Issuu on Google+

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΦΗΒΕΙΑ: ΕΙΜΑΙ 17 ΧΡΟΝΩΝ …


1. ΠΡΟΛΟΓΟΣ Η εργασία αυτή με τίτλο “Είμαι 17 χρονών…” πραγματοποιήθηκε από ομάδα μαθητών της Β’ τάξης του 3ου Γενικού Λυκείου Σπάρτης στα πλαίσια του μαθήματος “Ερευνητική Εργασία” και ανήκει στον κλάδο “Ανθρωπιστικές Επιστήμες”. Είναι ένας συνδυασμός ερμηνευτικής έρευνας με έρευνα δημοσκόπησης. Στην πρώτη ενότητα παρουσιάζονται πληροφορίες σχετικά με την εφηβεία. Οι σωματικές αλλαγές κατά τη διάρκεια της εφηβείας μετατρέπουν σταδιακά το παιδί σε ενήλικα. Οι αλλαγές αυτές συνοδεύονται από έντονο ψυχισμό καθώς διαμορφώνεται η προσωπικότητα των εφήβων, με αποτέλεσμα να επηρεάζεται η συμπεριφορά τους και συχνά να αντιμετωπίζουν προβλήματα. Στη δεύτερη ενότητα παρουσιάζονται πληροφορίες για τη σεξουαλικότητα των εφήβων και την ανάγκη σεξουαλικής διαπαιδαγώγησης. Η σεξουαλική δραστηριότητα ξεκινά συχνά στην εφηβεία, γι’ αυτό η σωστή ενημέρωση θα βοηθήσει στην αποφυγή προβλημάτων και στη διαχείριση αυτών. Στην τρίτη ενότητα παρουσιάζονται πληροφορίες για την κοινωνικοποίηση των εφήβων, τη σχέση τους με την οικογένεια, το σχολείο, την κοινωνία, τους συνομηλίκους τους και το άλλο φύλο. Η ομαλή κοινωνικοποίηση των εφήβων έχει σαν αποτέλεσμα την ψυχική ισορροπία και κοινωνική λειτουργικότητα στην ενήλικη ζωή τους. Τέλος, η τέταρτη ενότητα διαπραγματεύεται την παραβατική συμπεριφορά που πολλές φορές παρατηρείται στους έφηβους, καθώς και ψυχικές διαταραχές που μπορεί να εμφανιστούν. Η εγκληματικότητα και η χρήση ουσιών ή οι διατροφικές διαταραχές και η κατάθλιψη είναι προβλήματα που πρέπει να προλαμβάνονται για την προστασία των εφήβων. Προτάσεις για την αντιμετώπιση των προβλημάτων καταγράφονται στην ανάπτυξη των παραπάνω ενοτήτων. Για την καλύτερη μελέτη του θέματος θα ακολουθήσει στο Β’ τετράμηνο έρευνα δημοσκόπησης.

2


2. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η εφηβεία είναι μια περίοδος ανάπτυξης του ανθρώπου με ξεχωριστή σπουδαιότητα. Παρότι υπάρχει μεγάλη ποικιλία στους υποκειμενικούς ρυθμούς εξέλιξης, θεωρείται πως αρχίζει γύρω στα 12 χρόνια για τα κορίτσια και τα 14 για τα αγόρια. Βιολογικά, αφορά στη ραγδαία ανάπτυξη όλων των συστημάτων του οργανισμού και την ήβη, ενώ ολοκληρώνεται με την είσοδο στην ενήλικη ζωή. Έχουν στο μεταξύ συντελεστεί σημαντικές αλλαγές σε επίπεδο σωματικό, συναισθηματικό, νοητικό και κοινωνικό. Οι αλλαγές που γίνονται στο σώμα του εφήβου τον εκπλήσσουν που σε ψυχικό επίπεδο δεν είναι αρκετά ώριμος για να τις δεχτεί και να τις ενσωματώσει στην εμπειρία του. Νοιώθει πως στο σώμα του συμβαίνει κάτι που δεν μπορεί να ελέγξει. Ψάχνει τρόπους περισσότερο ή λιγότερο αποτελεσματικούς για να διαπραγματευτεί το σχετικό άγχος και να προσαρμοστεί στη νέα πραγματικότητα. Παράλληλα και στην αρχή ασύνδετα εμφανίζεται η έλξη προς το άλλο φύλο και το αίνιγμα της σεξουαλικότητας. «Η εφηβεία είναι η περίοδος της μετάβασης από την παιδική ηλικία στην ενήλικη ζωή. Θα μπορούσε να περιγραφεί ως μια δεύτερη γέννηση που γίνεται προοδευτικά με όλες τις οδύνες, αλλά και την προοπτική μιας νέας ζωής». Η φιλία κατέχει ξεχωριστή θέση στη ζωή του εφήβου. Κατά την περίοδο της εφηβείας, οι σχέσεις του εφήβου με τους συνομηλίκους είναι πολύ σημαντικές και επηρεάζουν την κοινωνική και συναισθηματική του ανάπτυξη. Όπως είναι φυσικό, ο τρόπος επικοινωνίας μεταξύ των εφήβων και των γονιών τους αλλάζει ριζικά και όχι πάντα με τον καλύτερο τρόπο. Μπορεί, παρ’ όλα αυτά, να διατηρηθεί η επικοινωνία; Μπορούν γονείς και έφηβοι να συνεχίσουν, κάτω από τις καινούργιες συνθήκες, να επικοινωνούν μεταξύ τους; Ο Λέο Μπουσκάλια στο βιβλίο του «Να ζεις, ν’ αγαπάς και να μαθαίνεις» γράφει πολύ χαρακτηριστικά: «Νομίζουμε ότι ενήλικος σημαίνει να είσαι ανεξάρτητος και να μη χρειάζεσαι κανένα και γι’ αυτό πεθαίνουμε όλοι από μοναξιά. Τι καταπληκτικό πράγμα να σε χρειάζεται κάποιος! Και τι σπουδαίο πράγμα να χρειάζεσαι τους άλλους και να λες σε κάποιον, «σε χρειάζομαι» !» Στην εφηβεία τα παιδιά αναζητούν μια παρέα, μια σταθερή ομάδα με κανόνες και όρους διαφορετικούς από εκείνους στο σχολείο, στην οικογένεια και στην κοινωνία που έχουν φτιάξει οι ενήλικες. Προσπαθούν να δημιουργήσουν σχέσεις που θα προσεγγίζουν περισσότερο τις ανάγκες και τα ενδιαφέροντά τους αλλά και να δοκιμάσουν τις ικανότητές τους και το αν αρέσουν στον περίγυρό τους.

3


3. ΣΚΟΠΟΣ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Σκοπός αυτής της ερευνητικής εργασίας είναι οι μαθητές που θα ασχοληθούν κυρίως με το θέμα αυτό να αποκομίσουν τα παρακάτω οφέλη. Α) Να ενημερωθούν και να προβληματιστούν σχετικά με την εφηβεία, ηλικία στην οποία βρίσκονται. Β) Να αναγνωρίσουν στον εαυτό τους χαρακτηριστικά της εφηβικής ηλικίας και να κατανοήσουν ότι δεν βρίσκονται μόνον εκείνοι κάτω από αυτή την ιδιαίτερη ψυχική κατάσταση, αλλά και όλοι οι συνομήλικοί τους. Γ) Να ενημερωθούν για τους κινδύνους που υπάρχουν και για τα λάθη που μπορεί να γίνουν σ’ αυτή την ηλικία. Δ) Να ενημερωθούν και να ευαισθητοποιηθούν γονείς, εκπαιδευτικοί και γενικότερα οι ενήλικες που συγκροτούν το ευρύτερο κοινωνικό περιβάλλον, ώστε να δείχνουν κατανόηση και αγάπη στους νέους αναθεωρώντας τη στάση τους απέναντί τους, λαμβάνοντας υπόψη τα πολύπλοκα και πολυσύνθετα προβλήματα που έχουν να αντιμετωπίσουν οι νέοι σήμερα. Ε) Να βρεθούν τρόποι, ώστε γονείς, εκπαιδευτικοί και μαθητές να έρθουν πιο κοντά και όλοι μαζί να αντιμετωπίζουν τα προβλήματα που κάθε φορά προκύπτουν.

4. ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΟΣ 4.1 ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΕΦΗΒΕΙΑ Εφηβεία ονομάζεται η μεταβατική περίοδος στην ανάπτυξη του ανθρώπου, που μέσα από έντονες σωματικές, γνωστικές, συναισθηματικές και κοινωνικές αλλαγές μεταβαίνει από την παιδική ηλικία στην ώριμη ενήλικη ζωή. ΒΙΟΛΟΓΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ Το κορυφαίο και πιο χαρακτηριστικό γνώρισμα της εφηβείας αποτελεί η ήβη, οι σωματικές, δηλαδή αλλαγές που μεταμορφώνουν το παιδί σε ώριμο σεξουαλικά, ικανό για αναπαραγωγή ενήλικα. Οι σωματικές αλλαγές που συμβαίνουν στην εφηβεία είναι αποτέλεσμα μιας σειράς ενδοκρινικών μεταβολών και περιλαμβάνουν: 1. Ωρίμανση γεννητικών οργάνων - Δευτερογενή χαρακτηριστικά 2. Αύξηση ύψους. 3. Αλλαγές στη σύσταση του σώματος, στα όργανα και στις λειτουργίες

του οργανισμού.

4


ΩΡΙΜΑΝΣΗ ΓΕΝΝΗΤΙΚΩΝ ΟΡΓΑΝΩΝ - ΔΕΥΤΕΡΟΓΕΝΗ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ Στο αγόρι: Το πρώτο σημείο έναρξης της ήβης είναι η αύξηση του μεγέθους των όρχεων και συμβαίνει συνήθως στα 10-14 έτη. Ο όρχις αυξάνει προοδευτικά και από μέγεθος <2,5cm φτάνει σε μέγεθος 5cm στον ενήλικα, διαδικασία που απαιτεί 2-5 έτη. Μαζί με την διόγκωση του όρχι εμφανίζεται η τρίχωση του εφηβαίου. Ένα χρόνο μετά την διόγκωση των όρχεων και υπό την επίδραση των ορχικών κυρίως ανδρογόνων, αρχίζει η αύξηση του μεγέθους του πέους που από 6cm προεφηβικά, φτάνει κατά μέσον όρο τα 13,5cm τα επόμενα 2-5 έτη. Περίπου στην ηλικία των 14 ετών εμφανίζεται η τρίχωση στο πρόσωπο, αρχικά στο άνω χείλος μετά στα μάγουλα και στο σαγόνι καθώς και στη μασχάλη ενώ η φωνή αποκτά την χαρακτηριστικά βαθειά χροιά. Την ίδια εποχή παρουσιάζεται και η κορύφωση της αύξησης. Στα μισά περίπου αγόρια εμφανίζεται διόγκωση των μαστών ως τα 4cm που

5


διαρκεί 1-2 έτη και υποχωρεί μόνη της χωρίς αγωγή. Θεραπεία απαιτείται μόνο σε μεγαλύτερες διογκώσεις. Στο κορίτσι: Το πρώτο σημείο έναρξης της ήβης είναι συνήθως η διόγκωση του στήθους που συμβαίνει μεταξύ 8-13 ετών. Η πλήρης ανάπτυξη του μαστού απαιτεί 4 έτη. 6-12 μήνες μετά την διόγκωση του μαστού αρχίζει η ανάπτυξη της τρίχωσης του εφηβαίου που ολοκληρώνεται σε 3 έτη. Σε ηλικία 12,5 ετών κατά μέσον όρο εμφανίζεται η τρίχωση μασχάλης που ολοκληρώνεται σε 1,5 περίπου έτος ενώ στην ηλικία 10 -13 ετών εμφανίζεται η πρώτη έμμηνος ρύση (εμμηναρχή). Παράγοντες γενετικοί (μητέρα και κόρη έχουν παρόμοια ηλικία εμμηναρχής) και περιβαντολλογικοί (βάρος σώματος, άσκηση, κοινωνικο-οικονομικοί) συμβάλλουν στην εμφάνιση της εμμηναρχής. Οι ωοθήκες, μετά την ηλικία των 8 ετών και πριν την εμφάνιση οιουδήποτε σημείου ήβης, εμφανίζουν κυστικά ωοθυλάκια. Η μήτρα αρχίζει να αυξάνει σε μέγεθος από τα 9 έτη ενώ ο κόλπος αρχίζει την ενήλικη διαμόρφωσή του πριν την διόγκωση του μαστού και την ολοκληρώνει με την έναρξη της έμμηνου ροής. ΑΥΞΗΣΗ ΥΨΟΥΣ Ο ετήσιος ρυθμός αύξησης στα παιδιά είναι σταθερός 5-6cm το χρόνο και λίγο πριν την έναρξη της ήβης φτάνει στο ναδίρ, για να ακολουθήσει η απότομη επιτάχυνση της εφηβείας (ξεπέταγμα, spurt). Στα αγόρια το ξεπέταγμα ξεκινά όταν οι όρχεις έχουν όγκο 10 ml και διαρκεί 2,5-3 έτη. Το μέσο ολικό ύψος που κερδίζουν τα αγόρια αυτό το διάστημα είναι 28cm. Στα κορίτσια το ξεπέταγμα αρχίζει πιο νωρίς, με την διόγκωση του μαστού και διαρκεί 2,5-3 έτη. Το μέσο ολικό ύψος που κερδίζουν τα κορίτσια είναι 25cm. Βέβαια, η μέση διαφορά ύψους ανδρών-γυναικών είναι 13cm που αποδίδεται και στην διαφορά των 3cm., αλλά και στο γεγονός ότι το ξεπέταγμα στα αγόρια εμφανίζεται 2 περίπου χρόνια μετά, ώστε να ξεκινάνε την περίοδο ταχείας αύξησης με καλύτερο κατά 10cm αρχικό ύψος. ΑΛΛΑΓΕΣ ΣΤΗΝ ΣΥΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΣΩΜΑΤΟΣ, ΣΤΑ ΟΡΓΑΝΑ ΚΑΙ ΣΤΙΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ΤΟΥ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΥ Η μυϊκή μάζα, αρχίζει να αυξάνεται στα 6 χρόνια για τα κορίτσια και στα 9,5 για τα αγόρια. Στα αγόρια όμως η αύξηση συνεχίζεται σ’ όλη την εφηβεία, ενώ στα κορίτσια σταματά με την εμμηναρχή. Το αποτέλεσμα είναι η μυϊκή

6


μάζα τω�� ανδρών καθώς και η μυϊκή ισχύς τους να είναι διπλάσια των γυναικών. Αντίθετα, η λιπώδης μάζα αυξάνεται στα κορίτσια σ’ όλη την εφηβεία και σαν γυναίκες έχουν τελικά διπλάσια λιπώδη μάζα σε σχέση με τους άνδρες. Η αμφοακρωμιακή διάμετρος αυξάνεται στα αγόρια ενώ στα κορίτσια η αύξηση αφορά στην αμφιλαγόνιο (τα αγόρια κάνουν πλάτες, τα κορίτσια μέση). Στα αγόρια παρατηρείται αύξηση του αιματοκρίτη, του μεγέθους της καρδιάς και των πνευμόνων και της πίεσης. Οι έντονες και απότομες σωματικές αλλαγές που βιώνει ο έφηβος, απότοκες των ενδοκρινικών μεταβολών, του προκαλούν ψυχολογικές αντιδράσεις. Γι’ αυτό, όλοι έχουν ανάγκη συστηματικής και υπεύθυνης ενημέρωσης για την σωματική και σεξουαλική τους ανάπτυξη με κατανόηση, στήριξη και αποδοχή. Έναρξη εφηβείας Η εφηβεία συνήθως ξεκινάει στην ηλικία των 11 με 12 χρόνων, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι όλα τα παιδιά θα μπουν στην εφηβεία στην ίδια ακριβώς ηλικία. Υπάρχουν παιδιά που δείχνουν σημάδια ανάπτυξης πολύ νωρίς και άλλα που αργούν. Κάθε παιδί έχει το δικό του ρυθμό ανάπτυξης και αυτό θα πρέπει να γίνει κατανοητό τόσο από τους γονείς όσο και από τα ίδια τα παιδιά. Πολλές φορές οι γονείς ανησυχούν γιατί το παιδί τους δεν έχει ακόμη ψηλώσει ή δεν έχει βγάλει τριχοφυΐα όπως τα άλλα συνομήλικα παιδιά. Ακόμη και οι ίδιοι οι έφηβοι λόγω του ότι δεν θέλουν να διαφέρουν από το μέσο όρο, νιώθουν άσχημα είτε έχουν πρόωρη είτε καθυστερημένη ανάπτυξη. Εάν δεν συντρέχουν λόγοι υγείας, οι γονείς πρώτοι από όλους θα πρέπει να αποδεχτούν το ρυθμό ανάπτυξης των παιδιών τους για να μπορέσουν και εκείνα να αποδεχτούν τον εαυτό τους. Τα παιδιά αποκτούν την πρώτη αντίληψη για τον εαυτό τους μέσα από το βλέμμα των γονιών. Και μπορεί οι γονείς να ισχυρίζονται ότι ‘‘εγώ δέχομαι το παιδί μου όπως είναι’’ αλλά να δείχνουν άλλα με το βλέμμα τους. Φάσεις της εφηβείας Η εφηβεία είναι μια ηλικιακή περίοδος που μπορεί να αρχίσει από τα 10 και διαρκεί έως και τα 19 χρόνια. Χωρίζεται αναπτυξιακά σε 3 περιόδους: Στην πρώιμη εφηβεία (10-14), στη μέση εφηβεία (14-17) και στην όψιμη εφηβεία (πάνω από 17).

7


● Στην αρχή της εφηβείας, η σωματική ανάπτυξη (όσον αφορά κυρίως το μυοσκελετικό σύστημα, δηλαδή το ύψος, το βάρος κλπ.) είναι τόσο έντονη και θεαματική που συγκρίνεται σε ρυθμό μόνο με την πρώτη βρεφική ηλικία. Oι έφηβοι βλέπουν τις πρώτες αλλαγές στο σώμα τους: να μεγαλώνουν τα γεννητικά όργανα (στα αγόρια), το στήθος στα κορίτσια, να αυξάνεται η τριχοφυΐα, να βαραίνει η φωνή... Φυσικά, ένας πολύ μεγάλος σταθμός για την αρχή της εφηβείας στα κορίτσια είναι η περίοδος, που έρχεται κατά μέσο όρο στα 12,5 χρόνια. Παράλληλα, δημιουργούνται απορίες: Κάθε έφηβος αναρωτιέται αν θα είναι όμορφος, αν θα γίνει ψηλός κλπ. Όσον αφορά το σεξουαλικό ενδιαφέρον, ο έφηβος ενδιαφέρεται -σε πλατωνικό επίπεδο- για το άλλο ή, πιο σπάνια, για το ίδιο φύλο. Ένας κίνδυνος σε αυτή την περίοδο είναι ο έφηβος να έχει αναπτυχθεί πολύ (πιθανώς και νωρίτερα από την αναμενόμενη ηλικία) και ωστόσο, να δυσκολεύεται να διαχειριστεί το σώμα του, τα συναισθήματα και τη σεξουαλικότητά του γιατί ο ρυθμός με τον οποίο ωριμάζει ψυχοκοινωνικά δεν συμβαδίζει με τη σωματική του ανάπτυξη. ● Στη μέση εφηβεία, ο έφηβος περνά στην πράξη όσον αφορά το σεξ, πειραματίζεται έντονα και είναι πιθανό να αποκτήσει ολοκληρωμένες σεξουαλικές σχέσεις, συνήθως με συνομηλίκους του. Καθώς δεν ενδιαφέρεται για το μέλλον και είναι προσκολλημένος στο παρόν, συνήθως δεν μπορεί να καταλάβει τις πιθανές επιπτώσεις των πράξεών του, δεν μπορεί να κάνει υποθέσεις και θεωρεί ότι σε εκείνον δεν πρόκειται να συμβεί τίποτα κακό. Έτσι, είναι πολύ πιο εύκολο να αναπτύξει συμπεριφορές υψηλού κινδύνου (π.χ. ναρκωτικά, αλκοόλ κλπ.). Επιπλέον, είναι πιθανό να κάνει πολλές σχέσεις μικρής διάρκειας, πιστεύοντας ότι η καθεμία είναι ξεχωριστή, ή/και να έρχεται σε επαφή με πολλούς και διαφορετικούς συντρόφους, συχνά χωρίς τις απαραίτητες προφυλάξεις. ● Στην όψιμη εφηβεία, ο έφηβος αποκτά την ικανότητα να έχει μια λειτουργική σχέση τόσο με τους άλλους όσο και με το σύντροφό του. Σταματά πια να κινείται μόνο με γνώμονα τον αυθορμητισμό, τον εγωισμό και το ναρκισσισμό, έχει πιο ρεαλιστικές απαιτήσεις από το σύντροφο, οι σχέσεις του διαρκούν περισσότερο και βασίζονται στη συντροφικότητα.

8


Ο ΨΥΧΙΣΜΟΣ – ΤΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΕΝΟΣ ΕΦΗΒΟΥ Σύμφωνα με πολυάριθμες έρευνες οι έφηβοι παρουσιάζουν λίγο έως πολύ τα εξής χαρακτηριστικά. 

Είναι αρνητικοί για όλα: Είναι μεγάλη έκπληξη για τους γονείς να βλέπουν το μέχρι πρότινος υπάκουο και πειθαρχημένο παιδί τους να εναντιώνεται σε όλα και να δείχνει ότι του ‘φταίνε τα πάντα. Τα καλά νέα για τους γονείς, είναι ότι αυτή η άρνηση κρατάει μέχρι την ηλικία των 21 με 22 χρόνων και μετά το παιδί μπαίνει σε μία φάση συνεργασίας με τους γονείς του.

Επιζητούν την αυτονομία τους: Οι έφηβοι αφήνουν τη στοργική αγκαλιά των γονιών τους και αναζητούν να βρουν ποιοι είναι και πού πάνε. Θέλουν να αποφασίζουν οι ίδιοι για τη ζωή τους και πολύ συχνά έρχονται σε σύγκρουση με τους γονείς τους, οι οποίοι θέλουν να τους επιβάλλουν αυτό που θεωρούν ότι είναι για το ‘‘καλό τους’’.

Έχουν μία τάση για απομόνωση: Θέλουν την ησυχία τους, κλείνονται στο δωμάτιο με τις ώρες και δεν συμμετέχουν σε οικογενειακές εκδηλώσεις. Οι γονείς πολλές φορές ανησυχούν γι’ αυτή τη συμπεριφορά των παιδιών τους και την εισπράττουν ως αδιαφορία για εκείνους.

Είναι υπερευαίσθητοι, θίγονται και προσβάλλονται εύκολα: Δίνουν σημασία σε μικρές λεπτομέρειες, όπως για παράδειγμα πώς θα τους φωνάξουν οι γονείς στο τηλέφωνο όταν τους καλούν οι φίλοι τους.

Είναι ισχυρογνώμονες και θυμώνουν πολύ: Συνήθως όμως τα θέματα για τα οποία επιμένουν δεν είναι τόσο σημαντικά για τη ζωή τους, παρά έχουν να κάνουν με το πώς θα κόψουν τα μαλλιά τους, εάν θα φορέσουν σκουλαρίκι ή εάν θα καθαρίσουν ή όχι το δωμάτιο τους.

Είναι ρομαντικοί: Οι νέοι αυτής της ηλικίας έχουν οράματα και σχέδια για ένα κόσμο πιο δίκαιο, έντιμο και καλό. Για αυτό και αρκετά συχνά ασχολούνται με το γράψιμο, τη σύνθεση, με τη μουσική ως τρόπους έκφρασης αυτών των σκέψεων και συναισθημάτων τους.

9


Εφηβεία και σεξουαλικότητα Στην εφηβική ηλικία ο άνθρωπος οργανώνεται ως φύλο (αγόρι ή κορίτσι). Συχνά έχουν ενεργή σεξουαλική συμπεριφορά και καλό είναι στα πλαίσια της σεξουαλικής διαπαιδαγώγησης σε αυτή την ηλικία να περνάμε στα παιδιά πως όπως κάθε συμπεριφορά έτσι και η σεξουαλική έχει τις συνέπειές της. Αυτές μπορεί να είναι μία ανεπιθύμητη εγκυμοσύνη, η μόλυνση από σεξουαλικώς μεταδιδόμενα νοσήματα ή και η εμπλοκή σε μία βίαιη και κακή σχέση. Εφηβεία και σχολική επίδοση Οι γονείς πολύ συχνά αναφέρουν πως το παιδί που μέχρι πριν από λίγο ήταν άριστος μαθητής, δεν διαβάζει και παίρνει κακούς βαθμούς. Όλοι σχεδόν οι έφηβοι περνούν από μία τέτοια φάση και συχνά αντί να διαβάσουν τα μαθήματα του σχολείου τους, κάνουν εξωσχολικό διάβασμα. Συνήθως αυτή η φάση υποχωρεί και επανέρχονται στην αρχική τους απόδοση. Υπάρχουν και κάποια παιδιά που δεν περνάνε από μία τέτοια φάση και ο πιο πιθανός λόγος για αυτό είναι το ότι δεν θέλουν να χάσουν την καλή εικόνα που έχουν

10


οι γονείς τους για εκείνα και για αυτό υποχωρούν και συμβιβάζονται, με αποτέλεσμα να εξακολουθούν να είναι άριστοι μαθητές. Εφηβεία και επαγγελματικός προσανατολισμός Η εφηβεία είναι η ηλικία στην οποία παίρνονται οι πρώτες επαγγελματικές αποφάσεις. Είναι πολύ σημαντικό για τον έφηβο να εξετάσει τι του αρέσει να κάνει, τι μπορεί να κάνει, τι του ταιριάζει να κάνει και ποιες οι οικονομικές, πολιτισμικές και κοινωνικές συνθήκες που θα του το επιτρέψουν να

το

κάνει.

Υπάρχουν

πλέον

σύγχρονα

κέντρα

επαγγελματικού

προσανατολισμού, όπου ο έφηβος σε συνδυασμό με ατομικές συνεδρίες και συμπλήρωση

ερωτηματολογίων

προσωπικότητας

και

ικανοτήτων

ανακαλύπτει τις πιο κατάλληλες για εκείνον επαγγελματικές κατευθύνσεις. Δεν πρέπει ποτέ να ξεχνάμε πως όλοι οι έφηβοι δεν είναι ίδιοι. Παράγοντες όπως η κληρονομικότητα, το οικογενειακό περιβάλλον, τα παιδικά χρόνια και όχι μόνο συμβάλλουν στη διαφορετικότητά τους. Αυτό όμως που μπορεί να βοηθήσει όλους τους γονείς και όχι μόνο αυτών που έχουν παιδιά στην εφηβεία είναι ο διάλογος και η καλή επικοινωνία μαζί τους. Η ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΤΗΣ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑΣ Οι ψυχολόγοι θεωρούν ότι η εφηβεία είναι μία δεύτερη ευκαιρία να γίνει επανόρθωση τραυματικών θεμάτων της παιδικής ηλικίας. Ξανά ανακύπτουν θέματα άλυτα προηγούμενων εξελικτικών σταδίων, τα οποία τώρα θα μπορούσαν να αντιμετωπιστούν από τους γονείς με μεγαλύτερη ευαισθησία και γνώση ώστε να επιλυθούν. Σημαντικός στόχος αυτής της περιόδου αποτελεί η απόκτηση ταυτότητας για τους μελλοντικούς ενήλικες. Το χτίσιμο ταυτότητας είναι μία υπόθεση εντελώς προσωπική και ατομική για τον κάθε έφηβο. Διαμορφώνεται σιγά – σιγά μέσα από πληροφορίες, βιώματα, εμπειρίες και γνώσεις. Η διαδικασία αναζήτησης και διαμόρφωσης της ταυτότητας επηρεάζει τη συναισθηματική κατάσταση του εφήβου και την προσαρμογή του στην ενήλικη ζωή. Ο έφηβος εκείνος που κατορθώνει να συγκροτήσει υπεύθυνα την ταυτότητά του παρουσιάζει αργότερα ψυχική ισορροπία και κοινωνική λειτουργικότητα.

11


Στη διαδικασία αναζήτησης της ταυτότητάς τους οι έφηβοι έχ��υν ανάγκη να απομονωθούν για να μπορέσουν να επεξεργαστούν τα νέα δεδομένα. Από τη μία μεριά εξαρτώνται από τους γονείς τους και από την άλλη επιθυμούν την ανεξαρτησία τους. Στην προσπάθειά τους να αποχτήσουν την ανεξαρτησία τους που είναι απαραίτητο στοιχείο για το χτίσιμο της ταυτότητας, αντιδρούν με θυμό και πείσμα στους γονείς τους. Μόνο σε γονείς που συμπεριφέρονται με κατανόηση, σταθερότητα και χωρίς αυταρχισμό, μπορούν οι έφηβοι να μιλήσουν ανοιχτά για τους προβληματισμούς τους. Οι ενήλικοι από την άλλη πλευρά –οι γονείς-, προσπαθούν να δομήσουν τη ζωή των εφήβων έτσι ώστε να ταιριάζει στη δική τους ιδέα για το πώς λειτουργεί ο κόσμος. Οι έφηβοι από τη μεριά τους αξιολογούν με το δικό τους πρίσμα τη ζωή, καθορίζουν εκείνοι τη δική τους πραγματικότητα και επιβάλουν τις δικές του προτιμήσεις. Σε αυτή την αναπτυξιακή φάση των παιδιών, οι γονείς καλούνται να «απογονεοποιηθούν». Από γονείς ενός μικρού παιδιού πρέπει να εξελιχθούν σε γονείς μελλοντικού ενήλικα. Από εκεί που οι γονείς καθόριζαν σε μεγάλο βαθμό την πορεία και τη ζωή του παιδιού τους, πρέπει τώρα να αφήσουν χώρο για τις επιλογές του εφήβου, παρόλο που μερικές φορές μπορεί να είναι αντίθετοι σε αυτές τις επιλογές. Το ζητούμενο είναι να μπορέσει ο γονιός , ο καθοδηγητής, να σταθεί δίπλα στον έφηβο και να τον βοηθήσουμε στο χτίσιμο της ταυτότητάς του.

4.2 Η ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΕΦΗΒΩΝ Σεξουαλικότητα είναι η έκφραση της ψυχικής και βιολογικής λειτουργίας με σκοπό τη σωματική και συναισθηματική ικανοποίηση και πληρότητα μέσω της ηδονής. Είναι μια έννοια πολυδιάστατη, που αφορά στη βιολογική, ψυχική, συναισθηματική και κοινωνική πλευρά του ανθρώπου. Η σεξουαλικότητα αποτελεί μια αυστηρά ατομική και ιδιωτική πτυχή της ζωής μας και συνδέεται με έννοιες όπως η ερωτική έλξη, η ερωτική πράξη, η σεξουαλική ταυτότητα, οι σεξουαλικές δυσλειτουργίες κ.α. Η σεξουαλικότητα ξεκινά να διαμορφώνεται από την παιδική ηλικία και διαφοροποιείται ανάλογα με το φύλο. Είναι χρήσιμο, να δούμε πώς αντιλαμβάνονται οι ίδιοι οι έφηβοι τη σεξουαλικότητά τους. Έτσι, λοιπόν, τα

12


κορίτσια στην εφηβεία, συνήθως, παρουσιάζουν μεγαλύτερη αμφιθυμία, ως προς τη θηλυκότητά τους και περισσότερους περιορισμούς στη σεξουαλικότητά τους, ενώ στα αγόρια, υπάρχει εμφανής και ελεύθερη έκφραση του ανδρισμού τους και της σεξουαλικότητάς τους. Η ΠΡΟΩΡΗ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΕΦΗΒΩΝ Ποιοι παράγοντες ενισχύουν το φαινόμενο αυτό; Σήμερα, η έναρξη ολοκληρωμένων σεξουαλικών επαφών κατά την εφηβεία παρουσιάζει συνεχή αύξηση. Για τους γονείς, τους εκπαιδευτικούς και τους αρμόδιους για τη δημόσια υγεία, το θέμα προκαλεί ανησυχίες, δεδομένου ότι, η πρόωρη έναρξη της ολοκληρωμένης σεξουαλικής ζωής, μπορεί να οδηγήσει σε εγκυμοσύνες, μετάδοση σοβαρών ασθενειών και διαφόρων ειδών τραυματικές εμπειρίες. Η έντονη προβολή εφηβικών σχέσεων σε τηλεοπτικές και κινηματογραφικές ταινίες, η ραγδαία εξέλιξη των social media, το διαδίκτυο ευνοούν τις συμπεριφορές της πρόωρης έναρξης σεξουαλικής ζωής. Πρόσφατη πανελλήνια έρευνα για την ψυχοκοινωνική υγεία των εφήβων που πραγματοποιήθηκε από το Ερευνητικό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο Ψυχικής Υγιεινής (ΕΠΙΨΥ) διαπιστώνει ότι 3 στους 10 δεκαπεντάχρονους έφηβους έχουν σεξουαλικές επαφές. Μάλιστα 10% εξ αυτών δηλώνουν ότι είχαν την πρώτη τους επαφή δύο χρόνια νωρίτερα, δηλαδή σε ηλικία 13 ετών. Πότε είναι η κατάλληλη ηλικία για να ξεκινήσουν οι έφηβοι τις σεξουαλικές τους δραστηριότητες; Οι ειδικοί συνιστούν ως καταλληλότερη ηλικία για την έναρξη της σεξουαλικής δραστηριότητας την όψιμη εφηβεία, δηλαδή γύρω στο 17. Η περίοδος αυτή συμβαδίζει με την κατάκτηση των στόχων της ψυχοκοινωνικής ανάπτυξης. Αυτό σημαίνει πως μια ρομαντική, λειτουργική σχέση είναι πλέον εφικτή. Η πρώιμη έναρξης της σεξουαλικής δραστηριότητας των εφήβων οδηγεί σε σχολική αποτυχία, συχνή εναλλαγή σεξουαλικών συντρόφων, μη ασφαλή σεξουαλική δραστηριότητα, βίαιη σεξουαλική συμπεριφορά και άλλες συμπεριφορές υψηλού κινδύνου (χρήση καπνού, αλκοόλ, επικίνδυνη οδική συμπεριφορά κ.λπ.). Τι είναι αυτό που κινεί το ενδιαφέρον για την πρόωρη σεξουαλική ζωή των εφήβων; Πρόκειται για μόδα; Για ποιο λόγο όλο και πιο πολύ έφηβοι βιάζονται να ζήσουν την εμπειρία αυτή; Σύμφωνα με έρευνες, οι παράγοντες που έχουν συσχετισθεί με την ολοκληρωμένη σεξουαλική επαφή, είναι η αστάθεια του οικογενειακού περιβάλλοντος, όπως το πρόσφατο διαζύγιο των γονέων, ο θάνατος στην οικογένεια και η απουσία της μητέρας από το σπίτι, η κοινωνική ομάδα στην οποία είναι μέλη ή θέλουν να γίνουν. Είναι χαρακτηριστικό ότι οι έφηβοι που έχουν φίλους με τέτοιου είδους εμπειρίες, έχουν 7 φορές μεγαλύτερη πιθανότητα να είναι σεξουαλικά ενεργοί και οι ίδιοι. Πώς γονείς και σχολείο μπορούν να προστατεύσουν τα παιδιά; Είναι πολύ σημαντικό τα παιδιά να έχουν γνώση από νωρίς για τα θέματα σεξουαλικής αγωγής. Η αγωγή υγείας είναι μείζονος σημασία για τα

13


παιδιά και σημαίνει δύο πράγματα: πρώτον αποφυγή των σεξουαλικώς μεταδιδόμενων νοσημάτων και δεύτερον επιτυχή χρησιμοποίηση μιας αντισυλληπτικής μεθόδου. Οι γονείς θα πρέπει από την πρώτη στιγμή που τα παιδιά φέρουν ερωτήματα γύρω από το σεξ να γίνει συζήτηση. Οι γονείς οφείλουν να ακούσουν το παιδί χωρίς να αντιμετωπίσουν το θέμα με ταμπού, ειρωνεία και γενικότερα με τρόπο που θα αναγκάσει τα παιδιά να κλείσουν κάθε δίοδο επικοινωνίας με τους γονείς για το θέμα αυτό. Οι γονείς ακόμα από μικρή ηλικία καλό είναι χρησιμοποιήσουν βιβλία τα όποια δίνουν την ευκαιρία στο παιδί να ανακαλύψει το σώμα του και να μάθει να το σέβεται. Όσο πιο ανοιχτοί είναι γονείς και συζητούν με τα παιδιά τους χωρίς να ασκούν κριτική, τόσο πιο πιθανό είναι οι έφηβοι να ζητούν τη βοήθεια τους και να ακολουθούν τις συμβουλές τους. Χαρακτηριστικό είναι και το εύρημα της μελέτης του ΕΠΙΨΥ ότι τα αγόρια που θεωρούν εύκολη την επικοινωνία με τον πατέρα τους έχουν υψηλότερα ποσοστά χρήσης προφυλακτικού (87,4%), σε σχέση με τα αγόρια που θεωρούν την επικοινωνία με τον πατέρα τους δύσκολη (76,6%). Πώς η κοινωνία επηρεάζει τη σεξουαλική συμπεριφορά των εφήβων; Η κοινωνία όμως δεν αφήνει τους έφηβους να έχουν ελευθερία σώματος και συναισθημάτων. Αναφορικά με τη σεξουαλικότητα, η πολιτισμική πίεση, με οποιοδήποτε τρόπο είναι σημαντική. Άλλοτε η ένταση απαγορεύσεων - απειλών, που βάραιναν τις επιπτώσεις κάθε σεξουαλικής πραγμάτωσης, αποτελούσε πηγή σχετικά έντονου άγχους. Έτσι στο κορίτσι, ο φόβος μιας εγκυμοσύνης κυρίευε συχνά τις σκέψεις. Στο αγόρι, ο φόβος εγκυμοσύνης της συντρόφου, μερικές φορές της σύφιλης, μπόρεσαν να προκαλέσουν, στις προηγούμενες γενεές, έντονες αναστολές. Στις μέρες μας, οι παραπάνω φόβοι φαίνονται να είναι ξεπερασμένοι. Σήμερα, ο έφηβος (αγόρι - κορίτσι) έχει να αντιμετωπίσει στο εξής όχι έντονες απαγορεύσεις, αλλά απαιτήσεις. Είναι γι’ αυτό το λόγο που οι έφηβοι, κατ’ επανάληψη, διερωτώνται, τολμούν να θέσουν σε γυναικολόγους, ψυχολόγους, ή ψυχίατρους ερωτήματα όπως: «είμαι φυσιολογικός; Αυτό που κάνω είναι φυσιολογικό;» Αυτή την ανάγκη τού να είναι φυσιολογικός, πράγμα που εκφράζεται πάντα μέσα από μια μεγάλη ανησυχία, ο κάθε έφηβος την πληρώνει πολύ ακριβά έναντι της κοινωνικής απελευθέρωσης και της απελευθέρωσης των ηθών. Μη έχοντας να αντιμετωπίσει απαγορεύσεις- απειλές που τον εκφοβίζουν, αυτό έχει ένα αντίτιμο: η κοινωνία απαιτεί την υποταγή σε ένα κανόνα, αυτό της σεξουαλικότητας , της φυσιολογικής, ευτυχισμένης, απελευθερωμένης, οργασμικής σεξουαλικότητας, όπου ο έφηβος θα ευτυχίσει. Αυτή η απαίτηση τού να είναι φυσιολογικός μπορεί να καταστεί για πολλούς έφηβους η πρώτη γραμμή αγωνίας, άγχους έναντι της σεξουαλικότητας, αποκρύπτοντας το πιο προσωπικό επίπεδο σεξουαλικών φαντασιών και φαντασιώσεων. Πίσω από αυτούς τους εναγώνιουςαγχογόνους προβληματισμούς ως προς το φυσιολογικό, κρύβεται συχνά ένας φόβος περισσότερο κρυφός, αλλά αγχώδης «ο φόβος να τρελαθεί, ο φόβος της τρέλας». Η συνύπαρξη όλων αυτών των διαφόρων τάσεων/αναγκών με

14


αντιτιθέμενες όψεις, η δυσκολία ενοποίησης αυτών των αναγκών, η αμφιβολία σε ότι αφορά την ταυτότητα του εαυτού, τη σεξουαλική ταυτότητα, η αβεβαιότητα κατάκτησης του άλλου, τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα αυτού του άλλου, όλα αυτά εξηγούν τις συναισθηματικές διακυμάνσεις ή το φόβο της τρέλας. Αντιμέτωποι με αυτό το φόβο κατανοούμε καλύτερα την ανάγκη του έφηβου να είναι φυσιολογικός, αφού άλλωστε ενισχύεται από πολιτισμικές και κοινωνικές αναμονές. Ορισμένοι έφηβοι καταλήγουν στη σεξουαλική πράξη χωρίς πραγματικά να δοκιμάσουν, να νιώσουν αυτό το χρόνο. Η εμπειρία δείχνει ότι η σεξουαλικότητα - που κάνει, ώστε να κινητοποιεί το άτομο στην ολότητά του - δεν είναι τόσο απλό πράγμα, τόσο άμεσα πασιφανές ή ικανοποιητικό για τον έφηβο, έστω και αν αρέσκονται κάποιοι, μέσω των μέσων μαζικής ενημέρωσης κυρίως, να το αφήνουν να εννοηθεί. Η απελευθέρωση των ηθών, με τη συνεχιζόμενη όμως πίεση των κοινωνικών κανόνων, η χρονική καμπύλη της κοινωνίας, δε δείχνουν κατ’ ανάγκη ανεκτικότητα στις ανάγκες του εφήβου ως προς τον κόσμο των φαντασιώσεων και ονειροπολήσεων , αλλά ούτε και ως προς την απαιτούμενη χρονική διάρκεια ώστε να μπορέσει να οργανωθεί τόσο η σεξουαλική επιθυμία όσο και η σεξουαλική ικανοποίηση και ευχαρίστηση του εφήβου. Τα αγόρια φαίνεται να έχουν περισσότερες δυσκολίες απ’ ότι τα κορίτσια. Αυτό συμβαίνει επειδή ίσως στα αγόρια οι αλλαγές είναι πολύ απότομες και ξαφνικές, ενώ εκείνα δεν είναι έτοιμα (ώριμα) να χειριστούν τις επιθυμίες, την ερωτική διάθεση που νιώθουν, τις ανασφάλειες που έχουν κλπ. Ένας άλλος λόγος είναι ότι τα αγόρια ανοίγονται και μιλάνε πολύ πιο δύσκολα από τα κορίτσια, συχνά δεν είναι κοντά στους πατεράδες τους, έχουν πολλούς φόβους, π.χ. την ομοφυλοφιλία, δεν ενημερώνονται επαρκώς, δυσκολεύονται να ζητήσουν βοήθεια από γιατρούς κλπ. Μάλιστα, πολλές φορές αυτές οι προβληματικές συμπεριφορές συνεχίζονται και στην ενήλικη ζωή. ΦΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΕΦΗΒΕΙΑΣ ●Στην αρχή της εφηβείας,η σωματική ανάπτυξη (όσον αφορά κυρίως το μυοσκελετικό σύστημα, δηλαδή το ύψος, το βάρος κλπ.) είναι τόσο έντονη και θεαματική που συγκρίνεται σε ρυθμό μόνο με την πρώτη βρεφική ηλικία. Oι έφηβοι βλέπουν τις πρώτες αλλαγές στο σώμα τους: να μεγαλώνουν τα γεννητικά όργανα (στα αγόρια), το στήθος στα κορίτσια, να αυξάνεται η τριχοφυΐα, να βαραίνει η φωνή... Φυσικά, ένας πολύ μεγάλος σταθμός για την αρχή της εφηβείας στα κορίτσια είναι η περίοδος, που έρχεται κατά μέσο όρο στα 12,5 χρόνια. Παράλληλα, δημιουργούνται απορίες: Κάθε έφηβος αναρωτιέται αν θα είναι όμορφος, αν θα γίνει ψηλός κλπ. Όσον αφορά το σεξουαλικό ενδιαφέρον, ο έφηβος ενδιαφέρεται -σε πλατωνικό επίπεδο- για το άλλο ή, πιο σπάνια, για το ίδιο φύλο. Ένας κίνδυνος σε αυτή την περίοδο είναι ο έφηβος να έχει αναπτυχθεί πολύ (πιθανώς και νωρίτερα από την αναμενόμενη ηλικία) και ωστόσο, να δυσκολεύεται να διαχειριστεί το σώμα του, τα συναισθήματα και τη σεξουαλικότητά του γιατί ο ρυθμός με τον οποίο ωριμάζει ψυχοκοινωνικά δεν συμβαδίζει με τη σωματική του ανάπτυξη. ●Στη μέση εφηβεία,ο έφηβος περνά στην πράξη όσον αφορά το σεξ, πειραματίζεται έντονα και είναι πιθανό να αποκτήσει ολοκληρωμένες

15


σεξουαλικές σχέσεις, συνήθως με συνομηλίκους του. Καθώς δεν ενδιαφέρεται για το μέλλον και είναι προσκολλημένος στο παρόν, συνήθως δεν μπορεί να καταλάβει τις πιθανές επιπτώσεις των πράξεών του, δεν μπορεί να κάνει υποθέσεις και θεωρεί ότι σε εκείνον δεν πρόκειται να συμβεί τίποτα κακό. Έτσι, είναι πολύ πιο εύκολο να αναπτύξει συμπεριφορές υψηλού κινδύνου (π.χ. ναρκωτικά, αλκοόλ κλπ.). Επιπλέον, είναι πιθανό να κάνει πολλές σχέσεις μικρής διάρκειας, πιστεύοντας ότι η καθεμία είναι ξεχωριστή, ή/και να έρχεται σε επαφή με πολλούς και διαφορετικούς συντρόφους, συχνά χωρίς τις απαραίτητες προφυλάξεις. ● Στην όψιμη εφηβεία,ο έφηβος αποκτά την ικανότητα να έχει μια λειτουργική σχέση τόσο με τους άλλους όσο και με το σύντροφό του. Σταματά πια να κινείται μόνο με γνώμονα τον αυθορμητισμό, τον εγωισμό και το ναρκισσισμό, έχει πιο ρεαλιστικές απαιτήσεις από το σύντροφο, οι σχέσεις του διαρκούν περισσότερο και βασίζονται στη συντροφικότητα.

ΑΝΑΓΚΗ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΔΙΑΠΑΙΔΑΓΩΓΗΣΗΣ Γιατί πρέπει να μιλήσετε στα παιδιά σας για το σεξ; Πρέπει να μάθουμε στα παιδία να φροντίζουν το σώμα τους, πώς να το διατηρούν υγιές και καθαρό, πώς να αποφεύγουν τους κινδύνους και τις παγίδες που κρύβουν τα παιχνίδια μέσα και έξω από το σπίτι, πώς να μένουν μακριά από αγνώστους, πώς να αποφεύγουν κακές και επιβλαβείς συνήθειες όπως το κάπνισμα και η κατανάλωση αλκοόλ ή η χρήση ναρκωτικών. Η σεξουαλικότητα είναι ένα κομμάτι του εαυτού μας πολύ σημαντικό. Ένα κομμάτι κοινό σε όλους. Μια πτυχή της προσωπικότητάς μας η οποία επηρεάζει όλους σχεδόν τους τομείς της ζωής μας. Παραμελώντας τη σεξουαλική αγωγή των παιδιών μας είναι σαν να τους αρνούμαστε γνώσεις και δεξιότητες σε ένα τομέα, ο οποίος διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο στη ζωή τους ήδη από τη βρεφική ηλικία. Μήπως δεν έχετε πειστεί ότι πρέπει να μιλήσετε στα παιδιά σας για το σεξ; Αν έχετε ήδη πειστεί από την απάντηση στην πρώτη ερώτηση, διαβάστε τα πιο κάτω πληροφοριακά. Αν δεν έχετε πειστεί, τότε δώστε μεγάλη σημασία στο τι μας λένε οι αριθμοί που ακολουθούν: • Τα παιδιά εκτίθενται σε περίπου 14 000 αναφορές στο σεξ ετησίως. • Το 75% περίπου των προγραμμάτων στη ζώνη υψηλής τηλεθέασης περιέχουν σεξουαλικό περιεχόμενο. • Έφηβοι που εκτίθενται σε σεξουαλικό περιεχόμενο μέσω των Μέσων Μαζικής Ενημέρωσης και Επικοινωνίας συνήθως ξεκινούν νωρίτερα τη σεξουαλική τους δραστηριότητα. • Ερωτηθέντες νέοι, ηλικίας 14-18 ετών, σε κυπριακή έρευνα, δήλωσαν πως οι περισσότεροι νέοι αρχίζουν να έχουν σεξουαλικές σχέσεις στην ηλικία των 15-16 ετών. • 1 στους 20 εφήβους παγκόσμια προσβάλλεται από κάποιο Σεξουαλικά Μεταδιδόμενο Νόσημα (συμπεριλαμβανομένου του HIV/AIDS) ενώ

16


καθημερινά 0,5 εκατομμύριο νέοι μολύνονται από κάποιο ΣΜΝ • Τουλάχιστον 5 εκατομμύρια νεαρά κορίτσια ηλικίας 15-19 ετών υποβάλλονται κάθε χρόνο σε όλο τον κόσμο σε διακοπή εγκυμοσύνης • Παγκόσμια, 15 εκατομμύρια νεαρά κορίτσια, ηλικίας 15-19 ετών, γίνονται κάθε χρόνο μητέρες Και τελευταίο αλλά σημαντικό… • Έρευνες έχουν δείξει ότι η σεξουαλική διαπαιδαγώγηση μειώνει την πιθανότητα εκδήλωσης από τους νέους επικίνδυνης σεξουαλικής συμπεριφοράς και καθυστερεί την έναρξη της σεξουαλικής τους δραστηριότητας. Αυξάνει επίσης την πιθανότητα χρήσης αντισύλληψης.

Πότε αρχίζουμε να μιλούμε στα παιδιά μας για το σεξ; Όσο πιο νωρίς τόσο το καλύτερο. Όσο πιο μικρά είναι τα παιδιά τόσο πιο εύκολο είναι να συζητήσουμε μαζί τους. Στην προσχολική ηλικία τα παιδιά εκφράζονται αυθόρμητα και δε δυσκολεύονται να ρωτήσουν για θέματα που σχετίζονται με το σεξ. Αν από νωρίς μπουν σωστές βάσεις, αυτές οι συζητήσεις θα είναι πολύ πιο εύκολες και ανώδυνες μεγαλώνοντας. Τι πρέπει να πω στο παιδί μου; H σεξουαλική διαπαιδαγώγηση του παιδιού μπορεί να περιλαμβάνει τα ακόλουθα αλλά και πολλά άλλα που σχετίζονται άμεσα ή έμμεσα με τα πιο κάτω: • Γνώσεις για την εξέλιξη του ανθρώπου και τις σωματικές, συναισθηματικές και ψυχολογικές αλλαγές από τις οποίες περνά. • Πληροφορίες για την ανατομία του γεννητικού συστήματος του άνδρα και της γυναίκας και εκμάθηση της σωστής ονομασίας των μερών του σώματος, που σχετίζονται με τη σεξουαλικότητα. • Γνωριμία με τη διαδικασία σύλληψης και γέννησης ενός παιδιού. • Πληροφορίες για την έννοια της οικογένειας, τα διάφορα είδη οικογένειας που υπάρχουν κ.λπ. • Συζητήσεις για την έννοια της φιλίας, του έρωτα, της αγάπης, και άλλων συναισθημάτων ή σχέσεων που μπορεί να ενώνουν δύο ανθρώπους. • Πληροφορίες για τρόπους αντισύλληψης, για πρόληψη μιας ανεπιθύμητης εγκυμοσύνης ή σεξουαλικά μεταδιδόμενων νοσημάτων. • Ενδυνάμωση της αυτοπεποίθησης του παιδιού καθώς και της ικανότητας του να εκφράζει τα συναισθήματά του, να επικοινωνεί τις σκέψεις του, να υπερασπίζεται τα δικαιώματά του και να διεκδικεί ότι το κάνει ευτυχισμένο με σεβασμό προς τον εαυτό του και τους άλλους.

17


• Μαθαίνοντας στο παιδί μου να είναι ειλικρινής, του διδάσκω να είναι ειλικρινής σε όλες τις σχέσεις του, φιλικές, ερωτικές και άλλες. • Μαθαίνοντας στο παιδί μου να σέβεται το συμμαθητή του, την άποψη των άλλων και τη διαφορετικότητα, του διδάσκω ταυτόχρονα να σέβεται το μελλοντικό του σύντροφο. • Καλλιεργώντας την αυτοπεποίθηση και τον αυτοσεβασμό στο παιδί μου, του δίνω τα εφόδια για να μπορεί μελλοντικά να κρατηθεί μακριά από οτιδήποτε βλαβερό ή επικίνδυνο βρεθεί στο δρόμο του, χωρίς να σκέφτεται τι θα πουν οι άλλοι.

Τι μπορεί να με βοηθήσει να μιλήσω στο παιδί μου για το σεξ; • Αρχίζω μια συζήτηση με το παιδί μου με αφορμή μια δική μου ή δική του απορία, ένα γεγονός που συνέβηκε στο σχολείο ή αλλού, μια σκηνή από τηλεοπτική σειρά ή εκπομπή, ένα περιστατικό στις ειδήσεις και οτιδήποτε άλλο μπορείτε να φανταστείτε. • Αφηγούμαι στο μικρό παιδί μου ένα παραμύθι ή μια ιστορία με σχετικά μηνύματα και το συζητώ μετά μαζί του ή αγοράζω στο μεγαλύτερό μου παιδί ένα βιβλίο σχετικό με αυτά τα θέματα και το χρησιμοποιώ ως αφορμή για να συζητήσω μαζί του. • Συμφωνώ με το παιδί μου ότι θα συζητούμε οτιδήποτε μας απασχολεί μια συγκεκριμένη ώρα της ημέρας ή της βδομάδας και βρίσκω ευκαιρία τότε να θίξω διάφορα θέματα που σχετίζονται με τη σεξουαλικότητα. • Παίζω ένα παιχνίδι με το παιδί μου, με σκοπό να του μεταδώσω τα μηνύματα και τις πληροφορίες που θέλω (π.χ. κρεμάλα με τα μέρη του σώματος). Ποια είναι τα μυστικά για μια επιτυχημένη επικοινωνία με το παιδί μου για το σεξ; Δεν υπάρχουν μυστικά, ούτε συνταγές επιτυχίας. Η υπομονή, η αγάπη, η τόλμη και το ειλικρινές ενδιαφέρον για το παιδί σας θα σας βοηθήσουν να βρείτε τον τρόπο να μοιραστείτε μαζί τους όλα όσα θα θέλατε. Ίσως βοηθήσει να θυμάστε τα πιο κάτω: 1. Συνηθίστε να μιλάτε άνετα και ελεύθερα, χωρίς ταμπού με το σύντροφό σας, και κρατήστε οι ίδιοι επαφή με τα δικά σας συναισθήματα. 2. Αποδεχτείτε το παιδί σας ως ένα σεξουαλικό πλάσμα. 3. Ενθαρρύνετε το παιδί να μιλά και να κάνει ερωτήσεις. 4. Εξοικειωθείτε με λέξεις και συζητήσεις σχετικές με το σεξ και τη σεξουαλικότητα. 5. Μην υποτιμάτε τα συναισθήματά των παιδιών. 6. Όσα λέτε στο παιδί να αντανακλούν στο μεγαλύτερο δυνατό βαθμό τις δικές σας γνώσεις και πεποιθήσεις, που αποκτήσατε ως ενήλικας και όχι προκαταλήψεις και αρχές που κουβαλάτε μαζί σας από την παιδική ηλικία ή

18


από τους δικούς σας γονείς. 7. Μην τονίζετε στο παιδί μόνο την αρνητική πτυχή της σεξουαλικότητας (κίνδυνοι, ανεπιθύμητες εγκυμοσύνες κ.λπ.) αλλά μιλήστε του εξίσου και για τη θετική της πλευρά ( η χαρά του να μοιράζομαι στιγμές με κάποιον που αγαπώ κ.λπ.) 8. Προσπαθήστε να διανθίσετε τέτοιες συζητήσεις με έξυπνο και κατάλληλο χιούμορ. Ιδιαίτερα χρήσιμο σε δύσκολες ή άβολες στιγμές. 9. Προσπαθήστε, όπου χρειάζεται και είναι δυνατό να συνοδεύετε τη συζήτηση με εικόνες από βιβλία. 10. Μοιραστείτε με το παιδί σας τις σκέψεις και τα συναισθήματα που είχατε κι εσείς στην ηλικία του για παρόμοια θέματα. 11. Όποιο κι αν είναι το περιεχόμενο της συζήτησης, διατηρείτε πάντα ένα ήρεμο και μη επικριτικό τόνο. 12. Πριν αρχίσετε να συζητάτε με το παιδί σας ξεκαθαρίστε μέσα σας ποιες είναι οι προσωπικές σας απόψεις και στάσεις σε αυτά τα θέματα. Συζητήστε επίσης με το σύντροφό σας ποιες είναι οι αρχές και τα πιστεύω της οικογένειας σας σε αυτά τα θέματα. 13. Προσπαθήστε οι πράξεις σας να είναι καθρέφτης των όσων λέτε στο παιδί σας. Λειτουργήστε δηλαδή ως πρότυπό του. 14. Να προσπαθείτε να χρησιμοποιείτε πάντα τη σωστή ορολογία για τα μέρη του σώματος αλλά και για οτιδήποτε σχετίζεται με τη σεξουαλικότητα. 15. Να δείχνετε στοργή με το άγγιγμα και τα λόγια στο παιδί σας, σε όλες τις ηλικίες, για να του δώσετε το μήνυμα ότι αυτός ένας φυσικός και όμορφος τρόπος έκφρασης συναισθημάτων. 16. Διατηρήστε πάντα ανοιχτή την επικοινωνία με το παιδί σας. 17. Αφιερώστε του χρόνο.

4.3 Η ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΠΟΙΗΣΗ ΤΩΝ ΕΦΗΒΩΝ ΕΦΗΒΟΙ ΚΑΙ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ Η οικογένεια αποτελεί ίσως το σημαντικότερο πλαίσιο μέσα στο οποίο αναπτύσσονται τα παιδιά, διαμορφώνουν την προσωπικότητα τους και υιοθετούν μορφές συμπεριφοράς καθοριστικές για την υγεία τους. Οι γονείς αποτελούν τα πρότυπα συμπεριφοράς για το παιδί, τα οποία σε συνδυασμό με τη διαπαιδαγώγηση παίζουν καθοριστικό ρόλο στην ψυχολογική και κοινωνική προσαρμογή του ατόμου. Η οικογένεια είναι ένα δυναμικό και όχι στατικό κοινωνικό σύστημα. Επηρεάζεται από τις κοινωνικές, οικονομικές και πολιτισμικές συνθήκες, τις οποίες και επηρεάζει με τη σειρά της. Η οικογένεια επηρεάζεται επίσης και από τις μεταβολές των μελών της. Μια από τις σημαντικότερες είναι η είσοδος του παιδιού στην εφηβεία. Οι σωματικές και ψυχολογικές μεταβολές κατά την περίοδο αυτή αναστατώνουν συχνά όχι μόνο τον έφηβο αλλά και ολόκληρη την οικογένεια, η οποία καλείται να προσαρμοστεί στις νέες συνθήκες. Κατά τη διάρκεια των πρώτων χρόνων της ζωής του το παιδί εξαρτάται απόλυτα από τους γονείς. Κανένα άλλο είδος στη φύση όσο το ανθρώπινο

19


δεν παρουσιάζει τόσο μακρόχρονη εξάρτηση των μικρών από τους ενήλικες ώσπου να μπορεί να επιβιώσει. Η αγάπη των γονιών, η φροντίδα και η αφοσίωση τους είναι τόσο σημαντικά για την επιβίωσή του παιδιού όσο και η ικανοποίηση των βιολογικών του αναγκών. Τα παιδιά που μεγαλώνουν στερημένα από συναισθηματικές σχέσεις αντιμετωπίζουν αρκετά προβλήματα στη σωματική και ψυχική τους ανάπτυξη. Αυτή η δυνατή σχέση που δίνει και στους γονείς τη ιδιαίτερη ικανοποίηση της αγάπης των παιδιών τους, διαταράσσεται με τον ερχομό της εφηβείας. Η έννοια της κρίσης της εφηβείας αναφέρεται σε μια προσωρινή αποδιοργάνωση του ψυχισμού. Πρόκειται για μια εποχή μεταβατική, που χαρακτηρίζεται τόσο από αστάθεια και παρορμητικότητα, όσο και από δημιουργικότητα, όσον αφορά την προσωπική ταυτότητα. Κατά τη διάρκεια διαμόρφωσης της ταυτότητας του, ο νεαρός έφηβος δανείζεται υλικά τόσο από την οικογένεια όσο και από την κοινωνία. Οι σχέσεις με τους γονείς είναι καθοριστικές. Μερικές φορές συμβαίνει να ξαναζεί άμεσα ή έμμεσα παρόμοιες με τις δικές τους εμπειρίες και καταστάσεις σε ανάλογες ηλικίες, ανταποκρινόμενος σε μια γονεϊκή επιθυμία. Από την άλλη πλευρά, οι προσδοκίες των γονιών και τα ιδανικά που από νωρίς έχουν δημιουργήσει για τα παιδιά τους γίνονται αντικείμενο άλλοτε ταύτισης κι άλλοτε σύγκρουσης. Ο έφηβος: 

αμφισβητεί τους γονείς του και ότι μέχρι τώρα θεωρούσε δεδομένο. Καθώς ο εαυτός του αλλάζει και αποκτά νέες δυνατότητες, έχει ανάγκη να αναμετρηθεί με ένα φορέα εξουσίας. Επίσης έχει την ανάγκη να τον αναγνωρίζουν στα πλαίσια μιας ισότιμης σχέσης. Να του εξηγούν λόγου χάρη το ?γιατί? μιας απαγόρευσης. Ανάλογες αντιπαραθέσεις μπορούν να μετατεθούν σε άλλες φιγούρες εξουσίας όπως καθηγητές. Είναι σημαντικό εδώ να σημειώσουμε ότι οι συγκρούσεις, αναπόφευκτες άλλωστε σε όλες τις ανθρώπινες σχέσεις, δεν είναι πάντα αρνητικές. Αντίθετα μπορούν να γίνουν πεδίο εκτόνωσης της έντασης, λύσης παρεξηγήσεων και ανασυγκρότησης του δεσμού και της επικοινωνίας.

Σε ψυχικό επίπεδο, ο νεαρός έφηβος αρχίζει να αναγνωρίζει πως οι γονείς του δεν είναι παντοδύναμοι όπως νόμιζε όταν ήταν παιδί, και αυτό του προκαλεί αντιφατικά συναισθήματα. Ένα από τα σημαντικότερα και πιο οδυνηρά ψυχικά έργα της εφηβείας είναι η απαλλαγή από την αυθεντία των γονιών, λέει ο Φρόιντ. Έτσι δημιουργείται η αντίθεση της νέας γενιάς από την παλιά, που είναι εξαιρετικά σημαντική για τον πολιτισμό.

Δηλαδή ταυτόχρονα με την επιθυμία ανεξαρτητοποίησης υπάρχει και η άρνηση, η δυσκολία του εφήβου να εγκαταλείψει την παιδική ηλικία. Με αυτή την έννοια η εφηβεία θεωρείται διαδικασία πένθους. Το υποκείμενο αφήνει μια θέση για να πάρει μια άλλη, από παιδί γίνεται ενήλικος. Μέσα σε λίγα χρόνια (και κάποιες φορές λίγους μήνες) ο

20


έφηβος ζει πολλά καινούργια πράγματα. Αυτό είναι γοητευτικό αλλά ταυτόχρονα προκαλεί φόβο, όπως καθετί καινούργιο. 

Οι άλυτες ενδοψυχικές συγκρούσεις ή αυτές που βρίσκονται σε διαπραγμάτευση την κάθε εποχή δεν είναι πάντα συνειδητές, εκδηλώνονται όμως στη συμπεριφορά, στις σχέσεις, στον τρόπο που μιλά το άτομο για αυτό που του συμβαίνει. Ένας έφηβος ενδέχεται να διαμαρτύρεται πως δεν τον καταλαβαίνουν και να προτιμά να μένει συνέχεια μόνος. Άλλοτε συμβαίνει να έχει εγωιστική συμπεριφορά απέναντι στους άλλους και να δυσανασχετεί, να είναι θλιμμένος χωρίς να ξέρει τι ακριβώς τον ενοχλεί. Η καταθλιπτικότητα αυτή, με την έννοια του πένθους, είναι μέρος της διαδικασίας κάθε σημαντικής αλλαγής της ζωής.

ΕΦΗΒΟΙ ΚΑΙ ΣΧΟΛΕΙΟ

"Το σχολείο είναι ίδρυμα σχεδιασμένο να επιτρέπει και ενθαρρύνει τους μαθητές να μαθαίνουν, υπό την καθοδήγηση δασκάλων". Αυτό υποστηρίζει η θεωρητική άποψη σχετικά με το σχολείο. Στην πραγματικότητα όμως, λόγω του ισχύοντος εκπαιδευτικού συστήματος της χώρας μας, τα σχολικά χρόνια μπορεί να αποδειχτούν αρκετά δύσκολα για τους μαθητές. Πιο συγκεκριμένα, η πλειοψηφία των μαθητών αντιμετωπίζει δυσκολίες κατά τη διάρκεια φοίτησης στο ελληνικό σχολείο. Παρόλο λοιπόν που οι έφηβοι χρειάζονται από το σχολείο βοήθεια για την απόκτηση γνώσεων αλλά και ενίσχυση νοητικών ικανοτήτων, ευκαιρίες και καθηγητές οι οποίοι κατανοούν τις ανάγκες, τις δυσκολίες και τα προβλήματα των μαθητών τους, αυτά δεν τους παρέχονται. Καθώς λοιπόν αυτά λείπουν από τις σχολικές αίθουσες, οι μαθητές, και κυρίως οι έφηβοι μαθητές, στερούνται την ανάπτυξη της συμπόνιας, της κριτικής, της αυτοαξίας και της υπευθυνότητας. Ακόμα, λαμβάνοντας υπόψη μας και τις απαιτήσεις στις οποίες πρέπει να ανταποκρίνονται και το γεγονός πως διανύουν μια δύσκολη ηλικία, καταλαβαίνουμε πως το βάρος του να είναι κάποιος έφηβος τη σύγχρονη εποχή είναι μεγάλο, οδηγώντας τους νέους σε μη εκπλήρωση της προσωπικότητας τους.

21


Η μη σωστή επικοινωνία με το σχολικό περιβάλλον γενικότερα επιφέρει κάποιες συνέπειες στη νέα γενιά. Με άλλα λόγια μπορούμε να πούμε πως ως αποτέλεσμα έχουμε ότι η σχέση του εφήβου με το σχολείο είναι συχνά εχθρική. Αυτό μπορεί να οφείλεται σε πολλούς επιμέρους παράγοντες, οι οποίοι καθορίζουν τη στάση των παιδιών προς την υποχρεωτική εκπαίδευση.

Η κακή σχέση, όμως, του μαθητή με το σχολείο έχει κάποιες επιπτώσεις. Ενδεικτικά:  Χαμηλή βαθμολογία. 

Αναγκαστική επανάληψη της τάξης.

Αδιαφορία για την παρακολούθηση και συμμετοχή στα μαθήματα.

Άγχος, και γενικά ψυχολογική κατάρρευση.

Οι σχέσεις τους με τους συνομηλίκους τους 22


Η φιλία παίζει πολύ μεγάλο ρόλο στη ζωή ενός έφηβου. Κατά την περίοδο της εφηβείας, οι σχέσεις του εφήβου με τους συνομηλίκους είναι πολύ σημαντικές και επηρεάζουν σημαντικά την κοινωνική και συναισθηματική του ανάπτυξη. Όταν λέει φιλία, ο έφηβος εννοεί την στενή σχέση που δημιουργεί με παιδιά της ίδιας ηλικίας ή και λίγο μεγαλύτερα από εκείνον, η οποία χαρακτηρίζεται από υποστήριξη, εμπιστοσύνη, δέσμευση, μοίρασμα εμπειριών και συναισθημάτων, στοργή και αμοιβαιότητα. Τα στοιχεία που βοηθούν τον έφηβο να δημιουργήσει φιλικές σχέσεις, είναι η ομοιότητα με τους φίλους του, καθώς επιθυμεί να μοιάζει, να έχει τα ίδια ενδιαφέροντα, τα ίδια γούστα μ’ εκείνους και συγχρόνως να βρίσκεται συνέχεια μαζί με την παρέα του. Οι φιλίες που αναπτύσσονται ανάμεσα σε εφήβους του ίδιου φύλου είναι συνήθως πολύ στενές και επιτρέπουν στη συνέχεια τη δημιουργία μίας στενής σχέσης με άτομα του αντίθετου φύλου. Ο ρόλος που παίζει η φιλία είναι πρωταγωνιστικός, καθώς βοηθά τον έφηβο να ανεξαρτητοποιηθεί από την οικογένεια του και να εξερευνήσει τον κόσμο. Μέσα από την φιλία, αρχίζει να μαθαίνει πράγματα για τον εαυτό του, τους άλλους και τον κόσμο γύρω του. Αρχίζει να συναναστρέφεται με άλλα άτομα, να συζητά τις ανάγκες του, τις ανησυχίες του και τα θέματα που τον απασχολούν με άτομα που φαίνεται ότι μπορούν να τον καταλάβουν περισσότερο απ’ ότι η οικογένεια του. Είναι πολύ σημαντικό για τον έφηβο να αισθάνεται ότι τον αποδέχονται οι φίλοι του, έτσι όπως είναι, και να νοιώθει ότι ανήκει σε μια ομάδα. Έτσι, ενισχύεται η αυτοεκτίμηση του και η εικόνα του. Φίλος: εκείνος που συμμερίζεται τα λάθη, τους φόβους και τις προκαταλήψεις σας. (Χ. Μένκεν) Δεν είναι δυνατόν δύο κακοί να γίνουν ποτέ φίλοι, ούτε ένας καλός να μην έχει φίλο καλό. (Πλάτωνας) Η συμπεριφορά σου προς τους φίλους να είναι ίδια και όταν ευτυχούν και όταν δυστυχούν. (Περίανδρος) Μεταξύ φίλων τα πάντα είναι κοινά. (Διογένης ) Οι σχέσεις τους με το άλλο φύλο 23


Εφηβεία σημαίνει πειραματισμός. Οι έφηβοι νιώθουν αήττητοι και θέλουν να προκαλέσουν κάθε κίνδυνο. Στη διαδικασία σταθεροποίησης της σεξουαλικής τους ταυτότητας, πειραματίζονται και με τις διαφυλικές τους σχέσεις για να απαντήσουν στο ερώτημα «Είμαι φυσιολογικός;». Οι σχέσεις είναι εξιδανικευμένες, αλλά και απομυθοποιούνται πολύ εύκολα. Η αγάπη, η ζήλια, το μίσος και ο έρωτας συνυπάρχουν και συνεχώς εναλλάσσονται. Η κατάκτηση τους άλλου αποτελεί μια πρόκληση για τον έφηβο που προϋποθέτει προσωπικές θυσίες. Το συναίσθημα της απογοήτευσης είναι πολύ οικεία για τον έφηβο. Σε μια ανθρώπινη κοινωνία οι διαπροσωπικές σχέσεις αποτελούν την βάση της πυραμίδας για την ψυχική υγεία των ανθρώπων. Ειδικότερα, για τον έφηβο η δημιουργία διαπροσωπικών σχέσεων, φιλικών και ερωτικών, ενισχύει την αυτογνωσία του. Μέσα από τις σχέσεις οι έφηβοι αποκτούν δεξιότητες για να αντιμετωπίζουν τα θετικά και αρνητικά συναισθήματα που αναδύονται όπως απογοήτευση, χαρά, λύπη και ζήλια. Η διαχείριση των συναισθημάτων τους συνεπάγεται έναν σταθερό συναισθηματικό κόσμο. Κάθε χωρισμός αποτελεί και έναν «μικρό θάνατο». Η απώλεια τους ερωτικού αντικειμένου του εφήβου, του επιτρέπει να βιώσει το πένθος και να ενδυναμωθεί. Αναγνωρίζει την διαφορετικότητα και σέβεται τους εναλλακτικούς τρόπους σκέψης που υπάρχουν. Κατανοεί τα συναισθήματα και είναι υποχρεωμένος να κάνει συμβιβασμούς και υποχωρήσεις, προκειμένου να έρθει πιο κοντά στον προσωπικό κόσμο του άλλου προσώπου. Οι διαφυλικές σχέσεις προσφέρουν κοινωνικό-συναισθηματική σταθερότητα και προσαρμογή σε όλες τις εκφάνσεις της ζωής του και στον «δρόμο» προς την ενηλικίωση.

4.4 ΠΑΡΑΒΑΤΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΤΩΝ ΕΦΗΒΩΝ – ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΕΦΗΒΙΚΗ ΠΑΡΑΒΑΤΙΚΟΤΗΤΑ Το πρόβλημα της εφηβικής παραβατικότητας είναι πολυδιάστατο και εξαρτάται από τη συνολική δράση πολλών τομέων είτε, προσωπικών, είτε οικογενειακών, είτε της ίδιας της δομής της κοινωνίας που ζούμε. Συμπεριφορές που μπορούν να χαρακτηριστούν παραβατικές αφορούν τη μη τήρηση των άγραφων αλλά και των γραπτών νόμων και συνήθως είναι η κλοπή, η χρήση ναρκωτικών ουσιών, η υπερβολική κατανάλωση αλκοόλ, η οδήγηση χωρίς δίπλωμα, η άσκηση βίας κτλ. ΛΟΓΟΙ ΠΑΡΑΒΑΤΙΚΗΣ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ ΤΩΝ ΕΦΗΒΩΝ ● Αρχικά, σημαντικό ρόλο παίζουν οικονομικοί και κοινωνικοί παράγοντες. Φαινόμενα όπως η οικονομική κρίση, η πολιτική αστάθεια αλλά και η αποδυνάμωση θεσμών συνδέεται άρρηκτα με την αύξηση της πιθανότητας συμμετοχής των νέων σε εγκληματική δραστηριότητα. ● Άλλοι παράγοντες είναι οι πολιτισμικοί. Ο εκσυγχρονισμός κάποιων παραδοσιακών κοινωνιών και οι απότομες αλλαγές μπορεί να μεταβάλλουν και τις αντιλήψεις των νέων για την πραγματικότητα. Τα καταναλωτικά 24


πρότυπα που δημιουργούνται από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης είναι πολύ πέρα από τις ικανότητες των περισσότερων οικογενειών να επιτευχθούν. Δεν είναι λίγοι οι νεαροί που συλλαμβάνονται για κλοπή ώστε να αποκτήσουν μετρητά και να απολαύσουν έστω και για λίγο τον τρόπο ζωής που προβάλλεται από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης. ● Ένας ακόμη παράγοντας θεωρείται η αστικοποίηση. Τα υψηλά ποσοστά νεανικής εγκληματικότητας κυρίως εμφανίζονται σε αστικές κοινωνίες καθώς τα χαρακτηριστικά του αστικού περιβάλλοντος είναι ευνοϊκά για την ανάπτυξη τέτοιου είδους μορφών συμπεριφοράς που απορρέουν κυρίως από την αποδυνάμωση των πρωτογενών κοινωνικών σχέσεων, του ελέγχου, και την τάση προς την ανωνυμία. ● Εδώ οφείλουμε να αναφέρουμε τον καταλυτικό ρόλο της οικογένειας. Σύμφωνα με μελέτες τα παιδιά που λαμβάνουν τη σωστή επιτήρηση των γονέων είναι λιγότερο πιθανό να εμπλακούν σε εγκληματικές δραστηριότητες. Αντιθέτως οι συνθήκες σε μία δυσλειτουργική οικογένεια, που χαρακτηρίζεται από συγκρούσεις, ανεπαρκή άσκηση γονικού ελέγχου, ασθενείς εσωτερικούς δεσμούς και πρόωρη απονομή αυτονομίας στο παιδί συνδέονται πολλές φορές με την παραβατικότητα. ● Οι σταδιακές αλλαγές που υπόκειται μάλιστα ο κοινωνικός θεσμός της οικογένειας, όπως η αύξηση των μονογονεϊκών οικογενειών είναι εξίσου υπεύθυνες. Για παράδειγμα ένα αγόρι μεγαλωμένο σε μία μονογονεϊκή οικογένεια από την οποία ο πατέρας απουσιάζει μπορεί να οδηγηθεί σε αναζήτηση προτύπων αρρενωπότητας σε παραβατικές ομάδες συνομηλίκων του. Βασικό, άλλωστε, χαρακτηριστικό αυτών των ομάδων είναι ο ορισμός ανδρικών ρόλων και η συμβολή στην απόκτηση χαρακτηριστικών, όπως η σκληρότητα και η δύναμη. ● Επιπρόσθετα, ρόλο παίζει και η οικονομική κατάσταση της οικογένειας. Οι έφηβοι από οικογένειες με χαμηλό εισόδημα συχνά αισθάνονται αποκλεισμένοι και για να βελτιώσουν την κατάστασή τους μπορεί να επιλέξουν την ένταξη σε μία νεανική παραβατική ομάδα. Αυτές οι ομάδες παρέχουν ίσες ευκαιρίες σε όλα τα μέλη, ευνοϊκά διαχωρίζοντας τους εαυτούς τους από το σχολείο και την οικογένεια, όπου τα ανώτερα μέλη είναι κυρίως ενήλικες. ● Ο αποκλεισμός είναι ακόμη ένας παράγοντας που ωθεί τους νέους στην παραβατική συμπεριφορά. Πιο συγκεκριμένα, ο αποκλεισμός ορισμένων ομάδων αυξάνει προοδευτικά τη συσσώρευση των εμποδίων, την κρίση ταυτότητας και τη ρήξη κοινωνικών δεσμών. Η ανακούφιση λοιπόν που δυστυχώς δεν προσφέρεται από κάποια κοινωνική υπηρεσία ασφαλείας, χαρίζεται απλόχερα στους νέους οι οποίοι εντάσσονται σε κάποια παραβατική συμμορία. Αισθάνονται ότι εντάσσονται και γίνονται αποδεκτοί από ένα σύνολο ατόμων, ομαδοποιούνται και αποκτούν το αίσθημα της ασφάλειας και της προστασίας. Επιπρόσθετα, αναπτύσσουν την γνώση της κοινωνικής αλληλεπίδρασης και έχουν ίση θέση και ίσες ευκαιρίες με τα υπόλοιπα μέλη της ομάδας. Η συμμετοχή τους στη χρήση ή τη διακίνηση ουσιών είναι αναπόφευκτη μετά την ένταξη σε μία τέτοια ομάδα. ● Άλλος ένας παράγοντας που παίζει ουσιαστικό ρόλο είναι αυτός των μέσων μαζικής ενημέρωσης. Τόσο η τηλεόραση όσο και οι ταινίες, προωθούν την έννοια της απονομής δικαιοσύνης μέσω της φυσικής εξόντωσης των εχθρών. Έρευνες έχουν καταλήξει στο συμπέρασμα ότι οι νέοι παρακολουθώντας τη βία τείνουν να συμπεριφέρονται περισσότερο επιθετικά. Τα θεάματα βίας και η

25


επιθετική ενέργεια μπορούν εύκολα να μεταφερθούν στην καθημερινή ζωή ωθώντας τους εφήβους να την ασκήσουν προσωρινά ή μόνιμα από αρκετές ώρες ως αρκετές μέρες. Οι νέοι που εκτίθενται καθημερινά στα προγράμματα βίας αρχίζουν να τη χρησιμοποιούν και οι ίδιοι θεωρώντας ότι είναι ένας τρόπος αποκατάστασης της δικαιοσύνης. ● Η απουσία της πολιτείας. Είναι λοιπόν επιτακτική ανάγκη η πολιτεία να διαθέσει χρόνο και να επικεντρώσει το ενδιαφέρον της στο φαινόμενο της εφηβικής παραβατικότητας κάνοντας ό,τι είναι δυνατόν για να την καταπολεμήσει. Το όφελος είναι διπλό: Πρώτον, λιγότεροι νέοι στους δρόμους που κάνουν χρήση ουσιών, προκαλούν ατυχήματα στην άσφαλτο και διαπράττουν ληστείες και δεύτερον, λιγότεροι απεγνωσμένοι γονείς που παρακολουθούν τα παιδιά τους να οδεύουν προς μία σκοτεινή κατεύθυνση από την οποία χωρίς τη συμβουλή κάποιου ειδικού είναι δύσκολο να τα φέρουν πίσω. ● Η εφηβεία είναι ευάλωτη και εύθραυστη ηλικία, γεμάτη σύγχυση, υπερβολή και αντίφαση και είναι επιρρεπής στις αυτοκαταστροφικές τάσεις. Η οικονομική, κοινωνική και πολιτιστική κρίση, η πίεση από τις παρέες των συνομηλίκων, η κρίση στο θεσμό της οικογένειας, η απόρριψη και η εγκατάλειψη που συχνά βιώνουν από τους γονείς, τα εργασιακά προβλήματα, η έλλειψη στόχων, ιδεών, ιδανικών και αξιών, δημιουργούν αδιέξοδα στους εφήβους. Έτσι πέφτουν ευκολότερα στην παγίδα των ναρκωτικών. Μέσα από τα ναρκωτικά, οι έφηβοι αναζητούν τις λυτρωτικές λύσεις, επαναστατούν στις καταπιεστικές παραδοσιακές αξίες, αντιδρούν προς τους γονείς, διαμαρτύρονται για το κοινωνικό χάος, αναζητούν μια κοινωνική ταυτότητα, προσπαθούν να υποφέρουν λιγότερο και αποζητούν τεχνητούς παραδείσους. ΤΡΟΠΟΙ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗΣ ΕΦΗΒΙΚΗΣ ΕΓΚΛΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ • Παρακολούθηση των παιδιών από τους γονείς, έλεγχος. • Να αποφεύγονται βίαιες συμπεριφορές στο σπίτι και εκτός σπιτιού. • Πρώιμη αυτονομία, δεν πρέπει να δίνουμε στα παιδιά μεγάλη αυτονομία, πριν να είναι έτοιμα να πάρουν αποφάσεις μόνα τους, πριν να γνωρίζουν τι είναι καλό και τι όχι και πριν να μπορούν να σκεφτούν/συνειδητοποιήσουν τις συνέπειες των πράξεων τους. Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ • Οι οικογένειες μαθητών θα πρέπει να επιδιώκουν με κάθε τρόπο την αρμονική συνεργασία του τριγώνου Σχολείο - Μαθητές – Οικογένεια, γιατί η συνεργασία μπορεί να βοηθήσει καθοριστικά στην πρόληψη της παιδικής παραβατικότητας και παρανομίας. Δε υπάρχει αμφισβήτηση ότι η ιερότερη και σημαντικότερη αποστολή του ανθρώπου στη ζωή του είναι αυτή του γονέα. Με ποιο όμως τρόπο θα λειτουργήσουν οι γονείς για να εκπληρώσουν επιτυχώς αυτή την ιερή τους αποστολή και να αισθανθούν έτσι τη μεγαλύτερη ευτυχία στη ζωή τους; • Δυστυχώς δεν υπάρχουν κωδικοποιημένοι κανόνες οι οποίοι μελετώντας θα προσφέρουν την απαραίτητη γνώση και θα επιτύχουν το ποθητό αποτέλεσμα. Γιατί, ο κάθε γονιός είναι διαφορετικός από τον άλλον, μεγάλωσε και ζει κάτω από διαφορετικές συνθήκες και έχει διαφορετικό επίπεδο γνώσης, κουλτούρας, κοινωνικού περιβάλλοντος. • Είναι δε γεγονός αναμφισβήτητο ότι ο κάθε γονιός επίσης, προκειμένου να

26


επιτύχει στον επαγγελματικό τομέα κάνει θυσίες και καταβάλλει πολλές φορές υπεράνθρωπες προσπάθειες. • Για την ιερότερη όμως αποστολή της ζωής του, επαφίεται στο ένστικτο. Το ένστικτο του γονέα εμπεριέχει στοργή, αγάπη, λατρεία. Δεν εμπεριέχει γνώση. Τη στιγμή όμως της δυσκολίας ή της κρίσης στις σχέσεις με τα παιδιά μας, χρειάζεται η απαραίτητη γνώση. • Με τη σκέψη ότι πρέπει να προλαμβάνουμε και όχι να θεραπεύουμε, μπορούμε και πρέπει να αναζητήσουμε τη γνώση από τους ειδικούς. Οι συνθήκες στη ζωή μας, λόγω της ταχείας παγκοσμιοποίησης της γνώσης και της οικονομίας, διαρκώς μεταβάλλονται. • Τα σημερινά παιδιά μας δεν ξέρουμε κάτω από ποιες συνθήκες θα είναι υποχρεωμένα να εργαστούν και να ζήσουν. Γι' αυτό πρέπει να τα βοηθήσουμε να αυξήσουν και να ισχυροποιήσουν τις σωματικές τους αντοχές, την πνευματική τους διαύγεια και τη νοοτροπία της διά βίου εκπαίδευσης. Τρία είναι τα Βασικά στάδια στις σχέσεις γονέα - παιδιού: • Της προσχολικής ηλικίας, της σχολικής ηλικίας, της εφηβικής ηλικίας. Το στάδιο της προσχολικής ηλικίας διεκδικεί το μεγαλύτερο μερίδιο στη δόμηση και διαμόρφωση σχέσεων γονέα - παιδιού. Ενστικτωδώς κάθε άτομο σε αυτή την ηλικία, έχει ανάγκη από συναισθηματική κάλυψη. Αυτή επιτυγχάνεται με τη στοργική φροντίδα των γονέων σε όλους τους τομείς των δράσεων που έχουν σχέση με τη διατροφή, την καθαριότητα, τον ύπνο. Αξίζει εδώ να αναφέρουμε ότι τα παιδιά, πριν αρχίσουν να μιλάνε, καταγράφουν οπτικά τον κόσμο γύρω τους με απόλυτη σαφήνεια αλλά και πλήρη αθωότητα. Αυτό που βλέπουν, επειδή δεν μπορούν να το σχολιάσουν λεκτικά, το περνούν μέσα στην ψυχή τους. • Επομένως, ο κόσμος που τα περιβάλλει και πρώτα ο οικογενειακός καταγράφεται από τα παιδιά μας κατά τρόπο που οι γονείς δεν γνωρίζουν. Με τη σκέψη λοιπόν ότι η καταγραφή του περιβάλλοντα κόσμου γίνεται από τα μωρά -παιδιά χωρίς σχολιασμούς και διάλογο- οι σχέσεις μαζί τους πρέπει να αναπτύσσονται γύρω από τρεις άξονες: σεβασμό, εκτίμηση, εμπιστοσύνη και φυσικά με περίσσια αγάπη. • Καθώς αρχίζει η λεκτική επικοινωνία και το παιδί αντιλαμβάνεται τις φράσεις και τις εκφράσεις των γονέων του, καταγράφει τις εκτιμήσεις τους για το άτομο του. Και πολλές φορές τα παιδιά είναι σε θέση να διαβάσουν τα συναισθήματα τους για εκείνα. Γι' αυτό χρειάζεται έκφραση με μεγάλη περίσκεψη και ευαισθησία στις περιπτώσεις που μιλούν για τον χαρακτήρα τους και τις υπό εξέλιξη ικανότητες τους. Έτσι το κάθε παιδί, μέσα σε ένα τέτοιο οικογενειακό περιβάλλον, καθώς μεγαλώνει και φθάνει στην ηλικία της σχολικής περιόδου είναι έτοιμο ψυχολογικά και νοητικά να προσαρμοστεί στις νέες συνθήκες της σχολικής ζωής. Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ Σε έρευνα που δημοσιεύτηκε πριν από αρκετά χρόνια από το Τμήμα Νηπιαγωγών του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης καταγράφτηκε το εξής: • Άτομα που φοίτησαν σε σωστά οργανωμένη προσχολική αγωγή, μετά από τριάντα χρόνια έρευνας, είχαν επτά φορές περισσότερες πιθανότητες να επιτύχουν στόχους στη ζωή τους όπως σπουδές, επαγγελματική εξέλιξη, οικογενειακή δομή κτλ. και επτά φορές λιγότερες πιθανότητες

27


να υποπέσουν σε αδίκημα του κοινού ποινικού δικαίου. Αντίθετα άτομα που δεν φοίτησαν σε σχολεία προσχολικής αγωγής είχαν επτά φορές λιγότερες πιθανότητες να επιτύχουν στόχους στη ζωή τους και επτά φορές περισσότερες πιθανότητες να υποπέσουν σε αδίκημα του κοινού ποινικού δικαίου. • Έχει καταγραφεί ότι η πιο βασική αιτία που οδηγεί τα παιδιά σε παραβατική συμπεριφορά είναι το προβληματικό οικογενειακό περιβάλλον. Ένα παιδί, που δεν στηρίζεται από την οικογενειακή στοργή και δεν υπηρετούνται οι βασικές του ανάγκες, αισθάνεται συναισθηματική ανασφάλεια. Το συναισθηματικά ανασφαλές άτομο, κυρίως το παιδί, λειτουργεί με δυσπιστία και επιφύλαξη και συχνά οδηγείται σε ρήξη των σχέσεων του με τους συνανθρώπους του. • Ως μαθητής επίσης έχει ασυνέπεια στις υποχρεώσεις του, γεγονός το οποίο προκαλεί την υποτίμηση του από τους συμμαθητές του και την επικριτική του αξιολόγηση από τους δασκάλους του. Κάτω από αυτές τις συνθήκες φοίτησης συχνά οδηγείται σε παραβατική συμπεριφορά η οποία εκδηλώνεται με κλοπή ξένων πραγμάτων, με καταστροφή αντικειμένων, με επιθετικότητα προς τους συμμαθητές του και με ασέβεια προς τους δασκάλους του. Για να προληφθεί η συμπεριφορά αυτή και να ανακοπεί η πορεία προς την παρανομία και την ενδεχόμενη εγκληματικότητα, ο εκπαιδευτικός μπορεί να λειτουργήσει καθοριστικά και αποτελεσματικά. • Στο ξεκίνημα κάθε νέας σχολικής χρονιάς, κάθε εκπαιδευτικός και κυρίως όσοι διδάσκουν σε μαθητές ηλικίας από 12-13 χρόνων και πάνω, πρέπει να προσπαθήσει να γνωριστεί με κάθε μαθητή ξεχωριστά και εξατομικευμένα και να δημιουργήσει σχέση αμοιβαίου σεβασμού, εκτίμησης, εμπιστοσύνης. Να σταθεί ιδιαίτερα στους μαθητές που έχουν οικογενειακά προβλήματα και να προσπαθήσει να καλύψει έστω και ένα μέρος της συναισθηματικής ανασφάλειας. Με αυτό τον τρόπο ο κάθε μαθητής παρουσιάζεται βελτιωμένος και ως προς τις υποχρεώσεις του και ως προς τη συμπεριφορά του. • Όταν σε παγκόσμιο επίπεδο έγινε έκρηξη της παιδικής εγκληματικότητας, οι ειδικοί προσπάθησαν με έρευνα να προσδιορίσουν τις αιτίες της πρόκλησης της. Πρώτη και καθοριστική αιτία ήταν η προβληματική οικογένεια. Το σχολείο δεν μπόρεσε να λειτουργήσει ανασταλτικά γιατί λειτουργούσε αυταρχικά και σχεδόν επιδείνωνε τη συναισθηματική ανασφάλεια των παιδιών με τιμωρίες και διαπόμπευση. • Μαθητές που προέρχονταν από παρόμοιες οικογένειες και φοίτησαν σε σχολεία ουμανιστικής παιδείας, στηρίχτηκαν ψυχολογικά και συναισθηματικά και κατάφεραν να έχουν ακαδημαϊκή εξέλιξη. • Γενικά τα σχολεία πρέπει να προσφέρουν στα παιδιά την ευκαιρία (και να τα προωθούν) να αξιοποιούν τον ελεύθερο χρόνο τους. Με απογευματινά προγράμματα - αθλητισμός, μουσική, ενισχυτική διδασκαλία -, με εκδρομές εκπαιδευτικού και ψυχαγωγικού χαρακτήρα (μονοήμερες, διήμερες) τα Σαββατοκύριακα. • Το σχολείο πρέπει να δίνει στα παιδιά την ευκαιρία να ανακαλύψουν τα ενδιαφέροντα και τα ταλέντα τους και να τα αξιοποιήσουν. Να δίνει την ευκαιρία στα παιδιά να βρουν διεξόδους μέσα από παραγωγικές, ομαδικές, ψυχαγωγικές δραστηριότητες. • Επίσης, θα ήταν πολύ ευεργετικές οι επιδράσεις, αν μπορούσαν να λειτουργούν προγράμματα κοινωνικής δράσης τα οποία έχουν σχέση με τον εθελοντισμό, τη φιλανθρωπία, το φυσικό περιβάλλον κτλ.

28


• Το σχολείο πρέπει να αποτελεί -μαζί με τους γονείς, αλλά ακόμα και χωρίς αυτούς σε ακραίες περιπτώσεις- μια δεύτερη οικογένεια η οποία θα καλύπτει το παιδί συναισθηματικά, ψυχολογικά, εκπαιδευτικά. ΨΥΧΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ Η κατάθλιψη είναι ένα σοβαρό πρόβλημα υγείας που μπορεί να επηρεάσει άτομα όλων των ηλικιών, συμπεριλαμβανομένων των παιδιών και των εφήβων. Το βασικό χαρακτηριστικό της κατάθλιψης είναι το επίμονο και διαρκές συναίσθημα θλίψης, η ευερεθιστότητα και η απουσία ενδιαφέροντος ή ικανοποίησης από οποιαδήποτε δραστηριότητα. Τα συμπτώματα αυτά συνοδεύονται από μια σειρά άλλων συμπτωμάτων που επηρεάζουν την όρεξη, τον ύπνο, τα επίπεδα δραστηριότητας και συγκέντρωσης, την αυτοπεποίθηση του ατόμου και την εικόνα του για τον εαυτό του ΕΦΗΒΙΚΗ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ● Τα παιδιά και οι έφηβοι με κατάθλιψη είναι συνήθως θλιμμένα, ενώ σε γενικές γραμμές βιώνουν την ασθένεια με παρόμοιο τρόπο με τα άτομα μεγαλύτερης ηλικίας. Η κατάθλιψη που δεν αντιμετωπίζεται θεραπευτικά μπορεί να έχει σαν αποτέλεσμα τη σχολική αποτυχία, την κατάχρηση αλκοόλ και ουσιών, αλλά και την αυτοκτονία. ● Παρατηρείται, στις μέρες μας, κάποιοι νέοι να συμπεριφέρονται είτε με θορυβώδη τρόπο (έντονη σεξουαλικότητα, βίαιη συμπεριφορά), είτε με μια παθητικότητα, που επιδεικνύεται με μια απόσυρση από τα ενδιαφέροντα, χρωματισμένη με αρνητισμό, με αυτοτραυματισμούς ή απόπειρες αυτοκτονίας. ● Πρόκειται για μια θλίψη, στην οποία δεν υπάρχει διεργασία πένθους. Δηλαδή, αυτοί οι νέοι δεν έχουν επεξεργαστεί την απομάκρυνσή τους από την παιδική ηλικία και την αυτονόμησή τους από το περιβάλλον. Δεν έχουν επεξεργαστεί τη νέα σημασία που τώρα αποκτά το σώμα τους και δεν έχουν παραιτηθεί από την απόλυτα ιδανική εικόνα του εαυτού τους. Το άτομο βρίσκεται σε αδιέξοδο και δεν μπορεί να πάει ούτε μπρος ούτε πίσω. ● Όταν ο έφηβος είναι σε κατάθλιψη κατακλύζεται από αισθήματα απαξίας για τον εαυτό του, από αισθήματα έντονης μοναξιάς και εγκατάλειψης. Τότε, αν δεν μπορεί να μεταφράσει σε λόγια αυτά που νιώθει, αμύνεται με πράξεις, οι οποίες κάποιες φορές συμβολ��ζουν την τιμωρία του εαυτού (όπως π.χ. ο αυτοτραυματισμός) ή και των άλλων. Ο εαυτός παραιτείται, καταρρέει απέναντι στις απαιτήσεις του ιδανικού εαυτού που δεν μπόρεσε να υπάρξει, όπως θα επιθυμούσε το περιβάλλον. ● Η αδυναμία να φτάσει κάποιος την ιδανική εικόνα που θέλουν οι άλλοι για εκείνον, γιατί αυτή δεν υπάρχει, είναι φανταστική. Γίνεται, όμως, να την πλησιάσει, αν προσπαθήσει. ΠΑΡΟΡΜΗΣΗ ΓΙΑ ΕΠΙΚΙΝΔΥΝΕΣ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΕΣ ● Όταν, πάλι, το άτομο βρίσκεται σε ευφορία ή μανία, ή έχει θορυβώδη συμπεριφορά, μπορεί να αρνηθεί όλα τα προηγούμενα. Αισθάνεται ότι είναι δυνατός/ή, ότι ελέγχει τα πάντα, ότι είναι υπέροχος/η. Τότε πάλι, μπορεί να βάλει τον εαυτό του σε δύσκολες καταστάσεις, γιατί δε νιώθει τον κίνδυνο. ● Και στις δύο περιπτώσεις, ο έφηβος βιώνει έντονο άγχος, που έχει να κάνει με την ανεπαρκή συνοχή στην αναπαράσταση του εαυτού του. Αυτό δηλώνει ότι δεν υπάρχει διαχωρισμός ανάμεσα στον εαυτό του και στον άλλο,

29


ανάμεσα στον εαυτό του και στα ενδιαφέροντά του. Δηλαδή, ο έφηβος δυσκολεύεται να αναγνωρίσει και αποδεχτεί τη διαφορετικότητά του. Έτσι, όταν οι άλλοι προσβάλλουν την ποδοσφαιρική του ομάδα, το αγαπημένο του συγκρότημα ή αυτό που θέλει να κάνει, είναι σα να προσβάλλουν τον ίδιο. Τότε, αισθάνεται ότι θα έκανε τα πάντα για να υπερασπιστεί τα είδωλά του, ακόμα και αν αυτό σήμαινε ότι θα διακινδυνέψει τη σωματική του ακεραιότητα, ίσως και μέχρι το θάνατο. ● Αυτό που κρύβεται πίσω από την παρόρμηση για επικίνδυνες συμπεριφορές ή την αυτοκτονία είναι η μεγάλη δυσκολία του ατόμου να αποδεχτεί την «άχαρη» πραγματικότητα του «εαυτού» και του «άλλου». Τότε, μπορεί να οδηγηθεί να χάσει την ευκαιρία να ζήσει τη ζωή του, όπως τη θέλει αυτός. ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠΟΙΗΣΗ Με την παγκοσμιοποίηση και τη μετάβαση στην οικονομία της ελεύθερης αγοράς και του ανταγωνισμού, ο θεσμός της δημόσιας εκπαίδευσης αποδυναμώνεται με αποτέλεσμα τα παιδιά να αγνοούνται από την κοινωνία εκπαιδευτικά και να οδηγούνται τα ίδια σε ζωή εντελώς έξω από το σχολείο και την εκπαίδευση γενικότερα. Με αυτό τον τρόπο -πέραν του ότι δεν αποκτούν βασικές γνώσεις- δεν μαθαίνουν να ζουν σε συνθήκες οι οποίες είναι απαραίτητες για την ωρίμανση τους και τη μετέπειτα ένταξη τους στην κοινωνία, όπως σεβασμός προς τον συνάνθρωπο, αλληλοϋποστήριξη, περιορισμοί, τήρηση κανόνων κτλ. Μεγάλη αύξηση της εγκληματικότητας παρατηρήθηκε τη δεκαετία 1980-1990

5. ΕΠΙΛΟΓΟΣ Πριν αρκετά χρόνια οι έφηβοι αποτελούσαν μια καταπιεσμένη ηλικία, αναγκασμένοι να ακολουθούν τις αξίες των ενηλίκων. Σήμερα, αποτελούν μέλη μιας παγκόσμιας κουλτούρας, είναι πολιτικοποιημένοι, έχουν άποψη και δύναμη να την εκφράσουν, είναι δημιουργοί της μόδας και των νέων αξιών. Αξίες τις οποίες θα φέρουν μαζί τους στον κόσμο των ενηλίκων, στον οποίο αναπόφευκτα θα προσχωρήσουν. Για το λόγο αυτό, αλλά και της ανάγκης της προσαρμογής τους στο νέο σώμα που το βλέπουν να αλλάζει, η διεργασία του περάσματος από την παιδική ηλικία στην ενηλικίωση είναι δύσκολη, μυστηριώδης και πολλές φορές οδυνηρή για τους ίδιους τους έφηβους, αλλά και για τους γονείς τους. Καθώς έφηβοι, γονείς και εκπαιδευτικοί αντιμετωπίζουν όλες αυτές τις αλλαγές είναι σημαντικό να διατηρηθούν οι γραμμές επικοινωνίας ανοιχτές, οι έφηβοι να πάρουν το ενεργό ενδιαφέρον και την αγάπη που τόσο πολύ χρειάζονται, γονιών και εκπαιδευτικών, ώστε να χτίσουν πάνω σε σταθερά θεμέλια το δικό τους μέλλον τους και το μέλλον της χώρας μας.

30


Μερικές φωτογραφίες

31


32


Εφηβεία