__MAIN_TEXT__
feature-image

Page 1

mijn huis

Jouw project in onze klare taal SLIM RENOVEREN

Dat doe je zo BEN JIJ BEN?

Het wat en hoe van duurzaam bouwen

EEN HUIS OP MAAT VAN JOUW BUDGET ÉN GEZIN

WOONKREDIETEN

STEEN VOOR STEEN UITGELEGD


Welkom “Wij zorgen dat je al dat ‘Chinees’ wél begrijpt.”

O

f je nu een woning wil kopen, bouwen, renoveren of bijkopen, je staat voor

een nieuw en spannend avontuur. Natuurlijk begint het bij dromen, maar op een bepaald moment moet je de koe bij de horens vatten om van je droomhuis een concrete realisatie te maken. Bij zo’n project komt veel kijken. Het is dan ook niet vreemd dat je met heel wat vragen zit en dat sommige dingen zelfs helemaal als Chinees klinken. Kom eens praten

CHRISTIAN STEENO Directeur Commercieel Beleid & Marketing

met een van onze agenten, want wij helpen je graag verder. Wij zorgen dat je al dat ‘Chinees’ wél begrijpt en goed voorbereid aan je project kan beginnen. In dit magazine vind je alvast een heleboel informatie en inspiratie om je droom werkelijkheid te maken. Nog vragen? Je weet ons te vinden: bij jou in de buurt!

Disclaimer De inhoud van dit magazine wordt u louter ter informatie meegedeeld en bindt de NV CRELAN, de CV CRELANCO en elke hiermee verbonden vennootschap niet. Alvorens enige stap te ondernemen bij het aankopen en/of het bouwen van een onroerend goed (huis, appartement ...), adviseren wij u steeds een of meer specialisten (notaris, architect, fiscaal adviseur, boekhouder, vastgoedmakelaar ...) te raadplegen. Elke stap die u onderneemt, kan voor u immers belangrijke juridische gevolgen hebben. Voor inlichtingen over een krediet bestemd voor de financiering van het aankopen en/of het (ver)bouwen van een onroerend goed kunt u steeds een Crelan-agentschap contacteren en/of ons prospectus raadplegen. De gegevens van de Crelan-agentschappen en het prospectus zijn beschikbaar op www.crelan.be. Kredietgever: CV CrelanCo, met maatschappelijke zetel gevestigd Sylvain Dupuislaan 251, 1070 Brussel. Kredietsoorten: hypothecair krediet met onroerende bestemming en gereglementeerde lening op afbetaling voor privé-doeleinden onderworpen aan de Belgische wetgeving op het consumentenkrediet.

Let op, geld lenen kost ook geld.

2 | MIJN HUIS

MIJN HUIS

| 3


24

INHOUD

WAT IS EEN BEN-WONING EIGENLIJK? IVO VERJANS LEGT HET JE UIT.

In deze editie

10

“Alles is hier letterlijk op maat van ons gezin gemaakt.”

KATRIEN EN MAARTEN CREËERDEN DE GEDROOMDE THUIS VOOR HUN KROOST KATRIEN EN MAARTEN WONEN MET HUN DRIE JONGE KINDEREN PAL IN HET CENTRUM VAN LEUVEN. IN DE AFGELOPEN JAREN VERANDERDE HET HUIS DRASTISCH VAN UITZICHT, INDELING EN INRICHTING. EN HET BLIJFT NOG STEEDS EVOLUEREN EN MEEGROEIEN MET HET GEZIN.

6

WOONKREDIET OP MAAT

5 klanten krijgen advies van onze expert

8 10

STAP VOOR STAP WOONREPORTAGE

16

DE CHECKLIST VAN …

Architect Vincent Van Den Broecke gaat mee op huizenjacht

18

Wie loop je allemaal tegen het lijf bij het kopen van een huis?

22

WAT KOST MIJN DROOMHUIS?

Alle (bijkomende) kosten op een rijtje

TO BEN OR NOT TO BEN

–––––– PAG. 8 ––––––

Stap voor stap naar je eigen huis

SLIM RENOVEREN

Zo pak je die renovatie aan zonder zorgen!

30

Geen stress bij huizenjacht

Zoveel regels, zoveel mogelijkheden. Ivo Verjans loodst je door het bos van BEN

28

30

VRAGEN OVER JE WOONKREDIET? KATHLYNE BACHMANN STAAT KLAAR MET ANTWOORDEN.

EEN HUIS KOOP JE NOOIT ALLEEN

WOONKREDIETEN

33

Kathlyne Bachmann weet op al jouw woonkredietvragen een antwoord

WAARDEVOLLE WEETJES

34

4 | MIJN HUIS

Het huis van Katrien en Maarten blijft meegroeien met hun gezin

24

De weg naar je nieuwe thuis

7 dingen die je moet onthouden als je een huis koopt

Colofon MIJN HUIS – crelan.be Uitgave van NV CRELAN. Verantwoordelijke uitgever: Jean-Paul Grégoire, Sylvain Dupuislaan 251, 1070 Brussel. Redactiedatum: 01/2020. Samenstelling: Kathlyne Bachmann, Caroline Beauvois, Inge De Blick, Laura Spaepen Concept en realisatie: HeadOffice, Persilstraat 51D, 3020 Herent

LEXICON

Moeilijke woorden? Niet in onze woordenschat!

MIJN HUIS

| 5


SLIM OMGAAN MET JE GELD JE STAAT OP EEN BELANGRIJK PUNT IN JE LEVEN: JE WIL EEN WONING OF BOUWGROND KOPEN, MAAR DAT IS GEEN PROJECT WAARBIJ JE OVER ÉÉN NACHT IJS GAAT. ER KOMT HEEL WAT BIJ KIJKEN. EN HET KOST NATUURLIJK OOK WAT GELD. ONZE EXPERT WOONKREDIETEN HEEFT ALVAST ENKELE BELANGRIJKE TIPS VOOR JE.

CAROLA MENDEZ-SILVA | 79 JAAR

S

JOUW WOONPROJECT IS IN GOEDE HANDEN

inds het overlijden van mijn man enkele jaren geleden ben ik in ons huis blijven wonen. Maar nu ik zelf wat minder goed te been ben, wil ik graag in een kleinere woning zonder trappen wonen. Is het voor mij interessanter om een flat te kopen of te huren? Waar houden mijn kinderen het meest aan over na mijn overlijden?

INGE DE BLICK VERANTWOORDELIJKE KREDIETEN RETAIL CRELAN

‘De Belg heeft een baksteen in de maag’, is een populair cliché. Daar valt iets voor te zeggen, want in ons land wordt inderdaad lustig gekocht, gebouwd en verbouwd. Al die projecten hebben een eigen verhaal, maar beginnen op dezelfde manier: met een droom. Om die droom werkelijkheid te maken, sta je er gelukkig niet alleen voor. Kijk maar eens op p. 18 wie je zoal tegenkomt onderweg naar je thuis. Eén van die mensen is je bankagent, die voor jou de financiering regelt. Bij Crelan helpen we je graag met een woonkrediet én met een antwoord op al je vragen. Zo is een huis kopen of bouwen alvast geen Chinees meer voor jou.

Onze agenten staan met raad en daad klaar om je te helpen bij je woonproject. Bekijk de video’s op onze website: www.crelan.be/nl/particulieren/wonen

“Is mijn

6 | MIJN HUIS

droom

MIREILLE DANTINE | 32 JAAR

M

ijn vriend en ik willen graag een huis bouwen voor ons en onze twee kindjes. Een huis met drie slaapkamers en een tuin graag! In een rustige buurt. En met duurzame materialen gebouwd, al weten we niet goed of we zoiets wel kunnen realiseren binnen ons budget. Is duurzaam bouwen zoveel duurder?

N DANIËLLE SMEESTERS | 59 JAAR

Onze tip: Aangezien je geen woonkrediet meer hebt lopen, kan je de opbrengst van de verkoop van je huis volledig opnieuw investeren. Dat kan op eigen naam, maar je kunt je erfenis bijvoorbeeld ook nu al een bestemming geven en een appartement samen met je kinderen kopen. Ga eens langs bij je Crelan-kantoor, wij kunnen je alvast in de juiste richting wijzen.

u de rentes laag staan, plannen mijn man en ik om een tweede woning te kopen als investering. Maar het is al even geleden dat wij onze eerste woning kochten. Er is inmiddels zo veel veranderd op vlak van leningen en kosten. Wat kost dat tegenwoordig, een huis kopen?

Onze tip: Een energiezuinige woning kost in aanbouw vaak meer dan een klassieke woning, dat klopt. Maar je bespaart er op lange termijn natuurlijk ook een pak vaste kosten mee. Wij helpen jullie graag bij het maken van de juiste berekeningen voor jullie woonkrediet. (Lees meer over BEN-woningen op p. 24)

Onze tip: Kom allereerst eens met ons praten over jullie plan. We bekijken jullie huidige financiële situatie en zetten op basis daarvan de mogelijkheden op een rijtje. Jullie krijgen dan meteen ook een goed zicht op de bijkomende kosten. (Lees meer over de kosten bij het kopen van een huis op p. 22)

financieel haalbaar?” BORIS DE MEERSMAN | 41 JAAR

D

e afgelopen 12 jaar huurde ik een appartement in de stad. Intussen heb ik een mooi bedrag bij elkaar gespaard en ben ik klaar voor een

PATRICK SLEEGHERS | 58 JAAR volgende stap: een huis(je) kopen. Ik zou graag in de stad blijven, maar dat is erg duur. Zeker als je alleen bent. Hoe kan ik mijn droom financieel waarmaken?

Onze tip: Als je startkapitaal voldoende is om minstens 10 % van de aankoop plus de bijkomende kosten te dragen, ben je alvast goed vertrokken. Dan leen je alleen nog maximaal 90 % van het aankoopbedrag voor het huis zelf en wordt je hypotheek minder zwaar. Ben je een handige Harry? Ga op zoek naar een leuke starterswoning waar je zelf de handen uit de mouwen kan steken. Dat scheelt een pak in de kosten! (Lees onze renovatietips op p. 28)

I

n de jaren ’80 bouwden mijn vrouw en ik een villa in een woonwijk net buiten de stad. We wonen daar erg graag en zouden er ook willen blijven. Maar we merken dat de woning wat te groot voor ons wordt en ook een stevige update zou mogen krijgen. Zouden we ze op een interessante manier kunnen verbouwen met het oog op de toekomst? Onze tip: Is jullie gelijkvloerse verdieping groot genoeg om in te wonen? Overweeg dan de bovenverdieping tot een aparte wooneenheid om te bouwen en te verhuren. Informeer je vooraf bij de stedenbouwkundige dienst van je gemeente en vraag een architect om raad.

MIJN HUIS

| 7


STAPPENPLAN

A 1

BEPAAL JE BUDGET

NAAR EEN EIGEN HUIS DE WEG NAAR EEN EERSTE THUIS

JE HEBT PLANNEN VOOR EEN EERSTE WONING, SPANNEND! MAAR HOE BEGIN JE DAARAAN? KIES JE VOOR NIEUWBOUW OF EEN BESTAANDE WONING? HOE DAN OOK IS EEN WONING KOPEN EEN HEEL PROCES. MAAR GEEN STRESS! HIER START JE HUIZENJACHT.

Er zijn verschillende websites waarop je een simulatie kan maken van de bijkomende kosten wanneer je een bouwgrond of woning koopt, bijvoorbeeld www.hoeveelkostmijnhuis.be Hiermee kan je berekenen hoeveel extra geld je nodig hebt bovenop de aankoop van de grond of het huis dat je op het oog hebt. Ga na hoeveel jij en je eventuele partner samen kunnen inbrengen en wat je nog moet lenen. Met die informatie ben je goed voorbereid voor een eerste adviesgesprek bij de bank. Daar bekijkt men samen met jou wat een ideale balans is tussen je inkomen en wat je maandelijks kan afbetalen. Neem zeker ook het artikel over woonkredieten op p. 30 door, dan ben je helemaal mee!

2

3

6 NEEM EEN OPTIE OF BRENG EEN BOD UIT

7 NAAR DE NOTARIS

 Zodra de eigenaar en jij het eens zijn over de aankoopprijs, tekenen jullie samen een verkoopovereenkomst bij de makelaar of notaris. Meer hierover op p. 34. Je kan dezelfde notaris kiezen als de verkopende partij, of je eigen notaris aanbrengen.

8 SLUIT JE KREDIET AF

 Na het tekenen van het compromis heb je even tijd, gewoonlijk 3 à 4 maanden, om je lening in orde te brengen.

BEPAAL JE LOCATIE

VERKEN DE MARKT

Neem ruim je tijd om het aanbod te bestuderen in de buurt(en) waar jij wil wonen. Dat kan het makkelijkst online, op immowebsites. Maar hou ook lokale krantjes, affiches op ramen en bordjes in voortuinen in de gaten voor eigenaars die uit de hand verkopen.

5 BEZOEK WONINGEN

 Interessante woning of grond gevonden? Neem een optie en ‘reserveer’ tijd om de haalbaarheid van je lening na te gaan. Opgelet wanneer je een bod uitbrengt of de vraagprijs biedt: stemt de eigenaar hiermee in, dan ben je ook verplicht de woning of grond voor die prijs te kopen.

9 TEKEN DE AKTE

 Maximaal 4 maanden na het ondertekenen van het compromis stelt de notaris de verkoopakte op en roept hij/zij beide partijen samen om deze voor te lezen en te laten ondertekenen (het verlijden van de akte). Het pand of de bouwgrond wisselt nu officieel van eigenaar.

Eens je een idee hebt van je budget, kan je gericht op zoek gaan. Wil je in de stad of op het platteland wonen? Dicht bij je werk of dicht bij je familie en vrienden? Hou er rekening mee dat eenzelfde huis op de ene plaats veel duurder kan zijn dan in een andere stad of gemeente. Location is everything!

 Maak afspraken en ga naar woningen kijken met onze checklist op p. 16. Ga overdag, zodat je de lichtinval en de eventuele tuin kunt zien. Maak een tweede afspraak als je twijfelt en nog eens opnieuw wil gaan kijken.

STAP VOOR STAP

JE KOOPT EEN BESTAANDE WONING

BEPAAL JE PROJECT

4 JE BOUWT EEN WONING

5 ZOEK EEN BOUWGROND

 Interessante bouwgrond gevonden? Informeer bij de betreffende gemeente naar de bouwvoorschriften. Zo ben je zeker dat je droomproject ook verwezenlijkt kan worden.

6 7 8 9 DEZELFDE STAPPEN ALS BIJ EEN BESTAANDE WONING KOPEN

TIP

BOUWEN OF KOPEN? GA IN DE BUURT OF GEMEENTE OP VERKENNING EN SNUIF DE SFEER OP. GA OP VERSCHILLENDE TIJDSTIPPEN VAN DE DAG EN DE WEEK, ZODAT JE BIJVOORBEELD OOK EEN GOED BEELD KRIJGT VAN DE VERKEERSDRUKTE IN JE GEWENSTE STRAAT.

10 NAAR DE ARCHITECT

De architect helpt je om je plannen vorm te geven en een bouwvergunning aan te vragen bij de gemeente. Lees op p. 20 hoe een architect je bijstaat in het hele proces.

11 SLUIT HET KREDIET VOOR JE BOUW AF

B

 Indien je geen gecombineerd krediet voor grond en bouw hebt afgesloten, moet je op dit punt opnieuw naar de bank met je plannen. Je onderhandelt nu voor een krediet voor de bouw van je woning.

12 AAN DE SLAG (MET EEN AANNEMER)

 Zodra je krediet én bouwaanvraag goedgekeurd zijn, kan het bouwproject starten.

8 | MIJN HUIS

MIJN HUIS

| 9


Moris 6 JAAR

GROTE BROER EN KNUFFELBEEST EERSTEKLAS

DE EVOLUTIE VAN EEN GEZINSWONING KATRIEN EN MAARTEN WONEN MET HUN DRIE JONGE KINDEREN PAL IN HET CENTRUM VAN LEUVEN. IN DE AFGELOPEN JAREN VERANDERDE HET HUIS DRASTISCH VAN UITZICHT, INDELING EN INRICHTING. EN HET BLIJFT NOG STEEDS EVOLUEREN EN MEEGROEIEN MET HET GEZIN.

HUIS OP DE GROEI

Beer

Gisleine

3 JAAR

VOLTIJDS KAPOEN EN RAVOTTER

1 JAAR

KLEINE LACHEBEK VOL DROMEN

Katrien 40 JAAR

GRAFISCH VORMGEVER

I

ets meer dan 10 jaar geleden valt Katriens oog op een pand in de Leuvense binnenstad. Ze is op dat moment al enige tijd met haar toenmalige vriend op zoek naar een leuke plek om te wonen en hun voorkeur gaat uit naar het levendige stadscentrum. “Het leek een onmogelijke opdracht”, zegt Katrien. “Leuven is zo duur en de huizen die we bezochten waren ofwel onbetaalbaar, ofwel in slechte staat en nog steeds te prijzig om aan een grondige verbouwing te onderwerpen.” Uiteindelijk botsen ze op dit huis en kunnen ze het met de oude eigenaar op een akkoordje gooien om de verkoopprijs haalbaar te maken voor hun budget. Dat er onvermijdelijk nog een stevige renovatie zal volgen … so be it, dan maar vooral zelf de handen uit de mouwen steken.

ALLES MOET ERUIT Al gauw vliegen de eerste bakstenen en dakpannen door de voordeur. Het hele huis wordt gestript voor een totaal nieuwe look. “Dat was nodig”, herinnert

10 | MIJN HUIS

Maarten 41 JAAR

OPVOEDER EN CHEF-KOK

Katrien zich. “Alles aan het huis was oud en versleten. Alleen de buitenstructuur bleef behouden. Verder ging het hele dak eraf, alle vloeren, ramen en leidingen eruit en zelfs de binnenmuren werden onder handen genomen.” Dat er in het verleden vreemde keuzes werden gemaakt bij het optrekken van het huis, wordt tijdens de

verbouwingen meer dan eens duidelijk… “Op een bepaald moment haalden we het pleisterwerk in de gang van de muur. Ik keek naar boven en zag de hele muur bewegen. Bleek dat op de eerste verdieping een muur bovenop die muur van de gang was gebouwd, terwijl dat helemaal geen draagmuur was.”

NIEUW PLAN Anderhalf jaar na hun aankoop gaan Katrien en haar ex-vriend uit elkaar. Katrien blijft in het op dat moment nog onafgewerkte huis wonen en gaat bij haar bankagent te rade voor een financieel plan. “Op de zolderverdieping was al een studio ingericht waar

MIJN HUIS

| 11


Als chef-kok had Maarten wel wat uitgesproken ideeën over een praktische keuken. Pronkstuk in deze ruimte is de antieke archiefkast met praktische lades voor etenswaren, bestek en ander keukengerei. De grote ramen laten veel daglicht binnen in de woonruimte. Wanneer televisie gekeken of gegamed wordt, gaan de jaloezieën echter naar beneden ... want dan zorgt een projector voor een groot beeld op de witte muur tegenover de zetel.

“Op de eerste verjaardag van onze oudste zoon konden we eindelijk taart eten in de nieuwe keuken.” ENERGIELENING

M

aarten en Katrien hechten veel belang aan het milieu. Om de energieprestaties van hun woning te verbeteren, isoleerden ze het dak, de vloeren én de muren van hun woning en lieten ze een hoogrendementsketel, hoogrendementsglas in de ramen en een zonneboiler plaatsen. Voor de financiering hiervan kan je bij Crelan een Energielening afsluiten. Dat is een lening met een extra voordelige rentevoet, die specifiek bedoeld is voor energievriendelijke investeringen. De lening heeft een vaste rentevoet en looptijd zodat je vooraf precies weet welk bedrag en hoe lang je moet afbetalen. LET OP, GELD LENEN KOST OOK GELD

12 | MIJN HUIS

ik tijdelijk kon wonen. Zodra ik naar beneden verhuisde, verhuurde ik de studio aan een student. Zo kreeg ik wat financiële ademruimte”, vertelt Katrien. Enige tijd later komt haar nieuwe vriend Maarten in het huis wonen. Het koppel zet samen de schouders onder de afwerking van de gelijkvloerse verdieping. De werken gaan goed vooruit en Katrien en Maarten dromen van een invulling van de kamers op de eerste verdieping, waar op dat moment hun hele hebben en houden bij elkaar gestouwd staat. Begin 2014 wordt hun oudste zoon, Moris, geboren. “Ik her-

inner me dat onze kleine Moris in zijn wippertje lag te slapen terwijl wij een paar meter verder de fundering uitgroeven om de bijbouw van de keuken en badkamer te zetten”, lacht Katrien. “We zijn blijven doorwerken aan ons familienestje en tegen Moris’ eerste verjaardag konden we taart eten in onze nieuwe keuken. In maart 2017 vervoegt zoon Beer de vrolijke boel. En nog eens anderhalf jaar later maakt dochter Gisleine het gezin compleet. “Nu zijn we er,” zegt Katrien dankbaar, “met Gisleine erbij zijn we nu het grote gezin waar we allebei naar verlangden.” Een huis vol leven, zeg maar! ALLES OP MAAT Een lange verbouwing is een uitputtingsslag, maar het voordeel is dat je veel tijd hebt om over dingen na te denken en echt alles naar je hand te zetten. Dat hebben Katrien en Maarten dan ook tot in de puntjes gedaan. “Alles is hier op maat van ons gezin

MIJN HUIS

| 13


De zolderverdieping biedt volop ruimte om twee leuke kinderkamers van te maken. Mét een hoog bed!

In de kamer van de jongens staat een stapelbed. Zo blijft er voldoende ruimte over om kleding, speelgoed en spulletjes op te bergen. En om te spelen met dingen waar kleine zus (nog) niet mag aankomen.

ADVIES

SCHULDSALDO­ VERZEKERING

IN ’T KORT

2009: aankoop van het huis en start van de eerste werken

gemaakt. En dat mag je letterlijk nemen. De keuken hebben we samen met de architect van de bijbouw uitgetekend. We vertrokken van de grote archiefkast die ik jaren geleden op de kop kon tikken en bouwden al de rest errond. We hebben eerst een sokkel voorzien waarop de keuken geplaatst werd, zodat het werkvlak wat hoger ligt en ergonomischer is voor lange mensen als Maarten en ik. In de woonkamer hebben we een speel-

2012: start van de aanbouw met keuken en badkamer 2017: het familiehuis van Katrien en Maarten is af! 2020: plannen voor uitbreiding naar de zolderverdieping

“Alles is hier letterlijk op maat van ons gezin gemaakt.”

14 | MIJN HUIS

tafel voor de kinderen gemaakt onder de vensterbank. Die loopt over de hele breedte van de muur en onderin staan bakken op wieltjes waar al het speelgoed in past. En door de jaren heen hebben we in de ruimte tussen de keuken en de woonkamer continu dingen verplaatst en heringericht volgens de leeftijden en behoeften van de kinderen. Nu is die plek zowel speelruimte als werkruimte. KINDERPARADIJS Als je bij Maarten en Katrien binnenwandelt, kun je er niet omheen: hier wonen kinderen. Het hele huis ademt een vrolijke en welkome sfeer waar kinderen zich helemaal kunnen uitleven. En waar tegelijk toch de orde en rust heersen om ook als mama, papa of bezoeker te kunnen ontspannen. “In de tuin hebben we vorige zomer een speelhuis gebouwd uit materialen die we online vonden. Bovenaan

is een overdekt hutje, een speelplatform en een glijbaan. Onderin een berghok voor tuinmateriaal en een lounge met kussens om lekker te lezen of gasten te ontvangen. En een schommel natuurlijk.” De studente op de zolder zwaait einde dit academiejaar af aan de Leuvense universiteit en trekt naar andere oorden. Het ideale moment om die verdieping een nieuwe bestemming te geven. “Doordat we zoveel zelf gedaan hebben in ons huis, is er nu ook financieel ruimte om de zolderverdieping opnieuw aan te pakken. We gaan er twee slaapkamers voor de jongens van maken. De kitchenette gaat eruit, maar de badkamer behouden we voor de kinderen. Gisleine krijgt dan de grotere kamer die de jongens nu delen”, legt Katrien uit. En Gisleine’s kleine kamertje … dat wordt een werkkamer voor mama en papa. Die mogen ook wel eens wat.

Een schuldsaldoverzekering beschermt je gezin tegen je overlijden. Bij je overlijden betaalt de verzekering het overeengekomen deel van het schuldsaldo terug zodat de aflossing geheel of gedeeltelijk wegvalt. Leen je samen met je partner, dan kan je de overlijdensdekking verdelen zoals je wil. Bij ongelijke inkomens kan je bijvoorbeeld kiezen voor een 60/40-verdeling. Wil je nog beter beschermd zijn? Je kan tot 100 % van het schuldsaldo verzekeren, zodat de aflossing volledig wegvalt bij overlijden. Kies je voor jaarlijkse premies dan betaal je gedurende 2/3de van de looptijd ieder jaar hetzelfde bedrag. Je kan de premie ook volledig vooruitbetalen bij het afsluiten van de lening. De eenmalige ‘koopsompremie’ is bij de start zwaarder voor je budget maar over de volledige looptijd bekeken kom je goedkoper uit. Voor de berekening van de premie spelen zowel het verzekerde kapitaal als je leeftijd een rol. Je geslacht heeft géén invloed op de premie.

MIJN HUIS

| 15


CHECKLIST

OP HUIZENJACHT

ALS JE OP HUIZENJACHT GAAT, ZIJN ER HEEL WAT ZAKEN DIE JE NIET UIT HET OOG MAG VERLIEZEN. SAMEN MET ARCHITECT VINCENT VAN DEN BROECKE MAAKTEN WE EEN CHECKLIST VAN DE BELANGRIJKSTE AANDACHTSPUNTEN EN ENKELE NUTTIGE TIPS. MET DEZE CHECKLIST ZIE JE NIETS OVER HET HOOFD EN HEB JE ACHTERAF EEN OBJECTIEVE HOUVAST OM BEZOCHTE WONINGEN TE VERGELIJKEN.

GEBRUIK ONZE CHECKLIST

VE

RK OC

HT

DETAILS & INDELING WONING

DE WONING • ADRES: ............................................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................................................................

............................................................................................................................................................................................................

• CONTACTPERSOON:

.........................................................................................................

ENERGIE EN TECHNISCHE INSTALLATIES

EIGENAAR

MAKELAAR

BOUWJAAR: ..................................................................................................................................................

EPC:

TYPE WONING:

GERENOVEERD?: 

HALFOPEN

OPEN

RIJWONING

APPARTEMENT

ANDER: �������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������

AANTAL SLAAPKAMERS:

1

2

3

VEEL VERKEER? 

JA

NEEN

WANNEER? .......................................................................................................................................... STAAT VAN DE RAMEN EN BUITENDEUREN:

MEER: ..........................................

ORIËNTATIE: ������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������ EXTRA OPMERKINGEN: ��������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������

CHECK DE BEREIKBAARHEID VAN: WERK:

GOED

SLECHT

SCHOOL:

GOED

SLECHT

OPENBAAR VERVOER:

GOED

SLECHT

Vertrek goed voorbereid op huisbezichtiging, zodat je snel kan beslissen. Vorm je vooraf ook een beeld van de prijzen in de buurt. Veel tijd om na te denken heb je niet, want huizen die goed in de markt liggen, zijn vaak al op enkele uren tijd verkocht.

WELKE ZAKEN? ..........................................................................................................................

 4

NEEN

STAAT VAN HET DAK: ONDERDAK AANWEZIG:

GOED

SLECHT

GOED

SLECHT

JA

NEEN

VERWARMING: ....................................................................................

ELEKTRICITEIT: ....................................................................................

WATER: .................................................................................................................

KADASTRAAL INKOMEN:

.................................................

NA TE VRAGEN WAAROM STAAT DE WONING TE KOOP? ZIJN ER VERANDERINGEN OP TIL NABIJ DE WONING? LIGT DE WONING IN OVERSTROMINGSGEBIED? WELKE RENOVATIES ZIJN STEDENBOUWKUNDIG TOEGELATEN?

TYPE GLAS:

...................................................................................................................................................................................................

...................................................................................................................................................................................................

JA

.........................................................................................................................................................................................

EXTRA RUIMTES (ZOLDER, KELDER, BERGING): IN WELK TYPE BUURT IS DE WONING GELEGEN? (STEDELIJK, LANDELIJK, WIJK …):

WAARDE: ................................... RATING: ................................ KWH

BEWOONBARE OPPERVLAKTE: �������������������������������������������������������������������������

• VRAAGPRIJS: .......................................................................................................................................................

LOCATIE

INSCHATTING MAANDELIJKSE OF JAARLIJKSE KOSTEN VOOR:

ENKEL ISOLATIE VAN:

DUBBEL MUREN: 

DRIEDUBBEL JA

NEEN

AANDACHTSPUNTEN ZIE JE VOCHTPLEKKEN?

VLOER: JA NEEN

IS DE KELDER VOLLEDIG DROOG?

DAK: JA

IS EEN MUUR OF RUIMTE PAS HERSCHILDERD?

NEEN

��������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������

TYPE VERWARMING: ...................................................................................................................

��������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������

IS HET SANITAIR IN ORDE?

JA

NEEN

IS EEN MUUR NET BEPLEISTERD? HANGT ER EEN VREEMDE OF MUFFE GEUR? IS ER ASBEST AANWEZIG IN DE WONING?

��������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������

Check de inval van daglicht in de verschillende ruimtes. Sta je graag op met zonlicht in je slaapkamer? Of liever genieten van avondzon in de woonkamer?

Graag een professionele mening? Vraag dan een architect mee voor bijstand en advies. Het gaat tenslotte over een belangrijke aankoop waar je 20 of 30 jaar voor afbetaalt. Zo heb je ook meteen een idee van de kosten die je moet incalculeren voor de renovatie.

NOG IETS ... Download deze checklist op Crelan.be/nl/particulieren/wonen Veel succes bij je zoektocht!

16 | MIJN HUIS

MIJN HUIS

| 17


EEN HUIS KOOP JE NIET ALLEEN

WIE DOET WAT? DE AANSCHAF VAN EEN EIGEN HUIS IS VOOR VELEN DE BELANGRIJKSTE INVESTERING IN HUN LEVEN. MAAR GELUKKIG STA JE DAAR NIET ALLEEN VOOR. VANAF DE ZOEKTOCHT NAAR EEN WONING OF BOUWGROND TOT EN MET DE FINALE AFWERKING VAN JE DROOMHUIS STAAN ER PROFESSIONALS VOOR JE KLAAR MET VEEL EXPERTISE EN ERVARING.

1.

VASTGOED­ MAKELAAR

Vastgoedmakelaars zijn niet alleen verkopers, maar hebben ook een adviserende rol. Ze kennen de vastgoedprijzen in de regio en kunnen je adviseren bij het uitbrengen van een bod. Een goede vastgoedmakelaar wijst je ook op de sterke en minder sterke punten van een woning, de vereiste renovaties, de uitbreidingsmogelijkheden, de energieprestaties van het huis,

18 | MIJN HUIS

enzovoorts. Soms kan je bij de vastgoedmakelaar ook het compromis ondertekenen. Als de verkoop doorgaat, ontvangt de makelaar een commissie op de aankoopprijs. Die wordt betaald door de verkoper. Heb je twijfels over een vastgoedmakelaar? Bij het Beroepsinstituut van vastgoedmakelaars kan je controleren of hij/ zij met alles in orde is. Surf daarvoor naar www.biv.be.

MIJN HUIS

| 19


2.

BANKIER

Vanaf je eerste stappen om eigenaar te worden, speelt je bankier een belangrijke rol. 1. In de voorbereidende fase: maak een afspraak met je bankier om je aankoopbudget te bespreken. Neem zeker een loonfiche mee en maak alvast een overzicht van je spaargeld en de eventuele inbreng van (groot) ouders of anderen. 2. A  ls de aankoop rond is: contacteer je bankier voor je woonkrediet. Hij/ zij informeert je over de verschillende mogelijkheden qua looptijd en rente (vast of variabel) en maakt een concreet kredietvoorstel op. 3. Voor je verzekeringen: bij het afsluiten van een woonkrediet ben je meestal verplicht om een brand- en schuldsaldoverzekering af te sluiten. Bespreek dit meteen met je bankier. Het kan je bovendien een rentekorting opleveren voor je woonkrediet.

3.

NOTARIS

Dat de notaris je aankoop officieel op papier zet, wist je al. Dat verloopt in verschillende stappen: Als je het eens bent met de huidige eigenaar(s) over de aankoop ga je naar de notaris om een compromis te ondertekenen. Verloopt dat via de vastgoedmakelaar? Laat het opgestelde document dan nalezen door je notaris. Deze service is inbegrepen in het ereloon voor de verkoop. Daarna voert de notaris de nodige opzoekingswerken uit en maakt hij/zij de aankoopakte op. Bij het verlijden van de aankoopakte leest de notaris de akte voor aan jou en de verkopers en verduidelijkt waar nodig. Heb je tussendoor nog vragen, bijvoorbeeld over de aankoopkosten, de vereiste vergunningen of juridische kwesties, aarzel dan niet om je notaris te contacteren. Ook dat is inbegrepen in het ereloon.

4.

6.

ARCHITECT

Een architect kan je van dienst zijn in verschillende fasen van je project. Ga je een woning bezichtigen, dan kan je een architect inschakelen voor bijstand. Hij/zij kan je een idee geven van de kosten die je mag verwachten. In de volgende fase tekent de architect het plan voor je woning of renovatie. Voor elke nieuwbouw of verbouwing met stedenbouwkundige vergunning is het wettelijk verplicht om met een architect samen te werken. Ben je het eens over het plan dan vraagt je architect prijsoffertes op bij aannemers. Tijdens de uitvoeringsfase houdt hij/zij toezicht op de werken. En uiteraard kan je tijdens het hele traject bij je architect terecht voor advies over technische kwesties, stedenbouwkundige voorschriften, milieuverplichtingen. Het ereloon van je architect kan een percentage zijn van de kostprijs van de werken, een forfaitair bedrag of een uurloon. Maak vooraf duidelijke budgetafspraken! Meer info op www.architect.be of www.zoekeenarchitect.be.

5.

AANNEMER

Je aannemer voert de werken uit op basis van de plannen van je architect. Stel een einddatum voor maar hou er rekening mee dat de termijn verlengd kan worden door weersomstandigheden. Je kan een schadevergoeding vastleggen voor het geval de werken uitlopen.

JE PERSOONLIJK NETWERK

Ook je persoonlijk netwerk kan van onschatbare waarde zijn. Je ouders fungeren misschien als geldschieter maar kunnen je ook goede raad geven. Tijdens de huizenjacht kunnen ze je wijzen op zaken die je misschien over het hoofd zou zien. En misschien kan je hen ook inschakelen om klusjes uit te voeren in het nieuwe huis, om te helpen bij de verhuis of te babysitten op drukke momenten. Ook vrienden en familieleden kunnen welkom zijn als klankbord of als je praktische hulp nodig hebt. En als je het op een moment écht niet meer ziet zitten, kunnen vrienden die hetzelfde hebben meegemaakt je misschien weer net genoeg energie geven om door te gaan!

Indien vooraf een prijs overeengekomen werd met de architect, kan de aannemer daar niet van afwijken. Als er extra werken moeten gebeuren – bijvoorbeeld op jouw vraag – worden er uiteraard wel meerkosten doorgerekend. Een andere optie is om de werken ‘in regie’ te laten uitvoeren. Je krijgt dan achteraf de afrekening op basis van de gepresteerde uren en gebruikte materialen. Tip: controleer vooraf het registratienummer van de aannemer. Ga ook na of hij/zij de nodige verzekeringen heeft voor bouwrisico’s (schade en aansprakelijkheid) en of die ook onderaannemers dekken. Surf naar www.vinduwaannemer.be voor meer info.

Op de kostenafrekening van je notaris staat niet alleen zijn/haar ereloon – dat wettelijk vastgelegd is – maar ook andere aankoopkosten zoals de registratierechten, administratie- en opzoekingskosten, btw, ... (zie p. 22). Als de koper en de verkoper elk hun eigen notaris aanstellen, wordt het ereloon verdeeld. Meer info op www.notaris.be.

20 | MIJN HUIS

MIJN HUIS

| 21


EEN VOORBEELD

Victor

JAARLIJKS KOSTENPERCENTAGE (JKP)

30 JAAR

Emma

Het JKP vertaalt de kostprijs van een krediet naar een percentage dat aangeeft hoeveel het krediet kost op jaarbasis. Er wordt, naast de rentevoet, ook rekening gehouden met andere kosten (aktekosten van de lening, dossierkosten, schattingkosten, verplich­te schuldsaldo- en brand­verze­kering, verplichte zicht­rekening ...). Zo kan je de kostprijs van verschillende banken makkelijker met elkaar vergelijken. Een rentevoet van 2,35 % komt in dit voorbeeld overeen met een JKP van 3,3 %.

28 JAAR

“WAT KOST MIJN DROOMHUIS NU ECHT?” EEN OVERZICHT VAN JE AANKOOPKOSTEN VICTOR (30 J.) EN EMMA (28 J.) KOPEN HUN EERSTE WONING VOOR € 300.000 IN EEN VLAAMSE GEMEENTE. ZE SLUITEN HIERVOOR BIJ CRELAN EEN HYPOTHECAIR KREDIET AF VAN € 250.000 OP 20 JAAR MET EEN VASTE RENTEVOET VAN 2,35 %. ZE BETALEN MAANDELIJKS SAMEN € 1.303,55 AF. MAAR NAAST DE RENTEVOET VAN HUN KREDIET, MOETEN ZE NATUURLIJK OOK NOG REKENING HOUDEN MET ANDERE KOSTEN. EEN OVERZICHT.

Op elke aankoop van onroerend goed heft de overheid een belasting, dat zijn de registratierechten. Deze verschillen voor Vlaanderen, Wallonië en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest.

AANKOOPPRIJS

€ 475

AKTEKOSTEN LENING/ HYPOTHECAIRE INSCHRIJVING

22 | MIJN HUIS

€ 6.314

REGISTRATIE­ RECHTEN *

AANKOOPPRIJS VAN DE WONING

Je kan de premie via Crelan Insurance in één keer betalen bij de aanvang van het krediet of splitsen over meerdere jaarpremies. Victor en Emma kiezen ervoor om de schuldsaldoverzekering in een eenmalige premie te betalen. Dit is goedkoper dan via jaarpremies. Omdat Victor ouder is dan Emma, ligt zijn premie hoger. Premieverschillen op basis van geslacht zijn niet toegelaten. Waartegen beschermt een schuldsaldoverzekering? Meer info op p. 15.

€ 300.000 BTW OP DE NOTARISKOSTEN De bedragen zijn wettelijk vastgelegd. De notaris mag niet meer en ook niet minder vragen.

€ 751

ADMINISTRATIE­ KOST NOTARIS

€ 1.100

ERELOON NOTARIS

€ 2.478

SCHULDSALDO­ VERZEKERING VICTOR

€ 3.048

OVERSCHRIJVING IN REGISTER VAN ONROERENDE GOEDEREN

€ 230

* In het Brussels Hoofdstedelijk Gewest zijn de registratierechten € 15.625.

Elke bank neemt een waarborg op een woonkrediet voor het geval je het bedrag niet terugbetaalt zoals afgesproken. Die waarborg bestaat over het algemeen uit een hypotheek op het onroerende goed, de woning zelf dus. De bijhorende aktekosten hangen af van het geleende bedrag, in dit geval € 250.000.

DOSSIER­KOSTEN CRELAN

DE EINDAFREKENING?

Victor en Emma zullen in totaal € 335.119 voor hun woning betalen. Dit is zonder de interesten van het woningkrediet mee te rekenen. Na 20 jaar zullen ze bovenop het geleende bedrag € 62.853,13 aan interesten afbetaald hebben. Daarnaast betalen ze € 550 per jaar voor hun brandverzekering.

De standaard registratie­ rechten zijn 10 %. Maar sinds 1 januari 2020 betaal je in Vlaanderen nog slechts 6 % registratierechten – ook wel verkooprechten of schrijfgeld genoemd – op een gezinswoning op voorwaarde dat het om je enige woning gaat, waar je binnen de 2 jaar intrekt. Het tarief bedraagt 5 % voor woningen die binnen de 5 jaar grondig energetisch gerenoveerd worden of die gesloopt worden. In sommige gevallen heb je recht op een vermindering van de registratierechten.

€ 18.000

€ 300.000

€ 335.119

6 % REGISTRATIERECHTEN

SCHULDSALDO­ VERZEKERING EMMA

€ 2.723

Nadat de akte getekend is door alle partijen zorgt de notaris voor de registratie van de akte op het registratiekantoor en betaalt hiervoor de fiscale zegels.

MIJN HUIS

| 23


ENERGIEBEWUST (VER)BOUWEN LOONT ENERGIEBEWUST BOUWEN OF RENOVEREN IS HET NIEUWE NORMAAL. HET IS BETER VOOR HET MILIEU ÉN OP TERMIJN WINT OOK JE WOONBUDGET ERBIJ. MAAR HOE BEGIN JE ERAAN? ENERGIEDESKUNDIGE IVO VERJANS SCHEPT KLAARHEID IN DE JUNGLE VAN E-PEILNORMEN, GROENE INVESTERINGEN EN FINANCIËLE VOORDELEN.

IVO VERJANS ENERGIEDESKUNDIGE EN ZAAKVOERDER VAN INGENIEUR- EN ADVIESBUREAU 2B-SAFE

“ MIJN ENERGIE

BEN-BOUWEN & BEN-OVEREN

24 | MIJN HUIS

De beste energie is de energie die je niet nodig hebt.” Aan het woord is Ivo Verjans, zaakvoerder van ingenieur- en studiebureau 2B-SAFE, dat zich dag in, dag uit bezighoudt met milieu­ normen en energieverslaggeving voor bouwers. Verjans vat samen waar het bij energiebewust bouwen of verbouwen om draait: “Om de wereld leefbaar te houden, moeten we onze uitstoot van broeikas­ gassen drastisch verminderen. Dat doe je in de eerste plaats door ervoor te zorgen dat je minder energie nodig hebt. Dat wil zeggen: door beter te isoleren en aangepast te bouwen. Zo kunnen gezinnen hun energiebehoefte al een flink stuk reduceren. In tweede instantie komt het erop aan om de resterende energiebehoefte maximaal in te vullen met zelfgeproduceerde energie uit hernieuwbare bronnen.” WAT IS BEN? Energiebewust bouwen is dus een combinatie van zuinig omspringen met energie en zelf hernieuwbare energie opwekken. Dat is ook de mix waar de Vlaamse overheid voluit voor gaat via de promotie van BEN-woningen. Verjans: “BEN staat voor Bijna Energie-Neutraal. Een BEN-woning wekt namelijk min of meer evenveel energie op als ze verbruikt of nodig heeft. Concreet moet een BEN-woning aan verschillende eisen voldoen. Eerst en vooral moet het E-peil van de woning, de score die aangeeft

E-PEIL BIJ NIEUWBOUW

Volgens het Vlaams Energieplan 2021-2050 moeten alle nieuwbouwwoningen in Vlaanderen vanaf 2021 voldoen aan de BENnorm. Qua E-peil voldoen nu al bijna alle nieuwbouwwoningen daaraan. Volgens de meest recente cijfers had de gemiddelde nieuwbouwwoning in 2017 een E-peil van 27 terwijl het wettelijk maximum toen nog op E50 lag. In 2020 bedraagt de norm E35. Vanaf 2021 zakt de E-peilnorm verder tot E30.

hoe energiezuinig een woning is, lager of gelijk zijn aan E30. Ten tweede moet de bouwschil van de woning energie-efficiënt zijn. Dat wordt uitgedrukt met het S-peil van de woning. Daarnaast zijn er nog een aantal bijkomende voorwaarden, zoals de ventilatievoorzieningen en alternatieve energieopwekking.”

MIJN HUIS

| 25


EIGEN PRODUCTIE Het gebruik van hernieuwbare energietechnieken is cruciaal voor een BENwoning. Verjans: “Om de BEN-norm te halen, vullen we de resterende energiebehoefte van de woning maximaal in met hernieuwbare energie die door de woning zelf wordt geproduceerd. De meest efficiënte techniek is de installatie van fotovoltaïsche zonnepanelen. De kostprijs is sterk gedaald waardoor zonnepanelen nu ook rendabel zijn zonder subsidies. Warmtepompen zijn dan weer een efficiënt alternatief voor de traditionele verwarmingsketel. Met een zonneboiler kan je een woning op een energievriendelijke manier voorzien van warm water.” WAT MAG DAT KOSTEN? Aan dit alles hangt natuurlijk een prijskaartje. Verjans: “Bouwen volgens de BEN-normen vereist voor een gemiddelde eengezinswoning een meerkost van 10.000 à 30.000 euro. Voor een deel heeft dat te maken met de hoge constructie- en isolatienormen voor het gebouw zelf. Maar het grootste stuk van de meerkost is meestal te wijten aan de installatie van hernieuwbare energietechnieken zoals zonnepanelen, een warmtepomp of een zonneboiler. Daartegenover staat echter dat de energiekost van een energetische woning een stuk lager ligt. Nieuwbouwwoningen die voldoen aan de hedendaagse energienormen verbruiken maar liefst 45 à 55 % minder energie dan 15 jaar geleden. Daarnaast komt de overheid financieel een stukje tegemoet als je een BEN-woning bouwt. Nieuwbouwwoningen met een laag E-peil kunnen genieten van een korting op de onroerende voorheffing. Verjans: “En dat kan stevig in je voordeel spelen. Bij een E-peil tussen E21 en E30 krijg je gedurende 5 jaar 50 % korting op de onroerende voorheffing. Bij een E-peil van maximaal E20 betaal je gedurende 5 jaar zelfs helemaal geen onroerende voorheffing. Wie voor dit voordeel in aanmerking komt, kan de meerkost van de BEN-normen al op 5 à 10 jaar volledig terugverdienen.”

NOG VRAGEN?

Energiezuinig bouwen heeft niet alleen voordelen voor het milieu, maar ook voor je portemonnee. Wil je weten voor welke subsidies je in aanmerking komt? Op welke termijn je een groene investering kunt terugverdienen? Wat de energiescore op je energieprestatiecertificaat betekent? Of een renovatie nog zinvol is of of je een oude woning beter kan slopen? Het antwoord op al deze vragen (en nog veel meer) vind je op www.energiesparen.be.

ENERGIEK RENOVEREN Op lange termijn zal ook het bestaande woningbestand volledig aangepast worden aan de BEN-normen. De Vlaamse overheid heeft hiervoor 2050 als deadline vooropgesteld. De komende jaren zal het E-peil van de woning dus ook almaar belangrijker worden bij renovaties. Verjans: “Op dit moment kent Vlaanderen enkel een E-peilnorm voor ingrijpende energetische renovaties. Dat zijn verbouwingen waarbij de verwarmingsketel wordt vervangen en minstens 75 % van de buitenschil wordt geïsoleerd of vernieuwd. Voor bouwvergunningen aangevraagd in 2020 ligt de E-peilnorm op E70. Volgend jaar zakt het vereiste E-peil naar E60.” HET ABC VAN EEN EPC Ben je van plan om een bestaande woning te kopen dan kun je best al meteen rekening houden met het energieniveau van de woning. Zelfs als je op korte

26 | MIJN HUIS

“Energiebewust bouwen is een combinatie van zuinig omspringen met energie en zelf hernieuwbare energie opwekken.”

termijn geen ingrijpende renovatie plant. Verjans: “Op het energieprestatiecertificaat (EPC) van de woning kunnen kopers een schat aan informatie vinden over de energievriendelijkheid van de woning. Het vernieuwde EPC-attest bevat onder meer een raming van de renovatiekosten om de woning in overeenstemming te brengen met het vereiste energiepeil. Zo heb je als koper meteen een idee van wat je in de toekomst te wachten staat voor het aanbrengen van de nodige isolatie, dubbele beglazing, enzovoorts. Een ander belangrijk cijfer op het EPC is het jaarlijkse energieverbruik, uitgedrukt in kWh. Als je dat cijfer vermenigvuldigt met de energieprijs – momenteel ongeveer € 0,23/kWh – heb je meteen een indicatie van de jaarlijkse verwarmingskost.” RENOVEREN MET BENEFITS Ook bij renovaties mag je rekenen op een aantal terugverdieneffecten. Verjans: “Het

begint al bij de aankoop van een woning. Als je de woning binnen de 5 jaar na aankoop grondig energetisch renoveert, betaal je slechts 5 % in plaats van 6 % registratierechten op de aankoopprijs. Daarnaast krijg je voor een renovatie met een E-peil van maximum E60 gedurende 5 jaar een vrijstelling van de onroerende voorheffing.” En dan zijn er nog de Vlaamse energiepremies van de netbeheerders. Daar kun je aanspraak op maken bij het isoleren van je dak, muren en vloeren, voor het plaatsen van dubbele beglazing en voor de installatie van een warmtepomp, warmtepompboiler of zonneboiler. Verjans: “Wie drie van zulke investeringen of meer combineert, kan bovenop de individuele premies bovendien een totaalrenovatiebonus krijgen. Dat kan het prijskaartje van de renovatie gevoelig verminderen. En last but not least: door grondig te renoveren kun je je energiefactuur tot wel 70 % verlagen.”

MIJN HUIS

| 27


6.

ZO DOE JE DAT

O

JE WONING RENOVEREN IS EEN GOED IDEE. HET KOMT ZOWEL JE WOONCOMFORT ALS JE ENERGIEVERBRUIK TEN GOEDE. EN OP LANGERE TERMIJN IS HET DUS OOK FINANCIEEL INTERESSANT. MET ONZE TIPS BEGIN JE ALVAST GOED VOORBEREID AAN JE PROJECT!

m duurzamer te gaan wonen, moet je weten wat beter kan. Heeft je woning geen energieprestatiecertificaat (meer)? Vraag dan een energiedeskundige om je

7.

SLIM RENOVEREN TIP

1.

KIES DE JUISTE VAKMENSEN

V

oor de renovatie van je woning wil je betrouwbare vakmensen onder de arm nemen. Je kan zoveel mogelijk zelf doen, maar ook dat is niet gratis. Bij een aannemer gaat het werk sneller vooruit. Bovendien betaal jij 21 % btw op materialen en een aannemer slechts 6 % (voor woningen ouder dan 10 jaar). Vergelijk offertes van aannemers, vraag naar referenties en check ze ook.

28 | MIJN HUIS

et klinkt logisch, maar in realiteit gebeurt het nog te weinig: controleer het registratienummer van je aannemer vóór je ook maar iets ondertekent of betaalt. Zorg ook voor een degelijk contract met daarin:

MAAK TIJDENS JE VERBOUWING OF RENOVATIES VEEL FOTO’S. LEUK OM ACHTERAF DE EVOLUTIE TE KUNNEN ZIEN!

2.

BEPAAL WELKE AANPASSINGEN MEEST DRINGEND ZIJN

ER ZIJN TWEE SOORTEN RENOVATIES: • De noodzakelijke structurele aanpassingen zoals de vervanging van leidingen, elektriciteit, het dak, een boiler, de verwarming … • Verfraaien, verruimen of meer comfortabel maken van je woning Dikwijls gaat het om een combinatie van beide. Daarom is het nuttig om te weten wat het meest dringend is. Moet je op korte termijn verhuizen naar je nieuwe woning? Dan is je eerste zorg de aangekochte woning bewoonbaar maken of ten minste een ruimte erin voorzien waar je tijdelijk kan wonen.

INSPIRATIE IS OVERAL

E

en renovatie doe je niet elk jaar opnieuw. Je verbouwt dus maar beter meteen op een doordachte manier. Dan hebben we het over de technische kant, maar ook over stijlvoorkeuren. Tijdschriften, boeken, sociale media, beurzen … doe voldoende ideeën op vooraleer je aan je eigen project begint. Leg deze ook voor aan je eventuele architect, zodat hij of zij hier rekening mee kan houden bij het ontwerpen.

CONCRETE PLANNEN? De rente op een renovatielening is meestal laag en voor bepaalde energiezuinige ingrepen zijn aparte voorwaarden. In je Crelan-kantoor kan je hierover meer informatie verkrijgen.

5. 4. D

CREËER EEN MEERWAARDE

oor je woning te renoveren, behoud of verhoog je de waarde van het pand. Je kan de marktprijzen van de toekomst natuurlijk niet voorspellen, maar je kan er wel voor zorgen dat je kans op meerwaarde groter wordt. Het comfort verhogen en de verbruikskosten gelinkt aan energie verlagen, daar komt het op neer. Denk in eerste instantie aan een degelijke isolatie van de woningschil (gevel, dak, glas, vloer), het oplossen van vochtproblemen en het duurzaam opwekken van energie. Verfraaiingen zijn de tweede stap.

B

STEL EEN PLANNING OP

epaal de meest praktische volgorde van je renovatiewerken. Indien je al in het huis woont – en dus verwarming betaalt – pak je best eerst de isolatie aan. Spouwmuurisolatie en een nieuw dak hebben bijvoorbeeld redelijk snel een positief effect op je energiefactuur en helpen je tegemoet te komen aan de alsmaar strenger wordende normen voor isolatie en CO2-uitstoot. Bespreek het met je architect en aannemer.

De prijsberekening Een vast forfait (vooraf bepaald), relatief forfait (basisprijs aangepast naar eventuele wijzigingen) en werk in regie (achteraf op basis van uren en materialen) zijn de meest courante opties. De uitvoeringstermijn Leg een precieze einddatum vast. Als je de oplevering binnen x aantal werkdagen afspreekt kan dit altijd verlengd worden door bijvoorbeeld weersomstandigheden. Misschien loopt je huurovereenkomst af. Dergelijke problemen wil je vermijden.

8.

woning te screenen en dit attest op te stellen. Het EPC biedt je inzicht in de huidige prestaties en geeft aanbevelingen. Bij het verkopen of verhuren van een woning is het EPC verplicht.

AFSPRAKEN MET DE AANNEMER

H

VOOR & NA

3.

ENERGIE­PRESTATIES

Verwijlvergoedingen Wanneer het renovatieproject vertraging oploopt, moet er een schadevergoeding betaald worden. Supplementen en aanpassingen Het kan altijd gebeuren dat er – zelfs op jouw vraag – extra aanpassingen nodig zijn. Ook die prijzen weet je liefst op voorhand en zwart op wit. Controle door de architect Zet in het contract welke architect instaat voor de controle. Dat is een kwaliteitsgarantie die ook een rol speelt als er ooit iets misloopt. Verzekeringen Vermeld de verzekeringspolis(sen) van de aannemer die de kosten dekt (dekken) als gevolg van een fout van de aannemer, de onderaannemers of de architect.

DENK AAN JE BUDGET

O

p basis van de noodzakelijkheid bepaal je een volgorde in de renovatiefases. Stel dat je vroeger door je budget heen

bent, is het makkelijker om verfraaiingen even uit te stellen dan structurele aanpassingen op de lange baan te schuiven.

LET OP, GELD LENEN KOST OOK GELD

MIJN HUIS

| 29


WEGWIJS IN WOONKREDIETEN EEN WONING KOPEN DOE JE NIET ELKE DAG. LOGISCH DUS DAT ER VEEL VRAGEN OP JE AFKOMEN BIJ HET AFSLUITEN VAN EEN WOONKREDIET. KATHLYNE BACHMANN, PRODUCTMANAGER KREDIETEN BIJ CRELAN, KRIJGT HIER DAGELIJKS MEE TE MAKEN. ZE BUNDELDE DE MEEST GESTELDE VRAGEN EN GEEFT EEN ANTWOORD IN HELDERE, KLARE TAAL.

“Als vuistregel geldt dat je maandaflossing maximaal een derde van je inkomen mag bedragen.” H  oe lang zal de hypotheekrente nog laag blijven? Dat durft eigenlijk niemand te zeggen. De voorbije jaren heeft de ECB (Europese Centrale Bank) de officiële rentetarieven stapsgewijs verlaagd en voor vele miljarden aan obligaties opgekocht. Daardoor is de langetermijnrente stelselmatig gedaald. Die is richtinggevend voor de hypotheekrente. Zolang de inflatie onder haar normale niveau blijft, zal de ECB haar soepele monetair beleid wellicht handhaven. Economen verwachten dat de langetermijnrente hierdoor nog een poosje rond het huidige niveau kan blijven hangen maar niemand kan daar een concrete timing op kleven. Let wel: bij de huidige bodemrentes wordt het voor de banken steeds moeilijker om een verdere rentedaling te vertalen in goedkopere woonkredieten. W  at zijn de voor- en nadelen van een vaste en een variabele rentevoet? Met een vaste rentevoet kies je voor zekerheid. De rente ligt vast voor de volledige looptijd zodat toekomstige

30 | MIJN HUIS

rentestijgingen geen invloed hebben op je aflossing. Bij de huidige bodemrentes is dat een belangrijk pluspunt. Een variabele rentevoet biedt dan weer het voordeel dat je aflossing kan dalen als de hypotheekrente nog verder daalt. Hoe onwaarschijnlijk dat ook lijkt, dat is nooit uitgesloten. Bovendien is een variabele rentevoet iets goedkoper bij de start. Als ‘gulden middenweg’ kan je kiezen voor een semi-variabele lening met een lange rentevaste periode in het begin, van bijvoorbeeld 8 jaar of meer. Daarmee zit je een lange tijd safe. Na een lange rentevaste periode heeft een rentestijging bovendien minder impact op je aflossing omdat je dan al een groot stuk van het ontleende kapitaal hebt terugbetaald.  oeveel eigen middelen moet ik H hebben om een eigen huis te kopen? De kosten die bovenop de aankoopprijs van een woning komen, moet je altijd van

Kathlyne Bachmann

PRODUCTMANAGER KREDIETEN BIJ CRELAN

eigen middelen betalen (zie p. 22, hoeveel kost mijn droomhuis echt?). Meestal zal je ook een deel van de aankoopprijs met eigen spaargeld moeten financieren, want leningen voor 100 % van de aankoopprijs zijn steeds moeilijker te krijgen. Voor de aankoop van de eigen woning ligt de norm van de Nationale Bank momenteel op een maximale quotiteit van 90 %. Dat wil zeggen dat je kunt lenen voor maximaal 90 % van de aankoopprijs. Minimaal 10 % moet je dus uit eigen zak betalen. Banken mogen slechts een beperkt deel van hun leningen afsluiten met een hogere quotiteit. Voor jonge gezinnen die hun eerste woning kopen, is de tolerantiemarge iets hoger. Bij Crelan is een quotiteit van 100 % sowieso het maximum. Een grotere eigen inbreng kan ook helpen om je aflossing betaalbaar te houden. Als vuistregel geldt dat je maandaflossing maximaal een derde van je inkomen mag bedragen.

Kan ik extra lenen voor de verbouwingskosten? Ja, dat kan. Als de renovatie de waarde van de woning ten goede komt, is het verantwoord om hiervoor extra te lenen. Dat is zeker het overwegen waard als de werken de woning energiezuiniger maken. Je bank zal dan meestal wel een schattingsverslag vragen. Dat geeft je ook als kredietnemer extra zekerheid. Zo krijg je van een onafhankelijk schatter de bevestiging dat je project financieel haalbaar is. Kan ik een lening afsluiten voor de aankoop van een tweede eigendom? Ja, leningen voor een tweede verblijf of opbrengsteigendom worden vaak afgesloten. Voor de beoordeling van het dossier kijkt de bank in de eerste plaats naar je terugbetalingscapaciteit. Als je al wat ouder bent, is het verstandig om de looptijd van het krediet af te stemmen op je (pensioen)leeftijd. Hou er wel rekening

MIJN HUIS

| 31


GOUDEN TIPS mee dat de bank bij de aankoop van een tweede verblijf of opbrengsteigendom een grotere inspanning vraagt qua eigen inbreng. Bovenop de aankoopkosten moet je in principe minimum 20 % van de aankoopprijs met eigen middelen betalen. W  aarom zou ik lenen voor een tweede verblijf als ik voldoende spaargeld heb? Eerst en vooral is er het fiscaal voordeel. Lenen voor een eigendom is daarnaast een vorm van sparen. Als je de lening hebt afgelost, is je woning een extra reserve waar geen schuld meer tegenover staat. Zo kan je via je lening dus een extra

JE WOONKREDIET IN VIER STAPPEN

STAP 1. Maak een afspraak bij je Crelan-agent voor een informatief gesprek. Hoeveel kan je lenen? Wat is je aankoopbudget? Neem je loonbrief mee en maak op voorhand een overzicht van je spaargeld, de financiële hulp die je krijgt van anderen, … STAP 2. Heb je een compromis getekend? Maak dan een volgende afspraak om je krediet te bespreken. Je Crelan-agent zal op basis van je wensen een kredietvoorstel uitwerken. STAP 3. Na de goedkeuring van je dossier door de bank ontvang je een formele aanbodbrief en een aflossingsplan voor een lening. Je hebt 1 maand de tijd om dit te ondertekenen. Vanaf dan blijft het aanbod nog 3 maanden geldig. STAP 4. Om je lening af te ronden, moet je bij de notaris de kredietakte ondertekenen. Dit kan op dezelfde dag gebeuren als het verlijden van de aankoopakte. Op dat moment moet je ook de notariskosten voor de kredietakte betalen. Heb je nog vragen over onze woonkredieten? Spring dan eens binnen in een Crelan-kantoor. Je Crelan-agent zal je met plezier wegwijs maken. Samen met jou bekijken we welke oplossingen mogelijk zijn.

32 | MIJN HUIS

spaarpot opbouwen. Bovendien blijft je spaargeld beschikbaar, waarmee je dan iets anders kan doen. Beleggen bijvoorbeeld. Het rendementspotentieel van een evenwichtige beleggingsportefeuille ligt hoger dan de rente die je moet betalen op je woonkrediet. Zo kan je op termijn geld verdienen aan je lening. Is een online woonkrediet voordeliger dan een klassieke lening? Neen, niet noodzakelijk. Het renteverschil tussen online woonkredieten en klassieke leningen is minimaal. Bovendien zijn woonkredieten maatwerk waarbij het advies van een specialist meer dan welkom is. Je Crelan-agent helpt je zoeken naar de optimale oplossing, rekening houdend met je aflossingscapaciteit en de beschikbare renteformules en looptijden. Ook bij de keuze van een schuldsaldo- en brandverzekering is een woordje uitleg door een specialist geen overbodige luxe. Goed advies kan een stuk meer opbrengen dan een beperkt renteverschil.  en ik verplicht om een brand- en B schuldsaldoverzekering af te sluiten? Een brand- en schuldsaldoverzekering zijn wettelijk niet verplicht. Voor je bank zijn ze wel een belangrijke waarborg voor de terugbetaling van je lening. Dat is ook in je eigen voordeel. Met een schuldsaldoverzekering is je gezin beschermd tegen de financiële gevolgen van je overlijden. Een brandverzekering zorgt ervoor dat je de woning kan heropbouwen bij brand- of andere woningschade.  an ik belasting besparen K via een woonkrediet? In het Vlaamse en het Brussels Hoofdstedelijk gewest komen nieuwe leningen niet meer in aanmerking voor een belastingvermindering (woonbonus). In ruil daarvoor geniet je een korting op de registratierechten bij de aankoop van je woning. In het Waalse gewest werd de woonbonus voor nieuwe leningen vervangen door een wooncheque of ‘chèque habitat’. Dit voordeel wordt berekend op je inkomen en het aantal personen ten laste. De wooncheque is gekoppeld aan de aankoop van de enige en eigen woning en kan niet opgenomen worden voor een renovatie, tenzij je leent voor de aankoop en renovatie samen. Goed om weten: voor leningen afgesloten onder de oude woonbonus, blijven de oorspronkelijke voordelen van kracht.

WANNEER JE OP HET PUNT STAAT EEN HUIS OF APPARTEMENT TE KOPEN, STAAT IEDEREEN KLAAR MET GOEDE RAAD. MAAR KLOPPEN DIE ADVIEZEN WEL? WIJ GEVEN JE 7 ÉCHT GOUDEN TIPS!

7 DINGEN

1. VRAAG RAPPORTEN OP

Vraag vooraf verslagen op over het pand waarin je geïnteresseerd bent. Zelfs als ze verplicht voor te leggen zijn door de verkoper, krijg je ze soms pas te zien bij de verkoop zelf. Het energieprestatiecertificaat (EPC), de elektrische keuring en bouwkundige keuringen bijvoorbeeld. Ze kunnen de prijs beïnvloeden of geven je een goed zicht op eventuele renovatiekosten.

DIE NIEMAND JE VERTELT ALS JE EEN HUIS KOOPT

2. PROBLEMEN MET DE AANNEMER?

Aannemer failliet? Ga niet meteen op zoek naar een nieuwe, want je huidige contract blijft geldig zolang het niet officieel ontbonden is. Neem wel onmiddellijk contact op met de curator om te bekijken hoe het verder moet. De staat van de werken en de eventuele betaling van een voorschot beïnvloeden de uitkomst. Je architect kan je helpen bepalen hoeveel werk er al verzet werd en hoeveel dit financieel ‘waard’ is. Er zijn verschillende mogelijke oplossingen: beëindiging of ontbinding van het contract, overname door een andere aannemer, schadevergoeding … De curator beslist.

VOOR 3. OPGEPAST VERBORGEN GEBREKEN

Vochtproblemen komen vooral voor bij woningen die vóór 1950 gebouwd werden, omdat men toen meestal geen waterkering gebruikte. Wat natuurlijk niet betekent dat alle of alleen oude woningen hier last van hebben! Opstijgend vocht herken je aan schade onderaan (vooral binnen-)muren. Sommige verkopers proberen vochtproblemen te verbergen door erover te schilderen of pleisteren. Niet 100 % zeker? Schakel dan vóór de ondertekening een specialist in.

OP 4. KORTING REGISTRATIERECHTEN

Wist je dat je op de aankoop van een bescheiden woning – dat zijn woningen met een aankoopprijs van max. € 200.000, in kernsteden of de Vlaamse Rand rond Brussel tot € 220.000 – een korting kan krijgen op de registratierechten? Je krijgt een vrijstelling op de eerste € 80.000, wat neerkomt op een korting van € 5.600. Meer informatie bij je notaris of op vlaanderen.be.

5. VERZEKERING GEWAARBORGD WONEN

Wat als je door ontslag, ziekte of om een andere reden je lening niet meer kan betalen? De Vlaamse en Waalse overheid hebben er een oplossing voor: de Verzekering Gewaarborgd Wonen. Als je aan bepaalde voorwaarden voldoet, kan je een gratis verzekering krijgen gedurende 10 jaar (in Wallonië: 8 jaar) wanneer je onvrijwillig werkloos of arbeidsongeschikt wordt. Meer informatie vind je op vlaanderen.be of wallonie.be.

7. DURF ONDERHANDELEN

Als je alle nodige kennis vergaard hebt, sta je stevig in je schoenen om te onderhandelen over de prijs. Is er binnenkort een renovatie nodig? Zijn de energieprestaties niet top? Het zijn allemaal zaken die meespelen. Een normale marge is zo’n 10 % tot 15 % onder de vraagprijs.

JE RECHT 6. HEB OP PREMIES?

Een huis kost je meer dan de aankoopprijs. De rekenmodule op notaris.be geeft je alvast een idee van de notariskosten. Maar misschien heb je recht op premies? Je krijgt een overzicht van de mogelijke bonussen bij aankoop of renovatie in Vlaanderen op premiezoeker.be, in Brussel op woneninbrussel.be en in Wallonië op energie.wallonie.be.

PROFICIAT MET DE AANKOOP VAN JE WONING!

MIJN HUIS

| 33


NOOD AAN DUIDELIJKE TAAL?

LEXICON WANNEER JE EEN WONING KOOPT, KOM JE PLOTS MET VEEL VAKJARGON IN AANRAKING. DAT KAN AL EENS ALS CHINEES KLINKEN. MET DEZE BEKNOPTE WOORDENLIJST KOM JE AL EEN EINDJE DICHTER BIJ (T)HUIS.

BOUWEN EN WONEN

WOORDENBOEK

Kom eens langs in je Crelankantoor. Wij geven je duidelijke antwoorden op al je vragen.

Woningpas

D

e Woningpas bundelt gegevens over jouw woning: de EPB en het EPC, attesten en keuringen, … Op termijn zal de Woningpas eigenaars ondersteunen, informeren en aanzetten tot een energiezuinige renovatie. De Woningpas is volledig gratis en is toegankelijk via woningpas.vlaanderen.be na het inloggen met een elektronische identiteitskaart, token of de itsme®-app.

Kadastraal inkomen

H Compromis vs. akte

H

et compromis is de voorlopige – maar bindende – verkoopovereenkomst die koper en verkoper aangaan. Het compromis wordt zo volledig mogelijk opgesteld, zodat er geen ruimte is voor discussie nadien. Het verkrijgen van een lening wordt best als opschortende voorwaarde (een voorwaarde om het compromis te verbreken) opgenomen in het compromis. Bij de ondertekening van het compromis betaal je een voorschot op de verkoopprijs, dat je

TIP

verliest als je de koop alsnog afblaast (behalve wanneer dit omwille van een opschortende voorwaarde is). Na deze overeenkomst heeft de notaris maximaal vier maanden de tijd om allerlei opzoekingen te doen en de vereiste attesten aan te vragen. Pas wanneer van alle instanties, zoals het kadaster, een antwoord is ontvangen, kan de authentieke akte voor de woning officieel worden ondertekend. Op dat moment krijg je meestal de sleutel van je nieuwe woning.

Niet alleen overeenkomsten op papier, maar ook mails of sms-akkoorden zijn bindend. Beschouw een bod dus niet als vrijblijvend! Wordt het aanvaard, dan moet je de afgesproken prijs ook op tafel leggen.

34 | MIJN HUIS

et kadastraal inkomen (KI) dient als basis voor de berekening van de onroerende voorheffing op je woning. Dat is de belasting die je als eigenaar ieder jaar moet betalen. Het KI is afhankelijk van de grootte en de ligging van de woning. Het kan ook beïnvloed worden door renovatie- of uitbreidingswerken. Meer info: belastingen.fenb.be/ui/public/ ov/simulatie

Mensualiteit

M

ensualiteit is de vaste maandaflossing van je lening, elke maand hetzelfde bedrag. Maar de samenstelling van het bedrag verandert wel: het stukje kapitaal stijgt en het stukje interesten daalt maand na maand. Als je gekozen hebt voor een variabele rentevoet kan je mensualiteit op ieder scharniermoment/ herzieningsmoment van de lening worden aangepast (naargelang de evolutie van de marktrente). Daarnaast kan je ook kiezen voor degressieve aflossingen.

In dat geval betaal je elke maand hetzelfde deel van het ontleende kapitaal terug, terwijl het bedrag aan interesten dat je terugbetaalt, daalt.

TIP

Bestaande woningen hebben al een kadastraal inkomen (KI), nieuwe niet. Maar ook na een grondige verbouwing is een herschatting van het KI verplicht. Dat vraag je aan binnen 30 dagen na de voltooiing van de verbouwingswerken bij het controlekantoor van het kadaster.

Wet Breyne

EPC en EPB

H

oewel beide termen aan elkaar verwant zijn, verwijzen ze toch naar twee verschillende zaken. De EPB-aangifte is een rapport dat aangeeft hoe goed de woning het doet op vlak van alles wat met energiegebruik en -verbruik en isolatie te maken heeft (EnergiePrestatie en Binnenklimaat). Het moet kort na de ingebruikname van een nieuwbouwwoning elektronisch ingediend worden bij het Vlaams Energieagentschap (VEA)

door de bouwheer. Bij de aankoop van een bestaande woning dient de verkoper de aangifte te doen. In het energieprestatiecertificaat (EPC) wordt het EPB-verslag uitgebreider beschreven in een beoordeling en een score. Sinds begin 2019 is het EPC een pak uitgebreider en visueler, aangevuld met een keuringslabels – van A+ (uitstekend) tot F (zeer slecht) en concrete aanbevelingen om je huis energiezuiniger te maken.

D

e woningbouwwet – de zogenaamde Wet Breyne uit 1971 – biedt de bouwer van een huis een uitgebreide bescherming op het vlak van betalingen, oplevering en waarborg ten opzichte van de aannemer of promotor van het bouwproject. Dit is enkel van toepassing wanneer je met één hoofdaannemer of promotor in zee gaat en dus een sleutelop-de-deurwoning op plan koopt.

NOG MOEILIJKE WOORDEN … Deze begrippen vind je terug op andere pagina’s in dit magazine:

SCHULDSALDOVERZEKERING: P. 15 BEN-WONINGEN: P. 24 HYPOTHECAIR KREDIET: P. 30 INTEREST: P. 30 GEWAARBORGD WONEN: P. 33

MIJN HUIS

| 35


Een woonkrediet, is dat Chinees voor u?

Uw woonkrediet regelen, zorg dat het geen Chinees blijft! Uw Crelan-agent neemt de tijd om u alles haarfijn uit te leggen. Zo bent u verzekerd van persoonlijk advies op uw maat. Kom eens langs in een van onze kantoren.

Geen idee wat u kunt lenen? Doe snel een simulatie op crelan.be/nl/particulieren/wonen

Profile for Elena & Company

Crelan woonmagazine 'Mijn Huis' | Kantoor Achten  

Het uitgebreide woonmagazine van Crelan staat boordevol informatie en inspiratie in de vorm van checklists, overzichten en stappenplannen. H...

Crelan woonmagazine 'Mijn Huis' | Kantoor Achten  

Het uitgebreide woonmagazine van Crelan staat boordevol informatie en inspiratie in de vorm van checklists, overzichten en stappenplannen. H...

Advertisement

Recommendations could not be loaded

Recommendations could not be loaded

Recommendations could not be loaded

Recommendations could not be loaded