ELSA Leiden Magazine Zomer 2020

Page 1

ZOMER 2020

RECHT IN HET COVID-19 TIJDPERK ELSA LEIDEN MAGAZINE

DE WGO Een uitleg hoe één organisatie de wereld gezond probeert te houden

VERGELIJKING ZORGSTELSEL: NL VS USA Welk effect heeft de Corona-uitbraak hierop?

WEDERKERIGE ORGAANDONATIE Hoe het recht invloed heeft op orgaandonatie


03 Privacy vs. Safety 05 Zelfbeschikkingsrecht in de 21e eeuw 07 Kritiek op onredelijke Coronaboets 10 De grens over tijdens Corona? 12 Wederkerige orgaandonatie 15 Vergelijking zorgstelsel Nederland en de VS 18 Coronamaatregel 20 De Wereldgezondheidsorganisatie


CLAUDIA ELISABETH

are not used in practise. For these apps to work even remotely efficient around 60% of the population would need to use it. While the initial proposal is to create a voluntarily used app the government has not

Privacy vs. safety?

yet ruled out making the app compulsory. Don’t worry! You are just a number. magine you make a profile and allow this app to trace your every move (assuming you take your phone with you wherever you go). These apps will do so by the use of Bluetooth networks. Your data and the places you visit are now stored under your profile. If you go for a walk or to the supermarket and were in contact with anyone else who has the app this will all be stored as relevant data. If then at some point someone is

The Dutch government has called out for help from

infected by Corona they can announce so in the app

tech companies to come up with an app that will help

and the app will then trace its data to warn anyone

citizens know whether they have been in contact with

who has been in recent or near contact that piece of

a COVID-19 patient. But how can data like this

walking data. Those people can then decide to adjust

possibly be collected without disregard for privacy

their behaviour and be more cautious or stay home a

laws? The Dutch government has chosen 7 apps that

little longer. If they start to show symptoms they can

could potentially work efficiently. However, May 17th

alert the app as well and this process will continue. In

a legal advisor announced that none of these apps

this process you are nothing more than a number. A

comply with privacy laws. Is this the time we hand in

piece of corona vulnerable data walking around

some of our privacy for our own and each others

providing information. If you put it like that, it actually

safety, or is there room for Improvement in these

doesn’t sound too bad.

apps? Anonymity or privacy? These are the respective 7 apps:

However, in some cases even though your name or

- Covid19 (covid19-alert.eu)

personal information is never shared with anyone, you

- DDT Consortium (dtact.com)

do not always remain anonymous. Imagine you are an

- Accenture B.V. (accenture.com)

outstanding citizen (which I know you are) and you

- Capgemini Nederland BV (capgemini.com)

have remained in a complete lockdown. You only go

- ITO (ito-app.org)

outside if it is absolutely necessary and on a Monday

- DEUS BV (deus.ai)

morning you go outside to take out the trash. On your

- Sia Partners (sia-partners.com)

way you see no one, but when you get to the door you run into your neighbour. You both pass each other in

What is the Dutch government looking for exactly?

awkward silence because COVID-19 makes social

The government failed in making it clear what exact

interactions awkward and, well, you don’t like your

criteria these apps would need to meet in order to

neighbour that much anyway. He is one of those tap

work efficiently. Besides meeting the privacy law

dancing, guitar playing douchebags that live like

regulations, it may actually be a problem if the apps

vampires and are only awake and loud when you

ELM | 03


desperately want to sleep. You go upstairs and the

Can the government force us to download this app?

next day you receive a notification: you have been in

Force has little place in this Dutch society. Some

immediate contact with a “corona patient in the last 3

countries are on a complete lockdown while our

days”. And of course you know who that must have

government is calling for an ‘intelligent lockdown’.

been. You don’t like your neighbour as I have already

Stating we must reasonably consider the wellbeing of

established in great detail and decide to tell your

one another. However, the government might use

friends, family, other neighbours “my neighbour has

other methods such as benefits or limited acces to

corona! You know, the husband of one of your co-

certain events to promote the use of these apps.

workers, the teacher of your kid, etc etc” And there you go, your identity is revealed. In summary: even if the app does not share your personal information, based on timing you may not be as anonymous as you had hoped to be. Therefore, maybe we should be worried less about making sure the app is ‘anonymous’. Being anonymous might not have that much to do with privacy protection after all. Beauty flaws or a desperate make-over? Even if these apps would comply with privacy laws, who is to say they will even work efficiently? The use of Bluetooth networks could potentially lead to false positive signals. Bluetooth can’t tell whether you are on the first floor of a building or on the eleventh floor. It can’t tell wether you are standing next to each other or both leaning on the wall of your separate offices. It cannot look through glass or walls and may not be as accurate. Therefore, you could potentially receive hundreds of notifications of having had contact with people who have corona even though you have never truly been in danger of being infected by them. This could lead to people panicing after receiving so many alerts which can either result in another wave of panic in which people buy as much toilet paper as they can from the nearest store or it can result in people not caring at all. After all, you get so many alerts, who know what to do with that kind of overflow in possibly useless information. For all you know you could have been within one meter of a corona patient or someone on the eleventh floor could have just blown their nose. Bluetooth certainly cannot tell you the difference.

ELM | 04


MEREL LINDENBURG ELISE LENSINK

David Een bekende zaak rondom in het licht van dit onderwerp ging over David, een toendertijd

Zelfbeschikkingsrecht in de 21e eeuw

twaalfjarige jongen die zijn vervolgbehandeling voor

De ‘intellectuele lockdown’ in Nederland die het

ging veel media-aandacht uit naar deze zaak. Mag een

gevolg is van het Corona virus, ook wel bekend als

kind van twaalf beslissingen nemen over zijn eigen

COVID-19, is al een aantal weken bezig. Minister-

leven en dood? Vast staat dat kinderen onder de

president Mark Rutte heeft het volk van Nederland

twaalf jaar niet zelf over hun medisch lot mogen

dringend verzocht zo veel mogelijk thuis te blijven, en

beslissen, maar dat de ouders dat doen en dus

alleen naar buiten te gaan als dat echt noodzakelijk is.

toestemming geven aan de arts. Oudere kinderen,

En als men dan naar buiten moet, houd dan in ieder

tussen de twaalf en zestien jaar, kunnen daarentegen

geval anderhalve meter afstand van elkaar.

meebeslissen over het wel of niet ondergaan van een

een tumor weigerde. Met een chemokuur zou David een overlevingskans hebben van ongeveer 80%, in tegenstelling tot de 50% kans op overleving zonder deze kuur. Toch weigerde de jongen deze behandeling, omdat hij geïnformeerd was dat bij een chemokuur zijn verdere immuunsysteem aangetast zou worden. Daarnaast zouden zijn zicht, gehoor en cognitieve functies hoogstwaarschijnlijk sterk achteruit gaan. Zijn moeder steunde hem in dit besluit, maar zijn vader dacht hier anders over en stapte naar de rechter, in de hoop de behandeling af te dwingen. Er

medische behandeling. Pas vanaf zestien jaar is een In alle ziekenhuizen van Nederland zijn artsen hard

kind op grond van artikel 447 WGBo gerechtigd hier

aan het werk om met het Corona virus besmette

zelf over te beslissen. In de zaak van David heeft een

patiënten, maar ook patiënten met andere ziekten te

deskundig psychiater de jongen wilsbekwaam geacht;

behandelen. Maar wat als een arts een patiënt wil

hij kon de gevolgen van zijn besluit goed overzien.

behandelen, maar de patiënt niet wil worden

Daarnaast had hij al vaker chemokuren ondergaan,

behandeld, of vice versa? En wat als een ouder wil dat

dus wist hij waar hij over sprak. Voor de rechter was

zijn kind behandeld wordt, maar het kind zelf dit niet

David zijn recht op zelfbeschikking zo fundamenteel,

wil? Hoe gaat dat bovendien in zaken rondom

dat deze de wil van zijn vader overtrof. De

euthanasie? Een belangrijk punt in het

kortgedingrechter oordeelde dan ook dat David niet

gezondheidsrecht is het recht op zelfbeschikking. Dit

tegen zijn wil in een chemokuur hoefde te ondergaan.

houdt in dat patiënten zelf, mits zij goed geïnformeerd zijn, keuzes over hun eigen gezondheid en de zorg

Verhouding arts - patiënt

daarvoor kunnen maken op grond van artikel 450 Wet

Patiëntenrechten en ook het zelfbeschikkingsrecht

op de Geneeskundige behandelingsovereenkomst

zijn gebaseerd op fundamentele grondrechten. Naast

(WGBo). Meestal gebeurt dit aan de hand van

deze rechten heeft een patiënt uiteraard ook plichten.

informed consent: het recht niet behandeld te worden

Een van die plichten is dat hij of zij de adviezen van

als daar geen toestemming voor is gegeven.

een hulpverlener en/of arts moet opvolgen binnen

ELM | 05


redelijke grenzen. Echter zal het u niet verbazen dat

conflicteren namelijk evident met elkaar. Het wordt

net zoals in de hierboven beschreven zaak altijd

daarmee een zorgvuldige maatschappelijke afweging,

informed consent nodig is voor een behandeling of

waar nog geen einde van in zicht is.

ingreep en dat dit ook zwaarder weegt dan de opvolgplicht van de patiënt. Wanneer een patiënt een medische behandeling weigert, zal de behandeling niet worden uitgevoerd. Hoe zit dit echter wanneer een patiënt wel voor een behandeling wil gaan, maar een arts niet? In beginsel kan een arts volgens artikel 460 WGBo een behandelovereenkomst niet zomaar opzeggen. Echter heeft een arts het recht om behandeling te weigeren als zijns inziens de behandeling zinloos zal zijn op medisch vlak. Wanneer dit het geval is, kunt u als patiënt altijd een second opinion aanvragen bij een andere arts. Euthanasie Uit onderzoek is gebleken dat veel mensen zelf willen bepalen hoe en hun levenseinde eruit zal zien en wanneer dit plaatsvindt. Artsen zullen moeten vaststellen dat er sprake is van een uitzichtloos of onverdraaglijk lijden, en dat dit lijden wordt veroorzaakt door een medische oorzaak. Daarnaast is er nog de vraag of er geen redelijke alternatieven meer zijn. Euthansaie kan niet worden afgedwongen door de patient; artsen hebben de ruimte hun eigen afweging te maken, zodat het uitvoeren van euthanasie nooit een verplichting kan worden voor betreffende artsen. Wel blijkt dat de meeste artsen open staat voor euthanasie, maar dat zij een grote maatschappelijke druk ervaren om euthansaie uit te voeren, omdat patienten vaak denken dat het euthanasie een recht is en artsen verzoeken tot euthanasie nog moeten toetsen aan zorgvuldigheidseisen. Dit terwijl artsen vaak wel zoveel mogelijk recht willen doen aan de wensen van hun patient, en daarmee hun zelfbeschikkingsrecht. Tot hoe ver reikt het zelfbeschikkingsrecht als het gaat om euthanasie? Hier is nog veel discussie over. Het zelfbeschikkingsrecht en beschermingsbeginsel

ELM | 06


MEREL VAN LOOIJ

als er bijvoorbeeld een festival of een vergadering is. Niet wanneer er drie mensen op een veldje bij elkaar komen. Hier heeft de overheid echt slordig gehandeld. Er is in de persconferentie namelijk niet duidelijk

Kritiek op onredelijke coronaboetes

gemaakt wat een samenkomst precies is. De verwarring die hierna is ontstaan had makkelijk voorkomen kunnen worden. Waarom is het niet duidelijk gemaakt dat er van verboden samenkomst sprake is als er drie of meer mensen samenkomen? Of nog beter: maximaal twee. Dat was een stuk minder verwarrend geweest. Veel van de mensen die de boete hebben gekregen zeggen dan ook niet bewust in overtreding te zijn geweest. De meeste menen er zelfs alles aan gedaan te hebben om de regels precies na te leven. Daarnaast

Sinds de persconferentie van 23 maart is het een

wordt het als inconsequent en onduidelijk ervaren dat

fenomeen: de coronaboete. Na het instellen van deze

de overheid verschil maakt in samenkomsten en

boete is er een hoop om te doen geweest. De boete

groepsvorming. Uit alle berichtgeving blijkt dat het

bleek onduidelijk en ook de juridische legitimatie

het doel is om mensen anderhalve meter uit elkaar te

bleek controversieel. In bijna elke talkshow werd er

laten zijn. Waarom worden er dan toch boetes

wel aandacht besteed aan iemand die de boete had

uitgedeeld als drie mensen op voldoende afstand van

gekregen, zonder dat echt duidelijk was waarom. Drie

elkaar zijn?

meisjes die op meer dan anderhalve meter uit elkaar zaten of zelfs een groepje studenten op hun eigen

Tevens blijkt dat door verschillende gemeenten heel

balkon. De onduidelijkheid over de coronaboetes

verschillend wordt gehandhaafd. In de ene gemeente

bestaat uit twee delen: wanneer mag de boete worden

is het beleid om eerst zoveel mogelijk te waarschuwen

opgelegd en wat zijn de gevolgen van de boete?

en alleen boetes uit te schrijven als het echt strikt noodzakelijk is, denk aan coronafeesten, terwijl in

De bewoordingen, waar in de persconferentie voor

andere gemeentes mensen voor het minste of

werd gekozen, bleek de bron van de meeste

geringste al een boete kregen. Vaak wisten zij zelf niet

verwarring. In de praktijk wordt er een onderscheid

eens precies wat zij fout hadden gedaan.

gemaakt tussen samenkomsten en groepsvorming. Van een samenkomst is sprake als drie of meer

Ook blijkt het voor opsporingsambtenaren niet

mensen afgesproken bij elkaar komen. Samenkomsten

duidelijk wanneer de coronaboete mag worden

zijn altijd strafbaar, ook als er wel rekening wordt

opgelegd. Dat is deels logisch. Voor een politieagent is

gehouden met de anderhalvemetermaatregel. Van

het niet altijd aan drie mensen die op anderhalve

groepsvorming is sprake als mensen die niet een

meter van elkaar op straat staan, te zien of er sprake is

huishouden vormen elkaar tegen komen en even

van groepsvorming of dat dit een samenkomst is. Het

blijven staan om te praten. Dit is alleen strafbaar als

voorbeeld van de Leidse studenten die zich op hun

de anderhalve meter niet in acht wordt genomen. Dit

eigen balkon volgens de agenten op de openbare weg

verschil leidde tot verwarring. Na de persconferentie

bevonden, illustreert dit. Iedereen is in de war. Als de

dacht men vaak dat er sprake is van een bijeenkomst

overheid wil dat er boetes opgelegd gaan worden, mag

ELMÂ | 07


men toch op zijn minst verwachten dat zij er alles aan

rondom het Outbreak Management Team (OMT), die

doet om verwarring tegen te gaan.

zich verstaat met een al even kleine en gesloten kring van deskundigen en enkele ministers die

Dan is er het gevolg van het krijgen van een

‘modelverordeningen’ maken met daarin grote

coronaboete. Bij bijna niemand was het aanvankelijk

bewegings- en evenementenbeperkingen die worden

bekend, maar bij het krijgen van de coronaboete hoort

‘uitgezet’ door 25 voorzitters van veiligheidsregio’s

ook het krijgen van een justitiële aantekening, oftewel

die door geen enkele volksvertegenwoordiging

een strafblad. Dit strafblad kan ervoor zorgen dat

worden gecontroleerd en eigenlijk alleen

bijvoorbeeld het krijgen van een VOG niet mogelijk is,

verantwoording aan elkaar en aan de minister

wat erg grote gevolgen kan hebben voor iemands

afleggen.”

toekomst. Deze justitiële aantekening gaat erg ver. Aangezien de regels dus niet duidelijk waren, worden

De volksvertegenwoordiging staat dus eigenlijk, ook al

mensen wel heel zwaar gestraft als zij er alles aan

is het niet officieel, buiten spel. Als er aan minister-

hebben gedaan om de, bij hen bekende, maatregelen

president Mark Rutte een kritische vraag wordt

te volgen en zij dan niet meer de stage kunnen gaan

gesteld over de inhoud van de boetes, beroept hij zich

doen die belangrijk is voor hun toekomst.

bijzonder vaak op dat kleine groepje experts. Dat is niet democratisch.

Dan nu het allervreemdste: samenkomsten blijven verboden, maar het is wel weer toegestaan voor

Er is dus sprake van een dubbel probleem. De boetes

volwassenen om samen te sporten. Dus: volwassenen

zijn onduidelijk en de juridische legitimatie is

mogen wel in elkaars zweet zitten, maar niet rustig op

controversieel. Het zou waarschijnlijk niet verstandig

anderhalve meter van elkaar even bijpraten? Dit voelt

zijn om de boetes nu af te schaffen, want dan worden

tegenstrijdig. Het doel van de overheid is hier dus erg

de maatregelen oncontroleerbaar, maar het zou de

onduidelijk. Als ze niet willen dat mensen elkaar

overheid sieren om, als de coronacrisis (deels) achter

ontmoeten, moeten ze alle ontmoetingen verbieden.

de rug is te kijken of zij fouten hebben gemaakt en na

Als hun doel is dat mensen voldoende afstand houden,

afloop een democratische correctie toe te passen op

moeten ze geen boetes gaan uitdelen als mensen juist

de boetes.

heel erg hun best doen om dat zo goed mogelijk te doen. Er komt ook steeds meer kritiek op de manier waarop de coronaboetes juridisch worden gelegitimeerd. De coronaboetes bestaan allemaal op basis van noodverordeningen. Deze noodverordeningen zijn over het algemeen in zeer specifieke situaties voor korte duur van kracht. Nu gelden ze al een aantal maanden. De Leidse hoogleraar Staats- en bestuursrecht Wim Voermans beschrijft in het artikel ‘Parlement, maak een eind aan deze uitzonderingstoestand’ in de NRC van 23 april 2020 precies hoe dit in elkaar zit. “We worden op dit ogenblik geregeerd door een kleine kring in en ELM | 08


recht zelf, maar ook allerlei gewoonten spelen een rol in de rechtvaardiging van de sociale aspecten in het land. Wel kan worden gesteld dat het Indiase recht niet rigide is en meegaat met de tijd indien het juiste moment daarvoor is aangebroken.

ELMÂ | 09


ESTHER SAP

moeten dan echter wel hun paspoort bij zich hebben en moeten soms voldoen aan extra verplichtingen. Het verblijfsrecht valt uiteen in drie soorten: kort verblijf van minder dan drie maanden, verblijf meer dan 3

De grens over tijdens Corona Het Corona-virus verspreidt zich vanuit China over de hele wereld. Vliegmaatschappijen staan aan de grond en personen zijn beperkt in hun bewegingsverkeer in Europa. Wanneer wordt iemand nu beperkt in het vrij verkeer van personen? In het geval van een beperking bij de grens van twee lidstaten, worden je reisrechten beperkt. Ben je al over de grens en ondervind je bij je verblijf in het gastland tegenwerking? Dan is sprake van een beperking van je verblijfsrecht t. Belangrijk bij deze schendingen is het burgerschap van de Unie. Op grond van art. 20 VWEU is een burger van de Unie ieder die de nationaliteit van een lidstaat bezit. Onderdanen van Groot-Brittannië vallen hier na de Brexit bijvoorbeeld niet meer onder. De belangrijkste bepalingen van de Burgerschapsrichtlijn 2004/38 komen overeen met de vorige richtlijn en zijn door het Hof van Justitie van de E.U. rechtstreeks doorwerkend genoemd. Op grond van 21 VWEU heeft een burger van de Unie recht op vrij reizen en vrij verblijf binnen de E.U. Daarnaast genieten ook familieleden van een Unieburger dit recht. Het reisrecht houdt in dat je vrij mag reizen op voorwaarde van het hebben van een geldig identiteitsbewijs. Voor familieleden geldt dit reisrecht ook, zelfs als zij geen burger van de Unie zijn. Zij

ELM | 11

maanden en duurzaam verblijfsrecht. De kern van het verblijfsrecht is het recht om op het grondgebied van een andere lidstaat te mogen verblijven. Art. 21 VWEU bepaalt dat het vrije reizen en verblijven van burgers van de Unie is onderworpen aan de beperkingen die het Verdrag en de secundaire regelgeving stelt.De uit art. 45 EG genoemde rechtvaardigingen worden uitgewerkt in de Burgerschapsrichtlijn 2004/38. De begrippen hieruit moeten eng worden geïnterpreteerd volgens het Hof. Wat betreft bescherming van de volksgezondheid verwijst art. 29 Burgerschapsrichtlijn naar de potentieel epidemische ziekten die zijn opgenomen in de relevante instrumenten van de Wereldgezondheidsorganisatie en andere infectieziekten of besmettelijke parasitaire ziekten. De genoemde gronden van art. 27 van deze richtlijn kunnen redenen zijn om iemand de toelating tot het grondgebied te weigeren. Bij de grensoverschrijding kan bijvoorbeeld gevraagd worden of je een besmettelijke ziekte hebt. Gelukkig is ziekte geen weigeringsgrond voor een verblijfsvergunning. Vaak moet de overheid dan wel medisch hulp bieden. Besluiten betreffende een beperking van vrij verkeer en eventuele uitzetting zijn onderworpen aan procedurele waarborgen in de burgerschapsrichtlijn zoals beroep instellen tegen een besluit. Het vrij verkeer van personen is een van de fundamentele vrijheden binnen de interne markt. Dit zorgt voor een ruimte zonder binnengrenzen waarin de vrijheid van verplaatsen is gewaarborgd volgens de bepalingen van het Verdrag. Europese landen mogen de toegang tot hun grondgebied beperken op basis van artikel 27 lid 1 van de burgerschapsrichtlijn 2004/38:


‘1. Onverminderd het bepaalde in dit hoofdstuk kunnen de

minimale belemmering opleveren. Daarnaast moeten

lidstaten de vrijheid van verkeer en verblijf van burgers

de Europese Commissie en de andere Schengenstaten

van de Unie en hun familieleden, ongeacht hun

op de hoogte worden gesteld. De Commissie mag

nationaliteit, beperken om redenen van openbare orde,

daarnaast stellen of het in dit geval wel noodzakelijk is

openbare veiligheid of volksgezondheid. Deze redenen

maar kan geen veto uitbrengen over het besluit van

mogen niet voor economische doeleinden worden

een lidstaat om de controles in te voeren. Zwitserland

aangevoerd.’

was het eerste land dat de controles weer invoerde, op 13 maart. Interessant is te zien dat Zweden in haar

Bescherming van de volksgezondheid is in art. 29 van

reden voor grenscontroles geen Corona aangeeft

de Burgerschapsrichtlijn 2004/38 expliciet genoemd

maar slechts ‘terrorist threats, shortcomings at the

als beperking van het vrij verkeer:

external borders’. Terwijl de meeste andere landen wel ‘Coronavirus COVID-19’ als reden opgeven voor

‘ 1. Enkel potentieel epidemische ziekten zoals gedefinieerd in de relevante instrumenten van de Wereldgezondheidsorganisatie, en andere infectieziekten of besmettelijke parasitaire ziekten kunnen een beperking van vrijheid van verkeer rechtvaardigen, voorzover het gastland beschermende regelingen treft ten aanzien van de eigen onderdanen.’ Wanneer een ziekte later dan drie maanden optreedt nadat de burger van de Unie de lidstaat betreedt, mag hij niet meer uitgezet worden op grond van art. 29 lid 2 van de Burgerschapsrichtlijn. Bij ernstige aanwijzingen van een dergelijke ziekte kan een lidstaat binnen drie maanden na binnenkomst de burger onderwerpen aan medisch onderzoek. Toevallig is dit jaar de 25ste verjaardag van het Schengenverdrag. Ironisch gezien volgens Constantin Hruschka, want de binnengrenscontroles zijn weer ingevoerd in het vrij verkeer in Europa. In een verklaring van 24 februari 2020 van de Europese Commissie wordt bepaald dat het aan de Schengenstaten toe staat of zij grenscontroles willen invoeren. Dit mag alleen op basis van risico-analyse en wetenschappelijk advies. De Schengengrenscode geeft lidstaten de mogelijkheid om tijdelijk hun grenscontroles in te voeren bij een serieuze bedreiging van een publiek belang zoals de openbare orde, veiligheid en volksgezondheid. Dit moet echter wel een tijdelijke uitzondering blijven en moet een ELM | 12

de controles.


FEMKE KLAVER

indien iemand zich niet inschrijft als orgaandonor, wel als patiënt een donor kan krijgen. Willen deze mensen dan wel ontvangen als zij zelf ziek zijn, maar niet geven? En wat als je eigen kind ernstig ziek is en een

Wederkerige orgaandonatie

orgaan nodig heeft, dan wens je toch dat veel mensen zich hebben ingeschreven om orgaandonor te worden? Deze punten zijn dan ook veel aangehaald in de politiek, het nieuws en de literatuur, wat leidt tot een kritisch beeld over het orgaandonatiesysteem. Het is dan ook een lastig onderwerp, maar langzamerhand en voorzichtig verschijnen in het nieuws verschillende berichten over voorstanders van een scherper orgaandonatiesysteem. Een systeem dat nog zelfs nog

Wie ernstig ziek is en een nieuwe orgaan nodig heeft,

verder gaat dan het systeem dat op 1 juli 2020 in gang

heeft naast een donatie ook veel geluk nodig. Het is

wordt gezet. De voorstanders van dit systeem stellen

namelijk helaas het geval dat er nog lang niet zoveel

namelijk dat orgaandonatie wederkerig dient te zien,

orgaandonaties zijn als dat er patiënten zijn die

wat inhoudt dat mensen alleen in aanmerking komen

organen nodig hebben. Hierdoor kan niet iedereen

voor een orgaandonatie indien zij zelf ook zijn

worden geholpen en staan mensen soms jarenlang op

geregistreerd als orgaandonor. Dit systeem is

de wachtlijst. Dit is dan ook de reden dat het

natuurlijk in uitzondering van de mensen die

orgaandonatiesysteem een veelbesproken onderwerp

simpelweg niet kunnen geven en dus onder andere

is en er regelmatig over wordt gedebatteerd in de

zelf al op de wachtlijst staan of een chronische

tweede kamer. Dit debat heeft geleid tot een nieuwe

aandoening hebben.

donorwet die ervoor zorgt dat mensen automatisch orgaandonor zijn, tenzij zij anders wensen en bezwaar

Voorstanders van het wederkerige

maken. Deze wet geldt vanaf 1 juli 2020. Met dit

orgaandonatiesysteem achten dit systeem

orgaandonatiesysteem hopen de wetgevers patiënten

rechtvaardiger dan het huidige en het nieuwe

sneller te kunnen helpen en hiermee levens te kunnen

orgaandonatiesysteem, aangezien mensen hierdoor

redden.

dus niet alleen meer kan ontvangen, maar ook wat dienen terug te doen voor de maatschappij. Aan de

Het aantal mensen dat zich heeft geregistreerd als

ander kant, kan worden gesteld dat dit systeem tegen

orgaandonor is de afgelopen jaren gestegen. Echter,

enorm veel juridische en sociale problemen aanloopt

steeg ook het aantal mensen dat zich expliciet niet

die niet zomaar kunnen worden opgelost in onze

wilde registreren als orgaandonor. Voor beide kanten

democratische rechtsstaat. In dit artikel zal ik

valt veel te zeggen, aangezien mensen vrij zijn in het

illustreren welke wettelijk problemen het

maken van hun keuze om wel of niet orgaandonor te

wederkerige orgaandonatiesysteem belemmeren. Ik

worden. Toch zijn velen zich ook bewust van een

zal verschillende invalshoeken belichten die de kanten

bepaald onderbuikgevoel dat opkomt bij het bevatten

van het systeem zowel kunnen verdedigen als

dat de wachtlijst voor orgaandonatie-patiënten te

aanvallen.

lang is. Daarnaast lijkt het lastig te rechtvaardigen dat ELM | 14


Het eerste grote wettelijke bezwaar dat kan worden

zelf over zijn eigen lichaam te mogen beslissen. Er kan

ingebracht tegen de instelling van het wederkerige

vrijwel niet worden ontkend dat dit een zeer

orgaandonatiesysteem zijn de artikelen 6 en 7 van de

belangrijk artikel is, aangezien het niet hebben van dit

grondwet. Deze artikelen betreffen het recht op

recht zou kunnen leiden tot onhoudbare situaties. Een

vrijheid van godsdienst en levensovertuiging en het

argument dat hiertegen in kan worden gebracht is dat

recht op vrijheid van meningsuiting en censuurverbod.

het beslissen over je lichaam in principe niet wordt

Het wederkerige systeem zou ervoor zorgen dat

afgenomen met de instelling van het wederkerige

mensen die zich niet hebben ingeschreven als

orgaandonatiesysteem, aangezien mensen nog steeds

orgaandonor op basis van religieuze redenen, zelf ook

vrij zijn in diens beslissing of ze wel of niet een

niet in aanmerking kunnen komen voor een

orgaandonor willen worden. De beslissing om

orgaandonor. Echter, het feit dat wij leven in een

orgaandonor wordt ‘slechts’ aangemoedigd vanwege

democratische rechtsstaat waarin vrijheid voorop

de wederkerigheid van het systeem. Daarnaast kan

staat, lijkt het idee dat de gezondheid van mensen in

worden gesteld dat het feit dat iemand zijn lichaam

gevaar kan worden gebracht om het enkele feit dat zij

niet wil opgeven na zijn dood om te doneren aan een

hun geloof wensen aan te hangen niet te steunen. Met

patiënt, de patiënt juist weer zal belemmeren in diens

wederkerige orgaandonatie zouden religieuze mensen

eigen zelfbeschikking. Deze kwestie leidt tot de vraag

namelijk worden afgerekend op het feit dat zij van hun

in hoeverre we het recht op zelfbeschikking kunnen

geloof geen orgaandonor mogen zijn. Om deze reden

en dienen te interpreteren in onze huidige

kan worden gesteld dat het fundamentele recht op

maatschappij, waarop een duidelijk antwoord geven

vrijheid in gevaar zou worden gebracht indien er

vrij lastig. Vooralsnog is het recht op zelfbeschikking

sprake is van een wederkerig orgaandonatiesysteem.

fundamenteel en kan niet zomaar worden ontkent.

Echter, dient wel te worden benoemd dat vanuit de oorsprong van veel religies orgaandonatie juist wordt

Het laatste artikel dat de instelling van een

gezien als een mooie bijdrage aan de maatschappij.

wederkerige orgaandonatiesysteem kan tegenzitten is

Daarbij zou de vraag kunnen worden gesteld of het

het artikel 2 EVRM, dat het recht op leven bevat. Dit

aanhangen van een geloof voldoende reden is voor het

artikel houdt in dat overheden de juiste maatregelen

feit dat hierdoor de levens van andere mensen in

dienen te nemen om alle mensen onder hun jurisdictie

gevaar komen, aangezien mensen op een wachtlijst

te beschermen voor alle bedreigingen van het leven.

hierdoor mogelijk niet op tijd in aanmerking komen

Aan de ene kant kunnen burgers en instanties stellen

voor orgaandonatie? Toch blijft dit een lastige

dat de instelling van het wederkerige

kwestie, om de reden dat het redden van levens in

orgaandonatiesysteem hun leven bedreigd, aangezien

deze situatie het opheffen van een aantal

zij niet in aanmerking kunnen komen voor een

fundamentele vrijheden zou betekenen. In een

orgaandonor, tenzij zij zichzelf hebben ingeschreven

democratische rechtsstaat lijkt dit in principe

als orgaandonor. Aan de andere kant kunnen

onbegonnen werk te zijn, aangezien wij juist zoveel

patiënten met een beroep op artikel 2 EVRM aanhalen

waarde hechten aan onze vrijheden.

dat overheden hun recht op leven dienen te beschermen en hierdoor juist het wederkerige

Een ander belangrijk wettelijk obstakel voor de

orgaandonatiesysteem dienen in te stellen, zodat

invoering van het wederkerige orgaandonatiesysteem

patiënten meer garantie hebben op het voortzetten

is het artikel 11 van de grondwet, dat het recht op de

van hun leven nu de kans op een orgaandonatie door

onaantastbaarheid van het lichaam bevat. In onze

dit systeem wordt vergroot. Voor overheden zal dit

democratische rechtsstaat heeft iedereen het recht

een zeer lastige kwestie worden, aangezien voor beide

ELM | 15


kanten iets valt te zeggen. Ook het EHRM heeft hier nog nooit uitspraak over gedaan, aangezien de instelling van een wederkerige orgaandonatiesysteem erg nieuw en lastig realiseerbaar is. Als met al kan worden geconcludeerd dat het instellen van een wederkerige orgaandonatiesysteem niet snel werkelijkheid kan worden, vanwege het karakter van onze democratische rechtsstaat en het belang dat wij hechten aan onze fundamentele vrijheden. Het is te hopen dat het nieuwe systeem dat in gaat in juli een positieve verandering kan brengen in de lengte van de wachtlijsten voor patiĂŤnten om in aanmerking te komen voor een orgaandonor. Ondanks dat het nieuwe systeem alsnog tegen een aantal lastige punten aanloopt, kan het wederkerige orgaandonatiesysteem niet in de vervanging treden. Het instellen van het wederkerige orgaandonatiesysteem zal leiden tot een gehele herziening van de grondwet, wat op dit moment vrijwel onrealistisch lijkt te zijn.

ELMÂ |Â 16


HIEKE VAN DRUTEN

gemoedsbezwaarden of als iemand een militair in actieve dienst is. Gemoedsbezwaarden zijn mensen die op basis van hun geloofs- of levensovertuiging onoverbrugbare bezwaren hebben tegen het afsluiten

Vergelijkende blik op het stelsel van zorgverzekeringen in Nederland en de Verenigde Staten

van een (zorg)verzekering. Als iemand die verzekeringsplichtig is geen zorgverzekering heeft afgesloten, riskeert diegene een boete. Deze boete kan worden opgelegd door het Zorginstituut Nederland. Als diegene daarna geen actie onderneemt, riskeert die persoon een tweede boete. Krijgt iemand een tweede boete opgelegd, dan wordt deze persoon door het Zorginstituut zelf bij een zorgverzekeraar aangemeld. Voor bovengenoemde basisverzekering moet premie worden betaald. Daarbij moet een eigen risico worden gekozen. Des te

De zorgstelsels van Nederland en de Verenigde Staten

hoger het eigen risico, des te lager lager de premie en

verschillen enorm van elkaar, ondanks het feit dat het

omgekeerd. Er geldt in Nederland een verplicht eigen

om stelsels van geïndustrialiseerde, westerse landen

risico van €385,00. Dit verplichte eigen risico is er

gaat. In het licht van COVID-19 en de vele zieken die

volgens de overheid onder andere voor om het

opgevangen (moeten) worden is het interessant om te

kostenbewustzijn van burgers groter te maken.

bezien in hoeverre de systemen van deze twee, toch wel verwante landen overeenkomen en verschillen.

Zo moeten alle burgers van Nederland verplicht een basisverzekering hebben. Wat precies onder de

Nederland

basisverzekering gedekt is, stelt de overheid vast. Een

Het zorgstelsel in Nederland wordt beschouwd als

zorgverzekeraar mag niemand die zich aanmeldt voor

een van de beste zorgstelsels ter wereld. Dit stelsel zit

een basisverzekering weigeren, aangezien het

echter ingewikkeld in elkaar. Iedereen in Nederland

wettelijk verplicht is. Voor aanvullende verzekeringen

moet op grond van de wet een basisverzekering

gelden andere regels. Daarbij bestaat wel de

hebben. Deze verplichting en tevens een recht, is

mogelijkheid van afwijzing, aangezien dit niet

neergelegd in de Zorgverzekeringswet (Zvw) van

verplicht is. Aanvullende verzekeringen worden

2006. Kinderen onder de 18 jaar moeten verzekerd

daarom ook niet gereguleerd vanuit de overheid. Een

worden door de ouders. Dit kan gebeuren door het

aanvullende verzekering biedt extra zekerheid voor

kind mee te verzekeren op de polis van een van de

degene die dat wil of nodig heeft, denk bijvoorbeeld

ouders of het kind bij een andere zorgverzekeraar

aan extra behandelingen voor fysiotherapie. Voor een

onder te brengen. Voor kinderen onder de 18 jaar

aanvullende verzekering moet uiteraard extra premie

bestaat geen premieplicht bij een basisverzekering.

betaald worden.

Als een kind 18 wordt, kan het niet meer op de polis van de ouders meeverzekerd worden. Alle

De zorg in Nederland wordt gedeeltelijk betaald van

meerderjarigen moeten zelfstandig verzekerd zijn als

de premie die elke verzekeringsplichtige moet

ze wonen in Nederland of als ze loonbelasting betalen.

afdragen. Daarnaast wordt door werkgevers op het

Op deze verplichting bestaan wel uitzonderingen,

loon van de werknemers een inkomensafhankelijke

bijvoorbeeld als iemand valt onder de categorie

bijdrage ingehouden ten behoeve van het zorgstelsel.

ELM | 17


Tevens draagt de overheid haar steentje bij. Dit doet

deze het recht op een zorgverzekering. Hierdoor kon

ze door middel van geld te betalen aan het

bij ziekte geen kosten worden gedeclareerd.

Zorgverzekeringsfonds. Het geld van de overheid wordt via dat fonds verspreid over de

Sinds de totstandkoming van ObamaCare is het voor

zorgverzekeraars van Nederland. Bij die verdeling

steeds meer Amerikanen mogelijk geworden een

wordt gekeken naar welke verzekeraars veel risico

zorgverzekering af te sluiten. ObamaCare heeft

dragen, zoals verzekeraars die een groot percentage

kortweg als doel de zorg voor iedere Amerikaan

ouderen in hun portefeuille hebben of mensen met

beschikbaar te maken en de zorgkosten lager. Dit zou

risicovolle beroepen. Hier zal de verzekeraar eerder

stapsgewijs moeten gebeuren tussen 23 maart 2010

tot uitkering moeten overgaan. Deze verzekeraars

en 1 januari 2020.

krijgen daarom een hoger bedrag dan verzekeraars die minder risico dragen. Hiernaast bepaalt de

Met ObamaCare kunnen minder vermogende

overheid op jaarlijkse basis de rekenpremie. Dat houdt

Amerikanen zich makkelijk en voor een aanzienlijk

in dat de overheid de kosten inschat die worden

lagere premie verzekeren via Medicaid. Medicaid is

vergoed vanuit de basisverzekering. Het is dus in feite

een hulpverleningsprogramma dat gefinancierd wordt

een schatting van de te betalen premie voor de

door staten en de federale overheid.

basisverzekering. Onder andere op basis hiervan

Hiernaast is het voor Amerikaanse burgers vanaf 1

berekenen verzekeraars hun eigen zorgpremie.

oktober 2013 mogelijk om digitaal een zorgverzekeraar te vergelijken en een

Verenigde Staten

zorgverzekering af te sluiten. Vanaf 31 maart 2014 is

n 2010 werd de Patient Protection and Affordable

het verplicht voor burgers om een zorgverzekering te

Care Act, ook wel ObamaCare genoemd, ingevoerd.

hebben afgesloten. Mocht dit niet gebeurd zijn dan

Tot die tijd werd het zorgstelsel in de Verenigde

riskeert men een boete van 1% van het jaarlijks bruto

Staten beschouwd als het slechtste zorgstelsel van de

inkomen van die persoon. Tevens garanderen

geïndustrialiseerde landen voor wat betreft

zorgverzekeraars 80% van hun premie-inkomsten te

betaalbaarheid en toegankelijkheid. Zonder

besteden aan zorg.

regelgeving vanuit de overheid konden burgers toegang tot de gezondheidszorg worden ontzegd bij

De Republikeinen waren vanaf het begin niet eens

bestaande aandoeningen. Ze konden dan vaak geen

met ObamaCare. Het zou ongewenste

zorgverzekering afsluiten of alleen tegen hoge

overheidsbemoeienis zijn. Mensen zouden zelf

premies, onder meer voor routine en preventieve

moeten kunnen bepalen of en op welke manier ze zich

check-ups. De torenhoge kosten voor een verzekering

willen verzekeren. Daarnaast vonden de

waren dan ook de reden dat het merendeel van de

Republikeinen het ook te duur en te ingewikkeld. De

bevolking onverzekerd was. Daarnaast waren, en zijn,

huidige president Donald Trump kondigde dan ook al

veel Amerikanen verzekerd via de werkgever. De

tijdens zijn campagne aan dat hij Obamacare wilde

werkgever verzekerde de werknemer vaak via een

afschaffen en het wilde vervangen door iets beters.

collectief, waardoor de kosten minder hoog waren. De

Begin 2017 probeerden de Republikeinen onder

rechten van werknemers waren, en zijn, slecht

leiding van Trump de ObamaCare te ontmantelen,

beschermd in de VS. Hierdoor kon een werknemer

maar dat mislukte wegens weerstand bij de eigen

gemakkelijk ontslagen worden als deze ziek werd. Bij

senatoren. Wel werd de hoogte van de boete voor het

ontslag werd er ook geen premie meer betaald en,

niet hebben van een verzekering op 0% gebracht,

tenzij de werknemer de premie zelf betaalde, verloor

waardoor de verzekeringsplicht feitelijk gezien

ELM | 17


wegviel. In december 2018 verklaarde een rechter in Texas dat Obamacare ongrondwettelijk is, omdat het alle burgers verplicht om een zorgverzekering af te sluiten. De zaak was aangespannen door een aantal ministers van justitie en republikeinse staten. Tot de Supreme Court in beroep beslist blijft de wet grotendeels gelden. Conclusie Het Nederlandse zorgstelsel is gebaseerd op solidariteit; we zorgen met z’n allen voor elkaar. De zorg is zo belangrijk dat het wordt overgelaten aan de overheid en wegens het verplichte karakter toegankelijk voor iedereen. Het Amerikaanse zorgstelsel daartegenover is gebaseerd op ieder voor zich. Amerikanen vinden zorg ook heel belangrijk, maar volgens hen moet het dan juist niet worden overgelaten aan de overheid. Medische zorg is een persoonlijke verantwoordelijkheid is de algemeen heersende gedachte. De basis is onafhankelijkheid, zelfvoorziening en de vrijheid om je eigen keuzes te maken. In het licht van de huidige coronacrisis wordt echter pijnlijk duidelijk waar die eigen verantwoordelijkheid en onafhankelijkheid van het Amerikaanse zorgstelsel toe leidt. De armere bevolkingsgroepen dragen daarbij de grootste risico’s. Ze hebben beperkt toegang tot de gezondheidszorg en werken veelal in beroepen waarbij het lastig is de juiste voorzorgsmaatregelen te treffen. Door COVID-19 zijn de tekortkomingen in het Amerikaanse zorgstelsel nog meer aan het licht gekomen.

ELM | 17


VYASHTI RAMLAKHAN

Coronamaatregelen

China Het virus is begonnen in Wuhan, de hoofdstad van de provincie Hubei in China. Eind december 2019 werd al duidelijk dat het om een onbekende ziekte ging, toen het ziekenhuis in Wuhan melding maakte van een groep patiënten die allemaal leden aan longontstekingen zonder bekende oorzaak. Gedurende de maand januari werd duidelijk dat het verspreidingsniveau van dit nieuwe virus erg hoog was, en dus besloot de Chinese overheid om

De grootste gebeurtenis dit jaar is hoe dan ook de uitbraak van COVID-19. De pandemie heeft de wereld op z’n kop gezet. Elk land heeft maatregelen moeten treffen, en economie en maatschappij lijden er zwaar onder. Wereldwijd zijn er allerlei maatregelen genomen en veel daarvan zijn een variant op dezelfde quarantainemaatregelen. De Wereldgezondheidsorganisatie heeft tevergeefs geprobeerd om landen op een lijn te krijgen en internationale samenwerking te bevorderen, maar uiteindelijk heeft ieder land voor zichzelf gekozen. De verschillen in welvaart en capaciteit zijn hierin duidelijk te zien, en ook de verschillende perspectieven met betrekking tot het virus en de ernst ervan. De gezondheidszorgsystemen in alle landen lijden onder de golf van besmettingen. Voor de rijkere landen is dit echter makkelijker te ondervangen dan voor landen met een zwakkere economie. In sommige gevallen is zo’n zwakke economie, en angst voor een depressie, zelfs de reden dat maatregelen maar minimaal geïmplementeerd worden. Testen blijft ook een probleem. Veel besmettingen zijn niet bekend en hoewel de aantallen door allerlei internationale en nationale organisaties worden bijgehouden, zullen de daadwerkelijke cijfers veel hoger liggen dan aangegeven. Hierdoor zal het niet snel duidelijk zijn in hoeverre het virus onder controle is en wanneer het weer veilig genoeg is om de maatregelen aan te passen.

ELM | 19

maatregelen te treffen. In een paar dagen tijd werden de steden in China in lockdown gezet. Alle grote evenementen werden verboden, publieke plekken en scholen werden gesloten, en mensen moesten thuisblijven. Over het handelen van China is sindsdien veel gezegd. Aan de ene kant is er veel kritiek op de Chinese autoriteiten en de manier waarop de centrale overheid is omgegaan met het bekendmaken van het virus. Aan de andere kant is dit centrale besturingsmodel van de Chinezen de reden dat het mogelijk was om in een oogwenk het hele system om te gooien en in lockdown te gaan. De voorspellingen over de economische consequenties voor China lopen uiteen, maar het staat vast dat de economische groei zal moeten inleveren. Veel mensen kunnen door de lockdown niet aan het werk en veel mensen zijn ook ontslagen. Hierdoor is de economische activiteit negatief geworden en dat zal de groei van het land diep raken. De Chinezen zelf zijn echter wel van mening dat dit tijdelijk is en dat er uiteindelijk weer positieve groei zal zijn. De rest van de wereld Het virus heeft zich heel snel verspreid naar andere delen van de wereld. Wereldwijd hebben veel landen gekozen voor strenge maatregelen, voornamelijk doordat het virus zich zo onverwacht snel verspreid. Voor de meeste landen is het belangrijkste doel het verlichten van de druk op de zorgsector (“flattening the curve”). De invulling hiervan verschilt per land. De


Wereldgezondheidsorganisatie (WGO) geeft

De moeilijke leefomstandigheden in veel

aanbevelingen, maar uiteindelijk is het de overheid

ontwikkelingslanden maken het extra moeilijk om

van een land zelf dat bepaalt welke strategie er

maatregelen te implementeren, omdat dat

gebruikt wordt. Daarin is ook duidelijk te zien dat

basismaatregelen als handen wassen en afstand

landen verschillend reageren op deze pandemie,

houden al niet uit te voeren zijn. Daarnaast zijn er

afhankelijk van hun capaciteit, economische positie en

andere ziektes die kunnen prevaleren, zoals malaria,

hoe hard ze geraakt zijn. Veel van de maatregelen

cholera, tuberculose en HIV. Ook voor mensen die

houden in dat publieke plekken zijn afgesloten, dat

afhankelijk zijn van een dag-tot-dag inkomen voor hun

iedereen moet doen aan social distancing en dat

levensonderhoud zullen lockdowns in deze regio’s

iedereen zoveel mogelijk thuis moet blijven. Reizen is

fataal zijn. Het implementeren van

vaak niet toegestaan, tenzij noodzakelijk, en alleen

quarantainemaatregelen zal in veel gevallen funest

essentiële diensten zijn nog open. In de praktijk

zijn voor de economieën van deze landen.

betekenen deze maatregelen dat de economie van de meeste landen grotendeels stilligt. Veel mensen

Conclusie

kunnen niet aan het werk en er vallen veel ontslagen.

Wereldwijd doen landen hun best om het virus binnen de eigen grenzen te bevechten, maar de capaciteit om

In Azië zijn India, Iran, Saudi-Arabië en Turkije het

dat effectief te doen is er lang niet altijd. Elk land heeft

hardst geraakt en ook in Indonesië is het sterftecijfer

met deze pandemie moeten inleveren op economische

erg hoog. In Europa hebben Frankrijk, Italië en Spanje

groei en maatschappelijke ontwikkeling. Zelfs nadat

erg te lijden en ook in de Verenigde Staten heeft het

het virus onder controle is, en dat zal nog echt even

virus heftig toegeslagen. In Oceanië lijkt het relatief

duren, zullen de gevolgen voor de economie en de

goed te gaan: een deel van de eilandstaten heeft nog

maatschappij vergaand zijn.

geen gevallen gemeld en in Nieuw-Zeeland lijkt een succesvolle aanpak te zijn gevonden.Het is nu halverwege mei en het lijkt het langzaam beter te gaan op sommige plekken in Oceanië, Azië en Europa. In een aantal gebieden lijkt de piek nu voorbij te zijn en hoopt men voorzichtig op blijvende verbetering. Een aantal overheden is daarom nu begonnen om langzaam hun maatregelen te versoepelen. Afrika en Zuid-Amerika De meeste zorgen zijn er voor Afrika en Zuid-Amerika. In beide regio’s is het duidelijk dat de capaciteit ontbreekt om het virus effectief te bevechten. In veel gevallen is het aan de overheid om een afweging te maken tussen de gezondheid van de bevolking en een eventuele economische depressie als gevolg van quarantainemaatregelen. Daarnaast is de gezondheidszorg in veel van deze landen ook niet voorzien van de middelen om een golf van besmettingen aan te kunnen. ELM | 10


VYASHTI RAMLAKHAN

Het begin van COVID-19 COVID-19 werd in december 2019 voor het eerst geconstateerd in China. In januari en februari heeft het virus zich heel snel verspreid over de rest van de wereld. Veel landen namen echter nog geen of weinig

De wereldgezondheidsorganisatie

maatregelen. Daar was veel kritiek op, maar er was ook veel kritiek op het WGO omdat het de verspreiding nog niet had aangemerkt als pandemie. Het WGO is als mondiaal lichaam verantwoordelijk voor het afkondigen van een pandemie. Als er sprake is van een pandemie, heeft de Organisatie als functie het geven van informatie en het ondersteunen van lidstaten. Tot voor kort had het WGO ook een 6 fasenplan dat bedoeld was voor het optreden tegen een uitbraak. Dit plan had als doel om de wereldwijde

De Wereldgezondheidsorganisatie

reactie te coördineren en het functioneerde dus als

De Wereldgezondheidsorganisatie (WGO) is opgezet

basis voor nationale strategieën. Fase 1 was het

door de Verenigde Naties op 7 april 1948. Het WGO

laagste niveau, Fase 6 het hoogste, voor als er sprake

heeft als doel het verwezenlijken van een gezondere

was van een pandemie.

toekomst. Daarbij probeert de organisatie de

Een pandemie is iets anders dan een epidemie. Een

verschillende aspecten van de gezondheidszorg in

epidemie is een uitbraak over een groot geografisch

kaart te brengen en gezondheidsactiviteiten te

gebied waarbij een uitzonderlijk groot deel van de

coördineren. Het WGO gaat daarnaast ook over de

bevolking is getroffen. Bij een epidemie gaat het om

classificering van ziektes en geneesmiddelen.

een (vaak plotselinge) toename van ziektegevallen,

Het hoofdkantoor staat in Genève, Zwitserland. Eén

boven de verwachting voor de populatie in dat gebied.

keer per jaar komt daar de

Een pandemie is een epidemie die zich over meerdere

Wereldgezondheidsvergadering bijeen, die

landen of continenten heeft verspreid en zo een groot

functioneert als algemene beleidsmaker. Daarnaast is

deel van de wereldbevolking heeft getroffen.

er ook een Bestuurscollege dat bestaat uit gezondheidsspecialisten die elke drie jaar worden

COVID-19 als “Public Health Emergency of

gekozen door de Vergadering. Het Secretariaat zorgt

International Concern”

onder andere voor het uitvoeren van de gekozen

Voor COVID-19 heeft het WGO op 30 januari

strategieën. Het WGO wordt geleid door de

verklaard dat er sprake was van een noodsituatie.

Directeur-Generaal. Deze wordt voorgedragen door

Daarbij werd de aanduiding “Public Health Emergency

het Bestuurscollege en benoemd door de

of International Concern” (PHEIC) gebruikt, wat

Vergadering. De Directeur-Generaal wordt

ervoor moest zorgen dat landen met een zwakker

ondersteunt door meerdere mensen die

gezondheidszorgsysteem hulp konden krijgen in de

gespecialiseerd zijn in specifieke gebieden waar het

bestrijding van het virus. Het WGO gaf toen ook aan

WGO over gaat. Sinds 2017 is Tedros Adhanom

dat er geen officiële categorie (meer) was voor een

Ghebreyesus Directeur-Generaal van het WGO.

pandemie, omdat het oude systeem van de 6 fasen

ELM | 21


niet meer gebruikt werd. Op dat moment waren er al

januari sprak van een wereldwijde gezondheidscrisis,

veel gevallen van COVID-19 bekend, en het WGO gaf

had het daarmee al toegang tot alle beschikbare

aan dat het de getallen constant in de gaten werd

bevoegdheden en middelen om deze crisis aan te

gehouden. Inperking was toen nog mogelijk volgens

pakken. De sleutel tot de pandemie-stempel zat in de

het WGO.

“alarmerende niveaus van inactiviteit” die het WGO

In de maand die volgde, kwamen meer landen en

zag in meerdere landen. De Organisatie wilde het

mensen in aanraking met COVID-19. De aantallen

woord “pandemie” eerder niet gebruiken vanwege de

werden met de dag groter, en dat waren alleen de

paniek die daarmee zou ontstaan. Dat zou

gevallen die gemeld werden. Daarnaast zouden er nog

contraproductief werken. De zelfingenomenheid van

vele duizenden gevallen zijn waar niemand van wist.

de landen was dat echter ook. Dit was voor de

De ziekte verspreidde zich dus ongelofelijk snel, maar

Organisatie nu het grootste probleem in de aanpak

tot redelijk laat hebben veel landen geen of weinig

van het virus en dus werd besloten om toch het

maatregelen genomen. Tot op zekere hoogte werd de

“pandemie”-etiket te gebruiken.

ernst genegeerd door veel lidstaten van het WGO.

De late kwalificatie is erg bekritiseerd. Toen het WGO

De Organisatie heeft een zekere

in 2009 de H1N1-varkensgriep aangeduidde als

verantwoordelijkheid, maar als het erop aankomt

pandemie, was het echter te vroeg. Die situatie bleek

heeft het niet de competentie om lidstaten te binden

uiteindelijk mild, en de Organisatie kreeg veel kritiek

of te sanctioneren. Ook heeft het niet de monetaire

omdat farmaceuten hun best hadden gedaan om

mogelijkheden om hard door te zetten als dat nodig is.

voldoende geneesmiddelen en vaccines beschikbaar

Hierdoor is de autoriteit van de Organisatie zwak. Dit

te stellen. Het WGO zal in navolging hiervan dus ook

heeft ook te maken met het feit dat een nationale

voorzichtig zijn geweest in het te snel kwalificeren als

insteek tegenwoordig veel normaler is dan een

een pandemie.

internationale. Het WGO heeft daarmee een veel zwakkere basis in de internationale orde nu dan waar

Conclusie

het vroeger op gebouwd is.

Ondanks de kwalificaties en aanbevelingen van het WGO, hebben de lidstaten nog alle vrijheid in het

COVID-19 als pandemie

bepalen van hun eigen strategieën. De maatregelen

Op 11 maart 2020 gaf de Directeur-Generaal de

verschillen daardoor dus ook behoorlijk. Landen zijn

toespraak waarin COVID-19 als pandemie werd

alleen gefocust op wat er binnen de eigen grenzen

aangemerkt. In het licht van de snelle verspreiding en

gedaan kan worden om de aantallen omlaag te

de algemene inactiviteit die heerste, besloot het WGO

brengen. Er is geen sprake meer van solidariteit op

om de COVID-19 verspreiding toch te kwalificeren als

internationaal niveau. In tegendeel, nu veel nationale

pandemie. Hij gaf hier ook aan samenwerking van de

overheden het gebruik van mondkapjes willen

landen was vereist, zodat de verdere verspreiding kon

invoeren, is het een gevecht geworden om de

worden tegengegaan. Daarvoor moesten deze landen

beschikbare materialen.

wel bereid zijn een nieuwe balans te vinden tussen

Naarmate de situatie verder vordert, wordt duidelijk

gezondheid en economie. Pas na deze persconferentie

dat het WGO steeds minder te zeggen heeft. Als

zijn veel landen actie gaan ondernemen en werden er

wereldinstituut geniet het nauwelijks aanzien en het is

strenge maatregelen ingevoerd.

nog maar de vraag hoe de toekomst voor deze

Eerder wilde het WGO het oprukkende virus niet

organisatie eruit zal zien.

bestempelen als pandemie. Toen de Organisatie op 30

ELM | 22


DEZE EDITIE VAN HET ELM IS GEMAAKT DOOR... Claudia Ghannam - ELM Director Femke Klaver Vyashti Ramlakan Hieke van Druten Elise Lensink Esther Sap Merel van Looijen Merel Lindenburg

Lay-out: Noortje Figee - VP Marketing