàíäûðûá, èçòèðàáûí ÷ÿíýèíäÿí ãà÷ûðìûø êèìè þç îòàüûíà ãà÷ûá. Åðòÿñè ýöí ñÿùÿð òåçäÿí î Êîòàðûí öíâàíûíû ñîðóøìàã ö÷öí Ðéþíöí éàíûíà ýÿëäè âÿ äåäè: –ßëàãÿëÿðè èòèðäèéèìÿ ýþðÿ ùÿð øåéè òÿçÿäÿí áàøëàìàëûéàì.


53

–Ñÿùÿð àõøàì áóðà ýÿëèí. Åëÿ Òàðóíóí äà Êîòàðëà íÿ èñÿ èøè âàð, õàùèø åëÿéèá îíó ÷àüûðûì. Ñààò îíäà ýÿëÿúÿê. Ñèç èñÿ ñààò îí áèðèí éàðûñûíäà ýÿëÿ áèëÿðñèíèç. Åðòÿñè ýöí Êîòàð Ðéþýèëÿ ýÿëÿíäÿ Ðéþ èëÿ Òàðó ãÿðèáÿ áèð ÿùâàëàòäàí, Ðéþíöí õÿñòÿõàíàñûíäàêû õÿñòÿëÿðäÿí áèðèíèí òàóíäàí ñàü ãóðòàðìàñûíäàí ñþùáÿò åäèðäèëÿð. Òàðó äåéèðäè: –Òÿñàäöôè ùàëäûð. Õÿñòÿíèí áÿõòè ýÿòèðèá. –Éÿãèí îíóí õÿñòÿëèéè òàóí äåéèëìèø, äåéÿ Êîòàð ñþùáÿòÿ ãîøóëäó. Î áèðèëÿð õÿñòÿëèéèí òàóí îëäóüóíó ñöáóòà éåòèðìÿéÿ ÷àëûøñàëàð äà, Êîòàð èíàíìàäû: –Áèð ùàëäà êè, î ñàüàëûá, äåìÿëè, õÿñòÿëèéè òàóí äåéèëìèø. Ñèç þçöíöç äÿ éàõøû áèëèðñèíèç êè, òàóí ùå÷ êÿñÿ àìàí âåðìèð. –Àäÿòÿí áåëÿ îëóð, –äåéÿ Ðéþ úàâàá âåðäè. –Àììà äèããÿòëÿ èçëÿéÿíäÿ òÿñàäöôè ùàëëàð îëóð. Êîòàð ýöëäö: –Ùå÷ àüëûì êÿñìèð. Õÿñòÿëèê ùàããûíäà áó àõøàìêû ìÿ’ëóìàòû åøèòìèñèíèç? Òàðó õåéèðõàùëûãëà Êîòàðà áàõûá áèëäèðäè êè, ìÿ’ëóìàòû åøèäèá, âÿçèééÿòèí úèääèëÿøäèéèíäÿí õÿáÿðäàðäûð, àììà ùÿëÿ öìèäñèçëÿøìÿê îëìàç. Âÿçèééÿò úèääè îëäóüóíäàí äàùà ýöúëö ìöáàðèçÿ âàñèòÿëÿðèíÿ êå÷ìÿê ëàçûìäûð. –Éàõøû, äàùà ýöúëö ìöáàðèçÿéÿ áàøëàìûñûíûç? –Áÿëè. Àììà ýÿðÿê ìöáàðèçÿíè ùàìû àïàðñûí. Êîòàð áèð øåé àíëàìàäû. Òàðó èçàù åëÿäè êè, àäàìëàðûí ÷îõó áèýàíÿëèê åäèð. Òàóí öìóìè áÿëàäûð âÿ îíà ãàðøû ìöáàðèçÿäÿ ùÿð êÿñ þç áîðúóíà ÿìÿë åòìÿëèäèð. Êþíöëëö ñàíèòàð äÿñòÿëÿðèíÿ ùàìû éàçûëà áèëÿð. –Ùÿ, äöç ôèêèðäèð, –äåéÿ Êîòàð úàâàá âåðäè. –Àììà áóíóí äà áèð ÿùÿìèééÿòè îëìàéàúàã. Òàóí ÷îõ ýöúëöäöð. –Áèç ÿëèìèçäÿí ýÿëÿíè åòìÿëèéèê. Òàóíóí ýöúëö îëóá-îëìàäûüûíû ñîíðà áèëÿúÿéèê. Ðéþ èø ìàñàñûíûí àðõàñûíà êå÷èá, ìÿ’ëóìàò âÿðÿãÿëÿðèíèí öçöíö êþ÷öðöðäö. Òàðó íèýàðàííèýàðàí ãóðäàëàíàí Êîòàðäàí ýþçöíö ÷ÿêìÿäÿí äåäè: –Éàõøû, úÿíàá Êîòàð, áèçèì äÿñòÿëÿðÿ íèéÿ ãîøóëìóðñóíóç? Êîòàð èíúèê ùÿðÿêÿòëÿ àéàüà ãàëõäû, øëéàïàñûíû ÿëèíÿ àëûá äåäè: –Áó ìÿíèì ñÿíÿòèì äåéèë. –Ñîíðà èñÿ äåéèíìÿéÿ áàøëàäû: –Ùÿì äÿ êè, áó òàóíëó ýöíëÿðäÿ ìÿíèì ýöçàðàíûì éàõøû êå÷èð. Àõû ìÿíèì íÿéèìÿ ýÿðÿêäèð êè, õÿñòÿëèéÿ ãàðøû ìöáàðèçÿéÿ ãîøóëàì? Òàðó ÿëèíè àëíûíà âóðóá, òàïìàúà à÷ìûø àäàì êèìè äåäè: –Ùÿ! Äöçäöð, áó õÿñòÿëèéÿ áàø ãàðûøìàñàéäû, èíäè ñèçè ùÿáñ åëÿìèøäèëÿð. Êîòàð äèêñèíäè âÿ ìöâàçèíÿòèíè èòèðìèø àäàì êèìè ñòóëäàí éàïûøäû. Ðéþ äÿ áàøûíû ãàëäûðûá, ìàðàãëà îíà áàõûðäû. –Ñèçÿ áóíó êèì äåéèá? –äåéÿ Êîòàð ãûøãûðäû. Òàðó òÿÿúúöáëÿíäè: –Åëÿ ñèç þçöíöç. Áÿëêÿ äÿ ñèç áåëÿ äåìÿê èñòÿìÿìèñèíèç. Ùÿð ùàëäà ùÿêèìëÿ èêèìèç áåëÿ ýöìàí åëÿìèøèê. Êîòàð ÷îõ ùèðñëÿíìèøäè âÿ àíëàøûëìàç ñþçëÿð ñþéëÿéèðäè. Òàðó äåäè: –Íàùàã áåëÿ ùÿéÿúàíëàíûðñûíûç. Íÿ ùÿêèìèí, íÿ äÿ ìÿíèì ñèçè ñàòìàã ôèêðèìèç éîõäóð. Ñèçèí ÿùâàëàòûí áèçÿ äÿõëè éîõäóð. Ùÿì äÿ êè, åëÿ áèçèì äÿ ïîëèñäÿí õîøóìóç ýÿëìèð. Éàõøû, ÿéëÿøèí ýþðÿê. Êîòàð ñòóëà áàõäû, áèð àç òÿðÿääöä åëÿéÿíäÿí ñîíðà éåðèíäÿ îòóðäó. ×îõ êå÷ìÿìèø êþêñöíö þòöðöá äåäè: –Êþùíÿ ÿùâàëàòäûð, áó éàõûíëàðäà öçÿ ÷ûõàðûáëàð. Ìÿí åëÿ áèëèðäèì éàääàí ÷ûõûá. Éîëäàøëàðûìäàí áèðè ìÿíè ñàòûá. Ïîëèñ ìÿíè ÷àüûðûá, ýþñòÿðèø âåðäè êè, èñòèíòàã ãóðòàðûíúà óçàüà ýåòìÿëèéÿì. Ùèññ åäèðÿì êè, ÿââÿë-àõûð ùÿáñÿ àëàúàãëàð. –Úèääè ìÿñÿëÿäèð? –äåéÿ Òàðó ñîðóøäó. –Áàõûð íÿ ìÿ’íàäà ñîðóøóðñóíóð. Ùÿð ùàëäà àäàì þëäöðìÿìèøÿì. –Ùÿáñ åäÿðëÿð, éîõñà ìÿúáóðè èøÿ ýþíäÿðÿðëÿð? –Áÿõòèì ýÿòèðñÿ, ùÿáñ åäÿðëÿð, –äåéÿ Êîòàð öçýöí ñÿñëÿ úàâàá âåðäè. Àç ñîíðà äåéèíìÿéÿ áàøëàäû: –Ñÿùâ åëÿìèøäèì. Ùàìû ñÿùâ åäÿ áèëÿð. Àììà ôèêèðëÿøÿíäÿ êè, ùÿìÿí ñÿùâÿ ýþðÿ ùÿáñ îëóíàúàì, åâ-åøèéèìäÿí, ùÿìèøÿêè ýöçÿðàíûìäàí, áöòöí òàíûøëàðûìäàí àéðû äöøÿúÿì, àüëûì áàøûìäàí ÷ûõûð. –Ùÿ! Äåìÿëè, áóíà ýþðÿ þçöíöçö àñìàã ôèêðèíÿ äöøìöøäöíöç? –äåéÿ Òàðó ñîðóøäó. –Åëÿäèð, àììà àõìàã ôèêèð èäè.


54

Ðéþ äÿ ñþùáÿòÿ ãîøóëäó, îíóí íèýàðàí÷ûëûüûíûí ñÿáÿáèíè àíëàäûüûíû ñþéëÿäè âÿ îíà òÿñÿëëè âåðäè êè, áÿëêÿ äÿ ùÿð øåé éàõøû ãóðòàðäû. –Åëÿäèð, þçöì äÿ áèëèðÿì êè, ùÿëÿëèê ãîðõìàüûíà äÿéìÿç. Òàðó äåäè: –Ìÿ’ëóì ìÿñÿëÿäèð êè, áèçèì äÿñòÿëÿðÿ ãîøóëìàã èñòÿìÿçñèíèç. Êîòàð øëéàïàñûíû ÿëèíäÿ îéíàäà-îéíàäà, ñûõûíòû ÷ÿêÿ-÷ÿêÿ Òàðóéà áàõûá äåäè: –Áóíà ýþðÿ ìÿíÿ àúûüûíûç òóòìàñûí. –Àúûüûìûç òóòìàç. Àììà, ùå÷ îëìàñà, ÷àëûøûí êè, õÿñòÿëèê ìèêðîáóíóí ìöäàôèÿ÷èñèíÿ äþíìÿéÿñèíèç, –äåéÿ Òàðó ýöëöìñÿäè. Êîòàð å’òèðàç åëÿéèá, áèëäèðäè êè, øÿùÿðÿ õÿñòÿëèê àðçóëàìàéûá, õÿñòÿëèê þçö ýÿëèá âÿ ùÿëÿëèê éàðàíìûø âÿçèééÿò îíà ñÿðô åäèð. Ðàìáåðèí è÷ÿðè ýèðäèéèíè ýèðÿíäÿ èñÿ óúà ñÿñëÿ ÿëàâÿ åëÿäè: –Ùÿð ùàëäà, ìÿíÿ åëÿ ýÿëèð êè, ñèçèí ôÿàëèééÿòèíèçèí ÿùÿìèééÿòè îëìàéàúàã. Ðàìáåð þéðÿíäè êè, Êîòàð Ãîíçàëåñèí öíâàíûíû áèëìèð âÿ îíó òàïìàã ö÷öí ùÿìèí êàôåéÿ ýåòìÿê ëàçûìäûð. Åðòÿñè ýöí ö÷öí âÿ’äÿëÿøäèëÿð. Ðéþ äåäè êè, î äà íÿòèúÿíè áèëìÿê èñòÿðäè. Ðàìáåð Òàðó èëÿ îíó þç îòàüûíà äÿ’âÿò åëÿäè âÿ äåäè êè, ýåúÿíèí íÿ âàõòû èñòÿñÿëÿð, ýÿëÿ áèëÿðëÿð. Ñÿùÿð Êîòàðëà Ðàìáåð êàôåéÿ ýåäèá, Ãàðñèàéà ñèôàðèø ýþíäÿðäèëÿð. Àõøàì îíó êàôåäÿ ýþçëÿäèëÿð, ýÿëèá ÷ûõìàäû. Åðòÿñè ýöí èñÿ Ãàðñèà êàôåäÿ èäè. Î Ðàìáåðèí ñþùáÿòèíÿ äèããÿòëÿ ãóëàã àñûá äåäè êè, ìÿñÿëÿíèí íÿ ö÷öí áàø òóòìàäûüûíäàí õÿáÿðè éîõäóð. Àììà èéèðìè äþðä ñààò ÿðçèíäÿ áöòöí ìÿùÿëëÿäÿêè åâëÿðèí ìöùàñèðÿéÿ àëûíûá, éîõëàíûëäûüûíû åøèäèá. Îëà áèëñèí êè, Ãîíçàëåñ âÿ îíóí äîñòëàðû ìöùàñèðÿäÿí ÷ûõûá ýþðöøÿ ýÿëÿ áèëìÿéèáëÿð... Ãàðñèà îíëàðû éåíèäÿí Ðàóëëà ýþðöøäöðÿ áèëÿðäè. Àììà áóíà äà èêè ýöí âàõò ëàçûì èäè. Ðàìáåð äåäè: –Áÿëè, ýþðöðÿì, ùÿð øåéè òÿçÿäÿí áàøëàìàã ëàçûìäûð. Èêè ýöí ñîíðà ýþðöøäöêäÿ Ðàóë Ãàðñèàíûí ôèêðèíè òÿñäèãëÿäè, øÿùÿðèí àøàüû ìÿùÿëëÿëÿðè áàüëàíûáìûø. Ãîíçàëåñëÿ ýþðöøìÿê ëàçûì èäè. Èêè ýöí ñîíðà èñÿ Ðàìáåð ôóòáîë÷ó èëÿ áèðýÿ íàùàð åëÿäèéè âàõò î äåéèðäè: –Àüûëñûçëûã åëÿìèøèê. Ýÿðÿê áèðè-áèðèìèçè èòèðìÿìÿê ö÷öí áèð øåé ôèêèðëÿøÿéäèê. Åëÿ Ðàìáåð äÿ áó ôèêèðäÿ èäè. Ãîíçàëåñ ñþçöíÿ äàâàì åëÿäè: –Ñàáàù ñÿùÿð ýåäÿðèê ýÿíú êåøèê÷èëÿðëÿ ýþðöøìÿéÿ, ÷àëûøàðûã èøè ãàéäàéà ñàëàã. Åðòÿñè ýöí îíëàð ýÿíúëÿðè åâäÿ òàïà áèëìÿäèëÿð. Ñîíðàêû ýöí ýöíîðòà ÷àüû Ëèòñåé ìåéäàíûíäà ýþðöøìÿê ö÷öí ìÿêòóá éàçûá ãîéäóëàð. Ñîíðà Ðàìáåð ÷îõ äöøýöí áèð âÿçèééÿòäÿ åâÿ ãàéûòäû. Òàðó îíóíëà ðàñòëàøàíäà âÿçèééÿòèíè ýþðöá ñîðóøäó: –Èøëÿð éàõøû äåéèë éÿ’íè? –Ùÿð øåéè òÿçÿäÿí áàøëàäûüûì ö÷öí ÿëäÿí äöøìöøÿì. Ñîíðà î Òàðóýèëè éåíèäÿí äÿ’âÿò åëÿäè: –Áó àõøàì áèçÿ ýÿëèí. Àõøàì Òàðó èëÿ Ðéþ îòàüà ýèðÿíäÿ Ðàìáåð éåðèíäÿ óçàíìûøäû. Î ãàëõûá ÿââÿëäÿí ùàçûðëàäûüû ãÿäÿùëÿðÿ øÿðàá ñöçäö. Ðéþ ãÿäÿùèíè ýþòöðöá, âÿçèééÿòèí íÿ éåðäÿ îëäóüóíó ñîðóøäó. Ðàìáåð úàâàá âåðäè êè, ùàìû èëÿ òÿçÿäÿí ýþðöøöá âÿ éàõûí âàõòäà àõûðûíúû ýþðöøÿ ýåòìÿëèäèð. Î þç ãÿäÿùèíè áàøûíà ÷ÿêèá, ÿëàâÿ åòäè: –Àììà áèëèðÿì êè, áö ýþðöøÿ äÿ ýÿëìÿéÿúÿêëÿð. –×îõ úàíôÿøàíëûã åëÿìÿéèíÿ äÿéìÿç, –äåéÿ Òàðó äèëëÿíäè. –Ñèç âÿçèééÿòè éàõøû äóéìàìûñûíûç, –äåéÿ Ðàìáåð ÷èéèíëÿðèíè ÷ÿêäè. –Íÿéè éÿ’íè? –Òàóíó. Ðéþ îíà áàõäû âÿ Ðàìáåð äàâàì åëÿäè: –Éîõ, ñèç áàøà äöøìÿìèñèíèç êè, òàóíóí þçö ùÿð øåéè éåíèäÿí áàøëàìàã èøèíÿ õèäìÿò åäèð. Î, îòàüûí êöíúöíÿ òÿðÿô ýåäèá, îðàäàêû âàëîõóäàíû à÷äû. –Ùàíñû âàëû ãîéóðñàí, ìÿí òàíûäûüûìû? –äåéÿ Òàðó ñîðóøäó. Ðàìáåð úàâàá âåðäè êè, ìàùíûíûí àäû “Ñÿí-Úåéìñ õÿñòÿõàíàñûäûð. ìàùíû îõóäóüó âàõò ÷þëäÿí èêè ýöëëÿ ñÿñè åøèäèëäè. –Éà èò þëäöðöðëÿð, éà äà ãà÷ìàã èñòÿéÿí âàð, –äåéÿ Òàðó äèëëÿíäè. Áèð àç ñîíðà ìàùíû ãóðòàðäû âÿ êö÷ÿäÿí òÿ’úèëè éàðäûì ìàøûíûí ñÿñè åøèäèëäè. Ìàøûíûí ñÿñè ýåòäèêúÿ éàõûíëàøäû, ìåùìàíõàíàíûí ãàðøûñûíäàí êå÷èá óçàãëàøäûãúà çÿèôëÿäè âÿ íÿùàéÿò, åøèäèëìÿç îëäó. Ðàìáåð êþêñöíö þòöðöá äåäè: –Áó éàõøû ìàùíûäûð. Áó ýöí àçû îí äÿôÿ ãóëàã àñìûøàì. –Éÿ’íè î ãÿäÿð ñåâèðñèíèç áó ìàùíûíû?


55

–Éîõ, èø áóðàñûíäàäûð êè, áàøãà âàëûì éîõäóð. Î áèð àç ñóñóá, éåíÿ äèëëÿíäè: –Ùÿð ùàëäà ùÿð øåéè éåíèäÿí áàøëàìàã ëàçûìäûð. Ñîíðà Ðéþäÿí ñàíèòàð äÿñòÿëÿðèíèí âÿçèééÿòèíè ñîðóøäó. Ðéþ äåäè êè, áåø äÿñòÿ ôÿàëèééÿòäÿäèð âÿ áàøãà äÿñòÿëÿð äÿ éàðàòìàã èñòÿéèðëÿð. Æóðíàëèñò ÷àðïàéûñûíûí öñòöíäÿ îòóðóá, äûðíàãëàðûíà áàõûðäû. Ðéþ èñÿ ÷àðïàéûíûí ãûðàüûíäà îòóðìóø æóðíàëèñòèí ãûñà, äîëüóí úöññÿñèíÿ òàìàøà åäèðäè. Ãÿôèëäÿí Ðàìáåð Ðéþéÿ áàõà-áàõà äåäè: –Áèëèðñèíèçìè, ùÿêèì, ñèçèí òÿøêèëàò ùàããûíäà ÷îõ ôèêèðëÿøìèøÿì. ñèçÿ ãîøóëìàìàüûìûí ñÿáÿáè âàð. Ùÿì äÿ êè, ìÿí âàõòûíäà þçöìö ýþñòÿðìèøÿì. Èñïàíèéà ìöùàðèáÿñèíäÿ èøòèðàê åëÿìèøÿì. –Êèìèí òÿðÿôèíäÿ? –äåéÿ Òàðó ñîðóøäó. –Ìÿüëóáëàðûí òÿðÿôèíäÿ. Àììà î âàõòäàí áÿðè õåéëè ôèêèðëÿøìèøÿì. –Íÿ áàðÿäÿ? –äåéÿ Òàðó éåíÿ äèëëÿíäè. –Úÿñàðÿò áàðÿäÿ. Èíäè ìÿí áèëèðÿì êè, èíñàí áþéöê èøëÿð ýþðìÿéÿ ãàäèðäèð. Àììà áþéöê ùèññëÿðÿ ìàëèê îëìàéàí àäàì ìÿíè ìàðàãëàíäûðìûð. –Ìÿíÿ åëÿ ýÿëèð êè, èíñàí ùÿð øåéÿ ãàäèðäèð, –äåéÿ Òàðó úàâàá âåðäè. –Õåéð, èíñàí ÿçàá ÷ÿêìÿéÿ éàõóä óçóí ìöääÿò õîøáÿõò éàøàìàüà ãàäèðäèð. àììà ÿí âàúèá èøëÿðÿ ãàäèð äåéèë. Ñîíðà î ìöñàùèáëÿðèíÿ áàõûá äåäè: –Éàõøû, Òàðó, ñèçèí þçöíöç ìÿùÿááÿò éîëóíäà þëìÿéÿ ðàçû îëàðñûíûç? –Áèëìèðÿì, àììà ìÿíúÿ èíäè ðàçû îëìàðàì. –Ýþðöðñöíöçìö? À÷ûãúà äóéóëóð êè, ñèç èäåéà éîëóíäà þëìÿéÿ ùàçûð àäàìñûíûç. Ìÿí èñÿ èäåéà óüðóíäà þëÿíëÿðäÿí áåçìèøÿì. Ãÿùðÿìàíëûã ùèññèíÿ èíàíìûðàì, áèëèðÿì êè, áó àñàí èøäèð âÿ þëöìëÿ ÿëàãÿäàð îëäóüóíó äà äóéìóøàì. Ðéþ ýþçöíö æóðíàëèñòäÿí ÷ÿêìÿäÿí äèããÿòëÿ ãóëàã àñäû âÿ íÿùàéÿò, ìöëàéèì ñÿñëÿ äåäè: –Ðàìáåð, àõû èíñàí èäåéà äåéèë. Ðàìáåð ÷àðïàéûäàí ñû÷ðàéûá àéàüà ãàëõäû, îíóí öçö ùÿéÿúàíäàí ãûçàðìûøäû: –Éîõ, èäåéàäûð. Ìÿùÿááÿòäÿí öç äþíäÿðìèø áèð àäàì ãûñà áèð ôèêèðäÿí áàøãà ùå÷ íÿéÿ áÿíçÿìèð. Áèç äàùà ìÿùÿááÿòÿ ãàäèð äåéèëèê. Áîéíóìóçà àëàã, ùÿêèì. ãàäèð îëàúàüûìûç ýöíö ýþçëÿéÿê, ÿýÿð áèð øåé ÷ûõìàñà, ãÿùðÿìàíëûã îéóíó îéíàìàäàí òàëåéèí ùþêìöíö ýþçëÿéÿê. Äàùà áóíäàí î éàíû áèëìèðÿì. Ðéþ àéàüà ãàëõäû, ñîíðà éîðüóí ñÿñëÿ äåäè: –Ñèç ùàãëûñûíûç, Ðàìáåð, òàìàì ùàãëûñûíûç. Ìÿí ùå÷ âàõò ñèçè áàøëàäûüûíûç èøäÿí ýåðè äþíìÿéÿ ÷àüûðìûðàì. Ýåòìÿê ôèêðèíèçè ùàãëû âÿ ýþçÿë ôèêèð ñàéûðàì. Àììà ñèçÿ äåìÿëèéÿì êè, áèçèì áó ÿùâàëàòäà ãÿùðÿìàíëûã ôèêðè éîõäóð. Ñþç ìÿðäëèêäÿí ýåäèð. Äîüðóäóð, ìÿðäëèê ñþçö ýöëöíú ýþðöíÿ áèëÿð. Àììà ìÿðäëèê îëìàñà òàóíà ãàðøû ìöáàðèçÿ áàø òóòìàç. Ðàìáåð úèääè ýþðêÿì àëûá ñîðóøäó: –Àõû ìÿðäëèê íÿ äåìÿêäèð? –Öìóìèééÿòëÿ, îíóí íÿ äåìÿê îëäóüóíó áèëìèðÿì. Àììà èíäè þç ïåøÿìÿ ÿìÿë åòìÿéè ìÿðäëèê ñàéûðàì. Ðàìáåð àúûãëà äåäè: –Åù! Ùå÷ áèëìèðÿì èíäè ìÿíèì ïåøÿì íÿäèð. Áÿëêÿ åëÿ, äîüðóäàí äà, ìÿùÿááÿòè öñòöí òóòìàãäà ñÿùâ åëÿéèðÿì. Ðéþ îíóíëà öç-öçÿ äóðóá, úèääè ñÿñëÿ äåäè: –Éîõ, ñèç ñÿùâ åëÿìèðñèíèç. Ðàìáåð ôèêèðëè-ôèêèðëè îíëàðà áàõäû: –Ùÿð ùàëäà ñèçèí èêèíèç áó èøäÿ ùå÷ íÿ èòèðìèðñèíèç. Éàõøûëàðûí àðàñûíäà îëìàã äàùà àñàíäûð. Ðéþ ãÿäÿùèíè áîøàëòäû: –Ýåäÿê, áèçèì èøèìèç âàð. Ùÿêèì ÷ûõäû. Òàðó äà îíóí àðõàñûíúà ýåòäè. ÷ûõìàçäàí ÿââÿë ÷åâðèëèá æóðíàëèñòÿ äåäè: –Õÿáÿðèíèç âàðìû êè, ùÿêèìèí àðâàäû áóðäàí áèð íå÷ÿ éöç êèëîìåòð àðàëûäà ñàíàòîðèéàäà ãàëûá? Ðàìáåð åëÿ áèë äèêñèíäè, àììà Òàðó ëÿíýèìÿéèá óçàãëàøäû. Åðòÿñè ýöí ñÿùÿð òåçäÿí Ðàìáåð ùÿêèìÿ çÿíý âóðóá äåäè: –Øÿùÿðäÿí ÷ûõìàüà èìêàí òàïûíúà ñèçèí äÿñòÿäÿ èøëÿìÿéèìÿ èúàçÿ âåðÿðñèíèç? Ãûñà áèð ñöêóòäàí ñîíðà ùÿêèìèí ñÿñè åøèäèëäè: –Áÿëè Ðàìáåð. ÷îõ ñàü îëóí.


56

III Áåëÿúÿ, ùÿôòÿëÿð êå÷äèêúÿ òàóíóí ÿñèðëÿðè áàúàðäûãëàðû ãÿäÿð ÷àðïûøûðäûëàð. Ðàìáåðêèìèëÿð èñÿ ýþðöíöð ùÿëÿ áåëÿ ýöìàí åäèðäèëÿð êè, ñÿðáÿñòëèêëÿðè âàð âÿ þçëÿðèíÿ áàøãà éîë äà ñå÷ÿ áèëÿðëÿð. Àììà ÿñëèíäÿ ùÿìÿí âàõò, àâãóñòóí îðòàëàðûíäà òàóí ùàìûíû þç ãàíàäû àëòûíà àëìûøäû. Èíäè ôÿðäè òàëåëÿð ÿâÿçèíÿ òàóíóí òàðèõè éàðàíìûøäû. Ùàìû åéíè òàëå èëÿ éàøàéûð âÿ åéíè ùèññëÿðè êå÷èðèðäè. ßí áþéöê ùèññ èñÿ àéðûëûã âÿ ÿñèð äöøìÿ ùèññè èäè, ãîðõó âÿ å’òèðàçû éàðàäàí äà åëÿ î èäè. Åëÿ áóíà ýþðÿ äÿ ÿùâàëàòû éàçàí èñòÿéèð êè, èñòèíèí íÿ õÿñòÿëèéèí ýöúëÿíäèéè áèð âàõòäà áÿçè çîðàêûëûã ùàëëàðû, þëöëÿðèí áàñäûðûëìàñû, àéðû äöøìöø ñåâýèëèëÿðèí èçòèðàáû ùàãäà ìÿ’ëóìàò âåðñèí. Èëèí îðòàñûíäà ãàëõàí êöëÿê õÿñòÿëèê éàéûëìûø øÿùÿðèí áàøû öçÿðèíäÿ áèð íå÷ÿ ýöí âûéûëäàäû. Îðàí ñàêèíëÿðè êöëÿéè õîøëàìûðëàð. ×öíêè äöçÿíäÿ òèêèëìèø áó øÿùÿðè êöëÿêäÿí ãîðóéàí òÿáèè ìàíåÿ îëìàäûüûíà ýþðÿ êöëÿê áöòöí êö÷ÿëÿðäÿ þç ýöúöíö ýþñòÿðÿ áèëèð. Ñîí àéëàð áèð äàìëà äà îëñà éàüûø éàüìàäûüûíäàí øÿùÿðè áàñìûø áîç òîçàíàã êöëÿéèí ãàíàäëàðûíäà îéíàéûðäû. Êöëÿê òîçó âÿ êàüûç ïàð÷àëàðûíû ãàëäûðûá ïèéàäàëàðûí öç-ýþçöíÿ ÷ûðïûðäû. Êö÷ÿëÿðäÿ àäàì àçàëìûøäû. Àüçûíû éàéëûã éàõóä ÿëè èëÿ þðòìöø ïèéàäàëàð êö÷ÿäÿ ëÿíýèìÿäÿí ìÿñêÿí áàøûíà òÿëÿñèðäèëÿð. Àõøàìëàð êàôå âÿ ðåñòîðàíëàðà éûüûøàíëàð ìöìêöí ãÿäÿð ÷îõ ëÿíýèìÿéÿ ÷àëûøûð. Ùÿð ýöíö àõûðûíúû ýöí ùåñàá åäÿðÿê îíó óçàòìàã èñòÿéèðäèëÿð. Åâÿ éàõóä êàôåëÿðÿ ýåäÿíëÿð äÿ éîëó òÿëÿñèê êå÷èð, êö÷ÿëÿð áîø ãàëûð, êèìñÿñèç äàëàíëàðäàí êöëÿéèí èíèëòèñèíäÿí áàøãà áèð ñÿñ åøèäèëìèðäè. Øÿùÿðäÿí ýþðöíìÿéÿí òÿëàòöìëö äÿíèçäÿí éîñóí âÿ äóç èéè ãàëõûðäû. Òîç áàñìûø, äÿíèç èéè âåðÿí, êöëÿéèí ñöçýÿúÿ ÷ÿêäèéè áó êèìñÿñèç øÿùÿð ùÿéàòäàí óçàã äöøìöø ãÿìëè áèð àäàúûüà áÿíçÿéèðäè. Èíäèéÿ ãÿäÿð õÿñòÿëèê Ìÿðêÿçÿ íèñáÿòÿí øÿùÿðèí ÿòðàôëàðûíäà, àäàìûí ñûõ îëäóüó âÿ ðàùàòëûüûí ÷àòûøìàäûüû ÿðàçèäÿ äàùà ÷îõ àäàì ãûðìûøäû. Àììà ãÿôèëäÿí òàóí øÿùÿðèí èøýöçàð ìÿðêÿçèíÿ éàéûëìàüà áàøëàäû. Ìåùìàíõàíà ìöäèðè äåéèðäè êè, “òàóí êàðòëàðûíû îéíàäûð. Ùÿð ùàëäà ìÿðêÿçè ìÿùÿëëÿëÿðäÿ éàøàéàíëàð áàøà äöøìöøäöëÿð êè, îíëàðûí äà íþâáÿñè ÷àòûá. Ýåúÿíèí ñöêóòóíäà úþâëàí åëÿéÿí òÿúèëè éàðäûì ìàøûíëàðûíûí ñÿñè òàóíóí õÿáÿðäàðëûã íÿüìÿñè êèìè ãóëàãëàðû äÿëèðäè. Øÿùÿðèí è÷èíäÿ õÿñòÿëèéèí äàùà ÷îõ éàéûëäûüû áÿ’çè ìÿùÿëëÿëÿð ÿëàâÿ ìöùàñèðÿéÿ àëûíäû. àíúàã ñÿìÿðÿëè èø äàëûíúà ýåäÿí àäàìëàðû áó ìÿùÿëëÿëÿðäÿí ÷þëÿ áóðàõìûðäûëàð. Ùÿìÿí êö÷ÿëÿðèí úàìààòû íàðàùàò îëìàüà âÿ êÿíàð ìÿùÿëëÿëÿðäÿ ãàëàíëàðûí àçàäëûüûíà ãèáòÿ åëÿìÿéÿ áàøëàìûøäûëàð. Ìöùàñèðÿäÿí áàéûðäà ãàëàíëàð èñÿ þç ñÿðáÿñòëèêëÿðèíè ìöùàñèðÿäÿ ãàëàíëàðûí âÿçèééÿòè èëÿ ìöãàéèñÿ åäèá òÿñÿëëè òàïûðäûëàð. “Áàøãàëàðûíûí àçàäëûüû áèçèìêèíäÿí äÿ àçäûð èôàäÿñè ÷îõëàðû ö÷öí òÿñÿëëè âàñèòÿñèíÿ äþíìöøäö. Åëÿ ùÿìÿí äþâðäÿ Ãÿðá ãàïûñû éàõûíëûüûíäàêû ãàðûøûã ìÿùÿëëÿëÿðäÿ áèð íå÷ÿ éàíüûí áàø âåðäè. Ñîíðà ìÿ’ëóì îëäó êè, ùÿìÿí éàíüûíëàðû òèááè ãàðàíòèíäÿí ÷ûõìûø àäàìëàð òþðÿäèáëÿð. Åâëÿðèíÿ ãàéûäàíäàí ñîíðà àèëÿ öçâëÿðèíèí õÿñòÿëèêäÿí þëäöéöíö áèëèá àüëûíû èòèðìèø áÿ’çèëÿðè þç åâëÿðèíÿ îä âóðóðëàðìûø êè, åâÿ àéàã à÷ìûø òàóí åâëÿ áèðýÿ éàíñûí. Áó ùÿðÿêÿòèí ãàðøûñûíû àëìàã ö÷öí ÷îõ ÷àëûøìàëû îëäóëàð. Áåëÿ êöëÿêëè ýöíëÿðäÿ áöòöí ìÿùÿëëÿëÿð îä àëûá éàíà áèëÿðäè. ßââÿëúÿ ñöáóò åëÿìÿéÿ ÷àëûøäûëàð êè, äþâëÿòèí ùÿéàòà êå÷èðäèéè äåçèíôåêñèéà òÿäáèðëÿðè éîëóõìàíûí ãàðøûñûíû àëìàã ö÷öí êèôàéÿò åäèð. Áèð íÿòèúÿ ÷ûõìàäûãäà èñÿ éàíüûí òþðÿäÿíëÿðÿ ãàðøû ÷îõ úèääè úÿçà òÿäáèðëÿðè åëàí åäèëäè. Àäàìëàð èñÿ ùÿáñÿ àëûíìàã ãîðõóñóíäàí äåéèë, ùÿáñõàíàéà äöøìÿéèí þëöìÿ áÿðàáÿð îëäóüóíó áèëäèêëÿðèíÿ ýþðÿ áó ÿìÿëäÿí ÿë ÷ÿêäèëÿð. Ùàìû åøèòìèøäè êè, ùÿáñõàíàäà þëÿíëÿðèí ñàéû ýöíö-ýöíäÿí àðòûð. Âÿ áó ñþçëÿðèí ùÿãèãÿò îëäóüó ñöáóòà éåòìèøäè. Ìÿ’ëóì ñÿáÿáëÿðÿ ýþðÿ òàóí äÿñòÿ èëÿ éûüûøàíëàðà, ÿñýÿðëÿðÿ, äèíäàðëàðà âÿ ìÿùáóñëàðà äàùà ÷îõ ùöúóìëàð ÷ÿêèðäè. Áÿ’çè ìÿùáóñëàð òÿê éàøàñàëàð äà ùÿáñõàíà ùàâàñûíäàí óçàã äöøìöð, øÿùÿð ùÿáñõàíàñûíûí ìÿùáóñëàðû, äà êåøèê÷èëÿðè äÿ áèðáèðèíèí àðäûíúà òàóíà ãóðáàí ýåäèðäèëÿð. Áåëÿúÿ, ùÿáñõàíàíûí ìöäèðèíäÿí òóòìóø àõûðûíúû ìÿùáóñà ãÿäÿð ùàìûñû þëöìÿ ìÿùêóì îëóíìóøäó âÿ áóíà ýþðÿ áÿëêÿ äÿ èëê äÿôÿ èäè êè, ùÿáñõàíàäà ÿäàëÿòñèçëèéÿ éîë âåðèëìèðäè. Øÿùÿð ðÿùáÿðëèéè ùÿáñõàíàäàêû áó áÿðàáÿðëèéè àðàäàí ãàëäûðìàã ö÷öí ùÿëàê îëìóø íÿçàðÿò÷èëÿðè þëöìöíäÿí ñîíðà ìåäàëëà òÿëòèô åëÿìÿéè ãÿðàðà àëìûøäû. Øÿùÿðäÿ ùÿðáè âÿçèééÿò å’ëàí îëóíäóüóíà êåøèê÷èëÿðèí äÿ èøè áèð íþâ ùÿðáè èøÿ áÿíçÿäèéèíÿ îíëàðà ôÿõðè ùÿðáè ìåäàëëàð âåðèðäèëÿð. Áó èøÿ ìÿùáóñëàð å’òèðàç åëÿìÿñÿëÿð äÿ ùÿðáè ðÿùáÿðëèê íàðàçûëûã åäèá áåëÿ áèð òÿøÿááöñöí úàìààòû ÷àøäûðà áÿëÿúÿéèíè ñþéëÿäè. Ùÿðá÷èëÿðèí íàðàçûëûüûíà ùàãã ãàçàíäûðûá ùÿëàê îëìóø êåøèê÷èëÿðè åïèäåìèéà ìåäàëû èëÿ òÿëòèô åòìÿêëÿ êèôàéÿòëÿíìÿéè ãÿðàðà àëäûëàð. Àììà ÿââÿë ùÿëàê îëóá ùÿðáè ìåäàëëà òÿðòèá îëóíàíëàðûí ìåäàëëàðûíû ýåðè àëìàã îëìàçäû âÿ ùÿðá÷èëÿð äÿ þç ñþçëÿðèíèí öñòöíäÿ äóðìóøäóëàð. Áèð äÿ êè, ùÿðáè ìåäàë þç òÿ’ñèð ãöââÿñèíÿ


57

ýþðÿ åïèäåìèéà ìåäàëûíà òàé îëà áèëìÿçäè âÿ åïèäåìèéà âàõòû áåëÿ áèð ìåäàë ÿùÿìèééÿòñèç ýþðöíöðäö. Ùàìû íàðàçûëûã åäèðäè. Ùÿì äÿ êè, èíçèáàòè ðÿùáÿðëèê äèí õàäèìëÿðè, éàõóä ùÿðáè ðÿùáÿðëèê êèìè òÿøÿááöñêàðëûã åäÿ áèëìèðäè. Øÿùÿðäÿêè èêè êèëñÿíèí äèí õàäèìëÿðè ìöâÿããÿòè îëàðàã áÿ’çè äèíäàðëàðûí åâëÿðèíÿ ïàéëàíìûøäûëàð. Ùÿðá÷èëÿð äÿ ÷àëûøûðäûëàð êè, ÿñýÿðëÿðè êè÷èê äÿñòÿëÿðëÿ ìÿêòÿáëÿðäÿ âÿ èúòèìàè áèíàëàðäà éåðáÿéåð åëÿñèíëÿð. Áåëÿëèêëÿ õÿñòÿëèê áèð éàíäàí àäàìëàðû öìóìè áÿëà ãàðøûñûíäà áèðëÿøäèðìèøäèñÿ äÿ äèýÿð òÿðÿôäÿí îíëàðû èúòèìàè éûüûíúàã éåðëÿðèíäÿí ìÿùðóì åäèð, òÿíùàëàøäûðûðäû. Åëÿ áó âÿçèééÿò äÿ íàðàùàòëûüà ñÿáÿá îëóðäó. Áöòöí áó íàðàùàòëûãëàð êöëÿéèí òÿ’ñèðèíÿ ãàðûøûá áÿ’çè àäàìëàðûí øöóðóíäà äà éàíüûí òþðÿäèðäè. Ýåúÿëÿð øÿùÿð äàðâàçàëàðûíà éåíè áàñãûíëàð áàø âåðäè. Èíäè êè÷èê ñèëàùëû äÿñòÿëÿð ùöúóìà êå÷èðäèëÿð. Àòûøìàëàð îëäó, àäàìëàð éàðàëàíäû, áÿ’çèëÿðè øÿùÿðäÿí ãà÷à áèëäèëÿð. Êåøèê÷è äÿñòÿëÿðè ýöúëÿíäèðèëäè âÿ áåëÿ òÿøÿááöñëÿðÿ ñîí ãîéóëäó. Àììà øÿùÿðäÿ éåíè áèð èíãèëàáè úàíëàíìà éàðàíäû âÿ áÿ’çè çîðàêûëûã ùàëëàðû áàø âåðäè. Éàíìûø éàõóä òèááè íÿçàðÿò íàìèíÿ áàüëàíìûø åâëÿðèí áÿ’çèëÿðè ãàðÿò îëóíäó. Äöçöíÿ ãàëñà áó ùàäèñÿëÿðäÿ ãÿðÿç÷èëèê îëäóüóíó äåìÿê ÷ÿòèíäèð. ßêñÿð ùàëëàðäà äöçýöí àäàìëàð äà ìöÿééÿí øÿðàèòÿ äöøöá áàøãàëàðûíû éàìñûëàìàëû îëóðäóëàð. Áÿ’çèëÿðè îä àëìûø åâëÿðÿ ýèðèð, áàøûíû èòèðìèø åâ ñàùèáèíèí ýþçö ãàðøûñûíäà åâäÿí øåéëÿð ÷ûõàðûðäûëàð. Åâ ñàùèáèíèí ÷àøüûíëûüûíû ýþðÿí áàøãà òàìàøà÷ûëàð äà éàíàí åâÿ äîëóøóð âÿ ÷îõ êå÷ìÿìèø àëîâ äèëëÿðèíèí èøûãëàíäûðäûüû àëàãàðàíëûã êö÷ÿäÿ äþøÿíÿúÿê âÿ áàøãà ÿøéàëàð äàøûéàí íàìÿ’ëóì àäàìëàðûí êþëýÿëÿðè ãà÷ûøûðäû. Áåëÿ ùàäèñÿëÿðÿ ýþðÿ äÿ øÿùÿð ðÿùáÿðëèéè òàóíà ýþðÿ òÿòáèã îëóíìóø õöñóñè âÿçèééÿòè ùÿðáè âÿçèééÿòëÿ ÿâÿç åòìÿëè îëäó âÿ ìöâàôèã ãàíóíëàð ãÿáóë åòäè. Èêè îüðóíó ýöëëÿëÿäèëÿð. Àììà ùå÷ èíàíìàã îëìóðäó êè, áåëÿ ñÿðò áèð òÿäáèð áàøãàëàðûíà ëàçûìè òÿñèð ýþñòÿðÿ áèëñèí. Áó ãÿäÿð þëÿíëÿðèí àðàñûíäà èêè íÿôÿðèí ýöëëÿëÿíìÿñè úöç’è áèð ÿùâàëàò èäè, äÿíèçÿ äöøìöø ÿëàâÿ áèð äàìëàéà áÿíçÿéèðäè. Ñîíðàëàð äà òåç-òåç ãàðÿò ùàëëàðû áàø âåðñÿ äÿ øÿùÿð ðÿùáÿðëèéè ëàçûìè þë÷ö ýþòöðÿ áèëìÿäè. Áöòöí øÿùÿð ñàêèíëÿðèíÿ òÿ’ñèð ýþñòÿðÿí éåýàíÿ òÿäáèð ãàäàüàí ñààòûíûí ãîéóëìàñû îëäó. Ñààò îí áèðäÿí ñîíðà øÿùÿð áîø âÿ êèìñÿñèç îëóðäó. Àéëû ýåúÿëÿðäÿ øÿùÿðèí àü äèâàðëàðû âÿ ÷àëûí÷àðïàç êö÷ÿëÿðè ãÿðèáÿ áèð ìÿíçÿðÿ éàðàäûðäû. Ùå÷ áèð éàøûëëûüû îëìàéàí áó áîøëóãäàí íÿ àääûì ñÿñè, íÿ äÿ èò ùÿíèðòèñè åøèäèëèðäè. Áþéöê øÿùÿðèí ñöêóòóíäà úàíñûç äàø òèêèëèëÿð âÿ ñöñò ùåéêÿëëÿðäÿí áàøãà ùå÷ íÿ ýþðöíìöðäö. Áóðàäà èíñàí îáðàçûíû êå÷ìèøèí õåéèðõàùëàðûíà âÿ áþéöê àäàìëàðûíà óúàëäûëìûø ùåéêÿëëÿðèí äîíóã äàø âÿ äÿìèð ñèôÿòëÿðè òÿìñèë åäèðäè. Êèìñÿñèç, öðÿêñûõàí êö÷ÿ àéðûúëàðûíäà óúàëàí áó ùåéêÿëëÿð áèçèì äöøäöéöìöç ñöêóò äöíéàñûíûí ðÿìçè èäè âÿ øÿùÿðè ìþùòÿøÿì áèð ìÿçàðà áÿíçÿäèðäè. Òàóí, äàø äèâàðëàð âÿ ãàðàíëûã ÿëáèð îëóá ýåúÿíèí ùÿéàò ÿëàìÿòëÿðèíè áîüìóøäóëàð. Èíñàíëàðûí ãÿëáèíÿ äÿ ýåúÿ ãàðàíëûüû ÷þêìöøäö. Þëÿíëÿðèí äÿôí ìÿðàñèìëÿðè àäàìëàðû äàùà äà ðóùäàí ñàëûðäû. Áÿëè, äÿôí ìÿðàñèìëÿðè ùàãäà äà äàíûøìàã ëàçûì ýÿëÿúÿê âÿ áóíà ýþðÿ öçðõàùëûã åäèðèê. Áèëèðèê êè, áó ôèêðÿ äÿ èðàä òóòà áèëÿðëÿð. Àììà áóíó äà áèëìÿê ëàçûìäûð êè, ùÿìÿí âàõò äÿôí ìÿðàñèìëÿðè àðà âåðìèðäè âÿ áèç äÿ áöòöí øÿùÿð ñàêèíëÿðè êèìè áó äÿôíëÿðëÿ ìÿøüóë îëìàüà ìÿúáóð èäèê. Åëÿ áèëìÿéèí êè, úàíëû àäàìëàð àðàñûíäà îëìàã, ìÿñÿëÿí åëÿ äÿíèç ÷èìÿðëèéèíÿ ýåòìÿêäÿí äÿôí ìÿðàñèìëÿðèíè öñòöí òóòóðäóã. Àììà èø áóðàñûíäàäûð êè, äÿíèç ÷èìÿðëèêëÿðè äÿ áàüëàíìûøäû âÿ àäàìëàð ãîðõóðäóëàð êè, þëöëÿð áèðëèéè äèðèëÿð áèðëèéèíÿ öñòöí ýÿëÿúÿê. ßñë ùÿãèãÿò äÿ åëÿ áóíäà èäè. Ùÿãèãÿò åëÿ áèð øåéäèð êè, èñòÿð îíó ýþðìÿìÿçëèéÿ âóð, èñòÿð ýþçöíö áàüëà, î þç éåíèëìÿç ãöââÿñè èëÿ èøèíè ýþðÿúÿê. Ìÿñÿëÿí, ñåâäèéèíèç áèð àäàìûí äÿôí âàõòû ÷àòàíäà îíóí äÿôíèíäÿ èøòèðàê åòìÿìÿê îëàðìû? Áÿëè, áèçèì äÿôí ìÿðàñèìëÿðèíèí ÿñàñ õöñóñèééÿòè òÿëÿñìÿê èäè! Áöòöí ðÿñìèééÿòëÿð ñàäÿëÿøìèø, äÿôí èäàðÿñèíèí õèäìÿòè ëÿüâ åäèëìèøäè. Õÿñòÿëÿð àèëÿäÿí êÿíàðäà âÿôàò åäèð âÿ éàõûí àäàìëàð ìåéèäëÿðèí éàíûíäà íþâáÿ ÷ÿêÿ áèëìèðäèëÿð. ßýÿð õÿñòÿ àõøàì þëöáñÿ ìåéèäè ñÿùÿðÿ ãÿäÿð òÿê ãàëûð, ÿýÿð ñÿùÿð þëöáñÿ åëÿ ùÿìÿí ýöí âàõò èòèðìÿäÿí äÿôí åäèðäèëÿð. Ìÿ’ëóì ìÿñÿëÿäèð êè, õÿñòÿíèí âÿôàòû ùàãäà àèëÿñèíÿ õÿáÿð âåðèðäèëÿð. Àììà ÿýÿð àèëÿ öçâëÿðè ÿââÿë õÿñòÿéÿ õèäìÿò åòäèêëÿðèíÿ ýþðÿ êàðàíòèíÿ äöøöáëÿðñÿ îíëàð äÿôíäÿ èøòèðàê åäÿ áèëìèðäèëÿð. Ìÿðùóìëà áèð åâäÿ éàøàìàéàí ãîùóìëàð èñÿ ìåéèä éóéóëóá òàáóòà ãîéóëäóãäàí ñîíðà ãÿáðèñòàíà ýåòìÿê âàõòû ýÿëÿ áèëÿðäèëÿð. Ùÿêèì Ðéþíöí èøëÿäèéè ÿëàâÿ õÿñòÿõàíàäà äà âÿçèééÿò áåëÿ èäè. Êå÷ìèø ìÿêòÿá áèíàñûíûí àðõà öçÿ à÷ûëàí ãàïûñû âàðäû. Äÿùëèçèí áèð öçöíäÿ õåéëè òàáóò éûüûëìûøäû. Äÿùëèçèí þçöíäÿ èñÿ àèëÿ þç ãîùóìóíóí ãàïàüû áàüëàíìûø òàáóòóíó ýþðöðäö. Âàõò èòèðìÿìèø ÿñàñ ìÿñÿëÿéÿ êå÷èðäèëÿð, éÿ’íè àèëÿ áàø÷ûñû ëàçûìè ñÿíÿäëÿðÿ ãîë ÷ÿêìÿëè îëóðäó. Ñîíðà òàáóòó ìàøûíà ãîéóðäóëàð. Ìàøûí èñÿ éà ùÿãèãè äÿôí ìàøûíû îëóðäó, éà äà áó ìÿãñÿäÿ õèäìÿò åäÿí èðè òÿ’úèëè éàðäûì ìàøûíû. Àèëÿ öçâëÿðè ùÿëÿ èøëÿìÿê èúàçÿñè îëàí òàêñèëÿðäÿí áèðèíÿ ìèíèð. Ìàøûíëàð éîëà


58

äöøöá ñöð’ÿòè àðòûðûð, êÿíàð êö÷ÿëÿðëÿ ãÿáèðèñòàíà òÿëÿñèðäèëÿð. Ýèðÿúÿêäÿ æàíäàðì èø÷èñè ìàøûíëàðû ñàõëàéûá ðÿñìè áóðàõûëûø êàüûçûíà ìþùöð âóðóðäó. ßýÿð áó ìþùöð îëìàñà ñîí ìÿíçèëÿ éåòìÿê ìöìêöí äåéèëäè. Ñîíðà ìàøûíëàð éàí-éàíà ãàçûëìûø áîø ãÿáèðëÿðÿ éàí àëûðäû. Êèëñÿ ìÿðàñèìè ëÿüâ îëóíäóüóíà ýþðÿ êåøèø òàáóòó ãÿáèð áàøûíäà ãÿáóë åëÿéèðäè. Òàáóòó äöøöðöá êÿíäèðÿ êå÷èðèð, ãÿáèðèí è÷èíÿ ñàëëàéûðäûëàð. Òàáóò ãÿáèðÿ äöøÿí êèìè êåøèø ìöãÿääÿñ ñó òþêöëìöø çÿíúèðëè êàñàíû òÿðïÿäèð âÿ åëÿ áóíóíëà äà èëê òîðïàã ïàð÷àëàðû òàáóòóí öñòöíÿ ñÿïèëìÿéÿ áàøëàéûðäû. Òÿúèëè éàðäûì ìàøûíû äàéàíìàäàí ýåðè ãàéûäûðäû êè, äåçèíôåêñèéàäàí êå÷ñèí. Àèëÿ öçâëÿðè èñÿ ãÿáèðèí òîðïàãëà òàìàì äîëìàñûíû ýþçëÿìÿäÿí òàêñèéÿ äîëóøóð âÿ îí áåø äÿãèãÿ ñîíðà þç åâëÿðèíÿ ÷àòûðäûëàð. Áåëÿúÿ áöòöí ìÿðàñèìèí ÷îõ òåç ãóðòàðìàñû éîëóõìà ãîðõóñóíó äà ìöìêöí ãÿäÿð àçàëäûðäû. Ìÿ’ëóì ìÿñÿëÿäèð êè, ÿââÿëúÿ áó úöð ìÿðàñèìëÿð àèëÿ öçâëÿðèíÿ ÿçàá âåðèðäè. Àììà òàóí åïèäåìèéàñû âàõòû áåëÿ èíúÿëèêëÿðè íÿçÿðÿ àëìàã èìêàíû éîõ èäè; ùÿð øåé ãàéäàãàíóíà òàáå èäè. Áÿëè, ÿââÿëëÿð àäàìëàð áó âÿçèééÿòäÿí íàðàçû èäèëÿð, ÷öíêè ùÿð êÿñèí öìäÿ àðçóëàðûíäàí áèðè ùþðìÿòëÿ äÿôí îëóíìàãäûð. Àììà ñîíðàëàð õîøáÿõòëèêäÿí âÿçèééÿò äÿéèøäè, éÿ’íè ÿðçàã ïðîáëåìè ìåéäàíà ýÿëäè âÿ àäàìëàð äàùà âàúèá áèð ìÿñÿëÿ ãàðøûñûíäà ãàëäûëàð. Áàøû ÿðçàã ö÷öí íþâáÿëÿðÿ, ýåò-ýÿëÿ, ðÿñìè ÷àëûøìàëàðà ãàðûøìûø àäàìëàð ÿòðàôäà þëÿíëÿðèí íåúÿ þëìÿñè âÿ þçëÿðèíèí íåúÿ þëÿúÿêëÿðè ùàãäà ôèêèðëÿøìÿéÿ âàõò òàïìûðäûëàð. ßðçàã ÷àòûøìàìàçëûüûíûí þçö áèð áÿëà îëñà äà ÿñëèíäÿ áàøãà áÿëàëàðû óíóòìàã èøèíÿ õèäìÿò åëÿìèøäè. Åïèäåìèéà áåëÿ ýåíèø éàéûëìàñà ãàëàí áÿëàëàð áèð-áèðèíè ÿâÿç åäÿ-åäÿ éöíýöëëÿøèðäè. Ýåòäèêúÿ òàáóò âÿ êÿôÿí àüû ÷àòûøìûð, ãÿáðèñòàíäà éåð äàðàëûðäû. áèð ÷àðÿ ãûëìàã ëàçûì èäè. Èøè àñàíëàøäûðìàã ö÷öí ÿí ñàäÿ éîë äÿôí ìÿðàñèìëÿðèíè úÿìëÿìÿê, ëàçûì ýÿëäèêäÿ èñÿ õÿñòÿõàíà èëÿ ãÿáèðèñòàí àðàñûíäà ýåò-ýÿëè àðòûðìàã èäè. Ðéþíöí èøëÿäèéè õÿñòÿõàíàäà úÿìè áåø òàáóò ãàëìûøäû. Òàáóòëàðà ìåéèä ãîéóëàíäàí ñîíðà îíëàðû òÿúèëè éàðäûì ìàøûíûíà éûüûðäûëàð. Ãÿáèðèñòàíäà òàáóòëàð áîøàëäûëûð, ãàðàëìûø ìåéèäëÿðè òÿçÿ ùàçûðëàíìûø à÷ûã àíáàðäàêû úÿíàçÿëÿðèí öñòöíÿ äöçöðäöëÿð. Òàáóòëàð äåçèíôåêñèéàäàí êå÷èðèëèá õÿñòÿõàíàéà ãàéòàðûëûð âÿ éåíèäÿí èñòèôàäÿ îëóíóðäó. Áó èøèí áåëÿ éàõøû òÿøêèë îëóíìàñûíäàí ïðåôåêò ðÿèñè äÿ ðàçû ãàëäû. Î Ðéþéÿ äåäè êè, êå÷ìèøäÿêè òàóí åïèäåìèéàëàðûíûí òÿñâèðèíäÿêè äÿôí ìÿðàñèìëÿðèíÿ íèñáÿòÿí áó ìÿðàñèì øöêöðëöäöð. Êå÷ìèøäÿêè åïèäåìèéàëàð âàõòû ìåéèäëÿðè çÿíúèëÿðèí éöê àðàáàëàðûíäà äàøûéûðìûøëàð. Ðéþ áåëÿ úàâàá âåðäè: –Äîüðóäóð, äÿôí ìÿðàñèìè àç ãàëà åéíèäèð. Àììà èíäè áèç ãåéäèééàò àïàðûðûã. Þëÿíëÿðèí ñàéû ÷îõ ñöð’ÿòëÿ àðòûð. Øÿùÿð ðÿùáÿðëèéè áó èøäÿ óüóð ãàçàíìûøäûñà äà äÿôíèí õîøàýÿëìÿç áèð øÿðàèòäÿ êå÷ìÿñèíè íÿçÿðÿ àëàðàã ïðåôåêò èäàðÿñè ãîùóìëàðûí äÿôíäÿ èøòèðàêûíà éîë âåðìÿìÿê ãÿðàðûíà ýÿëäè. Îíëààð ãåéðè-ðÿñìè îëñà äà àíúàã ãÿáèðèñòàíûí ãàïûñûíà ãÿäÿð ýÿëìÿê èúàçÿñè âåðèëèðäè. ×öíêè ñîí âàõòëàð äÿôí ìÿðàñèìè äÿ õåéëè äÿéèøìèøäè. Ãÿáèðèñòàíûí áîø áèð ÿðàçèñèíäÿ èêè áþéöê ãóéó ãàçûëìûøäû. Ãóéóëàðäàí áèðè êèøèëÿð, î áèðèñè èñÿ ãàäûíëàð ö÷öí àéðûëìûøäû. Øÿùÿð ðÿùáÿðëèéè áó èøäÿ þëöëÿðèí ìÿ’íÿâèééàòûíà ùþðìÿò ùèññèíè ãîðóìàüà ÷àëûøìûøäû. Àììà åëÿ êè, âÿçèééÿò äàùà äà ýÿðýèíëÿøäè áó ùþðìÿòè ñàõëàìàüà äà èìêàí ãàëìàäû, êèøè âÿ ãàäûí ìåéèäëÿðèíè öñò-öñòÿ, ãàðìàãàðûøûã áàñäûðìàüà áàøëàäûëàð. Õîøáÿõòëèêäÿí áó õÿúàëÿòëè âÿçèééÿò àíúàã åïèäåìèéàíûí ñîí âÿ àüûð ýöíëÿðèíÿ ãèñìÿò îëäó. Ùàããûíäà äàíûøäûüûìûç ÿñàñ äþâðäÿ èñÿ êèøè âÿ ãàäûí ãóéóëàðû àéðû èäè âÿ ïðåôåêò èäàðÿñè áó âÿçèééÿòè ñàõëàìàã èñòÿéèðäè. Ãóéóëàðûí ùÿð èêèñèíèí äèáèíÿ òþêöëìöø ãàëûí ÿùÿíý ãàòû ãàéíàéûð âÿ òöñòöëÿíèðäè. Ãóéóëàðûí ãûðàüûíäà äà ùöíäöð ÿùÿíý éûüûìëàðû ïûããûëäàøûðäû. Òÿ’úèëè éàðäûì ìàøûíëàðû ìåéèäëÿðè äàøûéûá ãóðòàðàíäàí ñîíðà úÿñÿäëÿð äöçöëìöø õÿðÿêëÿðè ãóéóëàðûí áàøûíà ýÿòèðèð, ãàõàúëàøìûø ìåéèäëÿðè áèð-áèð ãóéóéà ñöðöøäöðöá îíëàðû éàí-éàíà äöçìÿéÿ ÷àëûøäûãäàí ñîíðà öñòëÿðèíÿ ÿââÿëúÿ ÿùÿíý òþêöð, ñîíðà èñÿ áèð ãàò òîðïàãëà þðòöðäöëÿð. Åðòÿñè ýöí ãîùóìëàðäàí áèðè ðÿñìè ñÿíÿäÿ ãîë ÷ÿêìÿéÿ ÷àüðûëûðäû. Áó ðÿñìèééÿò èñÿ ñöáóòà éåòèðèðäè êè, äÿôí îëóíàí èò äåéèë, èíñàíäûð. Áöòöí áó ôÿàëèééÿò ö÷öí èø÷è ãöââÿñè ëàçûì èäè, àììà àäàì àçàëûðäû. Õûðäà òèáá èø÷èëÿðèíèí âÿ ãóéó ãàçàíëàðûí òàóíäàí þëÿíè ÷îõ èäè. Àäàìëàð íÿ ãÿäÿð ãîðóíñàëàð äà ýöíëÿðèí áèðèíäÿ õÿñòÿëèéÿ òóòóëóðäóëàð. Àììà ÿí ãÿðèáÿ úÿùÿò áóíäàäûð êè, áöòöí åïèäåìèéà äþâðöíäÿ áó ñàùÿ öçðÿ èø÷è ãöââÿñèíäÿí úèääè êîðëóã ÷ÿêèëìÿäè. Åïèäåìèéàíûí ÿí éöêñÿê äÿðÿúÿéÿ ãàëõäûüû äþâðäÿí àç ÿââÿë ùÿêèì Ðéþíöí íèýàðàí÷ûëûüû ÷îõ àðòìûøäû. Íÿ èäàðÿ èøèíäÿ, íÿ äÿ àüûð èøëÿðäÿ èøëÿòìÿéÿ àäàì òàïûëìûðäû. Àììà åëÿ êè, òàóí áöòöí øÿùÿðè ÿëÿ àëäû, âÿçèééÿò äÿéèøäè. ×öíêè òàóíóí ýöúëÿíìÿñè èãòèñàäè ÿíýÿëëÿð äÿ éàðàòìûøäû âÿ èøñèç ãàëàíëàð ÷îõ èäè. ßêñÿð ùàëëàðäà ÿñàñ òèáá èø÷èëÿðè ÷àòûøìàñà äà õûðäà ñàíèòàð õèäìÿò÷èëÿðè êèôàéÿò ãÿäÿð òàïûëûðäû. Ùÿìÿí äþâðäÿí ùèññ îëóíóðäó êè, åùòèéàú ãîðõóéà öñòöí ýÿëèð âÿ õûðäà èøëÿðäÿ ðèñêÿ ýþðÿ àðòûã ïóë âåðèëäèéèíÿ èøÿ ýèðìÿê èñòÿéÿí ÷îõäóð. Ñÿùèééÿ èäàðÿñèíäÿ èøÿ ýèðìÿê


59

èñòÿéÿíëÿðèí ñèéàùûñû éàðàíìûøäû. Ìÿ’çóíèééÿòÿ ÷ûõàíëàðû ñèéàùû öçðÿ áèðèíúè îëàíëàð ÿâÿç åäèðäèëÿð. Áåëÿ áèð øÿðàèò éàðàíäûüûíà ýþðÿ ïðåôåêò ðÿèñè ìÿùáóñëàðûí ìÿúáóðè ñàíèòàð õèäìÿòÿ úÿëá îëóíìàñû ôèêðèíè ùÿéàòà êå÷èðìÿäè. Íÿ ãÿäÿð êè èøñèçëÿð âàðäû, ìÿúáóðè ÿìÿéè òÿõèðÿ ñàëìàã îëàðäû. Àâãóñò àéûíûí àõûðûíà ãÿäÿð ùÿëàê îëàí øÿùÿð ñàêèíëÿðè, ïèñ-éàõøû, ìöÿééÿí áèð ãàéäà öçðÿ äÿôí îëóíóð âÿ øÿùÿð ðÿùáÿðëèéè þç âÿçèôÿëÿðèíè âèúäàíëà éåðèíÿ éåòèðäèêëÿðèíÿ àðõàéûí èäèëÿð. Àììà ùàäèñÿëÿðèí ýåòäèêúÿ ñÿðò áèð øÿêèë àëìàñû èøèíäÿ äà êÿñêèí äÿéèøèêëèêëÿð éàðàòäû. Àâãóñò àéûíäàí áàøëàéàðàã òàóí åëÿ úèääè ùöúóìà êå÷äè, þëÿíëÿðèí ñàéû åëÿ àðòäû êè, øÿùÿðèí êè÷èê ãÿáèðèñòàíû áþéöê àõûíà òàá ýÿòèðÿ áèëìÿäè. Ãÿáèðèñòàíûí äèâàðëàðûíû ñþêöá ÿðàçèíè ýåíèøëÿíäèðäèëÿð. Àììà áó äà êèôàéÿò åëÿìÿäè, áàøãà ÷àðÿ òàïìàã ëàçûì èäè. Ãÿðàðà àëäûëàð êè, þëöëÿðè ýåúÿ áàñäûðñûíëàð, òÿëÿñèêëèê ÷îõ äà íÿçÿðÿ ÷àðïìàñûí. Òÿ’úèëè éàðäûì ìàøûíëàðûíà äàùà ÷îõ ìåéèä éûüìàã èìêàíû éàðàíäû. Ýåúÿëÿð ãàäàüàí ñààòûíû ïîçàíëàð (éàõóä õèäìÿòè öçðÿ êö÷ÿäÿ îëàíëàð) àü ðÿíýÿ áîéàíìûø óçóí ñÿùèééÿ ìàøûíëàðûíûí áþéöê ñöð’ÿòëÿ, çÿíý ÷àëà-÷àëà ãÿáèðèñòàíà òÿðÿô øöòöäöéöíö ýþðÿ áèëèðäèëÿð. Ìåéèäëÿðè òÿëÿì-òÿëÿñèê ãóéóëàðà òþêöðäöëÿð. Ìàøûí áîøàëàí êèìè ìåéèäëÿðèí öçöíÿ ïàð÷à-ïàð÷à ÿùÿíý òþêöëöð, ñîíðà èñÿ ãóéóíóí öñòö òîðïàãëàíûðäû. Ýåòäèêúÿ äàùà äÿðèí ãóéóëàð ãàçìàüà ÷àëûøûðäûëàð. ×îõ êå÷ìÿìèø éåíÿ ãÿáèðèñòàíäà éåð ÷àòûøìàäû âÿ ÿëàâÿ éåð àõòàðìàëû îëäóëàð. Øÿùÿð ðÿùáÿðëèéè áöòöí òóëëàíòûëàðû çèáèë éàíäûðàí àíáàðà ýþíäÿðìÿê ùàããûíäà ýþñòÿðèø âåðäè. Íÿùàéÿò òàóíäàí þëÿíëÿðè äÿ ñîáàéà ýþíäÿðìÿëè îëäóëàð. Áó ìÿãñÿäëÿ øÿùÿðèí øÿðãèíäÿ äàðâàçàäàí ÷þëäÿ êþùíÿ ñîáàíû èøÿ ñàëìàã ëàçûì ýÿëäè. Íÿçàðÿò ïîñòëàðû äà äàðâàçàäàí áàéûðäà ãóðóëäó. Áÿëÿäèééÿ èäàðÿñèíèí áèð èø÷èñè ìÿñëÿùÿò ýþðäö êè, èøè àñàíëàøäûðìàã ö÷öí èíäè èñòèôàäÿñèç ãàëìûø òðàìâàé éîëóíäàí èñòèôàäÿ åòñèíëÿð. Áó ìÿãñÿäëÿ òðàìâàéëàðûí îòóðàúàãëàðûíû ñþêöá ÿâÿçèíÿ õÿðÿêëÿð äöçäöëÿð âÿ òðàìâàé éîëóíó ñîáàíûí ãàðøûñûíà ãÿäÿð óçàòäûëàð. Íÿçàðÿò÷èëÿð ñîáàéà ýåäÿí òðàìâàé éîëó öñòöíäÿêè òÿïÿéÿ ãàëõìàüû ãàäàüàí åëÿñÿëÿð äÿ àäàìëàð ãà÷ûá áó òÿïÿéÿ ãàëõûð âÿ ñîáàéà òÿðÿô ýåäÿí, è÷è ìåéèäëÿ äîëó òðàìâàéëàðûí öñòöíÿ ÷è÷ÿêëÿð àòûðäûëàð. È÷ÿðèñèíÿ ìåéèä éûüûëìûø, öñòöíÿ ýöë-÷è÷ÿê ñÿïÿëÿíìèø òðàìâàéëàð ýåúÿëÿð äÿ èøëÿéèðäè. Èëê ýöíëÿð ñÿùÿðÿ éàõûí øÿùÿðèí øÿðã ìÿùÿëëÿñè öçÿðèíÿ ïèñ èéëè, ãàëûí áèð äóìàí ÷þêöðäö. Ùÿêèìëÿð ñþéëÿéèðäèëÿð êè, ùÿìÿí äóìàíûí èéè ïèñ îëñà äà àäàìëàðà çÿðÿð âóðà áèëìÿç. Àììà úàìààò áèëäèðäè êè, ãîðõóñó èíäè ýþéäÿí äÿ éàüûð, ÿýÿð òÿäáèð ýþðöëìÿñÿ ùÿìÿí ìÿùÿëëÿäÿí êþ÷öá ýåäÿúÿêëÿð. Ìöùÿíäèñëÿð áàø ñûíäûðûá ìöúÿððÿä áèð ãóðüóíóí êþìÿéèëÿ òöñòöíöí èñòèãàìÿòèíè äÿéèøäèëÿð âÿ úàìààò ñàêèòëÿøäè. Éàëíûç áÿðê êöëÿê ãàëõàí ýöíëÿð øÿðã òÿðÿôäÿí øÿùÿðÿ ãÿðèáÿ áèð èé éàéûëûð âÿ àäàìëàð ùèññ åäèðäèëÿð êè, òàóí ùÿð àõøàì àëîâ äèëëÿðèíÿ áöðöíöá øÿùÿð ÿùàëèñèíèí áèð äÿñòÿñèíè éîõà ÷ûõàðûð. Åïèäåìèéàíûí ÿí àüûð ýöíëÿðè áåëÿ êå÷èðäè. Àììà õîøáÿõòëèêäÿí âÿçèééÿò áóíäàí äà àüûð îëìàäû. ßýÿð áóíäàí äà àüûð áèð âÿçèééÿò éàðàíñà íÿ èäàðÿëÿðèí úàíôÿøàíëûüû, íÿ ðÿùáÿðëèéèí éåíè òÿäáèðëÿðè, íÿ äÿ ñîáàëàðûí ýåúÿ-ýöíäöç èøëÿìÿñè êþìÿéÿ ÷àòà áèëìÿçäè. Ðéþ áèëèðäè êè, ÷àðÿñèç òÿäáèðëÿð, ìÿñÿëÿí, ìåéèäëÿðèí äÿíèçÿ àòûëìàñû òÿäáèðè äÿ íÿçÿðäÿ òóòóëóá âÿ î åéáÿúÿðëÿøìèø ìåéèäëÿðèí ìàâè äàëüàëàð öçÿðèíäÿ öçìÿñèíè äÿ òÿñÿââöðÿ ýÿòèðèðäè. Î ùÿì äÿ áèëèðäè êè, ãûðûëàíëàðûí ñàéû áåëÿ àðòñà ùå÷ áèð òÿøêèëàò âÿçèééÿòè èäàðÿ åäÿ áèëìÿéÿúÿê, àäàìëàð äÿñòÿ-äÿñòÿ êö÷ÿëÿðäÿ þëöá ÷öðöéÿúÿê, àüëûíû èòèðìèø þëöìúöë õÿñòÿëÿð ñàü ãàëàíëàðà ñûðìàíàúàã, øÿùÿð ìåéäàíëàðûíäà äÿùøÿòëè ñÿùíÿëÿð éàðàíàúàã. Áèçèì øÿùÿð úàìààòû èíäè àéðûëûã ñûõûíòûñû ÿâÿçèíÿ áåëÿ ãîðõóëó ùèññëÿð êå÷èðìÿéÿ áàøëàìûøäûëàð. Ìÿí þçöì éàõøûúà äóéóðàì âÿ òÿÿññöôëÿíèðÿì êè, áó ìþâçóäà äàíûøàðêÿí ãåéðè-àäè ñÿùíÿëÿð, ìÿñÿëÿí êþùíÿ êèòàáëàðäà ðàñò ýÿëÿí ãÿùðÿìàíëûã íöìóíÿëÿðè, éàõóä ýþçãàìàøäûðàí áèð ÿùâàëàò òÿñâèðè âåðÿ áèëìèðÿì. ßñëèíÿ ãàëñà áÿëàíûí þçö ìàðàãëû òàìàøà äåéèë âÿ ÿí àüûð áÿëàëàð áèð-áèðèíÿ áÿíçÿéèðëÿð. Òàóí åïèäåìèéàñû ýöíëÿðèíè ýþðÿíëÿð ùÿìèí äþâðö àìàíñûç, ñîíó ýþðöíìÿéÿí áèð éàíüûí êèìè äåéèë, ùÿð øåéè ÿçèá-ãûðàí àìàíñûç áèð òàïäàã êèìè éàäà ñàëûðëàð. Åïèäåìèéàíûí ÿââÿëèíäÿ ùÿêèì Ðéþíöí òÿñÿââöðÿ ýÿòèðäèéè úîøüóí ìÿíçÿðÿëÿð òàóíà àèä äåéèëìèø. Õÿñòÿëèê ÿââÿëúÿ éàõøû èøëÿéÿí äÿãèã áèð èäàðÿ èøèíÿ äþíìöøäö. Ìÿí èñÿ íÿ áàøãàëàðûíû, íÿ äÿ þçöìö ÷àøäûðìàìàã ö÷öí ùÿð øåéè îëäóüó êèìè òÿñâèð åòìÿéè ãÿðàðà àëäûì. Ñÿíÿòêàðëûã íàìèíÿ ñþçÿ áÿçÿê âóðìàäûì âÿ õûðäà äåòàëëàðû íÿçÿðÿ àëìàñàã ùÿð ÿùâàëàòû äöçýöíëöêëÿ ñþéëÿéèðÿì. Åëÿ äöçýöíëöê íàìèíÿ äÿ äåìÿëèéÿì êè, ÿýÿð î äþâðöí ÿí àüûð âÿ ÿí öìóìè àúûñû àéðûëûã ùèññè èäèñÿ áó ùèññèí þçö äÿ ìÿ’íàñûíû èòèðìÿéÿ áàøëàìûøäû. Àéðûëûãäàí äàùà ÷îõ ÿçàá ÷ÿêìèø úàìààò äà øÿðàèòÿ àäÿò åëÿìÿéÿ áàøëàìûøäû éÿ’íè? Éîõ, áåëÿ äåìÿê îëìàç. Îíëàð ùÿì ôèçèêè, ùÿì äÿ ìÿ’íÿâè úÿùÿòäÿí çÿèôëÿìèøäèëÿð äåñÿê äàùà äöçýöí îëàð. Åïèäåìèéàíûí ÿââÿëèíäÿ îíëàð óçàã äöøäöêëÿðè àäàìëàðû äàùà òåç-òåç õàòûðëàéûð


60

âÿ ùåéèôñèëÿíèðäèëÿð. Àììà óçàãäà ãàëìûø ñåâèìëè àäàìëàðûí ýöëöøö, õîøáÿõò ýöíëÿð õàòûðëàíñà äà èíäè íÿ åòäèêëÿðè, íÿ äöøöíäöêëÿðèíè òÿñÿââöðÿ ýÿòèðìÿê ÷ÿòèíëÿøèðäè. Áèð ñþçëÿ àäàìëàðûí éàääàøû äÿéèøìÿñÿ äÿ òÿñÿââöð åòìÿê èìêàíû àçàëìûøäû. Åïèäåìèéàíûí èêèíúè ìÿðùÿëÿñèíäÿ èñÿ îíëàðûí éàääàøû äà êîðëàíìàüà áàøëàìûøäû. Àììà óíóäóëàí ñåâèìëè àäàìëàðûí ñèôÿòè äåéèë, îíëàðëà òÿìàñ âÿ ìåùðèáàíëûã èäè. Èëê ùÿôòÿëÿð àäàìëàð àéðû äöøäöêëÿðè ìÿùÿááÿòèí óçàã, ýþçÿë áèð êþëýÿéÿ äþíäöéöíäÿí øèêàéÿòëÿíèðäèëÿðñÿ, ñîíðàëàð ùÿìÿí êþëýÿíèí äÿ óçàãëàøûá ðÿíýèíè âÿ ýþçÿëëèéèíè èòèðäèéèíè äóéäóëàð. Áó óçóí àéðûëûã ÷àüûíäà éàõûí àäàìûí ìÿùÿááÿòè âÿ ìÿðùÿìëèéè òÿñÿââöð äàèðÿñèíäÿí äÿ óçàãëàøìàüà áàøëàìûøäû. Àäàìëàð òàóíóí ãàéäà-ãàíóíëàðûíà òÿñëèì îëóð âÿ ýåòäèêúÿ õûðäàëàøûðäûëàð. Àëè ùèññëÿð áèçèì úàìààòäàí óçàãëàøûðäû. Îíëàðû éåêíÿñÿê äóéüóëàð ÿâÿç åäèðäè. Ùàìûíûí áèðúÿ ôèêðè âàðäû: “Áó âÿçèééÿò òåç ñîíà ÷àòñûí. Áÿëè, ùàìû áåëÿ äåéèðäè âÿ ùàìûíûí öìäÿ àðçóñó áó áÿëàäàí ãóðòàðìàã èäè. Àììà áó àðçóíóí þçö äÿ çÿèôëÿìèø, àòÿøñèç, úûëûç áèð ñÿñÿ ÷åâðèëìèøäè. Õÿñòÿëèéèí èëê ùÿôòÿëÿðèíäÿêè úîøüóíëóã ñöñòëöéÿ ÷åâðèëìèøäè. Áó ñöñòëöê èñÿ ìöòèëèêäÿí ÷îõ ìöâÿãÿãòè äþçöìÿ îõøàéûðäû. Úàìààòûìûç ÷ûõûø éîëó òàïìàäûüûíà øÿðàèòÿ óéóøìàëû îëìóøäó. Äîüðóäóð, áÿäáÿõòëèê âÿ ÿçàá ùèññè ùÿëÿ éàøàéûðäû, àììà ÿââÿëêè êèìè ýþéíÿäèúè äåéèëäè. Áÿ’çèëÿðè, ìÿñÿëÿí åëÿ ùÿêèì Ðéþ, áóíó äóéóð âÿ ôèêèðëÿøèðäè êè, êþê ñàëìàãäà îëàí öìèäñèçëèê àäÿòè öìèäñèçëèéèí þçöíäÿí äÿ ïèñäèð. Àéðû äöøÿíëÿð èëê âàõòëàð öìèäëÿ éàøàéûðäûëàð, èíäè áó öìèä èøûüû äà ñþíìÿéÿ áàøëàéûðäû. Îíëàðà êö÷ÿëÿðäÿ, êàôåëÿðäÿ, äîñò åâèíäÿ ðàñò ýÿëÿíäÿ ýþçëÿðèíäÿêè äàðûõìà àäàìà ñèðàéÿò åäèð âÿ áó ýþçëÿðèí òÿ’ñèðè èëÿ áöòöí øÿùÿð ýþçëÿìÿ îòàüûíà áÿíçÿéèð. Ïåøÿñè îëàíëàð òàóíóí àõûíûíà äöøöá äèíìÿçúÿ èøëÿðèíè ýþðöðäöëÿð. Èíäè ùàìû òÿâàçþêàð èäè. Àéðû äöøìöøëÿð äàùà þçëÿðèíèí àéðûëûã ÿçàáûíäàí äàíûøìûð, áàøãàëàðû èëÿ áèðýÿ õÿñòÿëèêäÿí þëÿíëÿðèí ýöíäÿëèê ðÿãÿìëÿðèíè èçëÿéèðäèëÿð. ßââÿëëÿð îíëàð þçëÿðèíè ýÿëìÿ ñàéûð âÿ áó öìóìè áÿëàíû ãÿáóë åòìÿê èñòÿìèðäèëÿð. Èíäè èñÿ îíëàð éàääàøëàðûíû âÿ öìèäëÿðèíè èòèðèá êå÷ÿí ñààòëàðëà éàøàéûðäûëàð. Àíúàã èíäèêè çàìàí ìþâúóä èäè. Îíó äà äåìÿê ëàçûìäûð êè, òàóí ìÿùÿááÿò âÿ äîñòëóüà äà äöøìÿí êÿñèëìèøäè. Ìÿùÿááÿò ãèñìÿí ýÿëÿúÿéÿ öç òóòàí áèð ùèññäèð, áèç èñÿ éàøàäûüûìûç àíëàðûí èõòèéàðûíäà èäèê. Ìÿ’ëóì ìÿñÿëÿäèð êè, áó âÿçèééÿò äÿ ùàìû ö÷öí åéíè äåéèëäè. Äöçäöð, àéðû äöøìöø ñåâýèëèëÿðèí ùàìûñû ÿââÿë-àõûð ùÿìÿí âÿçèééÿòÿ äöøöðäö, àììà áÿ’çèñè òåç, áÿ’çèñè èñÿ ýåú òÿñëèì îëóðäó. Åëÿ êè, âÿçèééÿòÿ òàáå îëóá ñàêèòëÿøäèëÿð, ãöññÿëè áèð ýþðêÿì àëûðäûëàð. Ñîíðà òàóíóí òåç ãóðòàðìàñû ö÷öí ÷àðÿëÿð ôèêèðëÿøèðäèëÿð. Áÿ’çèëÿðè ãûñãàíúëûã õÿñòÿëèéèíÿ òóòóëóð, áÿ’çèëÿðè èñÿ éåíè áèð ÿçìêàðëûãëà ôÿàëèééÿòÿ ãîøóëóð, øÿíáÿ àõøàìû âÿ áàçàð ýöíëÿðè åâäÿ îòóðìóðäóëàð. Àõøàì äöøÿíäÿ èñÿ ìåëàíõîëèê áèð ÿùâàë è÷èíäÿ ùèññ åäèðäèëÿð êè, éàääàøëàðû òàìàì ïîçóëìàéûá, õàòèðÿëÿð ùÿëÿ éàøàéûð. Àõøàì ÷àüû äèíäàðëàð ö÷öí âèúäàí èìòàùàíû ÷àüûäûð. Ìÿùáóñëàð âÿ ñöðýöíÿ äöøìöøëÿð ö÷öí èñÿ àõøàìëàð ÿí àüûð èçòèðàá ÷àüûäûð. Îíëàð ñÿìàíûí áîøëóüóíäàí áàøãà ùå÷ íÿ ýþðÿ áèëìèð, áîøëóãäàí àñûëûá ãàëûð, ñîíðà èñÿ òàóíà áöðöíöá éàòûðäûëàð. Áåëÿ áèð âÿçèééÿòäÿ ùàìû áàøà äöøìöøäö êè, ôÿðäè ùÿéàò éàøàìàã èìêàíû éîõà ÷ûõûá. Òàóíóí èëê ýöíëÿðèíäÿ àíúàã þç õûðäà ìàðàãëàðûíûí ãåéäèíÿ ãàëàíëàð, áàøãàëàðûíà ìÿùÿë ãîéìàäàí øÿõñè ùÿéàòûíà ñûüûíàíëàð õåéëè äÿéèøìèøäèëÿð. Èíäè îíëàð áàøãàëàðû êèìè ôèêèðëÿøèð, úàìààòà ãîøóëóá öìóìèëÿøèð, þç ìÿùÿááÿòëÿðèíèí áåëÿ ÿââëÿêè ñèôÿòèíè èòèðèðäèëÿð. Òàóí îíëàðû åëÿ úÿçá åëÿìèøäè êè, àíúàã éóõóäà öìèä èøûãëàðûíû ñåçÿ áèëèð âÿ áÿ’çÿí äÿ “òàóí ýÿëñÿ úàíûì ãóðòàðàðäû ôèêðèíÿ ýÿëèðäèëÿð. Àììà ÿñëèíäÿ îíëàð éóõóäà èäèëÿð, áöòöí áó äþâðöí þçö óçóí éóõóäàí áàøãà áèð øåé äåéèëäè. Øÿùÿð ÿùàëèñè éóõó è÷èíäÿ äîëàíàí áèð êöòëÿéÿ äþíìöøäö. Àíúàã ýåúÿíèí èêèãàò éóõóñóíäà ùÿðäÿí ùóøà ýÿëèð, öðÿê éàðàëàðûíûí àüðûëàðûíû äóéàðàã äèêñèíèá àéûëûð, äÿðäëÿðè òÿçÿëÿíèð, óíóäóëìóø ìÿùÿááÿòëÿðèíèí ÷àøüûí ñèôÿòèíè ýþðöðäöëÿð. Ñÿùÿð à÷ûëàíäà èñÿ éåíèäÿí òàóíóí àüóøóíà úóìóðäóëàð. Ñîðóøà áèëÿðëÿð êè, àéðû äöøìöø ñåâýèëèëÿð êèìÿ áÿíçÿéèðäèëÿð? Úàâàá àñàíäûð, äåìÿê îëàð êè, ùå÷ êèìÿ áÿíçÿìèðäèëÿð. Éàõóä, åëÿ äåéÿ äÿ áèëÿðèê êè, ùàìûéà áÿíçÿéèðäèëÿð, ùå÷ êèìäÿí ôÿðãëÿíìèðäèëÿð. Îíëàð øÿùÿðèí öìóìè, ÿçàáëû ùÿéàòûíà ãîøóëìóøäóëàð, å’òèðàç ùèññëÿðè ñîéóããàíëûëûüà ÷åâðèëìèøäè. Áèð äÿ ýþðöðäöí êè, ÿí àüûëëûëàðû áåëÿ ãÿçåò ñÿùèôÿëÿðèíäÿ, ðàäèî õÿáÿðëÿðèíäÿ òàóíóí òåç ãóðòàðàúàüû ùàãäà ìÿ’ëóìàò àðàéûð, ùàíñûñà áèð æóðíàëèñòèí äàðûõìàäàí ÿñíÿéÿ-ÿñíÿéÿ éàçäûüû ñÿòèðëÿðäÿí öìèä, éà äà ãîðõó êþêëÿðòè òàïûðäûëàð. Ñîíðà èñÿ ïèâÿ è÷èð, õÿñòÿëÿðÿ ãóëëóã åäèð, èäàðÿ èøè ýþðöð, âàë îõóäóð, ùàìû êèìè ýöçÿðàí êå÷èðèðäèëÿð. Áàøãà ñþçëÿ äåñÿê îíëàðûí áàøãà ýöçÿðàí ñå÷ìÿê èìêàíû ãàëìàìûøäû. Òàóí ùÿéàò òÿðçè ñå÷ìÿê èìêàíûíû ëÿüâ åëÿìèøäè. Ùå÷ êèì íÿ ýåéèìèíÿ, íÿ äÿ àëäûüû ÿðçàüûí êåéôèééÿòèíÿ ôèêèð âåðìèðäè. Ùàìû ùÿð øåéëÿ ðàçûëàøûðäû.


61

Íÿùàéÿò áåëÿ äåìÿê îëàð êè, àéðû äöøìöø ñåâýèëèëÿð ÿââÿëêè öñòöí úÿùÿòëÿðèíè èòèðìèøäèëÿð. Ñåâýèäÿí ýÿëÿí ãöðóð ùèññè äÿ, ìÿùÿááÿòèí äàäû äà óíóäóëóðäó. Èíäè ùå÷ îëìàñà âÿçèééÿò àéäûíëàøìûøäû, ùàìû áèëèðäè êè, áÿëà öìóìè áÿëàäûð. Èíäè ùàìûìûç áèðýÿ øÿùÿð äàðâàçàëàðûíäàí ýÿëÿí àòÿø ñÿñëÿðèíÿ ãóëàã àñûð, ùÿéàò öìèäè âåðÿí ìÿëùÿìëÿðÿ áàõûð, éàíüûíëàðà þëöëÿðèí ñèéàùûñûíà, âàùèìÿëè òöñòöëÿðÿ íÿçÿð éåòèðèð, òÿ’úèëè éàðäûì ìàøûíëàðûíûí úàíöçÿí çÿíýèíè åøèäèð, ùàìûìûç áèðýÿ ìÿùáóñ ÷þðÿéè éåéèð, þçöìöç äÿ áèëìÿäÿí åéíè òàëåè, êÿäÿðëè éåêóíó ýþçëÿéèðäèê. Ìÿùÿááÿò éîõà ÷ûõìàìûøäû, î áèçèìëÿ èäè, àììà èñòèôàäÿñèç ãàëûðäû, àüûð éöêÿ ÷åâðèëèðäè, ãàíûìûçäàúà ñöñòëÿøèðäè. Ìÿùÿááÿò éåêóíñóç áèð ñÿáðÿ, öìèäñèç áèð èíòèçàðà äþíìöøäö. Áóíó àäàìëàðûí ÿðçàã ìàüàçàëàðû ãàðøûñûíäàêû óçóí âÿ ñÿñ-ñÿìèðñèç íþâáÿëÿðèíäÿí äÿ äóéìàã îëóðäó. Åëÿ áó äà èòàÿòêàðëûã, ùÿäñèç âÿ ñîíñóç áèð äþçöì íöìóíÿñè èäè. Àììà àéðûëûã äþçöìö áàøãàëàðûíäàí ìèí äÿôÿ ýöúëöäöð. Àéðûëûüûí éàðàòäûüû àúëûüû ùå÷ íÿ èëÿ äîéäóðìàã îëìàç. Àéðû äöøìöø ñåâýèëèëÿðèí øÿùÿðèìèçäÿêè ìÿ’íÿâè ýöçÿðàíûíû äöçýöí òÿñÿââöð åäÿ áèëìÿê ö÷öí éàøûëëûãñûç, òîç áàñìûø áó øÿùÿðäÿ àõøàì ÷àüû êèøè âÿ ãàäûíëàðûí êö÷ÿëÿðÿ àõûøìàñûíû ýþç ãàáàüûíà ýÿòèðìÿê ëàçûìäûð. Øÿùÿðèí éóõàðû ìåéäàí÷àëàðûíà, ìàøûí âÿ ìöùÿððèê ñÿñëÿðèíäÿí óçàã ýóøÿëÿðÿ àõûøàíëàðûí õûøûëòûëû àéàã ñÿñëÿðè âÿ áîüóã ïû÷ûëòûëàðû øÿùÿð öçÿðèíäÿ úþâëàí åäÿí áÿëàíûí âûéûëòûëû ãàíàä ñÿñëÿðèíÿ ãàðûøûá óçàãëàøûð âÿ áó ñÿäà ùÿð àõøàì òÿêðàð îëóíäóãúà áåéèíëÿðäÿ éóâà ñàëûð, öðÿêëÿðäÿí äèäÿðýèí äöøìöø ìÿùÿááÿòèí éåðèíÿ ÷þêöðäö. IY Ñåíòéàáð âÿ îêòéàáð àéëàðûíäà òàóí øÿùÿðè òàìàì ÿëäÿí ñàëäû. Éöç ìèíëÿðëÿ àäàì ùÿëÿ ñàü ãàëñà äà ñöðöíÿ-ñöðöíÿ éàøàéûð, ãóðòàðìàã áèëìÿéÿí ýöíëÿðèí, ùÿôòÿëÿðèí ñîíóíó ýþçëÿéèðäè. Ñÿìàíû ýàù äóìàí þðòöð, ýàù áöðêö îëóð, ýàù äà éàüûø éàüûðäû. Úÿíóáäàí àõàí áóëóäëàð àñòààñòà éàõûíëàøûð, àììà øÿùÿðèí öñòöíäÿí éàí êå÷èð, ýþéöí äÿðèíëèéèíäÿ äþâðÿ âóðóðäóëàð. Åëÿ áèë êåøèø Ïàíåëóíóí òÿñâèð åëÿäèéè áÿëà øÿùÿðèí öñòöíäÿ úþâëàí åäèð, áóëóäëàðû êÿíàðà ãîâàëàéûðäû. Îêòéàáðûí ÿââÿëèíäÿ ýöúëö ëåéñàí êö÷ÿëÿðè òÿìèçëÿäè. Ñîíðà áàøãà áèð éåíèëèê áàø âåðìÿäè. Ðéþ âÿ äîñòëàðû íåúÿ áÿðê éîðóëäóãëàðûíû äóéìàüà áàøëàìûøäûëàð. Ñàíèòàð äÿñòÿëÿðèíäÿ ÷àëûøàíëàð ÿëäÿí äöøìöøäöëÿð. Ùÿêèì Ðéþ äîñòëàðûíäà âÿ þçöíäÿ äóéäóüó áèýàíÿëèê ùèññèíèí àüûð éîðüóíëóãäàí ýÿëäèéèíè áèëèðäè. Ìÿñÿëÿí, ÿââÿëëÿð òàóíóí âÿçèééÿòè ùàãäà ìÿ’ëóìàòëàðû èçëÿéÿí áó àäàìëàð èíäè áó ìþâçóéà ìàðàã ýþñòÿðìèðäèëÿð. Êàðàíòèí ìöÿññèñÿëÿðèíäÿí áèðèíÿ ìöâÿããÿòè ðÿùáÿð òÿ’éèí îëóíìóø Ðàìáåð íÿçàðÿò àëòûíäà îëàí àäàìëàðûí ñàéûíû ÿçáÿð áèëèðäè. Õÿñòÿëèê ÿëàìÿòè äóéóëàí àäàìëàðûí ëàçûìû éåðÿ êþ÷öðöëìÿñè ñèñòåìèíè äÿ, ñåðóì äÿðìàíûíûí õèëàñ åäÿ áèëäèéè àäàìëàðûí ñàéûíû äà ùàôèçÿñèíÿ ùÿêê åëÿìèøäè. Àììà èíäè ùÿôòÿ ÿðçèíäÿ òàóíäàí þëÿíëÿðèí ñàéû èëÿ, õÿñòÿëèéèí ýöúëÿíèá éà çÿèôëÿìÿñè èëÿ ìàðàãëàíìûðäû. Î, ùÿëÿ äÿ øÿùÿðäÿí ÷ûõà áèëÿúÿéèíÿ öìèä åäèðäè. Ýåúÿ-ýöíäöç èøëÿéÿí áàøãàëàðû èñÿ íÿ ãÿçåò îõóéóð, íÿ äÿ ðàäèîéà ãóëàã àñûðäûëàð. Ìÿ’ëóìàòû áàøãàñûíäàí åøèäÿíäÿ ìàðàãëàíàí àäàì êèìè ãóëàã àññàëàð äà åëÿ ëàãåéäëèê ýþñòÿðèðäèëÿð êè, äþéöøëÿðäÿ ÿëäÿí äöøìöø, àíúàã áîðúóíó éåðèíÿ éåòèðÿí, íÿ ãÿëÿáÿéÿ, íÿ äÿ áàðûøûüà öìèäè îëàí äþéöø÷öëÿðè õàòûðëàäûðäûëàð. Ãðàí ùÿëÿ äÿ òàóíäàí ãûðûëàíëàðûí ñèéàùûñû èëÿ ìÿøüóë îëñà äà, ëàçûì ýÿëñÿ öìóìè íÿòèúÿëÿð ùàãäà áèð ñþç äåéÿ áèëìÿçäè. Éîðüóíëóüà òàá ýÿòèðÿí Òàðó, Ðàìáåð âÿ Ðéþäÿí ôÿðãëè îëàðàã îíóí ñÿùùÿòè çÿèô èäè. ×öíêè î ùÿì þç èäàðÿñèíäÿ ÷àëûøûð, ùÿì Ðéþéÿ êþìÿê åäèð, ùÿì äÿ õÿëâÿòè ìÿøüóëèééÿòèíè äàâàì åòäèðèðäè. Î ùÿìèøÿ éîðüóí ýþðöíñÿ äÿ, öðÿéèíäÿ òóòäóüó èêèö÷ àðçóéà öìèä áÿñëÿéèðäè. ßââÿëà ôèêèðëÿøèðäè êè, òàóí ãóðòàðàíäàí ñîíðà áèð ùÿôòÿëèê äÿ îëñà ìÿ’çóíèééÿò ýþòöðöá éàõøûúà èñòèðàùÿò åäÿúÿê. Ùÿì äÿ öìèä åäèðäè êè, éàçûñûíû áàøà âóðóá íàøèðëÿðè ùåéðàí ãîéàúàüû ýöí ÷àòàúàã. Ùÿðäÿí î ñÿìèìè ñþùáÿòÿ ýèðèøèð, áÿ’çÿí ùÿêèì Ðéþ èëÿ ñþùáÿòèíäÿ îíóí àðâàäû Æàííàíû éàäà ñàëûð, äåéèðäè êè, éÿãèí Æàííà ÿðèíè óíóòìóð, îíóí òàëåèíè ôèêèðëÿøèð. Åëÿ îíóíëà ñþùáÿòëÿðèí áèðèíäÿ ùÿêèì äóéäó êè, èëê äÿôÿäèð êþâðÿêëèê åäèá þç àðâàäû ùàããûíäà íèýàðàí÷ûëûüûíäàí äàíûøûð. Àðâàäû òåç-òåç òåëåãðàì ýþíäÿðèá ñÿùùÿòèíèí éàõøûëàøäûüûíû ñþéëÿñÿ äÿ ùÿêèì äþçÿ áèëìÿéèá ìöàëèúÿ åâèíèí áàø ùÿêèìèíÿ òåëåãðàì âóðìóø, àðâàäûíûí ÿùâàëûíû ñîðóøìóøäó. Úàâàáäà èñÿ áèëäèðìèøäèëÿð êè, àðâàäûíûí ñÿùùÿòè ïèñëÿøèð, àììà âÿçèééÿòèí úèääèëÿøìÿìÿñè ö÷öí ÿëëÿðèíäÿí ýÿëÿíè åäÿúÿêëÿð. Ùÿêèì áó ñèððè öðÿéèíäÿ ñàõëàìûøäû âÿ äÿðäèíè ãÿôèëäÿí Ãðàíà à÷ìàñûíû èñÿ éîðüóíëóã ÿëàìÿòè ñàéûðäû. Ãðàí îíó ñîðüóéà òóòóá àðâàäûíûí ÿùâàëûíû ñîðóøàíäà ùÿêèì úàâàá âåðìÿëè îëìóøäó. Ñîíðà èñÿ Ãðàí áåëÿ äåìèøäè: “Áèëèðñèíèçìè, ùÿêèì, èíäè áó õÿñòÿëèê éàõøû ìöàëèúÿ îëóíóð. Ðéþ äÿ îíóíëà ðàçûëàøûá ÿëàâÿ åëÿìèøäè êè, àéðûëûã ÷îõ óçóí ÷ÿêäè, ÿýÿð àðâàäûíûí éàíûíäà îëñà


62

ìöàëèúÿñèíäÿ êþìÿê åäÿ áèëÿðäè âÿ àðâàäû éÿãèí êè, òÿêëèéèí äÿ ÿçàáûíû ÷ÿêèð. Ñîíðà ùÿêèì ñóñìàüà ÷àëûøìûø, Ãðàíûí ñóàëëàðûíà þòÿðè úàâàáëàð âåðìèøäè. Åëÿ áàøãàëàðû äà åéíè âÿçèééÿòäÿ èäè. Òàðó áèð òÿùÿð äþçöðäöñÿ äÿ ýöíäÿëèéèíäÿí äóéóëóðäó êè, ãåéäÿ àëäûüû ÿùâàëàòëàð ÿââÿëêè êèìè äÿðèí òÿùëèë îëóíñà äà ìþâçó ýåíèøëèéè àçàëìûøäû. Áöòöí áó äþâð ÿðçèíäÿ îíóí ÿí ÷îõ ìàðàãëàíäûüû àäàì Êîòàð îëìóøäó. Ìåùìàíõàíà êàðàíòèí åâèíÿ ÷åâðèëÿíäÿí ñîíðà Ðéþíöí ìÿíçèëèíÿ êþ÷ìöø Òàðó àõøàìëàð Ãðàíûí éàõóä Ðéþíöí ýÿòèðäèéè ñòàòèñòèê ìÿ’ëóìàòëàðëà ëàï àç ìàðàãëàíûðäû. Î ñþùáÿòè äÿéèøÿðÿê øÿùÿðäÿ áàø âåðìèø õûðäà ÿùâàëàòëàð ùàãäà ìÿ’ëóìàò àðàéûðäû. Êàñòåë äÿ ÿëäÿí äöøìöøäö. Áèð ýöí î Ðéþéÿ ñåðóì äÿðìàíûí ùàçûð îëäóüóíó õÿáÿð âåðìÿéÿ ýÿëìèøäè âÿ îíëàð ãÿðàðà àëìûøäûëàð êè, èëê ïåéâÿíä èéíÿñèíè úÿíàá Îòîíóí àüûð âÿçèééÿòäÿ õÿñòÿõàíàéà ýÿòèðèëìèø îüëó öçÿðèíäÿ ñûíàãäàí êå÷èðñèíëÿð. Ùÿêèì Ðéþ êþùíÿ äîñòóíà ñîí ýöíëÿð þëÿíëÿðèí ñàéû ùàãäà ìÿ’ëóìàò âåðäèéè âàõò ýþðäö êè, êèøè îòóðäóüó êðåñëîäàúà äÿðèí éóõóéà ýåäèá. Êàñòåëèí àäÿòÿí ìöëàéèì âÿ øÿí ýþðöíÿí, ýÿíúëèê îâãàòû éàüàí ñèôÿòè ãîúà, öçýöí áèð êèøè ñèôÿòèíÿ ÷åâðèëìèøäè. Àðàëû ãàëìûø äîäàãëàðû àðàñûíà òöïöðúÿê éûüûëìûøûäû. Ùÿêèìèí ùÿéÿúàíäàí íÿôÿñè äàðàëäû. Ðéþ ùèññ åäèðäè êè, éîðüóíëóã îíó äà áåëÿ çÿèôëÿäèá. Ùèññ åäèðäè êè, ùåéñèééàòû çÿèôëÿéèð, èøèí âÿ ýöíëÿðèí àüûðëûüûíäàí äþçöìö éîõà ÷ûõûð, òÿìêèíè ÷ûëüûíëûãëà ÷åâðèëèð. Òÿìêèíè ãîðóìàã ö÷öí éåýàíÿ ÷ûõûø éîëóíó âÿçèééÿòäÿí éàðàíìûø ñÿðòëèéè öðÿéèíäÿ ñàõëàìàãäà ýþðöðäö, èøè äàâàì åòäèðÿ áèëìÿê ö÷öí áàøãà ÷àðÿ éîõ èäè. Áàøãà ùå÷ íÿéÿ öìèä ãàëìàìûøäû, éîðüóíëóã áöòöí öìèäëÿðè éîõà ÷ûõàðìûøäû. Î áèëèðäè êè, éàðàíìûø âÿçèééÿòäÿ ìöàëèúÿ èëÿ äåéèë äèàãíîñòèêà èëÿ ìÿøüóë îëóð. Îíóí èøè ýþðìÿê, ìöàéèíÿ åòìÿê, ãåéäÿ àëìàã âÿ ùþêì ÷ûõàðìàãäûð. ßðè õÿñòÿëèéÿ òóòóëìóø ãàäûíëàð ùÿêèìèí ãîëóíäàí éàïûøûá ùþíêöðÿ-ùþíêöðÿ äåéèðäèëÿð: “Ùÿêèì, îíó ùÿéàòà ãàéòàðûí! Àììà îíóí èøè ùÿéàòà ãàéòàðìàã äåéèë, õÿñòÿíè èçîëéàòîðà ýþíäÿðìÿêäÿí èáàðÿò èäè. Îíà äèêèëìèø ýþçëÿðäÿêè êèíèí ñÿáÿáèíè àíëàéà áèëìèðäè. Ùÿëÿ áèð íÿôÿð áåëÿ äÿ äåìèøäè: “Ñèçèí öðÿéèíèç éîõäóð. Õåéð, îíóí öðÿéè âàð. Áó öðÿê éàøàìàã ö÷öí äîüóëìóø àäàìëàðûí þëöìöíÿ ýöíöí èéèðìè ñààòû ÿðçèíäÿ øàùèä îëìàëû èäè. Öðÿéèí áóíäàí àðòûã èìêàíû éîõ èäè, àäàìëàðû ùÿéàòà ãàéòàðìàüà ýöúëö ãàëìûðäû. Éîõ, ýöí ÿðçèíäÿ îíóí èøè êþìÿê åëÿìÿê äåéèë, ãåéäÿ àëìàãäàí èáàðÿò îëóðäó. Äîüðóäóð, áóíà êèøè ïåøÿñè äåìÿê îëìàçäû. Àììà ÿñëèíÿ ãàëñà ãîðõóéà äöøìöø, öçöëìöø úàìààò àðàñûíäà äà éàõøû êèøè ïåøÿñèíÿ õèäìÿò åäÿ áèëÿíëÿð ÷îõ ãàëìàìûøäû. Ùÿëÿ éàõøû êè, éîðüóíëóã ýöú ýÿëìèøäè. ßýÿð Ðéþ áåëÿ éîðüóí îëìàñàéäû þëöìöí áîëëóüó îíó êþâðÿëäÿðäè. Ýåúÿýöíäöç ÿðçèíäÿ úÿìè äþðä ñààò éàòàí àäàì êþâðÿêëèê åäÿ áèëìÿç. Î ùÿð øåéè îëäóüó êèìè ýþðöð, ýþðäöéö êèìè ãÿáóë åäèð, àúû áèð ùÿãèãÿò ñàéûð. Ìÿùêóì îëóíìóø õÿñòÿëÿð äÿ áóíó äóéóðäóëàð. Òàóíäàí ÿââÿë îíëàð ùÿêèìè õèëàñêàð ñàéûðäëàð. Ùÿêèì ö÷ ùÿá âÿ áèð èéíÿ èëÿ õÿñòÿíè ñàüàëäûð, òÿøÿêêöðëÿð àëûðäû. Èíäè èñÿ ùÿêèì õÿñòÿ éàíûíà ÿñýÿðëÿðëÿ ýÿëèðäè âÿ áÿçÿí ãàïûíû à÷äûðìàã ö÷öí ÿñýÿðëÿð òöôÿíýèí ãóíäàüûíû èøÿ ñàëìàëû îëóðäóëàð. Õÿñòÿëÿð èñòÿðäèëÿð ùÿêèìè äÿ áöòöí äöíéàíû äà þçëÿðè èëÿ î äöíéàéà àïàðñûíëàð. Áÿëè, äîüðóäóð, èíñàí èíñàíëàðäàí àéðûëìàã èñòÿìèð, ÿýÿð ùÿð äÿôÿ áóíó äóéàíäà êþâðÿêëèê åòñÿí þç âÿçèééÿòèíÿ äÿ êþâðÿëìÿëè îëàðñàí. Ãóðòàðìàã áèëìÿéÿí ùÿôòÿëÿð ÿðçèíäÿ ùÿêèì àéðûëûã ÿçàáû ÷ÿêèð, äîñòëàðûíûí öçöíäÿ äÿ ùÿìÿí àüðûíû äóéóðäó. Àììà ýåòäèêúÿ àðòàí éîðüóíëóüóí ÿí ãîðõóëó úÿùÿòè áó èäè êè, áÿëàéà ãàðøû ìöáàðèçÿíè äàâàì åòäèðÿíëÿð ÿòðàôäàêû ùàäèñÿëÿðÿ áèýàíÿëèêëÿ éàíàøû þç-þçëÿðèíÿ äÿ áèýàíÿëèê åòìÿéÿ áàøëàìûøäûëàð. Éîðüóíëóüóí òÿ’ñèðèíäÿí áÿ’çèëÿðè ÷îõ äà âàúèá ñàéûëìàéàí àäÿòëÿðäÿí âàç êå÷èðäèëÿð. Ñîíðà éàâàø-éàâàø îíëàð òÿðòèá îëóíìóø ýèýèéåíà ãàéäàëàðûíà äà ëàãåéäëèê ýþñòÿðèð, òÿëÿá îëóíàí äåçèíôåêñèéàäàí êå÷ìèð, áÿçÿí éîëóõìà ÿëåéùèíÿ òÿäáèð ýþðìÿäÿí úèéÿð òàóíóíà òóòóëìóø õÿñòÿëÿðèí éàíûíà ýÿëèðäèëÿð. Õÿñòÿëèê éàéûëìûø åâëÿðÿ ùàçûðëûãñûç ýåòìÿëè îëäóãëàðûíû áèëÿíäÿ èäàðÿéÿ ãàéûäûá ëàçûìû ãîðóã ëÿâàçèìàòû ýþòöðìÿéÿ ÿðèíèðäèëÿð. Åëÿ ÿí ãîðõóëó úÿùÿò äÿ áó èäè êè, òàóíà ãàðøû ìóáàðèçÿ àïàðàíëàðûí þçëÿðè òàóíóí ãóðáàíû îëà áèëÿðäèëÿð. Îíëàð áÿõòëÿðèíÿ öìèä åäèðäèëÿð, àììà áÿõòÿ äÿ áåë áàüëàìàã îëìóð. Øÿùÿðäÿ åëÿ áèð àäàì äà âàðäû êè, íÿ éîðóëóð, íÿ äÿ ðóùäàí äöøöðäö, éàðàíìûø âÿçèééÿòäÿí èñÿ ðàçûëûã åäèðäè. Áó àäàì áèçèì Êîòàð èäè. Î òàíûøëàðëà ÿëàãÿëÿðèíè ïîçìàñà äà þçöíö ùàäèñÿëÿðèí àõûíûíäàí êÿíàðäà ñàõëàéûðäû. Òÿêúÿ Òàðóíó þçöíÿ ùÿìäÿì ñå÷ìèøäè. ßââÿëà îíà ýþðÿ êè, Òàðó áöòöí ÿùâàëàòëàðäàí õÿáÿðäàð èäè, ñîíðàñû äà êè, Òàðó îíó ëàçûìè ñÿìèìèééÿòëÿ ãàðøûëàéûðäû. Îíó ÿí ÷îõ òÿÿúúöáëÿíäèðÿí áó èäè êè, Òàðó áöòöí ýöíö èøëÿéèá ÿëäÿí äöøñÿ äÿ àäàìëàðà ãàðøû ìåùðèáàíëûã âÿ õåéèðõàùëûüûíû èòèðìèðäè. Òàðó èøäÿí òàìàì öçýöí ãàéûäàíäà äà þçöíö úÿìëÿéÿ áèëèð âÿ åðòÿñè ýöí òÿçÿ ãöââÿ èëÿ èøÿ áàøëàéûðäû. Áèð ýöí Êîòàð Ðàìáåðÿ äåìèøäè: “Áóíóíëà äÿðäëÿøìÿê îëàð, ÷öíêè ÿñë êèøèäèð. Òÿê áèðúÿ ñþçäÿí àäàìûí ôèêðèíè áàøà äöøöð.


63

Åëÿ áó éàõûíëûüûíà ýþðÿ äÿ Òàðóíóí äÿôòÿðèíäÿ Êîòàðûí øÿõñèééÿòè ùàãäà ãåéäëÿð ÷îõàëûá. Òàðó ÷àëûøûá êè, Êîòàðûí øÿõñèééÿòèíè îíóí ùÿðÿêÿòëÿðè âÿ ñþùáÿòëÿðè ÿñàñûíäà ÿñàñûíäà òÿñâèð åòñèí. Ýöíäÿëèêäÿêè “Êîòàð âÿ òàóí ìÿñÿëÿñè áàøëûãëû ãåéäëÿð áèð íå÷ÿ ñÿùèôÿíè òóòóð âÿ áèç äÿ áó ãåéäëÿð ùàãäà ìÿ’ëóìàò âåðìÿê èñòÿéèðèê. Òàðóíóí Êîòàð ùàãäà öìóìè ôèêðè áåëÿ áèð úöìëÿ èëÿ áàøëàéûð: “Áó àäàì èíêèøàôäà îëàí áèð àäàìäûð. Î äîüðóäàí äà ýåòäèêúÿ ãûâðàãëàøûð âÿ éàðàíìûø âÿçèééÿòäÿí øèêàéÿòëÿíìèðäè. Áÿ’çÿí Òàðó èëÿ ñþùáÿò âàõòû áåëÿ úöìëÿëÿð èøëÿäèðìèø: “Äîüðóäóð, èøëÿð éàõøû äåéèë. Àììà ùå÷ îëìàñà ùàìûíûí áàøû ãàðûøûá. Ñîíðà Òàðó éàçûðäû: “Äîüðóäóð, î äà áàøãàëàðû êèìè ùÿäÿ àëòûíäàäûð, äàùà äîüðóñó áàøãàëàðû èëÿ áèðýÿ ùÿäÿ àëòûíà äöøöá. Àììà ìÿñÿëÿíè úèääè ãÿáóë åëÿìèð, ÿìèíÿì êè, î äà òàóí õÿñòÿëèéèíÿ òóòóëà áèëÿð. Èø áóðàñûíäàäûð êè, î ìàðàãëû áèð ôèêðÿ äöøöá. Äåéèð êè, àüûð õÿñòÿëèéÿ, éàõóä úèääè áÿëàéà äöøìöø áèð àäàì áàøãà õÿñòÿëèê âÿ áÿëàëàðäàí ãîðõìàéà áèëÿð. Áèð äÿôÿ ìÿíÿ áåëÿ äåäè: “Ùå÷ õÿáÿðèíèç âàðìû êè, èêè õÿñòÿëèê áèð áÿäÿíÿ ñûüìûð? Òÿñÿââöð åäèí êè, úèääè âÿ ÷àðÿñèç áèð õÿñòÿëèéÿ, õÿð÷ÿíý éàõóä âÿðÿìÿ òóòóëìóñóíóç. Ñèçÿ ùå÷ âàõò òàóí, éàõóä éàòàëàã õÿñòÿëèéè éîëóõìàç, áó ìöìêöí äåéèë. Ùÿëÿ áóíäàí äà àðòûã äåìÿê îëàð; ùå÷ þìðöíöçäÿ ýþðìöñöíöç êè, õÿð÷ÿíý õÿñòÿëèéèíÿ òóòóëìóø áèð àäàì àâòîìîáèë ãÿçàñûíäà þëÿ? Ùÿð ùàëäà áó ôèêèðëÿ Êîòàð þçöíÿ õîø îâãàò éàðàäûðäû. Îíóí ãîðõäóüó éåýàíÿ øåé òÿêëèê èäè. Òÿê ìÿùáóñ îëìàãäàí úàìààòëà áèðýÿ þëìÿéè öñòöí òóòàðäû. Òàóí áàøëàéàíäàí íÿ ýèçëè èñòèíòàã, íÿ ãîâëóãëàð, íÿ ýèçëè ýþñòÿðèøëÿð íÿ äÿ ãÿôë ùÿáñ ùàãäà ôèêèðëÿøÿí îëìàçäû. Äàùà äîüðóñó èíäè íÿ ïîëèñ, íÿ êþùíÿëè-òÿçÿëè úèíàéÿòëÿð, íÿ äÿ ýöíàùêàðëàð âàð. Èíäè àíúàã òàëåäÿí ìÿðùÿìÿò ýþçëÿéÿí ìÿùêóìëàð âàð, åëÿ ïîëèñ èø÷èëÿðè äÿ îíëàðûí àðàñûíäàäûðëàð. Áåëÿëèêëÿ, Òàðóíóí òÿñâèðèíÿ ýþðÿ Êîòàð øÿùÿð úàìààòûíûí èíäè äöøäöéö ñûõûíòûíûí äàäûíû ÷îõäàí áèëÿí áèð àäàì èìèø âÿ àç ãàëûðìûø úàìààòà áåëÿ äåñèí: “Ùÿ, ÷àðïûøûí, ìÿí áó ñûõûíòûíû ÷îõäàí ýþðìöøÿì. “Áèð äÿôÿ îíà äåäèì êè, àäàìëàðäàí àéðû äöøìÿìÿê ö÷öí ÿí äöç éîë äöçýöíëöêäöð. Î èñÿ àúûãëà ìÿíÿ áàõûá äåäè: “Èø áóíà ãàëñà ùå÷ êÿñ áèðýÿ îëìàç. Áÿëè, ìÿí áåëÿ áèëèðÿì. Àäàìëàðû áèðëÿøäèðìÿê ö÷öí îíëàðà òàóí õÿñòÿëèéè ýþíäÿðìÿê ëàçûìäûð. ßòðàôûíûçà áàõñàíûç áóíó äóéàðñûíûç. Îíóí íÿ äåìÿê èñòÿäèéèíè äÿ ìöàñèð øÿðàèòäÿí íåúÿ ðàçû îëäóüóíó äà ëàï éàõøû áàøà äöøäöì. î þçöíäÿ áàø âåðìèø äÿéèøèêëèéè áàøãàëàðûíäà äà äóéìóøäó: øÿùÿðäÿ àçìûø áèð êÿëìÿíèí ñóàëûíà ÿââÿëëÿð ëàãåéä ãàëàíëàð, èíäè äàéàíûá, éîë ýþñòÿðèð, ìÿñëÿùÿò âåðèðëÿð; èíäè úàìààò áàùàëû ðåñòîðàíëàðà àõûøûá îðàäà ÷îõ ëÿíýèìÿéÿ ÷àëûøûð; êèíî-òåàòðëàðûí ãàðøûñûíäà óçóí íþâáÿëÿð éàðàíûð, òàìàøà çàëëàðû âÿ ðÿãñ ìåéäàí÷àëàðû àäàìëà äîëó îëóð; ùàìû èíñàí éàõûíëûüû àðàéûð, ÷èéèí-÷èéèíÿ, ãàðûí-ãàðûíà ñûõëàøûðëàð. Êîòàð áåëÿ éàõûíëûüû ùàìûäàí ÿââÿë àðàìûøäû. Àíúàã ãàäûíëàðëà éàõûíëûüà úàò àòìûðäû, ÷öíêè úöðáÿúöð ôèêèðëÿð ìàíå îëóðäó. Êþíëöíÿ ãàäûí äöøÿíäÿ äÿ áó ôèêèðäÿí âàç êå÷èðäè êè, ÿââÿë-àõûð áó ÿìÿëäÿí çÿðÿð ÷ÿêÿ áèëÿð. Öìóìèééÿòëÿ î òàóíäàí ðàçû èäè. Òÿêëèéè õîøëàìàñà äà ùÿìèøÿ òÿê ãàëìûø áó àäàìû òàóí úàìààòëà éàõûíëàøäûðìûøäû. ßòðàôûíäàêûëàðà ùÿìäÿì îëìàãäàí ùÿçç àëûðäû. Áÿëè, î ùÿäÿ àëòûíäà éàøàéàí àäàìëàðûí ãîðõóñóíà, øöáùÿñèíÿ, íèýàðàí÷ûëûüûíà ùÿìäÿì èäè. Áó éàõûí àäàìëàð òàóíäàí ñþç ñàëìàã èñòÿìÿñÿëÿð äÿ áöòöí ñþùáÿòëÿðèí àõûðû òàóíà ýÿëèá ÷ûõûð, þçëÿðè éöíýöë áèð áàø àüðûñû òóòàí êèìè øöáùÿéÿ äöøöá ãîðõóäàí àüàðûð. Ùÿð øåéäÿí øöáùÿëÿíèð, íèýàðàí÷ûëûã ÷ÿêèð, êþéíÿêëÿðèíèí áèð äöéìÿñè èòÿíäÿ áåëÿ ùÿéÿúàí êå÷èðèðäèëÿð. Òàðó áÿ’çè àõøàìëàð Êîòàðëà ýÿçìÿéÿ ÷ûõûðìûø. Ñîíðà î ýöíäÿëèéèíäÿ éàçûðäû êè, àõøàì äöøÿíäÿ, éàõóä ýåúÿ âàõòû êö÷ÿéÿ ÷ûõûá ðÿíýàðÿíý èíñàí àõûíûíà ãàðûøûð, àäàìëàðëà ÷èéèí÷èéèíÿ ýÿçèíèð, òàóíóí ñîéóüóíäàí ãîðóíìàã ö÷öí ñûüûíàúàã ñàéûëàí ÿéëÿíúÿ éåðëÿðèíÿ ýåäèðëÿðìèø. Áèð íå÷ÿ àé ÿââÿë Êîòàðûí òÿê îòóðóá âàõò êå÷èðäèéè, àììà ðàùàòëûã òàïà áèëìÿäèéè áàùàëû ðåñòîðàíëàðà èíäè áöòöí øÿùÿð àõûøûð, ùàìû áèðýÿ ÿéëÿíèð, âàõò êå÷èðèðäè. ùÿð øåé ýöíö-ýöíäÿí áàùàëàøäûüûíà èíäè äàùà ÷îõ ïóë õÿðúëÿíèðäè, øÿùÿðäÿ ãûòëàøàí ÿðçàüû ðåñòîðàíëàðäà òàïìàã îëóðäó. Ãóìàðõàíàëàðäà îéóíëàðûí âÿ áåêàð ìöøòÿðèëÿðèí ñàéû äàùà äà àðòìûøäû. Òàðó èëÿ Êîòàð ÿââÿëëÿð éàõûíëûãëàðûíû ýèçëÿäÿí âÿ èíäè à÷ûã-àøêàð áèðýÿ ýÿçÿí ãàäûí êèøèëÿðÿ äÿ òàìàøà åäèðäèëÿð. Áåëÿ úöòëÿøÿíëÿð èíäè ùå÷ êèìäÿí ÷ÿêèíìÿäÿí ãîë-áîéóí îëóá øÿùÿðè äîëàíûð, ìåùðèáàíëûãëàðûíû ýèçëÿòìèðäèëÿð. Êîòàð áåëÿëÿðèíÿ ùåéðàí-ùåéðàí áàõûá äåéèðäè: “ßùñÿí, ãî÷àãëàð! Î ãàéíàøàí úàìààòûí àðàñûíäà óúàäàí äàíûøûð, ÿòðàôäà öðÿêëÿ ïóë õÿðúëÿéÿíëÿðÿ, ÷ÿêèíìÿäÿí èøðÿòÿ ãîøóíëàðëà ìàðãàëà òàìàøà åäèðäè. Àììà Òàðó ãåéä åäèðäè êè, Êîòàðûí âÿçèééÿòÿ ìöíàñèáÿòèíäÿ ãÿääàðëûã ÷îõ äóéóëìóðäó. Îíóí “Ìÿí áó ýöíëÿðè áàøãàëàðûíäàí ÿââÿë äÿ ýþðìöøÿì äåìÿñè ëîâüàëûãäàí ÷îõ áÿäáèíëèéÿ áÿíçÿéèðäè. Òàðóíóí äåäèéèíÿ ýþðÿ Êîòàð ñÿìà èëÿ øÿùÿð äèâàðëàðû àðàñûíäà ùÿáñÿ àëûíìûø áó úàìààòà ðÿüáÿò áÿñëÿéèðìèø. Êîòàð äåéèðìèø êè, èìêàíû îëñà áó úàìààòà ëàçûìû ìÿñëÿùÿò äÿ


64

âåðÿ áèëÿðìèø. Áèð äÿôÿ î Òàðóéà äåéèá: “Ýþðöðñöíöç, íÿ äàíûøûðëàð: òàóíäàí ñîíðà áåëÿ åäÿúÿéÿì, ôèëàí èøè ýþðÿúÿéÿì... Ñàêèòúÿ îòóðóá ýþçëÿìÿêäÿíñÿ þç îâãàòëàðûíû êîðëàéûðëàð. Áàøà äöøìöðëÿð êè, ùÿëÿëèê âÿçèééÿò øöêöðëöäöð. Ùå÷ ìÿí äåéÿ áèëÿðÿììè êè, ùÿáñÿ àëûíàíäàí ñîíðà áåëÿ åäÿúÿéÿì, ôèëàí èøè ýþðÿúÿéÿì? Ùÿáñ èøèí ñîíó äåéèë, ÿââÿëèäèð. Òàóí èñÿ áàøãà øåéäèð... Ìÿíèì ôèêðèìè áèëìÿê èñòÿéèðñèíèç? Áó àäàìëàðûí áÿäáÿõòëèéè îíäàäûð êè, þçëÿðèíÿ ñÿðáÿñòëèê âåðìèðëÿð. Áÿëè, ìÿí íÿ äåäèéèìè áèëèðÿì. Ñîíðà Òàðó éàçûðäû: “Î äîüðóäàí äà íÿ äåäèéèíè áèëèð. Êîòàð Îðàí úàìààòûíûí òÿáèÿòèíäÿêè çèääèééÿòëÿðè ýþðöðäö, áèëèðäè êè, àäàìëàð éàõûíëûã åùòèéàúû äóéñàëàð äà áèð-áèðèíäÿí åùòèéàò åäèð, ÷ÿêèíèðëÿð. Ìÿ’ëóì ìÿñÿëÿäèð êè, ùÿð êÿñ þç ãîíøóñóíäàí øöáùÿëÿíèð, úöç’è áèð éàõûíëûüûí éîëóõìà èëÿ íÿòèúÿëÿíÿ áèëÿúÿéèíè ôèêèðëÿøèðäè. Åëÿ Êîòàð äà áèð âàõò éàõûíëûã åëÿìÿê èñòÿäèéè ùÿð êÿñäÿí øöáùÿëÿíèðäè êè, îíóí ùàãäà ïîëèñÿ õÿáÿð âåðÿ áèëÿð. Èíäè ùàìû øöáùÿ è÷èíäÿ èäè. Ùàìû áèëèðäè êè, àðõàéûíúà éàøàäûüû âàõò éàõàñû òàóíóí ÿëèíÿ êå÷ÿ áèëÿð. Åëÿ áóíóí áèð ùÿãèãÿò îëäóüóíà ýþðÿ ùàìû ãîðõó è÷èíäÿ èäè. Êîòàð èñÿ ÿââÿëëÿð äÿ ãîðõó è÷èíäÿ éàøàäûüûíà èíäèêè âÿçèééÿòäÿ áàøãàëàðûíäàí ôÿðãëÿíèðäè. Î òàóíóí ùÿëÿ ÿëÿ êå÷èðìÿäèéè àäàìëàð àðàñûíäà äîëàíäûãúà ôèêèðëÿøèðäè êè, àçàäëûüû äà, ùÿéàòû äà ùÿð àí ÿëèíäÿí ýåäÿ áèëÿð. Î ãîðõó ùèññèíÿ ÷îõäàí áÿëÿä èäè âÿ èíäè ùàìûíûí áó ùèññÿ ãàïàíìàñûíäàí ðàçû èäè. Äàùà äîüðóñó îíà åëÿ ýÿëèðäè êè, áó ùèññè áàøãàëàðû èëÿ áþëöøöá âÿ éöêö éöíýöëëÿøèá. Åëÿ îíóí ñÿùâè äÿ áóíäà èäè âÿ îíó àíëàìàã äàùà ÷ÿòèí áèð ìÿñÿëÿéÿ äþíöðäö. ßñëèíäÿ åëÿ îíóí ìàðàãëû úÿùÿòè äÿ áó úÿùÿò èäè. Äàùà ñîíðà Òàðóíóí ãåéäëÿðè ãÿðèáÿ áèð åïèçîäëà áàøà âóðóëóá. Ùÿìÿí ùèññÿäÿ Êîòàðûí äà, òàóí õÿñòÿëèéèíÿ òóòóëàíëàðûí äà äöøäöéö âÿçèééÿò äàùà éàõûíäàí ýþðöíöð. Áó åïèçîä ùÿìèí äþâðöí àüûð âÿçèééÿòèíÿ úàíëû áèð íöìóíÿ îëäóüóíà ñèçèí íÿçÿðèíèçÿ ÷àòäûðûðûã. Êîòàð Òàðóíó îïåðàéà äÿ’âÿò åëÿìèøäè âÿ îíëàð øÿùÿð òåàòðûíäà Ãëöêêöí “Îðôåé îïåðàñûíà áàõìàüà ýåòìèøäèëÿð. Îïåðà òðóïïàñû øÿùÿðÿ òàóí áàøëàìàçäàí ÿââÿë, éàçäà ýÿëìèøäè. Õÿñòÿëèê éàéûëàíäàí ñîíðà éîë áàüëàíäûüûíäàí øÿùÿðäÿ ãàëìûøäûëàð. Áèçèì îïåðà òåòàðû äà îíëàðëà ìöãàâèëÿ áàüëàìûøäû êè, ùÿôòÿäÿ áèð äÿôÿ þç òàìàøàëàðûíû òÿêðàð åòñèíëÿð. Áåëÿëèêëÿ, íå÷ÿ àé èäè êè, ùÿôòÿíèí áåøèíúè ýöíëÿðè áèçèì îïåðàäàí Îðôåéèí ìåëîäèê èíèëòèëÿðè âÿ Þðèäèñèí çÿèô ñÿäàëàðû åøèäèëèðäè. Àììà òàìàøà çàëû ùÿð äÿôÿ äîëó îëóðäó âÿ òåàòð éàõøû ýÿëèð ýþòöðöðäö. Êîòàðëà Òàðó øÿùÿðèí àäëû-ñàíëû àäàìëàðû éûüûøàí ÿí áàùàëû ïàðòåðäÿ îòóðìóøäóëàð. Áó éåðëÿðÿ êå÷ÿí ùÿð êÿñÿ õöñóñè äèããÿò éåòèðèðäèëÿð. Ìóñèãè÷èëÿð þç àëÿòëÿðèíè ñàçëàéûð, ñÿùíÿíèí ãàðøûñûíäàêû ýóð èøûüûí àëòûíäà ïàðòåðÿ ýÿëÿíëÿð áèð ñûðàäàí î áèðè ñûðàéà êå÷èð, íÿçàêÿòëÿ ñàëàìëàøûðäûëàð. Ìöëàéèì ñþùáÿòëÿðèí óüóëòóñó àëòûíäà àäàìëàð ýöìðàùëàøûð, àëà-ãàðàíëûã êö÷ÿëÿðäÿ äóéäóãëàðû ãîðõóíó óíóäóðäóëàð. Òÿìòÿðàãëû ýåéèìëÿð òàóíó ãîâóðäó. Áèðèíúè ïÿðäÿäÿ Îðôåé ÷ÿòèíëèê ÷ÿêìÿäÿí þç ãÿìýèí àðèéàëàðûíû îõóäó, ãÿäèì ýåéèìëè áèð íå÷ÿ ãàäûí ñÿñ-ñÿñÿ âåðèá îíóí äÿðäè âÿ ìÿùÿááÿòèí ýöúö ùàãäà íÿüìÿ äåäè. Òàìàøà÷ûëàð áó ùèññÿíè òÿìêèíëè áèð ðàçûëûãëà ãàðøûëàäûëàð. èêèíúè ïÿðäÿäÿ èñÿ Îðôåé úÿùÿííÿì ðÿùáÿðèíè èíñàôà ýÿòèðìÿê èñòÿäèéè âàõò áèðóçÿ âåðäèéè òèòðÿìÿíè äóéàí ÷îõ îëìàìûøäû. Ñîíðàêû ñÿùíÿëÿðäÿ öçÿ ÷ûõàí àíëàøûëìàç ùÿðÿêÿòëÿð èñÿ ìöüÿííèíèí èôà òÿðçèíäÿ áèð éåíèëèê êèìè ãÿáóë îëóíäó. Éàëíûç ö÷öíúö ïÿðäÿäÿ, Îðôåéëÿ ßðèäèñèí ÿñàñ äóåòè âàõòû (ßðèäèñèí ìÿøóãóíó òÿðê åòäèéè âàõò) çàëäà ùÿéÿúàíëû áèð úàíëàíìà äóéóëäó. Åëÿ áèë ìöüÿííè äÿ çàëäàêû áó úàíëàíìàíû ýþçëÿéèðìèø, äàùà äîüðóñó úàíûíäàêû íàñàçëûüû áàøãàëàðûíûí äà äóéóá-äóéìàäûüûíû áèëìÿê èñòÿéèðìèø. Î àíòèê ýåéèìèí è÷èíäÿ àéàãëàðûíû ýåí ãîéà-ãîéà, åéáÿúÿð áèð éåðèøëÿ ãàðøûéà òÿðÿô ýÿëäè, ñÿíäÿëÿéÿðÿê éàí äåêîðàñèéàäàí éàïûøìàã èñòÿäè âÿ öçö öñòÿ éåðÿ ñÿðèëäè. Íå÷ÿ âàõòäàí áÿðè ýþñòÿðèëÿí áó òàìàøàíûí ÿí äÿùøÿòëè ñÿùíÿñè áåëÿ éàðàíäû. Îðêåñòðèí ñÿñè êÿñèëäè âÿ ïàðòåðäÿêè úàìààò àéàüà ãàëõûá éàâàø-éàâàø çàëäàí ÷ûõìàüà áàøëàäû. ßââÿë ñàêèòúÿ, êèëñÿäÿí éàõóä ìÿðùóìëà ñîí ýþðöø îòàüûíäàí ÷ûõàí àäàìëàð êèìè òÿëÿñìÿäÿí ÷ûõûðäûëàð. Ãàäûíëàð ýåí äîíëàðûíûí ÿòÿéèíè éûüûá áàøëàðûíû ãàëäûðìàäàí úÿðýÿäÿí ÷ûõûð, êèøèëÿð ãàäûíëàðûíû èðÿëè áóðàõûð áàøãàëàðûíà äà ìàíå îëìàìàüà ÷àëûøûðäûëàð. Ñîíðà éàâàø-éàâàø òÿëÿñìÿéÿ áàøëàäûëàð, ïû÷ûëòûëàð ùÿéÿúàíëû ãûøãûðòûëàðà ÷åâðèëäè, àäàìëàð ãàïûéà òÿðÿô ãà÷äû, ÷àõíàøìà äöøäö. Êîòàðëà Òàðó àéàüà ãàëõñàëàð äà éåðëÿðèíäÿ äàéàíûá ùÿéàòûí éåíè áèð òàìàøàñûíà áàõûðäûëàð; òàóí ñÿùíÿéÿ ÷ûõìûøäû, çàëûí òÿìòÿðàüûíäàí ãàëàí éåýàíÿ íöìóíÿ èñÿ ãûðìûçû þðòöêëö îòóðàúàãëàð öñòöíäÿ ãàëìûø éåëïèêëÿð âÿ éåðÿ äöøìöø òîõóíìà éàõàëûãëàð èäè. *** Ñåíòéàáðûí èëê ýöíëÿðè Ðàìáåð Ðéþíöí äÿñòÿñèíÿ ãîøóëóá õåéëè èø ýþðìöøäö. Ãîíçàëåñ âÿ íþâáÿ ÷ÿêÿí èêè ÿñýÿðëÿ ýþðöø òÿ’éèí åòäèéè èêè ýöí èñÿ Ðéþäÿí èúàçÿ àëìûøäû.


65

Ýöíîðòà ÷àüû æóðíàëèñòëÿ Ãîíçàëåñ ýÿíú ÿñýÿðëÿðè ýþçëÿéèðäèëÿð. ßñýÿðëÿð ýöëÿ-ýöëÿ éàõûíëàøûá äåäèëÿð êè, êå÷ÿí äÿôÿ áÿõòëÿðè ýÿòèðìÿìèøäè âÿ åëÿ þçëÿðè äÿ âÿçèééÿòäÿí øöáùÿëè èäèëÿð. Ñîíðàêû ùÿôòÿíè èñÿ îíëàð íþâáÿ ÷ÿêìèðëÿð. Ýÿëÿí ùÿôòÿíè ýþçëÿìÿê ëàçûì èäè. Ðàìáåð ðàçûëàøäû. Ãîíçàëåñ ýÿëÿí ùÿôòÿíèí áèðèíúè ýöíöíÿ ýþðöø òÿ’éèí åëäÿè. Ãÿðàðà àëäûëàð êè, ùÿìÿí ýþðöøäÿí ñîíðà Ðàìáåð Ìàðñåëëÿ Ëóèíèí åâèíäÿ ãàëñûí. Ãîíçàëåñ äåäè: “Ýÿëÿí ùÿôòÿ ýþðöøöðöê. ßýÿð ìÿí ýÿëìÿñÿì áèð áàø ÿñýÿðëÿðèí åâèíÿ ýåäÿðñèíèç. Åâèí ùàðäà îëäóüóíó ñèçÿ áàøà ñàëàðûã. Àììà Ìàðñåëëÿ Ëóè äåäèëÿð êè, åâè åëÿ èíäè äÿ îíà ýþñòÿðñÿëÿð äàùà éàõøûäûð. Åâäÿ äþðä íÿôÿðÿ éåìÿê äÿ òàïûëàð. Ùÿì äÿ êè, Ðàìáåð ìöâÿãÿãòè éàøàéàúàüû øÿðàèòëÿ òàíûø îëàð. Ãîíçàëåñ áó ôèêðè áÿéÿíäè âÿ îíëàð ëèìàíà òÿðÿô åíäèëÿð. Ìàðñåëëÿ Ëóè Ìàðèí ìÿùÿëëÿñèíèí ñîíóíäà, øÿùÿð äàðâàçàëàðûíäàí áèðèíèí éàõûíëûüûíäà éàøàéûðäûëàð. Åâëÿðè ãàëûí äèâàðëû áàëàúà áèð èñïàí äàõìàñû èäè. Äàìûí òàõòàëàðû ðÿíýëÿíìèøäè. Îòàãëàð áîø âÿ éàðûãàðàíëûã ýþðöíöðäö. ßñýÿðëÿðèí àíàñû öçöíö ãûðûø áàñìûø, ýþçëÿðè ýöëÿí áèð èñïàí ãàðûñû èäè. Ãàðû ãàáëàðà áèøìèø äöéö ãîéóðäó. Ãîíçàëåñ äöéöíö ýþðöá òÿÿúúöáëÿíäè, ÷öíêè øÿùÿðäÿ äöéö òàïûëìûðäû. Ìàðñåë äåäè: “Äàðâàçà éàíûíäà ÷îõ øåé òàïìàã îëóð. Ðàìáåð äèíìÿçúÿ éåéèá-è÷èðäè. Ãîíçàëåñ îíó äîñò êèìè ãÿëÿìÿ âåðèá òÿ’ðèôëÿäèéè âàõò æóðíàëèñò èðÿëèäÿêè áèð ùÿôòÿíè íåúÿ áàøà âóðàúàüû ùàãäà ôèêèðëÿøèðäè. Àììà î èêè ùÿôòÿ ýþçëÿìÿëè îëäó. ×öíêè êåøèê äÿñòÿëÿðèíèí ñàéûíû àçàëòìûøäûëàð âÿ ùÿð äÿñòÿ èêè ùÿôòÿ êåøèê ÷ÿêèðäè. Áó èêè ùÿôòÿíè Ðàìáåð ñÿùÿð à÷ûëàíäàí ýåúÿ éàðûéà ãÿäÿð âàð ýöúö èëÿ èøëÿäè. Ýåúÿ éàðû éåðèíÿ ýèðÿíäÿ èñÿ ìþùêÿì éóõóéà ýåäèðäè. Áèðäÿí-áèðÿ ñÿðáÿñò ùÿéàò òÿðçèíäÿí àüûð èøÿ êå÷ìÿñè îíó åëÿ éîðóðäó êè, ùå÷ ôèêèðëÿøìÿéÿ äÿ ùàëû îëìóðäó. Ùå÷ ïëàíëàøäûðûëìûø ãà÷ûøû ùàãäà äà ñþùáÿò åëÿìèðäè. Àììà ãÿðèáÿ áèð ÿùâàëàò áàø âåðìèøäè: ýþçëÿìÿéÿ áàøëàäûüû âàõòäàí áèð ùÿôòÿ ñîíðà î ùÿêèìÿ äåäè êè, êå÷ÿí ýåúÿ èëê äÿôÿ èìèø êè, áÿðê êåôëÿíèáìèø. Ýåúÿ áàðäàí ÷ûõàíäà îíà åëÿ ýÿëèá êè, õàéàëàðû øèøèð âÿ ãîëëàðûíûí àëòû àüðûéûð. Ôèêèðëÿøèá êè, òàóí éîëóõóá âÿ áó ôèêðÿ èëê ðåàêñèéàñûíû ùÿêèì Ðéþ èëÿ ñþùáÿò âàõòû þçö äÿ ïèñëÿäè. Äåìÿëè î ãîðõóéà äöøÿí êèìè øÿùÿðèí ÿí ùöíäöð éåðèíäÿêè ìåéäàí÷àéà ãà÷ûá. Äÿíèç áóðàäàí ýþðöíìÿñÿ äÿ î öçöíö äÿíèçÿ òÿðÿô òóòóá øÿùÿð äèâàðëàðûíûí àðõàñûíäà, äÿíèçèí î òàéûíäà ãàëìûø àðâàäûíû ùàéëàìàüà áàøëàéûá. Åâÿ ãàéûäàíäàí ñîíðà áÿäÿíèíäÿ òàóí ÿëàìÿòëÿðè òàïìàéûá âÿ ãîðõàãëûüûíà ýþðÿ þçö-þçöíö äàíëàéûá. Ðéþ áó ùÿðÿêÿòèí ÷îõ äà ãåéðè-àäè îëìàäûüûíû áèëäèðèá äåäè: –Êèìèíñÿ àäàìûí êþíëöíÿ äöøìÿñè àäè áèð ùàëäûð. Ñîíðà Ðàìáåð ÷ûõìàüà ùàçûðëàøàðêÿí î ÿëàâÿ åëÿäè: –Áó ñÿùÿð úÿíàá Îòîí ñèçèí áàðÿíèçäÿ äàíûøûðäû. Ìÿíäÿí ñîðóøóðäó êè, ñèçè òàíûéûðàììû. Ñîíðà äåäè ñèçÿ ìÿñëÿùÿò âåðèì êè, ãà÷àãìàë÷ûëàð ìÿùÿëëÿñèíÿ ÷îõ ýåòìÿéÿñèíèç. Îðàäà ñèçè ýþðÿíëÿð îëóá. –Èíäè ìÿí áó ñþçëÿðäÿí íÿ ìÿ’íà ÷ûõàðûì? –Áåëÿ ìÿ’íà ÷ûõàðûí êè, òÿëÿñìÿëèñèíèç. –Ñàü îëóí, –äåéèá Ðàìáåð Ðéþíöí ÿëèíè ñûõäû. Ãàïûäàí ÷ûõàíäà Ðàìáåð ãÿôèëäÿí äþíöá ýåðè áàõäû. Ðéþ òàóí áàøëàéàíäàí èëê äÿôÿäèð êè, Ðàìáåðèí ýöëöìñÿäèéèíè ýþðöðäö. Ðàìáåð ñîðóøäó: –Àõû ñèç ìÿíèì ãà÷ìàüûìà ìàíå îëà áèëÿðñèíèç, íèéÿ ìàíå îëìóðñóíóç? Ðéþ àäÿòè öçðÿ áàøûíû éåëëÿäè âÿ äåäè êè, Ðàìáåð þç õîøáÿõòëèéèíè öñòöí òóòóðñà áó Ðàìáåðèí þç èøèäèð, îíóí èñÿ áó ôèêðÿ ìàíå îëìàüà ùàããû éîõäóð. Ùÿì äÿ äóéóð êè, áó èøäÿ íÿéèí éàõøû, íÿéèí ïèñ îëäóüóíó äåìÿê äÿ ÷ÿòèíäèð. Ðàìáåð éåíÿ ñóàë âåðäè: –Éàõøû, îíäà äåéèí ýþðöì íÿéÿ ýþðÿ òÿëÿñìÿéèìè ìÿñëÿùÿò ýþðöðñöíöç? Ðéþ äÿ ýöëöìñÿäè âÿ ñàêèòúÿ úàâàá âåðäè: –Éÿãèí ìÿí äÿ õîøáÿõòëèéÿ êþìÿê åëÿìÿê ôèêðèíÿ äöøìöøÿì. Åðòÿñè ýöí Ðéþ èëÿ Ðàìáåð áèð éåðäÿ èøëÿñÿëÿð äÿ áàøãà ñþùáÿò åëÿìÿäèëÿð. Ñîíðàêû ùÿôòÿ èñÿ Ðàìáåð áàëàúà èñïàí äàõìàñûíà êþ÷äö. Îòàãäà îíóí ö÷öí ÿëàâÿ ÷àðïàéû ãîéìóøäóëàð. ßñýÿð îüëàíëàð íàùàð ö÷öí åâÿ ýÿëìèðäèëÿð âÿ Ðàìáåðäÿí õàùèø åòìèøäèëÿð êè, êö÷ÿäÿ àç ýþðöíñöí. Ðàìáåð åâäÿ òÿê ãàëûð âÿ ãàðû èëÿ ñþùáÿòÿ ýèðèøèðäè. Ãàðà ýåéèìëè, àüáèð÷ÿê, ãàðàøûí öçöíö ãûðûø áàñìûø áó ãàðû ÷îõ äèðèáàø ãàäûíäû âÿ ùÿð äÿôÿ Ðàìáåðÿ áàõàíäà ýþçëÿðè ýöëöðäö. Áèð äÿôÿ ãàðû Ðàìáåðäÿí ñîðóøäó êè, áÿñ àðâàäûíà òàóí éîëóõäóðìàãäàí ãîðõìóð êè? Ðàìáåð èñÿ ôèêèðëÿøèðäè êè, î èíäè áÿõòèíè éîõëàéûð áóðàäà ãàëìàëû îëñà àðâàäûíäàí ùÿìèøÿëèê àéðû äöøÿ áèëÿð. –Àðâàäûí ìåùðèáàíäûðìû? –äåéÿ ãàðû ñîðóøóðäó. –×îõ ìåùðèáàíäûð.


66

–Ýþçÿëäèðìè? –Ìÿíúÿ ýþçÿëäèð. –Ùÿ! Äåìÿëè áóíà ýþðÿ ÷àëûøûðñàí. Ðàìáåð ôèêðÿ ýåäèðäè. Ôèêèðëÿøèðäè êè, ÿñëèíäÿ àðâàäûíà ýþðÿ ÷àëûøûð, àììà éÿãèí áàøãà ñÿáÿáëÿð äÿ âàð. Î ãàðûéà äåäè êè, òÿê àðâàäûíà ýþðÿ ÷àëûøìûð, ãàðû èñÿ îíóí ñþçöíÿ èíàíìàäûüûíû áèëäèðäè. Ùÿð ñÿùÿð êèëñÿéÿ ýåäÿí ãàðû áèð äÿôÿ îíäàí ñîðóøäó: –Ñèç Àëëàùà èíàíìûðñûíûç? Ðàìáåð å’òèðàô åëÿäè êè, èíàíìûð. Ãàðû áàøûíû éåëëÿéèá ùÿð øåéè àíëàäûüûíû áèëäèðäè âÿ äåäè: –Äöç ôèêèðëÿøìèñèíèç, àðâàäûíûçûí éàíûíà ýåäèí. Ñèçèí áàøãà êèìèíèç âàð êè? Ýöíöí ãàëàí âàõòûíû Ðàìáåð îòàãäà, ÷ûëïàã äèâàðëàðûí àðàñûíäà ôûðëàíûð, þçöíÿ ìÿøüóëèééÿò àõòàðûðäû. Àõøàì äöøÿíäÿ ýÿíú ÿñýÿðëÿð åâÿ ãàéûäûðäûëàð. Îíëàð ÷îõ äàíûøìûðäûëàð. Êÿëìÿ êÿñÿíäÿ èñÿ Ðàìáåð ùÿëÿ âàõòûí ÷àòìàäûüûíû áèëäèðìÿê ö÷öí äèëÿ ýÿëèðäèëÿð. Øàìäàí ñîíðà Ìàðñåë ýèòàðà ÷àëûð âÿ áèðýÿ îòóðóá êåéôèééÿòñèç ëèêþð è÷èðäèëÿð. Ðàìáåð ôèêèðëè ýþðöíöðäö. ×ÿðøÿíáÿ ýöíö Ìàðñåë åâÿ ýèðÿí êèìè äåäè: –Ñàáàù ýåúÿ ñààò îí èêèäÿ ìÿñÿëÿíè ùÿëë åäèðèê. Ùàçûð îë. Îüëàíëàðëà áèðýÿ êåøèê ÷ÿêÿí èêè íÿôÿðäÿí áèðè òàóíà òóòóëìóøäó, î áèðè èñÿ éîëäàøû èëÿ áèð åâäÿ éàøàäûüûíà ýþðÿ ìöàéèíÿäÿí êå÷èðäè. Áåëÿëèêëÿ Ìàðñåëëÿ Ëóè èêè-ö÷ ýöí òÿê êåøèê ÷ÿêÿúÿêäèëÿð. Ýåúÿ ìÿñëÿùÿòëÿøèá äÿãèã ãÿðàðà ýÿëìÿëè èäèëÿð. Åðòÿñè ýöí ìÿñÿëÿíè ùÿëë åòìÿê îëàðäû. Ðàìáåð òÿøÿêêöð åëÿäè. Ãàðû îíäàí ñîðóøäó: “Ùÿ, ðàçûñûíûçìû? Ðàìáåð ðàçûëûã åëÿñÿ äÿ áàøãà áèð øåé ùàãäà ôèêèðëÿøèðäè. Åðòÿñè ýöí ùàâà àüûð èäè. Èñòè àäàìû áîüóðäó. Òàóíóí âÿçèééÿòè ùàãäà äà ïèñ õÿáÿðëÿð àëûíìûøäû. Èñïàíèéàëû ãàðû ÿùâàëûíû ïîçìàäàí äåäè: “Äöíéàäà ÷îõ èøëÿð ýþðöëöð, åëÿ áåëÿ äÿ îëìàëû èäè. Ìàðñåëëÿ Ëóè êèìè Ðàìáåð äÿ åâäÿ êþéíÿêñèç ýÿçèðäè. Àììà êöðÿéèíäÿí âÿ ñèíÿñèíäÿí ñöçöëÿí òÿð êÿñèëìÿê áèëìèðäè. Áó éàðûãàðàíëûã îòàãäà õåéëè ýÿçèíäèêäÿí ñîíðà Ðàìáåð êþéíÿéèíè ÿéíèíÿ ýåéäè âÿ øÿùÿðÿ ÷ûõìàã èñòÿéèíè áèëäèðäè. Ìàðñåë äåäè: –Åùòèéàòëû îëóí, áó ýåúÿ ìÿñÿëÿ ùÿëë îëóíóð. Ùÿð øåé þë÷öëöá-áè÷èëèá. Ðàìáåð ùÿêèìèí åâèíÿ ýåòäè. Ðéþíöí àíàñû äåäè êè, î øÿùÿðèí éóõàðû ùèññÿñèíäÿêè õÿñòÿõàíàäàäûð. Õÿñòÿõàíàíûí äàðâàçàñû ãàðøûñûíäà áèð äÿñòÿ àäàì éûüûøìûøäû. Ýþçëÿðèíèí àëòû òóëóìëàøìûø íþâáÿò÷è ñåðæàíò úàìààòà äåéèðäè: “×ÿêèëèí áóðäàí. Àäàìëàð áèð àç ýåðè ÷ÿêèëèá éåíÿ èðÿëè ÷ûõûðäûëàð. Êöðÿéè òÿðäÿí èñëàíìûø ñåðæàíò òåç-òåç òÿêðàð åäèðäè: “Ýþçëÿìÿéèí ìÿ’íàñû éîõäóð. Åëÿ úàìààò äà áèëèðäè êè, ýþçëÿìÿéèí ìÿ’íàñû éîõäóð, àììà ãûçìàð ýöíöí àëòûíäà äóðóá ýþçëÿéèðäèëÿð. Ðàìáåð þçöíöí áóðàõûëûø âÿðÿãèíè ÷ûõàðäû âÿ ñåðæàíò îíà Òàðóíóí èø îòàüûíûí ñÿìòèíè ýþñòÿðäè. Îòàüûí ãàïûñû åëÿ ùÿéÿòÿ à÷ûëûðäû. Ðàìáåð ãàïûéà ÷àòàíäà Ïàíåëó îòàãäàí ÷ûõûðäû. Òàðóíóí èø îòàüû òÿçÿ àüàðäûëìûø, ñÿëèãÿñèç, êè÷èê áèð îòàã èäè. È÷ÿðèäÿí äàâà-äÿðìàí âÿ ðöòóáÿò èéè Ýÿëèðäè. Òàðó ãàðà ðÿíýëè òàõòà ìàñàíûí àðõàñûíäà îòóðìóøäó. Êþéíÿéèíèí ãîëëàðûíû ÷èðìÿìèøäè, áèëÿéèíÿ ñöçöëÿí òÿðè ÿëèíäÿêè äÿñìàë èëÿ ñèëèðäè. Ðàìáåðè ýþðÿí êèìè ñîðóøäó: –Ùÿëÿ áóðäàñûíûç? –Ùÿëÿ áóðäàéàì. Ðéþ èëÿ äàíûøìàã èñòÿéèðÿì. –È÷ÿðèäÿ, çàëäàäûð. Àììà îíñóç êå÷èíÿ áèëñÿíèç äàùà éàõøû îëàð. –Íÿ ö÷öí? –×öíêè èøè ÷îõäóð. Ìÿí äÿ ÷àëûøûðàì êè, îíó èøäÿí àéûðàí îëìàñûí. Ðàìáåð Òàðóéà áàõûðäû. Òàðó àðûãëàìûøäû. Éîðüóíëóãäàí ýþçëÿðè ãóéóéà äöøìöø, öçöíöí ãûðûøû àðòìûøäû. Åíëè êöðÿéè äÿ åëÿ áèë áöêöëìöøäö. Àüçû àü úóíà èëÿ áàüëàíìûø áèð òèáá èø÷èñè ãàïûíû äþéöá è÷ÿðè ýèðäè, ÿëèíäÿêè âÿðÿãëÿðè ìàñàíûí öñòöíÿ ãîéóá “àëòû íÿôÿð äåäè âÿ ãàéûäûá ÷þëÿ ÷ûõäû. Òàðó æóðíàëèñòÿ áàõûá âÿðÿãëÿðè ÿëèíäÿ éåëëÿäè. –Ýþçÿë âÿðÿãëÿðäè, åëÿìè? ßñëèíäÿ áÿä âÿðÿãëÿðäèð. Þëöì âÿðÿãëÿðèäèð. Áó ýåúÿ þëÿíëÿð ùàãäà ìÿ’ëóìàòäûð. Òàðóíóí àëíûíû äà ãûðûø áàñìûøäû. Î âÿðÿãëÿðè êÿíàðà ãîéóá äåäè: –Èíäè áèçèì ùåñàáäàðëûãäàí áàøãà áèð èøèìèç ãàëìàéûá. Ñîíðà î ÿëèíè ìàñàéà äàéàéàðàã àéàüà ãàëõäû: –Ùÿ, íÿ âàõò ýåäèðñèíèç? –Áó àõøàì, ýåúÿ éàðûñû. Òàðó Ðàìáåðèí áó óüðóíà ñåâèíäèéèíè áèëäèðäè âÿ îíà òàïøûðäû êè, þçöíäÿí ìóüàéàò îëñóí. Ðàìáåð îíà áàõûá ñîðóøäó: –Ñèç áó ñþçëÿðè ñÿìèìèééÿòëÿ äåéèðñèíèç?


67

Òàðó ÷èéèíëÿðèíè ÷ÿêäè: –Ìÿí åëÿ éàøäàéàì êè, àíúàã ñÿìèìè äàíûøìàëûéàì. Éàëàí äàíûøìàã àüûð èøäèð. Æóðíàëèñò äåäè: –Òàðó, ìÿí ùÿêèìëÿ ýþðöøìÿê èñòÿéèðÿì. Áàüûøëàéûí ìÿíè. –Áèëèðÿì. Î ìÿíÿ íèñáÿòÿí ìåùðèáàí àäàìäûð. Éàõøû, ýåäÿéèí. –Ìÿí áóíà ýþðÿ äåìèðÿì, –äåéÿ Ðàìáåð ìûçûëäàäû âÿ éåðèíäÿ äàéàíäû. Òàðó îíà áàõäû âÿ ýþçëÿíèëìÿäÿí öçöíÿ òÿáÿññöì ãîíäó. Îíëàð äèâàðûíà éàøûë ðÿíý ÷ÿêèëìèø, àü ëàìïàëàð äöçöëìöø äàðûñãàë áèð äÿùëèçëÿ ýåòäèëÿð. Ãàïûñûíûí ðÿíýëè øöøÿëÿðè àðõàñûíäà êþëýÿëÿð ýþðöíÿí èðè çàëà ÷àòàíäà Òàðó éàíäàêû áàøãà áèð ãàïûíû à÷ûá Ðàìáåðè è÷ÿðè áóðàõäû. Îòàüûí áöòöí äèâàðëàðû øêàôëàðäàí èáàðÿò èäè. Òàðó øêàôëàðäàí áèðèíè à÷ûá è÷ÿðèäÿí èêè ÿëåéùãàç ìàñêàñû ÷ûõàðòäû âÿ áèðèíè Ðàìáåðÿ óçàòäû. Æóðíàëèñò áó ìàñêàíûí áèð õåéðè îëóá-îëìàäûüûíû ñîðóøäó âÿ Òàðó úàâàá âåðäè êè, áèð õåéðè îëìàñà äà áàøãàëàðûíäà òèááÿ èíàì éàðàäûð. Ñîíðà îíëàð øöøÿëè ãàïûíû à÷ûá è÷ÿðè êå÷äèëÿð. Áóðà ýåíèø áèð çàë èäè, ùàâà èñòè îëñà äà ïÿíúÿðÿëÿð ìþùêÿì áàüëàíìûøäû. Èêè ñûðà äöçöëìöø áîç ÷àðïàéûëàðûí öñòöíäÿ âåíòèëéàòîðëàð èøëÿéèðäè... Ùÿð òÿðÿôäÿí èíèëòè âÿ çàðûìà ñÿñÿëÿðè åøèäèëèðäè. Àü ýåéèìëè àäàìëàð ÷àðïàéûëàð àðàñûíäà ëÿíý àääûìëàðëà ôûðëàíûðäûëàð. Ðàìáåð ùèññ åòäè êè, è÷ÿðèäÿêè èñòèäÿí áîüóëóð, çàëûí éàðûãàðàíëûüûíäà çàðûéàí õÿñòÿëÿðäÿí áèðè èëÿ ìÿøüóë îëàí Ðéþíö çîðëà òàíûéà áèëäè. Ùÿêèì õÿñòÿëÿðäÿí áèðèíèí éàðàëàðûíû ÷ÿðòèðäè. Èêè òèáá èø÷èñè õÿñòÿíèí ãû÷ëàðûíû éàíà ÷ÿêèá ñàõëàìûøäûëàð. Ùÿêèì àéàüà ãàëõàíäà ÿëèíäÿêè àëÿòëÿðè êè÷èê ìÿúìÿèéÿ àòäû. Ñîíðà éàðàñûíà ñàðûã ÷ÿêèëÿí õÿñòÿéÿ áàõà-áàõà áèð àíëûã ôèêðÿ ýåòäè. Òàðóíóí éàõûíëàøäûüûíû ýþðöá ñîðóøäó: –Òÿçÿ íÿ õÿáÿð âàð? –Ïàíåëó êàðàíòèí åâèíäÿ Ðàìáåðè ÿâÿç åòìÿéÿ ðàçûëûã âåðäè. Êåøèø îíñóç äà ÷îõ èø ýþðöð. Èíäè ãàëûð òÿçÿ éàðàíàí ö÷öíúö äÿñòÿäÿ Ðàìáåðè ÿâÿç åòìÿê. Ðéþ áàøûíû éåëëÿéèá ðàçûëûüûíû áèëäèðäè âÿ Òàðó ñþçöíÿ äàâàì åëÿäè: –Êàñòåë èëê ùàçûðëûã èøëÿðèíè áàøà âóðóá. Èíäè ñûíàã êå÷èðìÿê èñòÿéèð. –Ùÿ, áàõ áó éàõøû õÿáÿðäèð. –Âÿ íÿùàéÿò, Ðàìáåð ñèçèí éàíûíûçà ýÿëèá. Ðéþ ýåðè äþíäö. Ìàñêàíûí øöøÿñè àðõàñûíäàí æóðíàëèñòÿ áàõûá ýþçëÿðèíè ãûéäû. –Ñèç áóðäà íÿ ýÿçèðñèíèç? Åëÿ áèëèðäèì ýåòìèñèíèç. Òàðó äåäè êè, Ðàìáåð áó ýåúÿ ýåòìÿëèäèð âÿ Ðàìáåð ÿëàâÿ åëÿäè: –Áåëÿ áèð èìêàí âàð. Îíëàð äàíûøäûãúà ìàñêà àüûç òÿðÿôäÿ áèð àç øèøèð âÿ íÿìëÿíèðäè. Åëÿ áèë öç-öçÿ äàéàíìûø ùåéêÿëëÿð äàíûøûðäû. Ðàìáåð äåäè: –Ñèçèíëÿ äàíûøìàã èñòÿéèðäèì. –×ûõàíäà äàíûøàðûã. Òàðóíóí îòàüûíäà ýþçëÿéèí. Àç ñîíðà, ÷þëäÿ Òàðó ñöêàí àðõàñûíà êå÷äè. Ðéþ èëÿ Ðàìáåð àðõàäà îòóðäóëàð. Òàðó äåäè: –Äàùà áåíçèí éîõäóð. Ñàáàùäàí ïèéàäà ýÿçÿúÿéèê. Ðàìáåð äèëÿ ýÿëäè: –Ùÿêèì, ìÿí ýåòìÿê èñòÿìèðÿì. Èñòÿéèðÿì ñèçèíëÿ ãàëûì. Òàðó äèíèá-äàíûøìàäàí ìàøûíû ñöðöðäö. Ùÿêèìèí èñÿ åëÿ áèë éîðüóíëóãäàí äàíûøìàüà ùàëû éîõ èäè. Íÿùàéÿò î ñîðóøäó: –Áÿñ àðâàäûíûç? Ðàìáåð úàâàá âåðäè êè, î éåíÿ ôèêèðëÿøèá. ßââÿëäÿí àüëûíà ýÿëìèø áèð ôèêèð îíà ðàùàòëûã âåðìèð, ôèêèðëÿøèð êè, èíäè ÷ûõûá ýåòñÿ ñîíðà õÿúàëÿò ÷ÿêÿúÿê. Áó õÿúàëÿò ùèññè èñÿ ìÿùÿááÿòèíÿ äÿ ìàíå îëàúàã. Ðéþ äèêÿëèá ãÿòè ñÿñëÿ äåäè êè, àõìàã ôèêèðäèð, õîøáÿõòëèéè öñòöí òóòìàã õÿúàëÿòëè èø äåéèë. Ðàìáåð äåäè: –Åëÿäèð, àììà áàøãàëàðûíäàí àéðûëûá õîøáÿõòëèéÿ òÿê ãîâóøìàã äà õÿúàëÿò ýÿòèðÿ áèëÿð. Áàéàãäàíäû äèíèá-äàíûøìàéàí Òàðó àðõàéà ÷åâðèëìÿäÿí äåäè êè, ÿýÿð Ðàìáåð áóðàäà úàìààòûí áÿäáÿõòëèéèíÿ îðòàã îëìàã ãÿðàðûíà ýÿëñÿ éàõøûäûð. Ðàìáåð äåäè: –Ìÿñÿëÿ áàøãàäûð. Ìÿí ÿââÿëëÿð ôèêèðëÿøèðäèì êè, áó øÿùÿðÿ éàä àäàìàì âÿ ñèçÿ ãîøóëìàëû äåéèëÿì. Èíäè èñÿ ýþðäöéöìö ýþðìöøÿì âÿ áèëèðÿì êè, èñòÿð-èñòÿìÿç ìÿí äÿ áóðàëû îëìóøàì. Áó áÿëà áèçèì ùàìûìûçà ýÿëèá. Ùå÷ êèìèí äèíèá-äàíûøìàäûüûíû ýþðÿí Ðàìáåð ÿñÿáè ñÿñëÿ äàâàì åëÿäè: –Àõû, áóíó ñèç þçöíöç äÿ éàõøû áèëèðñèíèç! Éîõñà ñèçèí áó õÿñòÿõàíàäà íÿ èøèíèç âàðäû? Ìÿýÿð ñèç þçöíöç äÿ ôèêèðëÿøèá øÿõñè õîøáÿõòëèéèíèçè ãóðáàí âåðìÿìèñèíèç?


68

Éåíÿ äÿ Ðéþ èëÿ Òàðóäàí úàâàá ýÿëìÿäè. Ñöêóò óçóí ÷ÿêäè, ùÿêèìèí åâèíÿ ÷àòàíà ãÿäÿð ñóñäóëàð. Áó âàõò Ðàìáåð òÿ’êèäëÿ àõûðûíúû ñóàëûíû âåðäè. Ðéþ îíà òÿðÿô ÷åâðèëäè. ßëèíè îòóðàúàüà äèðÿéèá àüûð-àüûð äèêÿëèá äåäè: –Áàüûøëàéûí ìÿíè, Ðàìáåð, ùå÷ áèëìèðÿì ñèçÿ íÿ äåéèì. Èíäè êè, áèçèìëÿ ãàëìàã èñòÿéèðñèíèç, ãàëûí. Ìàøûí áÿðê ñèëêÿëÿíäè âÿ îíóí ñþçö éàðûì÷ûã ãàëäû. Ñîíðà Ðéþ èðÿëè áàõà-áàõà äàâàì åëÿäè: –Äöíéàäà ùå÷ íÿ àäàìû þç ñåâýèëèñèíäÿí àéðû äöøìÿéÿ ðàçû åäÿ áèëìÿç. Àììà ìÿí äÿ áó àéðûëûãëà ðàçûëàøìûøàì. Ùå÷ þçöì äÿ áèëìèðÿì íèéÿ. Ñîíðà î þç éåðèíÿ ÷þêäö âÿ éîðüóí ñÿñëÿ äåäè: –Áó äà áåëÿ áèð ùàëäûð. Îíó íÿçÿðÿ àëûá íÿòèúÿ ÷ûõàðìàã ëàçûìäûð. –Íåúÿ íÿòèúÿ? –äåéÿ Ðàìáåð ñîðóøäó. –Áèëìèðÿì, ìÿí ìöàëèúÿ èëÿ ìÿøüóëàì, áàøãà øåé áèëìèðÿì. Ìöìêöí ãÿäÿð òåç ìöàëèúÿ åòìÿëèéèê. Áó ñààò ÿí âàúèá ìÿñÿëÿ áóäóð. Ýåúÿ éàðûñû Òàðó èëÿ Ðéþ Ðàìáåðè íÿçàðÿò÷è òÿ’éèí îëóíäóüó ìÿùÿëëÿíèí ïëàíû èëÿ òàíûø åòäèêëÿðè âàõò Òàðó ñààòûíà áàõäû. Áàøûíû ãàëäûðàíäà ýþðäö êè, Ðàìáåð äÿ îíà áàõûð. Òàðó ñîðóøäó: –Ñèçè ýþçëÿéÿíëÿðè õÿáÿðäàð åëÿìèñèíèç? Ðàìáåð öçöíö éàíà ÷åâèðèá äåäè: –Ñèçèí éàíûíûçà ýÿëÿíäÿ îíëàðà êàüûç éàçûá ýþíäÿðìèøäèì. *** Êàñòåëèí ùàçûðëàäûüû ñåðóì âàêñèíè îêòéàáðûí ñîí ýöíëÿðèíäÿ ñûíàãäàí êå÷èðèëäè. Ðéþ ñîí öìèäèíè áó äÿðìàíà áàüëàìûøäû. Î ôèêèðëÿøäè êè, ÿýÿð áó ñûíàã äà áàø òóòìàñà áöòöí øÿùÿð òàóíóí èõòèéàðûíäà ãàëàúàã. Åïèäåìèéà éà èñòÿäèéè ãÿäÿð èíñàí ãûðàúàã, éà äà þç-þçöíÿ êÿñèëÿúÿê. Êàñòåëèí Ðéþ èëÿ ñþùáÿò åëÿäèéè ýöíäÿ áèð àç ÿââÿë úÿíàá Îòîíóí îüëó õÿñòÿëÿíìèø, ãàëàí àèëÿ öçâëÿðè èñÿ êàðàíòèíÿ àëûíìûøäûëàð. Óøàüûí àíàñû êàðàíòèíÿ èêèíúè äÿôÿ äöøöðäö. Ùÿêèì Îòîí îüëóíäà õÿñòÿëèê ÿëàìÿòëÿðèíè ýþðÿí êèìè Ðéþíö ÷àüûðòäûðìûøäû. Ùÿêèì ýÿëÿíäÿ óøàüûí àòà-àíàñû ÷àðïàéûíûí àéàã òÿðÿôèíäÿ äóðóá äèíìÿçúÿ áàõûðäûëàð. Áàëàúà ãûçû îòàüà áóðàõìàìûøäûëàð. Îüëàíûí þçö èñÿ ìöàéèíÿäÿí ÷ÿêèíìÿäÿí þçöíö ùÿêèìèí èõòèéàðûíà âåðìèøäè. Ðéþ áàøûíû ãàëäûðàíäà ìöñòÿíòèãèí ñàêèò áàõûøûíû âÿ îíóí àðõàñûíäà äóðìóø çþâúÿñèíèí àüàðìûø ñèôÿòèíè ýþðäö. Àüçûíû éàéëûãëà þðòìöø ãàäûí ýþçëÿðèíè ýåíèø à÷ûá ùÿêèìèí ùÿðÿêÿòëÿðèíè èçëÿéèðäè. Ìöñòÿíòèã òÿìêèíëÿ ñîðóøäó: –Ùÿìÿí õÿñòÿëèêäèð, åëÿìè? –Åëÿäèð, –äåéèá ùÿêèì éåíÿ óøàã òÿðÿôÿ ÷åâðèëäè. Àíàíûí ýþçëÿðè ùÿäÿãÿñèíäÿí ÷ûõñà äà äèíèá-äàíûøìûðäû. Îòîí äà ñóñóðäó. Ñîíðà î àñòàúà äåäè: –Ùÿ, ùÿêèì, äåìÿëè ëàçûìè òÿäáèð ýþðìÿëèéèê. Ùÿêèì ùÿëÿ äÿ éàéëûüûíû àüçûíäàí ÷ÿêìÿìèø ãàäûíà òÿðÿô áàõà áèëìèðäè. Î ÷ÿêèíÿ-÷ÿêèíÿ äåäè: –Òÿäáèð ëÿíýèìÿéÿúÿê, èíäè ýåäèá çÿíý åäÿðÿì. Îòîí ùÿêèìè éîëà ñàëìàã ö÷öí îíà ãîøóëäó, ùÿêèì èñÿ ÷åâðèëèá ãàäûíà äåäè: –×îõ òÿÿññöô åäèðÿì. Óøàã ö÷öí ùàçûðëûã ýþðöí, þçöíöç áèëèðñèíèç íÿ ëàçûìäûð. Îòîíóí çþâúÿñè äîíóá ãàëìûøäû. Î áàøûíû àøàüû äèêèá äåäè: –Éàõøû, èíäè ùàçûðëûã ýþðÿðÿì. Îòàãäàí ÷ûõàðêÿí ùÿêèì ñûõûëà-ñûõûëà îíëàðäàí ñîðóøäó êè, áÿëêÿ íÿéÿñÿ åùòèéàúëàðû âàð. Ãàäûí äèíìÿçúÿ îíà áàõûðäû. Ìöñòÿíòèã èñÿ öçöíö éàíà ÷åâèðèá äåäè: –Áàøãà åùòèéàúûìûç éîõäóð, áèðúÿ óøàüû õèëàñ åäèí. Êàðàíòèí ãàéäàëàðû ÿââÿëúÿ ÷îõ ñÿòùè èäè. Ñîíðà Ðéþ èëÿ Ðàìáåð áó ãàéäàëàðû ñÿðòëÿøäèðäèëÿð. Îíëàð òÿ’êèä åëÿìèøäèëÿð êè, êàðàíòèíÿ äöøìöø àèëÿ öçâëÿðè äÿ áèð-áèðèíäÿí àéðû ñàõëàíûëñûíëàð. ßýÿð îíëàðäàí áèðè þçöíäÿí õÿáÿðñèç õÿñòÿëèéÿ òóòóëìóøäóñà õÿñòÿëèéè öçÿ ÷ûõûíúà áàøãàëàðûíà äà éîëóõà áèëÿðäè. Ùÿêèì áó ãàéäà ùàãäà ìöñòÿíòèãÿ äàíûøàíäà î áåëÿ òÿäáèðÿ òÿðÿôäàð îëäóüóíó áèëäèðäè. Àììà ÿðëÿ àðâàä áèð-áèðèíÿ áàõàíäà èíäèêè âÿçèééÿòäÿ áó àéðûëûüûí íåúÿ àüûð êå÷ÿúÿéèíè äóéìàã ÷ÿòèí äåéèëäè. Îòîíóí çþâúÿñè èëÿ ãûçû Ðàìáåðèí áàø÷ûëûã åòäèéè êàðàíòèí åâèíÿ ñàëûíäû. Ìöñòÿíòèãèí þçöíÿ éåð ãàëìàäûüûíà îíó øÿùÿð


69

ñòàäèîíóíäà à÷ûëìûø êàðàíòèí ìöÿññèñÿñèíÿ ýþíäÿðìÿëè îëäóëàð. Áóðàäà ùÿëÿ ðàùàòëûã éîõ èäè, àäàìëàðû ÷àäûðëàðà éûüìûøäûëàð. Ðéþ íàðàùàòëûã ö÷öí öçðõàùëûã åëÿìÿê èñòÿéÿíäÿ ìöñòÿíòèã áèëäèðäè êè, ãàéäà ùàìû ö÷öíäöð âÿ îíóí áîðúó ÿìÿë åòìÿêäèð. Õÿñòÿ óøàüûí þçöíö èñÿ ìÿêòÿá áèíàñûíäà à÷ûëìûø ÿëàâÿ õÿñòÿõàíàéà àïàðûá îí ÷àðïàéûëûã áèð îòàüà ãîéäóëàð. Èéèðìè ñààò êå÷ÿíäÿí ñîíðà ùÿêèì ýþðäö êè, óøàüûí âÿçèééÿòè öìèäñèçäèð. Êþðïÿíèí áÿäÿíè ùå÷ áèð ìöãàâèìÿò ýþñòÿðìÿäÿí õÿñòÿëèéÿ òÿñëèì îëóðäó. Àüðûëû øèøëÿð ýåòäèêúÿ àðòûð âÿ óøàüûí úûëûç ãîë-ãàíàäûíû èôëèú åäèðäè. Óøàüûí ñàüàëàúàüûíà öìèä îëìàäûüûíû ýþðÿíäÿí ñîíðà Ðéþ ãÿðàðà ýÿëìèøäè êè, Êàñòåëèí ñåðóì äÿðìàíûíû îíóí öñòöíäÿ ñûíàãäàí êå÷èðñèí. Åëÿ ùÿìèí ýöí àõøàì öñòö óøàüà âàêñèí åäèá õåéëè ýþçëÿäèëÿðñÿ äÿ áÿäÿíäÿ ìöãàâèìÿò ÿëàìÿòè ñåçÿ áèëìÿäèëÿð. Åðòÿñè ýöí ñÿùÿð òåçäÿí ñûíàüûí íÿòèúÿñèíè þéðÿíìÿê ö÷öí ùàìû óøàüûí ÿòðàôûíà òîïëàøìûøäû. Ãûçäûðìàäàí éàíàí óøàã éåðèíäÿ ÷àïàëàéûðäû. Ñÿùÿð ñààò äþðääÿí Êàñòåëëÿ Òàðó óøàüûí áàøû öñòöíäÿ äóðóá õÿñòÿëèéèí ãàõûá-åíìÿñè ïðîñåñèíè ìöøàùèäÿ åäèðäèëÿð. ×àðïàéûíûí áàø òÿðÿôèíäÿ äàéàíìûø Òàðóíóí åëÿ áèë áåëè áöêöëìöøäö. Àéàã òÿðÿôäÿ èñÿ Ðéþ èëÿ Êàñòåë äàéàíìûøäûëàð. Ðéþ àéàã öñòÿ ãàëñà äà Êàñòåë îòóðóá ÿëèíäÿêè êþùíÿ áèð êèòàáû âÿðÿãëÿéèð, þçöíö ñîéóããàíëû ýþñòÿðìÿéÿ ÷àëûøûðäû. Ñÿùÿð ùàâà èøûãëàíäûãúà êå÷ìèø ñèíèô îòàüûíà áàøãà àäàìëàð äà ýÿëìÿéÿ áàøëàäû. ßââÿë Ïàíåëó ýÿëäè, ÷àðïàéûíûí î öçöíÿ êå÷èá, Òàðóíóí éàõûíëûüûíäà äèâàðà ñþéêÿíèá äàéàíäû. Êåøèøèí öç-ýþçöíäÿí ãöññÿ éàüûðäû, àüûð ýöíëÿðèí éîðüóíëóüóíäàí àëíûíûí ãûðûøëàðû äàùà äà äÿðèíëÿøìèøäè. Ñîíðà Æîçåô Ãðàí ýÿëèá ÷ûõäû. Î ýÿëÿíäÿ ñààò éåääè îëàðäû âÿ òåç-òåç ùû÷ãûðäûüûíà ýþðÿ öçðõàùëûã åëÿäè. Äåäè êè, áèð àíëûüà âÿçèééÿòäÿí õÿáÿð òóòìàüà ýÿëèá. Ðéþ áèð ñþç äåìÿäÿí, äèøëÿðèíè ãûúûéûá áàøûíû ñàüà-ñîëà áóëàéàí, ýþçö éóìóëó, ñèôÿòè äÿéèøìèø óøàüû ýþñòÿðäè. Îòàã òàìàì èøûãëàíàíäà î áàøäà äèâàðà âóðóëìóø ãàðà ëþâùÿäÿ âóðìà úÿäâÿëèíèí ðÿãÿìëÿðè ñåçèëìÿéÿ áàøëàìûøäû. Áó âàõò Ðàìáåð îòàüà ýèðäè. Î äèíìÿçúÿ éàõûíëàøûá ÷àðïàéûíûí áàøûíà äèðñÿêëÿíäè âÿ úèáèíäÿí ñèãàðåò ãóòóñó ÷ûõàðòäû. Ñîíðà óøàüà áàõûá ãóòóíó úèáèíÿ ãîéäó. Êàñòåë áàøûíû ãàëäûðäû, åéíÿéèí àðõàñûíäàí Ðéÿéÿ áàõûá ñîðóøäó: –Óøàüûí àòàñûíäàí áèð õÿáÿð éîõäóð êè? –Éîõ, îíóí þçö êàðàíòèíÿ ñàëûíûá. Ùÿêèì ÷àðïàéûíûí áàøëûüûíäàí òóòìóøäó âÿ óøàã èíèëäÿäèêúÿ þçöíäÿí õÿáÿðñèç äÿìèðè ñûõûðäû. Ýþçöíö óøàãäàí ÷ÿêÿ áèëìèðäè. Óøàüûí áÿäÿíè ãÿôèëäÿí ýÿðèëäè, äèøëÿðè äàùà áÿðê ãûúàíäû, ãîë-ãû÷ûíû éàíà à÷ûá èíèëäÿäè. Úûëûç áÿäÿíè þðòìöø ùÿðá÷è éîðüàíûíäàí éóí âÿ òóðøóìóø òÿð èéè ãàëõûðäû. Ñîíðà áÿäÿíèí ýÿðýèíëèéè àçàëäû âÿ óøàã àðàëû ãàëìûø ãîë-ãû÷ûíû éûüäûñà äà ýþçöíö à÷ìàäû âÿ òÿíýíÿôÿñëèê áàøëàäû. Òàðó Ðéþéÿ áàõûðäû, áàõûøëàðû ðàñòëàøàíäà Òàðó öçöíö éàíà ÷åâèðäè. Õÿñòÿëèê áþéöê êè÷èê ãàíìûð âÿ îíëàð ñîí àéëàð íå÷ÿ-íå÷ÿ êþðïÿíèí úàí âåðìÿñèíè ýþðìöøäöëÿð. Àììà èíäèéÿ ãÿäÿð ùå÷ áèð õÿñòÿíèí ÿçàáëàðûíû áåëÿ àðäûúûëëûãëà èçëÿìÿìèøäèëÿð. Äîüðóäóð, åëÿ èíäèéÿ ãÿäÿð äÿ ýöíàùñûç èíñàíëàðûí ÷ÿêäèêëÿðè ÿçàáû ùàãñûçëûã ñàéûðäûëàð. Àììà áèð ýöíàùñûçûí ÷ÿêäèéè ÿçàáëàðû, úàí âåðìÿñèíè áåëÿ éàõûíäàí âÿ óçóí-óçàäû ìöøàùèäÿ åëÿìÿìèøäèëÿð. Óøàã éåíèäÿí ýÿðèëäè âÿ ãàðíûíà áû÷àã ñîõóëìóø àäàì êèìè ãûâðûëûá èíèëäÿäè. Î áèð ìöääÿò áåëÿúÿ ãàëûá òèòðÿòäè. Úûëûç áÿäÿíè åëÿ ÿñèðäè êè, åëÿ áèë òàóíóí àìàíñûç ãàñûðüàñû îíà ùöúóì ÷ÿêèá ñèëêÿëÿéèð, ùàâàéà ãàëäûðìàã èñòÿéèðäè. Ñîíðà ýÿðèëìÿ êå÷äè, óøàã áèð àç ðàùàòëàøäû, åëÿ áèë ãûçäûðìà äà ÷ÿêèëèðäè. Òþâøöê è÷èíäÿ ýÿëÿí áó ðàùàòëûã þëöì ðàùàòëûüûíà îõøàìàüà áàøëàéûðäû. Ñàíúû âÿ ùÿðàðÿò ö÷öíúö äÿôÿ ùöúóìà êå÷ÿíäÿ óøàã éåíÿ ãûâðûëäû, îíó éàíäûðàí àëîâ äèëëÿðèíäÿí ãà÷ûðìûø êèìè ÷àðïàéûíûí áèð êöíúöíÿ ñûüûíäû, ñÿðò ùÿðÿêÿòëÿ áàøûíû ñèëêÿëÿéèá éîðüàíû öñòöíäÿí àòäû. Ñîíðà ùÿðàðÿòäÿí ãûçàðìûø ýþç ãàïàãëàðû àðàñûíäàí èðè äàìëàëàð ñöçöëöá éàíàãëàðûíà àõäû. Ñàíúû êå÷ÿíäÿ óøàã úûëûç ãû÷ëàðûíû âÿ èêè ýöí ÿðçèíäÿ ÿðèéèá ÷þïÿ äþíìöø ãîëëàðûíû þçöíÿ éûüûá ãÿðèáÿ áèð âÿçèééÿòäÿ áöçöøäö. Òàðó ÿéèëèá ýîìáóë ÿëè èëÿ óøàüûí ñèôÿòèíäÿêè òÿðè âÿ ýþç éàøëàðûíû ñèëäè. Êàñòåë äÿ áàéàãäàíäû êèòàáû þðòöá ýþçëÿðèíè õÿñòÿéÿ çèëëÿìèøäè. Î àüçûíû à÷ûá äàíûøìàã èñòÿéÿíäÿ þñêöðÿê ñþçöíö éàðûì÷ûã ãîéäó, ñîíðà áîüàçûíû àðûòìàéûá äåäè: –Âÿçèééÿòè ñÿùÿð ùå÷ éöíýöëëÿøìÿäè, åëÿìè, Ðéþ? Ðéþ úàâàá âåðäè êè, âÿçèééÿò éöíýöëëÿøìÿñÿ äÿ óøàã áàøãàëàðûíà íèñáÿòÿí äàùà ÷îõ ìöãàâèìÿò ýþñòÿðèð. Äèâàðà ñþéêÿíèá ãàëìûø Ïàíåëó áîüóã ñÿñëÿ äåäè: –ßýÿð þëÿúÿêñÿ áåëÿ ÷îõ ÿçàá ÷ÿêìÿñè éàõøû äåéèë. Ðéþ àúûãëà îíà òÿðÿô ÷åâðèëäè âÿ íÿ èñÿ äåìÿê èñòÿäè. Àììà äèíìÿäè, þçöíö ÿëÿ àëûá öçöíö óøàüà òÿðÿô ÷åâèðäè.


70

Îòàã òàìàì èøûãëàíìûøäû. Áàøãà áåø ÷àðïàéûäà óçàíìûø õÿñòÿëÿð äÿ èíèëäÿéèðäèëÿð. Îòàüûí î áàøûíäàêû áèð õÿñòÿ àðàáèð ãûøãûðûðäû äà. Îíóí ãûøãûðûüûíäà àüðûäàí ÷îõ òÿÿúúöá äóéóëóðäó. Åëÿ áèë õÿñòÿëÿðèí þçëÿðè äÿ ãîðõóíú áàøëàíüûúû äóéóð, õÿñòÿëèéèí ùþêìö èëÿ ðàçûëàøìàüà áàøëàéûðäûëàð. Óøàãäàí áàøãà ùå÷ êÿñ ÷àáàëàéûá ìöãàâèìÿò ýþñòÿðìèðäè. Ðéþ òåçòåç îíóí íÿáçèíè éîõëàéûðäû. Þçö äÿ áèëèðäè êè, áó éîõëàìàíûí ùå÷ áèð ÿùÿìèééÿòè éîõäóð âÿ þç éåðèíäÿí òÿðïÿíìÿê íàìèíÿ áåëÿ åäèð. Ýþçöíö éóìóá óøàüûí íÿáçèíè éîõëàéàíäà þç íÿáçèíè äÿ òóòóð âÿ àç ãàëà ÷àëûøûðäû êè, îíëàðû ãîøà ñàõëàñûí. Àììà ÷îõ êå÷ìÿìèø óøàüûí íÿáçè èòèð, ùÿêèìèí öìèäè áîøà ÷ûõûðäû. Ùÿêèì óøàüûí áèëÿéèíè áóðàõûá þç éåðèíÿ ãàéûäûðäû. Àüàðäûëìûø äèâàðà äöøÿí ãûðìûçû øöàëàð ýöí ãàëõäûãúà ñàðàëûðäû. ×þëäÿ ãûçìàð áèð ñÿùÿð à÷ûëûðäû. Ãðàí éåíÿ ãàéûäàúàüûíû áèëäèðèá ãàïûäàí ÷ûõäû. Ùàìû äèíìÿçúÿ ýþçëÿéèðäè. Óøàüûí ýþçëÿðè éóìóëó èäè âÿ åëÿ áèë áèð àç ñàêèòëÿøìèøäè. Ãóðó ÷þïÿ äþíìöø áàðìàãëàðû èëÿ ÷àðïàéûíûí éàíëàðûíû ãàøûéûðäû. ßëèíèí áèðèíè óçàäûá éîðüàíûí öñòöíäÿí äèçèíè ãàøûìàã èñòÿäèéè âàõò äèêñèíèá ãû÷ëàðûíû éûüäû, äèçëÿðèíè ãàðíûíà ñûõûá äàéàíäû. Äöíÿíäÿí éóìóëó ãàëìûø ýþçëÿðèíè èëê äÿôÿ à÷ûá Ðéþíöí öçöíÿ áàõäû. Ýþéÿðìèø ñèôÿòè äàðòûíäû âÿ óøàüûí àüçûíäàí óçóí, úèíýèëòèëè áèð íàëÿ ãîïäó. Ñÿñ óçàíäûãúà îòàãäàêû áàøãà õÿñòÿëÿðèí èíèëòèëÿðè àüûð áèð äîíãóëòóéà äþíöá ãàðûøûã, âàùèìÿëè áèð ÿäà éàðàòäû. Ðéþ äèøëÿðèíè ãûúàäû, Òàðó öçöíö éàíà ÷åâèðäè. Ðàìáåð ÷àðïàéûéà éàíàøûá Êàñòåëèí éàíûíäà äóðäó. Êàñòåë äèçèíèí öñòÿ à÷ûã ãàëìûø êèòàáû þðòäö. Ïàíåëó óøàüûí ÿçàáëû íàëÿ ÷ûõàí, êþïöêëö àüçûíà áàõûðäû. Î èðÿëè ÷ûõûá äèçè öñòÿ ÷þêäö, áîüóã ñÿñëÿ äåäè: “Éà òàíðû, áó óøàüû õèëàñ åëÿ. Óøàüûí íàëÿñèíÿ ãàðûøìûø áó ñþçëÿðè ùàìû åøèòäè âÿ ùå÷ êèì íÿ îíóí ùÿðÿêÿòèíÿ, íÿ äÿ ñþçëÿðèíÿ òÿÿúúöáëÿíìÿäè. Óøàüûí ñÿñè êÿñèëìèðäè âÿ ÿòðàôäàêû õÿñòÿëÿð äÿ îíà ãîøóëìóøäóëàð. Î áàøäà àðàáèð ãûøãûðàí õÿñòÿ èíäè äàéàíìàäàí íàëÿ ÷ÿêèð ñÿñèíè óøàüûí ñÿñèíÿ ãîøóðäó. Áàøãà õÿñòÿëÿð äÿ ÷àáàëàìàéà äöøìöøäöëÿð. Îòàãäàêû ùþíêöðòö ñÿñëÿðè Ïàíåëóíóí îõóäóüó äóàéà ãàðûøìûøäû. Éîðüóíëóãäàí âÿ ÿçàáäàí êåéëÿøìèø Ðéþ ÿëè èëÿ ÷àðïàéûíûí äÿìèðèíè ñûõûá ýþçëÿðèíè éóìäó. Ðéþ ýþçëÿðèíè à÷àíäà Òàðó îíóí éàíûíäà èäè. Ùÿêèì äåäè: –Ìÿí ýåäèðÿì, äàùà äþçÿ áèëìèðÿì. Ãÿôëäÿí õÿñòÿëÿðèí ñÿñè êÿñèëäè. Ùÿêèì ùèññ åòäè êè, óøàüûí ñÿñè çÿèôëÿéèá. Ñÿñ äàùà äà çÿèôëÿäè âÿ íÿùàéÿò êÿñèëäè. Ñÿñ êÿñèëÿíäÿ Êàñòåë ÷àðïàéûíûí éóõàðû áàøûíà êå÷èá äåäè êè, óøàã êå÷èíäè. ßòðàôäàêû ùÿíèðòèëÿð áàøà ÷àòìûø àüûð áèð äþéöøöí óçàãäàí ýÿëÿí ÿêñ-ñÿäàñûíà áÿíçÿéèðäè. Àüçû à÷ûã ãàëìûø êþðïÿ ãàðûøìûø ìÿëÿôÿëÿðèí àðàñûíäà ñöñòëÿøìèøäè. Éàíàüûíäàêû ýþç éàøëàðû äàìúûëàíûá äóðìóø, úûëûç áÿäÿíè åëÿ áèë äàùà äà êè÷èëìèøäè. Êåøèø Ïàíåëó ÷àðïàéûéà éàõûíëàøûá õà÷ ÷åâèðäè. Ñîíðà ÿáàñûíûí ÿòÿéèíè éûüûá ÷þëÿ ÷ûõäû. Òàðó Êàñòåëäÿí ñîðóøäó: –Éåíÿ ñûíàã êå÷èðìÿëè îëàúàüûã? Ãîúà ùÿêèì áàøûíû éåëëÿéèá êöñêöí áèð òÿáÿññöìëÿ äåäè: –Áÿëêÿ äÿ êå÷èðäèê. Ùÿð ùàëäà óøàüûí õÿñòÿëèéÿ ìöãàâèìÿòè õåéëè àðòìûøäû. Ðéþ îòàãäàí ÷ûõàðêÿí ÷îõ ÿñÿáè èäè, òÿëÿñèê àääûìëàðëà êåøèøèí éàíûíäàí êå÷ÿíäÿ êåøèø ÿëèíè óçàäûá îíóí ãîëóíäàí òóòäó. –Ñÿáðëè îëóí, ùÿêèì. Ùÿêèì ñÿðò ùÿðÿêÿòëÿ îíà òÿðÿô ÷åâðèëèá àúûãëû ñÿñëÿ äåäè: –Éàõøû, áó óøàã íåúÿ, îíóí êè, ýöíàùñûç îëäóüóíó áèëèðñèíèç! Î öçöíö ÷åâèðèá èðÿëè êå÷äè, êåøèøäÿí ÿââÿë ãàïûäàí ÷ûõûá ùÿéÿòèí êöíúöíäÿêè ñêàìéàëàðäàí áèðèíäÿ, òîç áàñìûø õûðäà àüàúëàðûí àëòûíäà îòóðäó. Àëíûíûí òÿðè ýþçöíöí ÷þêÿéèíÿ àõûðäû. Úàíûíäà ãÿðèáÿ áèð äàðûõìà âàðäû. Öðÿéèíäÿêè êÿäÿðèí àúûñûíäàí àç ãàëà ãûøãûðìàã èñòÿéèðäè. Áàøûíûí öñòöíäÿêè ÿíúèð éàðïàãëàðûíûí àðàñûíäàí èñòè ñÿïÿëÿíèðäè, ýöí ãàëõäûãúà ñÿùÿðèí ìàâè ñÿìàñûíà àüûìòûë áèð äóìàí ãàðûøûð, ùàâàíû àüûðëàøäûðûðäû. Ðéþ ñêàìéàíûí öñòöíÿ ñÿðÿëÿíèá áóäàãëàðà, ñÿìàéà òàìàøà åäèð âÿ éàâàø-éàâàø þçöíÿ ýÿëèðäè. Åëÿ áó âàõò àðõàäàí áèð ñÿñ åøèòäè: –Íàùàã ìÿíèìëÿ áåëÿ àúûãëà äàíûøûðäûíûç? Áàéàãêû ìÿíçÿðÿ ìÿíÿ äÿ ÷îõ àüûð ýÿëäè. Ðéþ ÷åâðèëèá Ïàíåëóéà äåäè: –Äöç äåéèðñèíèç. Áàüûøëàéûí ìÿíè. Éîðüóíëóã àäàìûí àüëûíû ãà÷ûðûð. Áÿ’çÿí åëÿ îëóð êè, áó øÿùÿðäÿ ùÿð øåéÿ å’òèðàç åòìÿê èñòÿéèðÿì. –Áàøà äöøöðÿì, –äåéÿ Ïàíåëó ìûçûëäàäû, –Ãàâðàéà áèëìÿäèéèìèç ùàäèñÿëÿðÿ å’òèðàç åòìÿëè îëóðóã. Áÿëêÿ àíëàøûëìàç ìþâúóäëóüó ñåâñÿê äàùà éàõøûäûð. Ðéþ ñÿðò ùÿðÿêÿòëÿ äèêÿëèá éåðèíäÿ îòóðäó. Ãÿçÿáëÿ Ïàíåëóéà áàõûá áàøûíû éåëëÿäè: –Õåéð, êåøèø àòà. Ñåâýè ùàãäà ìÿíèì ôèêðèì áàøãàäûð. Êþðïÿëÿðÿ ÿçàá âåðÿí áèð âàðëûüû ñåâìÿéÿ þëöíúÿ ðàçû îëìàðàì. Ïàíåëóíóí ñèôÿòèíÿ ãöññÿëè áèð èôàäÿ ãîíäó:


71

–Åù, ùÿêèì! Ìÿðùÿìÿòèí íÿ îëäóüóíó ìÿí ùÿëÿ èíäèúÿ àíëàäûì. Ðéþ éåíèäÿí ñêàìéàéà ñÿðÿëÿíìèøäè. Úàíûíà ÷þêìöø éîðüóíëóã ñÿñèíè áèð àç éóìøàëòäû: –Þçöì äÿ áèëèðÿì êè, ìÿíäÿ ìÿðùÿìÿò ùèññè éîõäóð. Áó ìþâçóäà ñèçèíëÿ ìöáàùèñÿ åòìÿê èñòÿìèðÿì. Èíäè áèç áèðýÿ èøëÿéèðèê, äóà âÿ ñèòàéèøëÿðäÿí êÿíàð, öìóìè áèð ìÿãñÿäÿ õèäìÿò åäèðèê. Áó ÿí âàúèá øÿðòäèð. Ïàíåëó Ðéþíöí éàíûíäà ÿéëÿøèá ùÿéÿúàíëû ñÿñëÿ äåäè: –Åëÿäèð, áÿëè, àõû ñèç äÿ áÿøÿð íàìèíÿ ÷àëûøûðñûíûç. Ðéþ ýöëöìñÿìÿéÿ ÷àëûøäû: –Áÿøÿð íàìèíÿ èôàäÿñè ìÿíÿ ÷îõ òÿíòÿíÿëè ýþðöíöð, ùÿëÿ î ñÿâèééÿéÿ ÷àòìàìûøàì. Ìÿíè èíñàíûí ñàüëàìëûüû ìàðàãëàíäûðûð. ßí âàúèá ìÿñÿëÿ áóäóð. Ïàíåëó òÿðÿääöäëÿ àüçûíû à÷äû: –Ùÿêèì... Ñîíðà äàéàíäû. Îíóí äà àëíûíäàí òÿð àõûðäû. “Ñàëàìàò ãàëûí äåéèá àéàüà ãàëõàíäà äåéÿñÿí ýþçëÿðè äîëìóøäó. Êåøèø óçàãëàøìàã èñòÿéÿíäÿ Ðéþ áèð àç ôèêèðëÿøèá àéàüà ãàëõäû âÿ îíà òÿðÿô èðÿëèëÿéèá äåäè: –Áàüûøëàéûí ìÿíè. Áèð äÿ áåëÿ ñÿáðñèçëèê åòìÿðÿì. Ïàíåëó ÿëèíè îíà óçàäûá êÿäÿðëè ñÿñëÿ äåäè: –Ùÿð ùàëäà ñèçè èíàíäûðà áèëìÿäèì. –Àõû áóíóí íÿ ìÿ’íàñû âàð? Ñèç þçöíöç äÿ éàõøû áèëèðñèíèç êè, ìÿí àíúàã þëöì âÿ èíñàí ÿçàáûíà äöøìÿí êÿñèëìèøÿì. Èíäè ñèç èñòÿäèíèç èñòÿìÿäèíèç ùÿìÿí þëöì âÿ ÿçàáëàðà ãàðøû áèðýÿ ìöáàðèçÿ àïàðûð, áèðýÿ äÿ ÿçàá ÷ÿêèðèê. Ðéþ Ïàíåëóíóí ÿëèíè ùÿëÿ äÿ áóðàõìàìûøäû âÿ ýþçöíö îíóí öçöíäÿí ÷ÿêèá ÿëàâÿ åëÿäè: –Èíäè ùå÷ àëëàùûí þçö äÿ áèçè áèð-áèðèìèçäÿí àéûðà áèëìÿç. *** Ñàíèòàð äÿñòÿñèíÿ ãîøóëàí ýöíäÿí Ïàíåëó ùÿìèøÿ õÿñòÿõàíàëàð âÿ òàóí éàéûëìûø åâëÿðäÿ îëóðäó. Î õèëàñêàðëàð äÿñòÿñèíäÿ èäè âÿ áóðàäàêû èøèíè þç äèíè âÿçèôÿñèíÿ óéüóí ÿí âàúèá õèäìÿò ñàéûðäû. Õÿñòÿëèêäÿí þëÿíëÿðè ýþðìöøäö. Þçöíÿ ïåéâÿíä èéíÿñè âóðìóøäóñà äà þç þëöìö ùàãäà äà ôèêèðëÿøìÿéÿ áàøëàìûøäû. Çàùèðÿí ùÿìèøÿ ñàêèò ýþðöíöðäö. Àììà úàí âåðÿí êþðïÿíèí óçóí-óçàäû ÿçàáûíà òàìàøà åäÿíäÿí ñîíðà õåéëè äÿéèøìèøäè. Öç-ýþçöíäÿí ýÿðýèíëèê éàüûðäû. Ýöíëÿðèí áèðèíäÿ î ýöëöìñÿéÿðÿê ùÿêèìÿ äåäè êè, “Êåøèø ùÿêèìÿ ìöðàúèÿò åòìÿëèäèðìè? àäëû ãûñà áèð ìÿ’ðóçÿ öçÿðèíäÿ èøëÿéèð. Ùÿêèì áàøà äöøäö êè, Ïàíåëó òÿâàçþêàðëûã åòñÿ äÿ ÷îõ úèääè áèð ìþâçóäà ñþùáÿò à÷ûá. Î ÿëéàçìàñûíû îõóìàã èñòÿäèéèíè áèëäèðÿíäÿ êåøèø úàâàá âåðäè êè, áó éàõûíëàðäà êèëñÿäÿ èòàÿò âàõòû ìþèçÿ îõóéàúàã âÿ þç ôèêèðëÿðèíèí ùå÷ îëìàñà áÿ’çèëÿðèíè ìþèçÿäÿ ñþéëÿéÿúÿê. Àõûðäà î ùÿêèìÿ äåäè: –×îõ èñòÿðäèì êè, ñèç äÿ ýÿëÿñèíèç, ùÿêèì, ìþâçó ñèçè ìàðàãëàíäûðàúàã. Êåøèøèí èêèíúè ìîèçÿñè êöëÿêëè áèð ýöíÿ äöøäö. Ñþçöí äöçö, áèðèíúè ìþèçÿéÿ íèñáÿòÿí õåéëè àç àäàì éûüûøìûøäû. Èíäè áèçèì úàìààòû áåëÿ éåíèëèêëÿð ìàðàãëàíäûðìûðäû. Øÿùÿðäÿ éàðàíìûø âÿçèééÿòÿ ýþðÿ “éåíèëèê ñþçöíöí þçö ìÿ’íàñûíû èòèðìèøäè. Úàìààòûí ÷îõó äèíÿ èíàìûíû òàì èòèðìÿìèøäè, àç èíàìû àëàíëàð èñÿ äèíè áÿä ÿìÿëëÿðäÿí óçàã ñàõëàìàüà ÷àëûøûðäûëàð. Áÿ’çèëÿðè àäÿòè ñèòàéèøäÿí ÷îõ äèíè ÿëàìÿòëÿðÿ ðèàéÿò åäèðäèëÿð. Êèëñÿéÿ ýåäèá ñèòàéèø åòìÿêäÿíñÿ ýþç ìóíúóüó éàõóä ìöãÿääÿñ Ðîõöí ùÿìàéèëèíè ýÿçäèðèðäèëÿð. ßââÿëúÿ úàìààò ïåéüÿìáÿð÷èëèêëÿðÿ èíàíìàüà áàøëàìûøäû. Éàçäà, åïèäåìèéàíûí ÿââÿëèíäÿ ùàìû îòóðóá õÿñòÿëèéèí ãóðòàðàúàüûíû ýþçëÿéèð âÿ ùå÷ êèìèí àüëûíà ýÿëìèðäè êè, áó õÿñòÿëèê ãóðòàðìàéà äà áèëÿð. Àììà åëÿ êè, ýöíëÿð êå÷äè, úàìààò àíëàìàüà áàøëàäû êè, áó áÿëà ÷îõ óçóí ÷ÿêÿ áèëÿð, ùàìû þç öìèäèíè åïèäåìèéàíûí êÿñèëÿúÿéè ýöíÿ áàüëàäû. Áåëÿëèêëÿ êàòîëèê êèëñÿñè ìöãÿääÿñëÿðèíèí âÿ ôàë÷ûëàðûí éàéäûãëàðû ïåéüÿìáÿð÷èëèêëÿð ÿëäÿí-ÿëÿ, äèëäÿíäèëÿ êå÷ìÿéÿ áàøëàäû. Íàøèðëÿð áó èøäÿí õåéèð ýþòöðÿ áèëÿúÿêëÿðèíè úÿëä ùåñàáëàéûá èøÿ ýèðèøäèëÿð, ÿëäÿ ýÿçÿí ïåéüÿìáÿð÷èëèê ìÿòíëÿðèíè áþéöê òèðàæëà íÿøð åäèá éàéäûëàð. Åëÿ êè, ýþðäöëÿð úàìààòûí ìàðàüû àðòûð, þçëÿðè òÿçÿ ìÿòíëÿð àðàìàüà áàøëàäûëàð. Øÿùÿð êèòàáõàíàëàðûíäàí òàïäûãëàðû âÿ ìöõòÿëèô àäàìëàðäàí åøèòäèêëÿðè õûðäà, ìàðàãëû ìÿòíëÿðè ÷àï åòäèëÿð. Åëÿ êè, ìÿòíëÿð ïåéüÿìáÿð÷èëèêäÿí ÷îõ óçàã îëäó, æóðíàëèñòëÿðÿ ìöðàúèÿò åòäèëÿð. Æóðíàëèñòëÿð äÿ úÿëä èøÿ ãàðûøûá êå÷ÿí ÿñðëÿðèí æóðíàëèñòëÿðè êèìè áó ñàùÿäÿ þç ìÿùàðÿòëÿðèíè ýþñòÿðäèëÿð. Ïåéüÿìáÿð÷èëèêëÿð âÿ ýÿëÿúÿê ùàãäà ðÿâàéÿòëÿðèí áÿ’çèëÿðè ãÿçåòëÿðäÿ ÷àï îëóíäó. Áåëÿ éàçûëàðà ìàðàã õÿñòÿëèêäÿí ÿââÿë úàìààòûí ñåíòèìåíòàë éàçûëàðà ýþñòÿðäèéè ìàðàãäàí àç îëìàäû. Îíëàðûí áÿ’çèëÿðèíäÿ ãÿðèáÿ ùåñàáëàìàëàð âàðäû; èëèí òÿãâèìäÿ éåðè, þëÿíëÿðèí ñàéû,


72

òàóí àëòäà êå÷ÿí àéëàðûí ùåñàáû... Áàøãà ïåéüÿìáÿð÷èëèêëÿðäÿ èñÿ òàðèõäÿ áàø âåðìèø òàóíëàð ìöãàéèñÿ îëóíóð, îíëàðûí îõøàðëûüû (ïåéüÿìáÿð÷èëèêäÿ áóíà àðäûúûëëûã äåéèëèð) öçÿ ÷ûõàðûëûð âÿ ãÿðèáÿ ùåñàáëàìàëàð éîëó èëÿ ùàçûðêû âÿçèééÿòëÿ ÿëàãÿëÿíäèðèëèðäè. Àììà úàìààòà õîø ýÿëÿí åëÿ ðÿâàéÿòëÿð âàð êè, îíëàðû ùÿð êÿñ èñòÿäèéè ñÿìòÿ éîçà áèëèð âÿ òÿñêèíëèê òàïûðäû. Ìöãÿääÿñ Àíà âÿ ìöãÿääÿñ Îäèë ùàãäà ðÿâàéÿòëÿð ùàìûíûí õîøóíà ýÿëèð âÿ òåç-òåç éàäà ñàëûíûðäû. Öìóìèééÿòëÿ ïåéüÿìáÿð÷èëèêëÿðèí áåëÿ áèð öìóìè úÿùÿòè âàðäû êè, ùàìûñû òÿñêèíëèê âåðèðäè. Òÿñêèíëèê âåðìÿéÿí òÿêúÿ òàóíóí þçö èäè. Áåëÿúÿ, äèíè ðÿâàéÿò âÿ ïåéüÿìáÿð÷èëèêëÿðèí äèíèí þçöíö ñûõûøäûðäûüûíà ýþðÿ Ïàíåëóíóí ìîèçÿ îõóäóüó êèëñÿäÿ àäàì ÷îõ äåéèëäè. Àõøàì öñòö Ðéþ êèëñÿéÿ ýèðÿíäÿ êöëÿê àíúàã ãàïûëàðäàí è÷ÿðè äîëóá ñÿðèíëèê ýÿòèðèðäè. Ùÿêèì ýþðäö êè, áó ñàêèò êèëñÿéÿ éûüûøàíëàðûí ùàìûñû êèøèëÿðäèð. Î þçöíÿ éåð òàïûá îòóðàíäà êåøèø äÿ ìèíáÿðÿ ãàëõäû. Êåøèø ÿââÿëêè ìþèçÿñèíÿ íèñáÿòÿí èíäè äàùà ìöëàéèì ñÿñëÿ äàíûøûð âÿ äàùà äÿðèí ôèêèðëÿð ñþéëÿéèðäè. Úàìààò ùèññ åëÿäè êè, î ÷ûõûøûíûí ÿââÿëèíäÿ òÿðÿääöäëÿ, äèðÿíÿ-äèðÿíÿ äàíûøûð. Ìàðàãëû úÿùÿòëÿðäÿí áèðè äÿ áó èäè êè, úàìààòà ìöðàúèÿò åëÿéÿðêÿí “Ñèç éîõ, “áèç äåéÿ ìöðàúèÿò åäèðäè. Ñîíðà, éààø-éàâàø êåøèøèí ñÿñè ýöúëÿíäè. Î ñþçöíö áåëÿ áàøëàìûøäû êè, àéëàðäàí áÿðè òàóí áèçèì àðàìûçäàäûð, èíäè áèç îíà áÿëÿä îëìóøóã, áèëèðèê êè, àðàìûçäà ôûðëàíûð, ñåâäèéèìèç àäàìëàðû ÿëèìèçäÿí àëûð, áèçè èøäÿ, åâäÿ ýþçëÿéèð, ùÿìèøÿ áèçÿ íÿ èñÿ äåéèá âÿ ÷îõ ìöìêöí êè, áèç îíóí èëê õÿáÿðäàðëûãëàðûíû åøèòìÿìèøèê. Áó ôèêðè Ïàíåëó êå÷ÿí ìþèçÿñèíäÿ äÿ ñþéëÿìèøäè. Äåéÿñÿí ùàãëû ôèêèð èäè. Ùÿð ùàëäà þçö èíàíûðäû. Áÿëêÿ äÿ áó ñþçëÿðè äèí íàìèíÿ äåéèë þç øÿõñè ôèêðè êèìè äåéèðäè. Äåéèëÿí ùÿð ôèêèðäÿí áèð ìÿíôÿÿò ýþòöðìÿê îëóð. Õðèñòèàíûí ÿí ãÿääàð ñûíàüû îíóí ìÿíôÿÿòè èëÿ áàüëûäûð. Åëÿ ÿñëèíäÿ äÿ õðèñòèàí þç ìÿíôÿÿòèíè àðàìàëûäûð, îíóí íÿäÿí èáàðÿò îëäóüóíó, ùàðàäà ýèçëÿíäèéèíè áèëìÿëèäèð. Ùÿìèí âàõò Ðéþ ùèññ åòäè êè, ÿòðàôäàêûëàð ãóðäàëàíûá éåðëÿðèíè ðàùàòëàéûðëàð. êöëÿê à÷ûã ãàëìûø ýèðèø ãàïûëàðûíäàí áèðèíè ÷ûðïäû. Êèì èñÿ éàõûíëàøûá ãàïûíû ÿëè èëÿ òóòäó. Áó êè÷èê ÷àõíàøìàäà Ïàíåëóíóí ñÿñè áèð àç çÿèôëÿäè. Î äåéèðäè êè, òàíóíóí éàðàòäûüû âÿçèééÿòè àðàøäûðìàãäàíñà, òàóíäàí äÿðñ àëìàã ëàçûìäûð. Ðéþ áåëÿ áàøà äöøäö êè, êåøèøèí ôèêðèíúÿ èçàùà åùòèéàú éîõäóð. Ñîíðàêû ñþçëÿð Ðéþíö äàùà ÷îõ ìàðàãëàíäûðäû. Êåøèø äåéèðäè, áÿ’çè èøëÿðè àëëàùûí àäû èëÿ áàüëàìàã îëàð, áÿ’çèëÿðèíè èñÿ éîõ. Äåìÿëè õåéèðëÿ øÿð ìþâúóääóð âÿ îíëàðû àéûðìàã àñàí áèð èøäèð. Àììà øÿðèí þçöíäÿ áèð ãàðûøûãëûã âàð. Áåëÿ ÷ûõûð êè, øÿðèí äÿ ýÿðÿêëè âÿ ýÿðÿêñèçè âàð. Ìÿñÿëÿí, áèð âàð êè, Äîí Æóàí úÿùÿííÿìÿ âàñèë îëà, áèð äÿ âàð êè, ýöíàùñûç áèð óøàã þëÿ, ýöíàùà áàòìûø àäàìûí úÿçà àëìàñûíà ùàãã ãàçàíäûðìàã îëóð, àììà áèð êþðïÿíèí ÿçàá ÷ÿêìÿñèíè àíëàìàã îëìóð. Äîüðóäàí äà äöíéàäà åëÿ áèð áÿëà òàïìàã îëìàç êè, óøàã ÿçàáûíäàí àüûð îëñóí, áó ÿçàáûí éàðàòäûüû äÿùøÿòè ýþðìÿê âÿ ñÿáÿáèíè àðàìàã ëàçûìäûð. Ãàëàí ùÿð øåéäÿ Òàíðû áèçÿ ãàéüû ýþñòÿðèðäè, áó éåðÿ ãÿäÿð äèí íÿçÿðÿ ÷àðïìûðäû. Èíäè àüçûìûç äèâàðà äèðÿíèá. Èíäè áèç òàóí äèâàðûíûí äèáèíäÿ ãàëìûøûã, áó äèâàðûí þëöì ñÿïÿí êþëýÿñèíäÿ èìäàä àðàìàëûéûã. Êåøèø Ïàíåëó ùå÷ þçöíö äÿ áó äèâàðû àøà áèëÿíëÿðäÿí ñàéìûðäû. Î äåéÿ áèëÿðäè êè, êþðïÿ ÿçàáûûíí ÿâÿçè àõèðÿòäÿ ÷ûõàúàã, àììà, ÿñëèíäÿ ùå÷ áóíà äà ÿìèí äåéèëäè. Êèì êèìè èíàíäûðà áèëÿð êè, èíñàíûí áó äöíéàäà ÷ÿêäèéè ÿçàá î äöíéàäà ñåâèíúëÿ ÿâÿç îëóíàúàã? ßçà âÿ öðÿê àüðûñû ýþðìöø áèð õðèñòèàí áóíà ÷ÿòèí èíàíàð. Êåøèø äèâàðûí äèáèíäÿ, úàìààòëà áèð éåðäÿ, àüðûäàí ãîëëàðûíû à÷ûá õà÷ øÿêëè àëìûø õÿñòÿëÿðèí, ÿçàá ÷ÿêÿí êþðïÿëÿðèí éàíûíäà ãàëìàüû ãÿðàðà àëìûøäû. Ìþèçÿ âàõòû ùå÷ êèìäÿí ÷ÿêèíìÿäÿí äåäè: “Ãàðäàøëàð, âàõò ýÿëèá ÷àòûá. Éà ùÿð øåéÿ èíàíìàã, éà äà ùÿð øåéè èíêàð åòìÿê ëàçûìäûð. Ñèçèí àðàíûçäà ùÿð øåéè èíêàð åòìÿéÿ úÿñàðÿòè ÷àòàí òàïûëàðìû? Ðéþ ôèêèðëÿøäè êè, êåøèø éîëóíó àçûá âÿ åëÿ ùÿìÿí àíäàúà ìþèçÿ÷è ñÿñèíè äàùà äà óúàëäûá äåäè êè, áó òÿëÿá õðèñòèàíûí ìÿíàôåèíÿ õèäìÿò åäèð âÿ îíó õåéèðõàùëûüà àïàðûð. Êåøèø áèëèðäè êè, õåéèðõàùëûüûí þçöíäÿ äÿ áèð ñÿðòëèê îëäóüóíó ñþéëÿéÿíäÿ, ìöëàéèì, êëàññèê ìþèçÿëÿðÿ þéðÿøìèø äèíëÿéèúèëÿðèí ÷îõó òÿÿúúöáëÿíÿúÿê. Àììà òàóí äþâðöíöí äèíè àäè ýöíëÿðèí äèíèíÿ áÿðàáÿð îëà áèëìÿç. ßýÿð Òàíðû èíñàíûí õîøáÿõò ýöíöíäÿ ðóùóíà ðàùàòëûã ýÿòèðèðñÿ, áÿäáÿõò ýöíöíäÿ äÿ ãÿëáèíÿ ñÿðòëèê âåðèð. Áó ýöí Òàíðû þç áÿíäÿëÿðèíÿ áÿäáÿõòëèê ýþíäÿðìèøäè âÿ èíäè áÿíäÿëÿð ñîéóããàíëû áèð ãÿðàð ãÿáóë åòìÿëè èäèëÿð – éà ùÿð ØÅÉ, éà äà ùå÷ Íß. Íå÷ÿ ÿñð ÿââÿë íàäàí áèð ìöÿëëèô éàçûá êè, ýóéà êèëñÿíèí ñèððèíè þéðÿíèá âÿ êèëñÿäÿ ýöíàù áàüûøëàíà áèëìÿç. Î äåìÿê èñòÿéèðäè êè, îðòà ñÿâèééÿ éîõäóð, éàëíûç Úÿííÿò âÿ Úÿùÿííÿì ìþâúóääóð, èíñàí þç ÿìÿëëÿðèíÿ ýþðÿ éà ìöêàôàòëàíûð, éà äà úÿçà àëûð. Ïàíåëóíóí äåäèéèíÿ ýþðÿ áåëÿ áèð ôèêèð àíúàã áèâåú àäàìûí àüëûíà ýÿëÿ áèëÿð. ×öíêè êèëñÿäÿ ýöíàùéóìà ýóøÿñè âàð. Îëà áèëñèí êè, ùàíñû äþâðäÿñÿ ùÿìÿí ýóøÿéÿ å’òèìàä àç îëóá âÿ áàüûøëàíàí ýöíàù ùàãäà òÿñÿââöð éîõ èìèø. Ýöíàùûí ùÿð áèðè àüûð ýöíàù, äèíÿ ëàãåéäëèê èñÿ úèíàéÿò ñàéûëûðäû. Áèð ñþçëÿ, éà ùÿð øåé, éà äà ùå÷ íÿ.


73

Ïàíåëó áèð àíëûã ôàñèëÿ âåðäè âÿ Ðéþ ÷þëäÿ ýöúëÿíÿí êöëÿéèí âûéûëòûñûíû åøèòäè. Êåøèø ñÿñèíè êöëÿéèí ñÿñèíÿ ãàòûá äåäè êè, îíóí ñþçëÿðèíè êîð-êîðàíÿ ìöòèëèéÿ ÷àüûðûø êèìè ãÿáóë åëÿìÿñèíëÿð. Ñþç ìöòèëèêäÿí ýåäèðñÿ äÿ ôÿðäèí þçöíöí ãÿáóë åäÿ áèëäèéè áèð ìöòèëèê íÿçÿðäÿ òóòóëóð. Áèð êþðïÿíèí ÿçàá ÷ÿêìÿñèíè ýþðìÿê èíñàíà ñûõûíòûëû áèð ìöòèëèê ýÿòèðèð. Áó ùèññè êå÷èðìÿê äÿ âàúèáäèð. Îíó ãÿáóë åòìÿê ëàçûìäûð, ÷öíêè Òàíðû ýþíäÿðèá. (Ñîíðà î ÿëàâÿ åëÿäè êè, áó ñþçëÿðè äåìÿê îíóí ö÷öí äÿ àüûðäûð). Àíúàã áó éîëëà õðèñòèàí ùå÷ íÿ èòèðìÿäè, áöòöí éîëëàðû áàüëû ýþðöá ÿñàñ éîëà äöøÿúÿê. Ùÿð øåéè èíêàí åòìÿìÿê íàìèíÿ ùÿð øåéÿ èíàíàúàã. Áÿ’çè äèíäàð àðâàäëàð øèøýèí âÿçëÿðèí äåøèëìÿñè èëÿ õÿñòÿëèéèí áÿäÿíäÿí ÷ûõäûüûíû åøèäÿíäÿí ñîíðà áåëÿ äåéèðëÿð: “Åé òàíðû, îíóí âÿçëÿðèíÿ èìêàí âåð. Áÿëè, õðèñòèàí èëàùè ãöââÿíè àíëàìàñà äà þçöíö îíà áàüëàéà áèëÿð. “Áó ìÿñÿëÿíè àíëàéûðàì, î áèðèñèíè èñÿ ãÿáóë åòìèðÿì äåìÿê îëìàç, èíñàí ýÿðÿê àíëàøûëìàéàíû äà þéðÿíèá ãÿáóë åòìÿéÿ ÷àëûøñûí. Êþðïÿëÿðèí ÿçàá ÷ÿêìÿñè úàíûìûçà éàíüû ýÿòèðäè, àììà áó éàíüû îëìàñà ãÿëáèìèçäÿ áîøëóã éàðàíàðäû. Êåøèø áèð àíëûã ôàñèëÿ âåðÿíäÿ éåíÿ úàìààò àðàñûíäà éöíýöë áèð úàíëàíìà éàðàíäû âÿ î éåíèäÿí ñÿñèíè ãàëäûðûá þçö-þçöíÿ ñóàë âåðäè êè, éàðàíìûø âÿçèééÿòäÿ äöçýöí éîë íåúÿ ñå÷èëìÿëèäèð. Î ãîðõóðäó êè, úàìààò ôàòàëèçì ñþçöíö äèëÿ ýÿòèðÿúÿê. ßýÿð áåëÿ îëñà äà êåøèø ýåðè ÷ÿêèëìÿê ôèêðèíäÿ äåéèëäè âÿ ùÿìÿí ñþçöí ãàðøûñûíà “ôÿàë ñþçöíö äÿ ãîøìàüà ÷àëûøàúàãäû. Äåìÿëè, éàääà ñàõëàìàã ëàçûìäûð êè, ÿââÿë ùàããûíäà äàíûøäûüû Ùÿáÿøèñòàí õðèñòèàíëàðûíûí ÿìÿëëÿðèíè éàìñûëàìàã ëàçûì äåéèë. Òàóíà òóòóëìóø ôàðñëàðûí ùÿðÿêÿòëÿðèíè éàäà ñàëìàã äà ýÿðÿêñèçäèð. Îíëàð èòëÿðèíè à÷ûá õðèñòèàí ñàíèòàðëàðûíûí öñòöíÿ áóðàõûð, àëëàùà éàëâàðûðëàðìûø êè, îíóí ýþíäÿðäèéè áÿëàíûí ãàðøûñûíû àëàí áó êàôèðëÿðÿ òàóí éîëóõäóðñóí. Ãàùèðÿ êåøèøëÿðè èñÿ ÿêñèíÿ, ÷îõ âàñâàñûëûã åäèáëÿð, îíëàðû äà éàìñûëàìàã ëàçûì äåéèë. Òàóí âàõòû áó êåøèøëÿð ìöãÿääÿñ ñóéó úàìààòûí àüçûíà ïèíñåòëÿ äàìûçäûðûðëàðìûø êè, àüûçëàðûí ãàáûí ãûðàüûíà äèðÿéèá áèð-áèðèíÿ õÿñòÿëèê éîëóõäóðìàñûíëàð. Ôàðñëàð ö÷öí óøàüûí ÿçàá ÷ÿêìÿñè ùå÷ íÿ èìèø, ãàùèðÿëèëÿð èñÿ õÿñòÿëèéèí ãîðõóñóíäàí äèíè àéèíè äÿ ïîçóáëàð. Ùÿð èêè ùàëäà äöçýöíëöê îëìàéûá, Òàíðûíûí ýþñòÿðèøèíÿ ÿìÿë åäèëìÿéèá. Ïàíåëó áàøãà ÿùâàëàòëàðû äà éàäà ñàëìàã èñòÿéèðäè. Ìàðñåëäÿ áàø âåðìèø äÿùøÿòëè òàóíóí òàðèõ÷ÿñèíè éàçìûø áèð íÿôÿð ýþñòÿðèá êè, Ìåðñè êèëñÿñèíèí ñÿêñÿí áèð äèí õàäèìèíäÿí éàëíûç äþðäö ñàü ãàëûá. Áó äþðä íÿôÿðäÿí ö÷ö äÿ øÿùÿðäÿí ãà÷ûá. Áó éàçûíû îõóéàðêÿí Ïàíåëóíóí ôèêðè éåòìèø éåääè éîëäàøûíûí þëöìö âÿ ãàëàí ö÷ íÿôÿðèí ãà÷ìàñûíà ÿùÿìèééÿò âåðìÿäÿí øÿùÿðäÿ òÿê ãàëìûø êåøèø öçÿðèíäÿ úÿìëÿíèá. Î éóìðóüóíó êöðñöéÿ ÷ûðïàðàã äåäè: “Ãàðäàøëàð, áàõ, î òÿê ãàëàí èíñàíäàí íöìóíÿ ýþòöðìÿê ëàçûìäûð! Áóðàäà ñþùáÿò òÿðêèäöíéàëûãäàí, øöóðëó úÿìèééÿòèí õÿñòÿëèéÿ ãàðøû ãîéäóüó ãàéäàëàðà å’òèíàñûçëûãäàí ýåòìèð. Ùÿð øåéäÿí ÿë öçöá áÿëàíûí ãàðøûñûíäà äèç ÷þêìÿéè òÿêëèô åäÿí àäàìëàðà ãóëàã àñìàã ëàçûì äåéèë. Àéàã à÷ûá èðÿëè ýåòìÿê, àëàãàðàíëûãäà éîë òàïûá ùÿðÿêÿòÿ ýÿëìÿê âÿ ìöìêöí ãÿäÿð ÷îõ õåéèðõàùëûã åòìÿê ëàçûìäûð. Áåëÿúÿ éàøàìàã, ãàëàí ùÿð øåéäÿ, ëàï êþðïÿëÿðèí þëöìöíäÿ äÿ Àëëàùà áåë áàüëàìàã ëàçûìäûð. Ôÿðäè êþìÿê àðàìàüûí ÿùÿìèééÿòè éîõäóð. Áó éåðäÿ Ïàíåëó Ìàðñåëäÿêè òàóí âàõòû àä ÷ûõàðìûø êåøèø Áåëçöíñö éàäà ñàëäû. Ñþéëÿäè êè, åïèäåìèéàíûí àõûðûíà éàõûí áàúàðäûüû ùÿð èøè ýþðìöø ùÿìÿí êåøèø, áàøãà áèð ÷àðÿ ãàëìàäûüûíû ýöìàí åäÿðÿê àçóãÿ òîïëàéàðàã þç åâèíÿ ÷ÿêèëèá âÿ ãàïûíû êÿðïèúëÿ ùþðöá. Îíó àç ãàëà ïåéüÿìáÿð ñàéàí úàìààò áó ùÿðÿêÿòèíäÿí ùèðñëÿíèá, åâèíèí ÿòðàôûíà ìåéèòëÿð äöçöá, ùÿòòà äàìäàí åâèíèí è÷èíÿ äÿ úÿñÿäëÿð àòûáëàð êè, õÿñòÿëèéÿ òóòóëóá þëñöí. Áåëÿúÿ, êåøèø çÿèôëèê ýþñòÿðèá þëöìäÿí ãà÷ìàã èñòÿäèéè ùàëäà ýþéäÿí áàøûíà þëöëÿð éàüûá. Áèç äÿ áàøà äöøìÿëèéèê êè, òàóíäàí ãà÷ûëàñû áèð éåð éîõäóð. Áåëÿ àüûð áèð âÿçèééÿòäÿ áèç Òàíðûéà êèí áÿñëÿäèéèìèçè éàõóä îíó ñåâäèéèìèçè áèëìÿëèéèê. Êèìèí Òàíðûéà êèí áÿñëÿìÿéÿ úÿñàðÿòè ÷àòàð? Ïàíåëó ìþèçÿñèíè áàøà âóðäóüóíó áèëäèðÿðÿê äåäè: “Ãàðäàøëàðûì, Àëëàùà ìÿùÿááÿò ÷ÿòèí áèð ìÿùÿááÿòäèð. Áó ìÿùÿááÿòèí éîëóíäà èíñàí þç øÿõñèééÿòèíè ãóðáàí âåðìÿëèäèð. Éàëíûç áó ìÿùÿááÿò êþðïÿëÿðèí ÿçàáû âÿ þëöìöíäÿí ýÿëÿí àüðûíû ñèëÿ áèëÿð, éàëíûç áó ìÿùÿááÿò þëöìÿ ùàãã ãàçàíäûðà áèëÿð, ÷öíêè þëöìö àíëàìàã ìöìêöí äåéèë, îíó ýþçëÿìÿê ëàçûìäûð. Ìÿí áó àüûð èáðÿòè ñèçèíëÿ áþëöøìÿê èñòÿéèðäèì. Áó ùÿãèãÿò èíñàíëàðà ãÿääàð ýþðöíñÿ äÿ Àëëàùûí ýþçöíäÿ ùÿãèãÿò îëàðàã ãàëûð, äåìÿëè åéíè ýþçëÿ áàõìàüà ÷àëûøìàã ëàçûìäûð. Áó éåðäÿ áèç áÿðàáÿðëÿøìÿëèéèê. Áó çèðâÿ áàøûíäà ùÿð øåé ãàðûøàúàã âÿ áÿðàáÿðëÿøÿúÿê, çàùèðè ùàãñûçëûãäàí ùÿãèãÿò äîüàúàã. Áåëÿúÿ, Ôðàíñàíûí úÿíóáóíäàêû êèëñÿëÿðèí ÷îõóíóí äþøÿìÿëÿðè àëòûíäà òàóíäàí þëÿíëÿðèí úÿñÿäëÿðè ÿñðëÿðäÿí áÿðè éàòûð. Êåøèøëÿð îíëàðûí ãÿáðè öñòöíäÿ äóðóá äàíûøûð âÿ îíëàðû äèëÿ ýÿòèðÿí äóéüóëàð ãÿáèðäÿêèëÿðèí äóéüóëàðûíäàí éàðàíûð, áó ãÿáèðëÿðäÿ êþðïÿëÿð äÿ âàð. Ðéþ ãàïûíû à÷ûá ÷ûõàíäà è÷ÿðè ýöúëö êöëÿê öôöðäö. Êöëÿéèí ãàíàäûíäà è÷ÿðèéÿ éàüûøûí âÿ íÿì ñÿêèíèí èéè äîëäó. Äèíäàðëàð ÷þëÿ ÷ûõìàìûøäàí øÿùÿðäÿêè âÿçèééÿòäÿí õÿáÿðäàð îëäóëàð.


74

Ðéþäÿí èðÿëèäÿ ãîúà áèð êåøèøëÿ ýÿíú áèð äèí õàäèìè ýåäèðäè, ÿëëÿðè èëÿ áàø þðòöêëÿðèíè òóòìóøäóëàð êè, êöëÿê àïàðìàñûí. Éàøëû êåøèø ìþèçÿ ùàãäà äàíûøûðäû. Î Ïàíåëóíóí íàòèãëèéèíè òÿðèôëÿñÿ äÿ äàíûøûüûíäàêû úÿñàðÿòëè ñþçëÿðäÿí íèýàðàí ãàëäûüûíû áèëäèðèðäè. Îíóí ôèêðèíúÿ ìþèçÿäÿ áÿäýöìàíëûã äóéóëóðäó âÿ Ïàíåëó éàøäà áèð êåøèøèí áÿäýöìàíëûãëà äàíûøìàüà ùàããû éîõäóð. Ýÿíú äèí õàäèìè þçöíö êöëÿêäÿí ãîðóìàã ö÷öí áàøûûí àøàüû ÿéèá äåäè êè, î Ïàíåëó èëÿ òåç-òåç ýþðöøöð, îíäà áàø âåðÿí äÿéèøèêëèéÿ áÿëÿääèð âÿ ÷îõ ýöìàí êè, áó äÿéèøèêëèê äàùà äà ýöúëÿíÿúÿê. Ãîúà êåøèø ñîðóøäó: –Éàõøû, îíóí ÿñàñ ôèêðè íÿäèð? Îíëàð êö÷ÿéÿ ÷ûõìûøäûëàð âÿ êöëÿéèí óüóëòóñóíäàí ùå÷ íÿ åøèòìÿê îëìóðäó. Ýÿíú äèíäàð äàíûøìàüà èìêàí òàïàíäà äåäè6 –Êåøèøèí ùÿêèì ìÿñëÿùÿòèíÿ ãóëàã àñìàñûíûí þçö áèð óéüóíñóçëóãäóð. Ðéþ Òàðóéà Ïàíåëóíóí ìþèçÿñè ùàãäà ìÿ’ëóìàò âåðÿíäÿ Òàðó äåäè êè, ìöùàðèáÿ âàõòû îíóí òàíûäûüû áèð êåøèø ýþçëÿðè òþêöëìöø áèð úàâàíûí ñèôÿòèíè ýþðÿíäÿí ñîíðà äèíÿ èíàìûíû èòèðìèøäè. Ñîíðà î ÿëàâÿ åëÿäè: –Ïàíåëó äöç äàíûøûá. Ýöíàùñûç àäàìûí ýþçëÿðè ÷ûõàðûëûðñà õðèñòèàí éà äèíäÿí öç äþíäÿðìÿëèäèð, éà äà ýþçëÿðèíèí ÷ûõàðûëìàñûíà ðàçû îëìàëûäûð. Òàðóíóí áó ôèêðè ñîíðàêû áÿäáÿõò ùàäèñÿëÿðèí, éàõóä Ïàíåëóíóí ÷ûõûøûíûí úàìààòà ãÿðèáÿ ýþðöíìÿñèíèí ñÿáÿáèíè èçàù åäèðìè ýþðÿñÿí? Ñîíðà áó âÿçèééÿòÿ áàõàðûã. Ìþèçÿäÿí áèð íå÷ÿ ýöí ñîíðà Ïàíåëó äîüðóäàí äà êþ÷ìÿê ôèêðèíÿ äöøäö. Õÿñòÿëèéèí åëÿ áèð äþâðö èäè êè, øÿùÿðäÿ áèð éåðäÿí áàøãà éåðÿ êþ÷ÿíëÿðèí ñàéû àðòìûøäû. Òàðó ìåùìàíõàíàäàí ÷ûõûá Ðéþíöí åâèíÿ êþ÷äöéö êèìè Ïàíåëó äà êèëñÿíèí îíà âåðäéè ìÿíçèëè òÿðê åäèá, êèëñÿéÿ òåç-òåç ýÿëÿí âÿ ùÿëÿëèê õÿñòÿëèéÿ òóòóëìàìûø áèð ãàðûíûí åâèíÿ êþ÷äö. Ãàðûíûí åâèíÿ éûüûøàðêÿí êåøèø áÿðê éîðóëìóø âÿ êÿäÿðëÿíìèøäè. Åëÿ áó âÿçèééÿòèíÿ ýþðÿ äÿ ãàðûíûí ýþçöíäÿí äöøìöøäö. Ãàðû ñåâèíÿ-ñåâèíÿ ìöãÿääÿñ ìöãÿääÿñ Îäèëèí ïåéüÿìáÿð÷èëèéèí äöçýöí îëäóüóíäàí äàíûøäûüû âàõò êåøèø ãûëûãñûç îëäóüóíà áèð àç ÿñÿáè úàâàá âåðìèøäè. Ñîíðà êåøèø íÿ ãÿäÿð ÷àëûøñà äà ãàðûíûí êþíëöíö àëà áèëìÿìèøäè. Ãàðû îíäàí êöñìöøäö. Ùÿð àõøàì þçöíöí úöðáÿúöð òèêìÿëÿðëÿ áÿçÿäèëìèø îòàüûíà êå÷ìÿçäÿí ÿââÿë êåøèø ãàðû èëÿ ñàëàìàòëàøûð, ãàðû èñÿ öçöíö îíà ÷åâèðìÿäÿí “ýåúÿíèç õåéðÿ ãàëñûí, êåøèø àòà äåéÿ ìûçûëäàéûðäû. Áåëÿ àõøàìëàðäàí áèðèíäÿ éàòìàüà ýåäÿðêÿí, êåøèø ùèññ åòäè êè, íå÷ÿ ýöíäÿí áÿðè äóéäóüó öçýöíëöê ãûçäûðìà âÿ áàø àüðûñûíà ÷åâðèëèá. ßùâàëàòûí ýåðèñèíè ãàðûíûí þçö ñþéëÿéèá. Åðòÿñè ýöí ñÿùÿð î àäÿòè öçðÿ òåç ãàëõûáìûø. Êåøèøèí îòàãäàí ÷ûõìàäûüûíû ýþðöá òÿÿúúöáëÿíèá, õåéëè òÿðÿääöä åëÿéÿíäÿí ñîíðà ãàïûíû äþéöá. Êåøèø ùÿëÿ äÿ éàòàüûíäà èìèø, ýåúÿíè éàòìàéûáìûø, ýþðêÿìè äÿ õåéëè äÿéèøèáìèø. Ãàðûíûí äåäèéèíÿ ýþðÿ î ùÿêèì ÷àüûðìàüû ìÿñëÿùÿò ýþðöá, êåøèø èñÿ àúûãëû ñÿñëÿ å’òèðàç åäèá. Ãàðû îòàãäàí ÷ûõìàëû îëóá. Õåéëè ñîíðà êåøèø ãàðûíû è÷ÿðè ÷àüûðûá, ñÿðò äàíûøûüûíà ýþðÿ öçðõàùëûã åäÿíäÿí ñîíðà áèëäèðèá êè, îíóí õÿñòÿëèéè òàóí äåéèë, öìóìè éîðüóíëóãäàí áó ýöíÿ äöøöá, òåçëèêëÿ ñàüàëàúàã. Ãàðû èñÿ úàâàá âåðèá êè, î ùÿêèì ÷àüûðìàüû ìÿñëÿùÿò ýþðÿðêÿí òàóí ãîðõóñóíó àüëûíà ýÿòèðìÿéèá, ÷öíêè þç òàëåèíè Òàíðûéà òàïøûðûá, þçöíö úàâàáäåù ñàéäûüûíà ýþðÿ êåøèøèí ñàüëàìëûüû ãåéäèíÿ ãàëûáìûø. Êåøèø áàøãà áèð ñþç äåìÿäèéèíÿ ýþðÿ ãàðû éåíÿ äÿ ùÿêèì ÷àüûðìàã ìÿñëÿùÿòèíè òÿêðàð åäèá. Êåøèø éåíÿ å’òèðàç åäèá, àììà å’òèðàçûíû ÿñàñëàíäûðäûüû ñþçëÿð ãàðûéà àíëàøûëìàç ýþðöíöá. Ãàðû êåøèøèí ãûçäûðìàñûíû ñàëìàã ö÷öí äÿðìàí îòëàðû äÿìëÿéèá. Áåëÿ áèð âÿçèééÿòäÿ þç âÿçèôÿñèíè äÿãèãëèêëÿ éåðèíÿ éåòèðìÿê ãÿðàðûíà ýÿëìèø ãàðû ùÿð èêè ñààòäàí áèð êåøèøÿ áàø ÷ÿêèðìèø. Êåøèøèí úàíûíäàêû äàðûõìà ãàðûíû òÿÿúúöáëÿíäèðèðìèø. Î ýàù éîðüàíû êÿíàðà àòûð, ýàù öñòöíö þðòöð, òåç-òåç ÿëè èëÿ àëíûíûí òÿðèíè ñèëèð, ýàù äà àçàúûã ãàëõàðàã áîüóã õûðûëòû èëÿ þñêöðöð, ñèíÿñèíè òÿìèçëÿìÿéÿ ÷àëûøûðäû. Þñêöðÿíäÿ åëÿ áîüóëóðäó êè, åëÿ áèë áîüàçûíäà ïàìáûã òûõàúëàð âàðäû. Ùÿð äÿôÿ þñêöðÿê àðà âåðÿíäÿ êåøèø ùàëñûç áèð ùÿðÿêÿòëÿ éåðèíÿ óçàíûð, ñîíðà éåíÿ àçàúûã äèêÿëèá ýþçëÿðèíè èðÿëèéÿ çèëëÿéèð, åëÿ áèë ñèíÿñèíèí ñÿñèíÿ ãóëàã àñûðäû. Ãàðû êåøèøè èíúèäÿúÿéèíäÿí ãîðõóá ùÿêèì ÷àüûðìàã ãÿðàðûíà ýÿëÿ áèëìèðäè. Ôèêèðëÿøèðäè êè, õÿñòÿëèê äîüðóäàí äà àäè áèð ãûçäûðìà îëà áèëÿð. Àõøàìà òÿðÿô ãàðû êåøèøè äèëÿ òóòóá áèð àç äàíûøäûðàíäàí ñîíðà éåíÿ äÿ ùÿêèì ÷àüûðìàüû ìÿñëÿùÿò áèëäè. Êåøèø áàøûíû ãàëäûðûá òþâøöéÿ-òþâøöéÿ ãÿòè ñÿñëÿ äåäè êè, ùÿêèì ÷àüðûëìàñûíû ëàçûì áèëìèð. Ñîíðà ãàðû ãÿðàðà àëäû êè, ñàáàù ñÿùÿðÿ ãÿäÿð ýþçëÿéÿð, ÿýÿð âÿçèééÿòè éàõøûëàøìàñà þçö ùÿêèì ÷àüûðàð. Ðàíñäîã àýåíòëèéè ðàäèî âàñèòÿñèëÿ ùÿð ýöí äÿôÿëÿðëÿ åëàí åëÿäèéè òåëåôîí íþìðÿñèíÿ çÿíý åòìÿñè êèôàéÿòäèð. Ãàðû ùÿì äÿ ôèêèðëÿøìèøäè êè, ýåúÿíè êåøèøèí éàíûíäà îòóðóá îíà ãóëëóã åäÿúÿê. Àììà àõøàì êåøèøÿ äÿðìàí îòó äÿìëÿéèá âåðÿíäÿí ñîíðà áèð àç óçàíûá äèíúÿëìÿê èñòÿìèø, áÿðê éóõóéà ýåäèá áèð äÿ ñÿùÿð îéàíìûøäû. Îéàíàí êèìè äÿ êåøèøèí îòàüûíà ãà÷ìûøäû.


75

Êåøèø éåðèíäÿ äèíìÿçúÿ óçàíûáìûø. Äöíÿíêè àúû þñêöðÿêëÿð êÿäÿðëè áèð ñöñòëöêëÿ ÿâÿç îëóíóá, êåøèø ýþçëÿðèíè áàøû öñòöíäÿêè ÷èë÷ûðàüûí ãîòàçëàðûíà çèëëÿéèá ãàëûáìûø. Ãàðû è÷ÿðè ýèðÿíäÿ îíà òÿðÿô ÷åâðèëèá. Ãàðû ùèññ åäèá êè, êåøèø òàãÿòäÿí äöøöá. Î ùàë-ÿùâàë òóòàíäà êåøèø äåéèá êè, âÿçèééÿòè éàõøû äåéèë, ùÿêèì ÷àüûðìàãäàíñà õÿñòÿõàíàéà çÿíý åòìÿê ëàçûìäûð. Ýÿëèá ãàéäà öçðÿ îíó àïàðñûíëàð. Ãàðû ãîðõóéà äöøÿðÿê çÿíý åòìÿéÿ ãà÷ûá. Ðéþ ýöíîðòà ýÿëèá ÷ûõûá. Ãàðûíûí ñþùáÿòèíÿ ãóëàã àñàíäàí ñîíðà äåéèá êè, Ïàíåëó äöç ãÿðàðà ýÿëèáìèø, ùÿêèì ÷àüûðìàüûí ÿùÿìèééÿòè éîõ èìèø. Êåøèø îíó äà ëàãåéä áèð áàõûøëà ãàðøûëàäû. Ðéþ Ïàíåëóíó ìöàéèíÿ åäèá éà âÿç, éà äà úèéÿð òàóíó ÿëàìÿòëÿðè òàïà áèëìÿéÿíäÿ òÿÿúúöáëÿíäè. Éàëíûç áîüóëìà âÿ þñêöðÿê øöáùÿ äîüóðóðäó. Àììà íÿáçè åëÿ çÿèô èäè êè, ñàüàëàúàüûíà öìèä àçàëûðäû. Ðéþ Ïàíåëóéà äåäè: –Ñèçäÿ õÿñòÿëèéèí ÿñàñ ÿëàìÿòëÿðè äóéóëìóð. Àììà áèð àç øöáùÿ âàð, ýÿðÿê ñèçè õÿñòÿõàíàéà àïàðàì. Ïàíåëó öçýöí, íÿçàêÿòëè áèð òÿáÿññöìëÿ îíà áàõäû. Ùÿêèì ÷ûõûá çÿíý åäÿíäÿí ñîíðà éåíÿ îòàüà ãàéûòäû. Î Ïàíåëóéà áàõûá ìöëàéèì ñÿñëÿ äåäè: –Ìÿí ñèçèí éàíûíûçäà ãàëàúàüàì. Êåøèø òÿðïÿíèá öçöíö Ðéþéÿ òÿðÿô ÷åâèðäè. Ýþçëÿðèíÿ ìåùðèáàí áèð èôàäÿ ãîíìóøäó. Èëèøÿèëèøÿ äàíûøìàüà áàøëàäû. –Ñàü îëóí. Àììà êåøèøëÿðèí äîñòó îëìóð. Îíëàð áöòöí ùèññëÿðèíè Òàíðûéà ùÿñð åäèðëÿð. Êåøèø ÷ÿòèíëèêëÿ äàíûøäûüûíà ýþðÿ ñþçëÿðèíäÿ òÿÿññöô ùèññè îëóá-îëìàäûüûíû àéûðä åòìÿê ÷ÿòèí èäè. Ñîíðà î ÷àðïàéûíûí áàø òÿðÿôèíäÿí àñûëìûø õà÷û èñòÿäè, õà÷û ÿëèíÿ àëûá äèíìÿçúÿ áàõäû. Õÿñòÿõàíàäà Ïàíåëó àüçûíû à÷ûá êÿëìÿ êÿñìÿäè. Ùÿêèìëÿðèí ìöàéèíÿ âÿ äàâà-äÿðìàíûíà äèíìÿçúÿ èìêàí âåðñÿ äÿ õà÷û ÿëèíäÿí áóðàõìàäû. Îíóí âÿçèééÿòè äÿéèøèðäè. Ðéþ øöáùÿ è÷èíäÿ ãàëìûøäû. Õÿñòÿëèê òàóíà ùÿì îõøàéûðäû, ùÿì äÿ îõøàìûðäû. Ñîí âàõòëàð åëÿ áèë õÿñòÿëèéèí þçö ÿëàìÿòëÿðèíè äÿéèøìÿéÿ áàøëàìûøäû. Àììà ñîíðà ìÿ’ëóì îëäó êè, Ïàíåëóíóí âÿçèééÿòèíÿ áó øöáùÿíèí äÿõëè éîõ èìèø. Îíóí ãûçäûðìàñû ãàëõäû. Þñêöðÿê ýåòäèêúÿ àüûðëàøûá áöòöí ýöíö ÿçàá âåðäè. íÿùàéÿò àõøàì öñòö êåøèø þñêöðÿíäÿ áîüàçûíäàêû òûõàú ÷ûõäû. Áó ãûðìûçû áèð äöéöðòö èäè. Ãûçäûðìàäàí éàíàí êåøèøèí ýþçëÿðèíäÿ èôàäÿñèç áèð áîøëóã éàðàíìûøäû. Åðòÿñè ýöí ñÿùÿð îíó þëìöø ýþðäöëÿð. Áàøû ÷àðïàéûäàí ñàëëàíìûøäû, ýþçëÿðè äÿ ÿââÿëêè êèìè èôàäÿñèç èäè. Êåøèøèí þëöì âÿðÿãèíÿ áåëÿ áèð ãåéä ÿëàâÿ åòäèëÿð: “Øöáùÿëè ùàë. *** Áó èëêè ïàéûç ÿââÿëêè èëëÿðèíêèíÿ áÿíçÿìÿäè. Ùàâà øûëòàãëûã åäèðäè. Ñîí èñòèëÿð ãÿôèëäÿí êÿñèëäè âÿ ùàâà ñÿðèíëÿøäè. ßââÿëêè ïàéûçëàðäà äà êöëÿê ãàëõûðäû, àììà áó ïàéûç êöëÿê àðà âåðìèðäè. Èðè áóëóä ïàð÷àëàðû ýþéäÿ ãà÷ûøûð, åâëÿðèí öñòöíÿ êþëýÿ ñàëûð, áóëóä óçàãëàøàíäà èñÿ à÷ûã íîéàáð ñÿìàñûíäàí éåðÿ ñîéóã ÷þêöðäö. Áÿçè àäàìëàð ïëàø ýåéìÿéÿ áàøëàìûøäûëàð. Àììà ãÿðèáÿ áèð úÿùÿò äÿ öçÿ ÷ûõìûøäû. ãÿçåòëÿð éàçìûøäûëàð êè, èêè éöç èë ÿââÿë, Úÿíóáäà òàóí âàõòû ùÿêèìëÿð þçëÿðèíè ãîðóìàã ö÷öí éàüëàíìûø ïàð÷àäàí ïàëòàð ýåéèðëÿðìèø. Òàúèðëÿð áó ìÿ’ëóìàòäàí èñòèôàäÿ åäèá äÿáäÿí ÷ûõìûø ùàâà êå÷èðìÿéÿí ñèíòåòèê ýåéèìëÿðè öçÿ ÷ûõàðìûøäûëàð. Ïàéûçûí ýÿëèøè ùÿð úÿùÿòäÿí äóéóëñà äà êþùíÿ ãÿáèðèñòàíëàðäà äóéóëìóðäó. Êå÷ÿí èëëÿð ïàéûçäà õàòèðÿ ýöíö ãÿáèðèñòàíà ýåäÿí òðàìâàéû õðèçîíòåì èéè áöðöéöðäö, ãàäûíëàð ãÿáèðèñòàíà ýåäèð, ÿçèç ìÿðùóìëàðûíûí ãÿáèðëÿðèíè ýöë-÷è÷ÿéÿ ãÿðã åäèðäèëÿð. Óçóí àéëàð áîéó éàääàí ÷ûõàí ãÿáèðëÿð õàòèðÿ ýöíö ñåâèíúÿê îëóðäóëàð. Àììà áó èë ùå÷ êèì þëöëÿðè éàäà ñàëìàã èñòÿìèðäè. Äàùà äîüðóñó þëöì âÿ þëöëÿð ùàãäà ôèêèðëÿøìÿêäÿí áåçèêìèøäèëÿð. ßââÿëêè êèìè ãÿáèðèñòàíà ýåäèá ãöññÿëè, ùÿçèí ùèññëÿð êå÷èðìÿéÿ, óíóäóëìóø ìÿðùóìäàí èë áàøûíäà öçðõàùëûã åòìÿéÿ èìêàí éîõ èäè. Þëöëÿðè óíóòìàüà ÷àëûøûðäûëàð. Áó èë þëöëÿðè õàòèðÿ ýöíö êå÷èðèëìèðäè. Òàðóíóí ôèêðèíúÿ ñîí âàõòëàð êèíàéÿ èëÿ äàíûøìàüà áàøëàìûø Êîòàðûí äåäèéè êèìè áó èëèí ùÿð ýöíö þëöëÿð ýöíö ñàéûëûðäû. Êðåìàòîðèëÿðäÿ òàóíóí àòÿøôÿøàíëûüû ýåòäèêúÿ ýöúëÿíèðäè. Äîüðóäóð, þëÿíëÿðèí ñàéû àðòìûðäû. Àììà àäàìà åëÿ ýÿëèðäè êè, òàóí þçöíÿ ìÿñêÿí ñàëûá ðàùàòëàíûá âÿ ìöâàôèã ïðîãðàì öçðÿ èø ýþðöð. Áàøû ÷ûõàí àäàìëàðûí äåäèéèíÿ ýþðÿ åëÿ áóíóí þçö éàõøû úÿùÿò èäè. Þëÿíëÿðèí ñàéûíûí ýöíö-ýöíäÿí àðòûá ñîíðà ñàáèò áèð âÿçèééÿòÿ ÷àòìàñû ùÿêèì Ðèøàðûí õîøóíà ýÿëèðäè. Î ñàáèòëèéè ýþñòÿðÿí ðÿãÿìëÿðÿ áàõûá äåéèðäè6 “Áàõ, áó éàõøûäûð, ýþçÿë ðÿãÿìäèð. Îíóí ôèêðèíúÿ õÿñòÿëèê þçöíöí éöêñÿê ìÿðùÿëÿñèíÿ ÷àòìûøäûð âÿ áóíäàí ñîíðà àíúàã àøàüû åíÿ áèëÿð. Î ùÿì äÿ Êàñòåëèí äöçÿëòäèéè éåíè ñåðóì äÿðìàíûíûí õåéðèíäÿí äàíûøûðäû. ×öíêè


76

ùÿìÿí äÿðìàí äîüðóäàí äà ýþçëÿíèëìÿç óüóðëàð ãàçàíìàüà áàøëàìûøäû. Ãîúà Êàñòåë áó òÿ’ðèôèí ÿëåéùèíÿ ÷ûõìàñà äà áèëäèðèðäè êè, ùÿëÿ äÿãèã áèð ñþç äåìÿê îëìàç, òàðèõè åïèäåìèéàëàð âàõòû äà áåëÿ ýþçëÿíèëìÿç äÿéèøèêëèêëÿð áàø âåðèá. ×îõäàíäû ïðåôåêò èäàðÿñè úàìààòà öðÿê-äèðÿê âåðÿ áèëÿúÿê õÿáÿðëÿð éàéìàã èñòÿñÿ äÿ òàóí áóíà èìêàí âåðìèðäè. Ñîí ýþñòÿðèúèëÿðäÿí öðÿêëÿíìèø ðÿùáÿðëèê èñòÿéèðäè êè, ùÿêèìëÿðè òîïëàéûá ôèêèðëÿðèíè þéðÿíñèí âÿ âÿçèééÿòèí éàõøûëàøìàñû ùàãäà ìÿ’ëóìàò éàéñûí. Àììà èø åëÿ ýÿòèðäè êè, õÿñòÿëèéèí ñàáèòëÿøäèéè áèð âàõòäà ùÿêèì Ðèøàðûí þçö õÿñòÿëèéÿ ãóðáàí ýåòäè. Áó áÿä õÿáÿð ðÿùáÿðëèéèí ñåâèíúèíè àëò-öñò åòäè âÿ îíëàð ÿââÿëêè áÿäáèíëèéÿ ãàéûòäûëàð. Êàñòåë èñÿ þç äÿðìàíû öçÿðèíäÿ èøèíè äàéàíäûðìûðäû. Øÿùÿðäÿ åëÿ áèð ìöÿññèñÿ éîõ èäè êè, õÿñòÿõàíàéà éàõóä äöøÿðýÿéÿ ÷åâðèëìÿñèí. Ùÿëÿëèê òÿêúÿ ïðåôåêò èäàðÿñèíÿ òîõóíìàìûøäûëàð, ÷öíêè éûüûíúàã êå÷èðìÿéÿ áàøãà áèð éåð ãàëìàìûøäû. Ùÿìÿí äþâðäÿ òàóíóí âÿçèééÿòè ìöÿééÿí ãÿäÿð ñàáèòëÿøäèéèíÿ Ðéþíöí ñàíèòàð äÿñòÿëÿðèíèí èøè äÿ ÿââÿëêè êèìè ýöíö-ýöíäÿí àüûðëàøìûðäû. Ùÿêèìëÿð âÿ îíëàðûí êþìÿê÷èëÿðè àüûð èøëÿðèí äàùà äà àüûðëàøàúàüû ãîðõóñóíäàí ÷ûõìûøäûëàð. Èíäè áó ÿçàáëû èøè ñÿëèãÿ èëÿ äàâàì åòäèðìÿê ëàçûì èäè. Õÿñòÿëèéèí àü úèéÿð ôîðìàñû åëÿ ñöð’ÿòëÿ àðòûðäû êè, åëÿ áèë úèéÿðëÿðÿ äîëìóø õÿñòÿëèê ãûüûëúûìëàðûíû êöëÿê öôöðöá êþçÿðäèðäè. Ãàí ãóñàí áó õÿñòÿëÿð ÷îõ éàøàìûðäûëàð. Õÿñòÿëèéèí áó ôîðìàñû äàùà òåç éîëóõà áèëÿðäè. Àììà áó áàðÿäÿ äÿ ìöòÿõÿññèñëÿðèí ôèêðè ìöõòÿëèô èäè. Ùÿð åùòèìàëà ãàðøû òèáá èø÷èëÿðè ùÿëÿ äÿ ãàç ìàñêàëàðûíäàí èñòèôàäÿ åäèðäèëÿð. Àü úèéÿð ôîðìàñûíûí àðòìàñû áåëÿ òÿñÿââöð éàðàäà áèëÿðäè êè, õÿñòÿëèéèí þçö äÿ àðòûá. Àììà õÿñòÿëèéèí øèøëè éàðà ôîðìàñûíûí àçàëìàñû âÿçèééÿòè áÿðàáÿðëÿøäèðèðäè. ßðçàüûí ýåòäèêúÿ ãûòëàøìàñû äà áþéöê íàðàùàòëûã éàðàäûðäû. Äöêàíëàðäàí éîõà ÷ûõìûø âàúèá ÿðçàã ìàëëàðûíû àëâåð÷èëÿð îä ãèéìÿòèíÿ ñàòûðäûëàð. Êàñûá àèëÿëÿð ÷îõ ïèñ âÿçèééÿòÿ äöøìöøäöëÿðñÿ äÿ âàðëûëàð èñòÿäèêëÿðè ÿðçàüû òàïûá àëà áèëèðäèëÿð. Òàóí àäàìëàð àðàñûíäà áÿðàáÿðëèéè áÿðïà åòìÿêäÿíñÿ ùàãñûçëûüû äàùà äà àðòìûøäû. Äîüðóäóð, þëöìäÿ áÿðàáÿðëèê ãàëûðäû, àììà áåëÿ áÿðàáÿðäèéè ùå÷ êèì àðçó åëÿìèðäè. Àúëûãäàí ÿçàá ÷ÿêÿí êàñûáëàð àçàäëûã, óúóç ÷þðÿê òàïûëàí êÿíàð øÿùÿð âÿ êÿíäëÿð ùàãäà äàùà ÷îõ ôèêèðëÿøèðäèëÿð. Îíëàð ùàãñûç äà îëñà äöøöíöðäöëÿð êè, èíäè êè, îíëàðû éåäèðäÿ áèëìèðëÿð øÿùÿðäÿí ÷ûõìàãëàðûíà èúàçÿ âåðìÿëèäèðëÿð. Øÿùÿðäÿ áåëÿ áèð øöàð éàéûëìûøäû: “Éà ÷þðÿê âåðèí, éà äà àçàäëûã. Áó øöàðû ýàù äèâàðëàðà éàïûøäûðûð, ýàù äà ïðåôåêò èäàðÿñèíèí ãàðøûñûíäà ãûøãûðûðäûëàð. Áó ñþç-ñþùáÿò ãàðûøûãëûã éàðàäûá òåç êÿñèëñÿ äÿ îíóí úèääè íÿòèúÿëÿð âåðÿ áèëÿúÿéèíè ùàìû áàøà äöøöðäö. Ìÿ’ëóì ìÿñÿëÿäèð êè, ãÿçåòëÿð àëäûãëàðû öìèäâåðèúè õÿáÿðëÿðè éàéìàüà ÷àëûøûðäûëàð. Îíëàðû âÿðÿãëÿéÿíäÿ îõóìàã îëàðäû êè, ÿùàëè “íöìóíÿâè ñàêèòëèê âÿ òÿìêèí íöìàéèø åòäèðèð. Ùÿð ñèððè ìÿ’ëóì îëàí ãàïàëû áèð øÿùÿðäÿ “íöìóíÿâè äàâðàíûøûí ìþâúóä îëìàñûíà øöáùÿ åäÿí äÿ éîõ èäè. áóðàäàêû ñàêèòëèê âÿ òÿìêèíè äàùà éàõûíäàí äóéìàã ö÷öí ðÿùáÿðëèéèí òÿøêèë åòäèéè êàðàíòèí åâëÿðè âÿ äöøÿðýÿëÿðäÿí áèðèíÿ áàø ÷ÿêìÿê êèôàéÿò èäè. Áèç þçöìöç ùÿìÿí éåðëÿðäÿ îëìàäûüûìûçäàí Òàðóíóí éàçäûãëàðûíà ìöðàúèÿò åäèðèê. Òàðó þç ýöíäÿëèéèíäÿ, äöøÿðýÿéÿ ÷åâðèëìèø øÿùÿð ñòàäèîíóíà Ðàìáåðëÿ áèðýÿ áàø ÷ÿêìÿñèíè òÿñâèð åäèá. Ñòàäèîí øÿùÿðèí ãóðòàðàúàüûíäà éåðëÿøèð. Áèð éàíûíäàí òðàìâàé éîëó êå÷èð. Éàíëàðû ùöíäöð áåòîí áàðûëàðëà áàüëàíûá. Äþðä ýèðèø ãàïûñûíà äöçöëìöø ãàðîâóë÷óëàð áóðàäàí ãà÷ìàã èñòÿéÿíëÿðèí éîëóíó êÿñìèøäèëÿð. Ùÿì äÿ êè, áàðûëàð ÷îõ ùöíäöð îëäóüóíà êàðàíòèíÿ ñàëûíìûø áÿäáÿõòëÿðèí ýöçÿðàíûíà ÷þëäÿí ùå÷ êÿñ ýþðÿ áèëìÿçäè. È÷ÿðèäÿêèëÿð èñÿ ñÿùÿð âÿ àõøàì áàðûíûí î öçöíäÿí êå÷ÿí òðàìâàéëàðûí ñÿñèíÿ ãóëàã àñûð âÿ ôèêèðëÿøèðäèëÿð êè, ìÿùðóì îëäóãëàðû ôÿàë ùÿéàò áèð íå÷ÿ àääûìëûãäà, áàðûíûí î öçöíäÿ äàâàì åäèð, áó ùöíäöð áàðû äà åëÿ áèë ìöõòÿëèô ïëàíåòëÿðäÿ îëàí èêè éàä àëÿìèí àðàñûíà ÷ÿêèëìèøäè. Òàðó èëÿ Ðàìáåð ñòàäèîíà áàçàð ýöíö ýöíîðòàäàí ñîíðà ýåòìèøäèëÿð. Ôóòáîë÷ó Ãîíçàëåñ äÿ îíëàðûí éàíûíäà èäè. Ðàìáåð îíóíëà ýþðöøöá ñòàäèîíà íþâáÿ èëÿ ãàðîâóë÷ó èøëÿìÿéÿ ðàçû ñàëìûøäû. Èíäè îíó äöøÿðýÿíèí ðÿèñèíÿ òÿãäèì åòìÿê èñòÿéèðäè. Ýöíîðòàäàí ñîíðà îíëàð ýþðöøÿíäÿ Ãîíçàëåñ äåéèá êè, òàóíäàí ÿââÿë àäÿòÿí áó âàõòëàð èäìàí ïàëòàðûíû ýåéèá ñòàäèîíäà ôóòáîë îéíàéûðìûø. Èíäè ñòàäèîí äöøÿðýÿéÿ ÷åâðèëäèéèíÿ Ãîíçàëåñ ÷îõ äàðûõûðìûø. Åëÿ ãàðîâóë÷óëóã åòìÿéÿ ðàçûëàøìàñûíà äà ÿñàñÿí áó äàðûõìà ñÿáÿá îëóá. Î ùÿì äÿ øÿðò ãîéóá êè, àíúàã ùÿôòÿíèí ñîí ýöíëÿðè ãàðîâóë÷óëóã åäÿúÿê. Ùàâà àëà áóëóäëó îëäóüóíà Ãîíçàëåñ ýþéÿ áàõûá òÿÿññöôëÿ äåéèá êè, éàõøû ôóòáîë ùàâàñûäûð. Éîë áîéó Ãîíçàëåñ ôóòáîë õàòèðÿñèíè éàäà ñàëûá, îéóíà ùàçûðëûãäàí ÿëâàí êþéíÿêëÿð ýåéìèø ôóòáîë÷óëàðûí éàøûë ìåéäàíäà ãà÷ûøìàñûíäàí, ôàñèëÿ âàõòû è÷äèéè ëèìîíàäûí ñÿðèíëèéèíäÿí äàíûøûðìûø. Î ùÿì äÿ éîë áîéó ðàñò ýÿëäèéè õûðäà äàøëàðû àéàüû èëÿ âóðóá ó÷óðóðìóø. Ãîíçàëåñ âóðäóüó äàøëàðû êàíàëèçàñèéà äÿëèêëÿðèíÿ ñàëìàüà ÷àëûøûð, äàø äÿëèéÿ äöøÿíäÿ “ùåñàá áèð-ñûôûð îëäó äåéèðìèø. Î àüçûíäàêû ñèãàðåòè äÿ ÷ÿêèá ãóðòàðàíäàí ñîíðà ùàâàéà àòàðàã àéàüû èëÿ âóðóá. Íÿùàéÿò îíëàð ñòàäèîíà


77

éàõûíëàøàíäà êè÷èê ìåéäàíäà ôóòáîë îéíàéàí óøàãëàðûí òîïó îíëàðà òÿðÿô ýÿëèá, Ãîíçàëåñ äÿãèã çÿðáÿ èëÿ òîïó óøàãëàðà ãàéòàðûá. Îíëàð ñòàäèîíà ýèðäèëÿð. Ñòàäèîíóí òðèáóíàëàðû àäàìëà äîëó èäè. Ìåéäàíäà èñÿ éöçëÿðëÿ ãûðìûçû ðÿíýëè ÷àäûð äöçöëìöøäö. Àäàìëàð ýöíäöçëÿð èñòèäÿí âÿ éàüûøäàí ãîðóíìàã ö÷öí òðèáóíàëàðäà îòóðóð, àõøàìëàð èñÿ ÷àäûðëàðà ãàéûäûðëàð. Òðèáóíàëàðûí àëòûíäà äóøõàíàëàð èøëÿéèðäè. Îðàäàêû ýåéèì îòàãëàðûíû èñÿ èäàðÿ âÿ òèáá îòàãëàðûíà ÷åâèðìèøäèëÿð. Êàðàíòèíäÿêèëÿðèí ÷îõó òðèáóíàëàðäà îòóðìóøäó. Áÿ’çèëÿðè ñÿêèëÿðäÿ ýÿçèíèð, áÿ’çèëÿðè èñÿ ÷àäûðûí ãàáàüûíäà îòóðóá íÿéÿ ýÿëäè ìàò-ìàò áàõûðäûëàð. Òðèáóíàäàêûëàð åëÿ áèë îòóðóá íÿ èñÿ ýþçëÿéèðäèëÿð. Òàðó Ðàìáåðäÿí ñîðóøäó: –Áóíëàð áöòöí ýöíö íÿ åäèðëÿð? –Ùå÷ íÿ. Äîüðóäàí äà áó ãÿäÿð àäàìûí ùàìûñû áîø-áåêàð ôûðëàíûðäû. Þçö äÿ áó òöíëöêäÿ ãÿðèáÿ áèð ñöêóò ùþêì ñöðöðäö. Ðàìáåð äåäè: –Èëê ýöíëÿð ñþç-ñþùáÿò ÷îõ îëóðäó. Ñîíðàëàð ùàìû ñóñìàüà àäÿò åëÿéèá. Òàðó ýöíäÿëèéèíäÿ éàçûðäû êè, áó àäàìëàðûí âÿçèééÿòèíè àíëàìàã ÷ÿòèí äåéèëìèø. Îíëàð áöòöí ýöíö ÷àäûðäà îòóðóá ìèë÷ÿêëÿðèí âûçûëòûñûíà ãóëàã àñûð, îðà-áóðàëàðûíû ãàøûéûð, ñþùáÿòÿ ãóëàã àñàí áèð àäàì òàïàíäà èñÿ öðÿêëÿðèíè äåøÿí ãÿçÿá âÿ ãîðõó äîëó úöìëÿëÿðè îíóí öñòöíÿ éàüäûðûðëàðìûø. Àììà åëÿ êè, äöøÿðýÿ àäàìëà äîëó, ñþùáÿòÿ ãóëàã àñàí àçàëûá. Ùàìû ñóñóð âÿ áèð-áèðèíäÿí åùòèéàò åäèðìèø. Áîç ñÿìàíûí þçöíäÿí äÿ ãûðìûçû ÷àäûðëàðûí öçÿðèíÿ ãîðõó éàüûðäû. Åëÿ áèë áóðàäàêûëàðûí ùàìûñû ãîðõó è÷èíäÿ èäè. Áèð ùàëäà êè, îíëàðû úàìààòäàí àéûðìûøäûëàð, äåìÿëè íÿ èñÿ áèð ñÿáÿá âàðäû. Èíäè ùàìû áèð-áèðèíèí öçöíäÿí ùÿìÿí ñÿáÿáè àðàéûð, Òàðó öçöíÿ áàõäûüû ùÿð êÿñèí ýþçöíäÿ àéðûëûüûí ãöññÿñèíè äóéóá. Áóðàäà áöòöí ôèêèðëÿðèí àõûðû þëöìÿ úàëàíäûüûíà ùå÷ êèì ôèêèðëÿøìÿê èñòÿìèð. Ùàìû åëÿ áèë èñòèðàùÿòäÿ èäè. Òàðó éàçûðäû: “ßí ïèñ úÿùÿò áó èäè êè, áó àäàìëàð óíóäóëìóøäóëàð âÿ óíóäóëäóãëàðûíû áèëèðäèëÿð. Òàíûøëàð áàøãà ãàéüûëàðûí ÷îõëóüóíäàí óíóòìóøäóëàð. Ñåâÿíëÿð èñÿ îíëàðû áó âÿçèééÿòäÿí ãóðòàðìàã ö÷öí áöòöí ýöíö úàíôÿøàíëûã åòäèêëÿðèíÿ ýþðÿ îíëàðûí þçëÿðèíè óíóäóðäóëàð. Áó äà àäè áèð ùàë èäè. Àììà, íÿùàéÿò áåëÿ ìÿ’ëóì îëóðäó êè, ùå÷ êèì ùå÷ êÿñ ùàãäà ôèêèðëÿøìÿéÿ ìàúàë òàïìûð âÿ åëÿ áóíóí þçö äÿ ÿí áþéöê áÿäáÿõò÷èëèê èäè. Áèð àäàì ùàãäà ôèêèðëÿøÿíäÿ ýÿðÿê îíó ùÿð àí éàä åäÿñÿí, íÿ åâ èøëÿðè, íÿ ìèë÷ÿéèí âûçûëòûñû, íÿ éåìÿê, íÿ ãàøûíìà áó ôèêðÿ ìàíå îëìàñûí. Àììà ìèë÷ÿê âûçûëòûñû âÿ ãàøûíìà àäàìëàðà àìàí âåðìèð. Åëÿ áóíà ýþðÿ äÿ ùÿéàò àüûðëàøûð. Áóíó äöøÿðýÿäÿ îëàíëàð áàøà äöøöðäöëÿð. Îíëàðû ñòàäèîíäà ãàðøûëàéàí ìöäèð äåäè êè, úÿíàá Îòîí îíëàðëà ýþðöøìÿê èñòÿéèð. Î, Ãîíçàëåñè þç îòàüûíà þòöðöá Òàðó èëÿ Ðàìáåðè Îòîíóí éàíûíà àïàðäû. Òðèáóíàíûí áèð êöíúöíäÿ îòóðìóø Îòîí îíëàðû ýþðöá àéàüà ãàëõäû. Î ùÿìèøÿêè êèìè ðÿñìè ýåéèìäÿ èäè. Àììà Òàðóíóí íÿçÿðèíÿ ÷àðïäû êè, ýèúýàùëàðûíäà ñà÷û õåéëè àüàðûá. Ìöñòÿíòèã éîðüóí ýþðöíöðäö âÿ ñþùáÿò âàõòû áèð äÿôÿ äÿ îëñà ìöñàùèáëÿðèíèí öçöíÿ áàõìàäû. Î, áó ýþðöøäÿí ÷îõ ìÿìíóí îëäóüóíó áèëäèðäè âÿ õàùèø åòäè êè, ùÿêèì Ðéþéÿ îíóí òÿøÿêêöðöíö éåòèðñèíëÿð. Òàðó èëÿ Ðàìáåð ñóñóðäóëàð. Àç ñîíðà Îòîí äåäè: –Ýöìàí åäèðÿì êè, Æàê ÷îõ ÿçàá ÷ÿêìÿéèá. Òàðó áèðèíúè äÿôÿ åøèäèðäè êè, Îòîí îüëóíóí àäûíû ÷ÿêèð. Î ôèêèðëÿøäè êè, Îòîí õåéëè äÿéèøèá. Ãöòáÿ ÷ÿêèëÿí ýöíÿø áóëóäëàðûí àðõàñûíäàí ãûðìûçûìòûë øöàëàð éàéûðäû âÿ ùÿìÿí øöàëàð òðèáóíàäà îòóðìóø Òàðóýèëèí äÿ ñèôÿòèíèí ðÿíýèíè äÿéèøìèøäè. Òàðó úàâàá âåðäè: –Éîõ, îüëóíóç ÿçàá ÷ÿêìÿäè. Ñîíðà îíëàð àéàüà ãàëõûá àéðûëàíäà Îòîí ùÿëÿ äÿ ýöíÿøèí áàòäûüû ñÿìòÿ áàõûðäû. Òàðó èëÿ Ðàìáåð Ãîíçàëåñëÿ õóäàùàôèñëÿøìÿéÿ ýÿëÿíäÿ î ãàðîâóë÷óëàðûí íþâáÿ úÿäâÿëèíÿ áàõûðäû. Ãîíçàëåñ îíëàðûí ÿëèíè ñûõàíäàí ñîíðà ýöëöìñÿéÿðÿê äåäè: –Èíäè ýåéèì îòàüûìûçà áàø ÷ÿêäèì, åëÿ áèð äÿéèøèêëèê éîõäóð. Àç ñîíðà ìöäèð Òàðó èëÿ Ðàìáåðè éîëà ñàëàíäà òðèáóíàëàðäà óúà áèð õûðûëòû åøèäèëäè âÿ ñòàäèîíóí ðàäèîñó èøÿ äöøäö. ßââÿëëÿð îéóíëàðûí íÿòèúÿñèíè âÿ êîìàíäàëàðûí òÿðêèáèíè å’ëàí åäÿí áó ðàäèî èíäè õûðûëòû èëÿ áèëäèðäè êè, àõøàì éåìÿéè ïàéëàíûð âÿ ùàìû þç ÷àäûðûíà ãàéûòìàëûäûð. Àäàìëàð òðèáóíàëàðäàí äöøöá àéàãëàðûíû ñöðöéÿ-ñöðöéÿ þç ÷àäûðëàðûíà òÿðÿô ýåäèðäèëÿð. Ùàìû ÷àäûðëàðà éûüûøàíäàí ñîíðà, àäÿòÿí âàüçàëëàðäà èøëÿäèëÿí èêè åëåêòðèê àâòîìîáèëè ÷àäûðëàðûí àðàñû èëÿ ôûðëàíûá éåìÿê ïàéëàìàüà áàøëàäûëàð. Àäàìëàð þç ãàáëàðûíû ÷àäûðäàí ÷þëÿ óçàäûð, àâòîìîáèë äàéàíûð, õèäìÿò÷èëÿð ÷þì÷ÿëÿðè èðè ãàçàíëàðà ñàëûá ãàáëàðà õþðÿê òþêöð, ñîíðà èñÿ àâòîìîáèë ãîíøó ÷àäûðà éàí àëûðäû. Òàðó ìöäèðÿ äåäè: –Áóðàäà èøëÿð ìåõàíèêëÿøäèðèëèá


78

–Ùÿ, éàõøû òÿøêèë îëóíóá, –äåéÿ ìöäèð îíëàðûí ÿëèíè ñûõûá õóäàùàôèñëÿøäè. Àõøàì äöøöðäö. Ìåéäàí÷à àõøàìûí ìöëàéèì èøûüûíà áîéàíìûøäû. Ãàøûã âÿ áîøãàáëàðûí ñÿñè ùÿð éàíû òóòìóøäó. Éàðàñàëàð ÷àäûðëàðûí öñòöíäÿ ôûðëàíûá óçàãëàøäûëàð. Äèâàðûí î öçöíäÿí êå÷ÿí òðàìâàéûí ñÿñè åøèäèëäè. Ãàïûäàí ÷ûõàðêÿí Òàðó ìûçûëäàäû: –Ìöñòÿíòèãÿ ëàï éàçûüûì ýÿëäè. Ýÿðÿê îíà êþìÿê åäÿê. Àõû, ìöñòÿíòèãÿ íåúÿ êþìÿê åäÿñÿí? *** Øÿùÿðäÿ áàøãà áèð íå÷ÿ äöøÿðýÿ äÿ âàðäû. Àììà îíëàðû ýþðÿ áèëìÿäèéèìèçÿ âÿ äÿãèã ìÿ’ëóìàòûìûç îëìàäûüûíà ãàëàíëàð ùàãäà áèð ñþç äåéÿ áèëìÿðèê. Òÿêúÿ îíó äåéÿ áèëÿðèê êè, áó äöøÿðýÿëÿðèí ìþâúóäëóüó, áóðàäà ãàëàíëàðûí ÷îõëóüó, äàõèëè ðàäèîëàðûí íÿðèëòèñè, ùöíäöð äèâàðëàð âÿ îíëàðûí âàùèìÿñè øÿùÿð úàìààòûíû äàùà ÷îõ ãîðõóéà ñàëûð, öðÿê ñûõûíòûñûíû àðòûðûðäû. Äöøÿðýÿëÿðèí ðÿùáÿðëèéè èëÿ úàìààò àðàñûíäà ìöíàãèøÿëÿð ÷îõàëûðäû. Íîéàáðûí àõûðûíäà ñÿùÿðëÿð ùàâà ñîéóã êå÷èðäè. Ýöúëö éàüûøëàð ñÿêèëÿðè éóéóá òÿìèçëÿìèøäè, ñÿìà äà ùÿð äÿôÿ ñó éöêöíö áîøàëäàíäàí ñîíðà áÿðã âóðóðäó. Ñÿùÿðëÿð çÿèô ýöíÿø øöàëàðû øÿùÿðè ãûçäûðà áèëìÿñÿ äÿ ýþç ãàìàøäûðûð, àõøàìëàð èñÿ ùàâà íèñáÿòÿí èëûãëàøûðäû. Áåëÿ ýöíëÿðèí áèðèíäÿ Òàðó ùÿêèì Ðéþéÿ þçö ùàãäà áèð àç ìÿ’ëóìàò âåðìÿê èìêàíû òàïäû. Ùÿìÿí ýöí àõøàì ñààò îíà éàõûí, àüûð èø ýöíöíöí ñîíóíäà Ðéþ àñòìàëû ãîúàéà áàø ÷ÿêìÿéÿ ýåäÿíäÿ Òàðó äà îíà ãîøóëäó. Êþùíÿ ìÿùÿëëÿ öçÿðèíäÿ ñÿìà òÿð-òÿìèç èäè. Àëàãàðàíëûã êö÷ÿëÿðäÿí ñîíðà åâäÿ àñòìàëû ãîúàíûí ÷ÿíÿ äþéìÿñèíÿ ãóëàã àñìàã ÷ÿòèí èäè. Ãîúà äåéèðäè êè, éàüëû òèêÿíèí ùÿìèøÿ åéíè àäàìëàðà äöøìÿñèíäÿí íàðàçû îëàíëàð âàðäû. Èíäè ñó ñÿùÿíýè ñóäà ñûíàð ìÿñÿëè äöç ÷ûõàúàã, äèäèøìÿ äöøÿúÿê, äåéÿ î ÿëëÿðèíè îâõàëàéûðäû. Ùÿêèì îíó ìöàéèíÿ åòäèéè àíäà äà ãîúà äèë áîüàçà ãîéìóðäó. Äàìûí öñòöíäÿí àääûì ñÿñëÿðè ýÿëèðäè. Õÿñòÿíèí ãàðûñû Òàðóíóí áó ñÿñÿ äèããÿò éåòèðäèéèíè ýþðöá èçàù åëÿäè êè, ãîíøóëàð åâèí öñòöíäÿêè åéâàíäà ýÿçèíìÿéÿ ÷ûõûðëàð. Ãàðû ùÿì äÿ äåäè êè, åéâàíäàí øÿùÿðÿ ýþçÿë ìÿíçÿðÿ à÷ûëûð, éóõàðûäàêû ãîíøóëàðûí åéâàíëàðû öìóìè îëäóüóíà åëÿ åéâàíäàíúà áèð-áèðèíèí åâèíÿ êå÷ÿ áèëèðëÿð. Àõûðäà àñòìàëû ãîúà îíëàðà ìÿñëÿùÿò âåðäè: –Ãàëõûí éóõàðûäà áèð àç äèíúÿëèí, îðàíûí ùàâàñû òÿìèçäèð. Îíëàð éóõàðû ãàëõàíäà åéâàí êèìñÿñèç èäè, àììà ö÷ ñòóë ãîéóëìóøäó. Áèð òÿðÿôäÿ óçóí åéâàí ãàéàéà äèðÿíèðäè. Î áèðè òÿðÿôäÿ èñÿ áèð íå÷ÿ êö÷ÿ âÿ ëèìàíûí ãàðà êþëýÿëÿðè ýþðöíöðäö. äàùà óçàãäà äÿíèçëÿ ñÿìàíûí áèðëèê õÿòòè óçàíûðäû. Èðÿëèäÿêè ãàéàëàðäàí î öçäÿ áèð èøûã ùåé éàíûá-ñþíöðäö. Áó õÿáÿðäàðëûã ôÿíÿðè èäè, éàçäàí áÿðè ôûðëàíûð, éàõûíëàøàí ýÿìèëÿðè áàøãà ëèìàíëàðà ýþíäÿðèðäè. Êöëÿéèí öôöðöá òÿìèçëÿäèéè ìàâè ñÿìàäà óëäóçëàð ïàðûëäàéûð âÿ õÿáÿðäàðëûã ôÿíÿðèíèí éåêíÿñÿê øöàëàðû äà òåç-òåç áó ïàðûëòûéà ãîøóëóðäó. Éöíýöë ìåù ùàðàäàíñà ÿäâèééàò âÿ äàø-òîðïàã èéè ýÿòèðèðäè. ßòðàôäà òàì ñàêèòëèê èäè. Ðéþ ñòóëà îòóðàðàã äåäè: –Áóðäà ùàâà ýþçÿëäèð. Åëÿ áèë òàóí áóðàëàðà ãàëõà áèëìÿéèá. Òàðó àðõàñûíû îíà ÷åâèðèá äÿíèçÿ áàõûðäû. Î áèð àç ñóñóá úàâàá âåðäè: –Áÿëè, ùàâà ýþçÿëäèð. Î ýÿëèá ùÿêèìèí éàíûíäà îòóðäó âÿ äèããÿòëÿ îíà áàõìàüà áàøëàäû. Óçàãäàêû ôÿíÿð àðàìàðàì éàíûá-ñþíöðäö. Àøàüû êö÷ÿäÿí ãàá-ãàøûã úèíýèëòèñè åøèäèëäè âÿ ãàïûëàðäàí áèðè à÷ûëûáþðòöëäö. Òàðó ñàêèò ñÿñëÿ ñîðóøäó: –Ðéþ, ùå÷ ìÿíèì êèì îëäóüóìëà ìàðàãëàíìûñûíûç? Ìÿíè þçöíöçÿ äîñò ñàéûðñûíûç? –Áÿëè, –äåéÿ ùÿêèì úàâàá âåðäè, –ìÿí ñèçè äîñò ñàéûðàì. Àììà áèð-áèðèìèçëÿ ìàðàãëàíìàüà âàõò ãàëìûð. –Úàâàáûíûç ìÿíè öðÿêëÿíäèðäè. Èñòÿéèðñèíèçìè áó áèð ñààòû äîñòëóã ñààòû å’ëàí åëÿéÿê. Ðéþ úàâàá âåðìÿê ÿâÿçèíÿ îíà áàõûá ýöëöìñÿäè. –Éàõøû, îíäà ãóëàã àñûí... Óçàã êö÷ÿëÿðäÿí áèðèíäÿ íÿì éîëäà ñöðöøÿí ìàøûíûí óüóëòóñó åøèäèëèðäè. Ìàøûí óçàãëàøàíäàí ñîíðà áàøãà ãàðûøûã ñÿñëÿð äÿ ñöêóòó ïîçäó. Ñîíðà èñÿ åéâàíäà îòóðìóø èêè êèøèíèí öçÿðèíÿ ýåúÿíèí óëäóç éöêëö ñöêóòó ÷þêäö. Òàðó àéàüà ãàëõûá åéâàíûí ñöðàùèñèíÿ ñþéêÿíäè âÿ öçöíö ñòóëäà îòóðìóø Ðéþéÿ òóòäó. Òàðóíóí ñÿìà ôîíóíäà ãàðà êþëýÿñè ýþðöíöðäö. Î ÷îõ äàíûøäû âÿ óçóí ñþùáÿòèíè éàääà ãàëàí ùèññÿëÿðè áóíëàðäûð: –Ðéþ, ôèêðèìè ñàäÿëÿøäèðèá äåìÿê èñòÿéèðÿì êè, ìÿí áó øÿùÿðè âÿ áó åïèäåìèéàíû ýþðìÿìèøäÿí ÿââÿë äÿ òàóíóí ÿçàáûûí ÷ÿêèðäèì. Åëÿ îíó äåìÿê êèôàéÿòäèð êè, ìÿí äÿ áöòöí áàøãàëàðû êèìèéÿì. Åëÿ àäàìëàð âàð êè, þç âÿçèééÿòëÿðèíè áàøà äöøìöð âÿ ùÿìÿí


79

âÿçèééÿòäÿúÿ àðõàéûí éàøàéûðëàð. Àììà åëÿëÿðè äÿ âàð êè, þç âÿçèééÿòèíè äóéóð âÿ îíó äÿéèøìÿéÿ ÷àëûøûðëàð. Ìÿí äÿ ùÿìèøÿ þç âÿçèééÿòèìè äÿéèøìÿéÿ ÷àëûøìûøàì. Ýÿíú éàøëàðûìäà þç ñàäÿëþâù ôèêèðëÿðèìëÿ éàøàéûðäûì, äåìÿëè ùå÷ áèð úèääè ôèêðèì éîõ èäè. Ùå÷ íÿ àðàìûðäûì, íåúÿ ýÿëäè åëÿ äÿ éàøàéûðäûì. Ùÿð èøèì óüóðëà áàøëàéûðäû, øöóðóì éàõøû èøëÿéèðäè, ãàäûíëàðëà ìöíàñèáÿòèì äÿ éàõøû èäè. Éöíýöë áèð íèýàðàí÷ûëûüûì îëñà î äà òåç ÷ÿêèëèá ýåäèðäè. Ýöíëÿðèí áèðèíäÿ ôèêèðëÿøìÿéÿ áàøëàäûì. Èíäè... Ýÿðÿê îíó äà äåéèì êè, ìÿí ñèçèí êèìè êàñûá äåéèëäèì. Àòàì áàø âÿêèë èäè, þçöíöç áèëèðñèíèç êè, áó äà áàëàúà âÿçèôÿ äåéèë. Àììà î âÿçèôÿñèíÿ ýþðÿ ëîâüàëàíàí àäàì äåéèëäè, òÿáèÿòÿí õåéèðõàù èäè. Àíàì èñÿ ÷îõ ñàäÿ âÿ àç íÿçÿðÿ ÷àðïàí áèð ãàäûí èäè, ìÿí îíó ùÿìèøÿ ñåâìèøÿì, àììà îíóí ùàãäà äàíûøìàñàì éàõøûäûð. Àòàì ìÿíèìëÿ ìÿøüóë îëóð âÿ çÿííèìúÿ ôèêèðëÿðèìè àíëàìàüà ÷àëûøûðäû. Î êÿíàðäà åøãáàçëûã äà åäèðìèø, áóíó èíäè äàùà éàõøû àíëàéûðàì. Àììà áó úÿùÿòèíÿ ýþðÿ îíäàí ãÿòèééÿò èíúèìèðÿì. Î áåëÿ èøëÿðè åëÿ åùòèéàòëà ýþðöðäö êè, ùå÷ êèì èíúèìèðäè. Ñþçöí ãûñàñû èíäè î éîõäóð, ðÿùìÿòÿ ýåäèá, éàäûìà ñàëûá ôèêðëÿøÿíäÿ àíëàéûðàì êè, ìöãÿääÿñëÿð êèìè òÿìèç éàøàìàñà äà, ïèñ àäàì äåéèëäè. Îðòà ñÿâèééÿëè àäàì èäè, âÿññÿëàì. Áåëÿëÿðèíÿ ãàðøû àäàìäà ðÿüáÿò ùèññè éàðàíûð. Àììà îíóí áèð õöñóñèééÿòè äÿ âàðäû: Øåêñ àäëû éîë ìÿ’ëóìàò êèòàáûíû áöòöí êèòàáëàðäàí ÷îõ ñåâèðäè. Þçö ñÿôÿðÿ ÷ûõàí äåéèëäè, àíúàã ìÿ’çóíèééÿò âàõòû Áðåòàíäàêû êè÷èê ìàëèêàíÿñèíÿ ñÿôÿð åäèðäè. Àììà î Ïàðèñ-Áåðëèí ãàòàðûíûí éîëà äöøöá ìÿíçèëÿ ÷àòìà âàõòëàðûíû, Ëèîíäàí Âàðøàâàéà ýåòìÿê ö÷öí íå÷ÿ íÿãëèééàò äÿéèøìÿê ëàçûì ýÿëäèéèíè, þç øÿùÿðè èëÿ äöíéàíû ïàéòàõò øÿùÿðëÿðè àðàñûíäàêû äÿãèã ìÿñàôÿíè ÿçáÿð áèëèðäè. Áðèàíñîíäàí Øàìîíèêñÿ íåúÿ ýåòìÿê ëàçûì îëäóüóíó äåéÿ áèëÿðñèíèç? Ùå÷ âàüçàë ðÿèñëÿðè äÿ áó ñóàëà úàâàá âåðÿ áèëìÿç. Àòàì èñÿ áåëÿ ñóàëëàðûí úàâàáûíû áèëèðäè. Î àç ãàëà ùÿð àõøàì áó ñàùÿäÿ áèëèéèíè àðòûðûð âÿ þç ìÿøüëèééÿòè èëÿ ôÿõð åäèðäè. Àòàìûí áó ìÿøüóëèééÿòè ìÿíè ÷îõ ÿéëÿíäèðèðäè. Ìÿí îíà ñóàëëàð âåðèð, úàâàáûíûí ìÿ’ëóìàò êèòàáûíäàêû úàâàáëà åéíè îëäóüóíó ýþðöá ñåâèíèðäèì. Áåëÿ ìÿøüÿëÿëÿðèìèç áèçè áèð-áèðèìèçÿ éàõûíëàøäûðûð, àòàì îíà ãîøóëìàüûìäàí ðàçû ãàëûðäû. Ìÿí èñÿ ôèêèðëÿøèðäèì êè, àòàìûí äÿìèð éîëëàðû ñàùÿñèíäÿêè áèëèéè áàøãà áèëèêëÿðäÿí ýÿðÿêñèç äåéèë. Ìÿí äåéÿñÿí ñþçö óçàäûðàì âÿ ãîðõóðàì êè, áó êèøè ùàãäà ëàçûì îëäóüóíäàí ÷îõ äàíûøàì. Ñþçöí ãûñàñû îíóí òÿê áèð èøè ìÿíèì òàëåèìÿ òÿ’ñèð ýþñòÿðèá. Äàùà äîüðóñó áó òÿ’cèð ö÷öí î øÿðàèò éàðàäûá. Îí éåääè éàøûì îëàíäàí ñîíðà áèð äÿôÿ àòàì ìÿíè äÿ’âÿò åòäè êè, ìÿùêÿìÿ èøèíäÿ îíóí ÷ûõûøûíà ãóëàã àñûì. Ùÿìÿí ýöí ìöùöì áèð ìÿùêÿìÿ èøè àïàðûëûðäû âÿ øöáùÿñèç àòàì äà ùÿìÿí ýöíö þçö ö÷öí ìöùöì áèð ýöí ñàíûðìûø. Î ùÿì äÿ ýöìàí åäèðìèø êè, áåëÿ áèð òÿíòÿíÿëè ìÿùêÿìÿ ïðîñåñèíäÿí ñîíðà ìÿí ùÿâÿñëÿíÿð âÿ àòàìûí ïåøÿñèíè äàâàì åòäèðìÿê àðçóñóíà äöøÿðÿì. Ìÿí àòàìûí ñþçöíö éåðÿ ñàëìàìàã ö÷öí ðàçûëàøäûì. Ùÿì äÿ êè, àòàìûí åâäÿ ýþðäöéöì ÿëàìÿòëÿðèíÿ ÿëàâÿ îëàðàã îíó áàøãà áèð øÿðàèòäÿ äÿ ýþðöá äèíëÿìÿê èñòÿéèðäèì. Áàøãà ùå÷ áèð ôèêðèì éîõ èäè. Ìÿùêÿìÿ çàëûíäàêû ÿùâàëàòëàð ìÿíÿ æóðíàëëàðûí 14 èéóë-éóáèëåé íþìðÿñèíäÿêè éàçûëàð âÿ éàõóä ìöêàôàò ïàéëàìà ìÿðàñèìëÿðè êèìè òÿáèè ýþðöíöðäö. Öìóìèééÿòëÿ ìÿùêÿìÿ èøè ùàãäà äÿãèã òÿñÿââöðöì éîõ èäè. Àììà ùÿìÿí ýöí éàääàøûìäà òÿê áèðúÿ àäàìûí–ìÿùêóìóí ñóðÿòè ùÿêê îëóíäó. Íÿäÿ òÿãñèðëÿíäèðèëäèéèíè áèëìÿñÿì äÿ ýöíàùêàð îëäóüóíó äóéìóøäóì. Îòóç éàøëû, áàëàúà, êöðÿí áèð êèøè èäè. Ýöíàùëàðûíû åëÿ ñÿìèìèééÿòëÿ å’òèðàô åäèð, íåúÿ úÿçà àëàúàüûíû åëÿ ùÿéÿúàíëà ýþçëÿéèðäè êè, ýþçëÿðèìè îíäàí ÷ÿêÿ áèëìèðäèì. Êèøè ýóð èøûüà äöøöá êàðûõìûø áàéãóøà îõøàéûðäû. Áîéíóíäàêû ãàëñòóêó ÿéðè äóðìóøäó. Ñàü ÿëèìè òåç-òåç àüçûíà àïàðûð, äûðíàüûíû ýÿìèðèðäè. Õöëàñÿ î ùÿëÿëèê ñàü èäè. Àììà ãÿôèëäÿí äóéìóøäóì êè, ìÿí áó àäàìà þëöéÿ áàõàí êèìè áàõûðäûì. Åëÿ áèëìÿéèí êè, îðàäà àòàìû éàääàí ÷ûõàðìûøäûì. Àììà þëöì ùþêìöíö ýþçëÿéÿí áó àäàìà áàõäûãúà êå÷èðäèéèì ùÿéÿúàí áöòöí ôèêðèìè áèð íþãòÿéÿ úÿìëÿíìèøäè. Äàíûøûãëàðû åøèäÿ áèëìèð, áèðúÿ îíó äóéóðäóì êè, áó àäàìû þëäöðìÿê èñòÿéèðëÿð âÿ õÿéàëÿí, êîð-êîðàíÿ áèð ãÿòèééÿòëÿ îíóí òÿðÿôèíÿ êå÷ìèøäèì. Éàëíûç àòàì ÿñàñ ÷ûõûøûíà áàøëàéàíäà õÿéàëäàí àéðûëà áèëäèì. Ãûðìûçû õàëàò ýåéèá äÿéèøìèø, õåéèðõàù ýþðêÿìèíè èòèðìèø áó êèøè àðà âåðìÿäÿí äàíûøûð, àüçûíäàí òÿíòÿíÿëè úöìëÿëÿðÿ áöêöëìöø çÿùÿð éàüäûðûðäû. Ìÿí áàøà äöøäöì êè, î úÿìèééÿòèí àäûíäàí ýöíàùêàðà þëöì úÿçàñû òÿëÿá åäèð, ùÿòòà îíóí áîéíóíóí âóðóëìàñûíû èñòÿéèðäè. Äîüðóäóð, î áó áàø éåðÿ äöøìÿëèäèð èôàäÿñèíè èøëÿòìèøäè, àììà ôÿðã áþéöê äåéèëäè, àõûðäà èñòÿéèíÿ íàèë îëäó, ùÿìÿí áàøûí àõûðûíà ÷ûõäû. Ìÿ’ëóì ìÿñÿëÿäèð êè, èúðà÷û áàøãà àäàì îëàúàãäû. Ñîíðàêû äàíûøûãëàðû äà àõûðà ãÿäÿð äèíëÿäèì âÿ àõûðäà äà ùèññ åòäèì êè, ìöùàêèìÿ åäèëÿí áÿäáÿõòÿ ðÿüáÿòèì àòàìà ðÿüáÿòèìäÿí ýöúëöäöð. Ìöòòÿùèì àäÿòÿ ýþðÿ ñîí àíà ãÿäÿð çàëäà îëìàëû èäè âÿ ìÿíÿ åëÿ ýÿëèð êè, áó àäÿòèí þçö äÿ àüûð áèð úÿçàäûð.


80

Ùÿìÿí ýöíäÿí ñîíðà àòàìûí ìÿ’ëóìàò êèòàáûíà äà íèôðÿò åäèðäèì. Ùÿìÿí ýöíäÿí ñîíðà ÿäëèééÿ èøèíÿ äÿ, þëöì ùþêìöíÿ äÿ, ùþêìöí èúðàñûíà äà íèôðÿò åäèð âÿ áèëèðäèì êè, àòàì áåëÿ ùþêìëÿðèí ÷ûõàðûëìàñûíäà òåç-òåç èøòèðàê åäèð, þçö äÿ ùÿìÿí ýöíëÿð éóõóäàí åðêÿí îéàíûðäû. Ìÿí áó áàðÿäÿ àíàìëà äàíûøìàñàì äà ñîíðà îíó äàùà äèããÿòëÿ ìöøàùèäÿ åäèð âÿ äóéóðäóì êè, âàëèäåéíëÿðèìèí ãàðøûëûãëû éàõûíëûüû éîõäóð, àíàì þç òàëåèíÿ òÿñëèì îëóá. Ùÿìÿí âàõò ìÿí îíóí ñóñìàñûíû áàüûøëàìûøäûì. Ñîíðàëàð èñÿ àíëàäûì êè, àíàìûí áàüûøëàíìàëû áèð ýöíàùû äà éîõ èìèø. ×öíêè åâëÿíÿíÿ ãÿäÿð êàñûá àèëÿäÿ áþéöìöø âÿ êàñûáëûãäàí ìöòèëèê äÿðñè àëìûøäû. Éÿãèí åëÿ ýöìàí åäèðñèíèç êè, ìÿí åëÿ ùÿìÿí âàõòäàí åâèìèçäÿí ÷ûõìûøàì. Õåéð, áèð íå÷ÿ àé, áèð èëÿ éàõûí åâäÿ ãàëäûì. Àììà öðÿéèì éàðàëû èäè. Áèð àõøàì àòàì òàïøûðäû êè, îíó òåç îéàòñûíëàð. Ùÿìÿí ýåúÿíè éàòà áèëìÿäèì. Åðòÿñè ýöí àòàì ãàéûäûíúà åâäÿí ÷ûõäûì. Àòàì ìÿíè àõòàðòäûðûá òàïäû âÿ îíà ñàêèòúÿ èçàù åòäèì êè, ÿýÿð ìÿíè åâÿ ãàéûòìàüà ìÿúáóð åòñÿ þçöìö þëäöðÿúÿéÿì. Àòàì àõûðäà ðàçûëàøìàëû îëäó, ÷öíêè òÿáèÿòÿí ìöëàéèì àäàì èäè. Àììà ñÿðáÿñò ùÿéàòûí (î ìÿíèì ùÿðÿêÿòèìè áó úöð ãèéìÿòëÿíäèðèðäè âÿ ìÿí å’òèðàç åòìèðäèì) ÷ÿòèíëèêëÿðè ùàãäà õåéëè äàíûøäû. Ñîíðà úöðáÿúöð ìÿñëÿùÿòëÿð âåðäè, êþâðÿëäè âÿ ñÿìèìè ýþç éàøû òþêäö. Ñîíðàëàð ìÿí àíàìû ýþðìÿê ö÷öí åâÿ áàø ÷ÿêÿíäÿ îíóíëà äà ðàñòëàøûðäûì. Çÿííèìúÿ áåëÿ òÿñàäöôè ýþðöøëÿð äÿ îíà êèôàéÿò åäèðäè. Îíóí ö÷öí äàðûõìàñàì äà éàäûìà äöøÿíäÿ ãöññÿëÿíèðäèì. Àòàì þëÿíäÿ àíàìû þç åâèìÿ ýÿòèðäèì. Àíàìäàí àéðû éàøàìàã ôèêðèì éîõ èäè, àììà î äà âÿôàò åëÿäè. Ñþùáÿòèí áàøëàíüûúûíû îíà ýþðÿ áåëÿ óçàòäûì êè, áó äþâð ìÿíèì ö÷öí ùÿð øåéèí áàøëàíüûúû èäè. Èíäè äàùà ãûñà äàíûøàúàüàì. Åëÿ îí ñÿêêèç éàøûìäà ùÿéàòà áàøëàäûüûì ýöíëÿðäÿí êàñûáëûüûí öçöíö ýþðäöì. ×þðÿéèìè ãàçàíìàã ö÷öí úöðáÿúöð ïåøÿëÿðÿ ãóëëóã åòäèì. Èøëÿðèì ãàéäàñûíà äöøäö. Àììà éåíÿ äÿ þëöì ùþêìöíöí ôèêðè ìÿíè ùÿð øåéäÿí ÷îõ ìÿøüóë åäèðäè. Áàéãóøà îõøàéàí êöðÿí êèøè ýþçëÿðèì þíöíäÿí ÷ÿêèëìèðäè. Ñèéàñè ùÿéàòà ãîøóëäóì. Äàùà äîüðóñó òàóíëó õÿñòÿ êèìè àúèç ãàëìàã èñòÿìèðäèì. Ìÿíÿ åëÿ ýÿëèðäè êè, éàøàäûüûì úÿìèééÿòèí þçöëö þëöì úÿçàñû öçÿðèíäÿ ãîéóëóá âÿ áó úÿìèééÿòÿ ãàëèá ýÿëìÿêëÿ èíñàí ãÿòëèíè àðàäàí ýþòöðìÿê îëàð. Áó ôèêèðëÿðè áàøãàëàðûíäàí åøèäèá îíëàðà èíàíìûøäûì, åëÿ ÿñëèíäÿ äÿ ÿêñÿðèééÿòè ùàãëû ôèêèðëÿð èäè. Áåëÿëèêëÿ ñåâäèéèì àäàìëàðà ãîøóëìóøäóì, îíëàðû åëÿ èíäè äÿ ñåâèðÿì. Óçóí ìöääÿò áó ôèêèðëÿðëÿ éàøàäûì âÿ Àâðîïàíûí åëÿ áèð þëêÿñè éîõäóð êè, îðàäàêû ñèéàñè ìöáàðèçÿëÿðÿ ãîøóëìàìûø îëàì. Õöëàñÿ, ýåðèñèíè äàíûøûðàì. Áÿëè, ùÿðäÿí ùèññ åäèðäèì êè, åëÿ áèç þçöìöç äÿ ùÿðäÿí þëöì ùþêìö âåðìÿëè îëóðóã. Àììà ìÿíÿ åëÿ èçàù åäèðäèëÿð êè, ùå÷ êèìèí þëäöðöëÿúÿéè áèð äöíéà ãóðìàã ö÷öí áèð íå÷ÿ àäàìûí þëäöðöëìÿñè âàúèáäèð. Áó ôèêèð áèð úÿùÿòúÿ ùÿãèãÿò îëñà äà ìÿí áó úöð ùÿãèãÿòëÿðè ÿñàñ ýþòöðÿ áèëìèðäèì. Òÿðÿääöä åäèðäèì. Àììà ìÿí éåíÿ äÿ áàéãóøà îõøàéàí êèøè ùàãäà ôèêèðëÿøèð, ðàùàòëûã òàïà áèëìèðäèì. Áèð þëöì ùþêìöíöí èúðàñûíû ýþðäöéöì ýöíÿ ãÿäÿð (Ìàúàðûñòàíäà) ýÿíúëèê èëëÿðèìèí õöëéàëàðû è÷èíäÿ éàøàäûì. Ùå÷ þìðöíöçäÿ áèð àäàìûí ýöëëÿëÿíìÿñèíÿ òàìàøà åòìèñèíèç? ßëáÿòòÿ êè, éîõ, àäÿòÿí áåëÿ òàìàøàëàðà àíúàã ëàçûìè àäàìëàð äÿâÿò îëóíóð. Ñèç àíúàã êèòàáëàðäàêû òÿñâèðëÿðè îõóìóø îëàðñûíûç. Äèðÿéÿ ñþéêÿíìèø ýþçöáàüëû áèð àäàì âÿ õåéëè àðàëûäà áèð íå÷ÿ ÿñýÿð. Õåéð, áåëÿ äåéèë! Ùå÷ õÿáÿðèíèç âàðìû êè, ÿñýÿðëÿð äÿñòÿñè ìÿùêóìóí ãàðøûñûíäà, ìåòðÿ éàðûìëûã áèð ìÿñàôÿäÿ äöçöëöðëÿð? Áèëèðñèíèç êè, ÿýÿð ìÿùêóì èêèúÿ àääûì èðÿëè ÷ûõñà òöôÿíýëÿð ñèíÿñèíÿ äèðÿíÿð? Áèëèðñèíèçìè, áó ãûñà ìÿñàôÿäÿí áöòöí òöôÿíýëÿð ìÿùêóìóí äöç öðÿéèíÿ òóøëàíûð âÿ àòÿøäÿí ñîíðà ùÿìÿí ñèíÿäÿ éóìðóã êå÷ÿ áèëÿí áèð äÿëèê à÷ûëûð? Õåéð, ñèç áóíëàðû áèëìèðñèíèç, ÷öíêè áåëÿ õûðäà òÿôñèëàòëàðû ùàìûéà äàíûøìûðëàð. Éóõóñóç àäàìûí éóõó àðçóñó òàóíëó õÿñòÿíèí ùÿéàò àðçóñóíäàí ýöúëö îëóð. Èíñàíëàðûí éóõóñóíà ìàíå îëìàã ýÿðÿê äåéèë. éóõóñóçëóã àüûçà àúû òàì ýÿòèðèð âÿ ôÿàëèééÿòè êöòëÿøäèðèð. Ùÿìÿí âàõòäàí áÿðè éàõøû éàòà áèëìèðÿì. Àüçûìäà àúûëûã äóéñàì äà êöòëÿøìÿìèøÿì, éÿíè äöøöíÿ áèëèðÿì. Íÿùàéÿò ìÿí àíëàäûì êè, áó óçóí èëëÿð áîéó ãÿëáÿí òàóíà ãàðøû âóðóøìóøàìñà äà þçöì òàóíëó õÿñòÿ îëàðàã ãàëìûøàì. Àíëàäûì êè, þç ùÿðÿêÿòëÿðèìëÿ ìèíëÿðëÿ àäàìûí þëöì ùþêìöíäÿ èøòèðàê åòìèøÿì, þëöìÿ èìêàí éàðàäàí ùÿðÿêÿò âÿ ïðèíñèïëÿðÿ òÿðÿôäàð ÷ûõàðàã þëöìÿ éîë à÷ìûøàì. Áàøãà éîëäàøëàðûìû áó úÿùÿò íàðàùàò åòìèð,îíëàð áó ìþâçóäà ñþùáÿò ñàëìûðäûëàð. Ìÿí èñÿ ÷îõ ùÿéÿúàí êå÷èðèðäèì. Îíëàðëà áèð îëñàì äà þçöìö òÿíùà ñàíûðäûì. Éîëäàøëàðûìà þç íèýàðàí÷ûëûüûìäàí ñþç à÷àíäà îíëàð ÿñàñ ìÿãñÿä ùàãäà ôèêèðëÿøìÿéè òÿ’êèä åäèð, ñàìáàëëû ÿñàñëàðëà ìÿíè ñàêèòëÿøäèðìÿéÿ ÷àëûøûðäûëàð. Îíëàðà úàâàá âåðèðäèì êè, ÿýÿð áåëÿéÿ ãàëñà ãûðìûçû õàëàò ýåéÿí ðöòáÿëè òàóíëóëàðûí ùþêìëÿðèíÿ äÿ ùàãã ãàçàíäûðìàã îëàð. Áèð ùàëäà êè, ðöòáÿñèç òàóíëóëàðûí ðöòáÿëè òàóíëóëàðà ãàðøû ÿìÿëëÿðèíè ìöäàôèÿ åäèðèê, ðöòáÿëèëÿðè äÿ ìöäàôèÿñèç ãîéìàã îëìàç. Îíëàð áàøà ñàëìàüà ÷àëûøûðäûëàð ãûðìûçû õàëàòëûëàðûí ïåøÿñè úÿçà òÿòáèã åòìÿêäèð. Ìÿí èñÿ ôèêèðëÿøèðäèì êè, ÿýÿð ýöçÿøò åäèëèðñÿ ýÿðÿê ùàìûéà ýöçÿøò åäèëñèí.


81

Çÿííèìúÿ òàðèõ ìÿíèì ôèêðèìÿ ùàãã ãàçàíäûðûá, èíäè ùÿð èêè òÿðÿô äàùà ÷îõ ðÿãèá þëäöðìÿéÿ ÷àëûøûð, ùàìûñû ÷ûõûø éîëóíó àäàì þëäöðìÿêäÿ ýþðöð. Ùÿð ùàëäà ìÿíèì ÿñàñ ìÿãñÿäèì ùàããà ÷àòìàã äåéèëäè. Ìÿíè íàðàùàò åäÿí áàéãóøà îõøàéàí êöðÿí êèøè âÿ îíóí þëöìöíö òÿëÿá åäÿí, áó çÿíúèðëè àäàìûí þëöìö ö÷öí ÷àëûøàí òàóí íÿôÿñëè àäàìëàð èäè. Ìÿíè íàðàùàò åäÿí ñèíÿäÿ à÷ûëàí äÿëèê èäè. Þçëöéöìäÿ ãÿòè ãÿðàðà àëìûøäûì þìðöì áîéó ùå÷ âàõò èíñàí þëöìöíÿ ñÿáÿá îëàúàã ùå÷ áèð ÿìÿëÿ éîë âåðìÿéèì. Áÿëè, êîð-êîðàíÿ äÿ îëñà áåëÿ áèð ãÿðàð ãÿáóë åëÿìèøäèì. Î âàõòäàí áÿðè ùå÷ äÿéèøìÿìèøÿì. Àììà ÷îõäàí áÿðèäèð õÿúàëÿò ÷ÿêèðÿì. Õÿúàëÿò ÷ÿêèðÿì êè, íÿ âàõòñà ìÿí äÿ èñòÿð-èñòÿìÿç êèìèíñÿ þëöìöíÿ áàèñ îëìóøàì. Çàìàí êå÷äèêúÿ àíëàéûðäûì êè, ÿí éàõøû àäàìëàð áåëÿ þëöìÿ áàèñ îëóð, éàõóä þëöìÿ øÿðàèò éàðàäûð, ÷öíêè îíëàðûí ùÿéàò ãàíóíó áåëÿäèð. áèçèì ùÿð áèð ùÿðÿêÿòèìèç êèìèíñÿ þëöìöíÿ ñÿáÿá îëà áèëÿð. Áÿëè, ìÿí áóíà ýþðÿ ùÿìèøÿ õÿúàëÿò ÷ÿêìèøÿì, àíëàìûøàì êè, áèçèì ùàìûìûç òàóíëó õÿñòÿëÿðèê. Áó ôèêèð ìÿíÿ ðàùàòëûã âåðìÿéèá. Ìÿí ùÿëÿ äÿ àõòàðûøäàéàì, ùàìûíû àíëàìàüà ÷àëûøûðàì, ùå÷ êèìÿ äöøìÿí êÿñèëìÿê èñòÿìèðÿì. Áèðúÿ îíó áèëèðÿì êè, ùÿð âàñèòÿ èëÿ ÷àëûøûá òàóíëó õàñèééÿòèìèçè äÿéèøìÿëèéèê. àíúàã áó éîëëà ðàùàòëûã òàïàðûã. Éàëíûç áó éîëëà èíñàí õèëàñ îëàð, àç éàìàíëûã åäÿð, áÿëêÿ öñòÿëèê éàõøûëûã åòìÿéÿ äÿ èìêàí òàïàð. Åëÿ áóíà ýþðÿ äÿ ãÿðàðà àëìûøàì êè, èñòÿð ùàãëû èñòÿð ùàãñûç þëöìÿ, ùÿì äÿ þëöìÿ ùàãã ãàçàíäûðàí ùÿð úöð ÿìÿëÿ ãàðøû ìöáàðèçÿ àïàðûì. Åëÿ áóíà ýþðÿ äÿ áó òàóí åïèäåìèéàñûíû òÿçÿ áèð øåé ñàéìûðàì, áèð îíó áèëèðÿì êè, ñèçèíëÿ ÿë-ÿëÿ âåðèá îíà ãàðøû ìöáàðèçÿ àïàðìàëûéàì. Äÿãèã áèëèðÿì êè, (áÿëè, Ðéþ, ìÿí ùÿéàòû éàõøû þéðÿíìèøÿì, áóíó þçöíöç ýþðöðñöíöç) áåëÿ áèð õÿñòÿëèê ùÿð êÿñèí úàíûíäà âàð, ùå÷ êÿñ þçöíö èñòèñíà ñàéà áèëìÿç. Ýÿðÿê, ùàìû åùòèéàòëû îëñóí êè, íÿôÿñèíè áàøãàëàðûíûí íÿôÿñèíÿ ãàòûá îíëàðà õÿñòÿëèê éîëóõäóðìàñûí. ßí òÿáèè øåé ìèêðîáäóð. Ãàëàí ùÿð øåé, ñàüëàìëûã, äöçýöíëöê, ñàôëûã èíñàí òÿáèÿòèíèí ìÿùñóëóäóð âÿ îíëàð äàèì éàøàìàëûäûðëàð. ßí àç åùòèéàòñûçëûã åäÿí, ùå÷ êÿñÿ õÿñòÿëèê éîëóõäóðìàéàí àäàìà íàìóñëó äåìÿê îëàð. Åùòèéàòëû îëìàã ö÷öí èðàäÿ âÿ ýÿðýèíëèê ýÿðÿêäèð! Áÿëè, Ðéþ, òàóíëó õÿñòÿ êèìè éàøàìàã ÷ÿòèí èøäèð. Àììà áó õÿñòÿëèêäÿí ãîðóíìàã äàùà äà ÷ÿòèíäèð. Åëÿ áóíà ýþðÿ äÿ ùàìû ÷ÿòèíëèê è÷èíäÿäèð, ÷öíêè ùÿð êÿñäÿ áèð àç òàóí éîëóõìàñû âàð. Åëÿ áóíà ýþðÿ äÿ áó ÷ÿòèíëèêäÿí áåçèêÿí áÿ’çè àäàìëàð îíóí àíúàã áèð öçöíö òàíûéà áèëèð âÿ þëöì îíëàðûí õèëàñ éîëóíà ÷åâðèëèð. Èíäè áèëèðÿì êè, ìÿíèì áó äöíéà ö÷öí ùå÷ áèð ÿùÿìèééÿòèì éîõäóð âÿ þëöìÿ ãàðøû ÷ûõäûüûì ýöíäÿí þçöìö þìöðëöê ñöðýöíÿ ìÿùêóì åòìèøÿì. Òàðèõè áàøãàëàðû éàðàäàúàã. Ùÿì äÿ áèëèðÿì êè, áàøãàëàðûíû ýöíàùëàíäûðìàüà äà ùàããûì éîõäóð. Þëöìÿ àäè áèð ùàë êèìè áàõìàüû áàúàðìûðàì. Áó öñòöí áèð úÿùÿò äåéèë. Àììà èíäè þç òÿáèÿòèìëÿ áàðûøìûøàì, òÿâàçþêàðëûüà àäÿò åòìèøÿì. Áèð îíó áèëèðÿì êè, éåð öçöíäÿ áÿëàëàð âÿ áÿëàëàðûí ãóðáàíëàðû âàð âÿ ìöìêöí ãÿäÿð ÷àëûøìàã ëàçûìäûð êè, áÿëàíûí êþìÿê÷èñèíÿ äþíìÿéÿñÿí. Áÿëêÿ äÿ áó ôèêèð ñèçÿ ñàäÿ ýþðöíöð, îíóí ñàäÿ îëóá-îëìàäûüûíû áèëìÿñÿì äÿ ùÿãèãÿò îëäóüóíà ÿìèíÿì. Èíäèéÿ ãÿäÿð åøèòäèéèì ìöõòÿëèô ôèêèðëÿð ìÿíè áèð àç ÷àøäûðñà äà áàøûìû ÷åâèðÿ áèëìÿéèá, àììà ùÿìÿí ôèêèðëÿð áàøãàëàðûíûí áàøûíû ÷åâèðèá âÿ îíëàðû úàíèëèéÿ ñöðöêëÿéèá. Èíñàíëàðûí ÿí áþéöê áÿëàñû îíäàäûð êè, àéäûí äàíûøìûðëàð. Ìÿí àéäûí äàíûøûüû âÿ ùÿðÿêÿòè äöçýöí éîë êèìè ñå÷ìèøÿì. Äåéèðÿì êè, áÿëà âÿ áÿëàíûí ãóðáàíëàðû ìþâúóääóð. ßýÿð áåëÿ äåìÿêëÿ ìÿí þçöì äÿ áÿëà éàðàäûðàìñà áó ìÿíèì ýöíàùûì äåéèë. Áóíà ýþðÿ òÿãñèðêàð ñàéûëñàì äà ýöíàùñûç îëàúàüàì. Þçöíöç ýþðöðñöíöç êè, áó äà áèð ÷ûõûø éîëó äåéèë. Èíäè ö÷öíúö áèð òèï àäàìëàð ýÿðÿêäèð. ßñë ùÿêèìëÿð êèìè àäàìëàð, àììà áåëÿëÿðè àç ðàñò ýÿëèíèð âÿ éÿãèí êè, áåëÿ àäàì îëìàã ÷ÿòèí èøäèð. Åëÿ áóíà ýþðÿ äÿ ìÿí þçöìö ãöðáàíëàðûí àðàñûíà ñàëäûì âÿ áÿëàíû çÿèôëÿòìÿéÿ ÷àëûøûðàì. Ãóðáàíëàðûí àðàñûíäà îëàíäà àç ðàñò ýÿëÿí ÿñë èíñàíëàðûí óúàëûüà, ðóùè ÿìèíàìàíëûüà ýåäÿí éîëóíó äàùà àéäûí ýþðìÿê îëóð. Ñþçöíö áàøà âóðàíäà Òàðó îòóðäóüó éåðäÿ àéàüûíû éåëëÿéèá àñòà-àñòà åéâàíûí äþøÿìÿñèíÿ âóðóðäó. Ùÿêèì áèð àç ñóñàíäàí ñîíðà àçàúûã ãàëõûá Òàðóäàí ðóùè ÿìèíàìàíëûüûí éîëóíó íÿäÿ ýþðäöéöíö ñîðóøäó. –Ðÿüáÿò ùèññèíäÿ ýþðöðÿì, –äåéÿ Òàðó úàâàá âåðäè. Óçàãäàí òÿ’úèëè éàðäûì ìàøûíûíûí ñÿñè åøèäèëäè. Éàí öçäÿêè ãàéàíûí àðõàñûíäàí ãàðûøûã ñÿñëÿð ýÿëäè. Õåéëè àðàëûäà ïàðòëàéûø ñÿñèíÿ áÿíçÿð áèð ýóðóëòó äà åøèäèëäè. Ñîíðà ñàêèòëèê ÷þêäö. Ðéþ ñàêèòúÿ îòóðóá õÿáÿðäàðëûã ôÿíÿðèíèí éàíûá-ñþíìÿñèíè ñàéûðäû. Äÿíèçäÿí ýÿëÿí ìåù áèð àç ýöúëÿíäè âÿ þçö èëÿ äóç èéè ýÿòèðäè. Äèããÿòëÿ ãóëàã àñàíäà óçàãäà äàëüàëàðûí ãàéàëàðà ÷ûðïûíìàñûíû åøèòìÿê îëóðäó. Òàðó ñàêèò ñÿñëÿ äåäè: –Ìÿíè áèð ìÿñÿëÿ ìàðàãëàíäûðûð, ýþðÿñÿí èíñàíëàð íåúÿ ìöãÿääÿñëÿøèðëÿð? –Ñèç êè Àëëàùà èíàíìûðñûíûç.


82

–Åëÿäèð. Àììà áó ýöí òàíûäûüûì ÿí ÷ÿòèí ìÿñÿëÿ áóäóð êè, ýþðÿñÿí àëëàùà èíàíìàäàí ìöãÿääÿñ îëìàã ìöìêöíäöðìö? Àç ÿââÿë ñÿñ-êöé ýÿëÿí ñÿìòäÿ ýóð áèð èøûã ïàðëàäû, àçàúûã ñîíðà èñÿ êöò áèð ïàðòëàéûø åøèäèëäè. Èøûã éîõà ÷ûõäû âÿ îíóí éåðèíäÿ ãûðìûçû èøàðòû ãàëäû. Êöëÿê åéâàíà ãûøãûðûã ñÿñëÿðè, ýöëëÿ âûéûëòûñû, äàùà ñîíðà èñÿ ãàðìàãàðûøûã ùÿíèðòèëÿð ýÿòèðäè. Òàðó àéàüà ãàëõûá ãóëàã àñûðäû. Àç ñîíðà ñÿñ-ñÿìèð êÿñèëäè. –Éåíÿ øÿùÿð äàðâàçàñûíäà àòûøìà îëäó. –Äàùà ñàêèòëÿøäèëÿð, –äåéÿ Ðéþ úàâàá âåðäè. Òàðó äåäè êè, àäàìëàð ùå÷ âàõò ñàêèòëÿøìÿéÿúÿê, ùÿëàê îëàíëàð àðòàúàã, ãàéäà áåëÿäèð. Ùÿêèì úàâàá âåðäè: –Áèëèðñèíèçìè ìÿí þçöìö ìöãÿääÿñëÿðäÿí ÷îõ ìÿüëóáëàðëà ùÿìðÿ’é ñàéûðàì. Ãÿùðÿìàíëûüà âÿ ìöãÿääÿñëèéÿ ìàðàüûì éîõäóð. Èíñàí îëìàã èñòÿéèðÿì. –Áÿëè, áèçèì ìÿãñÿäèìèç åéíèäèð, àììà ìÿíèì èìêàíûì äàùà àçäûð. Ðéþ ôèêèðëÿøäè êè, Òàðó çàðàôàò åäèð. Àììà ãàðàíëûãäà îíóí öçöíÿ áàõàíäà äóéäó êè, ñèôÿòè úèääè âÿ ãöññÿëèäèð. Òàðó ñîðóøäó: –Áèëèðñèíèçìè, áèç äîñòëóã íàìèíÿ íÿ åòìÿëèéèê? –Íÿ èñòÿéèðñèíèç åäÿê. –Ýåäèá äÿíèçäÿ ÷èììÿëèéèê. Ëàï ìöãÿääÿñëèéÿ ùàçûðëàøàíëàð äà áåëÿ áèð èñòèðàùÿòäÿí çÿðÿð ÷ÿêìÿçëÿð. Ðéþ ýöëöìñÿéèðäè. Òàðó äåäè: –Áóðàõûëûø âÿðÿãëÿðèìèçëÿ ñàùèëÿ ÷ûõà áèëÿðèê. Ñþçöí äöçö òàóíà áöðöíöá éàøàìàã àäàìû áåçèêäèðèð. Äîüðóäóð, èíäè ÿñàñ øÿðò àäàìëàðûí õèëàñû óüðóíäà ìöáàðèçÿäèð. Àììà ãàëàí ùÿð øåéÿ ìàðàüûíû èòèðìèø àäàìûí ìöáàðèçÿñè äÿ ùå÷ íÿéÿ äÿéìÿç. –Åëÿäèð, ýåäÿê, –äåéÿ Ðéþ úàâàá âåðäè. Àç ñîíðà îíëàð ìàøûíû ñàùèëÿ éàõûí äÿìèð ÷ÿð÷èâÿíèí ãàðøûñûíäà ñàõëàäûëàð. Àé ÷ûõìûøäû. ßòðàôà ìöëàéèì áèð èøûã ñÿïÿëÿíìèøäè. Øÿùÿð àðõàäà ãàëìûøäû âÿ àðõàäàí ÿñÿí èñòè âÿ öôóíÿòëè áèð ìåù îíëàðû äÿíèçÿ òÿðÿô èòÿëÿéèðäè. Îíëàð áóðàõûëûø âÿðÿãëÿðèíè ãàðîâóë÷óëàðäàí áèðèíÿ ýþñòÿðäèëÿð, ãàðîâóë÷ó âÿðÿãëÿðè óçóí-óçàäû éîõëàäû. Ñîíðà ãàïûäàí êå÷èá ñÿêèéÿ äöçöëìöø, øÿðàá âÿ áàëûã èéè âåðÿí ÷ÿëëÿêëÿðèí àðàñû èëÿ èðÿëèëÿäèëÿð, áóðóëóá ãàéàëûüà òÿðÿô ýåòäèëÿð. Ãàéàëûüà ÷àòìàìûø áóðóíëàðûíà éîä âÿ éîñóí èéè âóðäó, ñîíðà èñÿ ëÿïÿëÿðèí ñÿñè åøèäèëäè. Ëÿïÿëÿð ãàéàëàðûí ÿòÿéèíÿ èëèøèá àñòàúà øûðûëäàøûðäûëàð. Òàðó èëÿ Ðéþ ëÿïÿäþéÿí õûðäà ãàéàëàðûí öñòö èëÿ èðÿëèëÿäèêúÿ îíëàðà åëÿ ýÿëèðäè êè, ìöëàéèì, éóìøàã äÿíèç ùåéâàíëàðûíûí öñòö èëÿ ýåäèðëÿð. Àõûðäà ýÿëèá èðè áèð ãàéà ïàð÷àñûíûí öñòöíÿ ÷ûõäûëàð. Àéàãëàðû àëòûíäà ñó ùÿçèí-ùÿçèí ãàëõûá åíèðäè. Äÿíèç áåëÿúÿ íÿôÿñ àëäûãúà ëÿïÿëÿðèí öçÿðèíäÿ õûðäà ïàðûëòûëàð ÿìÿëÿ ýÿëèðäè. Èðÿëèäÿ ýåúÿííè ùöäóäñóç ãàðàíëûüû äóéóëóðäó. Ãàéàíûí èëûã íÿìè àéàãëàðûíà ùîïäóãúà Ðéþíöí úàíûíà õîø îâãàò éàéûëûðäû. ×åâðèëèá äîñòóíóí ñàêèò âÿ ìÿðä ñèôÿòèíÿ áàõàíäà Ðéþ äóéäó êè, ÿââÿëêè ùèññëÿðè óíóòìàñà äà îíóí äà îâãàòû éàõøûëàøûá. Îíëàð ñîéóíäóëàð. Ðéþ ñóéà áèðèíúè úóìäó. Ñóéà áàø âóðàíäà áèð àç öøöñÿ äÿ öçÿ ÷ûõàíäà äóéäó êè, ñó èëûãäûð. Ðéþ öçýö âóðà-âóðà ôèêèðëÿøèðäè êè, ñóéóí èëûãëûüûíà ñÿáÿá òîðïàüûí ùÿëÿ ñîéóìàìûø ùÿðàðÿòèäèð. Áöòöí éàé áîéó èñòèëèê éûüìûø òîðïàã ïàéûçûí áó âàõòûíäà ùÿëÿ äÿ ùÿðàðÿòèíè èòèðìÿéèá. Î òÿëÿñìÿäÿí öçöð, ñóéó ãîëëàðû èëÿ ýåðèéÿ èòÿëÿéèá àéàãëàðû èëÿ äþéÿúëÿéèð, êþïöêëÿíäèðèðäè. Àðõàäàí åøèäèëÿí áîüóã ýóïïóëòóäàí áèëäè êè, Òàðó äà ñóéà úóìäó. Ðéþ ñóéóí öñòöíäÿ àðõàñû öñòÿ óçàíûá ìöâàçèíÿòèíè ñàõëàäû, ìàâè ñÿìàéà, àéà, óëäóçëàðà òàìàøà åòìÿéÿ áàøëàäû. Äÿðèíäÿí íÿôÿñ àëäû. Ýåúÿíèí ñöêóòóíäà åøèäèëÿí øàïïûëòû éàâàø-éàâàø éàõûíëàøäû. Òàðóíóí òþâøöéö äÿ åøèäèëèðäè. Òàðó ÷àòàíäà Ðéþ ÷åâðèëèá îíóíëà áÿðàáÿð öçìÿéÿ áàøëàäû. Òàðó äàùà áÿðê öçäöéöíÿ î äà ñöð’ÿòè àðòûðìàëû îëäó. Áèð ìöääÿò áåëÿ àðõàéûí, áÿðàáÿð, øÿùÿðäÿí âÿ òàóíäàí óçàüà öçäöëÿð. Ðéþ äàéàíäû âÿ îíëàðûí èêèñè äÿ éàâàø-éàâàø ýåðèéÿ öçìÿéÿ áàøëàäûëàð. Àç ñîíðà ñîéóã áèð àõûíà äöøäöëÿð. Äÿíèçèí áó øûëòàãëûüûíà òÿÿúúöáëÿíñÿëÿð äÿ ùå÷ íÿ äåìÿäÿí èêèñè äÿ ùÿðÿêÿòëÿðèíè éåéèíëÿøäèðèá ñàùèëÿ òÿëÿñäèëÿð. Äèíèá-äàíûøìàäàí ïàëòàðëàðûíû ýåéèíèá éîëà äöøäöëÿð. Äàíûøìàñàëàð äà ùÿð èêèñè áó ìöëàéèì ýåúÿíèí õîø õàòèðÿñèíè éàääàøëàðûíà ùÿêê åäèðäèëÿð. Èðÿëèäÿêè íÿçàðÿò ïîñòóíà, òàóíóí ãàðîâóë÷óëàðûíà ÷àòàíäà Ðéþ Òàðóíóí íÿ ôèêèðëÿøäèéèíè äóéóðäó. Áèëèðäè êè, î äà Ðéþíöí þçö êèìè áèð ìöääÿò õÿñòÿëèêäÿí àðàëû äöøäöéöíÿ ñåâèíèð âÿ èíäè éåíèäÿí èøÿ áàøëàìàüûí âàúèáëèéèíè äöøöíöðäö. ***


83

Áÿëè, éåíèäÿí èøÿ áàøëàìàã ëàçûì èäè âÿ òàóí ùå÷ êÿñè óçóí ìöääÿò óíóäà áèëìÿçäè. Äåêàáð àéûíäà òàóí øÿùÿð úàìààòûíûí ñèíÿñèíè éàíäûðäû, ìåéèäéàíäûðàí ñîáàíû àëîâëàíäûðäû, êàðàíòèí äöøÿðýÿëÿðèíè àäàìëà äîëäóðäó, áèð ñþçëÿ þç àðõàéûí éöðöøöíö çÿèôëÿòìÿäè. Øÿùÿð ðÿùáÿðëèéè ýöìàí åäèðäè êè, ñîéóãëàðûí äöøìÿñè èëÿ åïèäåìèéàíûí éàéûëìàñû äà àçàëàúàã, àììà õÿñòÿëèê ïàéûçûí ÿââÿëèíäÿêè ñöð’ÿòèíè àçàëòìàã áèëìèðäè. Ùÿëÿ ýþçëÿìÿê ëàçûì èäè. Àììà úàìààòûí ýþçëÿìÿéÿ àìàíû éîõ èäè âÿ ùàìû öìèäèíè èòèðèðäè. Ùÿêèìÿ ýÿëäèêäÿ èñÿ îíóí èñòèðàùÿòè åëÿ ùÿìÿí äîñòëóã âÿ èñòèðàùÿò ýåúÿñè èëÿ áàøà ÷àòäû. Øÿùÿðäÿ òÿçÿ áèð õÿñòÿõàíà äà à÷ûëìûøäû âÿ Ðéþ õÿñòÿëÿðäÿí áàøãà ùå÷ áèð êÿñëÿ ñþùáÿò åòìÿéÿ âàõò òàïìûðäû. Àììà ùÿêèì ùèññ åäèðäè êè, õÿñòÿëèéèí àüúèéÿð ôîðìàñûíûí ýåòäèêúÿ àðòäûüû áåëÿ áèð äþâðäÿ õÿñòÿëÿðèí þçëÿðè ùÿêèìÿ áèð íþâ êþìÿê åòìÿéÿ áàøëàìûøäûëàð. Åïèäåìèéàíûí èëê äþâðöíäÿ õÿñòÿëÿð ãîðõóäàí áàøëàðûíû èòèðèð, ùÿêèìëÿðÿ ìàíå îëóðäóëàðñà èíäè þçëÿðè âÿçèééÿòè äöçýöí áàøà äöøöð, ìöàëèúÿéÿ êþìÿê åòìÿéÿ ÷àëûøûðäûëàð. Õÿñòÿëÿð àðäûàðàñû êÿñèëìÿäÿí ñó è÷èð âÿ éàòàãëàðûíûí èñòè îëìàñûíû èñòÿéèðäèëÿð. Ùÿêèì ÷îõ éîðóëñàäà áåëÿ õÿñòÿëÿðëÿ ýþðöøÿíäÿ þçöíö òÿíùà ñàéìûðäû. Äåêàáðûí àõûðûíà éàõûí ùÿêèì ìöñòÿíòèã Îòîíäàí áèð ìÿêòóá àëäû. Îòîí ùÿëÿ äÿ êàðàíòèí äöøÿðýÿñèíäÿ èäè âÿ éàçûðäû êè, êàðàíòèí âàõòû êå÷ìèø îëñà äà îíó ñÿùâÿí äöøÿðýÿäÿ ñàõëàéûð âÿ áóðàõìûðëàð. Îíóí àðâàäû áèð íå÷ÿ ýöí ÿââÿë êàðàíòèíäÿí ÷ûõûá ÿðèíèí ýåú áóðàõûëìàñûíäàí øèêàéÿòëÿíìÿê ö÷öí ïðåôåêò èäàðÿñèíÿ ýåäèá, àììà îíà êîáóäëóãëà úàâàá âåðèáëÿð êè, ùå÷ áèð ñÿùâÿ éîë âåðèëìÿéèá. Ðéþ Ðàìáåðäÿí õàùèø åòäè êè, áó èøè àðàøäûðñûí âÿ áèð íå÷ÿ ýöí ñîíðà úÿíàá Îòîí äöøÿðýÿäÿí áóðàõûëûá Ðéþíöí éàíûíà ýÿëäè. Äîüðóäàí äà äöøÿðýÿ ðÿùáÿðëèéè ñÿùâ åäèáìèø âÿ Ðéþ áó ñÿùâÿ ýþðÿ ïÿðò îëäó. Äöøÿðýÿäÿ õåéëè àðûãëàìûø úÿíàá Îòîí èñÿ òÿìêèíëè ñÿñëÿ Ðéþíö ñàêèòëÿøäèðìÿéÿ ÷àëûøàðàã äåéèá êè, åéáè éîõäóð, ùàìû ñÿùâ åäÿ áèëÿð. Îíóí áåëÿ ìöíàñèáÿòèíè ýþðÿíäÿ ùÿêèì ôèêèðëÿøäè êè, ìöñòÿíòèã õåéëè äÿéèøèá. Ðéþ ìöñòÿíòèãäÿí ñîðóøäó: –Èíäè íÿ åòìÿê ôèêðèíäÿñèíèç, úÿíàá ìöñòÿíòèã? Éÿãèí èøäÿ ãîâëóãëàðûíûç ñèçè ýþçëÿéèð. –Õåéð, èøÿ ãàéûòìàã èñòÿìèðÿì, ìÿçóíèééÿò ýþòöðÿúÿéÿì. –Áÿëè, èñòèðàùÿò åòìÿê ëàçûìäûð. –Õåéð, èñòèðàùÿò ö÷öí äåìèðÿì, äöøÿðýÿéÿ ãàéûòìàã èñòÿéèðÿì. –Àõû ñèç åëÿ äöøÿðýÿäÿí ýÿëèðñèíèç? –Ôèêðèìè éàõøû èçàù åäÿ áèëìÿäèì. Åøèòìèøÿì êè, áó äöøÿðýÿäÿ êþíöëëöëÿð äÿ èøëÿéèðëÿð. Ìöñòÿíòèã ýèðäÿ ýþçëÿðèíè îéíàäàðàã ñþçöíÿ äàâàì åëÿäè: –Èñòÿéèðÿì áèð èøëÿ ìÿøüóë îëóì. Ùÿì äÿ êè, ñÿôåù ñþçÿ îõøàñà äà äåìÿëèéÿì, îüëóì ö÷öí ÷îõ ÿçàá ÷ÿêèðÿì, èñòÿéèðÿì áàøûì ãàðûøñûí. Ðéþ îíà áàõûðäû. Ôèêèðëÿøèðäè êè, áó àäàìûí ñÿðò áàõûøëàðûíà ìöëàéèìëèê ãîíìàñûíà èíàíìàã îëìóð. Àììà åëÿ áèë ìöñòÿíòèãèí ýþçëÿðè äóìàíëàíìûøäû, ÿââÿëêè ñÿðò ïàðûëòûñûíû èòèðìèøäè. Ðéþ äèëëÿíäè: –Áÿëè, ÷îõ éàõøû. Èíäè êè, áåëÿ áèð àðçóíóç âàð, ÷àëûøàðàì êþìÿê åäèì. Ùÿêèì ìöñòÿíòèãèí äöøÿðýÿäÿ èøÿ áàøëàìàñûíà êþìÿê åëÿäè. Éåíè èë áàéðàìûíà ãÿäÿð òàóíëó øÿùÿðäÿ úèääè áèð äÿéèøèêëèê îëìàäû. Òàðó ùÿìèøÿêè òÿìêèíè èëÿ þç èøèíè ýþðöðäö. Ðàìáåð èñÿ ùÿêèìÿ áèëäèðäè êè, òàíûø úàâàí ýþçÿò÷èëÿðèí âàñèòÿñèëÿ àðâàäû èëÿ ýèçëè ìÿêòóáëàøìàüà áàøëàéûá. Ùÿðäÿíáèð àðâàäûíäàí ìÿêòóá àëà áèëèð. Ùÿêèìÿ ìÿñëÿùÿò ýþðäö êè, áåëÿ áèð èìêàíäàí î äà èñòèôàäÿ åëÿñèí, ùÿêèì ðàçûëàøäû âÿ íå÷ÿ àéäàí áÿðè ìÿêòóáëàøìàäûüû àðâàäûíà ìÿêòóá éàçäû. Àììà î ìÿêòóáó éàçàíäà ÷ÿòèíëèê ÷ÿêèðäè, åëÿ áèë ãÿëÿìè êöòëÿøìèøäè. Ìÿêòóáó éîëà ñàëñà äà õåéëè âàõò úàâàá ýþçëÿìÿëè îëäó. Êîòàð ùÿìèøÿêè êèìè ìþùòÿêèðëèê åäèð âÿ éàâàø-éàâàø âàðëàíûðäû. Ãðàíà ýÿëäèêäÿ èñÿ áàéðàì ÿðÿôÿñèíäÿ îíóí èøëÿðè éàõøû ýåòìèðäè. Áó èëêè éåíè èë áàéðàìû õîøáÿõòëèê áàéðàìûíäàí ÷îõ áÿäáÿõòëèê áàéðàìûíà áÿíçÿéèðäè. Äöêàíëàð áîø âÿ ãàðàíëûã èäè, âèòðèíëÿðäÿ êþùíÿ øîêîëàä, éàõóä áîø ãóòóëàðäàí áàøãà ùå÷ íÿ ýþðöíìöðäö. Òðàìâàéëàðäàêû ãàø-ãàáàãëû àäàìëàðûí ýþðêÿìèíäÿ äÿ áàéðàì îâãàòû äóéóëìóðäó. ßââÿëêè áàéðàì ýöíëÿðèíäÿ âàðëû, êàñûá ùàìû áèð éåðÿ òîïëàøûð, ÿéëÿíèðäè. Èíäè èñÿ ñûíûã-ñþêöê éåìÿêõàíàëàðäà îä ãèéìÿòèíÿ éåìÿê âÿ è÷ýè ìÿúëèñè ãóðàíëàð äà ñûõûíòû è÷èíäÿ èäèëÿð. Êèëñÿëÿðäÿí èáàäÿò ÿâÿçèíÿ íàëÿ ñÿñëÿðè åøèäèëèðäè. Ñîéóã âÿ êèìñÿñèç êö÷ÿëÿðäÿ ãà÷ûøàí óøàãëàð èñÿ áàøëàðûíûí öñòöíö àëìûø ùÿäÿäÿí õÿáÿðñèç èäèëÿð. Ùå÷ êèì îíëàðà êå÷ìèøäÿí, ÷àíòàñû ùÿäèééÿëè øàõòà áàáàäàí, èíñàí êÿäÿðè êèìè ãÿäèì âÿ åéíè çàìàíäà éåíèéåòìÿ àðçóñó êèìè òÿçÿ ÿí’ÿíÿëÿðäÿí äàíûøìàüà úÿñàðÿò åëÿìèðäè. Àäàìëàðûí ãÿëáèíäÿ ãàëìûø öìèä èøàðòûñû åëÿ êþùíÿ, åëÿ ñîëüóí èäè êè, þëöìäÿí ãîðóíìàã ö÷öí âàúèá îëàí úöç’è úÿùäëÿðÿ áèð òÿùÿð áÿñ åäèðäè.


84

Àç ÿââÿë Ãðàí íþâáÿòè ýþðöøÿ ýÿëìÿìèøäè. Ðéþ íèýàðàí ãàëûá åðòÿñè ýöí ñÿùÿð îíà áàø ÷ÿêìÿê èñòÿäè, àììà åâäÿ òàïà áèëìÿäè. Áöòöí òàíûøëàðà õÿáÿð ýþíäÿðèëäè. Ñààò îí áèðÿ éàõûí Ðàìáåð õÿñòÿõàíàéà ýÿëèá ùÿêèìÿ äàíûøäû êè, éîë êå÷ÿðêÿí Ãðàíû óçàãäàí ýþðöá, î áîø-áåêàð ýÿçèíèðìèø âÿ ýþðêÿìè äÿ éàõøû äåéèëìèø. Ñîíðà îíó ýþçäÿí ãà÷ûðûá âÿ òàïà áèëìÿéèá. Ùÿêèìëÿ Òàðó ìàøûíà ìèíèá Ãðàíû àõòàðìàüà ýåòäèëÿð. Ñààò îí èêèäÿ ùàâà ùÿëÿ ñîéóã èäè. Ðéþ Ãðàíû ýþðöá ìàøûíäàí äöøäö. Ãðàí àüàúäàí éîíóëìà îéóíúàãëàð äöçöëìöø áèð âèòðèíèí ãàðøûñûíäà äóðóá òàìàøà åäèðäè. Ãîúà ìÿ’ìóðóí ñèôÿòè ýþç éàøûíäàí èñëàíìûøäû. Ðéþ îíóí áó âÿçèééÿòèíè ýþðÿíäÿ ÷îõ ãöññÿëÿíäè, ÷öíêè î, ýþç éàøëàðûíûí ñÿáÿáèíè áèëèð âÿ Ãðàíûí öðÿê ñûõûíòûñûíû þç öðÿéèíäÿ äÿ äóéóðäó. Î Ãðàíûí ñþùáÿòèíè óíóòìàìûøäû âÿ áèëèðäè êè, áèð âàõòëàð éåíè èë ÿðÿôÿñèíäÿ áåëÿúÿ áèð âèòðèíèí ãàðøûñûíäà Æàííà Ãðàíà ñûõûëûá îíà þç ðàçûëûüûíû áèëäèðìèøäè âÿ îíëàð íèøàíëàíìûøäûëàð. Ðéþ äóéóðäó êè, èíäè óçàã êå÷ìèøäÿí Ãðàíûí ãóëàüûíà Æàííàíûí ñÿñè ýÿëèð. Áó ýþçö éàøëû ãîúàíûí èíäè íÿ ôèêèðëÿøäèéèíè Ðéþ äÿãèã áèëèðäè. Îíóí þçö äÿ ôèêèðëÿøèðäè êè, äîüðóäàí äà ìÿùÿááÿòñèç áèð ùÿéàò þëö ùÿéàòà áÿíçÿéèð âÿ áåëÿ þìðöí åëÿ áèð àíû ÷àòûð êè, èíñàí ùÿáñõàíàëàðäàí, èøäÿí, ùÿð øåéäÿí áåçèð, íÿ âàõòñà ñåâäèéè áèð øÿõñè àðçóëàìàüà áàøëàéûð, öðÿéè ìåùðèáàíëûã ùÿñðÿòè èëÿ éàíûð. Ãðàí àðõàäàí ýÿëÿí ùÿêèìèí ÿêñèíè øöøÿäÿ ýþðäö. Ýþç éàøëàðûíû ñèëìÿäí ýåðè ÷åâðèëäè, âèòðèíèí øöøÿñèíÿ ñþéêÿíèá éàõûíëàøàí ùÿêèìÿ áàõäû âÿ èíèëäÿäè: –Àù, ùÿêèì! àù, ùÿêèì! Ùÿêèì äàíûøà áèëìÿñÿ äÿ áàøûíû éåëëÿéèá îíó àíëàäûüûíû áèëäèðäè. Ðéþ äÿ ÿçàá ÷ÿêèðäè âÿ ùÿìÿí àíäà îíóí ãÿëáèíäÿ ñîíñóç èíñàí ÿçàáûíà ãàðøû áèð ùèääÿò áàø ãàëäûðìûøäû. Íÿùàéÿò î äèëÿ ýÿëäè: –Ùÿ, Ãðàí... –Âàõòûì ÷àòñà îíà áèð ìÿêòóá éàçàðäûì. Ãîé Æàííà áèëñèí... ãîé ÿçàá ÷ÿêìÿñèí, õîøáÿõò éàøàñûí... Ðéþ Ãðàíûí ãîëóíäàí òóòóá ÷ÿêÿ-÷ÿêÿ àïàðäû. Ãðàí îíà ãîøóëóá ýåòñÿ äÿ àðà âåðìÿäÿí àíëàøûëìàç, àëàéàðûì÷ûã ôèêèðëÿð ñþéëÿéèðäè: –×îõäàíäûð ùÿéàò áåëÿúÿ äàâàì åäèð. Àäàì èñòÿð-èñòÿìÿç áó àõûíà äöøöð. Åù! Ùÿêèì! Ìÿíèì áåëÿ ñàêèò ýþðöíìÿéèìÿ áàõìàéûí. Ùÿìèøÿ úàíôÿøàíëûã åëÿìèøÿì êè, àäè èíñàí ýþðêÿìèíäÿ îëóì. Äàùà ýöúöì ÷àòìûð... Î ãÿôèëäÿí äàéàíäû, áöòöí áÿäÿíè òèòðÿéèðäè, ýþçëÿðè ùÿäÿãÿñèíäÿí ÷ûõûðäû. Ðéþ îíóí ÿëèíäÿí òóòäó. Ãðàíûí ÿëè ùÿðàðÿòäÿí éàíûðäû. Ðéþ äåäè: –Ýåäÿê åâÿ. Ãðàí îíóí ÿëèíäÿí ÷ûõûá ãà÷äû, áèð íå÷ÿ àääûìäàí ñîíðà ãîëëàðûíû éàíà à÷ûá äàéàíäû, èðÿëèýåðè ñÿíäÿëÿìÿéÿ áàøëàäû. Éåðèíäÿ ôûðëàíûá ñîéóã ñÿêèéÿ ñÿðèëäè, öçöíÿ ñûçàí ýþç éàøëàðû òîçà áóëàíûá ëåùìÿëÿíäè. Éîë êå÷ÿíëÿð äàéàíûá êÿíàðäàí òàìàøà åäèðäèëÿð. Ðéþ Ãðàíû ãóúàüûíà ýþòöðìÿëè îëäó. Åâèíäÿ ÷àðïàéûäà óçàäûëìûø Ãðàí áîüóëóðäó, òàóí îíóí úèéÿðëÿðèíè îéíàäûðäû. Ðéþ ôèêðÿ ýåòìèøäè. Ôèêèðëÿøèðäè êè, Ãðàíûí àèëÿñè éîõäóð, îíó õÿñòÿõàíàéà àïàðìàüûíà äÿéìÿç. Åâäÿ òÿê ãàëàð, Òàðó äà îíà ãóëëóã åäÿð... Ãðàíûí ñèôÿòè ýþéÿðìèø, áàõûøû ñîëüóíëàøìûøäû. Ýþçöíö ñîáàäàêû çÿèô àëîâ äèëëÿðèíÿ çèëëÿìèøäè. Òàðó ñîáàéà òàõòà ãûðûãëàðû òþêöá îòàüû ãûçäûðìàã èñòÿéèðäè. Ãðàí ìûçûëäàäû: “Èøëÿð éàõøû äåéèë. Î äàíûøäûãúà úèéÿðëÿðèíäÿí ãÿðèáÿ áèð õûøûëòû ãîïóðäó. Ðéþ îíà ìÿñëÿùÿò ýþðäö êè, äàíûøìàñûí, ñîíðà òåçëèêëÿ ãàéûäàúàüûíû áèëäèðèá îòàãäàí ÷ûõìàüà ùàçûðëàøäû. Õÿñòÿ ýöëöìñÿäè âÿ ñèôÿòèíÿ ìåùðèáàí áèð èôàäÿ ãîíäó. Î ùÿêèìÿ ýþç âóðóá äåäè: “ßýÿð ñàü ãàëñàì ùÿêèì äÿ òÿ’çèì åòìÿëè îëàúàã. Àììà àç ñîíðà îíóí âÿçèééÿòè ïèñëÿøäè. Áèð íå÷ÿ ñààò ñîíðà Ðéþ èëÿ Òàðó ýþðäöëÿð êè, Ãðàí áàøàëòûà äèðñÿêëÿíèá îòóðìàã èñòÿéèð. Ðéþ îíóí ùÿðàðÿòäÿí éàíäûüûíû âÿ õÿñòÿëèéèí ýöúëÿíäèéèíè ýþðöá ãîðõóéà äöøäö. Àììà åëÿ áèë Ãðàíûí øöóðó þçöíÿ ãàéûòìûøäû. Î õàùèø åëÿäè êè, ñèéèðìÿäÿêè ÿëéàçìàñûíû âåðñèíëÿð. Òàðó âÿðÿãëÿðè ýÿòèðäè. Ãðàí âÿðÿãëÿðè ñèíÿñèíÿ ñûõäû, ñîíðà îíëàðû Ðéþéÿ âåðèá èøàðÿ åëÿäè êè, îõóñóí. ßëéàçìàñû áþéöê äåéèëäè. ßëëè ñÿùèôÿ àíúàã îëàðäû. Ùÿêèì îíó âÿðÿãëÿéèá ýþðäö êè, áó ñÿùèôÿëÿðäÿêè éàçû äÿôÿëÿðëÿ äÿéèøäèðèëèá ùàëäàí-ùàëà ñàëûíìûø, äþíÿ-äþíÿ êþ÷öðöëìöø ÿñàñ áèð úöìëÿäÿí èáàðÿòäèð. Ùÿð âÿðÿãäÿ ìàé àéû, “àìàçîí ãûçû, “ìåøÿíèí õèéàáàíëàðû êèìè èôàäÿëÿð ðàñòëàøûð, äÿéèøäèðèëèð, ìöõòÿëèô âàðèàíòëàðäà òÿêðàð îëóíóðäóëàð. Âÿðÿãëÿðäÿ óçóíóçàäû èçàùëàð âÿ ãàðøûëûãëû âàðèàíòëàð äà ðàñò ýÿëèðäè. Àõûðûíúû ñÿùèôÿíèí ñîíóíäà ñÿëèãÿëè õÿòòëÿ éàçûëìûø òÿçÿ áèð úöìëÿ âàðäû: “×îõ ñåâèìëè Æàííàì, áó ýöí éåíè èë áàéðàìûäûð.... Äàùà àøàüûäà èñÿ äÿôÿëÿðëÿ äÿéèøäèðèëìèø úöìëÿíèí ñîíóíúó âàðèàíòû õöñóñè ñÿëèãÿ èëÿ êþ÷öðöëìöøäö. Ãðàí “îõóéóí äåéÿðÿê òÿ’êèä åäèðäè. Ðéþ îõóìàëû îëäó:


85

–Ýþçÿë áèð ìàé ñÿùÿðè, øóõ ãàìÿòëè áèð àìàçîí ãûçû éàðàøûãëû àìàçîí àòûíà ìèíèá Ìåøÿíèí ýöë-÷è÷ÿéÿ ãÿðã îëìóø õèéàáàíëàðû èëÿ ýÿçèíèðäè... –Ùÿ, íåúÿ ÷ûõûá? –äåéÿ Ãðàí ùÿðàðÿò è÷èíäÿ ñîðóøäó. Ðéþ áàøûíû ãàëäûðìàäû. Ãðàí ùÿéÿúàíëà äåäè: –Åù! Áèëèðÿì. Áèëèðÿì êè, “ýþçÿë ñþçö äöç ñå÷èëìÿéèá. Ðéþ ÿëèíè îíóí ÿëèíèí öñòöíÿ ãîéäó. Ãðàí äåéèíäè: –Ýåúäèð, ùÿêèì, äöçÿëèøÿ âàõòûì ÷àòìàéàúàã... Ãðàí ÷ÿòèíëèêëÿ íÿôÿñ àëûðäû âÿ ãÿôèëäÿí ãûøãûðäû: –Éàíäûðûí îíó! Ðéþ òÿðÿääöä åäèðäè. Ãðàí èñÿ þç ÿìðèíè åëÿ ùÿéÿúàíëà âÿ åëÿ áÿðêäÿí òÿêðàð åëÿäè êè, Ðéþ âÿðÿãëÿðè àçàúûã êþçÿðÿí ñîáàéà àòìàëû îëäó. Îòàüà èøûã âÿ úöç’è áèð èñòèëèê éàéûëäû. Ùÿêèì Ãðàíà òÿðÿô ãàéûäàíäà î öçöíö ÷åâèðèá ñóñìóøäó. Òàðó ëàãåéä àäàìëàð êèìè ïÿíúÿðÿ ãàðøûñûíäà äóðóá ÷þëÿ áàõûðäû. Ðéþ Ãðàíà ñåðóì èéíÿñè âóðàíäàí ñîíðà äîñòóíà ïû÷ûëäàäû êè, Ãðàí ñÿùÿðÿ ÷ûõìàç. Òàðó õÿñòÿíèí éàíûíäà ãàëìàã èñòÿäèéèíè áèëäèðäè âÿ Ðéþ ðàçûëàøäû. Áöòöí ýåúÿíè Ðéþ Ãðàíûí þëÿ áèëÿúÿéè ùàãäà ôèêèðëÿøèðäè. Àììà åðòÿñè ýöí ñÿùÿð ýÿëÿíäÿ ýþðäö êè, Ãðàí ÷àðïàéûäà îòóðóá Òàðó èëÿ ñþùáÿò åëÿéèð. Ãûçäûðìàñû éîõ èäè. Öìóìè çÿèôëèê ÿëàìÿòëÿðèíäÿí áàøãà ùå÷ íÿ äóéóëìóðäó. Î ùÿêèìÿ äåäè: –Åù, ùÿêèì, äöíÿí íàùàã èø ýþðäöì. Àììà éåíÿ éàçàúàüàì. Ùàìûñû éàäûìäà ãàëûá. Ðéþ Òàðóéà àñòàúà äåäè: –Ýþçëÿéÿê, ýþðÿê íÿ îëóð. Ýöíîðòàéàúàí áèð äÿéèøèêëèê äóéóëìàäû. Àõøàì äöøÿíäÿ èñÿ Ãðàíûí õèëàñ îëäóüóíà èíàíìàüà áàøëàäûëàð. Ðéþ áó ñàüàëìàíûí ñÿáÿáèíè àíëàéà áèëìèðäè. Åëÿ ùÿìèí ýöíëÿð Ðéþíöí ãÿáóëóíà áàøãà áèð õÿñòÿ äÿ ýÿòèðìèøäèëÿð. Ðéþ ùÿìÿí õÿñòÿíèí âÿçèééÿòèíèí öìèäñèç îëäóüóíó ýþðöá îíó èçîëéàòîðà ãîéìóøäó. Õÿñòÿ ãûç ãûçäûðìà è÷èíäÿ éàíûðäû âÿ àü úèéÿð òàóíóíà òóòóëäóüóíà øöáùÿ ãàëìàìûøäû. Åðòÿñè ýöí ñÿùÿð îíóí äà ãûçäûðìàñû äöøìöøäö âÿ ùÿêèì áó ùàëû äà þëöìãàáàüû ìöâÿããÿòè äèð÷ÿëìÿ ùåñàá åëÿìèøäè. Ýöíîðòàéàúàí ãûçûí âÿçèééÿòè äÿéèøìÿìèøäè. Àõøàì ãûçäûðìà àçàúûã ãàëõñà äà åðòÿñè ýöí ñÿùÿð ãûçäûðìàäàí ÿñÿð-ÿëàìÿò éîõ èäè. Õÿñòÿ ãûç çÿèôëÿñÿ äÿ ñÿðáÿñò íÿôÿñ àëûðäû. Ðéþ Òàðóéà äåìèøäè êè, áó ãûçûí ñàüàëìàüû òàóí åïèäåìèéàñûíäà ãÿðèáÿ áèð èñòèñíàäûð. Àììà åëÿ ùÿìÿí ùÿôòÿ ÿðçèíäÿ Ðéþíöí õÿñòÿõàíàñûíäà äþðä íÿôÿðèí áåëÿúÿ ñàüàëäûüû ìöøàùèäÿ îëóíäó. Ùÿìÿí ùÿôòÿíèí ñîíóíäà Ðéþ èëÿ Òàðó ñèíÿýèð ãîúàéà áàø ÷ÿêìÿéÿ ýåòìèøäèëÿð. Ãîúà îíëàðû ýþðÿí êèìè ùÿéÿúàíëà ùöòöëÿìÿéÿ áàøëàäû: –Ùÿ, ýþðöðñöíöç, éåíÿ ãà÷ûøìàüà áàøëàéûáëàð. –Êèì àõû? –Ñè÷îâóëëàð! Àïðåë àéûíäàí áÿðè øÿùÿðäÿ áèð äÿôÿ äÿ îëñà ñè÷îâóë ýþðöíìÿìèøäè. –Éÿíè òÿçÿäÿí áàøëàéàúàã ýþðÿñÿí? –äåéÿ Òàðó öçöíö Ðéþéÿ ÷åâèðäè. Ãîúà ÿëëÿðèíè îâóøäóðà-îâóøäóðà äåäè: –Åù, îíëàðûí íåúÿ ãà÷ûøäûüûíû ýþðìÿê ýÿðÿêäèð! Àäàìà ëÿççÿò âåðèð! Ãîúàíûí þçö êö÷ÿ ãàïûñûíäàí ùÿéÿòÿ èêè ñè÷îâóë ýÿëäèéèíè ýþðìöøäö. Ãîíøóëàð äà ùÿéÿòëÿðèíäÿ ñè÷îâóë ýþðìöøäöëÿð. Àéëàðäàí áÿðè áîø ãàëìûø äàìëàðäà éåíÿ ñè÷îâóëëàðûí ãà÷ûøìàñû åøèäèëèðäè. Ñîíðàëàð ùÿôòÿíèí ÿââÿëèíäÿ ÷àï îëóíìóø ñòàòèñòèêà ìÿ’ëóìàòà áàõàíäà Ðéþ ýþðäö êè, þëÿíëÿðèí ñàéû àçàëûá. Y Õÿñòÿëèéèí ãÿôèëäÿí áåëÿ éóìøàëìàñû ýþçëÿíèëìÿç îëäóüóíà úàìààò ùÿëÿ ñåâèíìÿéÿ òÿëÿñìèðäè. Êå÷ÿí àéëàð îíëàð àçàäëûã àðçóñó èëÿ éàíà-éàíà ñÿáèðëè îëìàüû äà þéðÿíìèøäèëÿð âÿ õÿñòÿëèéèí éàõûí âàõòäà êÿñèëÿúÿéèíÿ öìèäëÿðè àç èäè. Àììà ùÿð ùàëäà áó éåíè õÿáÿð àüûçäàíàüûçà êå÷èá àäàìëàðûí ãÿëáèíäÿ öìèä èøûüû éàíäûðìàüà áàøëàìûøäû. ãàëàí áöòöí èøëÿð èêèíúè ïëàíà êå÷ìèøäè. Õÿñòÿëèéèí òÿçÿ ãóðáàíëàðûíà ÷îõ ÿùÿìèééÿò âåðèëìèðäè; ÿñàñ ìÿñÿëÿ áó èäè êè, þëÿíëÿðèí öìóìè ñàéû àçàëûðäû. Ñàüàëìà äþâðöíöí éàõûíëàøäûüûíà öìèäèí àðòäûüû ùÿì äÿ îíäàí áèëèíèðäè êè, àäàìëàð þç àðàëàðûíäà äàíûøàíäà ñþçàðàñû åøèòäèðìÿéÿ áàøëàìûøäûëàð êè, òàóíäàí ñîíðà øÿùÿðäÿ âÿçèééÿò ÿââÿëêè ãàéäàñûíà äöøÿ áèëÿð. Àììà ùàìû áåëÿ áèð ôèêèðëÿ ðàçû èäè êè, ÿââÿëêè ðàùàòëûãëàð áèðäÿí-áèðÿ áÿðïà îëóíìàéàúàã, ÷öíêè ãóðóá-éàðàòìàã âóðóá-äàüûòìàãäàí ÷ÿòèíäèð. Ùÿð ùàëäà öìèä åäèðäèëÿð êè, ÿðçàã ìÿñÿëÿñè áèð àç éàõøûëàøà áèëÿð âÿ úàìààò ÿí àüûð ïðîáëåìäÿí éàõà ãóðòàðàð. Öìèä èøûüûíûí


86

àðòäûüû âàõòäà áåëÿ àäàìëàð àðõàéûíëàøà áèëìèð, þë÷öá-áè÷èð âÿ äåéèðäèëÿð êè, õèëàñà öìèä âàðñà äà ùÿëÿ ñàáàùêû ýöíö õèëàñ ýöíö ñàéìàã îëìàç. Åëÿ äîüðóäàí äà òàóí áèð ýöí ñîíðà éîõà ÷ûõìàäû, àìììà õÿñòÿëèéèí àçàëìàñû úàìààòûí ýþçëÿäèéèíäÿí äÿ àðòûã íÿçÿðÿ ÷àðïûðäû. Éàíâàðûí èëê ýöíëÿðèíäÿí åëÿ áÿðê ñîéóã äöøäö êè, åëÿ áèë øÿùÿðèí öçÿðèíäÿ ùàâà äîíóá äóðìóøäó. Ñÿìà ùå÷ âàõò áåëÿ ìàâè ýþðöíìÿìèøäè. Ýöíëÿð áîéó ñÿìàäà êè÷èúèê äÿ îëñà áèð ëÿêÿ ýþðöíìöðäö. Ùàâàíûí áåëÿ òÿìèç áèð âàõòûíäà òàóí ö÷úÿ ùÿôòÿéÿ çÿèôëÿéèá öçöëäö, ñàéû ýöíäÿí-ýöíÿ àçàëàí òàáóòëàðà ñûüûíäû. Áèð íå÷ÿ àéäàí áÿðè òîïëàäûüû ãöââÿíè òàóí áèð íå÷ÿ ýöíäÿ èòèðäè. Î, Ðéþíöí õÿñòÿëÿðèíäÿí Ãðàí âÿ ýÿíú ãûçû ÿôâ åòäèéè êèìè áàøàãàëàðûíà äà ýöçÿøòÿ ýåòäè, áÿ’çè ìÿùÿëëÿëÿðäÿí òàìàì ÷ÿêèëäè. Ùÿôòÿíèí èëê ýöíö õÿñòÿëÿíÿíëÿðäÿí ùàìûñû ùÿëàê îëñà äà èêè ýöí ñîíðà õÿñòÿëÿíÿíëÿðèí àç ãàëà ùàìûñû ñàüàëìûøäû. Õÿñòÿëèéèí áåëÿúÿ ýåðèëÿäèéèíè ýþðÿíäÿ àäàì ôèêèðëÿøèðäè êè, î éîðóëóá ÿëäÿí äöøöá, òàãÿòè êÿñèëèá, ðèéàçè ùåñàáëàìà öçðÿ èíêèøàô åäÿí ÿââÿëêè ñöð’ÿòèíè èòèðèá. Êàñòåëèí Ñåðóì èéíÿñè èíäèéÿ ãÿäÿð áèð õåéèð âåðìÿìèøäèñÿ äÿ ùÿìÿí ýöíëÿð ìþ’úöçÿ ýþñòÿðèðäè. Áàøãà ùÿêèìëÿðèí äÿ ÿââÿëëÿð íÿòèúÿ âåðìÿéÿí ñûíàãëàðû èíäè óüóðëàð ãàçûíûðäûëàð. Åëÿ áèë õÿñòÿëèéèí þçö èíäè õÿñòÿëèéÿ òóòóëóá çÿèôëÿìèø, ÿââÿëëÿð äÿô åòäèéè ùöúóìëàðûí ãàðøûñûíäà àúèçëÿøìèøäè. Àììà î ùÿðäÿí þçöíÿ ýÿëèð, ñàüàëàúàüûíà öìèäè îëàí ö÷-äþðä õÿñòÿíè áèðäÿí ùÿëàê åäèðäè. Ñîí êîð-êîðàíÿ ùöúóìëàðûí ãóðáàíëàðû áÿõòè ýÿòèðìÿéÿíëÿð èäè. Ìöñòÿíòèã Îòîí äà áåëÿëÿðèíèí ñûðàñûíà äöøäö. Îíó êàðàíòèí äöøÿðýÿñèíäÿí ÷ûõàðàðêÿí Ãðàí äåäè êè, áó êèøèíèí áÿõòè ýÿòèðìÿéèá, àììà àíëàìàã îëìóðäó êè, Ãðàí ìöñòÿíòèãèí þëöìöíÿ, éàõóä ùÿéàòûíà ùåéôñèëÿíèðäè. Öìóìèééÿòëÿ ýþòöðÿíäÿ åïèäåìèéàíûí çÿèôëèéè à÷ûãúà äóéóëóðäó. Øÿùÿð ðÿùáÿðëèéè èëê ýöíëÿð ãÿëÿáÿ òÿáèëèíè ÷àëìàüà úÿñàðÿò åòìÿñÿ äÿ àç ñîíðà àðõàéûíëàøûá ìÿ’ëóìàò éàçäû êè, õÿñòÿëèê öçÿðèíäÿ ãÿëÿáÿ ÷àëûíûá âÿ åïèäåìèéà þç ìþâãåéèíè èòèðèð. ßñëèíÿ ãàëñà áèëìÿê îëìóðäó ãÿëÿáÿ ñþçöíö èøëÿòìÿéèíÿ äÿéÿð éîõñà éîõ. Áèðúÿ øåé ìÿ’ëóì èäè êè, õÿñòÿëèê ýÿëäèéè êèìè äÿ ÷ÿêèëèá ýåäèðäè. Õÿñòÿëèéÿ ãàðøû àïàðûëàí ìöáàðèçÿäÿ ùå÷ íÿ äÿéèøìÿìèøäè. ßââÿëëÿð áèð íÿòèúÿ âåðìÿéÿí áó ìöáàðèçÿ áó ýöí óüóðëó ñàéûëûðäû. Áåëÿ áèð òÿñÿââöð éàðàíûðäû êè, õÿñòÿëèéèí þçö éîðóëóá, éàõóä ìÿãñÿäèíÿ íàèë îëàíäàí ñîíðà ýåðè ÷ÿêèëèðäè. Áèð ñþçëÿ î þç èøèíè ýþðìöøäö. Àäàìà åëÿ ýÿëèðäè êè, øÿùÿðäÿ ùå÷ íÿ äÿéèøìÿéèá. ßââÿëêè êèìè ñàêèò ýþðöíÿí êö÷ÿëÿðÿ àõøàì äöøÿíäÿ åëÿ ÿââÿëêè àäàìëàð àõûøûðäûëàð. Êèíîòåàòðëàð âÿ êàôåëÿð äÿ åëÿ ÿââÿëêè êèìè èøëÿéèðäèëÿð. Àäàìëàðà éàõûíäàí áàõàíäà äóéìàã îëàðäû êè, ñèôÿòëÿðäÿêè ýÿðýèíëèê íèñáÿòÿí àçàëûá âÿ ùÿðäÿí ýöëöìñÿéÿíëÿð äÿ ðàñò ýÿëèð. Áåëÿëÿðèíè ýþðÿíäÿ éàäà äöøöðäö êè, ÿââÿëëÿð ýöëöìñÿéÿí àäàì ýþðìÿê ÷ÿòèí ìÿñÿëÿ èäè. Áåëÿ òÿñÿââöð éàðàíûðäû êè, àéëàðäàí áÿðè øÿùÿðèí öçÿðèíÿ ñàëûíìûø ãàëûí þðòöêäÿ äÿëèê à÷ûëûá âÿ ùÿð ùÿôòÿíèí ÿââÿëèíäÿ ðàäèî âàñèòÿñèëÿ âåðèëÿí ñòàòèñòèê ìÿ’ëóìàòëàð ñöáóò åäèðäè êè, ùÿìÿí äÿëèê ýåòäèêúÿ ýåíèøëÿíèð, ðàùàò íÿôÿñ àëìàã èìêàíû éàðàíûð. Åëÿ áóíóí þçö äÿ áèð éöíýöëëöê èäè. ßââÿëëÿð øÿùÿðäÿí ãàòàð ÷ûõìàñû, ëèìàíà ýÿìè ýÿëìÿñè, éàõóä àâòîìîáèëëÿðèí èøëÿìÿñèíÿ èúàçÿ âåðèëÿúÿéè õÿáÿðëÿðè øöáùÿ èëÿ ãàðøûëàíûðäû. Èíäè èñÿ éàíâàðûí îðòàñûíäà éàéûëàí áó éåíè õÿáÿðëÿð ùå÷ êèìäÿ úèääè òÿÿúúöá äîüóðìóðäó. Ùÿëÿ áó äà àç èäè. Àììà áó úÿùÿòëÿðèí ùàìûñû áèð éåðäÿ áþéöê öìèä èøûüûíà äþíìÿéÿ áàøëàìûøäû. Òàóíóí ùþêìðàíëûüûíà ñîí ãîéóëóðäó. Áöòöí áó äÿéèøèêëèéÿ áàõìàéàðàã éàíâàð àéûíäà ÿùàëèíèí ùÿðÿêÿòëÿðèíäÿ ãÿðèáÿ óéüóíñóçëóãëàð äóéóëóðäó. Úîøüóíëóãëà äöøêöíëöéöí ãàðûøûã äöøäöéö áèð äþâð éàðàíìûøäû. Õÿñòÿëèéèí àçàëäûüû ùàãäà õîø õÿáÿðëÿð éàéûëäûüû âàõò áåëÿ øÿùÿðäÿí ãà÷ìàüà ÷àëûøàíëàð âàðäû. Áó ÿùâàëàò øÿùÿðè ðÿùáÿðÿëðèíè äÿ, êåøèê õèäìÿò÷èëÿðèíè äÿ ìàò ãîéìóøäó, ÷öíêè ãà÷ìàã úÿùäëÿðèíèí ÷îõó óüóðëà áàøà ÷àòûðäû. Àììà ÿñëèíäÿ áåëÿ áèð âàõòäà ãà÷ìàüà ÷àëûøàíëàð òÿáèè ùèññëÿðèí òÿ’ñèðè àëòûíäà ùÿðÿêÿò åäèðäèëÿð. Áÿ’çèëÿðè òàóí äþâðöíäÿ éàðàíìûø öìèäñèçëèéèí êþëýÿñèíäÿí ÷ûõà áèëìèðäè. Ùÿëÿ îíëàðûí öçÿðèíÿ öìèä èøûüû äöøìÿìèøäè. Òàóí äþâðö ãóðòàðñà äà îíëàð ùÿìÿí äþâðöí ãàíóíëàðû èëÿ éàøàéûðäûëàð, äÿéèøèêëèéèí ñöð'ÿòè èëÿ àéàãëàøà áèëìèðäèëÿð. Áàøãàëàðû èñÿ ÿêñèíÿ, ñåâèíúäÿí åëÿ úîøìóøäóëàð êè, þçëÿðèíè ÿëÿ àëà áèëìèðäèëÿð. Áåëÿëÿðè ýöíöí ÷îõ ùèññÿñèíè åâäÿ êå÷èðèð, óçóí ìöääÿò àéðû äöøäöêëÿðè ÿçèçëÿðè èëÿ ýþðöø öìèäè éàðàíäûüû áèð âàõòäà òàóíóí ñîí ãóðáàíûíà äþíìÿêäÿí, àüûð úÿôàíûí ñÿôàñûíäàí ìÿðùóì îëìàãäàí ÷ÿêèíèðäèëÿð. Àéëàð áîéó àéðûëûã âÿ öìèäñèçëèê è÷èíäÿ éàøàìûø áó àäàìëàðûí òÿìêèíèíè þëöì ùÿäÿñè ïîçà áèëìÿìèøäèñÿ äÿ ÷ûëüûí áèð öìèä èøûüû îíëàðû ÷àø-áàø ñàëìûøäû. Áåëÿëÿðè êîð-êîðàíÿ òÿëÿñèð, ñàüàëìàíûí òÿáèè äàâàìûíäàí áèð àäääûì èðÿëè äöøìÿê èñòÿéèðäèëÿð. Àììà åéíè âàõòäà õîø ÿëàìÿòëÿð äÿ íÿçÿðÿ ÷àðïìàüà áàøëàìûøäû. Ãèéìÿòëÿðèí ãÿôèëäÿí àøàüû äöøìÿñè õîø ÿëàìÿò èäè. Èãòèñàäè ìÿ’íàäà áó ÿëàìÿòè èçàù åòìÿê ÷ÿòèí èäè. ×öíêè, ÿââÿëêè ÷ÿòèíëèêëÿð ùÿëÿ äÿéèøìÿìèøäè, øÿùÿðèí ÷ûõûø éîëëàðûíäà êàðàíòèí ãàéäàëàðû äàâàì


87

åäèð, ýÿòèðèëÿí ÿðçàüûí äà ìèãäàðû àðòìàìûøäû. ßñàñ ìÿñÿëÿ ìÿ’íÿâè ðàùàòëûüûí áÿðïàñûíäà èäè. Òàóí ýåðè ÷ÿêèëäèêúÿ ðàùàòëûã àðòûðäû. ßââÿëëÿð äÿñòÿ ùàëûíäà éàøàìûø, õÿñòÿëèéÿ ýþðÿ àéðûëìûø úÿìèééÿòëÿð äÿ úàíëàíìàüà áàøëàìûøäû. Øÿùÿðäÿêè èêè äèíè ìÿêòÿá ôÿàëèééÿòÿ áàøëàìàüà ùàçûðëàøûðäû. Ùÿðá÷èëÿð äÿ áîø ãàëìûø ãàçàðìàëàðûíà òîïëàíìàüà, àäÿòè ãàðíèçîí ùÿéàòûíà êå÷ìÿéÿ áàøëàìûøäûëàð. Áóíëàð õûðäà ÿëàìÿò ñàéûëñàëàð äà áþéöê ÿùÿìèééÿò êÿñá åäèðäèëÿð. Éàíâàðûí 25-íÿ êèìè ÿùàëè ýèçëè ñåâèíú è÷èíäÿ éàøàäû. Åëÿ ùÿìÿí ùÿôòÿ þëÿíëÿðèí ñàéû åëÿ àçàëäû êè, ïðåôåêò èäàðÿñè åïèäåìèéàíûí êÿñèëìÿñè ùàãäà ðÿñìè ìÿ’ëóìàò âåðäè. Ìÿ’ëóìàòäà åéíè âàõòäà áèëäèðèëèðäè êè, øÿùÿð äàðâàçàëàðû ùÿëÿ èêè ùÿôòÿ áàüëû ãàëàúàã âÿ ïðîôèëàêòèê òÿäáèðëÿð áèð àé äàâàì åòäèðèëÿúÿê. Ìÿ’ëóì ìÿñÿëÿäèð êè, áåëÿ åùòèéàò òÿäáèðëÿðè ùå÷ êèìè íàðàçû ñàëìàçäû. Áåëÿ áèð øÿðò äÿ èðÿëè ñöðöëìöøäö êè, ÿýÿð ùÿìÿí äþâðäÿ þëÿíëÿðèí ñàéû àðòñà ÿââÿëêè ãàíóíëàð þç ãöââÿñèíäÿ ãàëàúàã. Àììà ùàìû ÿìèí èäè êè, âÿçèééÿò ýåòäèêúÿ éàõøûëàøûð âÿ éàíâàðûí 25-äÿ àõøàì öñòö øÿùÿðè áàéðàì îâãàòû áöðöäö. Øÿùÿðäÿêè øÿíëèêëÿ ùÿìðÿ’é îëäóüóíó áèëäèðìÿê ö÷öí ïðåôåêò èäàðÿñè êö÷ÿ èøûãëàðûíûí õÿñòÿëèêäÿí ÿââÿëêè êèìè ýóð éàíäûðûëìàñû ùàãäà ýþòÿðèø âåðäè. Áöòöí øÿùÿðäÿ ÷èë÷ûðàãëàð éàíäû, úàìààòûí ÷îõó õîø îâãàòëà ñÿðèí ãûø àõøàìûíäà ýÿçèíòèéÿ ÷ûõäû. Àììà ñÿñ-êöéëö êö÷ÿëÿðäÿ ãàïû-ïÿíúÿðÿñèíè áàüëàéûá éàñ ñàõëàéàíëàð äà àç äåéèëäè. Ùÿð ùàëäà éàñ ñàõëàéàíëàðûí þçëÿðè äÿ ãàëàí ãîùóìëàðûíûí âÿ þçëÿðèíèí þëöì ùÿäÿñèíäÿí óçàãëàøäûãëàðûíû ùèññ åäèá àðõàéûí íÿôÿñ àëìàüà áàøëàìûøäûëàð. Áó øÿíëèêëÿðÿ òàìàì áèýàíÿ ãàëàíëàð èñÿ ùÿëÿ õÿñòÿõàíàäà àüûð õÿñòÿñè îëàíëàð âÿ êàðàíòèí åâèíäÿ ùÿéÿúàíëû ýöíëÿðè ñàéàíëàð èäè. Îíëàðûí äà ãÿëáèíäÿ àçàúûã öìèä îéàíìûøäû, àììà áó ùÿëÿ ùÿéàò öìèäè äåéèëäè âÿ øÿùÿðäÿ úàíëàíàí ùÿéàò åøãè îíëàðûí èçòèðàáûíû äàùà äà àðòûðûðäû. Áèð íå÷ÿ àäàìûí èçòèðàáû ãàëàíëàðûí öìèä èøûüûíû ñþíäöðÿ áèëìÿçäè, òàóí ùÿëÿ òÿñëèì îëìàìûøäû âÿ îíóí ãóðòàðìàñûíà ñöáóò ýÿðÿê èäè. Àììà ÿñàñ êöòëÿ áèð íå÷ÿ ùÿôòÿ ÿââÿëäÿí ãàòàðëàðûí ôèò ÷àëàðàã øÿùÿðäÿí óçàã éîëëàðà öç òóòìàñûíû, ýÿìèëÿðèí ñóëàðû éàðà-éàðà ëèìàíà éàõûíëàøìàñûíû òÿñÿââöð åòìÿéÿ áàøëàìûøäû. Áÿëêÿ äÿ áèð ýöí ñîíðà åùòèðàñëàð ñîéóéàúàã âÿ øöáùÿëÿð àðòàúàãäû. Àììà ùÿìÿí ýöí úàìààò ñàêèò âÿ íèñýèëëè ìÿíçèëëÿðèíäÿí ÷ûõûá êö÷ÿëÿðÿ éàéûëûð, þçëÿðèíèí ñàü ãàëìàëàðûíû áàéðàì åäèðäèëÿð. Ùÿìÿí àõøàì Òàðó, Ðéþ, Ðàìáåð âÿ áàøãàëàðû äà ýÿçèíìÿéÿ ÷ûõìûøäûëàð âÿ áàøãàëàðûíäàí àç ñåâèíìèðäèëÿð. Òàðó èëÿ Ðéþ áóëâàðäàí ãàéûäàíäàí õåéëè ñîíðà äà êö÷ÿëÿðäÿ øÿíëÿíÿíëÿðèí ñÿñèíè åøèäèð, åéíè çàìàíäà áàüëû ïÿíúÿðÿëÿð àðõàñûíäà ìàòÿì ñàõëàéàíëàðûí äà ÿçàáûíû äóéóðäóëàð. Øÿùÿð ùÿì ýöëöð, ùÿì äÿ àüëàéûðäû. Êö÷ÿëÿðäÿí áèðèíäÿ, øÿíëèéèí ýóð éåðèíäÿ Òàðó äàéàíäû. Öçáÿöçäÿêè ãàðàíëûã ñÿêèäÿ êè÷èê áèð êþëýÿ ãà÷ûðäû. Áó ãà÷àí ïèøèê èäè, éàçäàí áÿðè îíëàð èëê äÿôÿ èäè êè, øÿùÿðäÿ ïèøèê ýþðöðäöëÿð. ïèøèê áèð àíëûã äàéàíûá åùòèéàòëà èðÿëè áàõäû, ïÿíúÿñèíè éàëàäû âÿ ñàü ãóëàüûíûí äèáèíè ãàøûäû, ñîíðà èñÿ ñÿññèçúÿ ãà÷ûá ãàðàíëûãäà éîõ îëäó. Òàðó ýöëöìÿñäè. Ïèøèêëÿðäÿí þòðö äàðûõìûø ãîúà äà éÿãèí ñåâèíÿúÿêäè. Òàóíóí éàâàø-éàâàø ÷ÿêèëèá þç ýèçëè éóâàñûíà ãàéûòäûüû áèð âàõòäà éàðàíìûø øÿðàèòäÿí íàðàçû îëàí äà òàïûëûðäû. Òàðóíóí ýöíäÿëèéèíäÿêè ãåéäÿ ýþðÿ âÿçèééÿòäÿí íàðàùàò îëàí àäàì Êîòàð èäè. Äöçöíÿ ãàëñà þëöìöí ñàéû àçàëìàüà áàøëàäûüû ýöíëÿðäÿí Òàðóíóí ýöíäÿëèéèíäÿ äÿ àíëàøûëìàç úÿùÿòëÿð äóéóëóðäó. Áÿëêÿ äÿ éîðóëìóøäó, ÷öíêè ùÿì õÿòòè ïèñ îõóíóðäó, ùÿì äÿ áèð ìþâçóíó òàìàìëàìàìûø áàøãà ìþâçóéà êå÷èðäè. Áèð éàíäàí äà èëê äÿôÿ èäè êè, îíóí ãåéäëÿðèíäÿ ãåéðè-äÿãèãëèê âÿ øÿõñè ìöëàùèçÿéÿ öñòöíëöê âåðèëìÿñè äóéóëóðäó. Êîòàðà ùÿñð åëÿäèéè óçóí áèð ãåéäè áàøà âóðìàìûø ïèøèêëÿðëÿ îéíàéàí ãîúà ùàãäà éàçìàüà áàøëàìûøäû. Òàðóíóí éàçäûüûíà ýþðÿ îíóí ãîúàéà îëàí ìàðàüûíà òàóí õÿëÿë ýÿòèðìÿìèøäè, õÿñòÿëèêäÿí ÿââÿëêè êèìè èíäè äÿ îíóíëà ìàðàãëàíûð, àììà èíäèêè ìàðàüû þç øÿõñè èñòÿéèíÿ äàùà ÷îõ õèäìÿò åäèðäè. Î ãîúàíû ýþðìÿéÿ ÷àëûøìûøäû. Éàíâàðûí 25-äÿí áèð íå÷ÿ ýöí ñîíðà êö÷ÿíèí òèíèíäÿ äóðóá îíóí áàëêîíóíó èçëÿìèøäè. Ïèøèêëÿð ÿââÿëêè êèìè êö÷ÿäÿ þçëÿðèíè ýöíÿ âåðèðäèëÿð, åëÿ áèë ýþðöøÿ ýÿëìèøäèëÿð. Àììà ùÿìèøÿêè âàõòäà ãîúàíûí áàëêîí ãàïûñû à÷ûëìàäû. Ñîíðàêû ýöíëÿð äÿ ãàïû áàüëû èäè. Òàðó ôèêèðëÿøìèøäè êè, ãîúà éà ðóùäàí äöøöá, éà äà þëöá. ßýÿð ðóùäàí äöøöáñÿ äåìÿëè òàóí îíà äà çÿðÿð âóðóá, ÿýÿð þëöáñÿ áó áàðÿäÿ äÿ ôèêèðëÿøìÿê ëàçûìäûð, áÿëêÿ î äà àñòìàëû ãîúà êèìè ýÿëÿúÿéè ýþðÿí ìöãÿääÿñëÿðäÿí èìèø. Òàðó áó ôèêèðäÿ äåéèëäè, àììà ýöìàí åäèðäè êè, áó ãîúàíûí ÿùâàëàòûíäà áèð “ãÿðèáÿëèê âàðìûø. Ýöíäÿëèêäÿ áåëÿ áèð ãåéä âàðäû: “Áÿëêÿ äÿ ùÿìÿí ÿùâàëàòäà ýÿëÿúÿéÿ åéùàì âóðàí áèð ÿëàìÿò âàðìûø. ßýÿð åëÿ èñÿ áóíó àíúàã ñàäÿ âÿ ýöíàùñûç áèð øåéòàí ÿìÿëè àäëàíäûðìàã îëàð. Ýöíäÿëèêäÿ Êîòàðà ùÿñð îëóíìóø ñÿòèðëÿðÿ ãàðûøìûø áàøãà ãåéäëÿð – ýàù òàóíäàí ñîíðà ùå÷ íÿ îëìàéûáìûø êèìè þç èøèíÿ ãóðøàíìûø Ãðàí ùàãäà, ýàù äà ùÿêèì Ðéþíöí àíàñû ùàãäà


88

éàçûëàð âàðäû. Ðéþíöí åâèíäÿ éàøàäûüû âàõò îíóí àíàñû èëÿ ãûññà ñþùáÿòëÿð, ãàðûíûí àäÿòëÿðè, òÿáÿññöìö, òàóí ùàãäà ôèêèðëÿðè äÿãèãëèêëÿ ãåéäÿ àëûíìûøäû. Òàðó ÿñàñÿí ìàäàì Ðéþíöí ñöêóòó, àäè úöìëÿëÿðëÿ ýåíèø ôèêèð ñþéëÿéÿ áèëìÿñè, ñàêèò êö÷ÿéÿ à÷ûëàí ïÿíúÿðÿ ãàðøûñûíäà äèíìÿçúÿ, ñààòëàðëà îòóðìàñû, ùàâà ãàðàëàíäà ïÿíúÿðÿ ãàðøûñûíäà àçàúûã ñåçèëÿí ìöëàéèì áèð êþëýÿéÿ äþíìÿñèíè òÿñâèð åäèðäè. Òàðó éàçûðäû êè, áó ãàðû áèð îòàãäàí áàøãàñûíà êå÷ÿðêÿí àéàüûûíí ñÿñè åøèäèëìèð, áèðóçÿ âåðìÿéÿ ÷àëûøìàäûüû òÿáèè õåéèðõàùëûüû ýþçëÿðèíäÿ äÿ, ñþçëÿðèíäÿ äàèì äóéóëóð, ÿí àüûð ñóàëà áåëÿ ÷îõ ôèêèðëÿøìÿäÿí àüûëëû úàâàá âåðèð âÿ íÿùàéÿò äèíìÿç áèð êþëýÿéÿ áÿíçÿéÿí áó ãàðû ùÿð úöð èøûãäàí íóðëó, òàóíóí þçöíäÿí äÿ ýöúëö áèð ìÿõëóã èäè. Òÿñâèðèí áó éåðèíäÿ Òàðóíóí õÿòòè òàìàì êîðëàíìûø, ñÿòèðëÿð ÿéèëìèøäè. ×ÿòèí îõóíàí áó ùèññÿíèí àõûðûíúû ñþçëÿðè îíóí þç øÿõñè ùèññëÿðèíèí áàøëàíüûúû èäè: “Ìÿí àíàìû äà áåëÿúÿ ñàêèò òÿáèÿòèíÿ ýþðÿ ñåâèðäèì âÿ ùÿìèøÿ îíó ýþðìÿéÿ ÷àëûøûðäûì. Þëöìöíäÿí ñÿêêèç èë êå÷ñÿ äÿ ùÿëÿ þëäöéöíÿ èíàíà áèëìèðÿì. Î ñàäÿúÿ îëàðàã ÿââÿëêèíäÿí äÿ ýþðöíìÿç îëóá. Áèð äÿôÿ ýþðöøöíÿ ýÿëÿíäÿ ýþðäöì êè, éîõ îëóá, âÿññÿëàì. Èíäè äÿ Êîòàð ùàãäà ãåéäëÿðÿ íÿçÿð ñàëàã. Þëÿíëÿðèí ñàéû àçàëìàüà áàøëàéàíäàí î ìöõòÿëèô áÿùàíÿëÿðëÿ òåç-òåç Ðéþíöí éàíûíà ýÿëèðìèø. Àììà ÿñëèíäÿ ùÿð äÿôÿ åïèäåìèéàíûí âÿçèééÿòè ùàãäà ñóàë âåðèðìèø: “Ñèçúÿ õÿñòÿëèê åëÿ-áåëÿ, ãÿôèëäÿí êÿñèëÿ áèëÿð? Þçö õÿñòÿëèéèí áåëÿ òåçëèêëÿ ãóðòàðàúàüûíà èíàíìûðìûø. Àììà ýöíö-ýöíäÿí èíàìñûçëûã àçàëûðìûø. Éàíâàðûí îðòàëàðûíäà Ðéþ Êîòàðûí íþâáÿòè ñóàëûíà îïòèìèñò úàâàá âåðèá. Ùÿð äÿôÿ áåëÿ úàâàáëàð àëàíäà Êîòàð ñåâèíìÿêäÿíñÿ ìöõòÿëèô ùàëëàðà äöøöð, îâãàòû ýåòäèêúÿ äàùà äà êîðëàíûðìûø. Áèð ýöí ùÿêèì ñþéëÿéèá êè, âÿçèééÿò éàõøûëàøñà äà ùÿëÿ ñåâèíèá àðõàéûíëàøìàüà äÿéìÿç. Îíäà Êîòàð ñîðóøóá: –Éÿíè äåìÿê èñòÿéèðñèíèç êè, õÿñòÿëèê éåíèäÿí ýöúëÿíÿ áèëÿð? –Áÿëè, åëÿ äÿ îëà áèëÿð, ÿêñèíÿ äÿ, ñàüàëìà ïðîñåñè äÿ ýöúëÿíÿ áèëÿð. Ùàìûíû íàðàùàò åäÿí áó èíàìñûçëûã Êîòàðû åëÿ áèë ñåâèíäèðìèøäè. Î Òàðóíóí ýþçö ãàáàüûíäàúà ìÿùÿëëÿ òàúèðëÿðè èëÿ ñþùáÿòÿ ýèðèøèá Ðéþíöí ñþçëÿðèíäÿêè èíàìñûçëûüû òÿáëèü åòìÿéÿ áàøëàéûá. Áó ìþâçóäà òÿáëèüàò àïàðìàã ÷ÿòèí èø äåéèëäè. ×öíêè èëê ñåâèíú ýöíëÿðèíäÿí ñîíðà ÷îõëàðûíûí ãÿëáèíÿ íèýàðàí÷ûëûã ÷þêìöøäö âÿ øÿùÿð ðÿùáÿðëèéèíèí òÿéèí åòäèéè õèëàñ ýöíöíÿ ãÿäÿð ñàü ãàëàúàüûíà øöáùÿ åäèðäèëÿð. Åëÿ áó íèýàðàí÷ûëûã äà Êîòàðà àðõàéûíëûã âåðèðäè. Áÿ’çÿí î ðóùäàí äöøöá Òàðóéà äåéèðäè: “Áÿëè, ÿââÿë-àõûð äàðâàçàëàð à÷ûëàúàã. Îíäà áöòöí òàíûøëàð ìÿíäÿí öç äþíäÿðÿúÿêëÿð! Éàíâàðûí 25-íÿ êèìè îíóí õàñèééÿòèíäÿêè äÿéèøèêëèêëÿðè ùàìû äóéìóøäó. Ýöíëÿðëÿ ÷àëûøûá ìÿùÿëëÿ úàìààòû èëÿ éàðàòäûüû ìöíàñèáÿò âÿ ÿëàãÿëÿðè êÿñìèøäè. Î, éàâàø-éàâàø þç åâèíÿ ÷ÿêèëèð, úàìààòëà ýþðöøìÿìÿéÿ àëûøûðäû. Èíäè íÿ ðåñòîðàíà, íÿ òåàòðà, íÿ äÿ õîøëàäûüû êàôåëÿðÿ ýåäèðäè. Éåíèäÿí òÿíùàëûüà úóìñà äà åïèäåìèéàäàí ÿââÿëêè ùÿéàò òÿðçèíè òàïà áèëìèðäè. Åâäÿí ÷þëÿ ÷ûõìûð, éåìÿéèíè äÿ éàõûíëûãäàêû ðåñòîðàíäàí åâÿ ýÿòèçäèðèðäè. Áÿ’çÿí àõøàìëàð åâäÿí ÷ûõûð, õûðäà áàçàðëûã åäèð, äöêàíäàí ÷ûõàíäà äà êèìñÿñèç êö÷ÿëÿðÿ áóðóëóðäó. Áåëÿ âàõòëàðäà Òàðó èëÿ ðàñòëàøàíäà äà éàðûì÷ûã áèð-èêè êÿëìÿ êÿñèá àðàëàíûðäû. Áÿ’çÿí èñÿ ÿùâàëû äÿéèøèð, àäàìëàðëà ýþðöøöð, òàóí ùàãäà óçóí ñþùáÿòÿ ýèðèøèð, úàìààòûí ôèêðèíè þéðÿíìÿéÿ ÷àëûøûð, áöòöí àõøàìû àäàìëàð àðàñûíäà êå÷èðèðäè. Øÿùÿð ðÿùáÿðëÿðèíèí ðÿñìè å’ëàíûíäàí ñîíðà Êîòàð òàìàì éîõà ÷ûõûá. Èêè ýöí ñîíðà Òàðó îíó êö÷ÿëÿðäÿ âåéèëëÿíÿí ýþðöá. Òàðóäàí õàùèø åäèá êè, îíóíëà áèð àç ýÿçèíñèí. Èøäÿí éîðüóí ãàéûäàí Òàðó áèð àç òÿðÿääöä åäèá. Àììà Êîòàð ÿë ÷ÿêìÿéèá. Êîòàð ÷îõ ùÿéÿúàíëû èìèø, ÿëëÿðèíè îéíàäà-îéíàäà òÿëÿñèê âÿ óúàäàí äàíûøûðìûø. Òàðóäàí ñîðóøóá êè, øÿùÿð ðÿùáÿðëèéèíèí å’ëàíûíà ýþðÿ õÿñòÿëèéèí ãóðòàðìàñû õÿáÿðèíÿ èíàíûð éà éîõ. Òàðó äà úàâàá âåðèá êè, ðÿùáÿðëèéèí å’ëàíû áÿëàíûí ãóðòàðìàñû ö÷öí òàì çÿìàíÿò âåðÿ áèëìÿç, àììà ÿýÿð ýþçëÿíèëìÿç áèð ùàäèñÿ áàø âåðìÿñÿ õÿñòÿëèê ãóðòàðìàã öçðÿäèð. Êîòàð äåéèá: –Áÿëè, ýþçëÿíèëìÿç ùàäèñÿ áàø âåðìÿñÿ... Ýþçëÿíèëìÿç ùàäèñÿ èñÿ ùÿìèøÿ áàø âåðèð. Òàðó áèëäèðèá êè, åëÿ ðÿùáÿðëèê äÿ å’ëàí âåðÿíäÿ ýþçëÿíèëìÿç ùàäèñÿëÿðè íÿçÿðäÿ òóòäóüóíà øÿùÿð äàðâàçàëàðûíûí à÷ûëìàñûíû èêè ùÿôòÿ ëÿíýèäèá. Êîòàð èñÿ áåëÿ úàâàá âåðèá. –Åëÿ éàõøû êè, áåëÿ åäèáëÿð. Èøëÿð êè áåëÿ ýåäèð, îíëàðûí ñþçö áîø âÿ’äÿéÿ ÷åâðèëÿ áèëÿð. Òàðó îíóíëà ðàçûëàøûá, àììà áèëäèðèá êè, øÿùÿð äàðâàçàëàðûíûí âàõòûíäà à÷ûëàúàüûíà âÿ íîðìàë ùÿéàòûí áàøëàéàúàüûíà öìèä åäèð. –Éàõøû, ñèç íîðìàë ùÿéàòà ãàéûòìàüû íÿäÿ ýþðöðñöíöç? –äåéÿ Êîòàð ñîðóøóá. –Êèíîòåàòðà òÿçÿ ôèëìëÿðèí ýÿëìÿñèíäÿ, –äåéÿ Òàðó ýöëöìñÿéÿðÿê úàâàá âåðèá. Êîòàð èñÿ ýöëöìñÿìèðäè. Î áèëìÿê èñòÿéèðäè êè, ýþðÿñÿí øÿùÿðäÿ áèð äÿéèøèêëèê éàðàíàúàã, éîõñà ùÿð øåé ÿââÿëêè êèìè, éÿ’íè ùå÷ íÿ îëìàéûáìûø êèìè äàâàì åäÿúÿê. Òàðóíóí ôèêðèíúÿ òàóí øÿùÿðäÿ äÿéèøèêëèê åäÿúÿêäè äÿ, åòìÿéÿúÿêäè äÿ. Ìÿ’ëóì ìÿñÿëÿäèð êè, øÿùÿð ÿùàëèñèíèí ÿí áþéöê àðçóñó ùå÷ íÿ îëìàéûáìûø êèìè ÿââÿëêè ùÿéàòà ãàéûòìàãäûð. Áèð ìÿ’íàäà äîüðóäàí


89

äà äÿéèøèêëèê îëìàéàúàã, áàøãà áèð ìÿ’íàäà èñÿ àäàìëàð äÿéèøèêëèê èñòÿìÿñÿëÿð äÿ îíó äóéàúàãëàð, ùÿð øåéè óíóòìàã îëìóð, òàóíóí èçëÿðè ãàëàúàã, öçäÿ ãàëìàñà äà öðÿêëÿðäÿ ãàëàúàã. Êîòàð èñÿ úàâàá âåðèäè êè, îíó öðÿêëÿð ìàðàãëàíäûðìûð âÿ áóíà ëàï àç ÿùÿìèééÿò âåðèð. Îíó ìàðàãëàíäûðàí áóäóð êè, ýþðÿñÿí èäàðÿëÿðäÿ áèð äÿéèøèêëèê îëàúàã éîõñà åëÿ ÿââÿëêè êèìè èøëÿéÿúÿêëÿð. Òàðó úàâàá âåðäè êè, áó áàðÿäÿ áèð øåé áèëìèð. Àììà ýöìàí åäèð êè, åïèäåìèéà âàõòû ïîçóëìóø èäàðÿ èøëÿðè ãàéäàéà äöøöíúÿ õåéëè âàõò êå÷ÿúÿê, ùÿì äÿ òÿçÿ ïðîáëåìëÿð øÿðàèò éàðàäàúàã êè, èäàðÿëÿð þç èøëÿðèíäÿ äÿéèøèêëèê àïàðñûíëàð. –Ùÿ, äîüðóäóð, ýÿðÿê ùàìû þç èøèíäÿ äÿéèøèêëèê àïàðñûí, –äåéÿ Êîòàð úàâàá âåðäè. Îíëàð ýÿçèíÿ-ýÿçèíÿ ýÿëèá Êîòàðûí åâèíèí ãàðøûñûíà ÷ûõäûëàð. Êîòàð åëÿ ÿââÿëêè êèìè ùÿéÿúàíëû èäè, àììà îïòèìèñò ýþðöíìÿéÿ ÷àëûøûðäû. Øÿùÿðèí úàíëàíìàñû âÿ ùÿéàòûí éåíè ãàéäàëàð öçðÿ ãóðóëàúàüûíà öìèä åäèðäè. Òàðó äåäè: –Éàõøû, ùÿð ùàëäà ýöìàí åäèðÿì êè, ñèçèí äÿ èøèíèç éàõøû ãóðòàðàð. Àõû ÿñëèíäÿ èíäè éåíè áèð ùÿéàò áàøëàìàëûäûð. Îíëàð õóäàùàôèñëÿøìÿê ö÷öí áèð-áèðèíèí ÿëèíè ñûõäûëàð. Êîòàð ùÿéÿúàíëà äåäè: –Äîüðó äåéèðñèíèç, ùÿð øåéèí éåíèäÿí ãóðóëìàñû éàõøû îëàðäû. Åëÿ áó âàõò ãàðàíëûã òèíäÿí èêè íÿôÿð ÷ûõûá îíëàðà òÿðÿô ýÿëèðäè. Êîòàð íèýàðàí÷ûëûãëà áó àäàìëàðûí êèì îëäóüóíó áèëìÿê èñòÿäèéè âàõò îíëàð éàõûíëàøûá Êîòàðäàí àäûíûí Êîòàð îëóáîëìàäûüûíû ñîðóøäóëàð. Êîòàð äèêñèíèá è÷èíè ÷ÿêäè âÿ ýåðè ÷ÿêèëèá áèðúÿ àí è÷èíäÿ ãàðàíëûã êö÷ÿäÿ ýþçäÿí èòäè. Òÿÿúúöáäÿí êàðûõìûø Òàðó àç ñîíðà þçöíÿ ýÿëèá îíëàðûí Êîòàðû íÿ ö÷öí àõòàðäûãëàðûíû ñîðóøäó. Éöíýöë ýåéèíñÿëÿð äÿ ðÿñìè ýþðêÿìè îëàí áó àäàìëàð òÿìêèíëÿ úàâàá âåðäèëÿð êè, îíäàí áèð ñþç ñîðóøìàëû èäèëÿð. Ñîíðà èñÿ òÿëÿñìÿäÿí Êîòàðûí ãà÷äûüû ñÿìòÿ ýåòäèëÿð. Åâÿ ãàéûäàí êèìè Òàðó ùÿìÿí ÿùâàëàòû ýöíäÿëèéèíÿ êþ÷öðöá âÿ àõûðäà äà þç éîðüóíëóüó ùàãäà éàçûá (éîðüóíëóüó åëÿ õÿòòèíäÿí äÿ äóéóëóðäó). Î ùÿì äÿ ãåéä åäèá êè, ùÿëÿ ýþðöëÿñè èøè ÷îõäóð, àììà ùÿð ùàëäà ùàçûð îëìàüû äà âàúèáäèð âÿ þçöíöí ùàçûð îëóá-îëìàäûüûíû ýþòöðãîé åäèðäè. Ñîíðà î þçöíÿ áåëÿ úàâàá âåðèðäè: èíñàí þìðöíöí ýåúÿ âÿ ýöíäöçöíäÿ åëÿ áèð àí âàð êè, àäàìû ãîðõóéà ñàëûð âÿ èíñàí àíúàã ùÿìÿí àíäàí ãîðõóð. Áóíëàð Òàðóíóí ýöíäÿëèéèíèí ñîí ñþçëÿðè èäè. *** Èêè ýöí ñîíðà, øÿùÿð äàðâàçàëàðûíûí à÷ûëìàñûíà áèð íå÷ÿ ýöí ãàëìûø, ýöíîðòà ÷àüû åâÿ ãàéûäàðêÿí ùÿêèì Ðéþ þç-þçöíäÿí ñîðóøóðäó êè, ýþðÿñÿí ÷îõäàí ýþçëÿäèéè òåëåãðàìû áó ýöí àëàúàãìû? Ñîí ýöíëÿð èøè åïèäåìèéà ýöíëÿðèíäÿí àç îëìàñà äà ýåòäèêúÿ ýöúëÿíÿí àçàäëûã öìèäè úàíûíäàêû éîðüóíëóüó éîõà ÷ûõàðìûøäû. Èíäè î öìèäëÿ éàøàéûð, ôèêèðëÿøèð âÿ ñåâèíèðäè. Èíñàí äàèì þç àðçóëàðûíû áîüóá ýÿðýèí ùÿéàò ñöðÿ áèëìÿç. ßýÿð Ðéþíöí ýþçëÿäèéè òåëåãðàìäà äà øàä õÿáÿð ýÿëñÿ î éåíè ùÿéàòà áàøëàéà áèëÿðäè. Ðéþ ôèêèðëÿøèðäè êè, ùàìû éåíè áèð ùÿéàòà áàøëàìàëûäûð. Î õèäìÿò÷è îòàüûíûí ãàðøûñûíäàí êå÷èðäè. Éåíè åâ õèäìÿò÷èñè ÷ÿð÷èâÿéÿ ñþéêÿíèá äóðìóøäó âÿ Ðéþíö ýþðÿíäÿ ýöëöìñöíäö. Ïèëëÿêÿíè ãàëõàíäà ùÿêèì ýöçýöäÿ þçöíÿ áàõäû. Éîðüóíëóã âÿ ðàùàòñûçëûãäàí ðÿíýè ãà÷ìûøäû. Áÿëè, áó àíëàøûëìàçëûã ãóðòàðàí êèìè î éåíè ùÿéàòà áàøëàéàúàã, ùÿì äÿ áèð àç áÿõòè ýÿòèðñÿ... Î ãàïûíû à÷àí êèìè àíàñû ãàðøûñûíà ÷ûõûá áèëäèðäè êè, Òàðó õÿñòÿëÿíèá. Î ñÿùÿð ãàëõûá, èøÿ ýåòìÿéÿ ùàëû îëìàéûá, ãàéûäûá éåðèíÿ ýèðèá. Ìàäàì Ðéþ íèýàðàí èäè. Îüëó äåäè: –Áÿëêÿ äÿ úèääè áèð øåé éîõäóð. Òàðó ÷àðïàéûñûíäà óçàíìûøäû. Îíóí èðè áàøû éàñòûüà úóììóø, ÿçÿëÿëè ñèíÿñè éîðüàíûí àëòûíäà òåç-òåç ãàëõûá åíèðäè. Ãûçäûðìàñû âàðäû âÿ áàøû áÿðê àüðûéûðäû. Òàðó Ðéþéÿ äåäè êè, ÿëàìÿòëÿð òàóí ÿëàìÿòëÿðèíÿ îõøàéûð. Ùÿêèì îíó ìöàéèíÿ åäèá äåäè: –Éîõ, ùÿëÿëèê ïèñ ôèêðÿ äöøìÿéèíÿ äÿéìÿç. Òàðó ñóñóçëóãäàí éàíûðäû. Äÿùëèçäÿ ùÿêèì àíàñûíà äåäè êè, Òàðóíóí õÿñòÿëèéè òàóíà áÿíçÿéèð. Ãàðû àù ÷ÿêäè: –Àù, îëà áèëìÿç, àõû ýÿðÿê èíäè áåëÿ îëìàéàéäû! Ñîíðà î ÿëàâÿ åëÿäè: –Îíó åâëÿ ñàõëàéàã, Áåðíàð. Ðéþ áèð àç ôèêèðëÿøèá äåäè:


90

–Èõòèéàðûì éîõäóð. Àììà éàõûí âàõòäà äàðâàçàëàð à÷ûëàúàã. Ñÿíè éàäà ñàëñàì, þçöì èëê äÿôÿ ãàíóíó ïîçóá îíó åâäÿ ñàõëàðäûì. –Åëÿ èêèìèçè äÿ åâäÿ ñàõëà, Áåðíàð, –äåéÿ ãàðû èñðàð åëÿäè. Àõû ìÿíÿ òÿçÿúÿ âàêñèí èéíÿñè âóðóáëàð. Ùÿêèì äåäè êè, åëÿ Òàðóéà äà èéíÿ âóðìóøäóëàð. Áÿëêÿ äÿ éîðüóíëóãäàí àõûðûíúû èéíÿíè âóðäóðìàéûá, éàõóä áàøãà áèð åùòèéàòñûçëûã åäèá. Ðéþ þç êàáèíåòèíÿ êå÷äè. Ýåðè ãàéûäàíäà ÿëèíäÿ ñåðóì èéíÿñèíèí èðè àìïóëëàðû âàðäû. Òàðó îíëàðû ýþðöá äåäè: –Ùÿ! Äåìÿëè ìÿñÿëÿ ìÿ’ëóìäóð. –Éîõ, ùÿð åùòèìàëà ãàðøû âóðàúàüàì. Òàðó äèíìÿçúÿ ãîëóíó èðÿëè óçàòäû âÿ àäÿòÿí þçöíöí áàøãàëàðûíà âóðäóüó òàíûø äÿðìàíûí äàìàðûíà àõûäûëûá ãóðòàðìàñûíû ýþçëÿäè. Ðéþ Òàðóíóí öçöíÿ áàõà-áàõà äåäè: –Ýÿðÿê áó àõøàì âÿçèééÿò íåúÿ îëóð. –Áÿñ èçîëéàñèéà îëóíìà ìÿñÿëÿñè íåúÿ, Ðéþ? –Õÿñòÿëèéèíèçèí òàóí îëäóüóíó ñþéëÿìÿéÿ ÿñàñ éîõäóð. Òàðó ýöëöìñÿìÿéÿ ÷àëûøäû: –Èëê äÿôÿ ýþðöðÿì êè, õÿñòÿéÿ ñåðóì èéíÿñè âóðóëñóí âÿ îíó èçîëéàòîðà ýþíäÿðìÿñèíëÿð. Ðéþ öçöíö éàíà ÷åâèðèá äåäè: –Àíàìëà èêèìèç ñèçÿ ãóëëóã åäÿúÿéèê. Áóðäà ðàùàò îëàðñûíûç. Ðéþ ñóñäó âÿ àìïóëëàðû éûüûøäûðìàüà áàøëàäû. Íÿùàéÿò, î ÷àðïàéûéà éàõûíëàøäû. Õÿñòÿ îíà áàõûðäû, ýþðêÿìè éîðüóí îëñà äà ãîíóð ýþçëÿðè ìöëàéèì èäè. Ðéþ ýöëöìñÿéèá äåäè: –Áàúàðñàíûç éóõóëàéûí. Ìÿí òåç ãàéûäûúûüàì. Ãàïûéà ÷àòàíäà Ðéþ Òàðóíóí ñÿñèíè åøèäèá ýåðè äþíäö. Òàðó öðÿéèíäÿêè ñþçëÿðè íåúÿ ñþéëÿìÿëè îëäóüóíó þë÷öá-áè÷äèéèíÿ áèð àç ëÿíýèäè âÿ íÿùàéÿò äèëÿ ýÿëäè: –Ðéþ, ýÿðÿê ùÿð øåéè à÷ûã äåéÿñÿí, ìÿíÿ áåëÿ ëàçûìäûð. –Ñþç âåðèðÿì. Òàðóíóí åíëè ñèôÿòèíäÿ òÿáÿññöì îéàíäû: –Ñàü îë. Þëìÿê ôèêðèì éîõäóð, ìöáàðèçÿ åäÿúÿéÿì. Àììà äþéöøö óäóçñàì, þëìÿëè îëñàì éàõøû þëìÿê èñòÿéèðÿì. Ðéþ ÷àðïàéûéà òÿðÿô ÿéèëèá îíóí ÷èéèíëÿðèíäÿí òóòäó: –Éîõ, ÿçèçèì. Ìöãÿääÿñ èíñàíà ÷åâðèëìÿê ö÷öí éàøàìàã ëàçûìäûð. Ùÿéàò ö÷öí ÷àðïûøûí. Ýöí ÿðçèíäÿ ùàâàíûí ñîéóüó áèð àç éóìøàëñà äà, ýöíîðòàäàí ñîíðà êöëÿêëè éàüûø âÿ äîëó éàüäû. Ùàâà ãàðàëàíäà èñÿ ñÿìà à÷ûëäû âÿ øàõòà ýöúëÿíäè. Ðéþ åâÿ àõøàì ãàéûòäû. Ïàëòîñóíó ñîéóíìàìûø äîñòóíóí îòàüûíà êå÷äè. Àíàñû íÿ èñÿ òîõóéóðäó. Òàðó èñÿ åëÿ áèë ùå÷ éåðèíäÿí òÿðïÿíìÿìèøäè, àììà ùÿðàðÿòäÿí àüàðìûø äîäàãëàðûíäàí äóéóëóðäó êè, ýÿðýèí ìöáàðèçÿ åäèð. Ùÿêèì ñîðóøäó: –Ùÿ, íåúÿäèð? Òàðó åíëè ÷èéèíëÿðèíè àçàúûã òÿðïÿäèá äåäè: –Áåëÿäèð êè, ìÿí óäóçóðàì. Ùÿêèì ÿéèëèá îíó ìöàéèíÿ åòäè. Äÿðèñèíèí àëòûíäà äöéöíëÿð ÿìÿëÿ ýÿëìèøäè. Ñèíÿñè åëÿ õûøûëäàéûðäû êè, åëÿ áèë äÿìèð÷è êöðÿñè èøëÿéèðäè. Òàðóäà òàóíóí ùÿð èêè ÿëàìÿòè áèðäÿí äóéóëóðäó. Ðéþ ãàëõàðàã äåäè êè, ñåðóì èéíÿñè ùÿëÿ þç òÿñèðèíè ýþñòÿðìÿéèá. Òàðó äà íÿ èñÿ äåìÿê èñòÿäè, àììà ãûçäûðìà îíóí ñÿñèíè áîüäó. Íàùàðäàí ñîíðà Ðéþ èëÿ àíàñû ýÿëèá õÿñòÿíèí éàíûíäà îòóðäóëàð. Ýåúÿ ìöáàðèçÿ è÷èíäÿ êå÷ÿúÿêäè âÿ Ðéþ áèëèðäè êè, Òàðóíóí òàóí èëàùÿñè èëÿ äþéöøö àüûð áèð äþéöø îëàúàã. Áó äþéöøäÿ Òàðóíóí êþìÿéèíÿ ýÿëÿí îíóí ýöúëö ÷èéèíëÿðè âÿ åíëè êöðÿéè äåéèë, Ðéþíöí òÿäáèðëÿðè âÿ õÿñòÿíèí þç ãÿëáè îëàúàãäû. Î õÿñòÿíèí éàðàëàðûíû äåøèá ãàíûíû áóðàõìûøäû âÿ áèð íå÷ÿ àéûí òÿúðöáÿñèíäÿí áèëèðäè êè, éàðàëàðûí à÷ûã ãàëìàñû, ýöúâåðèúè èéíÿëÿð áèð àç êþìÿê åäèð. ßñëèíäÿ ùÿêèìèí éåýàíÿ ÷àðÿñè ÷îõ àç áàø âåðÿí áèð òÿñàäöôÿ öìèä áàüëàìàã èäè. Èíäè î òàóíóí ÿí ìóðäàð ñèôÿòèíè ýþðöðäö. Òàóí áèð äàùà ñöáóò åäèðäè êè, îíà ãàðøû ãóðóëìóø ñÿäëÿðè èñòÿäèéè âàõò àøûð, ýþçëÿíèëìÿç éåðëÿðäÿ ïåéäà îëóð, áÿ’çÿí äÿ ùàðàäàñà èøèíè éàðûì÷ûã ãîéóð. Áÿëè, òàóí éåíÿ äÿ òÿÿúúöá äîüóðóðäó. Òàðó èñÿ äèíìÿçúÿ ìöáàðèçÿ àïàðûðäû. Áöòöí ýåúÿíè áèð äÿôÿ äÿ îëñóí õÿñòÿëèéèí ñÿðò ùöúóìëàðûíà ñÿðò ùÿðÿêÿòëÿ úàâàá âåðäè, îíóí ìöáàðèçÿñè äþçöì âÿ ñöêóòäàí éàðàíìûøäû. Ùÿì äÿ, áöòöí ýåúÿíè áèð äÿôÿ äÿ îëñóí äàíûøìàäû âÿ áóíóíëà äà äåìÿê èñòÿéèðäè êè, äàùà äàíûøìàüûí ÿùÿìèééÿòè éîõäóð. Ùÿêèì äîñòóíóí âÿçèééÿòèíè îíóí ýþçëÿðèíäÿí îõóìàüà


91

÷àëûøûðäû. Òàðó ýàù ýþçëÿðèíè éóìóð, ýàù äà à÷ûá ÿòðàôà, ùÿêèìÿ âÿ îíóí àíàñûíà áàõûðäû. Áàõûøëàðû ùÿêèìèí ýþçëÿðèíÿ ñàòàøàíäà èñÿ ùÿð äÿôÿ áþéöê ñÿ’é ýþñòÿðèá ýöëöìñÿìÿéÿ ÷àëûøûðäû. Ýåúÿíèí áèð âàõòäà êö÷ÿäÿ òÿëÿñÿí àääûì ñÿñëÿðè åøèäèëäè. Àäàìëàð óçàãäàí åøèäèëÿí ýþé ýóðóëòóñóíóí õÿáÿðäàðëûüûíà ýþðÿ òÿëÿñèðäèëÿð. Ýóðóëòóëàð éàâàø-éàâàø éàõûíëàøäû âÿ íÿùàéÿò éàüûø áàøëàäû. Àç ñîíðà èñÿ éàüûø äîëóéà äþíäö âÿ äîëó äÿíÿëÿðè ñÿêèëÿðè äþéÿúëÿäè. Ïÿíúÿðÿ êþëýÿëèêëÿðè äÿ òÿáèë êèìè ÷àëìàüà áàøëàäûëàð. Îòàüûí àëàãàðàíëûüûíäà Ðéþ áèð ìöääÿò éàüûøûí ñÿñèíÿ ãóëàã àñàíäàí ñîíðà éåíÿ Òàðóéà áàõûðäû. Ùÿêèìèí àíàñû èñÿ éåíÿ òîõóéóð âÿ ùÿðäÿí áàøûíû ãàëäûðûá õÿñòÿéÿ áàõûðäû. Ùÿêèì áöòöí òÿäáèðëÿðè ýþðÿíäÿí ñîíðà îòóðóá ýþçëÿéèðäè. Éàüûøûí ñÿñè êÿñèëÿíäÿí áÿðè îòàüà ãÿðèáÿ áèð ñöêóò ÷þêìöøäö âÿ áó ñöêóòóí è÷èíäÿ ýþçÿýþðöíìÿç áèð äþéöøöí ëàë ùÿíèðòèëÿðè äóéóëóðäó. Éóõóñóçëóãäàí öçöëìöø ùÿêèìÿ åëÿ ýÿëèðäè êè, áöòöí åïèäåìèéà ÿðçèíäÿ ãóëàüûíäà ñÿñëÿíÿí âûéûëòûíû éåíÿ åøèäèð. Î àíàñûíà èøàðÿ åòäè êè, ýåäèá éàòñûí. Àíàñû áàøûíû éåëëÿéèá ãàëìàã èñòÿäèéèíè áèëäèðäè. ñîíðà èñÿ ñÿùâ äöøìöø áèð èëìÿíè äöçÿëòìÿéÿ ÷àëûøäû. Ðéþ ãàëõûá õÿñòÿéÿ ñó âåðäè âÿ ãàéûäûá éåðèíäÿ îòóðäó. Éàüûø àðà âåðäèéèíÿ êö÷ÿäÿ éåíÿ àéàã ñÿñëÿðè åøèäèëäè. Ñÿñëÿð éàõûíëàøûð, åâèí ãàðøûñûíäàí êå÷èá óçàãëàøûðäûëàð. Ùÿêèì ôèêèðëÿøäè êè, ýåúÿ éàðûäàí êå÷ÿíäÿí ñîíðà äà àäàìëàðûí ýÿçèíäèéè, òÿ’úèëè éàðäûì ìàøûíëàðûíûí ñÿñè åøèäèëìÿéÿí áó ýåúÿ åïèäåìèéàäàí ÿââÿëêè ýåúÿëÿðÿ îõøàéûð. ×þëäÿ òàóíñóç áèð ýåúÿ êå÷èðäè. Àäàìà åëÿ ýÿëèðäè êè, ñîéóüóí, èøûüûí âÿ àäàìëàðûí ãîâóá øÿùÿðäÿí ÷ûõàðìàã èñòÿäèéè õÿñòÿëèê, êö÷ÿëÿðèí ãàðàíëûüûíäàí ãà÷ûá áó èñòè îòàüà ñûüûíìûø âÿ Òàðóíóí ñöñòëÿøìèø áÿäÿíèíäÿ éåðèíè áÿðêèäèðäè. Áÿëà èíäè øÿùÿðèí áàøû öçÿðèíäÿ äåéèë áó îòàüûí è÷èíäÿ âûéûëäàéûðäû. Åëÿ áèð íå÷ÿ ñààòäàí áÿðè Ðéþíöí ãóëàüûíà ýÿëÿí ñÿñ äÿ îíóí ñÿñè èäè. Ýþçëÿìÿê ëàçûì èäè êè, ùÿìÿí ñÿñ áóðàäà äà êÿñèëñèí, òàóí áóðàäà äà òÿñëèì îëñóí. Ñÿùÿðÿ àç ãàëìûø Ðéþ ÿéèëèá àíàñûíà äåäè: –Ñÿí áèð àç éàò êè, ñÿùÿð ñààò ñÿêêèçäÿ ìÿíè ÿâÿç åäÿ áèëÿñÿí. Éàòìàçäàí ÿââÿë äàìúû äÿðìàíû ãÿáóë åëÿ. Ìàäàì Ðéþ àéàüà ãàëõäû. ßëèíäÿêèëÿðè áèð éàíà ãîéóá ÷àðïàéûéà éàõûíëàøäû. Òàðó õåéëè âàõòäû ýþçëÿðèíè à÷ìûðäû. Ñà÷ëàðû àëíûíûí òÿðèíÿ éàïûøìûøäû. Ìàäàì Ðéþ êþêñöíö þòöðäö âÿ Òàðó ýþçëÿðèíè à÷äû. Î ãàðûíûí ìöëàéèì ñèôÿòèíèí îíà òÿðÿô ÿéèëäèéèíè ýþðöá ãûçäûðìà è÷èíäÿ ýöëöìñÿäè âÿ ýþçëÿðèíè éåíèäÿí éóìäó. Ðéþ êå÷èá àíàñûíûí êðåñëîñóíäà îòóðäó. Èíäè êö÷ÿäÿ äÿ îòàãäà äà òàì ñàêèòëèê èäè. Ñÿùÿðèí ñîéóüó îòàãäà äà äóéóëìàüà áàøëàìûøäû. Ùÿêèì áèð àç éóõóëàäû âÿ êö÷ÿäÿí êå÷ÿí áèð àðàáàíûí ñÿñèíÿ îéàíäû. Î ùÿéÿúàíëà Òàðóéà áàõäû âÿ ýþðäö êè, Òàðó äà éóõóëàéà áèëèá. Óçàãëàøìàãäà îëàí àðàáàíûí äÿìèð öçëöêëö àüàú òÿðêÿðëÿðèíèí ñÿñè ùÿëÿ åøèäèëèðäè. ×þëäÿ ùÿëÿ ùàâà èøûãëàøìàìûøäû. Ùÿêèì ÷àðïàéûéà éàõûíëàøàíäà ýþðäö êè, Òàðó îíà áàõûð. Àììà ýþçëÿðèíäÿ åëÿ áèð áîøëóã âàðäû êè, åëÿ áèë ùÿëÿ éóõóäàí àéûëìàéûá. Ùÿêèì ñîðóøäó: –Éóõóëàìûøäûíûç, åëÿìè? –Åëÿäèð. –Íÿôÿñèíèç áèð àç àñàíëàøûáìû? –Áèð àç àñàíëàøûá. Éÿíè áóíóí áèð ìÿ’íàñû âàð? Ùÿêèì áèð àç ñóñóá äåäè –Éîõ, Òàðó, áóíóí áèð ìÿ’íàñû éîõäóð. Ñèç äÿ ìÿíèì êèìè áèëèðñèíèç êè, ñÿùÿðëÿð ìöâÿããÿòè éöíýöëëöê îëóð. Òàðó îíóí ñþçöíö òÿñäèãëÿéèá äåäè: –Ñàü îëóí. Ìÿíèìëÿ ùÿìèøÿ áåëÿ äÿãèã äàíûøûí. Ðéþ ÷àðïàéûñûíûí àéàã òÿðÿôèíäÿ îòóðäó. Òàðóíóí êþòöê êèìè ñÿðòëÿøìèø ãû÷ëàðû îíà òîõóíóðäó. Õÿñòÿíèí òþâøöéö ýöúëÿíèðäè. Î, áîüóëà-áîüóëà ñîðóøäó: –Èíäè ãûçäûðìàì ãàëõàúàã, åëÿìè Ðéþ? –Åëÿäèð; àììà ýöíîðòà ÷àüû âÿçèééÿòè éîõëàðûã. Òàðó ýöú òîïëàìàã èñòÿéèðìèø êèìè ýþçëÿðèíè éóìäó. Öçöíäÿí éîðüóíëóã éàüûðäû. È÷èíäÿ ãàéíàéàí ãûçäûðìàíûí áÿäÿíèíÿ éàéûëìàñûíû ýþçëÿéèðäè. Áàõûøû ñþíöê èäè. Ðéþíöí îíà òÿðÿô ÿéèëäèéèíè ýþðÿíäÿ ýþçëÿðè èøûãëàíäû. Ðéþ ñó ãàáûíû èðÿëè óçàäûá äåäè: –È÷èí. Òàðó ñóéó è÷èá áàøûíû éàñòûüà ãîéäó âÿ äåäè: –Éàìàí óçóí ÷ÿêèð. Ðéþ îíóí íÿáçèíè éîõëàäû, àììà Òàðó öçöíö éàíà ÷åâèðìèøäè âÿ ùàëû ïèñ èäè. Ãûçäûðìàñû ãÿôèëäÿí ãàëõìûøäû, åëÿ áèë è÷ÿðèñèíäÿêè áèð ñÿääè éàðûá áöòöí áÿäÿíèíÿ éàéûëìûøäû. Òàðó öçöíö ÷åâèðèá Ðéþéÿ áàõàíäà ùÿêèì áàõûøëàðû èëÿ îíà öðÿê-äèðÿê âåðäè. Òàðó ýöëöìñÿìÿê


92

èñòÿäè, àììà ýÿðèëìèø äîäàãëàðû, ùÿðïëÿ áÿðêèìèø äîäàãëàðû òÿáÿññöì äîüóðà áèëìÿäèëÿð. Ýþçëÿðè èñÿ èøûãëû èäè, òÿñëèì îëìàéàí èðàäÿ âÿ úÿñàðÿòè ýþçëÿðèíèí èøûüûíäàí äóéóëóðäó. Ñààò éåääèäÿ ìàäàì Ðéþ îòàüà ýèðäè. Ùÿêèì þç îòàüûíà êå÷äè êè, çÿíý åäèá õÿñòÿõàíàéà ýÿëÿ áèëìÿéÿúÿéèíè äåñèí. Î ùÿì äÿ ãÿðàðà àëìûøäû êè, ìÿñëÿùÿòõàíàäàêû ãÿáóëóíó äà òÿ’õèðÿ ñàëñûí. Áèð àíëûã äèâàíäà óçàíäû, àììà òåç àéàüà ãàëõûá îòàüà ãàéûòäû. Òàðó öçöíö ÷åâèðèá ìàäàì Ðéþéÿ áàõûðäû. Î áöòöí ôèêðèíè úÿìëÿéèá, éàõûíëûãäà, ÿëëÿðèíè äèçëÿðèíÿ ãîéóá ñÿññèç êþëýÿ êèìè îòóðìóø ãàðûéà áàõûðäû. Îíóí áåëÿ äèããÿòëÿ áàõäûüûíû ýþðÿí ãàðû áàðìàüûíû äîäàãëàðû öñòöíÿ ãîéóá îíóí ñóñìàñûíà èøàðÿ åëÿäè âÿ äóðóá õÿñòÿíèí áàøû öñòöíäÿêè ëàìïàíû äà ñþíäöðäö êè, éóõóéà ýåòñèí. Àììà ïÿðäÿëÿðèí àðàñûíäàí äà èøûã àõìàüà áàøëàìûøäû. ×îõ êå÷ìÿìèø îòàã èøûãëàíäû âÿ ãàðû Òàðóíóí ñèôÿòèíè ñåçìÿéÿ áàøëàéàíäà ýþðäö êè, ùÿëÿ îíà áàõûð. Ìàäàì Ðéþ îíà òÿðÿô ÿéèëäè, éàñòûüûíû äöçÿëòäè âÿ ÿëèíè áèð àíëûã îíóí òÿðäÿí èñëàíìûø, ïûðòëàøûã ñà÷ëàðûíäà ñàõëàäû. Ùÿìÿí àíäà ãóëàüûíà Òàðóíóí áîüóã, çÿèô ñÿñè ýÿëäè: î ãàðûéà ñàü îë äåéèð, èíäè âÿçèééÿòèíèí éàõøûëàøäûüûíû ñþéëÿéèðäè. Ãàðû éåðèíäÿ îòóðàíäà Òàðó ýþçëÿðèíè éóììóøäó, äîäàãëàðû áèð-áèðèíÿ éàïûøñà äà, öçýöí ñèôÿòèíäÿ òÿáÿññöì äóéóëóðäó. Ýöíîðòà ÷àüû ãûçäûðìà ÿí éöêñÿê ùÿääÿ ÷àòìûøäû. Õûøûëòûëû þñêöðÿê õÿñòÿíèí áöòöí áÿäÿíèíè ëÿðçÿéÿ ýÿòèðèðäè âÿ ÷îõ êå÷ìÿìèø î ãàí òöïöðìÿéÿ áàøëàäû. Éàðàëàðû äàùà äîëóá øèøìèðäè, è÷ÿðèäÿ áÿðêèéèá äöéöíëÿøìèøäèëÿð. Ðéþ ùèññ åòäè êè, ùÿìèí øèøëÿðè äÿëèá áîøàëòìàã ìöìêöí îëìàéàúàã. Ùÿðäÿí ãûçäûðìà âÿ þñêöðÿê àðà âåðÿíäÿ Òàðó ýþçëÿðèíè à÷ûá äîñòëàðûíà áàõûðäû. Äàùà ñîíðà èñÿ î ýþçëÿðèíè ýåú-ýåú à÷ûð âÿ éàíûíäàêûëàðà áàõàíäà ñàðàëìûø ñèôÿòèíÿ ÿââÿëêè ñåâèíú èøûüû ýÿëìèðäè. Áÿäÿíèíäÿí åëÿ áèë òóôàíëàð êå÷èðäè âÿ Òàðó ýåòäèêúÿ çÿèôëÿéèá ñöñòëÿøèðäè. Ðéþ äîñòóíóí ñèôÿòèíÿ áàõäûãúà ýþðöðäö êè, áó ñèôÿò òÿáÿññöì âÿ ùÿð úöð èôàäÿíè èòèðìèø áèð ìàñêàéà äþíöð. Îíóí ýþçëÿðè ãàðøûñûíäàúà ñåâäèéè áèð èíñàíû çàâàë ãàì÷ûëàéûá öçöð, àìàíñûç õÿñòÿëèê äèäèá-ïàð÷àëàéûðäû. Ùÿêèì òÿñÿââöðöíÿ ýÿòèðèðäè êè, äîñòóíó òàóí ñåëè þç àüóøóíà àëûá àïàðûð, î èñÿ ÿëè ãîéíóíäà òàìàøà åäèð, ùå÷ íÿ åäÿ áèëìèð, öðÿéè ïàð÷àëàíàïàð÷àëàíà áÿëàíûí ýöúöíÿ òÿñëèì îëóðäó. Îíóí ýþçëÿðè äîëìóøäó âÿ ãÿôèëäÿí Òàðóíóí äèâàðà òÿðÿô ÷åâðèëäèéèíè, ùÿéàò èëìÿñè ãûðûëûáìûø êèìè äÿðèíäÿí êþêñ þòöðöá ñöñòëÿøäèéèíè ýþç éàøëàðû àðàñûíäàí ñåçäè. Ñîíðàêû ýåúÿ ñöêóò ýåúÿñè èäè. Äöíéàäàí òÿúðèä îëóíìóø áó îòàãäà, ýåéèíäèðèëèá äÿôíÿ ùàçûðëàíìûø ìåéèäèí ÿòðàôûíäà ãÿðèáÿ áèð ñöêóò éàðàíìûøäû. Áåëÿ ñöêóòó Ðéþ íå÷ÿ ýöí ÿââÿëëÿð òàóíóí ùöúóì åäèá ãàëèá ýÿëäèéè åâëÿðäÿ äÿ äóéìóøäó. Åëÿ ùÿìÿí ýåúÿëÿð äÿ ùÿêèì áó ñöêóòà òÿÿúúöá åäèðäè. Áó, àüûð ìöáàðèçÿäÿí ñîíðà éàðàíàí áèð áîøëóã, ìÿüëóáèééÿò ñöêóòó èäè. Àììà èíäè äîñòóíóí úÿñÿäèíè áöðöéÿí ñöêóò òàóíäàí éàõà ãóðòàðìûø êö÷ÿëÿðèí àðõàéûíëûã ñöêóòó èëÿ óéüóíëàøûðäû. Ùÿì äÿ áó óéüóíëóã åëÿ äÿðèí èäè êè, ùÿêèì òàóíóí áèðäÿôÿëèê ìÿüëóá îëäóüóíà èíàíìàüà áàøëàìûøäû. Ùÿìÿí ìÿüëóáèééÿòäÿí éàðàíìûø ÿìèíàìàíëûüûí þçöíäÿ èñÿ ñàüàëìàç áèð àüðû äóéóëóðäó. Ðéþ ôèêèðëÿøèðäè êè, ýþðÿñÿí Òàðó þç þëöìö èëÿ ðàùàòëûã òàïà áèëèáìè. Àììà áèð øåéè òÿñäèã áèëèðäè êè, þçö þìðö áîéó ðàùàòëûã ãàçàíà áèëìÿéÿúÿê. Îüëó þëäöðöëìöø àíàíûí áàðûøìàç îëäóüó êèìè î äà þç äîñòóíóí ãàòèëèíè áàüûøëàéà áèëìÿéÿúÿêäè. ×þëäÿ ÿââÿëêè ýåúÿëÿð êèìè ùàâà ñîéóã, ñÿìà èñÿ èøûãëû âÿ äîíóã óëäóçëàðëà äîëó èäè. Éàðûãàðàíëûã îòàãäà ùàâàíûí ñîéóãëóüó, ýåúÿíèí ñîéóã íÿôÿñè äóéóëóðäó. Ìàäàì Ðéþ ÷àðïàéûíûí éàíûíäà, ìàñàöñòö ëàìïàíûí èøûüûíäà ùÿìèøÿêè êèìè ñàêèòúÿ îòóðìóøäó. Ðéþ èñÿ îòàüûí îðòàñûíäà, èøûãäàí óçàãäà êðåñëîéà ÷þêìöøäö. Î ôèêèðëÿøäèêúÿ òåç-òåç àðâàäû éàäûíà äöøöð âÿ áó ôèêðè áàøûíäàí ãîâìàüà ÷àëûøûðäû. Ýåúÿ òÿçÿ äöøìöøäö âÿ êö÷ÿäÿí êå÷ÿíëÿðèí àéàã ñÿñëÿðè ñîéóã êö÷ÿäÿí àéäûíúà åøèäèëèðäè. Ìàäàì Ðéþ îüëóíäàí ñîðóøäó: –Ýþðöëÿñè áèð èøèí ãàëìàéûá êè? –Éîõ, çÿíý âóðóá äàíûøìûøàì. Ñîíðà îíëàð äèíìÿçúÿ êåøèê ÷ÿêìÿéÿ áàøëàäûëàð. Ùÿðäÿí Ìàäàì Ðéþ îüëóíà áàõûðäû. Ùÿêèì àíàñûíûí õÿëâÿòè áàõûøëàðûíû ýþðÿíäÿ îíà ýöëöìñÿéèðäè. Êö÷ÿäÿí òàíûø ñÿñëÿð åøèäèëèðäè. Àâòîìîáèë ùÿðÿêÿòèíÿ ðÿñìè èúàçÿ îëìàñà äà áÿ’çèëÿðè ìàøûíëà êö÷ÿëÿðÿ ÷ûõìàüà áàøëàìûøäû. Ìàøûíëàð øöòöéöá êå÷èð, éîõ îëóð, ñîíðà éåíÿ ñÿñëÿðè åøèäèëèðäè. Ýàù àääûì ñÿñè, ýàù äàíûøûã, ýàù äà àò íàëûíûí úèíýèëòèñè ýÿëèðäè îòàüà. Òèíè áóðóëàí èêè òðàìâàéûí ãàðûøûã óüóëòóñóíäàí ñîíðà è÷ÿðèéÿ éåíÿ ñîéóã áèð ñöêóò ÷þêäö. Ìàäàì Ðéþ äèëÿ ýÿëäè: –Áåðíàð? –Áÿëè. –Éîðóëìàìûñàí? –Õåéð.


93

Î àíàñûíûí îíó ñåâäèéèíè äÿ, íÿëÿð ôèêèðëÿøäèéèíè äÿ äóéóðäó. Ðéþ ùÿì äÿ áèëèðäè êè, éàõûí áèð èíñàíû ñåâìÿê àäè áèð ùàëäûð âÿ ìÿùÿááÿòèí äàíûøûã äèëè ùÿìèøÿ çÿèô îëóð. Àíàñû èëÿ î áèð-áèðèíè ùÿìèøÿ áåëÿúÿ ñöêóò è÷èíäÿ ñåâÿúÿêëÿð. Ýöíëÿðèí áèðèíäÿ éà àíàñû, éà äà îíóí þçö äöíéàäàí êþ÷ÿúÿê âÿ îíëàð ùå÷ âàõò áèð-áèðèíè ñåâäèêëÿðèíè äèëÿ ýÿòèðÿ áèëìÿéÿúÿêëÿð. Åëÿ Òàðó èëÿ äÿ áåëÿúÿ îëäó, áèðýÿ ÷àëûøäûëàð, áèð-áèðèíÿ áàüëàíäûëàð, àììà ÿñë äîñòëóã åòìÿéÿ èìêàí òàïìàìûø àéðûëäûëàð. Áÿëè, Òàðóíóí þç èôàäÿñè èëÿ äåñÿê î óäóçäó. Éàõøû, áÿñ Ðéþíöí ãàçàíúû íÿ èäè? Îíóí ãàçàíúû áó èäè êè, òàóíóí öçöíö ýþðöá éàäûíäà ñàõëàìûøäû, äîñòëóüà áÿëÿä îëóá îíó õàòèðÿñèíÿ ùÿêê åëÿìèøäè, àíà ìåùðèáàíëûüûíû äóéìóøäó âÿ î äà õàòèðÿéÿ ÷åâðèëÿúÿêäè. Áó òàóíëó þëöì-äèðèì îéóíóíäà èíñàíûí éåýàíÿ ãàçàíúû òàíûøëûã âÿ õàòèðÿ îëóð. Áÿëêÿ åëÿ Òàðó áóíëàðû óäóá-óäóçìàãäàí äàíûøûðìûø! Éåíÿ êö÷ÿäÿí ìàøûí êå÷äè âÿ ìàäàì Ðéþ éåðèíäÿ ãóðäàëàíäû. Ðéþ îíà áàõûá ýöëöìñÿäè. Àíàñû äåäè êè, ãÿòèééÿí éîðüóí äåéèë âÿ òåçúÿ ÿëàâÿ åòäè: –Ýÿðÿê ñÿí ñîíðà ýåäèá äàüäà èñòèðàùÿò åäÿñÿí. –ßëáÿòòÿ, ýåäÿúÿéÿì, àíà. Áÿëè, ýåäèá äàüäàêû èñòèðàùÿò åâèíäÿ äèíúÿëìÿê ëàçûì èäè. Àõû íèéÿ äÿ ýåòìÿñèí? Åëÿ îðàäà äà éåíè áèð õàòèðÿ ãàçàíàðäû. Àììà àäàì àíúàã þç áèëäèêëÿðè âÿ õàòèðÿëÿðè èëÿ éàøàéûð âÿ îíëàðû ãàçàíú ñàéûðñà, àðçóëàðäàí òÿúðèä îëóíóðñà áó ÷ÿòèí áèð ùÿéàò îëìàëûäûð. Òàðóíóí ùÿéàòû ìÿùç áåëÿ èäè âÿ î òÿìÿííàñûç áèð þìðöí ñàô úÿùÿòëÿðèíÿ áÿëÿä èäè. Òàðó èíñàíûí èíñàí òÿðÿôèíäÿí ìÿùêóì îëóíìàñûíà ãàðøû ÷ûõûðäû. Àììà îíó äà éàõøû áèëèðäè êè, èñòÿð-èñòÿìÿç ùÿð êÿñ êèìè èñÿ ìÿùêóì åäèð âÿ áÿ’çÿí ìÿçëóìëàðûí þçëÿðè úÿëëàäà ÷åâðèëèðëÿð. Åëÿ áóíà ýþðÿ äÿ Òàðóíóí þìðö øöáùÿ âÿ äàõèëè ùÿðú-ìÿðúëèê è÷èíäÿ êå÷ìèø, öìèäñèç éàøàìûøäû. Áÿëêÿ åëÿ áó ñÿáÿáÿ ýþðÿ Òàðó ìöãÿääÿñëÿð êèìè éàøàìàüà ÷àëûøìûø, þçöíö èíñàíëàðà õèäìÿòÿ ùÿñð åëÿìèøäè? ßñëèíäÿ Ðéþ áó áàðÿäÿ ùå÷ íÿ áèëìèðäè. Èíäè Ðéþíöí ýþçö ãàðøûñûíäà èêèúÿ ìÿíçÿðÿ âàðäû: áöòöí ýöíö éîðóëìàäàí ùÿêèìèí ìàøûíûíû ñöðöá õèäìÿò ýþñòÿðìÿñè âÿ èíäè úÿíàçÿäÿ ñàêèòúÿ óçàíìàñûíû ýþðöðäö. Ùÿéàò ãàéíàðëûüû âÿ þëöì ñöêóòó–áó äà áèð äÿðñ èäè. Áÿëêÿ äÿ åëÿ áó ôèêèðëÿðÿ ýþðÿ ñÿùÿð ùÿêèì àðâàäûíûí þëöì õÿáÿðèíè äÿ ñàêèòúÿ ãàðøûëàäû. Î þç êàáèíåòèíäÿ îòóðìóøäó. Àíàñû òÿëÿñèê îòàüà ýèðèá òåëåãðàìû îíà âåðäè âÿ ïî÷òàëéîíà õÿðúëèê âåðìÿê ö÷öí ýåðè ãàéûòäû. Ãàðû îüëóíóí éàíûíà ãàéûäàíäà ýþðäö êè, òåëåãðàì ÿëèíäÿ à÷ûã ãàëûá þçö èñÿ ïÿíúÿðÿäÿí ÷þëÿ, à÷ûëàí ñÿùÿðèí ýþçÿëëèéèíÿ òàìàøà åäèð. Ìàäàì Ðéþ àñòàúà äèëëÿíäè: –Áåðíàð... Ùÿêèì ôèêèðëè-ôèêèðëè îíà áàõàíäà ãàðû ñîðóøäó: –Òåëåãðàìäà áÿä õÿáÿð âàð? –Åëÿäèð, –äåéÿ ùÿêèì úàâàá âåðäè. Ñÿêêèç ýöí ÿââÿë... Ìàäàì Ðéþ öçöíö ïÿíúÿðÿéÿ òÿðÿô ÷åâèðäè. Ùÿêèì ñóñóá äóðìóøäó. Ñîíðà î àíàñûíäàí õàùèø åëÿäè êè, àüëàìàñûí, äåäè êè, áåëÿ ãóðòàðàúàüûíû áèëèðäè, àììà ùÿð ùàëäà àüûð õÿáÿðäèð. Åëÿ áó ñþçëÿðè äåéÿíäÿ äÿ ùÿêèì äóéóðäó êè, ÿçàáà àäÿò åäèá. Àéëàðäàí áÿðè, ÿëÿëõöñóñ ñîí èêè ýöíäÿ ÿçàá îíóí ãàíûíà ÷þêìöøäö. *** Íÿùàéÿò øÿùÿð äàðâàçàëàðû à÷ûëäû. Ôåâðàëûí ýöíÿøëè áèð ñÿùÿðè ùàìû, ÿùàëè, ãÿçåòëÿð, ðàäèî, øÿùÿð ðÿùáÿðëèéè áó øàä õÿáÿðè àëÿìÿ éàéäûëàð. Äàðâàçàëàðûí à÷ûëìàñû ìöíàñèáÿòèëÿ éàðàíìûø øÿíëèêëÿðäÿ òàì èøòèðàê åäÿ áèëìÿñÿê äÿ îíóí òÿñâèðèíè âåðìÿéèìèç âàúèáäèð. Ùÿì ýöíëäöç, ùÿì äÿ ýåúÿ ö÷öí ÿéëÿíúÿëÿð òÿøêèë îëóíìóøäó. Åéíè çàìàíäà âàüçàëäà ãàòàðëàð ùÿðÿêÿòÿ ýÿëèð, ýÿìèëÿð ëèìàíà éàõûíëàøûá ëþâáÿð ñàëûð âÿ õÿáÿð âåðèðäèëÿð êè, àéðûëûã ÿçàáû ÷ÿêÿíëÿðèí ãîâóøìà ýöíö áàøëàéûá. Àéðûëûã ÿçàáûíûí áèçèì øÿùÿð úàìààòûíäà íåúÿ ùèññëÿð äîüóðäóüóíó òÿñÿââöð åòìÿê ÷ÿòèí äåéèë. Ýöí ÿðçèíäÿ ùÿì øÿùÿðÿ ýÿëÿí, ùÿì äÿ øÿùÿðäÿí ÷ûõàí ãàòàðëàð àäàìëà äîëó èäè. Àéðûëûã éàíüûñû êå÷èðìèøëÿð èêè ùÿôòÿ ÿââÿëäÿí ùÿìÿí èëê ýöíÿ áèëåò ñèôàðèø åëÿìèø âÿ àðàäàêû ýþçëÿìÿ ýöíëÿðèíäÿ ãÿðàðûí äÿéèøÿ áèëÿúÿéèíè ôèêèðëÿøèá ÿçàá ÷ÿêìèøäèëÿð. Øÿùÿðÿ éàõûíëàøàí ñÿðíèøèíëÿðèí áÿ’çèëÿðè ùÿñðÿòèíè ÷ÿêäèéè àäàìûí âÿçèééÿòèíäÿí õÿáÿðäàð îëñàëàð äà ÿòðàôäàêûëàð âÿ øÿùÿðèí âÿçèééÿòèíäÿí õÿáÿðñèç èäèëÿð âÿ áèð àç íèýàðàí÷ûëûã êå÷èðèðäèëÿð. Àéðûëûã âàõòû åùòèðàñäàí éàíàíëàð èñÿ àíúàã ýþðöøÿ òÿëÿñèð, áàøãà ùå÷ íÿéÿ ÿùÿìèééÿò âåðìèðäèëÿð. Áÿëè, ýþðöøÿ ëàï ÷îõ òÿëÿñÿíëÿðè àíúàã ýþðöø ìàðàãëàíäûðûðäû. Îíëàð àíúàã áèð äÿéèøèêëèê äóéóðäóëàð: àéëàð áîéó àéðûëûã ÷àüûíûí ýþäÿëìÿñèíè, àçàëìàñûíû àðçóëàñàëàð äà, èíäè øÿùÿðÿ ÷àòäûãëàðû, ãàòàðûí äàéàíìàüà áàøëàäûüû àíûí óçàíìàñûíû èñòÿéèðäèëÿð. Áèð íå÷ÿ àéäà èòèðäèêëÿðè


94

ñåâýè ÷àüëàðûíûí ÿâÿçèíè ÷ûõìàã ö÷öí ñåâèíú äÿãèãÿëÿðèíèí óçàíìàñûíû àðçóëàéûðäûëàð. Âàüçàë ñÿêèñèíäÿ, éàõóä åâäÿ îòóðóá ÿçèçèíè ýþçëÿéÿíëÿð äÿ áåëÿúÿ ÷àøüûí ôèêèðëÿð è÷èíäÿ ýþçëÿéèðäèëÿð. Ðàìáåð äÿ áåëÿëÿðèíäÿí èäè, íå÷ÿ ùÿôòÿ ÿââÿë õàíûìûíà õÿáÿð ýþíäÿðìèøäè. Èíäè õàíûìû ýÿëèðäè âÿ þçö ùÿéÿúàí è÷èíäÿ ýþçëÿéèðäè. Òàóíëó àéëàð îíóí àëîâëó ìÿùÿááÿòèíè ìöúÿððÿä áèð ùèññÿ äþíäÿðìèøäè, ãîðõóðäó êè, ÿââÿëêè äóéüóëàðûíû òàïà áèëìÿéÿ. Ðàìáåð èñòÿéèðäè êè, åïèäåìèéàíûí èëê ýöíëÿðèíäÿ äóéäóüó éàíüûíû, îíó øÿùÿðäÿí ÷ûõûá ñåâýèëèñèíÿ òÿðÿô ãà÷ìàüà òÿùðèê åäÿí ýöúëö ùèññè ýåðè ãàéòàðñûí. Àììà þçö éàõøû áèëèðäè êè, áó ìöìêöí äåéèë. Î äÿéèøìèøäè, òàóí îíóí ôèêèðëÿðèíè ãàðûøäûðìûøäû, íÿ ãÿäÿð ÷àëûøñà äà ÿââÿëêè éàíüûíû äóéà áèëìèðäè. Ùÿðäÿí îíà åëÿ ýÿëèðäè êè, òàóí ëàï ãÿôèëäÿí ãóðòàðûá âÿ î ôèêðèíè úÿìëÿìÿéÿ èìêàí òàïìàéûá. Õîøáÿõòëèê áþéöê ñöð’ÿòëÿ éàõûíëàøûðäû âÿ îíó ãàðøûëàìàüà ùàçûðëûã éîõ èäè. Ðàìáåð äóéóðäó êè, áöòöí àðçóëàðû áèðýÿ âÿ ýþçëÿíèëìÿäÿí ùÿéàòà êå÷èð. Ñÿí äåìÿ ñåâèíúèí þçö äÿ éàíüû âåðèðìèø. ßñëèíÿ ãàëñà éîë ýþçëÿéÿíëÿðèí àç ãàëà ùàìûñû Ðàìáåðèí ýöíöíäÿ èäè. Âàüçàë ñÿêèñèíäÿ øÿõñè ùÿéàòà ùàçûðëàøàí áó àäàìëàð ùÿëÿ äÿ þçëÿðèíè öìóìèëèêäÿí àéûðà áèëìèð, áèð-áèðèëÿ ñàëàìëàøûð, ýöëöìñöíöðäöëÿð. Àììà åëÿ êè, ãàòàðûí òöñòöñö ýþðöíäö, îíëàðûí ãÿëáèíäÿêè ìÿùáóñ íèñýèëèíè ùÿéÿúàíëû ñåâèíú äàëüàëàðû äàðìàäàüûí åëÿäè. Ãàòàð äàéàíàíäà úàíöçÿí àéðûëûüà ñîí ãîéóëäó. Àäàìëàð ãóúàãëàøûá ÿçèçëÿðèíèí éàäëàøìûø ñèíÿëÿðèíè ñèíÿëÿðèíÿ ñûõäûãäà ÿââÿëëÿð àéðûëûã éåðè îëìóø áó âàüçàë ñÿêèñè, áèðúÿ àí è÷èíäÿúÿ ÿí àüðûëû àéðûëûãëàðà ñîí ãîéäó. Ðàìáåð ùå÷ èìêàí òàïìàìûøäû êè, îíà òÿðÿô ãà÷ûá ñèíÿñèíÿ ñûõûëàí ãàäûíûí öçöíö ýþðÿ áèëñèí. Î ãàäûíû áàüðûíà áàñûá öçöíö îíóí òàíûø ñà÷ëàðûíà äàéàäûüû âàõò ýþçëÿðè éàøàðäû. Ùå÷ þçö äÿ áèëìèðäè ñåâèíúäÿí àüëàéûð, éîõñà ãÿëáèíäÿ äöéöí ñàëìûø êå÷ìèø ãöññÿäÿí, ùÿëÿëèê ýþç éàøëàðû èìêàí âåðìèðäè êè, ñèíÿñèíÿ ñûõûëìûø ãàäûíûí þç ñåâýèëèñè éàõóä éàä áèð ãàäûí îëäóüóíó àéûðä åëÿñèí. Î þç øöáùÿñèíè ñîíðà éîõëàéàúàãäû. Àììà èíäè, áöòöí ÿòðàôäàêûëàð êèìè î äà èíàíìàã èñòÿéèðäè êè, òàóí ýÿëäè-ýåäÿðäè âÿ î èíñàí ãÿëáèíè äÿéèøÿ áèëìÿç. Ýþðöøÿíëÿð áèð-áèðèíÿ ñûüûíûá åâÿ ãàéûäàðêÿí ýþçëÿðè ùå÷ íÿéè ýþðìöðäö òàóíà ìåéäàí îõóéóðäóëàð, ñÿêèäÿ òÿíùà ãàëàíëàðû äà ñåçÿ áèëìèðäèëÿð. Åéíè ãàòàðëà ýÿëèá ñÿêèäÿ òÿíùà ãàëàíëàð èñÿ õÿáÿðñèçëèêäÿí öðÿêëÿðèíÿ äàììûø øöáùÿíèí ùÿãèãÿòÿ ÷åâðèëäèéèíè äóéìàüà áàøëàìûøäûëàð. Áó çàâàëëûëàðûí èíäè éåýàíÿ éîë éîëäàøû òÿçÿëÿíìèø ãÿì-ãöññÿ èäè, îíëàð àéðûëûüûí ÿí àúû íþãòÿñèíÿ ÷àòìûøäûëàð. ßçèçëÿðè ãóéóéà àòûëìûø, éàõóä ñîáàäà éàíäûðûëìûø áó àíàëàð, ÿðëÿð, ìÿøóãÿëÿð ö÷öí òàóí ùÿëÿ äàâàì åäèðäè. Òÿíùàëûüà äöøìöøëÿðèí ùàëûíà êèì éàíàúàãäû àõû? Ñÿùÿðäÿí ñÿðèí ùàâàéà ùîïàí ýöíÿø øöàëàðû èíäè, ýöíîðòà ÷àüû øÿùÿðè äàùà äà úàíëàíäûðìûøäû. Òÿïÿëÿðÿ äöçöëìöø ãàëà òîïëàðû àüûçëàðûíû ýþéÿ òóòóá ýóðëàéûð, àòÿøôÿøàíëûã åäèðäèëÿð. Øÿùÿð úàìààòû êö÷ÿëÿðÿ ñÿïèëèá ÿçàáëà õîøáÿõòëèê àðàñûíäàêû äÿãèãÿëÿðè áàéðàì åäèðäè. Áöòöí ìåéäàí÷àëàðäà úàìààò ðÿãñ åäèðäè. Áèð íå÷ÿ ýöí ÿðçèíäÿ øÿùÿðäÿ ìàøûíëàðûí ñàéû õåéëè àðòìûøäû âÿ àäàìëà äîëó êö÷ÿëÿðäÿ ùÿðÿêÿò ÷ÿòèíëÿøìèøäè. Áöòöí àõøàìû àðàìñûç ÷àëûíàí êèëñÿ çÿíýëÿðèíèí òèòðÿê ñÿñè àëÿìÿ éàéûëûðäû. Êèëñÿëÿðäÿ äèíè ìÿðàñèìëÿð êå÷èðèëèðäè. Åéíè çàìàíäà ÿéëÿíúÿ éåðëÿðè äÿ àäàìëà äîëó èäè, êàôå ñàùèáëÿðè ñàáàùû ôèêèðëÿøìÿäÿí îëóáãàëàí ñïèðòëè è÷ýèëÿðè ìöøòÿðèëÿðÿ ïàéëàéûðäû. Ìöøòÿðèëÿðèí äÿ ùàìûñû øÿí âÿ ùÿéÿúàíëû èäè, úöòëÿøìèø ãàäûí âÿ êèøèëÿð ùå÷ êèìäÿí ÷ÿêèíìèð, èñòÿäèêëÿðè êèìè ÿéëÿíèðäèëÿð. Ùàìû ãûøãûðûð, ýöëöøöðäö. Àüûð àéëàð ÿðçèíäÿ ãÿëáëÿðèí êöíúöíäÿ ýèçëÿäèëìèø ùÿéàò åøãèíè öçÿ ÷ûõàðûá ñÿäÿãÿ ïóëó êèìè ÿòðàôà ñÿïÿëÿéèðäèëÿð. Åðòÿñè ýöí èñÿ ñÿëèãÿëè, åùòèéàòëû ùÿéàò òÿðçèíÿ áàøëàéàúàãäûëàð. Ùÿëÿëèê ÿí ìöõòÿëèô ìÿíøÿëè àäàìëàð ÷èéèí-÷èéèíÿ âåðèð, ãàðäàøëàøûðäûëàð. Þëöìöí áÿðàáÿðëÿøäèðÿ áèëìÿäèéè àäàìëàðû ùÿéàò ñåâèíúè áèð íå÷ÿ ñààòëûã äà îëñà áÿðàáÿðëÿøäèðìèøäè. Àììà áó çàùèðè ýþðêÿìèí þçö äÿ áöòöí âÿçèééÿòè ÿêñ åòäèðÿ áèëìÿçäè. Ðàìáåð êèìè ýöíîðòàäàí ñîíðà øÿùÿðè äîëàíàí àäàìëàð àðàñûíäà õîøáÿõòëèéè ñÿëèãÿ èëÿ äàäàíëàð äà âàðäû. Áÿ’çè àèëÿëÿð âÿ úöòëÿøìèø ìÿøóãëàð øÿùÿðè àäè ýÿçèíòèéÿ ÷ûõìûø àäàìëàð êèìè äîëàíûðäûëàð. Áÿ’çèëÿðè äîüðóäàí äà åëÿ áèë îíëàðà ÿçàá âåðìèø ýóøÿëÿðè çèéàðÿòÿ ÷ûõìûøäûëàð. Îíëàð òÿçÿ ýÿëÿíëÿðÿ òàóíóí äÿùøÿòëÿðè ùàãäà ìÿ’ëóìàò âåðèð, ëàçûìè éåðëÿðè ýþñòÿðèð, âàùèìÿ äîüóðìàäàí ãîðõóëó ùàäèñÿíèí òàðèõ÷ÿñèíè äàíûøìàüà ÷àëûøûðäûëàð. Àììà åëÿëÿðè äÿ âàðäû êè, þç ýèçëè ùèññëÿðèíèí èçè èëÿ ýÿçèð, áÿ’çÿí äÿ ìÿ’øóãÿñèíÿ ñûüûíûá äåéèðäè: “Áàõ, ôèëàí âàõò, áó éåðäÿ ñÿíèí ö÷öí éàíûðäûì, àììà ÿëèì ñÿíÿ ÷àòìûðäû. Áåëÿëÿðèíè áàøãàëàðûíäàí ôÿðãëÿíäèðÿí úÿùÿò áó èäè êè, îíëàð áþéöê èíñàí àõûíûíäà àéàã ñàõëàéûá åùòèðàñëà ïû÷ûëäàøûðäûëàð. ßñë ñåâèíúè ìåéäàíëàðäàêû îðêåñòðëÿðèí ñÿñèíäÿí ÷îõ îíëàðûí ïû÷ûëòûëàðû áöðóçÿ âåðèðäè. Úöòëÿøìèø ñåâýèëèëÿð úàìààò àðàñûíäà ãÿëÿáÿ ðÿìçè êèìè äîëàíûð, þç ñÿðáÿñòëèêëÿðè èëÿ àëÿìÿ úàð ÷ÿêèðäèëÿð êè, òàóí ãóðòàðûá, ãîðõóëó ýöíëÿð ýåðèäÿ ãàëûá. Îíëàð êå÷ìèøÿ ìåéäàí îõóéóð, èíñàí þëöìöíöí ìèë÷ÿê þëöìöíÿ òàé îëäóüó ýöíëÿðè, ãÿðÿçëè âÿùøèëèê âÿ ùåñàáëàíìûø ÿçàá àíëàðûíû,


95

ùàìûíû ùÿð øåéäÿí ìÿùðóì åäÿí ìÿùáóñëóã ÷àüëàðûíû, ñàü ãàëàíëàðû äÿùøÿòÿ ýÿòèðÿí þëöì èéèíè òàíûìàã èñòÿìèðäèëÿð. Îíëàð å’òèðàô åëÿìÿê èñòÿìèðäèëÿð êè, áèð ùèññÿñè ãàëàã-ãàëàã ñîáàëàðäà éàíäûðûëûá, éàüëû òöñòöéÿ äþíÿí, ãàëàí ùèññÿñè èñÿ ÿñÿ-ÿñÿ þç íþâáÿñèíè ýþçëÿéÿí õàëã áèç èäèê. Àõøàì ÷àüû øÿùÿðÿ ÷ûõûá êèëñÿ çÿíýè, òîï àòÿøè, ìóñèãè ñÿäàðû âÿ øÿí ãûøãûðûãëàð àëòûíäà êö÷ÿëÿðè òÿíùà êå÷äèéè âàõò ùÿêèì Ðéþ ùÿìÿí ÿëàìÿòëÿðè ýþðöðäö. Î þç ïåøÿñèíè äàâàì åòäèðìÿëè èäè, ÷öíêè õÿñòÿëÿðèí ìÿ’çóíèééÿòè îëìóð. Øÿùÿðÿ åíÿí èøûãëû êö÷ÿíè ÿââÿëëÿðäÿêè êèìè ãûçàðäûëìûø ÿò âÿ ðàçéàíàëû àðàã èéè ýþòöðìöøäö. ßòðàôäà úàìààò ñåâèíúäÿí ãîâðóëóðäó. Áèð-áèðèíÿ ñàðìàøàí êèøè âÿ ãàäûíëàðûí öçëÿðè ùÿéÿúàí âÿ åùòèðàñäàí îä òóòóá éàíûðäû. Áÿëè, òàóí âÿ ãîðõó ùèññè ýåðèäÿ ãàëìûø, èíäè áèð-áèðèíäÿí äîéìàéàí ñåâýèëèëÿðèí ýþðöøö ñöáóòà éåòèðèðäè êè, òàóí ùÿì äÿ ñöðýöí âÿ àéðûëûã äåìÿê èìèø. Ðéþéÿ åëÿ ýÿëèðäè êè, àéëàðäàí áÿðè àäàìëàðûí àðàäûüû ÿñàñ ìÿãñÿäèí íÿ îëäóüóíó ùÿëÿ èíäè àíëàéûá. Áóíóí ö÷öí ÿòðàôäàêûëàðà íÿçÿð ñàëìàã êèôàéÿò åäèðäè. Àüûð ÿçàá âÿ ìÿùðóìèééÿòëÿðäÿí ñîíðà òàóíó éîëà ñàëìûø áó àäàìëàð óçóí âàõòäàí áÿðè îéíàäûãëàðû ðîëóí ñÿùíÿ ïàëòàðûíû ùÿëÿ èíäè ýåéìèøäèëÿð. Áóíëàð éàäåëëèëÿð èäè, ÿââÿë òÿê ñèôÿòëÿðèíäÿ ãÿðèáëèê äóéóëóðäó. Èíäè èñÿ áöòöí ýþðêÿìëÿðèíäÿí óçàã âÿòÿíèí ñîðàüûíû àëìàã îëàðäû. Òàóí øÿùÿð äàðâàçàëàðûíû áàüëàäûüû ýöíäÿí îíëàðûí ùÿìäÿìè àéðûëûã îëóá, éàõûí èíñàí ùÿðàðÿòèíäÿí, ùÿð äÿðäè óíóòäóðàí áèð ùÿðàðÿòäÿí óçàã äöøöáëÿð. Øÿùÿðèí ìöõòÿëèô ýöøÿëÿðèíäÿ èëèøèá ãàëìûø áó êèøè âÿ ãàäûíëàðûí ùÿð áèðè êèìÿñÿ äîüðóñó úàí àòûð, àéðûëûüûí îäóíäàí ìöõòÿëèô äÿðÿúÿëè éàíüûëàð àëûðäûëàð. ßêñÿðèééÿòè èëê ýöíëÿðäÿí ÿçàá ÷ÿêèð, àéðû äöøìöø ñåâýèëèíèí áÿäÿí ùÿðàðÿòèíè, ìåùðèáàíëûã, éàõóä èòèðèëìèø âÿðäèøëÿðè àðàéûðäû. Áÿ’çèëÿðè èñÿ äîñòëàðûíäàí àéðû äöøäöéöíÿ, ìÿêòóáëàøìàã èìêàíûíû èòèðäèéèíÿ ÿçàá ÷ÿêèðäè. Òàðóéà áÿíçÿéÿí áèð íå÷ÿñè äÿ àéðûëûã ÿçàáû ÷ÿêèðäè, àììà íÿäÿí àéðû äöøäöêëÿðèíè þçëÿðè äÿ ãÿòè äåéÿ áèëìèðäèëÿð. Äÿðäëÿðèíÿ áàøãà àä òàïà áèëìÿéèá, áÿ’çÿí äàõèëè ÿìèíàìàíëûã ùÿñðÿòèíäÿ îëäóãëàðûíû ñþéëÿéèðäèëÿð. Ðéþ èðÿëèëÿäèêúÿ ÿòðàôäàêû èíñàí àõûíû ñûõëàøûð, ñÿñ-êöé àðòûðäû âÿ îíà åëÿ ýÿëèðäè êè, ÷àòìàã èñòÿäèéè ìÿùÿëëÿíèí éîëó õåéëè óçàíûá. Ñÿñ-êöéëö êöòëÿéÿ ãàðûøäûãúà ùÿêèì îíëàðûí õîøáÿõò ãûøãûðòûëàðûíû äàùà éàõøû àíëàìàüà áàøëàéûð âÿ áÿ’çÿí äÿ ôèêèðëÿøèðäè êè, áó ñÿñëÿð åëÿ îíóí þç ñèíÿñèíäÿí ãîïóð. Áÿëè, ùàìû ôèçèêè âÿ ìÿ’íÿâè ÿçàáû áèðýÿ ÷ÿêìèøäè. Þëöì õÿáÿðëÿðè, òÿ’úèëè éàðäûì çÿíýëÿðè, ÿçàá-ÿçèééÿòëÿð îíëàðû ÿñë âÿòÿíÿ ãàéûòìàüà ñÿñëÿìèøäè. Îíëàðûí ùàìûñûíûí ÿñë âÿòÿíè áó áîüóëàí øÿùÿðèí äèâàðëàðûíûí î áèðè öçöíäÿ ãàëìûøäû, ÿñë âÿòÿí äèâàðëàðäàí ÷þëäÿêè òÿïÿíèí éàøûëëûüû, äÿíèç ñàùèëè, àçàä þëêÿëÿð âÿ ñåâýèëè ùÿñðÿòè äåìÿê èäè. Èíäè îíëàð ùÿìÿí âÿòÿíÿ, õîøáÿõòëèéÿ ãàéûòìàã, ãàëàí ùÿð øåéäÿí öç äþíäÿðìÿê èñòÿéèðäèëÿð. Àéðûëûã ÿçàáû âÿ áèðëèê ùÿñðÿòèíèí ìÿ’íàñûíû àðàìàã èñòÿäèêäÿ Ðéþ äóéäó êè, áó áàðÿäÿ áèð øåé áèëìèðìèø. Àäàìëà äîëó, ãàðìàãàðûøûã êö÷ÿëÿðè êå÷èá íèñáÿòÿí ñåéðÿêëèéÿ ÷àòàíäà Ðéþ ôèêèðëÿøäè êè, ùÿð øåéèí áèð ìÿ’íà äàøûéûá-äàøûìàìàñû âàúèá äåéèë, èíñàíûí àðçóñóíà ÿìÿë îëóíóá-îëóíìàäûüûíû þéðÿíìÿê ýÿðÿêäèð. Èíäè î àðçóëàðà íåúÿ ÿìÿë îëäóüóíó áèëèðäè âÿ ÿòðàôäàêû áîø êö÷ÿëÿðÿ ÷àòàíäà áóíó äàùà éàõøû äóéóðäó. Éåýàíÿ àðçóñó þç ìÿùÿááÿò îúàüûíà ãîâóøìàã îëàíëàðûí áÿ’çèëÿðè àðçóëàðûíà ÷àòìûøäûëàð. Îíëàðûí áÿ‘çèëÿðè èñÿ ýþçëÿäèêëÿðè àäàìëàðû èòèðèá øÿùÿðè òÿíùà äîëàíûðäûëàð. Åëÿëÿðè äÿ âàðäû êè, òàëå îíëàðû èêèãàò àéðûëûãäàí ãóðòàðìûøäû. Áåëÿëÿðè èëëÿð áîéó éàõûíëûã åòñÿëÿð äÿ ìÿùÿááÿòèí ýóð îúàüûíû ãàëàìàüà èìêàí òàïìàéàíëàð èäè. Îíëàð, åëÿ Ðéþíöí þçö äÿ, ýÿëÿúÿéÿ öìèä áÿñëÿéèðäèëÿð, èíäè èñÿ ÿáÿäè àéðûëûüà ãîâóøìóøäóëàð. Ðàìáåðêèìèëÿð èñÿ þç èòêèëÿðèíè òàïûá òÿðÿääöäñöç ãÿáóë åëÿìèøäèëÿð. Åëÿ ùÿìÿí ýöí ñÿùÿð Ðéþ Ðàìáåðëÿ ýþðöøöá àéðûëàðêÿí äåìèøäè: “Ìÿòèí îëóí, èíäè ñÿùâ åòìÿê îëìàç. Áÿëè, îíëàð áèð ìöääÿò äÿ îëñà õîøáÿõò éàøàéàúàãäûëàð. Èíäè àíëàìûøäûëàð êè èíñàíûí ùÿìèøÿ àðçóëàäûüû âÿ ùÿðäÿí äÿ ãîâóøà áèëäèéè ÿí øèðèí àðçó èíñàí ìåùðèáàíëûüûäûð. Èíñàíû áèð éàíà ãîéóá áàøãà ìöúÿððÿä àðçóëàðëà éàøàéàíëàðûí ñîðüóñó èñÿ úàâàáñûç ãàëìûøäû. Òàðó, ùàããûíäà äàíûøäûüû ÷ÿòèí, äàõèëè ÿìèíàìàíëûüà ãîâóøìóøäó äåéÿñÿí, àììà î ìÿãñÿäèíÿ þëöìëÿ ãîâóøìóøäó âÿ ãàçàíúûíûí õåéðèíÿ ýþðÿ áèëìÿìèøäè. Ðéþíöí ðàñò ýÿëäèéè áàøãàëàðû äà, àõøàì ÷àüû êö÷ÿëÿðäÿ ÿéëÿíèá êåô ÷ÿêÿíëÿð äÿ þç àðçóëàðûíà ÷àòìûøäûëàð, ÷öíêè îíëàð èúðàñû þçëÿðèíäÿí àñûëû îëàí ñàäÿ àðçóëàðû ñå÷ìèøäèëÿð. Ãðàíëà Êîòàðûí éàøàäûüû êö÷ÿéÿ áóðóëäóüó âàõò Ðéþ ôèêèðëÿøèðäè êè, èíñàí âÿ îíóí ñàäÿ, ýöúëö ìÿùÿááÿòè ùàãäà ôèêèðëÿøÿíëÿðÿ ùÿðäÿíáèð äÿ îëñà ñåâèíú áÿõø îëóíìàñû éàõøû úÿùÿòäèð. ***


96

Áó ÿùâàëàòûí íÿãëè ñîíà ÷àòûð. Èíäè ùÿêèì Áåðíàð Ðéþ å’òèðàô åäÿ áèëÿð êè, ìöÿëëèô îíóí þçöäöð. Àììà éàçûíû áàøà âóðìàçäàí ÿââÿë î, ùå÷ îëìàñà þçöíÿ ùàãã ãàçàíäûðìàã âÿ ùàäèñÿëÿðè äîüðó ñþçëö áèð øàùèä êèìè øÿðù åòäèéèíè áèëäèðìÿê èñòÿéèð. Òàóí äþâðöíäÿ ïåøÿñè îíà èìêàí âåðìèøäè êè, øÿùÿð ÿùàëèñèíèí ÿêñÿðèééÿòè èëÿ ýþðöøöá îíëàðûí ùèññëÿðèíÿ áÿëÿä îëñóí. Áèð ñþçëÿ îíóí ÷îõ ýþðöá ÷îõ åøèòìÿê èìêàíû âàðäû. Ùÿì äÿ ÷àëûøûá êè, ýþðäöêëÿðèíÿ ÿëàâÿëÿð åòìÿñèí âÿ òàóíëó ýöíëÿðè éàøàìûø úàìààòûí ôèêðèíè ãàðûøäûðìàñûí. Åëÿ áóíà ýþðÿ äÿ òÿñàäöôÿí, éàõóä áÿäáÿõò ùàäèñÿëÿð íÿòèúÿñèíäÿ ÿëèíÿ äöøìöø ìÿòíëÿðäÿí èñòèôàäÿ åäèá. Úèíàéÿò èøè öçðÿ èôàäÿ âåðÿíëÿðèí åùòèéàòëû îëìàüà ÷àëûøäûüû êèìè ìöÿëëèô äÿ åùòèéàòëû îëìàüà ÷àëûøûá. Åéíè çàìàíäà ùàãñåâÿð áèð èíñàíûí äàõèëè òÿëÿáèíÿ óéüóí îëàðàã î çÿðÿð ÷ÿêÿíèí òÿðÿôèíè ñàõëàéûá, øÿùÿð ÿùàëèñè èëÿ áèðëÿøèá, îíëàðûí ñåâýèñèíÿ, ÿçàáûíà, ñöðýöí ùÿéàòûíà ùÿìäÿì îëóá. ßùàëèíèí ùÿð äÿðäè, äöøäöéö àüûð âÿçèééÿò ùÿì äÿ îíóí þçöíöíêö èäè. Äöçýöí øàùèäëèê åòìÿê ö÷öí î ÿñàñÿí ùàäèñÿëÿð, ñÿíÿäëÿð âÿ äàíûøûëàíëàðû íöìóíÿ ýÿòèðìÿëè, þç øÿõñè ôèêðè, ùÿñðÿòè âÿ ùÿéÿúàíëàðû ùàãäà èñÿ ñóñìàëû èäè. Áó öñóëó ñå÷ìÿêäÿ éåýàíÿ ìÿãñÿäè èñÿ ùÿìøÿùÿðëÿðèíèí âÿçèééÿòèíè àíëàòìàã, ùÿì äÿ îíëàðûí þçëÿðèíèí ÷îõ âàõò éàõøû àíëàéà áèëìÿäèéè àíëàðû äÿãèãëèêëÿ øÿðù åòìÿê èäè. Áó ìÿãñÿäÿ íàèë îëìàã ÷ÿòèí ìÿñÿëÿ äåéèëäè. Ìöÿééÿí òÿñâèðëÿð çàìàíû ùèññ åäÿíäÿ êè, þç ôèêèðëÿðèíè äÿ ùÿìÿí òÿñâèðÿ ãîøìàã èñòÿéèð, î áó èøäÿí éàí êå÷èð, ôèêèðëÿøèðäèêè, áó øÿùÿðäÿ ùàìûíûí äÿðäè åéíèäèð. Äöíéàäà ÷îõ âàõò èíñàíëàð ÿçàáû òÿíùà ÷ÿêèðëÿð, áóðàäà èñÿ âÿçèééÿò áàøãà èäè. Åëÿ áóíà ýþðÿ äÿ ìöÿëëèô ùàìûíûí àäûíäàí äàíûøìàëû èäè. Àììà øÿùÿðèí åëÿ áèð ñàêèíè äÿ âàðäû êè, ùÿêèì Ðéþ îíóí àäûíäàí äàíûøà áèëìÿçäè. Ùÿìèí øÿõñ Òàðó èäè âÿ ýöíëÿðèí áèðèíäÿ î Ðéþéÿ áåëÿ äåìèøäè: “Îíóí ÿí áþéöê ýöíàùû áóíäàäûð êè, óøàãëàðà âÿ êèøèëÿðÿ þëöì ýÿòèðÿí âàðëûüà äàõèëÿí ùàãã ãàçàíäûðûð. Áàøãà úÿùÿòëÿðè áàøà äöøöðÿì, àììà èø áóðàñûíäàäûð êè, áó ýöíàùû äà áàüûøëàìàüà ìÿúáóðàì. Áó ñþçëÿðè ñþéëÿéÿí Òàðóíóí þçö ãÿëáÿí òÿíùà èäè. Ðéþ ãàðûøûã êö÷ÿëÿðè áèð òÿùÿð êå÷èá Ãðàíëà Êîòàðûí éàøàäûãëàðû êö÷ÿéÿ äþíÿíäÿ ýþðäö êè, ïîëèñëÿð éîëó êÿñèáëÿð. Ãÿðèáÿ ùàë èäè, éàõûíëûãäàêû áàéðàì ñÿäàëàðû èëÿ ìöãàéèñÿäÿ áó êö÷ÿ êèìñÿñèç âÿ ëàë áèð ýóøÿéÿ äþíìöøäö. ùÿêèì áóðàõûëûø âÿðÿãèíè ýþñòÿðäè. Ïîëèñ èø÷èñè äåäè: –Áóðàõà áèëìÿðÿì, ùÿêèì. Êö÷ÿäÿ áèð äÿëè âàð, úàìààòà àòÿø à÷ûð. Àììà áóðäà ãàëñàíûç éàõøûäûð, áÿëêÿ ñèçÿ åùòèéàú îëäó. Åëÿ áó âàõò Ðéþ ýþðäö êè, Ãðàí îíà òÿðÿô ýÿëèð. Ãðàí äà ÿùâàëàòäàí õÿáÿðñèç èäè. Îíó äà êö÷ÿéÿ áóðàõìàìûøäûëàð âÿ þéðÿíÿ áèëìèøäè êè, ýöëëÿ îíóí éàøàäûüû áèíàäàí àòûëûð. Áèíàíûí êö÷ÿ öçö ýöíÿøèí ñîí øöàëàðûíà ãÿðã îëìóøäó. Ãàðøûäàêû áþéöê áèð ÿðàçè èñÿ áîì-áîø èäè. Êö÷ÿíèí îðòàñûíäà áèð ïàïàã âÿ áóëàøûã ÿñêè ýþðöíöðäö. Ðéþ èëÿ Ãðàí êö÷ÿíèí î áèðè áàøûíû äà ýþðöðäöëÿð, îðàäà äà ïîëèñ éîëó êÿñìèøäè. Éàëíûç éàõûíäà éàøàéàíëàð òÿëÿñèê àääûìëàðëà áèíàëàðà ýèðèá-÷ûõà áèëèðäèëÿð. Öçáÿöçäÿêè áèíàíûí ãàïû-ïÿíúÿðÿëÿðè áàüëàíìûø, ãàðøûäà èñÿ ÿëè ðåâîëâåðëè áèð íå÷ÿ ïîëèñ èø÷èñè äóðìóøäó. Êö÷ÿäÿ òàì ñàêèòëèê èäè, ìÿðÿêÿç òÿðÿôäÿí èñÿ ìóñèãè ñÿäàëàðû åøèäèëèðäè. Èêèíúè ìÿðòÿáÿäÿêè ïÿíúÿðÿëÿðäÿí áèðè éàðûà÷ûã èäè. Öçáÿöçäÿêè áèíàäàí èêè ãÿôèë àòûø à÷ûëäû âÿ éàðûà÷ûã ïÿíúÿðÿíèí øöøÿëÿðè ÷èëèêëÿíäè. ñîíðà éåíÿ ñöêóò÷þêäö. Øÿùÿðäÿêè ùàé-êöéäÿí ñîíðà áó êö÷ÿíèí ñöêóòó Ðéþéÿ ãÿðèáÿ ýþðöíöðäö. Áèðäÿí Ãðàí ùÿéÿúàíëà äèëëÿíäè: –Áó êè Êîòàðûí ïÿíúÿðÿñèäèð, þçö äÿ Êîòàð éîõà ÷ûõûá àõû! Ðéþ ïîëèñ èø÷èñèíäÿí ñîðóøäó: –Áÿñ ïîëèñ èíäè íèéÿ ýöëëÿ àòûð? –Îíóí áàøûíû ãàðûøäûðìàã èñòÿéèð. Èíäè ëàçûìè àâàäàíëûüû îëàí ìàøûí ýÿëìÿëèäèð. Î áèíàéà ýèðìÿê èñòÿéÿíëÿðÿ àòÿø à÷ûð, áèð ïîëèñ èø÷èñè äÿ éàðàëàíûá. –Î íèéÿ àòÿø à÷ûð àõû? –Áèëèíìèð. Úàìààò êö÷ÿäÿ ÿéëÿíäèéè âàõò àòìàüà áàøëàéûá. Áèðèíúè àòÿøäÿí ùå÷ íÿ àíëàéà áèëìÿéèáëÿð. Èêèíúè ýöëëÿäÿí éàðàëàíàí îëóá âÿ úàìààò ãûøãûðà-ãûøãûðà ãà÷ûá äàüûëûøûá. Éÿãèí äÿëèäèð! Éàðàíìûø ñöêóòóí è÷èíäÿ äÿãèãÿëÿð ÷îõ àüûð êå÷èðäè. Ãÿôèëäÿí êö÷ÿíèí î áàøûíäà áèð èò ýþðöíäö. ×îõäàíäû øÿùÿðäÿ èò ýþðöíìöðäö. Áó äà éÿãèí åâäÿ ýèçëÿäèëìèøëÿðäÿí èäè. Èò ñÿêè èëÿ ýÿëèá åâèí ãàðøûñûíäà äàéàíäû. Òÿðÿääöäëÿ éàí-éþðÿéÿ áàõûá éåðÿ øþíýöäö, ñîíðà ãàíðûëûá äèøëÿðè èëÿ áþéðöíö ãàøûäû. Ïîëèñ èø÷èëÿðè ôèò ÷àëûá èòè ÷àüûðäûëàð. Î áàøûíû ãàëäûðûá áàõäû, ñîíðà äèêÿëèá ëÿíý àääûìëàðëà êö÷ÿíèí îðòàñûíà ýÿëäè êè, îðàäà ãàëìûø ïàïàüû èéëÿñèí. Åÿë ùÿìÿí àíäàúà èêèíúè ìÿðòÿáÿäÿí àòÿø à÷ûëäû. Èò èêèãàò îëóá éûõûëäû, ïÿíúÿëÿðèíè ùàâàäà îéíàòäû, ñîíðà áþéðö öñòÿ äöøöá úàí âåðìÿéÿ áàøëàäû. Àòÿøÿ úàâàá îëàðàã áåø-àëòû ýöëëÿ áèðäÿí à÷ûëäû âÿ ïÿíúÿðÿíèí ÷ÿð÷èâÿëÿðè ÷èëèêëÿíäè. Ñîíðà éåíÿ ñöêóò ÷þêäö. Ýöíÿø éàâàø-éàâàø åíèð, ãàðøûäàêû


97

åâèí êþëýÿñè Êîòàðûí ïÿíúÿðÿñèíÿ ÷àòûðäû. Ùÿêèìäÿí àðõàäà àâòîìîáèë ÿéëÿúèíèí ñÿñè åøèäèëäè. Ïîëèñ èø÷èñè äèëëÿíäè: –Áóäóð, ýÿëäèëÿð. Ïîëèñ èø÷èëÿðèíèí ÿëëÿðèíäÿ êÿíäèðëÿð, áèð íÿðäèâàí âÿ éàüëû ÿñêèéÿ áöêöëìöø èêè áàüëàìà âàðäû. Îíëàð éàíäàêû êö÷ÿ èëÿ ôûðëàíûá öçáÿöçäÿêè áèíàéà ÷àòäûëàð. Áèíàíûí ãàïû âÿ ïÿíúÿðÿëÿðèíäÿ éöíýöë áèð úàíëàíìà äóéóëäó. Ñîíðà ýþçëÿìÿéÿ áàøëàäûëàð. Èò èñÿ äàùà òÿðïÿíìèðäè, àììà èíäè òöíä ðÿíýëè áèð ýþìÿ÷ÿíèí è÷èíäÿ èäè. Ïîëèñ èø÷èëÿðè ýèçëÿíäèéè åâëÿðäÿí ãÿôèë ïóëåìéîò àòÿøè áàøëàäû. Íèøàí àëûíìûø ïÿíúÿðÿíèí ÷ÿð÷èâÿëÿðè ãûðûëûá òþêöëäöêäÿ äÿ à÷ûã ãàëìûø ïÿíúÿðÿ éåðèíäÿí è÷ÿðèíè ýþðìÿê ìöìêöí äåéèëäè. Ëàï ãûñà áèð ôàñèëÿäÿí ñîíðà öçáÿöçäÿêè áàøãà áèð åâäÿí èêèíúè áèð ïóëåìéîò èøÿ äöøöá ïÿíúÿðÿíèí î áèðè êöíúöíö íèøàí àëäû âÿ äèâàðëàðäàí ãÿëïÿëÿð ó÷äó. Åëÿ ùÿìÿí àíäàúà ö÷ ïîëèñ èø÷èñè ãà÷à-ãà÷à êö÷ÿíè êå÷èá ýèðèø ãàïûñûíëàí è÷ÿðè ñîõóëäó. Îíëàðûí àðõàñûíäúà ö÷ ïîëèñ èø÷èñè äÿ è÷ÿðè êå÷ÿíäÿí ñîíðà ïóëåìéîòóí ñÿñè êÿñèëäè. Éåíÿ ýþçëÿìÿéÿ áàøëàäûëàð. Ñîíðà áèíàíûí è÷èíäÿí èêè ïàðòëàéûø åøèäèëäè. ×îõ êå÷ìÿìèø ïîëèñ èø÷èëÿðè åâèí ãàïûñûíäàí ÷þëÿ àç ãàëà ñöðöéÿ-ñöðöéÿ áèð àäàì ÷ûõàðòäûëàð. Ãûñàãîë êþéíÿê ýåéìèø áó àäàì àíëàøûëìàç ñþçëÿð ãûøãûðûðäû. Áèðúÿ àíûí è÷èíäÿúÿ áöòöí áàüëû ïÿíúÿðÿëÿð à÷ûëäû âÿ åâëÿðäÿêè àäàìëàð êö÷ÿéÿ áîéëàíûá òàìàøà åòìÿéÿ áàøëàäûëàð. Áÿ’çèëÿðè èñÿ ãà÷ûá êö÷ÿéÿ ÷ûõìûøäûëàð. Òóòóëìóø ñûñãà êèøèíè êö÷ÿäÿ àéàã öñòÿ ãîéäóëàð âÿ áèð àíëûã îíó ýþðìÿê èìêàíû éàðàíäû. Ïîëèñ èø÷èëÿðè îíóí ãîëëàðûíû àðõàéà áóðìóøäóëàð. Êèøè ãûøãûðûðäû. Áèð íÿôÿð ïîëèñ íÿôÿðè éàõûíëàøûá îíà èêè ñÿððàñò éóìðóã èëèøäèðäè. Ãðàí ìûçûëäàäû: –Áó Êîòàðäûð, ùàâàëàíûá. Êîòàð éåðÿ ñÿðèëìèøäè. Ïîëèñ íÿôÿðè îíóí ùàëñûç úÿñÿäèíÿ áèð-èêè òÿïèê äÿ èëèøäèðäè. Ñîíðà èñÿ òàìàøàéà éûüûëìûø äÿñòÿ àðàëàíûá Ðéþ èëÿ äîñòó Ãðàíûí äóðäóüó ñÿìòÿ àõûøäû. Ïîëèñ èø÷èñè ýþñòÿðèø âåðäè: –Àïàðûí îíó! Äÿñòÿ ãàðøûäàí êå÷ÿíäÿ Ðéþ öçöíö éàíà òóòäó. Ðéþ èëÿ Ãðàí àéðûëàíäà ùàâà ãàðàëûðäû. Áèð ìöääÿò ñöñòëÿøìèø êö÷ÿ éåíèäÿí éàâàø-éàâàø úàíà ýÿëèðäè. Åâèí òèíèíÿ ÷àòàíäà Ãðàí ùÿêèìëÿ õóäàùàôèñëÿøäè. Î åâÿ ãàëõûá èøëÿìÿê èñòÿéèðäè. Áèð-èêè àääûì àðàëàíàíäàí ñîíðà ÷åâðèëèá ùÿêèìÿ äåäè êè, íÿùàéÿò Æàííàéà ìÿêòóá éàçûá âÿ èíäè ðàùàò éàøàéûð. Ùÿì äÿ ÿëàâÿ åòäè êè, ìÿøùóð úöìëÿñèíè éåíèäÿí éàçìàüà áàøëàéûá âÿ úöìëÿäÿêè àðòûã ñþçëÿðè èõòèñàð åäèá. Ñîíðà î áèú áèð òÿáÿññöìëÿ øëéàïàñûíû ãàëäûðûá ðÿñìè áèð òÿ’çèì åòäè. Àììà Ðéþ Êîòàðûí ÷ÿíÿñèíÿ èëèøäèðèëìèø éóìðóãëàðû óíóäà áèëìèðäè âÿ ñèíÿýèð ãîúàíûí åâèíÿ ÷àòûíúà Êîòàð ýþçëÿðè ãàðøûñûíäàí ÷ÿêèëìÿäè. Ýöíàùêàð àäàìûí ôèêðè þëìöø àäàìûí ôèêðèíäÿí ÷îõ ÿçàá âåðèð äåéÿñÿí. Ðéþ ãîúà õÿñòÿíèí ìÿíçèëèíÿ ÷àòàíäà ùàâà ãàðàëìûøäû. Øÿùÿðäÿêè øÿíëèéèí ñÿäàëàðû îòàüà äà äîëóðäó. Ãîúà èñÿ åëÿ ÿââÿëêè êèìè þç íîõóäëàðûíû ñàéûðäû. Î äåäè: –Éàõøû åäèðëÿð. Úàìààòûí ÿéëÿíìÿéÿ ùàããû âàð. Ýÿðÿê ùÿéàòûí ùÿð öçöíö ýþðÿñÿí. Áÿñ ñèçèí ùÿìêàðûíûç ùàðäàäûð, ùÿêèì? ×þëäÿí ïàðòëàéûø ñÿñëÿðè åøèäèëèðäè, àììà áóíëàð ñàäÿ ïàðòëàéûøëàð èäè, óøàãëàð ôèøÿíý àòûðäûëàð. Ùÿêèì ãîúàíûí õûðûëòûëû ñèíÿñèíè ìöàéèíÿ åäÿ-åäÿ úàâàá âåðäè: –Ùÿìêàðûì þëöá! –Áàù! –äåéÿ ãîúà áèð àç òóòóëäó. –Òàóíäàí þëäö. Ãîúà áèð àç ñóñóá äåäè: –Áÿëè, éàõøû àäàìëàð þëöðëÿð. Ùÿéàò áåëÿäèð. Ùÿð ùàëäà î êèøè íÿ àðàäûüûíû áèëèðäè. Ùÿêèì åøèòìÿ àïàðàòûíû ãàáûíà ãîéóá ñîðóøäó: –Íèéÿ áåëÿ äåéèðñèíèç? –Ùå÷, åëÿ áåëÿ. Î áîø ñþç äàíûøàí àäàì äåéèëäè. Ùÿð ùàëäà ìÿíèì õîøóìà ýÿëèðäè. Åëÿ áåëÿúÿ õîøóìà ýÿëèðäè. Áàøãàëàðû äåéèð: “Òàóí ýÿëèá, òàóí áÿäáÿõòëèê ýÿòèðèá. Áåëÿ ýåòñÿ áÿ’çèëÿðè ùÿëÿ ìöêàôàò äà èñòÿðäè. Àõû òàóí íÿ äåìÿêäèð? Òàóí äà åëÿ ùÿéàòûí áèð ùèññÿñèäèð. –Èíùàëéàñèéà åòìÿéè óíóòìàéûí. –Åù, ùÿêèì, íàðàùàò îëìàéûí. Ìÿí ùÿëÿ ÷îõ éàøàéàúàüàì, ÷îõëàðûíûí þëöìöíö ýþðÿúÿéÿì. Ìÿí éàøàìàüû áàúàðûðàì. ×þëäÿí øÿí ñÿñëÿð åøèäèëèðäè. Ùÿêèì îòàüûí îðòàñûíäà äóðóá ãóëàã àñûðäû. Î ñîðóøäó: –Èúàçÿ âåðÿðñèíèçìè, ñèçèí éóõàðû åéâàíà ÷ûõûì?


98

–ßëáÿòòÿ. Úàìààòà éóõàðûäàí áàõìàã èñòÿéèðñèíèç, åëÿìè? Áóéóðà áèëÿðñèíèç. Àììà àäàìëàð åëÿ ùÿìÿí àäàìëàðäûð. Ùÿêèì ïèëëÿêÿíÿ òÿðÿô ýåòäèéè âàõò ãîúà ñîðóøäó: –Ùÿêèì, äîüðóäàíìû òàóíäàí ùÿëàê îëàíëàðà àáèäÿ ãîéìàã èñòÿéèðëÿð? –Áÿëè, ãÿçåò áåëÿ éàçûð. Éà àáèäÿ ãîéóëàúàã, éà äà èðè áèð ëþâùÿ. –Ùÿ, äåìÿëè ùÿëÿ ìöáàùèñÿ äÿ åäÿúÿêëÿð. Ãîúà õûðûëòûëû ñÿñëÿ ýöëöðäö: –Áèëèðÿì íåúÿ äàíûøàúàãëàð. “Áèçèì ìÿðùóìëàð... äåéÿ ãûøãûðàúàã, ñîíðà äà ýåäÿúÿêëÿð éåéèá-è÷ìÿéÿ. Ùÿêèì ïèëëÿêÿíè ãàëõûðäû. Åâëÿðèí öñòöíäÿ ñÿìà ñîéóã âÿ ãàðàíëûã èäè, óëäóçëàð äà ñÿðò âÿ ñîéóã ýþðöíöðäöëÿð. Áó ýåúÿ, áèð âàõò Òàðó èëÿ îíóí òàóíó óíóòìàã ö÷öí áóðàéà ãàëõäûãëàðû ýåúÿäÿí ÷îõ äà ôÿðãëÿíìèðäè. Àììà èíäè ãàéàëàðà ÷ûðïûíàí äàëüàëàð äàùà ýöúëö èäè. Ùàâà èñÿ ñàêèò âÿ ìöëàéèì èäè, éöíýöë ìåù äÿíèçèí äóçëó íÿôÿñèíè ÿòðàôà éàéûðäû. Øÿùÿðäÿêè ñÿñëÿð äÿ áóðàéà äàëüà-äàëüà àõûðäû. Áÿëè, áó ýåúÿíèí ùÿíèðòèñèíäÿí øèêàéÿò äåéèë ðàùàòëûã äóéóëóðäó. Óçàãäàí áóëâàðûí ãàðà çîëàüû âÿ ìåéäàí÷àëàðûí ÷èë÷ûðàüû ýþðöíöðäö. Áó àçàä ýåúÿíèí àðçóëàðû éöéÿíñèç èäè âÿ Ðéþíöí ãóëàüûíà ýÿëÿí ñÿñëÿð äÿ ùÿìÿí àðçóëàðûí ñÿäàëàðû èäè. Ãàðàíëûã ëèìàí òÿðÿôäÿí èëê ôèøÿíýëÿð ãàëõäû âÿ ðÿñìè àòÿøôÿøàíëûã áàøëàäû. Áöòöí øÿùÿðäÿí øÿí íèäàëàð óúàëäû. Òàðó, Êîòàð, Ðéþíöí ñåâäèéè âÿ èòèðäèéè áöòöí êèøè âÿ ãàäûíëàð, áöòöí þëöëÿð âÿ ýöíàùêàðëàð óíóëäóëìóøäó. Ñèíÿýèð ãîúà äîüðó äåéèðäè êè, àäàìëàð åëÿ ùÿìÿí àäàìëàðäûð. Àììà åëÿ áó úÿùÿò äÿ èíñàíëàðûí ýöúö âÿ òÿìèçëèéèíÿ áèð ñöáóòäóð, åëÿ áóíà ýþðÿ äÿ Ðéþ èíäè äÿðä-ãÿìè áèð éàíà ãîéóá àäàìëàðà ãîøóëóðäó. Ðÿíýàðÿíý ôèøÿíýëÿð ñÿìàéà ãàëõûá ÷èëèêëÿíäèêúÿ, øÿí ãûøãûðûãëàð äàëüà-äàëüà åøèäèëäèêúÿ ùÿêèì Ðéþ éóìøàëûð âÿ áóðàäà ñîíà ÷àòàí ÿùâàëàòû ãÿëÿìÿ àëìàüû ãÿðàðëàøäûðûðäû. Ñóñàíëàðûí ñûðàñûíäà ãàëìàìàã, òàóí ÿçàáû ýþðìöøëÿðèí òÿðÿôèíè ñàõëàìàã, îíëàðà ãèñìÿò îëìóø ùàãñûçëûã âÿ çöëìöí õàòèðÿñèíè éàøàòìàã ö÷öí éàçìàã ãÿðàðûíà ýÿëìèøäè. Î òàóíäàí þéðÿíäèéè áèð äÿðñè áàøãàëàðûíà äà ÷àòäûðûá äåìÿê èñòÿéèðäè êè, èíñàíûí ýþçÿëëèéè åéáÿúÿðëèéèíäÿí àðòûãäûð. Àììà ùÿêèì éàõøû áèëèðäè êè, îíóí éàçäûüû òàðèõ÷ÿ ñîí ãÿëÿáÿ òàðèõ÷ÿñè ñàéûëà áèëìÿç. Áó éàçû èíñàí ãûðüûíû âÿ îíóí àìàíñûç âàñèòÿñèíÿ ãàðøû ýþðöëìöø âÿ ýþðöëÿ áèëìÿìèø òÿäáèðëÿð ùàãäà ìÿ’ëóìàò, åéíè çàìàíäà áÿëàíû òàíûìàã èñòÿìÿéÿí, ìöãÿääÿñëèéÿ ÷àòìàñàëàð äà ùÿêèìëèê åòìÿéÿ ÷àëûøûá ÿçàá ÷ÿêìèø àäàìëàðûí ôÿäàêàðëûüûíà øàùèäëèê ñàéûëàúàã. Øÿùÿðäÿí ãàëõàí øÿí ñÿäàëàðû äèíëÿäèêúÿ ùÿêèì Ðéþ ôèêèðëÿøèðäè êè, áó øÿíëèê éåíÿ äÿ éàñà ÷åâðèëÿ áèëÿð. Î áèëèðäè êè, ñåâèíúäÿí ãûøãûðûøàí áó ÿùàëè ÷îõ øåéäÿí õÿáÿðñèçäèð. Îíëàð áèëìèðëÿð êè, òàóí ìèêðîáó íÿ þëöð, íÿ äÿ éîõà ÷ûõûð. Áó ìèêðîáëàð îí èëëÿð áîéó åâ äþøÿíÿúÿéè âÿ ìèòèë àðàñûíäà éóõóëàéûá éàòà áèëÿð, îòàãäà, çèðçÿìèäÿ, áàüëàìàäà, éàéëûãäà, êàüûç öñòöíäÿ ýèçëÿíèá ñÿáðëÿ ýþçëÿéÿð âÿ îëà áèëñèí êè, ýöíëÿðèí áèðèíäÿ èíñàíëàðà áÿëà âÿ äÿðñ âåðìÿê ö÷öí îéàíàð, õîøáÿõò áèð øÿùÿðèí ñè÷îâóëëàðûíû ãûðìàüà áàøëàð.

Albert Camus - Taun  

“Taun” ( fransızca La peste) – Albert Kamyu tərəfindən yazılmış bu roman 1947-ci ildə nəşr edilib. Faşistlərin Fransanı işğal etdiyi dövrdə,...

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you