Page 1

01_Cover10 05-12-11 09:25 Pagina 1

www.metaalmagazine.nl

metaal Jaargang 49 | 10-2011

M A G A Z I N E

DĂŠ kennisbron voor de metaal

In dit nummer: Manarme 24/7-productie Draaibewerkingen grote assen Zeer nauwkeurig verspanen met standaardmachine Lassen van aluminiumlegeringen Eenmansbedrijf met twee draaifreescentra Verspanen voor lucht- en ruimtevaartindustrie Schijflaser rukt op bij plaatbewerking Nanotechnologie Denktank helpt gereedschapmakers Software geeft juiste uitslag kantpers


GRATI SNI EUWSBRI EF www. me t a a l ma g a z i n e . n l / n i e u ws b r i e f

PROEFABONNEMENT 3n u mme r sv o o r2 5e u r o

www. me t a a l ma g a z i n e . n l / a b o n n e r e n

www. me t a a l ma ga z i ne . nl


Exclusief voor de Metalektro Arbeidsongeschiktheidsverzekeringen 100% cao-proof

Uw organisatie draait op fitte en gezonde medewerkers. Maar wat als een medewerker arbeidsongeschikt wordt? Met WIA Metalektro biedt u een ruime dekking voor een eerlijke prijs: • 100% cao-proof • scherp geprijsd • een uitkering, ook buiten de bedrijfstak • een uitkering met bescherming tegen koopkrachtverlies • interessante secundaire arbeidsvoorwaarde: fiscaal voordeel voor uw medewerker Kijk op www.metalektro-wia.info voor meer informatie. WIA

230x300_wg.indd 1

WIA Metalektro p/a Mn Services Postbus 1156 2280 CD Rijswijk

02-11-11 12:55


03_Inhoud 05-12-11 09:27 Pagina 3

inhoud

december

nieuws

metaalbewerken

4

Met één database verspanen

22 Uitdagingen in de luchtvaartindustrie

Volg Metaal Magazine op Twitter

5

Centerpunt

Toeleveranciers binnen de luchtvaartindustrie

6 Met één click van solid naar CNC

worden telkens opnieuw uitgedaagd om com-

9 Marktimpuls

plexe nieuwe producten te maken uit sterk en licht materiaal. De tendens is ook nog eens naar

bedrijvigheid

kortere levertijden

10 Met robot naar 24/7-productie Touw heeft

metaalbewerken

twee

28 Schijflaser rukt op

Onze tweets op Twitter zijn een handige, ei-

Voor vlakbedsnijlasers biedt Trumpf nu ook

gentijdse manier om het nieuws in de me-

machines

een 5 kW schijflaser aan. Dezelfde laserbron

taalbranche te volgen. Twitter is een inter-

van Bridge-

zien we ook terug in een lascel waarvan VW er

netdienst waarbij gebruikers korte berichtjes

port aange-

tientallen bij Trumpf besteld heeft

publiceren.

760

XRfrees-

schaft, ge-

Op http://twitter.com/Metaalmagazine krijgt

koppeld

materialen

u een indruk van onze berichtgeving. Meld

aan een Pro-loader robotcel van BMO. Het be-

30 Nanotechnologie

u ook aan voor Twitter en ‘follow’ Metaal

drijf heeft daarmee de stap gezet naar man-

De grote beloften van nanotechnologie worden

Magazine om steeds snel op de hoogte te

arme 24/7-productie

stapje voor stapje ingelost. Maar daarmee

zijn van het metaalnieuws. Dus twitter met

wordt de technologie wel steeds relevanter

ons mee vanaf uw pc of mobiele telefoon.

metaalbewerken

voor de metaalbewerking (Advertentie)

13 Grote SKT700 LM draaimachine De Haan Special Equipment heeft geïnvesteerd in een grote SKT700 LM draaimachine van Hy-

3x

undai Kia en speelt daarmee in op de vraag naar steeds grotere elementen vanuit de hijs-

op uw deurmat voor maar 15 euro !

kraanindustrie

metaalbewerken 14 Standaard presteert als special Microtechniek haalt

metaalbewerken

met een

34 Werkzeugbau Akademie opgericht

standaard-

De nieuwe Werkzeugbau Akademie (WBA) is

machine

een denktank op het gebied van de ontwikke-

huzaren-

lingen van matrijzen en stempels

Mail uw gegevens naar abonnement@eisma.nl

staaltjes uit: gaten positioneren met een plaatstolerantie

machine masterclass

van 0,05 mm op 2,5 m en aluminium verspa-

36 Software geeft juiste uitslag kantpers

nen alsof het een hoogvermogen-machine is

“Geen goede uitslag betekent nooit een goed

www.metaalmagazine.nl

metaal

product”, stelt directeur Kees Verschoor van

verbinden

Jaargang 49 | 10-2011

M A G A Z I N E

Dé kennisbron voor de metaal

Verschoor Metaal Techniek vast

16 Lassen van aluminiumlegeringen deel 1

Voorpagina: Bij het verspanen van

Aluminiumlegeringen zijn zonder al te veel pro-

productnieuws

blemen met de meest bekende lasprocessen te

40 Instrumentmaker denkt mee

lassen, maar er moet aan bepaalde aspecten van

42 Selectief lasersmelten

aluminium is het niet In dit nummer: Manarme 24/7-productie Draaibewerkingen grote assen Zeer nauwkeurig verspanen met standaardmachine Lassen van aluminiumlegeringen Eenmansbedrijf met twee

ongewoon dat meer

draaifreescentra Verspanen voor lucht- en ruimtevaartindustrie Schijflaser rukt op bij plaatbewerking Nanotechnologie Denktank helpt gereedschapmakers Software geeft

dan 90 procent van

juiste uitslag kantpers

de lasprocessen de nodige aandacht besteed worden

metaalbewerken

het volmateriaal om-

Products4engineers

gezet wordt in spanen. De uitdaging voor ae-

als bijlage bij deze Metaal

rospace-toeleveranciers is om het juiste ge-

Magazine

reedschap te kiezen in combinatie met ma-

20 Eenmansbedrijf met twee draaifreescentra

chine, koeling en verspaningsparameters. In

Eenmansbedrijf Fimedu Parts Technology in Dui-

dit nummer meer informatie in twee artike-

ven is dit voorjaar opgestart met de eerste twee

len (foto: Reinold Tomberg)

draaifreescentra. Geautomatiseerd compleetbewerken jaargang 49 | www.metaalmagazine.nl | 10-2011

3


04-05-06-07-08-11_Nieuws 05-12-11 09:31 Pagina 4

N

I

E

U

W

S

DOOR: REINOLD TOMBERG

Met één database verspanen Het werken met verschillende namen en coderingen

Tijdens de seminars demonstreerde DMG

binnen één metaalbedrijf voor dezelfde verspanende

het voorinstelapparaat Vio 210 Microset. Met

gereedschappen is vragen om problemen. De

deze apparaten is gegevensuitwisseling

vastlegging in bijvoorbeeld een CAM- of een ERP-

tussen een centrale database en een

systeem moet éénduidig en uitwisselbaar zijn. Een

specifieke CNC-machine mogelijk (foto’s: Reinold

centrale database is een oplossing.

Tomberg)

Het is hem een gruwel, maar hij komt ze nog steeds tegen: “handgeschreven lijstjes waarmee de werkvoorbereiding communiceert met het magazijn over de hoeveelheid verspanende gereedschappen”. Klaas Feijen van Greenock

wordt vaak op een te laag niveau doorgegeven.

chines die drie werkstukken per week per ma-

schudt zijn hoofd. Hij was begin november een

De kwaliteit van de interfaces deugt niet.

chine heeft en twintig gereedschappen per op-

van de sprekers tijdens de seminars ‘Integraal

Meestal is de kennis van mensen doorslagge-

spanning gebruikt. Je hebt dan zestigduizend

gereedschapsbeheer en voorinstellen’ in Ede.

vend.” Komen er vervolgens nieuwe mensen,

gereedschappen die je moet vastleggen. Waar

Greenock organiseerde de manifestaties in sa-

dan gaat het meteen fout.

je met elkaar over moet communiceren. En de

menwerking met DMG (Deckel Maho Gilde-

In zijn visie kan een metaalbedrijf een aantal

getallen zijn niet overdreven. Je gaat in een be-

meister). Feijen bepleit het gebruik van één cen-

stappen maken om de informatieoverdracht

drijf heel snel over de honderdduizend. Veron-

trale database voor alle informatie rondom het

tussen bijvoorbeeld CAD/CAM, werkvoorberei-

derstel dat je tien seconden per gereedschap

verspaningsproces. Onder de naam Wintool

ding, magazijn en inkoop te verbeteren. Een

nodig hebt. Dan maakt het nogal een verschil

biedt Greenock een dergelijke database aan

eerste stap is het invoeren van standaardge-

of je het in één keer vastlegt of in de volgende

voor gereedschapsbeheer. Volgens Feijen gaat

reedschappen en het afspreken van werkme-

stappen steeds opnieuw. Ook heb je maar

het met de informatieoverdracht in het verspa-

thoden. Een volgend niveau is een directe inter-

0,1 procent foutkans, dan nog.”

ningsproces vaak fout bij het doorgeven van in-

face tussen verschillende systemen. Wintool

formatie. Het CAM-systeem bij veel bedrijven

heeft bijvoorbeeld een directe interface met

heeft vaak een hoog technologisch niveau en

Esprit en andere CAM-systemen. Ga je vervol-

Barcodes

ook de mensen die werken met dit systeem zijn

gens aan de slag met beheersoftware voor de

Met de centrale database kunnen bij-

meestal goed geschoold. “Maar de kennis

verschillende taken in het verspaningsproces

voorbeeld gereedschapslijsten met barco-

dan kun je volgens Feijen beter kiezen voor

des afgedrukt worden. Met deze codes

standaardsoftware dan voor een oplossing die

kunnen vervolgens geautomatiseerde ge-

specifiek gebouwd wordt voor één toepassing.

reedschapuitgifteautomaten, al dan niet

“Met specifieke software haal je wel een hoger

na het intoetsen van een pincode, de

startniveau, maar standaardsoftware groeit veel

juiste gereedschappen op het juiste mo-

beter mee.” Met andere woorden: specifieke

ment vrijgeven. Vragen als ‘wie werkt en

software wordt vaak achterhaald door de snelle

wanneer met welk gereedschap voor

marktontwikkelingen.

welke werkstukken en hoeveel gereed-

Een beheersysteem met een centrale database

schappen zijn er verbruikt?’ worden dan

kan voorkomen dat CAM-technici, planners,

transparant. Ook informatie-uitwisseling

magazijnmedewerkers, voorinstellers, machine-

met voorinstelapparaten is mogelijk. Het

operators en de inkopers van het ERP-systeem

verschil tussen werkelijke lengte van bij-

werken met eigen lijstjes, soms handgeschre-

voorbeeld een boor of een frees en de

ven, met andere naamgeving en andere codes

berekende lengte wordt opgemeten en

Met een laserpointer is snel de snijkant van een gereedschap te vinden

voor dezelfde gereedschappen.

kan machine- en besturingsspecifiek di-

en bij een vergroting van 33x zie je een deel van 4,5 mm x 4,5 mm van

Het gebruik van één centrale database kan de

rect verwerkt worden in het CNC-pro-

het gereedschap, in dit geval een frees, waarvan de werkelijke

effectiviteit enorm verhogen. “Reken maar

gramma.

diameter en uitsteeklengte bepaald worden

mee. Denk aan een bedrijf met twintig NC-ma-

4

jaargang 49 | www.metaalmagazine.nl |10-2011


04-05-06-07-08-11_Nieuws 05-12-11 09:31 Pagina 5

C

E

N

T

E

R

P

U

N

T

De Arbeidsinspectie lanceert een nieuw hulp-

Dit doen ze aan de hand van vier stappen uit

middel om ongevallen op de werkvloer te

het inspectieproces. Telkens moet een aantal

voorkomen: de online zelfinspectie Voorkom

vragen worden beantwoord.

Ongevallen. Bedrijven kunnen via deze site zelf

Na iedere stap volgt een overzicht waarin

de kwaliteit van de veiligheid in hun organisa-

wordt aangegeven in hoeverre het bedrijf vol-

tie doorlichten. Ze gebruiken dezelfde me-

doet aan de regels. Voldoet het bedrijf hier

thode als een arbeidsinspecteur. Met de zelfin-

niet helemaal aan? Dan volgt een lijst met ac-

spectie onderzoeken bedrijven of ze voldoen

tiepunten.

aan de arboregels.

www.zelfinspectie.nl/voorkomongevallen

Jaarlijks gebeuren er in Nederland

Slanke spanen

Ernst Dirksen Fotografie

Arbeidsinspectie helpt bedrijven

Reinold Tomberg r.tomberg@eisma.nl

meer dan tweehonderdduizend arbeidsongevallen met letsel en verzuim waarvan honderd met dodelijke afloop. De sectoren met de

Soms zijn zaken zo vanzelfsprekend, dat je je afvraagt

hoogste risico’s zijn de bouw, de

waarom ze als noviteit gepresenteerd worden op een vak-

metaal en de op- en overslag

beurs. Tijdens de EuroMold 2011 benadrukten veel CAM-

(beeld: Arbeidsinspectie)

leveranciers het belang van een goede verspaningsstrategie. Je moet de spanen zo gelijkmatig mogelijk maken. Het liefst met een zo constant mogelijke spaandoorsnede die ook weer moet resulteren in een niet-veranderlijke belasting van de machine. Het uiteindelijke doel: een zo hoog

Kleine temperatuuropnemers

mogelijke verspaningscapaciteit met optimale standtijden en korte verspaningstijden. Tsja, dat zijn toch precies die prestaties die je al jaren mag verwachten van CAM-software. Of niet? Als u mij dat voor de beurs gevraagd had, had ik gezegd ‘stand der techniek’. Op de beurs ben ik gecorrigeerd. Twee voorbeelden. Op de stand van SurfCam werd op een Okuma bewerkingscentrum het programma TrueMill gedemonstreerd voor het frezen van een titaan werkstuk. Het doel is ‘Maximum Material Removal’. Opvallend waren de lange, slanke en gelijkmatige spanen. Bovendien met een zodanige procesbeheersing dat het titaan niet verkleurt. Ook SolidCam demonstreerde in Frankfurt op een Okuma. Getoond werden de mogelijkheden van 3D iMachining. Waar eerder gekozen werd voor een beperkte snedediepte en een hoog toerental, zie je nu dat gekozen wordt om zoveel mogelijk van de freeslengte te benutten. Ook hier zie je slanke spanen met een constante vorm. SolidCam claimt reducties van de freestijden tot wel 70 procent. Voor mij niet controleerbaar,

Volgens het tijdschrift Physical Review Letters zijn wetenschappers van het Institut für Angewandte

maar wel een getal dat een mooie uitdaging vormt voor

Physik (natuurkunde) van de universiteit Hamburg er in geslaagd om generatie van warmte in

een test op een eigen machine.

verwarmingselementen op atomaire schaal te onderzoeken. Het lukte hen om het thermische heen-en-

En verder in Frankfurt? Opvallend veel Chinese gereed-

weer schakelen waar te nemen van een uit slechts 80 atomen ijzer bestaande nano-magneet en deze te

schapmakers vertegenwoordigd via collectieve deelnemin-

gebruikten als thermometer. Ze gebruikten het principe van tunneling: een zeer dicht bij de magneet

gen. Lange rijen tafeltjes met - meestal onleesbare - posters.

geplaatste magnetische naald creëert een elektrische spanning, een zogenaamde tunneling stroom. Hoe

Een uitstraling met een vreugdeloosheid die ik sinds de

dichter de naald op de magneet, hoe groter de stroom. Bij verschillende frequenties was men in staat de

Leipziger Messe niet meer heb gezien. Als de Chinezen hier

temperatuur van de magneet te bepalen. Mogelijke toekomstige toepassingen van deze techniek zijn zeer

nog meer aan de bak willen, en neem van mij aan dat ze

kleine thermisch schakelende nano-magneten om zeer nauwkeurig lokale temperaturen te meten zonder

dat willen!, dan moet de beurspresentatie in elk geval ver-

beïnvloeding van de omgevingstemperatuur (foto: IDW)

beterd worden.

jaargang 49 | www.metaalmagazine.nl | 10-2011

5


04-05-06-07-08-11_Nieuws 05-12-11 09:31 Pagina 6

N

I

E

U

W

S

DOOR: REINOLD TOMBERG

Met één click van solid naar CNC Het duurt niet meer zolang of een ‘virtual machine’ kan worden ingebed in een CAM-systeem. Een mooie optie om bewerkingen te simuleren en programma’s te testen. Toekomstmuziek gehoord tijdens de Esprit gebruikersdag. 39 bewerkingen automatisch geprogrammeerd met KBM (‘knowledge based machining’) inclusief automatische strategie en de gereedschapskeuze (afbeeldingen: LCMC)

“De naam van onze gastheer omschrijft precies

Basis voor ‘Less Clicks’ is wat Edwin Schlief van

reedschappen het meest optimaal zijn. Dit is

wat we willen.” Aldus Philippe Albert, directeur

LCMC omschrijft als ‘knowledge based machi-

dus eigenlijk een standaardisatie van gereed-

van DP Technology Europe, tijdens de gebrui-

ning’ (KBM). Dit is een methode voor het auto-

schappen (of samengestelde gereedschappen)

kersdag van Esprit die LCMC op 3 november in

matisch programmeren van CNC-programma’s.

in combinatie met de bewerkingen (standaard-

Amersfoort organiseerde. LCMC is een afkorting

Op zich niet nieuw, maar in Amersfoort bleek

bewerkingsmethode). Optimaal kan dan be-

voor ‘Less Clicks More Chips’. Oftewel: LCMC wil

duidelijk dat het gebruik van KBM de effectivi-

trekking hebben op de technische prestaties van

bereiken dat gebruikers van CAD/CAM-syste-

teit van de overgang van CAM naar CNC-pro-

het gereedschap, maar ook op het beperken

men met minder toetsaanslagen en/of muisbe-

gramma drastisch kan verbeteren. Bij de inzet

van het assortiment aan gereedschappen of het

wegingen sneller tot een verspaningsresultaat

van KBM analyseert de software hoe de featu-

voorkomen van de inzet van gereedschappen

kunnen komen. Albert schilderde tijdens de ge-

res van een solid eruit zien en welke bewerkin-

met te hoge prijzen. Grote voordeel is natuurlijk

bruikersdag zelfs een nabije toekomst waarbij

gen en gereedschappen daarbij behoren. Om

dat niet elke keer elke werkvoorbereider bezig

het met ‘one click’ mogelijk is om vanuit een

op deze manier te kunnen werken is het uiter-

is met de gereedschapkeuze of altijd zijn speci-

solid in één keer het complete programma voor

aard nodig dat de bewerkingstechnologie voor

fieke, favoriete maandagmorgen- of vrijdag-

een CNC-bewerking te genereren. Hij verwacht

bijvoorbeeld het maken van kamers, gaten,

middaggereedschap selecteert. KBM voorkomt

dat hij tijdens de Esprit World Conference op 5-

schroefdraad en dergelijke éénmalig goed vast-

dus wildgroei omdat teruggegrepen wordt op

8 juni 2012 in San Diego (USA) meer over de

gelegd wordt. In een metaalbedrijf kan bijvoor-

bestaande gereedschappen en bewezen bewer-

‘one single click’ kan vertellen die in 2013 be-

beeld een werkgroep éénmalig omschrijven

kingstechnologie. Tijdens de gebruikersdag liet

schikbaar komt.

welke verspanende bewerkingen met welke ge-

LCMC aan de hand van een toepassingsvoorbeeld van Nordson zien hoe uitgaande van een solid in drie stappen het CNC-programma tot

Postprocessor wordt driver

stand kwam. Om met KBM te kunnen werken

Philippe Albert van DP Technology meldde tijdens de gebruikersdag ook een groeiend belang

moeten de gereedschappen er uiteraard wel

van de samenwerkingen met machinebouwers. De gedachte hierachter is dat machineleve-

zijn (in de ketting van de machine of in het ma-

ranciers de postprocessor onderdeel willen laten uitmaken van de machineleverantie. De post-

gazijn).

processor wordt dan als een soort gestandaardiseerde driver meegeleverd met de machine en CNC-besturing. Op deze manier wordt volgens Albert voorkomen dat iedereen zelf “aan de postprocessor zit te draaien”. Die driver is volgens Albert nodig om een juiste match te maken tussen CAM-programma’s en de machine-eigenschappen. Op deze manier kunnen alle eigenschappen van een machine optimaal benut worden: de technologie van machineleveranciers wordt bovendien van CNC toepasbaar in het CAM-programma. Ook het ingebruiknemen van een machine kan veel sneller. Nog maar een kwestie van uren omdat de afstemming optimaal is. Die ingebruikname wordt in de toekomst veel kritischer volgens Albert. Denk aan een klein freesdraaicentrum met twee spillen met C-assen, waarvan één spil schuin omhoog kan zwenken, een revolver met twee eigen assen en een freesspil met zwenk- en Y-as en uiteraard een Z-as voor de langsverplaatsing. “Daar kan niet iedereen zomaar een postprocessor voor schrijven.”

Vijfassige bewerkingen met ‘lollipop’ in caviteit van motorblok

6

jaargang 49 | www.metaalmagazine.nl | 10-2011


04-05-06-07-08-11_Nieuws 05-12-11 09:32 Pagina 7

K

O

R

T

Het NEN lanceert de praktijkgids ‘Implementatie van MVO en ISO 26000’. ISO 26000 is een internationale richtlijn voor maat-

Opgroeitechniek versnelt ontwerp lichtunits

schappelijk verantwoord ondernemen. In het boek staan praktijkcases van organisaties die deze richtlijn toepassen. Het boek is geschreven door Pierre Hupperts en Hans Kröder.

Hofmann Innovation Group uit Lichtenfels (D)

in twaalf weken realiseren door gebruik te

ontwerpt en produceert lichtunits voor model-

maken van technieken als lasersintering (kunst-

len. Het duurt met bestaande technieken als

stof) en lasercusing (metaal). Volgens directeur

Draaibankfabrikant Jesco uit Taiwan heeft LVDN uit Lelystad uit-

spuitgietwerk ongeveer 25 weken om een ont-

Robert Hofmann kan zijn bedrijf dat realiseren

gekozen voor de vertegenwoordiging in Nederland. De verte-

werp van een lichtunit tot uiteindelijke seriepro-

met 35 tot 40 procent van de kosten vergeleken

genwoordiging heeft betrekking op de eigen modellen van

ductie te verwezenlijken. Hofmann kan het nu

met de traditionele spuitgietwerkmethode.

Jesco. Deze zijn qua ontwerp gelijk

www.nen.nl

aan de vorige Colchester modellen Directeur

en voldoen eveneens aan de hoge

Robert

kwaliteitsnorm van Colchester-

Hofmann met

Harrison.

de koplampunit

www.lvdn.nl

van de nieuwe Volkswagen

TNO gaat de NTS-Group uit Eindhoven ondersteunen in de ont-

Beetle (foto:

wikkeling tot precisie-verspaner. Hiervoor wordt een nauwkeu-

Hofmann

rige Hembrug-machine van TNO naar de NTS-Group verhuisd en

Innovation

zal TNO een aantal medewerkers scholen op deze machine. De

Group)

machine blijft beschikbaar voor onderzoek door TNO. www.nts-group.nl www.tno.nl Fabrikant van rolomvormmachines Dreistern uit Schopfheim (D) heeft een nieuwe website gelanceerd. Naast producten, toepassingen en up-to-date informatie kunnen er ook brochures ge-

Sneller lassen met roestvast staal

download worden en zijn er enkele video’s te zien van rolomvormtechnieken. www.dreistern.com De KFBS smeerpomp van SKF kan een hoger aantal smeerpunten dan 19 aan. In combinatie met de nasmeerverdelers van SKF krijgen zelfs bij temperaturen van -25°C alle smeerpunten gegarandeerd de juiste hoeveelheid vet. www.skf.com/lubrication Siemens PLM Software biedt gratis downloads aan van de volledige versies van Solid Edge en Femap in combinatie met NX Nastran-software. De trial-versies van Solid Edge ST4 en Femap 10.2, inclusief het volledige pakket aan features en trainingen, zijn voor 45 dagen kosteloos te gebruiken. www.plm.automation.siemens.com/nl GBO Design uit Helmond en Van der Hoorn buigtechniek uit Geldrop hebben samen de ronde bank Circulo ont-

Het TIG-lassen van rvs met argon heeft als voordeel het zuivere smeltbad. Er zijn echter ook een paar

wikkeld. De Circulo is deel-

nadelen: naast de hogere warmte-inbreng is de relatief lage lassnelheid wel het grootste nadeel. Air

baar en daardoor om een boom of om een op maat

Products uit Amsterdam introduceert daarom Innomaxx TIG-gas. Het is een gasmengsel van Argon met toevoeging van 2% tot 5% waterstof. Dit gas kan de lassnelheid bij het lassen van austenitisch roestvast

ontworpen plantenbak te plaatsen. De twee helften zijn ook in-

staal (bijvoorbeeld 316L, 308L, 309L, 347) aanzienlijk versnellen. Tevens is het gebruik van een gaslens aan

dividueel tegen een wand te plaatsen. Bij evenementen kunnen

te bevelen omdat er dan een laminaire gasuitstroom ontstaat, die de las aanzienlijk verbetert. Bij het

de frames opgestapeld worden. Het frame van de Circulo is ver-

gebruik van Innomaxx TIG-gas in plaats van argon wordt de blootstelling aan ozon verminderd

krijgbaar in aluminium, staal en RVS en is volledig nestbaar.

(foto: Air Products)

www.circulos.eu

jaargang 49 | www.metaalmagazine.nl | 10-2011

7


04-05-06-07-08-11_Nieuws 05-12-11 09:32 Pagina 8

A

G

E

N

D

A

N

I

E

U

W

S

Metaalmanifestaties 12-14 januari Polyclose

Designboek over metalen verpakkingen Ardagh Group uit Deventer komt met een de-

die constant hergebruikt kunnen worden in

signboek dat uitsluitend gaat over metalen ver-

plaats van verpakkingen voor eenmalig gebruik.

pakkingen. Het boek ‘The Power of Metal Pack-

Dit kan door de recyclebaarheid van het mate-

aging’ heeft zowel aandacht voor eenmalige

riaal al in de ontwerpfase mee te nemen.” Dit

Gorinchem

verpakkingen als bierblikjes en verfblikken,

zegt professor dr. Michael Braungart (toonaan-

www.evenementenhal.nl/hardenberg

maar ook voor verpakkingen die constant her-

gevend deskundige op het gebied van milieu-

gebruikt kunnen worden. “De verpakkingsont-

vriendelijk ontwerpen en grondlegger van het

werper moet zijn mindset veranderen. Om te

cradle-to-cradle-principe) in het nieuwe design-

streven naar vermindering van afval moet er

boek bestemd voor verpakkingsontwerpers en

meer aandacht komen voor verpakkingssoorten

merkeigenaren.

Gent (B)

www.polyclose.be

17-19 januari Vakbeurs TIV Gorinchem

25-26 januari Vakbeurs RapidPro Veldhoven

www.rapidpro.nl

28 februari-3 maart Vakbeurs Metav 2012 Düsseldorf (D)

www.metav.de

4-7 maart Vakbeurs Eisenwarenmesse Keulen (D)

www.eisenwarenmesse.de

13-16 maart Vakbeurs Technishow

Nieuwe decoraties, lichtere

Utrecht

verpakkingen, ontwerpen

www.technishow.nl

en gebruiksmogelijkheden

13-16 maart

worden ook in het boek

Vakbeurs ESEF

beschreven (foto: Ardagh

Utrecht

www.esef.nl

Group)

27-29 maart Vakbeurs On & Offshore 2012 Gorinchem

www.evenementenhal.nl

17-20 april

Products4Engineers terug in print

Vakbeurs PaintExpo Karlsruhe (D)

www.paintexpo.com

23-27 april Vakbeurs Hannover Messe 2012 Hannover (D)

www.hannovermesse.de

9-11 mei Congres Laser Technology ILT Aken (D)

www.lasercongress.org

Products4Engineers is een tijd alleen online geweest, maar nu is de printuitgave terug van weggeweest. Dit najaar verschijnt de eerste vernieuwde uitgave. Products4Engineers biedt het

Zie ook de meer uitgebreide

grootste aanbod technische

agenda op de site van Metaal Magazine:

componenten, producten en machines in

www.metaalmagazine.nl

Nederland. Ook de producten in de rubriek Technisch Nieuws van Metaal Magazine staan onder het vijfcijferige infonummer op deze website. Ga voor meer informatie, een gratis abonnement en/of nieuwsbrief naar: www.products4engineers.nl/vakblad.php

8

jaargang 49 | www.metaalmagazine.nl |10-2011


04-05-06-07-08-11_Nieuws 05-12-11 09:32 Pagina 9

M

A

R

K

T

I

M

P

U

L

S

Directeur Steven Hoogslag van automatiseerder Nedsystems uit Rotterdam bij de eerste BFB Touch 3D Printer van Widenhorn uit

Compleet CNC starterspakket

Hoorn. Voor Nedsystems is de aanschaf van de Touch

LVDN uit Lelystad biedt startende ondernemers

den aan de starter helpt LVDN de financiering in

3D Printer bedoeld voor

een basiswerkplaats aan inclusief twee jaar ga-

te vullen. Het basis machinepakket bestaat uit

het verkennen van de 3D

rantie en onderhoud voor 99.000 euro. Omdat

een Colchester CNC draaibank of teach-in combi-

printmarkt en als opstap

banken veel zekerheden vragen krijgen uitste-

natie draaibank met een Bharat Fritz Werner ver-

naar operationele onder-

kende ondernemingsplannen soms geen uitvoe-

ticaal CNC bewerkingscentrum. Daarnaast bevat

steuning van haar relaties

ring. Door het bieden van aanvullende zekerhe-

het pakket een standaard set gereedschap waar-

in de toekomst. De Touch

mee de starter voorlopig vooruit kan.

3D is een kant-en-klare printer met de mogelijkheid om met extra printkoppen ook gecompliceerde prints met ondersteuning van supportmateriaal af te drukken. www.wia.nl Zorge uit Katwijk heeft haar watersnijcentrum uitgebreid met

De machines zijn uiteraard ook

de nieuwste abrasief watersnijtafel van Resato. Hiermee kan af-

afzonderlijk te bestellen (foto: LVDN)

hankelijk van het materiaal met water of een abrasief mengsel worden gesneden. Er kan onder meer worden gesneden in zachte schuimmaterialen, rubbers, harde kunststoffen, metalen en keramiek, van dun tot enkele centimeters dik. Deze snijtafel is uitgerust met direct aangedreven motoren voor nauwkeurige snijprestaties.

Een goed gepolijst 2012 gewenst

www.resato.com ZME Fijnmechanisch Atelier uit Utrecht heeft de eerste Willemin model 508 MT besteld bij Boelens Machines uit Dongen. De Willemin Macodel 508 MT is een hoogprecisie

achtassen

ge-

stuurde machine die zowel draaien als vijfassen simultaan frezen op een hoog niveau beheerst. Met de uitbreiding van het machinepark met deze Willemin kan ZME nu alle bewerkingen maken in één opspanning. www.boelensmachines.nl De nieuwste investering van Vlot Staal uit Groot Ammers is de door Eijerkamp Techniek uit Nieuwerkerk a/d IJssel geleverde Italiaanse BTM volautomatische lintzaagmachine model 60.40 A CNC DS met een automatisch verstekinstelling en 3.000 mm aanvoerslag. De zaagvoeding- en snelheid passen zich automatisch aan de materiaalvorm aan. Robert Lock: “Voor de eigen productie van machinecomponenten en machineframes is de capaciteit

van

deze

zaagmachine ruim voldoende, maar wij willen ook voor derden gaan Afgelopen jaar was een bewerkelijk jaar, waarin het aanvankelijke optimisme nu ietwat getemperd is. Toch

zagen, waarbij we tot 600x400 mm, of Ø400 mm kunnen zagen

zijn de resultaten van 2011 goed te noemen en blijft de export groeien. Het team van Metaal Magazine

met een nauwkeurigheid binnen 1 mm.

wenst u in ieder geval alvast fijne feestdagen en een voorspoedig en gepolijst 2012 (foto: Jeroen Aalberts)

www.eijerkamptechniek.nl

? jaargang 49 | www.metaalmagazine.nl | 10-2011

9


10-11-Touw 05-12-11 09:32 Pagina 10

DOOR: JAN OONK

Met robot naar 24/7-productie

“Omdat we mee willen spelen in de Champions League van de fijnmechanica.” Dat

De Pro-loader, met robot en ladenmagazijn, aan beide zijden geflankeerd door een XR-760

noemt directeur Jelle Touw van Fijnmechanische Industrie Touw in Breda als de

freesmachine van Bridgeport. Een productwissel door de robot kost ongeveer 30 s (foto’s: Jan Oonk)

achterliggende gedachte bij de aanschaf van twee XR-760 freesmachines van Bridgeport, gekoppeld aan een Pro-loader robotcel van BMO. Het bedrijf heeft daarmee de stap gezet naar manarme 24/7-productie en naast een forse uitbreiding van de capaciteit biedt het ook de flexibiliteit die Touw voor ogen staat.

Het hart van de nieuwe productiecel wordt ge-

zijn voorzien van rasterplaten met een gatenpa-

eel als nulpunt worden gebruikt.

vormd door de Pro-loader, bestaande uit een

troon in verschillende afmetingen, waarbij een

De Pro-loader wordt geflankeerd door twee

zesassige robot en een magazijnsysteem met vijf

hoek fungeert als nulpunt voor de positionering

spiegelend opgestelde (in verband met de toe-

laden. Een dergelijk ladensysteem biedt volgens

van het product. Bij kleine producten kunnen

gankelijkheid) drieassige verticale XR-760 frees-

Touw de meest compacte oplossing. De laden

alle vier hoeken van het rasterpatroon eventu-

machines. Het gaat hierbij om robuuste en

10

jaargang 49 | www.metaalmagazine.nl | 10-2011


10-11-Touw 05-12-11 09:33 Pagina 11

B E D R I J V I G H E I D

Robot steeds meer standaard zware machines met een vermogen van 18,5 kW uit de high performance lijn van Bridgeport,

Directeur Jelle Touw: “Samen met de

in ons land vertegenwoordigd door Hardinge in

klant tot iets moois komen”

Raamsdonkveer. De machines (met een repeteernauwkeurigheid van 4 µm) zijn uitgerust met interne koeling, thermische compensatie en een BIG-Plus opname, waarbij het gereedschap zowel radiaal als axiaal aanligt. Dat biedt, in combinatie met krimphouders en de juiste frezen van Iscar, de stabiliteit die nodig is om het onbemande proces betrouwbaar uit te voeren. Een draadloos meetsysteem voor de gereedschappen en een SMS-module die waarschuwt wanneer de bewerking is stopgezet vanwege een storing behoort tot de uitrusting. “De robot gaat steeds meer tot de standaarduitrusting behoren van bewerkingsmachines”, aldus de overtuiging van Touw. “Net als automatische stafaanvoer bij draaimachines.” De nieuwe productiecel vormt voor hem dan ook een ideale mogelijkheid om kennis en ervaring op te doen met deze vorm van continue en onbemande productie. “Met name bij de tweede en derde opspanning, wanneer de contouren van het product zichtbaar worden, is het van belang om bij complexe en fragiele producten een nauwkeurige opspanning te bereiken zonder dat de robot het product fijnknijpt”, zoals Touw aangeeft. “Maar we zijn op de goede weg.” Om kritische producten, waarbij extra kennis en zorgvuldigheid wordt gevraagd, te bewerken beschikken de machines naast een automatische ook over een handmatige opspanklem.

Audio en video “Waar we goed in zijn is de combinatie van fijnmechanische bewerkingen en assemblage”, zo

FMI Touw het prototype heeft gemaakt. “Dat

selsysteem, een vorm van automatisering waar-

typeert Touw zijn onderneming. Het gaat daar-

loopt opeens zo hard, maar met de beide

bij (afhankelijk van de complexiteit van het pro-

bij om productformaten van één tot 50 centi-

Bridgeports en de robot kunnen we die capaci-

duct) een deel van de nacht onbemand kan

meter, van prototypes en enkelstuks tot series

teit volledig invullen.”

worden overbrugd.

tot zo’n honderd stuks. Het scala aan materialen

“Samen met de klant tot iets moois komen”, is

dat wordt bewerkt is daarbij opvallend breed

voor Touw het uitgangspunt. Al staat de time-

en varieert van staal en roestvast staal tot alu-

to-market momenteel zo onder druk dat de

FMI Touw in Breda

minium, magnesium, messing en kunststoffen.

ruimte om lessen te trekken daarvoor tot zijn

FMI Touw is in 1991 ontstaan als verzelfstandiging van de

Belangrijke afzetmarkten zijn onder andere de

spijt soms te beperkt is. “Iedereen moet door”,

mechanische werkplaats van Philips Breda. Sindsdien is de

professionele audio- en videosector, de voe-

en dat staat de diepgang van de contacten wel

focus verschoven naar het verspanende werk, al beschikt

dings- en genotmiddelenindustrie, de machine-

eens in de weg.

het bedrijf nog altijd over alle mogelijkheden op het ge-

bouw en de laboratoriumwereld.

Het machinepark telt onder andere diverse

bied van plaatbewerking. Dat blijft echter beperkt tot

Touw noemt onderdelen voor camera’s en aller-

draaibanken van Okuma, met automatische

kleine series, ‘de kruimels die anderen laten liggen’. Hoe-

lei elektronicabehuizingen als voorbeelden van

stafaanvoer en aangedreven gereedschappen.

wel 80 procent van de omzet binnen de Benelux wordt

producten die op het menu staan. De nieuwe

Op het gebied van frezen kan (naast de nieuwe

bereikt zijn er ook contacten met klanten in Groot-Brit-

productiecel komt al meteen van pas bij de ver-

robotcel) worden teruggevallen op een aantal

tannië, Israël, Thailand en de Verenigde Staten. Het be-

vaardiging van een samengestelde beugel

verticale freesmachines van Bridgeport met

drijf telt 22 medewerkers, waarbij operators dankzij de

waarin een lcd-scherm (viewfinder) op professi-

vierde as en drie bewerkingscentra van Lead-

automatiseringsslag meerdere machines bedienen.

onele camera’s wordt bevestigd en waarvoor

well. De laatste beschikken over een palletwis-

jaargang 49 | www.metaalmagazine.nl | 10-2011

<<<

11


De nieuwe Twin ATC machine van Nakamura-Tome, de MX-5: Een combinatie van een 5-assig bewerkingscentrum en een draaimachine. • Volledige 5-assige besturing Fanuc 31iA5 met 19” LCD monitor met Nakamura-Tome Intelligent Programming System • Combinatie glaslinialen en hoogprecisie kogelomloopspindels (Nauwkeurigheidsklasse C3) met koeling in de lineaire assen X1/Y1 en Z1 Gibas Numeriek B.V. Catharijne 1 1358 CC ALMERE Tel: 036 - 540 60 00 Fax: 036 - 540 60 10

• Extreem hoge indexeer nauwkeurigheid van de B1 en C-as • Geïntegreerde freesspindel met dubbele ATC voor 2 x 24 gereedschappen • Hoofdspindel, tegenspindel en revolver voor 24 gereedschappen


13_Haan 05-12-11 09:33 Pagina 13

M E T A A L B E W E R K E N

DOOR: JAN OONK

Groot vereist stabiliteit Een jaar geleden heeft De Haan Special Equipment in Stadskanaal geïnvesteerd in een grote SKT700 LM draaimachine van Hyundai Kia. Het bedrijf speelt daarmee in op de vraag naar steeds grotere elementen vanuit de hijskraanindustrie.

“Onderblokken en takelblokken voor mobiele kranen, aangevuld met aanverwante zaken voor de offshore die te maken hebben met heffen en hijsen”, zo vat technisch directeur Henny Meijering het productassortiment van De Haan Special Equipment in één zin samen. De kranen worden onder meer ingezet in havens, op sche-

De SKT700 LM in zijn volle omvang in bedrijf bij De Haan Special Equipment (foto: Jan Oonk)

pen en binnen de industrie. Ook in dit marktsegment van heffen en hijsen is

Haan bijvoorbeeld een enorm takelblok ver-

de typeaanduiding) met een indexering van

sprake van een trend naar steeds grotere forma-

vaardigd, met een hijscapaciteit van 3.000 ton.

0,001º. Dankzij die C-as en de aangedreven ge-

ten en tonnages. Afgelopen jaar nog heeft De

Het blok zelf heeft een massa van 111.000 kg.

reedschappen kunnen ook aanvullende boorbe-

Het is duidelijk dat het bij De Haan dus voorna-

werkingen in een zelfde opspanning worden

melijk draait om het grote en zware werk. Dat

uitgevoerd. Met name bij deze grote en zware

weerspiegelt zich in de samenstelling van het

producten is dat een groot voordeel. De aange-

Stabiliteit

machinepark, waar grote draai- en freesmachi-

dreven gereedschappen hebben een vermogen

Naast de machinedimensies en de bewer-

nes de boventoon voeren.

van 11 kW, het maximale toerental bedraagt

betrouwbaarheid van de machine voor

Extra C-as

beduitvoering van de SKT700 LM een belangrijk

Henny Meijering eveneens van doorslag-

Zo is een jaar geleden een grote SKT700 LM

voordeel. De klauwplaat zit dankzij deze con-

gevend belang. Op dat punt hebben de

draaimachine van de Zuid-Koreaanse machine-

structie voor in de machine en is eenvoudig te

positieve ervaringen met een wat klei-

bouwer Hyundai-Kia aangeschaft, in ons land

benaderen.

nere SKT28 draaimachine van Hyundai

vertegenwoordigd door Dymato in Veenendaal.

Kia een belangrijke rol gespeeld. “Die

Niet het aantal bestuurbare assen maakt hier in-

machine is inmiddels zo’n vier jaar in be-

druk, maar met name de productformaten die

drijf en bevalt uitermate goed, zowel qua

bewerkt kunnen worden. Op de machine kun-

productiviteit als betrouwbaarheid. De

nen producten tot een diameter van 1.000 mm

machine heeft al die jaren vrijwel sto-

en een lengte van 3.250 mm worden bewerkt.

ringsvrij gedraaid.” Die degelijkheid

De hoofdspil heeft een vermogen van 45 kW, bij

heeft de SKT700 LM, naast de zware uit-

een maximaal toerental van 1500 min-1. De

voering, onder meer te danken aan de

SKT700 LM is uitgerust met een revolver met

stabiele blokgeleidingen voor de X- en Z-

twaalf posities voor (aangedreven) gereed-

as. Vanwege zijn ruime bewerkingsmo-

schappen met een stabiele BMT85 opname.

gelijkheden en zijn stabiliteit wordt de

De SKT700 LM beschikt over twee lineaire assen

SKT700 LM vooral ingezet voor draaibe-

(X en Z), aangevuld met een extra C-as (de M in

3.000 min-1. Meijering noemt verder de schuin-

kingsmogelijkheden is de stabiliteit en

<<<

werkingen aan grote assen, haken en moeren.

Enorm takelblok Een grote dubbelhaak in bewerking op de SKT700 LM (foto: De Haan)

jaargang 49 | www.metaalmagazine.nl | 10-2011

13


14-15_Microtechniek 05-12-11 09:34 Pagina 14

DOOR: REINOLD TOMBERG

Standaard

presteert als special Met een standaardmachine haalt Microtechniek huzarenstaaltjes uit: gaten positioneren met een plaatstolerantie van 0,05 mm op 2,5 m en aluminium verspanen alsof het een hoogvermogen-machine is. Het sleutelwoord is stabiliteit.

In Beverwijk staat een Matec – 30P. Geen nieuws want Microtechniek werkt al vanaf 2007 met deze portaalmachine. Wél bijzonder zijn de verspanende bewerkingen die Microtechniek met dit vijfassige bewerkingscentrum uitvoert. Wapenfeit: het frezen van gaten in sandwichpanelen met een plaatstolerantie van 0,05 mm over een afstand van 2,5 mm. Oftewel: de gaten positioneren met een tolerantie van ± 0,017 mm op 2500 mm! Clement Kieftenbeld, directeur-eigenaar van

De Matec – 30P bij Microtechniek in Beverwijk bezig met het verspanen van aluminium. Bij het verspanen van

Microtechniek, vertelt dat de sandwichpanelen

dit lichtmetaal werken de mensen van Microtechniek met relatief hoge snedediepten en relatief lage

ingezet worden als dragers voor de zonnepane-

voedingen (foto’s: Reinold Tomberg)

len van de Galileo satellieten. Galileo is het Europese GPS-navigatiesysteem waarvan inmiddels de eerste satellieten in een baan om de

wordt heeft een oppervlak van 2,5 m bij 1,2 m

stofhuid is echter vrij hard en kwetsbaar. Bij de

aarde zijn gebracht. In totaal zal Microtechniek

en een dikte van pakweg 25 mm. Het huidma-

hogesnelheidsbewerking is de gereedschapslij-

als toeleverancier meer dan honderd panelen

teriaal van de sandwich is vezelversterkt kool-

tage een kritische factor.

leveren aan opdrachtgever Dutch Space.

stof, de kern is een aluminium honingraat. Dat

De vraag is natuurlijk hoe Microtechniek het

Het sandwichpaneel dat op de Matec bewerkt

laatste is vrij gemakkelijk te verspanen, de kool-

lukt om op een standaardportaalcentrum als de Matec – 30P te werken met dergelijke nauwkeurigheden. Kieftenbeld: “Het gaat om stabi-

Special Products

liteit. De machine staat in een eigen hal met een

De Matec – 30P behoort tot de afdeling ‘Special Products’ van Microtechniek. Andere afdelingen van het in

constante temperatuur, dus een stabiele werk-

Beverwijk gevestigde bedrijf zijn Productie en de Serviceafdeling. Deze afdelingen zijn respectievelijk actief

omgeving. Bovendien is de machine opgesteld

met het aanmaken van reserveonderdelen als assen en wielen en las- en opbouwwerkzaamheden van grote

op 156 heipalen. Dit is ook van belang als je

constructies tot wel 40 ton. Bij Microtechniek werken meer dan honderd mensen die ongeveer een omzet van

nauwkeurig wilt werken. Je rijdt tenslotte met

15 miljoen euro genereren.

een kolom van 16 ton heen en weer. Dan moet alles wel op zijn plaats blijven”. De Matec - 30P

14

jaargang 49 | www.metaalmagazine.nl | 10-2011


14-15_Microtechniek 05-12-11 09:34 Pagina 15

M E T A A L B E W E R K E N

is een machine met een vast opgesteld bed met een rijdend portaal. Het bereik is 4 m x 3 m x 1,1 m (X x Y x Z). Gelet op het leveringsprogramma van Matec praten we hier over een relatief kleine machine. De andere twee assen, rotatieen zwenkas, zijn ondergebracht in de freeskop.

Kalibreren Kieftenbeld vervolgt: “Verder wordt onze machine elk jaar door onze leverancier Limas in samenwerking met Matec door middel van lasermetingen helemaal gekalibreerd. Dit duurt één dag tot drie dagen en eventuele afwijkingen worden in de CNC-besturing gecompenseerd. Of we vervangen machineonderdelen”. Hans Blomen, van Limas uit Neer, vertelt dat er weinig bedrijven in Nederland zijn die zo consequent als Microtechniek de machines periodiek

Een monster van het sandwichmateriaal waarin Microtechniek circulair gaten freest met een plaatstolerantie

laten kalibreren. Het resultaat: na de kalibratie

van 0,05 mm over een afstand van 2,5 mm

heeft het portaalbewerkingscentrum een positioneernauwkeurigheid van 0,0035 mm op een

voerd en de resultaten hiervan worden vergele-

steld worden tot een motorframe. Het alumi-

afstand van 4 m. Anders gezegd: 3,5 micrometer

ken met een referentie die weer is gebaseerd op

nium dat bewerkt wordt is een speciale legering

op 4.000 mm. “Daarmee is onze machine beter

de lasermeting. Na enkele dagen wordt dit her-

van hogesterkte-aluminium. Van het uitgangs-

dan dat Matec garandeert”, aldus Kieftenbeld.

haald en volgt voor het eigenlijke verspanen

materiaal wordt tot 97 procent verspaand uit

Ter vergelijking: de coördinatenmeetmachine

nog een controle.

volmateriaal als blokken en platen om tot de uiteindelijke gewenste vorm te komen.

van Microtechniek bereikt 4 micrometer op 4.000 mm. Met dit in het achterhoofd is het niet

Motorframe

In vergelijk met andere toeleveranciers die wer-

vreemd dat Microtechniek gecertificeerd is om

Voor de Ariane 5 draagraket maakt Microtech-

ken voor opdrachtgevers in de Aerospace valt

de Matec ook te gebruiken als meetmachine.

niek ook het frame voor de hoofdmotor van de

op dat Microtechniek werkt met een machine in

Bijkomend voordeel: de werkstukken blijven tij-

eerste trap van de Ariane. Op dit frame komt de

een standaarduitvoering. Geen speciaal-machi-

dens de meting opgespannen op de vacuümta-

stuwkracht van 140 ton die de Ariane de ruimte

nes dus. De Matec heeft bijvoorbeeld ‘maar’ 30

fel en kunnen dus niet doorbuigen.

in brengt. Daarbij geholpen door een tweetal

kW op de hoofdspil beschikbaar en dat oogt

Het rasterpatroon van de vacuümopspantafel is

boosters (vaste-brandstofraketten). Het motor-

‘mager’ in vergelijking met vermogens van wel

een hulpmiddel voor Microtechniek om voor de

frame is een kegelachtige constructie van pak-

100 kW die elders ingezet worden voor het alu-

start van elke productiebatch de machine steeds

weg 5,5 m diameter bij een hoogte van 4 m. Mi-

minium verspanen.

te controleren of alles binnen specificaties is. Na

crotechniek verspaant op de Matec de alumini-

Om toch voldoende verspaningscapaciteit te be-

een uur warmdraaien wordt een meting uitge-

umdelen die bij Fokker Hoogeveen samenge-

halen frezen de mensen van Microtechniek op ‘stabiliteit’. De snedediepte is relatief hoog en de voeding wat lager. Het resultaat is tóch een voldoende hoeveelheid spanen. Een verspaningsvoorbeeld: tijdens de rondleiding in Beverwijk wordt een aluminiumplaat verspaand met een volhardmetalen frees die vol het materiaal ingaat met een snedediepte van 20 mm (of 22 mm) met een voeding van 7 m/min. De frees draait met een toerental van 12.000 min-1. Volvermogen is niet eens nodig: 60 procent van het maximaal vermogen is voldoende om op deze manier te kunnen verspanen. De hoeveelheid spanen is indrukwekkend. Het is dan ook niet verwonderlijk dat naast de Matec een spanenbriketteerpers staat.

<<<

Tolerantie van 0,025 mm op 2500 mm Een aluminium werkstuk gefreesd bij Microtechniek

jaargang 49 | www.metaalmagazine.nl | 10-2011

15


16-17-18_Aluminium 05-12-11 09:36 Pagina 16

DOOR: THEO LUIJENDIJK, TU DELFT

Lassen van aluminiumlegeringen deel 1 Aluminiumlegeringen zijn zonder al te veel problemen met de meest bekende lasprocessen te lassen, maar er moet aan bepaalde aspecten van de lasprocessen de nodige aandacht besteed worden. Bepaalde aluminiumlegeringen zijn beter te lassen dan andere. Maar ook moet er rekening gehouden worden met bepaalde materiaaleigenschappen. Zo gaat bijvoorbeeld sterkteverhoging vaak gepaard met een afname in de lasbaarheid van het materiaal. Ook zijn aluminiumlegeringen bijvoorbeeld gevoelig voor kristalsegregatie en kunnen tijdens het lassen Bij het lassen van aluminiumlegeringen moet aan bepaalde aspecten van de lasprocessen de nodige aandacht

warmscheuren ontstaan.

besteed worden (foto: Paul Quaedvlieg)

Aluminium is onedeler dan ijzer (staal), maar

mangaan. In de Europese normen wordt ge-

hogen. Legeren in combinatie met een koud-

heeft onder atmosferische en oxiderende om-

bruikgemaakt van een codering waarmee de sa-

vervorming levert hogere sterktes op. Voorbeel-

standigheden een betere corrosiebestendigheid

menstelling wordt weergegeven, bijvoorbeeld

den daarvan zijn de aluminiummangaan- en de

dan staal door de afsluitende oxidehuid, zie fi-

AlMg4,5Mn. De lettercode AA in de Ameri-

aluminiummagnesiumlegeringen. De derde ma-

guur 1. De oxidehuid op het aluminiumopper-

kaanse aanduiding staat voor Aluminium Asso-

nier om de sterkte te verhogen is de precipita-

vlak levert echter problemen op bij het lassen

ciation en wordt bijna altijd weggelaten. In

van dit materiaal. Verder neemt aluminium bij

tabel 1 zijn de diverse groepen aan aluminium-

het lassen gemakkelijk waterstof op en dit kan

legeringen weergegeven. In deze tabel zijn ook

aanzienlijke poreusheid in de las opleveren. De

de belangrijkste kenmerken van de diverse

opname van waterstof leidt niet tot koudscheu-

groepen vermeld.

ren zoals dat het geval is bij constructiestaal. Echter, aluminium is wel gevoelig voor het op-

Opvoeren van de sterkte

treden van warmscheuren, terwijl in construc-

De sterkte van aluminiumlegeringen kan op een

tiestaal zelden warmscheuren zullen voorko-

aantal manieren verhoogd worden. Technisch

men.

zuiver aluminium is zacht en heeft een geringe

In de Amerikaanse normen worden de alumini-

sterkte. Door koud te vervormen kan de sterkte

umlegeringen gekenmerkt door een code be-

aanzienlijk worden opgevoerd. Deze manier

staande uit vier getallen. Bijvoorbeeld AA 5083

van sterkteverhoging gaat wel gepaard met een

Figuur 1. Elektronenmicroscopische opname van de

is een aluminiummagnesiumlegering met 4,5

afname in de taaiheid van het materiaal. Lege-

aluminiumoxidehuid. Let op de staafvormige

procent magnesium en minder dan 1 procent

ren is een tweede manier om de sterkte te ver-

aluminiumoxidekristallen (foto: Aldor)

16

jaargang 49 | www.metaalmagazine.nl | 10-2011


16-17-18_Aluminium 05-12-11 09:36 Pagina 17

V E R B I N D E N

Tabel 1. Aluminiumlegeringen en hun kenmerken Type legering Codering

Sterkteverhoging door

Technisch

Koudvervormen

1xxx

Algemene kenmerken Geringe sterkte, goede corrosie-

zuiver Al Al-Cu Al-Mn Al-Si

bestendigheid (verpakkingsmateriaal) 2xxx 3xxx 4xxx

Precipitatieharding en

Hoge sterkte en vermoeiingssterkte,

koudvervormen

slechtere corrosiebestendigheid

Oplossingsharding en

Hogere sterkte dan 1xxx serie; goed

koudvervormen

corrosiebestendig

Oplossingsharding

Gietlegeringen en lastoevoegmaterialen

AlMg AlMgSi AlZnMg

5xxx 6xxx 7xxx

Oplossingsharding en

Goede sterkte en goed corrosie-

koudvervormen

bestendig

Precipitatieharding en

Goede sterkte en uitstekend

Figuur 2. Verloop van de hardheid in een

koudvervormen

extrudeerbaar

lasverbinding van de AlMgSi-legering AA6061

Precipitatieharding en

Hoge sterkte en goede corrosie-

(figuur: A. Gales, TNO)

koudvervormen

bestendigheid

tieharding. Een warmtebehandeling die bestaat

Drie maanden

in elkaar zakt en een goede ondersteuning is

uit oplosgloeien op hoge temperatuur (circa

Het sterkteverlies bij het lassen van de precipi-

noodzakelijk. Verder kan een constructie zo

450°C) gevolgd door afschrikken naar kamer-

tatiehardende soorten en de koudvervormde

groot zijn, dat daarvoor geen oven beschikbaar

temperatuur en daarna langdurig gloeien op

materialen treedt op in de warmtebeïnvloede

is.

een temperatuur tussen 120°C en 180°C. Een

zone. Dicht aan de smeltlijn zal de temperatuur

precipitatieharding resulteert in een aanzienlijk

zo hoog zijn dat de precipitaten zullen oplossen

Warmtebehandeling

hogere sterkte met een nog zeer acceptabele

en zal rekristallisatie en korrelgroei optreden.

Het sterkteverlies na lassen voor de kunstmatig

taaiheid van het materiaal. Koudvervorming ter

Bij voldoende snelle afkoeling na het lassen zul-

verouderde legeringen (T6 behandeling) is fors

verdere verhoging is dan ook probleemloos mo-

len de legeringselementen in oplossing blijven

en kan 30 tot 40 procent bedragen. Dit leidt tot

gelijk na een precipitatieharding. Precipitatie-

(oververzadiging). In de AlZnMg-legeringen

een aanzienlijk lager toelaatbare belasting van

harding op verhoogde temperatuur wordt

zonder koper en ook in de AlMgSi-legeringen

de constructie. Om het sterkteverlies na lassen

kunstmatig verouderen genoemd en wordt

zal na enige tijd precipitatieharding bij kamer-

te beperken kiezen fabrikanten van gelaste

aangeduid met de code T6 achter de codering

temperatuur optreden en de sterkte geleidelijk

constructies vaak voor de T4 toestand. Op enige

van het materiaal. Voorbeeld AA 6061T6 (de

toenemen. De maximale sterkte is na ongeveer

afstand van de smeltlijn zullen de bij kamertem-

kunstmatig verouderde aluminiummagnesi-

drie maanden bereikt. Deze uitscheidingshar-

peratuur gevormde precipitaten bij verhoogde

umsiliciumlegering 6061). Deze legering zal na

ding wordt natuurlijk verouderen genoemd. Op

temperatuur enigszins uitgroeien, maar dit leidt

afschrikken van hoge temperatuur ook bij ka-

enige afstand van de smeltlijn is de temperatuur

niet tot een groot verlies aan sterkte. Door na

mertemperatuur precipiteren. Een bij kamer-

lager en zullen de precipitaten niet in oplossing

het lassen gedurende 2 uur te gloeien op 180°C,

temperatuur geprecipiteerde legering wordt

gaan, maar gaan groeien. Dit verschijnsel wordt

zullen de opgeloste precipitaten zich opnieuw

aangeduid met de codering T4. Precipiteren bij

oververoudering genoemd en leidt tot een ver-

uitscheiden en zal de sterkte daar toenemen.

kamertemperatuur wordt natuurlijk veroude-

laging van zowel de sterkte als taaiheid van het

Hoewel een T6 materiaal een grotere sterkte

ren genoemd.

materiaal. Oververoudering kan alleen opgehe-

heeft dan een T4 materiaal, kan voor een te las-

ven worden door een nieuwe precipitatiehar-

sen constructie beter voor de T4 leveringstoe-

Oververoudering

ding. De hoge temperatuur die daarvoor nodig

stand gekozen worden. De sterkte van de las-

Het zal duidelijk zijn dat een koudvervorming in

is levert problemen op. Opgepast moet worden

verbinding na de warmtebehandeling van 2 uur

de warmtebeïnvloede zone van de las volledig

dat de constructie niet door zijn eigen gewicht

op 180°C doet daardoor vaak niet onder voor

of voor een deel opgeheven zal worden en dat dit ten koste gaat van de sterkte van het materiaal. Dat is ook het geval bij het lassen van de precipitatiehardende legeringen. Dicht aan de

Tabel 2. Overzicht lasbaarheid aluminiumlegeringen Type legering Codering

smeltlijn zullen de precipitaten oplossen en ver-

Technisch

der van de smeltlijn treedt oververoudering op.

zuiver Al

Het lassen van precipitatiehardende legeringen

Al-Cu

2xxx

Groot verlies aan sterkte; slecht lasbaar door warmscheuren

leidt derhalve eveneens tot een aanzienlijke

Al-Mn

3xxx

Sterkteverlies bij de koudvervormde soorten

verlaging van de sterkte van de lasverbinding.

Al-Si

4xxx

Voornamelijk toegepast als lastoevoegmateriaal

In tabel 2 is aangegeven wat de gevolgen zijn

AlMg

5xxx

Goed lasbaar, maar sterkteverlies bij de koudvervormde soorten

voor de sterkte van het lassen van de diverse

AlMgSi

6xxx

Groot verlies aan sterkte; slechter lasbaar door warmscheuren

aluminiumlegeringen. In deze tabel is ook de

AlZnMg

7xxx

warmscheurgevoeligheid van de diverse typen

1xxx

Lasbaarheid Sterkteverlies bij de koudvervormde soorten, kans op warmscheuren

Koperhoudende soorten zijn slecht lasbaar. Groot verlies aan sterkte door oververoudering

vermeld.

jaargang 49 | www.metaalmagazine.nl | 10-2011

17

>>>


16-17-18_Aluminium 05-12-11 09:36 Pagina 18

de sterkte van de lasverbinding van het T6 materiaal. In figuur 2 is de afname van de hardheid in de warmtebe誰nvloede zone van een precipitatiehardende legering als gevolg van lassen weergegeven. In figuur 2a is het verlies aan sterkte te zien in de lasverbinding ten opzichte van het basismateriaal voor een aantal aluminiumlegeringen.

Warmscheuren Aluminiumlegeringen zijn gevoelig voor kristalsegregatie. Segregatie van legeringselementen resulteert in de vorming van laagsmeltende ver-

Figuur 4. Dwarsdoorsnede van een aluminiumlas met bindingsfout (foto: Theo Luijendijk)

bindingen aan de kristalgrenzen. De kristalsegregatie treedt op tijdens het gieten van het basismateriaal en kan door langdurig gloeien op

van het basismateriaal en weer later zullen stol-

wacht worden tot zich een voldoende groot

hoge temperatuur grotendeels, maar nooit vol-

len bij de afkoeling van de lasverbinding. Lassen

smeltbad heeft gevormd, maar bij het MIG-las-

ledig opgeheven worden. Ook na walsen en ex-

veroorzaakt krimpspanningen en in de zone

sen zal met het starten van de elektrische boog

trusie is de kristalsegregatie nog voor een deel

waarin de laagsmeltende verbindingen nog

onmiddellijk materiaal worden toegevoerd en

aanwezig. Dit houdt in dat als gevolg van de se-

vloeibaar zijn of onvoldoende sterk om de

is de kans op bindingsfouten groot. Fabrikanten

gregatie gevormde laagsmeltende verbindin-

krimpspanningen op te vangen zal scheurvor-

van stroombronnen hebben daar diverse oplos-

gen aan de kristalgrenzen in de warmtebe誰n-

ming kunnen optreden. De scheuren ontstaan

singen voor bedacht. Een daarvan is de zoge-

vloede zone eerder zullen smelten dan de rest

als gevolg van het smelten van structuurbe-

noemde softstart. De boog wordt ontstoken bij

standdelen en worden om die reden smelt-

een betrekkelijk lage stroomsterkte (geringe

scheuren genoemd. Een voorbeeld van een

draadaanvoersnelheid) en daarna wordt de

smeltscheur in de warmtebe誰nvloede zone van

draadaanvoersnelheid en daarmee de stroom-

een hoeklasverbinding wordt in figuur 3 ge-

sterkte geleidelijk opgevoerd. Zo krijgt het las-

toond.

bad de gelegenheid zich te ontwikkelen. Bij het

Segregatie treedt ook op bij de stolling van de

lassen met een push-pull systeem is er de moge-

las en kan stolscheuren, de andere vorm van

lijkheid de draad na het starten van de boog iets

warmscheuren, veroorzaken. Om stolscheuren

terug te trekken en het materiaaltransport even

te voorkomen wordt in het algemeen gelast

uit te stellen. Alle pogingen van de stroombron-

met een niet warmscheurgevoelig lastoevoeg-

fabrikanten berusten op het kort onderbreken

materiaal. De aluminiumsiliciumlegeringen zijn

van de koppeling van warmte- en materiaaltoe-

nauwelijks warmscheurgevoelig en worden om

voer. In figuur 4 wordt een voorbeeld gegeven

die reden als lastoevoegmateriaal gebruikt. De

van een bindingsfout die ontstaan is bij de start

warmscheurgevoeligheid kan verder beperkt

van het lasproces. Een andere methode om bin-

worden door te lassen met geringe warmte-in-

dingsfouten bij het starten te voorkomen is de

breng. Dan wordt weinig basismateriaal omge-

door lastechnicus Willem Brabander ontwik-

Figuur 2a. Verlies aan sterkte in de lasverbinding ten

smolten en wordt een voor warmscheuren wei-

kelde techniek. Deze berust op het ontsteken

opzichte van het basismateriaal voor een aantal

nig gevoelige las gevormd. De Al-Mn en de Al-

van de boog via het TIG-proces. Als de boog vol-

aluminiumlegeringen (figuur: A. Gales, TNO)

Mg legeringen zijn weinig gevoelig voor warm-

doende lang heeft gebrand om een smeltbad te

scheuren, maar van de precipitatiehardende

vormen wordt het MIG-lasproces gestart. In

legeringen kunnen vooral warmscheuren optre-

deze oplossing wordt gebruikgemaakt van een

den bij de Al-Mg-Si legeringen en de Al-Zn-Mg-

in een carbotip teruggetrokken lasdraad. De

legeringen die koper bevatten. Deze legeringen

elektrische boog wordt gestart met behulp van

zijn minder gevoelig voor warmscheuren en

de carbotip en na enige tijd overgenomen door

kunnen vaak probleemloos worden gelast als ze

de lasdraad. Deze fraaie oplossing is helaas nog

geen koper bevatten.

niet commercieel verkrijgbaar. Een ander probleem bij het lassen van alumi-

Bindingsfouten

nium is de relatief grote uitzetting van het ma-

Aluminium is een goede warmtegeleider en bij

teriaal. In het tweede deel van deze publicatie

de start van het lasproces kunnen gemakkelijk

zal aangegeven worden welke consequenties

bindingsfouten worden gevormd. Bij het TIG-

dit heeft voor het lassen. Ook zal aan het ont-

lassen, waarbij warmte- en materiaaltoevoer

staan van poreusheid in de las meer aandacht

gescheiden zijn, is de kans op bindingsfouten

worden besteed en tenslotte zal een aantal ge-

Figuur 3. Kenmerkende stolscheuren in de WBZ van

aanzienlijk geringer dan bij het MIG-lassen. Bij

schikte lasprocessen wat uitgebreider worden

een AlMgSi-legering (foto: Theo Luijendijk)

het TIG-lassen kan met materiaaltoevoer ge-

behandeld.

18

jaargang 49 | www.metaalmagazine.nl | 10-2011

<<<


1127_METMAG_NL_METAV_161211_METAV 2012 22.11.11 09:46 Seite 1

13-16 MAART 2012 | JAARBEURS UTRECHT | WWW.TECHNISHOW. NL VAKBEURS VOOR INDUSTRIĂ&#x2039;LE PRODUCTIETECHNIEK

2012 META V 28 februari â&#x20AC;&#x201C; 3 maart DĂźsseldorf

www.metav.de

Internationale beurs voor productietechniek en automatisering naf

t

Me

rein de t

r naa

V va ETA

de M

g

i e.n uro ormatie:. info@fairwis E f 8 0 r in 3 10 Mee -3501 ise airw

n

tel. bv,

070

t )FUCFMBOHSJKLTUF OJFVXTVJUVXTFDUPS PQššOMPDBUJF t 7JFSEBHFONFU JOTQJSFSFOEF  BDUJWJUFJUFO

gan

toe

urs

be cl.

PROFESSIONALS UIT DE METAAL-, MACHINE-, ELEKTROTECHNISCHE-, RUBBER- EN KUNSTSTOFINDUSTRIE

l

GA NAAR WWW.TECHNISHOW.NL VOOR MEER INFORMATIE

F

TECHNI-SHOW IS GELIJKTIJDIG MET 7BLCFVSTWPPSUPFMFWFSFO VJUCFTUFEFOFOFOHJOFFSJOH]XXXFTFGOM

Verein Deutscher Werkzeugmaschinenfabriken e.V. CorneliusstraĂ&#x;e 4 ¡ 60325 Frankfurt am Main Tel. +49 69 756081- 0 ¡ Fax +49 69 756081- 74 metav@vdw.de ¡ www.metav.de


20-21-Fimedu 05-12-11 09:37 Pagina 20

DOOR: REINOLD TOMBERG

Eenmansbedrijf met twee

draaifreescentra Uiteindelijk wil René Beverwijk als eenmansbedrijf onbemand werken met vier geavanceerde draaifreescentra. Zijn bedrijf Fimedu Parts Technology in Duiven is dit voorjaar opgestart met de eerste twee machines. Geautomatiseerd compleetbewerken.

“Het verhaal dat de bank niet wil meewerken, is niet altijd zo.” Volgens René Beverwijk gaat het de banken om een visie. Klopt het ondernemingsplan, dan is het zijn ervaring dat er ook investeringsgeld beschikbaar komt. Beverwijk is directeur-eigenaar van de startende onderneming Fimedu Parts Technology in Duiven (Fijnmetaal Duiven). Grijnzend: “Maar op mijn kaartje had ook kunnen staan schoonmaker, machinesteller, veger, programmeur, werkvoorbereider, inkoper, verkoper enzovoort”. Fimedu is namelijk een eenmansbedrijf. Operationeel

René Beverwijk bij een Nakamura-Tome Super NTJ. Op de achtergrond is door de geopende deuren van de

sinds maart 2011. Maar wel een bijzonder een-

machine de gezwenkte bovenrevolver goed zichtbaar. “Bijna een miljoen euro geïnvesteerd” (foto’s: Reinold

mansbedrijf: in de hal in Duiven staan twee Na-

Tomberg )

kamura-Tome draaifreescentra van het type Super NTJ. Volgens Nakamura-Tome gaat het hier om een machinetype met een ‘Productivity

brengt. “Maar voor alle duidelijkheid, het zijn

volledig geautomatiseerd bewerkt worden.

superior to that of a machining center’. Dit is

mijn machines en er is bijna een miljoen euro

Denk aan materialen als roestvast staal, titaan

precies de troef waarmee Beverwijk de bank

geïnvesteerd. Maar zonder hulp van de mensen

en hoogwaardige nikkellegeringen. Afnemers

overtuigd heeft. “Ik heb een eenmanszaak met

van Gibas die geloven in mijn visie, was het niet

hiervoor zijn onder andere te vinden in de me-

een fte-capaciteit van vijftien mensen en mijn

van de grond gekomen.”

dische hoek, de fijnhydrauliek, in de meet- en regeltechniek en optische industrie. Aerospace

twee machines hebben een output waar bij andere metaalbedrijven een stuk of zeven machi-

Zeven dagen

hoort uiteraard ook in dit rijtje thuis, maar als

nes voor nodig zijn. Bij het opstellen van zijn on-

De twee machines gaan zeven dagen in de

startend eenmansbedrijf is de kwaliteitsborging

dernemingsplan en het opstarten van Fimedu

week, dus ook zaterdag en zondag, twintig uur

een verhaal apart. Omdat er in het bedrijf geen

heeft Beverwijk veel steun gehad van ABN

per dag verspanen. Beverwijk richt zich daarbij

‘second opinion’ is, moet Beverwijk eerst zijn

Amro en van Gibas Numeriek uit Almere die de

op complex kleinseriewerk van hoogwaardige

meetproces ook vergaand automatiseren om

machines van Nakamura-Tome op de markt

materialen die met een hoge nauwkeurigheid

gecertificeerd te kunnen werken. Als nauwkeurigheid voor zijn werk noemt Beverwijk een

“Houding van ‘dat doen we toch altijd al zo’ loslaten”

waarde van 2 micrometer gemeten op de draaidiameter.

20

jaargang 49 | www.metaalmagazine.nl | 10-2011


20-21-Fimedu 05-12-11 09:37 Pagina 21

M E T A A L B E W E R K E N

Beverwijk: “Ik had het natuurlijk ook anders kunnen doen. Voor een paar duizend euro een machine of wat machines kopen uit een faillissement en dan zelf dag en nacht werken achter verouderde machines om een inkomen te verdienen. Maar, ik ben van mening dat het anders kan. Ik wil een onbemande fabriek waar complex werk in kleine series van pakweg 100 tot 2500 stuks volledig geautomatiseerd verspaand wordt. Ik heb in mijn vorige banen altijd geroepen dat we in Europa en Nederland heel goed rendabel kunnen metaalbewerken als we de houding van ‘dat doen we toch altijd al zo’ loslaten”. Voorheen werkte Beverwijk in loondienst onder andere voor een gereedschapfabrikant, een fijnmechanisch metaalbedrijf en voor een gereedschapleverancier.

Vier machines Voor Fimedu Parts Technology heeft Beverwijk duidelijk voor een geheel eigen richting gekozen. Zijn eerste idee om vier draaifreescentra in een vierkant in de hal in Duiven op te stellen,

De twee draaifreescentra van Fimedu zoals opgesteld in Duiven. De robot kan onder meer worden ingezet voor

bleek gelet op de benodigde investering net

het reinigen van werkstukken of voor het wisselen van gereedschappen en werkstukken

een stap te ver. Vandaar dat er nu ‘maar’ twee machines opgesteld staan. Hij benadrukt dat het bij zijn manier van werken niet gaat om de

hoe beter is achterhaald.” Dat betekent dus zo-

ceerbaar zijn. Om onbemand te kunnen werken

hoogst mogelijke productiviteit, maar om de

danige verspaningsparameters dat de standtij-

is een hoge automatiseringsgraad nodig. Naast

beheersbaarheid van het proces. “Hoe sneller,

den altijd 100 procent voorspelbaar reprodu-

de machine komt een robot voor de uitname van het product en om het product te reinigen. Ook kan deze robot ingezet worden voor het geautomatiseerd gereedschapwisselen. Een an-

Zwenkende revolver met aangedreven gereedschappen

dere taak kan zijn het geautomatiseerd wisselen

De twee draaifreescentra van het type Nakamura-Tome Super NTJ waar Fimedu mee werkt,

van de opspanmiddelen. Elk draaiwerkstuk

kenmerken zich door een bovenrevolver die CNC-gestuurd over een B-as over 182º kan zwen-

wordt dan met een eigen opspanning vanuit

ken. De machine kan dus boren en frezen onder elke hoek. De machines hebben naast de

een magazijn van en naar de hoofdspil ge-

zwenkbare bovenrevolver ook een onderrevolver en een hoofd- en tegenspil. Door Gibas Nu-

bracht. Op de machine moet niet alleen geme-

meriek is de afgelopen jaren in ons land intussen een aantal van deze machines verkocht. Beide

ten worden, maar er is ook een camerasysteem

revolvers kunnen uiteraard voorzien worden van aangedreven gereedschappen. Op deze

nodig voor de aanwezigheid van gereedschap-

manier kan de bovenrevolver functioneren als een ‘freesspil’. In vergelijking met een draai-

pen en om te controleren of de gereedschap-

freescentrum met een freesspil kan een zwenkende bovenrevolver natuurlijk veel sneller

pen vervuild zijn.

een gewenste positie bereiken.

Op dit moment programmeert Beverwijk de

Ook omdat het niet nodig is om

Fanuc besturing van de beide machines vaak

een freeshouder uit een gereed-

nog op de werkvloer. Ook dit wil hij volledig

schappositie te halen. De machines

geautomatiseerd op afstand kunnen uitvoeren.

van Fimedu hebben een doorlaat

Dus programmeren en simuleren met behulp

van 65 mm. Enkele andere techni-

van een CAD/CAM-systeem om vervolgens via

sche gegevens zijn: maximale draai-

een internetverbinding de programma’s te

diameter is 190 mm, maximale

laden in de machine. Het ‘probleem’ is echter

draailengte is 970 mm, de machine

nog dat hij nog geen CAD/CAM-systeem heeft

heeft een Y-slag van 90 mm, de

kunnen vinden dat sneller kan programmeren

hoofdspil kan een maximaal toe-

dan dat hij zelf aan de machine kan op grond

rental bereiken van 5.000 min-1 en

van zijn jarenlange ervaring. Dus nu heeft hij

de aangedreven gereedschappen

Een kijkje in een geopende Nakamura-Tome Super NTJ. Een

‘gewoon’ de software van Fanuc op zijn compu-

kunnen een toerental halen van

machine voor compleetbewerken met twee revolvers en

ter geïnstalleerd en na het handmatige pro-

6.000 min-1.

twee spillen

grammeren plugt hij zelf de programma’s in de machine.

jaargang 49 | www.metaalmagazine.nl | 10-2011

<<<

21


22-23-24-27__Verspanen 05-12-11 09:39 Pagina 22

DOOR: PAUL QUAEDVLIEG

Speerpunten aerospace:

Licht, sterk en snel

Bij het voorfrezen van aluminiumspanten wordt 90 procent van het materiaal omgezet in spanen (foto’s: Paul Quaedvlieg)

Toeleveranciers binnen de luchtvaartindustrie worden telkens opnieuw uitgedaagd

De bewerking van componenten voor de luchten ruimtevaartindustrie is veeleisend. De ge-

om complexe nieuwe producten te maken uit sterk en licht materiaal. Of het nu om

bruikte materialen behoren tot de taaiste soorten zoals bijvoorbeeld titaan- en nikkellegerin-

titaan of om composietmateriaal gaat, de uitdaging blijft om het juiste

gen, maar ook hoogvaste roestvast staalsoorten. Daarnaast wordt er steeds vaker gebruikge-

gereedschap te kiezen in combinatie met de juiste machine, koeling en

maakt

van

koolstofvezelversterkte

en

composietmaterialen, soms weer in combinatie

verspaningsparameters. De tendens is ook nog eens naar kortere levertijden,

met bijvoorbeeld aluminium. Tevens moet de productiviteit van deze bewerkingen omhoog,

waardoor compleetbewerking en vijfassige machines sterk in opmars zijn.

want nieuwe, lichtere en dus zuinigere vliegtuigen zijn niet aan te slepen. Volgens Bruno Gardes, Aerospace Manager

“Veel vraag naar op maat gemaakte gereedschappen”

voor de regio Europa bij Sandvik Coromant, wordt een goede bewerking verkregen door

22

jaargang 49 | www.metaalmagazine.nl | 10-2011


22-23-24-27__Verspanen 05-12-11 09:39 Pagina 23

M E T A A L B E W E R K E N

een combinatie van factoren. “Het is essentieel dat de bewerkingsvolgorde, de koelmiddeldruk

Nederlanders in de vliegtuigbouw

en -hoeveelheid en de dynamica van het ge-

Nederland heeft op het gebied van vliegtuigbouw de nodige ervaring. Er zijn dan ook diverse metaalbedrijven

reedschap allemaal optimaal zijn. De nieuwste

gespecialiseerd in en gecertificeerd voor het maken van vliegtuigcomponenten. Een van die bedrijven is Landes

CNC-machines bieden veel mogelijkheden wat

uit Emmen. Het bedrijf profileert zich als high-end verspaningsspecialist. Landes maakt onder meer speciale

betreft vermogen, draaimoment, spilsnelheden

brackets voor de straalmotoren en scharnierdelen voor vliegtuigdeuren. Metaal Magazine sprak met Sander

en versnelling/vertraging. Maar het is aan de ge-

van der Laan, Operations Manager bij Landes, over het verspanen van titaan. “Een van de belangrijkste zaken

reedschapsfabrikanten om te blijven werken

bij het verspanen van titaan, is een uitstekend spanenmanagement. Het gereedschap moet de spanen goed

aan de ontwikkeling van gereedschappen met

kwijt kunnen en er moet goed gekoeld worden.” Landes werkt met koeling onder druk van 80 bar, afhankelijk

een juiste balans van benaderingshoek, aantal

van de machine. Ook wordt per product en machine bekeken of er door het gereedschap heen gekoeld moet

tanden en een optimaal verspaningsvolume. De

worden of dat er wordt gekoeld van buitenaf. Van der Laan: “Voor de gereedschapsopname bij de verspaning

grootste uitdagingen hierbij zijn wel de veilig-

van titaan gebruiken wij SK-50 en HSK-100. Veel standaard hardmetalen gereedschappen voldoen voor ons,

heid en een voorspelbare levensduur.”

maar we zijn wel continu bezig met het testen van verbeterde gereed-

Het materiaal heeft een enorme invloed op het

schappen. Daarnaast blijft Landes testen met nieuwe strategieën. Het

ontwikkelingsprogramma

gaat ons daarbij vooral om nog sneller te kunnen verspanen.”

voor

snijgereed-

schappen. Composieten hebben bijvoorbeeld

Landes zet in op compleetbewerking en beschikt daartoe over een aan-

een uiterst schurende werking en vragen om

tal vijfassige DMG en Hermle machines. “We hebben ook wel een aan-

harde gereedschapsmaterialen en -coatings, ter-

tal drie- en vierassige machines staan, maar we investeren nu vooral in

wijl hittebestendige superlegeringen (HRSA’s)

vijfassige machines. Daarop kunnen we met speciale freesbanen de pro-

op het snijpunt fel opwarmen, zodat er een coa-

ducten optimaal bewerken. Daarnaast kijken we altijd wat de ontwik-

ting met een goede thermische barrière nood-

kelingen in de markt zijn. Alleen zo kun je innovatief in de vliegtuig-

zakelijk is. Bij het bewerken van titaan doet zich

branche blijven verspanen.”

het probleem van kraterslijtage voor, wat om een innovatieve geometrie en uiterst scherpe

Titaan vereist speciale verspaningstechnieken en gereedschap

snijkanten vraagt.

(foto: Landes)

Koeling Een van de aspecten om de productiviteit en dus

spaan te richten, breekt de spaan vlak na het

ook standtijd en de verspaningssnelheid te ver-

snijden in kleine stukjes. Gardes: “Tegenwoor-

hogen is een juiste koeling van het gereedschap

dig zijn veel CNC-machines standaard voorzien

tijdens het verspanen. Daar zijn meerdere moge-

van een koelmiddeltoevoer met een druk van

lijkheden voor zoals het koelmiddel toevoeren

70 bar tot 100 bar, wat voldoende is om koel-

onder hoge druk (HPC = High Pressure Cooling),

middel onder hoge druk (HPC) te gebruiken.

maar ook het koelen met vloeibare stikstof.

Door het gereedschapsontwerp te optimalise-

De in de vliegtuigbouw gebruikte metaalsoor-

ren, kunnen alle mogelijkheden van HPC tijdens

ten hebben bij verspaning last van lange spa-

het bewerken worden benut. Zo bereikt men

nen. Het breken van de spaan gebeurt nage-

volledige spaancontrole en een langere stand-

noeg niet. Door met een hoge druk het koel-

tijd. Door op het gebied tussen wisselplaat en

middel op het snijvlak tussen wisselplaat en

spaan een straal koelmiddel onder hoge druk te richten, worden wisselplaat en werkstuk sneller gekoeld, waardoor het gereedschap minder

Kenmerken verspanen vliegtuigbouw

slijt, dunne spanen in de gewenste richting wor-

Bruno Gardes, Sandvik: “Volledige spaancontrole en

den geleid en zelfs de spaanlengte kan worden

een langere standtijd zijn belangrijk binnen de

- Titaanaandeel groeit.

bepaald. Dit leidt tot een snellere spaanafvoer

vliegtuigindustrie” (foto: Sandvik Coromant)

- Aandeel composietmateriaal groeit.

vanaf de snijkant en een regelmatiger bewer-

- Speciale materialen eisen speciale be-

kingsproces met minder kans op onderbrekingen. Systemen als deze bieden een optimale

baar wordt binnen de metaalindustrie is het cry-

spaanafvoer en een betrouwbaarheid die bij

ogeen koelen. MAG toonde dit principe met

onbemande productie noodzakelijk is.”

vloeibare stikstof als noviteit op een aantal ma-

Een tweede voordeel van HPC is dat de snijsnel-

chines op de EMO 2011 in Hannover. Maar ook

heid omhoog kan. In sommige gevallen kunnen

het Werkzeugmaschinenlabor WZL van de

- Speciale koeling bij harde materialen.

bewerkingsparameters wel met een factor drie

RWTH in Aken heeft al diverse proeven uitge-

- Meerassige machines voor compleetbe-

omhoog. Er zijn overigens al machines leverbaar

voerd met deze manier van koelen. Bij cryogeen

met een tweede koelcircuit waarbij de druk

koelen worden normaalgesproken vloeibare

wordt opgevoerd naar 300 bar. De spanen wor-

stikstof (-196°C) of koolzuursneeuw (-79°C) ge-

den hierbij nog kleiner.

bruikt. Volgens het WZL zijn er twee duidelijke

werkingen. - Veel gebruik van hardmetalen gereedschappen. - Aandeel op maat gemaakte gereedschappen groeit.

werking. - Hoogdynamische machines bij verspaning aluminium.

voordelen: minder slijtage aan het gereedschap

- Stabiele zware machines bij verspaning titaan.

Vloeibare stikstof

en hogere snijparameters. Er werden proeven

Een andere vorm van koeling die meer zicht-

gedaan met stikstofkoeling (LN2) bij het frezen

jaargang 49 | www.metaalmagazine.nl | 10-2011

23

>>>


22-23-24-27__Verspanen 05-12-11 09:39 Pagina 24

Kostbare spanen Het aandeel titaan in bepaalde vliegtuigen wordt steeds groter. Bij de nieuwe Airbus A350 bestaat straks 14 procent van de totale massa uit titaan. Bij Premium Aerotec zagen we op het buitenterrein een gesmeed halffabrikaat liggen. “Daar ligt voor 50.000 euro aan materiaal”, legt Matthias Lange uit. “Na het vlakken blijft een product over met een massa van 500 kg. Daarna wordt het product in 80 uur bewerkt tot er een spant overblijft met een massa van 25 kg. De rest van het materiaal verdwijnt als kostbare spanen.”

Matthias Lange, Premium Aerotec: “Gereedschap is één van onze kerncompetenties”

van de titaanlegering TiAl6V4. Na 16 minuten bewerken en conventioneel koelen met koelvloeistof (niet onder hoge druk) was er aan het vrijloopvlak van de snijkant al slijtage te zien. Bij

“Titaan tot drie keer zo snel frezen als voorheen”

het gereedschap dat gekoeld werd met vloeibaar stikstof was amper slijtage zichtbaar. Een bijkomend voordeel volgens het WZL is dat het vloeibare stikstof volledig oplost, waardoor

tekeningnummers gemaakt. Er wordt zo’n

staan ongeveer dertig vijfassige bewerkingscen-

zowel het werkstuk, de spanen als de bewer-

14.000 ton aan aluminium verbruikt met een

tra voor kleinere onderdelen en vijftien nege-

kingsruimte van de machine droog en schoon

gemiddeld verspaningspercentage van 50 pro-

nassige draaibanken voor gedraaide onderde-

blijven.

cent en bij grote onderdelen zelfs van 97 pro-

len. Er staan meerdere bewerkingsstraten die

cent. Dit soort getallen duidt op een grote flexi-

bestaan uit diverse aan elkaar gekoppelde Ma-

Compleetbewerking

biliteit in de productie.

kino’s L66 5XD. Op het gebied van draaibanken

Om het verspanen van vliegtuigcomponenten

Om deze kleine series met een grote flexibiliteit

zien we onder andere twee grote WFL machines

in de praktijk te kunnen zien bezocht Metaal

op een economische manier te kunnen bewer-

staan.

Magazine onlangs het Duitse bedrijf Premium

ken, zet Premium Aerotec vol in op compleet-

Aerotec in Varel (D). Hier worden diverse com-

bewerking. “Om nauwkeurig de diverse titaan-

Parallelkinematische spil

plexe onderdelen gemaakt uit aluminium, staal

onderdelen volautomatisch en onbemand te

Grote onderdelen die aan twee kanten bewerkt

en titaan voor alle typen Airbus-vliegtuigen,

kunnen bewerken in één opspanning, moet je

worden zoals bijvoorbeeld spanten, worden wel

maar ook voor het militaire transportvliegtuig

vertrouwen op stabiele en zware machines in

twee keer opgespannen. Voor deze grote on-

A400M en de straaljager van het type Euro-

combinatie met het juiste gereedschap”, legt

derdelen beschikt Premium Aerotec over zeven-

fighter. In Varel worden ongeveer 1,7 miljoen

Matthias Lange, manager technologie en ge-

tien grote bewerkingscentra met een totaal van

componenten per jaar met 23.000 verschillende

reedschappen bij Premium Aerotec uit. In Varel

44 spindels. Daarbij bevinden zich machines van Dörries Scharmann Technologie (DST) met een parallelkinematische spil. Deze kunnen met een hoge dynamiek simultaan vijfassig frezen. Er worden aanzetsnelheden gebruikt van 20 m/min tot 25 m/min. “Met de parallelkinematische spillen kunnen moeilijk bereikbare hoeken van de spanten bereikt worden”, legt Lange uit. “Bij het voorfrezen van de aluminium spanten wordt 90 procent van het materiaal omgezet in spanen. Een aantal van deze DST-machines heeft een spilvermogen van 75 kW en draaien tot 24.000 min-1. De frezen, vaak met drie snijkanten, maken zo’n duizend spanen per seconde, wat neerkomt op zo’n vijf liter aan spanen per minuut.”

500 per dag De standtijd van het gereedschap bij het verspaVeel speciale gereedschappen nodig voor vliegtuigcomponenten

24

jaargang 49 | www.metaalmagazine.nl | 10-2011

nen van aluminium is rond de tien uur. “We ver- >>>


‘’En bijzonder

productief. Het is een echte Trumpf‘’

‘’Deze kantpers is ongekend

nauwkeurig’’

Of u grote of kleine, complexe of eenvoudige delen produceert: onze gepatenteerde techniek zorgt ervoor dat de buighoeken vanaf het eerste product kloppen. U kunt de machine samenstellen die exact voldoet aan uw wensen. Het resultaat: gebruiksvriendelijke productieve technologie met een optimale nauwkeurigheid en korte omsteltijden. De TruBend van Trumpf: daarvoor gaat iedereen aan de kant.

TruBend

T R U M P F N e d e r l a n d B . V. P o s t b u s 8 3 7 7 5 5 0 AV H e n g e l o Te l : 0 7 4 - 2 4 9 8 4 9 8 F a x : 0 7 4 - 2 4 3 2 0 0 6 e - m a i l : i n f o @ n l . t r u m p f . c o m w w w. n l . t r u m p f . c o m

Draai- en freestechnologie voor iedere toepassing

multi-turret draaien

multi-axis draaeni/frezen

horizontaal frezen

5-assig frezen

verticaal frezen

Bezoek het open huis in ons vernieuwde democentrum op 25+26 nov. en ontdek wat wij met ons programma draai- en freessystemen voor u kunnen betekenen!

0229 54 24 85 - info@dormac.nl - www.dormac.nl

Altijd een passende oplossing voor uw verspanende productie


TERUG IN PRINT! Products4Engineers is terug in print! Actie is reactie. Dit najaar verschijnt de eerste editie van de vernieuwde printuitgave van Products4Engineers, de vertrouwde bron voor productnieuws. Technische specialisten en vakmensen die voor de uitvoering van hun dagelijkse werk regelmatig op zoek zijn naar nieuwe componenten, producten en machines vinden met Products4Engineers snel en gemakkelijk de juiste leveranciers voor hun product. Scan de code voor een Products4Engineers

biedt

aanbod

componenten,

technische

het

GRATIS

grootste

abonnement

pro-

ducten en machines in Nederland. Products4Engineers

brengt

engineers

(die

producten zoeken) met leveranciers van producten

(de

aanbieders)

in

contact.

Naast de website en nieuwsbrief nu ook weer via print! Products4Engineers kent twee doelgroepen. De belangrijkste doelgroep bestaat uit technische specialisten en vakmensen die voor de uitvoering van hun dagelijkse werkzaamheden regelmatig op zoek zijn naar nieuwe componenten, producten en machines. Dit zijn onder andere engineers, constructeurs, tekenaars, werktuigbouwkundigen, elektrotechnici, R&D medewerkers, werkvoorbereiders, productiemanagers, medewerkers van onderhoudsdiensten en technisch inkopers.Leveranciers vormen de tweede doelgroep.

Meer informatie of gratis ontvangen? Ga snel naar http://www.products4engineers.nl/vakblad.php


22-23-24-27__Verspanen 05-12-11 09:40 Pagina 27

M E T A A L B E W E R K E N

Kennis delen Just-in-timepartner

Om kennis en ervaring op te doen en dit te

Naast de fabriekshallen van Premium Aerotec in Varel (D) bevindt zich een gloednieuwe hal

delen met klanten heeft Sandvik een aantal

van ThyssenKrupp. Deze speciale Aerospace divisie van het bekende staalconcern heeft zich

Competence Centers voor composieten opge-

de afgelopen jaren geprofileerd als een supply-chain leverancier voor de luchtvaartindustrie.

zet. Deze zijn te vinden in Noord-Amerika, het

Ze doen dat zo’n beetje overal ter wereld waar een fabriek staat die luchtvaartcomponenten

Verenigd Koninkrijk, Japan, China, Frankrijk en

maakt of waar complete vliegtuigen worden geassembleerd. Het bedrijf in Varel is daar niet

Duitsland en allemaal bevinden ze zich in de

alleen een toeleverancier van materiaal, maar is compleet verbonden met Premium Aerotec

buurt van fabrieken waar vliegtuigcomponen-

door een deel van de voorbewerking, nabe-

ten worden gemaakt.

werking en logistiek rondom de componen-

“Een aantal van deze composietonderdelen is

ten op zich te nemen. Het is dan ook een

volumineus, wat betekent dat bewerkingen ter

komen en gaan van heftrucks met pallets

plaatse op speciaal ontwikkelde verplaatsbare

die de straat over steken tussen Thyssen-

machines moeten worden uitgevoerd en niet

Krupp en Premium Aerotec. ThyssenKrupp

op de conventionele CNC-machines met vast

keurt alle ingekomen materiaal, bewerkt dit

bed. Dit is een belangrijke factor binnen onze

voor waar nodig (zagen, vlakken, gaten

ontwikkelingsprogramma’s voor composietge-

boren) en werkt alle gerede producten die

reedschappen.” Sandvik levert inmiddels een

door Premium Aerotec zijn bewerkt af door

aantal gereedschappen voor composietbewer-

deze te ontbramen, te verpakken en te ver-

king; voor zowel handboorbewerkingen als

ThyssenKrupp neemt voor Premium Aerotec de

zenden. Premium Aerotec kan zich dus vol-

CNC-machines. “Maar we zijn ons ervan bewust

logistiek rondom de productie over, maar ook voor-

ledig richten op het verspanen van de com-

dat er ook veel vraag is naar op maat gemaakte

en nabewerking van de producten

ponenten.

gereedschappen voor specifieke klantmachines, die vaak zeer specialistisch zijn”, verduidelijkt Gardes zijn verhaal. “We zien deze trend ook bij

bruiken per dag rond de vijfhonderd gereed-

nen we tot drie keer zo snel titaan frezen dan

schappen”, legt Lange uit. “Dat is het totaal

voorheen.”

het frezen van composieten.”

Toekomst

aantal gereedschappen voor de verspaning van zowel aluminium, staal als titaan. Gereedschap

Composietmateriaal

Het is duidelijk dat de vliegtuigindustrie meer

is bij Premium Aerotec één van de kerncompe-

Bij de productie van vliegtuigenconstructies

en meer om sterke en lichte materialen vraagt.

tenties. Daarom ontwikkelen wij voor een deel

worden steeds vaker composietmaterialen of

Daarom is het verspanen van titaan en compo-

onze belangrijkste gereedschappen zelf, maar

koolstofvezelversterkt materiaal gebruikt. “Er

sietmateriaal sterk in opkomst. Daarnaast blijft

laten het door speciale gereedschapsfabrikan-

bestaat weinig twijfel over dat het bewerken

aluminium nog steeds een veel gebruikt mate-

ten op maat maken. Het ontwikkelen van eigen

van composieten al een belangrijk technolo-

riaal, maar het aandeel hiervan zal de komende

gereedschappen is gecompliceerd. We moeten

gisch gebied is”, legt Bruno Gardes uit. “Het ge-

jaren wel iets afnemen. Om titaan goed te kun-

immers soms tot dertig snijkarakteristieken ver-

bruik van composieten zal de komende jaren al-

nen verspanen moet er gekeken worden naar

anderen en optimaliseren.”

leen maar meer worden. Het gaat hierbij vooral

een zware stabiele machine voor compleetbe-

De afdeling gereedschappen bezit een groot

om constructiedelen van vliegtuigen, zoals wing

werking in combinatie met het juiste gereed-

magazijn met achtduizend verschillende ge-

boxes, liggers, constructiedelen voor verstevi-

schap, eventueel op maat gemaakt. Ook het be-

reedschapselementen, waaruit in totaal zo’n

ging en vliegtuigbeplating. Zo'n 70 tot 75 pro-

werken van composietmateriaal vergt een heel

twaalfduizend complete gereedschappen ge-

cent van de bewerkingen in composiet betreft

andere insteek dan bijvoorbeeld aluminium.

maakt kunnen worden. Tijdens de rondleiding

het maken van gaten. Het resterende percen-

Zaken als delamineren, rafelen en splinteren ge-

toont Lange een speciaal hardmetalen gereed-

tage betreft grotendeels het frezen, hoewel dit

beuren immers niet bij metalen. Een goed over-

schap dat gebruikt wordt bij het verspanen van

deel de komende jaren naar verwachting zal

leg met machine- en gereedschapsspecialisten is

het titaan deurframe van de nieuwe Airbus

groeien.”

dus een must bij het bewerken van dit soort ma-

A350. “Bij de Airbus A330 wordt 5 procent van

Voor composieten bijvoorbeeld, zoals met kool-

terialen.

het gewicht bepaald door titaanonderdelen, bij

stofvezel versterkte kunststoffen (CFRP) en ge-

de Airbus A350 wordt dat 14 procent. De deur-

laagde materialen met metaallegeringen, heeft

frames van titaan maken wij uit gesmede half-

Sandvik in de vorm van speciale hardmetalen

fabrikaten. Met het nieuwe gereedschap kun-

boren met diamantcoating een nieuwe oplos-

<<<

sing ontwikkeld voor het betrouwbaar en efficiënt produceren van kwaliteitsvolle gaten. Gar-

Bronnen

des: “Het hangt wel af van de materiaaleigen-

- Landes, Emmen

schappen, welk gereedschap te gebruiken is. Zo

- Machining Innovations Network, Varel (D)

kan composietmateriaal snel splinteren en rafe-

- Premium Aerotec, Varel (D)

len, terwijl er ook materiaal is dat door een

- Sandvik Coromant, Sandviken (S)

hoog harsgehalte gaat delamineren. Onze ge-

- ThyssenKrupp, Varel (D)

reedschappen zijn daar speciaal op afgestemd

Bij het verspanen van titaan is koeling heel

- Werkzeugmaschinenlabor WZL, Aken (D)

qua geometrie.”

belangrijk. Nieuw is het zogenaamde cryogeen koelen (foto: Reinold Tomberg)

jaargang 49 | www.metaalmagazine.nl | 10-2011

27


28-29_Trumpfh 05-12-11 09:41 Pagina 28

DOOR: REINOLD TOMBERG

Schijflaser rukt op bij plaatbewerking mm x 600 mm. De maximale positioneersnelheid in cel bedraagt 173 m/min. Gedurende het positioneren kan er versneld worden met 1,6 g en het positioneren lukt binnen een bandbreedte van 0,03 mm. De cel is voorzien van een rotatiewisselaar voor de werkstukken. De laserbron van deze snijcel is een Trudisk 5001 schijflaser. Dit is een vastestoflaser. Een schijflaser, ook wel disklaser genoemd, is een laserbron waar het lasermedium bestaat uit een dun, goed gekoeld kristalplaatje. Deze vastestoflaser is een diodegepompte laser. De laserbundel wordt via een fiber (vezel) naar de bewerkingsplek geleid. Op dit moment zijn er schijflasers met meerdere caviteiten (resonatoren met elk een kristalplaatje) beschikbaar tot 16 kW. De 16 kW disklaser heeft vier caviteiten. De waarde van 16 kW geldt voor lassen; voor snijden zagen we eind vorig jaar tijdens de EuroBlech 2010 een maximale waarde van 3 kW voor de schijflaser. Intussen biedt Trumpf nu vlakbedsnijlasers aan met een schijvenlaser met een vermogen De Trulaser Cell 8030 die Trumpf aan VW gaat leveren. Op de voorgrond carrosseriedelen die met deze lasercel

van 5 kW (hierop komen we verderop terug in

nabewerkt worden (foto’s: Reinold Tomberg)

dit artikel). Het hart van de schijflaser van Trumpf is een YB:YAG kristalplaatje. In de yttrium-aluminium-granaatstructuur zijn ybe-

Voor vlakbedsnijlasers biedt Trumpf nu ook een 5 kW schijflaser aan. Dezelfde

rium-ionen ingebed. Kenmerkend is de golflengte 1,03 micrometer (1030 nm, 1 nm is

laserbron zien we ook terug in een lascel waarvan VW er tientallen bij Trumpf

10-9 m), ongeveer een factor tien lager in vergelijking met een CO2-laser. Het kristal van een dis-

besteld heeft. De bekende 3 kW schijflaser wordt nu ook, via een lasernetwerk,

klaser is een plaatje van pakweg 15 mm en een dikte van 200 micrometer. De 5 kW schijflaser

ingezet op een ponslasercombi. Kortom: de vastestoflaser verovert terrein.

werkt met twee resonatoren met elk een dergelijk schijfje. De 5 kW van deze laser wordt ingekoppeld in een flexibele glasvezel met minimaal een diameter van 100 micrometer. De mogelijk-

Tijdens de Intech 2011 bij Trumpf in Ditzingen

wagen AG een ‘Grossauftrag’ gekregen heeft

heid om in te koppelen in een flexibele lichtge-

(D) werd onder andere de Trulaser Cell 8030 ge-

voor meer dan vijftig stuks die voor 2015 aan

leider maakt de vastestoflasers erg gebruikers-

toond. Dit is een 3D-cel voor lasersnijden van

VW geleverd gaan worden. Het is een cel met

vriendelijk.

plaatwerkstukken waarvoor Trumpf van Volks-

een maximaal werkbereik van 3.000 mm x 1.300

VW zet de snijcel van Trumpf in voor ondermeer snijden van zogeheten ‘pressgehärteter’ carros-

5 kW in een fiber van 100 micrometer

seriedelen. Het bijzondere van het staal van deze plaatwerkstukken is dat het plaatstaal in

28

jaargang 49 | www.metaalmagazine.nl | 10-2011


28-29_Trumpfh 05-12-11 09:41 Pagina 29

M E T A A L B E W E R K E N

Fotoreportage Op onze site metaalmagazine.nl hebben we een fotoreportage opgenomen van ons bezoek aan de Intech 2011 van Trumpf in Ditzingen (D).

De vastestoflasers rukken momenteel op bij het smeltsnijden van dunne plaat. Als grens wordt momenteel het diktebereik van 4 mm tot 6 mm aangegeven. Dit komt omdat bij het smeltsnijden in dunne plaat het licht van een vastestoflaser beter geabsorbeerd wordt dan het licht van een CO2-laser. Dit maakt de vastestoflaser behoorlijk snel. Nog een voordeel van een vastestoflaser: absorptie van het laserlicht in materialen als koper en messing lukt als gevolg van de kortere golflengte veel beter. Dit zijn echt troeven voor de vastestoflasers. Bij brandsnijden zie je eigenlijk geen verschil tussen CO2-lasers of De Trudisk 5001 schijvenlaser van Trumpf. Deze 5 kW laserbron in nu leverbaar voor vlakbedsnijlasers

vastestoflasers. Smeltsnijden wordt ingezet voor materialen als roestvast staal en aluminium.

de levertoestand een treksterkte heeft van 500

de 5 kW machine beproefd voor het snijden van

Brandsnijden voor staal. Het hogere vermogen

Mpa tot 700 MPa die bij het opwarmen tot de

1 mm roestvast staal. Dit lukt nu met een snij-

van de 5 kW schijvenlasers resulteert bij het

o

o

verwerkingstemperatuur van 880 C tot 950 C

snelheid van 52 m/min. Voor een 3 kW schijf-

lasersnijden van 6 mm staal bijvoorbeeld in een

daalt van 200 Mpa tot 300 Mpa. Een snelle af-

laser bedraagt deze waarde 34 m/min. Een dui-

snelheidsverhoging van 1,7 m/min naar 3,4

koeling, circa 30oC/s, zorgt na het omvormen er-

delijke verhoging dus van de snijsnelheid.

m/min.

<<<

voor dat de hoge treksterkte met een hoge breukrek ontstaat. Denk aan een rekgrens boven de 1.000 Mpa en een treksterkte boven

Lasercombi fiber

de 1.500 MPa met een breukrek van pakweg 6

In Ditzingen demonstreerde Trumpf ook de lasercombi Trumatic 3000 fiber. Dit is een plaatbe-

procent. Andere voordelen van het omvormen

werkingsmachine opgenomen in een lasernetwerk met een Trudisk 3001 schijflaser als laser-

op hoge temperatuur zijn dat complex om-

lichtgenerator. Een plaatbewerker kan met deze machine vanzelfsprekend ponsen en laser-

vormwerk mogelijk is en dat er bovendien geen

snijden. Tijdens de ponswerkzaamheden kan het laserlicht van de schijflaser echter ook elders,

terugveerverschijnselen optreden. Een ideaal

via het lasernetwerk met flexibele lichtgeleiders, gebruikt worden voor bijvoorbeeld laswerk-

materiaal dus voor autobouwers dat op grote

zaamheden. Tijdens de Intech was daartoe de robotlascel Trulaser Robot 5020 opgenomen in

schaal ingezet gaat worden. Vandaar de grote

het netwerk. De basisgedachte achter deze combinatie is dat bij een ponslasercombinatie de

order van VW voor Trumpf voor het nabewer-

laserbron gemiddeld 20 procent van de bewer-

ken van warm-omgevormde plaatdelen.

kingstijd bezig is. De resterende 80 procent is de machine aan het ponsen. Vandaar de kop-

Vlakbedsnijlaser

peling van de laserbron via een lasernetwerk

De Trudisk 5001 laserbron zagen we tijdens de

aan een tweede machine. Terwijl de ponslaser-

Intech 2011 ook terug als laserbron voor de

machine met een ponsbewerking bezig is, kan

vlakbedsnijlaser Trulaser 5030 (plaatafmeting 3

de laserbron geschakeld worden naar de laser-

m x 1,5 m) of de grotere Trulaser 5040 (4 m bij 2

lasmachine. Zo wordt de laserbron veel effi-

m plaatafmeting). Dit machineconcept voor 2D

ciënter gebruikt en hoeft een plaatbewerker

lasersnijden is vorig jaar geïntroduceerd met

maar één laserbron aan te schaffen voor twee

een 3 kW schijflaser. Nu dus ook leverbaar met

machines. Consequentie is uiteraard wél dat

Rechts de ponslasercombi, in het midden de 3 kW

een 5 kW schijvenlaser. Het hogere laservermo-

voor de laserbewerkingen de beide machines

laserbron (schijflaser) en links de lasrobot. Via

gen is in eerste instantie vooral interessant voor

op elkaar moeten wachten. In Nederland heeft

flexibele lichtgeleiders gaat het laserlicht van de

het lasersnijden van dun plaatmateriaal met een

Trumpf een vestiging in Hengelo (O).

-bron naar de ponslasermachine en de lasrobot

hogere snijsnelheid. Trumpf heeft bijvoorbeeld

jaargang 49 | www.metaalmagazine.nl | 10-2011

29


30-31-32-Nano 05-12-11 09:41 Pagina 30

DOOR: JOOST VAN KASTEREN

Nanotechnologie maakt kleine stapjes Al een jaar of tien roept de term nanotechnologie weidse vergezichten op van zelfreinigende auto’s tot laboratoria op pinpas formaat. De realiteit is – als zo vaak – dat de grote beloften van nanotechnologie stapje voor stapje worden ingelost. Maar daarmee wordt de technologie wel steeds relevanter voor de metaalbewerking.

Nanotechnologie is een verzamelnaam voor het onderzoek naar constructies op nanoschaal. Dat wil zeggen objecten of delen met een afmeting tussen de een en honderd nanometer. Een na-

Grafeen is niet alleen glibberig, maar heeft nog tal van andere bijzondere eigenschappen. Zo is het sterker dan

nometer is een miljardste van een meter; een

staal en geleidt het elektriciteit evengoed als koper. Door een iets andere configuratie kun je er ook een

haar is ongeveer 70.000 nanometer dik.

halfgeleider van maken. Daar zijn deze onderzoekers mee bezig (foto: Georgia Tech Research News)

Nanotechnologie kun je zien als het eindpunt van een technologische ontwikkeling waarbij we met steeds grotere precisie steeds kleinere

Hakken

boratoriumtafel nog niet ontgroeid. Wat en-

dingen kunnen maken. Het begon ooit – vijfdui-

Onze voorouders gebruikten die stenen niet al-

thousiaste onderzoekers en durfkapitalisten

zend jaar geleden – met stenen van een kubieke

leen om hunebedden te stapelen, maar ook om

ook mogen beweren. De praktijk is weerbarstig:

meter of meer waarvan onze verre voorouders

er stukjes af te hakken die ze als pijlpunt kon-

ook de ontwikkeling van nanotechnologie gaat

hunebedden bouwden. Inmiddels zijn we als

den gebruiken. Analoog daaraan maken we te-

met kleine stapjes.

mensheid aangekomen op het punt waarbij we

genwoordig structuren op nanoschaal door

constructies maken uitgaande van de kleinste

overtollig materiaal weg te hakken. Niet met

Evolutie

bouwstenen van de materie: atomen en mole-

vuurstenen beitels, maar door te etsen met

Volgens Erwin Kessels lijkt het alsof sprake is van

culen. Een vorm van moleculair lego waarbij je

(laser-)licht en/of met chemicaliën.

een revolutie, omdat er bijna iedere week wel

laagjes van een of enkele atomen dik op een

Er worden verschillende varianten en combina-

een wetenschappelijke doorbraak wordt ge-

oppervlak brengt of buisjes van koolstofmole-

ties van stapelen en hakken op moleculaire

meld. Maar in de praktijk gaat het om een evo-

culen aaneenrijgt tot een supersterke vezel.

schaal ontwikkeld, maar de meesten zijn de la-

lutionair proces. Het vertalen van die wetenschappelijke doorbraken in toepassingen van na-

Moleculair lego

notechnologie die op industriële schaal gemaakt kunnen worden, is een zaak van lange adem.

30

jaargang 49 | www.metaalmagazine.nl | 10-2011


30-31-32-Nano 05-12-11 09:41 Pagina 31

M A T E R I A L E N

Kessels is hoogleraar Plasma & Materials Processing aan de TU in Eindhoven. Vorig jaar kreeg hij een Vici-subsidie van de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek om nanotechnologie productierijp te maken. Hij was ook een van de sprekers op de bijeenkomst die de Koninklijke Metaalunie samen met NanoHouse eind september organiseerde over de kansen van nanotechnologie voor het mkb. Een van de technieken waar Kessels onderzoek aan doet, is het aanbrengen van ultradunne lagen met behulp van ‘atomic layer deposition’ (ALD), het plaatsen van atomen op een oppervlak. In de eenvoudigste vorm wordt eerst stof A in de reactiekamer gebracht en opgedampt. De omstandigheden zijn zodanig dat het oppervlak verzadigd raakt met A. Vervolgens worden resten van stof A verwijderd en wordt stof B aan-

Het Lotuseffect wordt veroorzaakt door een dichte laag uitsteeksels van microformaat die ook weer

gevoerd, die met stof A reageert. Het voordeel

uitsteeksels bevatten van nanoformaat. Onderzoekers van het Georgia Institute of Technology onderzoeken dit

van de techniek is dat de groei van de laagjes

effect om biomedische implantaten waterafstotend te maken (foto: Georgia Tech Research News)

vanzelf stopt als het oppervlak is bedekt. Je kunt dus atoomlaag voor atoomlaag opdampen. Een bijkomend voordeel is dat het proces plaatsvindt bij relatief lage temperatuur en dat het is op te schalen naar industriële schaal. Een interessante toepassing van ALD is corrosiebescherming. Dat gebeurt door het aanbrengen van een ultradunne laag, die het oppervlak zodanig afsluit dat er geen uitwisseling van ionen kan plaatsvinden en dus ook geen corrosie. Om de laag aan te brengen wordt gebruikgemaakt van een plasma (Plasma ALD) van zuurstof, stikstof of waterstof als reactiestap. De groep van Kessels neemt deel aan een Europees onderzoeksproject (Corral), waarbij Plasma ALD wordt vergeleken met andere technieken om aluminium (Al2024), koolstofstaal (100Cr6) en roestvast staal (316L) effectief tegen corrosie te beschermen. Het project wordt in de loop van dit jaar afgerond, maar uit de resultaten tot nu toe blijkt dat Plasma ALD, met zuurstof als

Deeltjes, of in dit geval draadjes, op nanoformaat krijgen vaak ook andere fysische eigenschappen dan op

plasma, effectief bescherming biedt.

macroformaat. Bijgaande opname laat draadjes zien van zinkoxide met een doorsnede van enkele tientallen nanometers. Het zijn halfgeleiders geworden met piezo-elektrische eigenschappen, waarvan je bij wijze van

Lotus

spreken een ‘intelligent’ overhemd kunt maken zonder batterij (foto: Georgia Tech Research News)

Niet alleen op het vlak van corrosiebescherming vindt een stapsgewijze evolutie plaats onder in-

toch meestal in modderig water wordt geteeld.

meer aangeprezen als vuilafstotende coating

vloed van nanotechnologie. Steeds vaker wor-

In de jaren zeventig al is ontdekt dat dat te

voor metalen gevelelementen of andere con-

den verven en lakken voorzien van nanodeeltjes

maken heeft met de oppervlaktestructuur van

structies en als niet-giftige aangroeiwerende

die bescherming bieden tegen krassen. Zo ge-

het blad. Omdat het bedekt is met microsco-

verf voor schepen.

bruikt Mercedes sinds 2004 een krasvaste auto-

pisch kleine bobbeltjes heeft water nagenoeg

Een zelfs nog verbeterd Lotus-effect kan ook

lak waar keramiekdeeltjes aan zijn toegevoegd.

geen contact met het bladoppervlak en parelt

worden gecreëerd met behulp van laser en dan

Ook kan het effect van brandvertragende coat-

het er van af. Met het water wordt ook het vuil

vooral de ultrakorte laserpulsen. Daarmee kun

ings worden versterkt door toevoegen van na-

afgevoerd.

je, aldus Bert Huis in ’t Veld van het Laser Appli-

nodeeltjes.

Door nanodeeltjes toe te voegen aan coatings

catie Centrum in Twente, super-waterafsto-

Een bijzondere toepassing is geïnspireerd op de

kan het lotuseffect worden geïmiteerd. Derge-

tende oppervlakken maken. Metalen of andere

Lotusbloem. Het opmerkelijke van die bloem is

lijke coatings, waarvan de samenstelling zorg-

materialen worden daarbij bewerkt met de

dat de bladeren altijd schoon zijn, terwijl hij

vuldig geheim wordt gehouden, worden onder

femtoseconde-laser, zodat er niet alleen kleine

jaargang 49 | www.metaalmagazine.nl | 10-2011

31

>>>


30-31-32-Nano 05-12-11 09:42 Pagina 32

heen konden schuiven. Ze noemen het fenomeen ‘superlubricity’ (superglibberigheid) en zien toepassingen in het verschiet als coating voor kogellagers en machineonderdelen. Het kan volgens hen enorme besparingen opleveren aan energie- en onderhoudskosten. Probleem is alleen dat het nog niemand gelukt is om grafeen op industriële schaal te maken. Al met al blijkt nanotechnologie – net als elke nieuwe technologie trouwens – een terrein waarop hooggespannen verwachtingen regelTwee opnames van een super waterafstotend oppervlak gemaakt met een picoseconde laser met een

matig botsen met de harde realiteit. Wat in de

golflengte van 1.030 nm (bron: Daniel Arnaldo del Cerro, Toegepaste Lasertechnologie, Faculteit CTW,

media wordt geafficheerd als - weer - een revo-

Universiteit van Twente)

lutie blijkt in de industriële praktijk een zaak van lange adem en kleine stapjes. Veel kleine

bolletjes worden gemaakt, met een doorsnede

van laagjes koolstofatomen. In elk laagje zijn de

stapjes leiden echter ook tot grote veranderin-

van tien micrometer. Maar dat die bolletjes zelf

atomen gerangschikt als kippengaas. Met be-

gen. De kans is groot dat als we over twintig

ook nog eens een oppervlaktestructuur hebben.

hulp van plakband en wat potloodslijpsel kan

jaar terugkijken, de jaren ’10 het begin van een

Andere toepassingen van laserbewerking op

iedereen grafeen maken.

nieuw nanotijdperk hebben ingeluid. Zoals de

nanoschaal zijn onder meer het verminderen

Natuurkundigen in Leiden onder leiding van

jaren ’80 van de vorige eeuw het startpunt

van reflectie bij zonnecellen, zodat meer zon-

Joost Frenken, legden twee stukken grafeen

waren van het ICT-tijdperk. Alleen ziet dat na-

licht wordt omgezet in elektriciteit en het

met een bepaalde draaiingshoek op elkaar,

notijdperk er waarschijnlijk anders uit dan we

maken van nanostructuren voor de halfgelei-

waardoor ze vrijwel wrijvingsloos over elkaar

nu vermoeden.

<<<

derindustrie, bijvoorbeeld voor microscopisch kleine sensoren en actuatoren. Ook hiervoor geldt dat er nog hard gewerkt moet worden aan het praktijkrijp maken van de verschillende

Risico’s met nano

methoden.

Achteraf zal hij er wel spijt van hebben gehad, Eric Drexler, peetvader van de nanotechnologie. In de jaren negentig suggereerde hij dat zichzelf assemblerende nanorobotjes de aarde zou-

Glibberig

den bedekken met een alles verstikkende grijze smurrie, ‘grey goo’. Die suggestie werd en-

Datzelfde geldt in nog sterkere mate voor het

thousiast overgenomen door enkele milieugroepen en types als de Britse kroonprins Charles

gebruik van nanolaagjes om wrijving tegen te

om nanotechnologie in de ban te doen. De afgelopen tien jaar is er echter meer zicht gekomen

gaan. Vorig jaar ontving de van oorsprong Rus-

op de mogelijke gevaren die samenhangen met nanotechnologie. ‘Grey goo’, hoort daar niet

sische Nederlander Andre Geim de Nobelprijs

bij. Een mogelijk gevaar is wel dat nanodeeltjes effect kunnen hebben op de gezondheid van

voor natuurkunde voor de ontdekking van graf-

mens en milieu. Let wel: het gaat om deeltjes, niet om nanostructuren zoals waterafstotende

een, een atoomdun laagje grafiet. Grafiet – in

oppervlakken. In waterafstotende coatings bevinden zich weer wel nanodeeltjes. Uit onder-

potlood bijvoorbeeld – bestaat uit een stapeling

zoek van het Rijkinstituut voor Volksgezondheid en Milieuhygiëne (RIVM) blijkt dat er ruim 850 consumentenproducten op de markt zijn waarin nanodeeltjes kunnen zijn verwerkt. Dat varieert van zonnebrandcrèmes met nanodeeltjes titaan- en zinkoxide tot sokken met nanodeeltjes zilver tegen zweetlucht en aan sprays om je schoenen waterafstotend te maken. Ook poedervormige producten zoals koffiemelk en soep in pakjes blijken nanodeeltjes silica te bevatten als anti-klontermiddel. Zolang ze in een coating of spray zitten kunnen ze niet zoveel kwaad. Mogelijke gevaren schuilen vooral in losse nanodeeltjes. Die kunnen diep in de longen doordringen en – afhankelijk van hun vorm - leiden tot verminderde longfunctie en eventueel zelfs kanker. Nanodeeltjes zijn ook zo klein dat ze via de longen in het bloed terecht kunnen komen en eventueel zelfs in het brein. Of en zo ja wat daarvan de schadelijke gevolgen zijn, is nog niet bekend. Naast de vorm hangt dat natuurlijk ook af van de chemische samenstelling. Onlangs publiceerde TNO een onderzoek waaruit zou blijken dat enkele duizenden werknemers in Nederland kunnen worden blootgesteld aan nanodeeltjes met name bij de productie van banden, de betonreparatie en de productie van verven en coatings. Ook in garages en autoschadebedrijven vindt blootstelling plaats. Blootstelling kan echter in veel gevallen worden voorkomen. Eind vorig jaar is de ‘Handreiking veilig werken met nanomaterialen en –producten’ gepubliceerd. Daaruit blijkt dat een systematische aanpak (stappenplan) in combinatie met goede afzuiging en gebruik van persoon-

Met behulp van laserstralen hebben materiaalonderzoekers van de

lijke beschermingsmiddelen effectief zijn. Daarnaast moeten ook nanodeeltjes voldoen aan

Saarlander universiteit deze ‘kwal’ gestructureerd laten opgroeien: het

de eisen van de Europese wetgeving voor chemicaliën. De risico’s lijken al met al hanteerbaar.

zijn koolstof nanobuisjes op silicium (foto: Uni Saarland/IDW)

32

jaargang 49 | www.metaalmagazine.nl | 10-2011


NIET ALLEEN SURPLUS, MAAR OOK Ook in 2012 Metaal Magazine! 01_Cover9 07-11-11 09:20 Pagina 1

Verschijningstabel: Nr 1 Nr 2 Nr 3 Nr 4 Nr 5 Nr 6 Nr 7 Nr 8 Nr 9 Nr 10

gecertificeerde buizen!

www.metaalmagazine.nl

metaal

3 februari 2 maart 30 maart 27 april 25 mei 29 juni 14 september 12 oktober 16 november 14 december

Jaargang 49 | 9-2011

M A G A Z I N E

Dé kennisbron voor de metaal

In dit nummer: Afkanten op een ponsmachine Mondstukmaken Eigenschappen niobium Hot en cold verspanen Vakkanjers op World Skills Lasstroombronnen Strategische partnerships Arbeidsintensief werk naar Nederland Nozzle lasersnijden automatisch gecentreerd

www.deboerbuizen.nl T 0251 36 22 70

Wilt u adverteren in Metaal Magazine? Neem dan contact op met:

www.dymato.nl y matt o. o.n nl

THE SKY IS NO LIMIT.

RÖDERS S TEC at Dymato

Tessa Feron, Tel. 088-2944739, t.feron@eisma.nl

In de ruimtevaartindustrie is precisie van het allerhoogste belang. Daarom gebruikt Carl Zeiss Jena GmbH alleen de beste CNC-machines. Ze kozen de Röders RXP500DS voor de productie van het ultra-nauwkeurige (2 µm) filterwiel in de James Webb Space Telescope die de beroemde Hubble ruimtetelescoop gaat vervangen. Dymato levert het complete vijfassige programma van Röders in de Benelux.

Vo o r e e n u i t g e b r e i d o r i ë n t e r e n d g e s p r e k k u n t u b e l l e n m e t o n z e s p e c i a l i s t e n 0 3 1 8 - 5 5 0 8 0 0

11010286_RODER_ADV_191x130.indd 1

i n fo @ d y m ato. n l

3/23/11 10:34 AM


34-35_WBA 05-12-11 09:43 Pagina 34

DOOR: PAUL QUAEDVLIEG

Denktank helpt gereedschapmakers Eind oktober vonden in Aken (D) diverse activiteiten plaats rondom de opening van de nieuwe Werkzeugbau Akademie (WBA). Deze denktank op het gebied van de ontwikkelingen van matrijzen en stempels kon niet wachten op nieuwbouw op de campus van de technische hogeschool RWTH te Aken. Vandaar dat de WBA tijdelijk is ondergebracht in een oud industriepand aan de rand van Aken. Vooral het komende tekort aan ervaren specialisten noopt de Duitse industrie tot haast.

De oprichting van de Werkzeugbau

Volgens Dr. Wolfgang Boos, directeur van de

Akademie zorgt ervoor dat het ontwerp

nieuwe Werkzeugbau Akademie staat de

en de bouw van dit soort complexe

Duitse machinebouw de komende jaren voor

matrijzen in Duitsland kan blijven. Inzet:

een aantal uitdagingen. “Vanaf 2009 hebben

Deze handgreep wordt gemaakt in de

we te maken met een gemiddelde leeftijd per

matrijs te zien op de grote foto (foto’s:

werknemer die stijgt, en er komen minder leer-

Paul Quaedvlieg)

lingen binnen. Daarnaast hebben we, vooral op het gebied van matrijzen- en stempelbouw, te

Menens

taten op demo-gereedschappen. Daarnaast zijn

maken met veel concurrentie en kleinere winst-

Dat het de Duitse industrie menens is blijkt uit

er nog business-partners en standaardpartners,

marges. Nog een bedreiging is de leegloop bij

het grote aantal partners die een bijdrage leve-

veelal bedrijven die veel te maken hebben met

de Duitse industrie die er aan gaat komen vanaf

ren aan de WBA. Tot de premiumpartners ofte-

spuitgietmatrijzen of stempels. Tot slot is er nog

2015. Dan gaan veel mensen met veel ervaring

wel de bedrijven die het meeste geld in de WBA

de groep samenwerkende partners. Tot deze

met pensioen.”

stoppen en te maken krijgen met ervaringsleeg-

groep behoren RWTH, WZL, VDMA, maar ook

Actie was dus snel nodig, vandaar dat de WBA

loop, zijn bedrijven als Audi, Mercedes-Benz,

de machine- en gereedschappenfabrikanten die

voorlopig in een oud industriepand is gehuis-

BMW, Phoenix Contact, Rathgeber en vele an-

het machinepark van de WBA hebben gevuld.

vest. Boos: “De industrie wilde niet langer wach-

deren. Deze hebben allemaal de beschikking

Weliswaar heeft de WBA de machines en ge-

ten. Als de nieuwbouw op de campus van de

over een eigen kantoorruimte in de WBA,

reedschappen aangekocht, de fabrikanten

RWTH klaar is, gaan we verhuizen naar een

waarin technici kunnen worden opgeleid, maar

mogen wel gebruik maken van het nieuwe la-

meer hightech omgeving”.

ook voor het evalueren van bepaalde testresul-

boratorium.

34

jaargang 49 | www.metaalmagazine.nl | 10-2011


34-35_WBA 05-12-11 09:43 Pagina 35

M E T A A L B E W E R K E N

Uitdagingen bij Audi Volgens Michael Breme, Leiter Audi Werkzeugbau, is de productie van auto’s de laatste jaren erg veranderd. Dat betekent ook aanpassingen op het gebied van gereedschapsbouw. “Er zijn vijf belangrijke trends waar we als Audi mee te maken hebben”, legt hij uit. “Allereerst de nieuwe concurrenten in lagelonenlanden. In Europa kunnen we ons nog onderscheiden door de high-end gereedschappen en hoog kwalitatieve gereedschappen aan te bieden tegen een aantrekkelijke prijs. Een tweede trend is het stijgende aantal varianten van automodellen. In

Veel kennis, weinig opleiding

1993 werden er zeven verschillende typen Audi’s ge-

Op 30 procent van de Duitse Technische univer-

bouwd, anno 2011 zijn dat er 22. Omdat er steeds meer

siteiten is een studie machinebouw aanwezig.

varianten nodig zijn om meer auto’s te kunnen verkopen,

Daarnaast zijn er rond de veertig verschillende

is er minder geld per model, dus een stijgende kosten-

deelgebieden qua machinebouw, maar het ont-

druk. Daarom is Audi begonnen met synchrone gereed-

brak juist aan een speciale studie op het gebied

schapsbouw waardoor er gemakkelijker, sneller en dus

van matrijzen, stempels en mallen, ook wel ge-

Dr. Wolfgang Boos: “De industrie wil niet langer

goedkoper kan worden gewerkt.” Een derde trend is het

reedschapsbouw genoemd. Vandaar dat vanuit

wachten”

gebruik van andere materialen. Zo wordt het voorspat-

de RWTH Aken de beslissing werd genomen tot

bord van een Audi RS3 van koolstofvezelversterkt mate-

de oprichting van de Werkzeugbau Akademie.

riaal gemaakt. “Dus heb je andere matrijzen en machines

De nadruk van de WBA ligt op het gebied van

gaan ‘benchmarken’; bepalen waar ze staan ten

nodig om deze spatborden te maken”, verduidelijkt

onderzoek, advisering en opleiding. Bij onder-

opzichte van de concurrentie en hoe deze posi-

Breme zijn verhaal. “Ook bij toekomstige modellen zal

zoek gaat het hier om basiscompetenties en

tie te verbeteren is. Maar ook kan er advies ge-

vaker ander materiaal gebruikt worden dan nu gangbaar

mogelijke toekomstige deelgebieden qua ge-

geven worden op het gebied van techniek, uit-

is. Een vierde trend is het ontwerp van auto’s. Had een

reedschapsbouw. “Er is een roadmap gemaakt,

lijnen, machinekeuzes, proces enzovoorts.”

Audi A4 uit 1995 nog maar 800 buigingen aan de buiten-

om te kijken waar bij de partners van de WBA

zijde, bij een Audi A4 uit 2006 zijn dat er al 4.800. Alleen

de meeste vraag naar is”, legt Boos uit. “Alle

Master Werkzeugbau

het gebruik van intelligente gereedschappen met com-

premium partnerbedrijven zijn bezocht en er

De WBA zou geen academie zijn, als er naast

plexe stuur- en regeltechnieken maakt deze vormen mo-

zijn meetings geweest met zowel premium- als

onderzoek en advisering geen mogelijkheden

gelijk.” Als laatste trend noemt Breme de uitloop van er-

business-partners. Hieruit is een aantal onder-

zouden zijn voor opleiding. De WBA gaat

varen personeel over de komende jaren. “We krijgen de

werpen naar boven gekomen waarbij de na-

daarom een compleet aanbod van opleidingen

komende jaren te maken met een verlies van rond de ne-

druk ligt op de constructie en het gebruik van

aanbieden op het gebied van matrijs-, stempel-

genduizend manjaren aan ervaring. Dat proberen we op

gereedschappen. Qua onderzoeksthema’s zijn

en mallenbouw. Er zijn seminars van een dag te

te lossen door personeel uit de assemblage van Audi door

het vooral de eigenschappen en output van ge-

volgen, maar ook technische en organisatori-

te laten stromen naar de gereedschapsbouw. Ongeveer

reedschappen die van belang zijn, maar ook

sche modules van meerdere dagen tot en met

35 procent van de medewerkers krijgt die kans. De mede-

zaken als levenscyclusoptimalisering, kennis- en

de studies Expert Werkzeugbau (aan de WBA

werkers worden intern opgeleid. Hiervan kan een deel

informatiemanagement, simulaties en dataver-

zelf) en een Masterstudie Werkzeugbau (bij de

weer doorgroeien tot specialist of zelfs expert op dit ge-

werking spelen een grote rol binnen de Duitse

RWTH). Belangrijk is dat alle opleidingsmoge-

bied en vinden hun weg naar de WBA.”

gereedschapsbouw.

lijkheden modulair zijn opgebouwd. De studie Expert Werkzeugbau bestaat uit twee techni-

Advies

sche en twee organisatorische modules en een

Op het gebied van advisering gaat de WBA ook

deel projectwerkzaamheden. Maar de toekom-

een grote rol spelen. Boos: “De Duitse gereed-

stige student moet dan wel al over de nodige

schapsbouw zit momenteel op de grens van de

beroepservaring en een bepaalde technische

traditionele gereedschapsbouw naar de zoge-

vooropleiding beschikken. De Masterstudie

naamde nieuwe generatie gereedschappen,

Werkzeugbau bestaat uit tien modules bij de

zeg maar de industriële gereedschapsbouw. De

WBA en de bijbehorende project- en Master-

oudere generatie gereedschappen worden nog

werkzaamheden. Hier liggen de toegangseisen

handmatig in elkaar gezet. Hoe de toekomstige

wat hoger zoals algemene toegang tot een

generatie gereedschappen er uit gaat zien

hogeschool, bachelor of gelijkwaardig, beroeps-

Bij Audi worden steeds meer verschillende gereedschappen

wordt door verregaande automatisering be-

ervaring en een grote persoonlijke wil om iets

gebruikt, die complexer zijn en minder mogen kosten (foto:

paald, zowel bij de fabricage als bij het gebruik

te bereiken op het gebied van gereedschaps-

Audi)

van de gereedschappen. De WBA kan bedrijven

bouw.

>>

<<<

jaargang 49 | www.metaalmagazine.nl | 10-2011

35


36-37-38_LVD 05-12-11 09:43 Pagina 36

DOOR: JAN OONK

Software geeft juiste uitslag kantpers “Geen goede uitslag betekent nooit een goed product”, stelt directeur Kees Verschoor van Verschoor Metaal Techniek (VMT) in Culemborg vast. Om zijn motto van ‘eerste product, goed product’ waar te maken heeft hij daarom bij het kanten gekozen voor machines van LVD met Cadman-B 3D software. Daarbij wordt, uitgaande van machine en gereedschap, eerst de juiste uitslag bepaald.

Dankzij de off-line programmering met behulp van de Cadman-B 3D software kan de productiviteit van de kantpers aanzienlijk worden opgevoerd. Daarbij is een juiste uitslag gegarandeerd, afgestemd op gereedschap en machine (foto: Jan Oonk)

Plaatbewerking vormt de hoofdmoot bij Ver-

Het klinkt daarom heel voor de hand liggend:

vervorming van het materiaal) met de aangebo-

schoor Metaal Techniek, aangevuld met het fij-

“Eerste product, goed product”. Maar met name

den uitslag niet binnen de voorgeschreven tole-

nere constructiewerk. “Zodat we klanten kun-

bij het kantpersen is dat allerminst vanzelfspre-

rantie kan worden gebogen.

nen ontzorgen in de vorm van complete assem-

kend. Volgens de klassieke route wordt de bin-

Uiteindelijk zit er voor de zetter in zo’n geval

blages”, zoals Kees Verschoor aangeeft. “Eerste

nenkomende 3D-file of dxf-file ‘opgeschoond’

vaak niets anders op dan de resttolerantie op te

product, goed product”, is daarbij zijn leidraad.

(dat wil zeggen ontdaan van niet-relevante lij-

vangen in de minst kritische kant van het pro-

“De seriegroottes zijn de afgelopen jaren steeds

nen) voor het lasersnijden en vervolgens aange-

duct. Voor het zover is heeft een en ander ech-

kleiner geworden. Je kunt je niet meer permit-

boden aan de zetter. Waarbij deze dan maar al

ter al de nodige tijd en uitval gekost door het

teren om eerst nog een proefproduct te maken,

te vaak tot de conclusie komt dat als gevolg van

maken van proefproducten.

want dan is je winstmarge al weg.”

buigverliezen (afwijkingen die ontstaan door de

Precies andersom

Winst in tijd en materiaalverlies

Natuurlijk worden de verwachte buigverliezen door de ontwerper al in zijn tekening verwerkt,

36

jaargang 49 | www.metaalmagazine.nl | 10-2011


36-37-38_LVD 05-12-11 09:43 Pagina 37

M A C H I N E

M A S T E R C L A S S

Via de simulatiesoftware is op voorhand duidelijk dat het buigproces op de juiste wijze kan worden uitgevoerd (foto: LVD)

is op voorhand duidelijk dat het buigproces op de juiste wijze kan worden uitgevoerd. Meerdere leveranciers van kantpersen volgen inmidHoe complexer het product, dat wil zeggen hoe meer zettingen en hoe dikker de plaat, hoe groter de winst in

dels deze route.

tijd (foto: Jan Oonk)

Sneller lassen maar de correctie komt zelden overeen met de

kent welke uitslag nodig is om het correcte pro-

Bijkomend voordeel is dat het programma voor

praktijk. Volgens Verschoor kan het binnen een

duct te realiseren. Belangrijk aspect daarbij is

de kantpers al klaar ligt op het moment dat het

en dezelfde opdrachtgever zelfs verschillen per

dat de uitslag een op een wordt afgestemd op

productieproces in gang wordt gezet en er niet

ontwerper, omdat de een zich baseert op cor-

de specifieke procescondities, dat wil zeggen

meer aan de kantpers zelf geprogrammeerd

rectietabellen en de ander op een vaste correc-

machine en gereedschap. De ontwerper kan de

hoeft te worden. Bij soms wel honderd verschil-

tiefactor.

correctie voor het buigverlies bijvoorbeeld heb-

lende producten per dag betekent dat een

De moraal van dit verhaal: voordat met snijden

ben bepaald op basis van een gereedschap met

enorme tijdwinst. “Als ik iemand aan de ma-

wordt begonnen is het belangrijk om eerst een

een V-opening van 8xD (D is de plaatdikte).

chine zie programmeren om het proces bij te

goede uitslag te hebben. Een uitslag waarvan

“Maar hij weet niet of de kantperser dit gereed-

sturen kan het fout gaan”, geeft Verschoor aan.

zeker is dat hij later bij het kantpersen de juiste

schap in huis heeft en bovendien kan deze voor

“We hebben ons motto van ‘eerste product,

geometrie oplevert. Dat is de reden dat Ver-

een andere V-opening kiezen. Bijvoorbeeld als

goed product’ waar kunnen maken omdat we

schoor is overgestapt op PPEB kantpersen van

gaten in het product te dicht bij de buigradius

geen ruimte bieden om een andere weg te vol-

LVD, inclusief de Cadman-B 3D software en het

liggen en daardoor ovaal worden getrokken zal

gen.”

EFL hoekmeetsysteem die op deze machines

hij dit ondervangen door een ondergereed-

In de werkvoorbereiding kost de gekozen route

worden gebruikt. “Wij werken precies an-

schap met kleinere V-opening te kiezen”,

met behulp van de Cadman-B 3D software iets

dersom”, legt sales manager Matthijs Wijn van

noemt Wijn als voorbeeld uit de praktijk. “Dat

meer tijd, maar dat wordt dubbel en dwars te-

LVD uit. “Wij beginnen met het laatste en moei-

kan zomaar 2 mm schelen in de uitslag.”

rugverdiend tijdens het proces. Hoe complexer

lijkste proces, het kanten.”

Essentie is dus dat dankzij de Cadman-B 3D soft-

het product, dat wil zeggen hoe meer zettingen

ware de juiste uitslag is gegarandeerd, uit-

en hoe dikker de plaat, hoe groter de winst.

Een op een

gaande van de combinatie van machine en

Zowel in tijd als in materiaalverlies. De Cadman-

Het komt erop neer dat de dxf-file van het pro-

gereedschap zoals die in de praktijk wordt toe-

B 3D software wordt om die reden inmiddels

duct wordt ingelezen in de Cadman-B 3D soft-

gepast. Via de simulatiemodule, waarbij ook de

ook gebruikt voor het bepalen van de juiste uit-

ware. Deze bepaalt de buigvolgorde en bere-

afmetingen van de machine zijn meegenomen,

slag en zetvolgorde voor de andere merken kantpersen bij VMT. In het vervolg van het productieproces worden eveneens interessante

Uitgangspunten voor Kees Verschoor (VMT)

voordelen bereikt. Verschoor: “Als het gebogen

- Je moet de nieuwste technologie binnenhalen, zodat je vooruit loopt op de markt en het

product in orde is kun je bijvoorbeeld ook veel

beste alternatief kunt bieden.

sneller lassen.”

- Vanaf het eerste product moet de kwaliteit goed zijn, vooral bij kleine series kun je je niet

Terugvering

permitteren om uitval te produceren. - Voorwaarde is wel dat je de juiste mensen inzet, want er zit een langere leercurve in. Hoe complexer de producten hoe meer je uit de software moet halen.

Bij de kantpersen zelf gaat het bij VMT om een PPEB 220/40 Plus (2200 kN perskracht en een lengte van 4 m) en een wat kleinere PPEB

jaargang 49 | www.metaalmagazine.nl | 10-2011

37

>>>


36-37-38_LVD 05-12-11 09:43 Pagina 38

Ervaringen andere gebruikers Van Bussel Metaaltechniek in Asten heeft inmiddels zo’n zeven jaar ervaring met twee PPEB kantpersen van LVD (2200 kN en 1350 kN). Coördinator plaatwerk Patrick Welten noemt daarbij zowel het EFL hoekmeetsysteem (“altijd de juiste buighoek”) als de Cadman-B 3D software als belangrijke afwegingen. Het bedrijf maakt als toeleverancier veel complexe plaatwerkproducten in kleine series en dankzij de off-line programmering met het Cadman pakket is een forse tijdwinst bereikt. “De productiviteit ligt veel hoger nu we niet meer aan de machine programmeren, ze zijn ook te duur om stil te laten staan”, stelt hij vast. Bovendien is de kans op fouten aanzienlijk kleiner dankzij de simulatie. “Door de software wordt de benodigde uitslag aangepast aan het gebruikte gereedschap, zodat deze altijd klopt met de praktijk.” Bij Gicom in Biddinghuizen heeft men inmiddels een aantal jaren ervaring met de Cadman software op een drietal kantpersen van LVD (640/6400, 320/4000 en 220/4000). Het vormde destijds, samen met het hoekmeetsysteem, een van de redenen om de overstap te maken naar de machines van LVD, blijkt uit de toelichting van projectleider Johan Stoker. “Dankzij de offline programmering en de simulatiemogelijkheden, waardoor we niet eerst een aantal proefproducten hoeven te maken, hebben we op sommige producten 60 tot 70 procent aan tijd gewonnen”, stelt hij vast. Bovendien is de kans op fouten sterk gereduceerd en dat was eveneens een van de doelstellingen. “Vooruitstrevend en bedieningsvriendelijk”, zo karakteriseert Stoker de Cadman software. Binnenkort stapt Gicom over van de oudere versie 6 op de nieuwe versie 7, waarin de correcties voor buigverliezen nog wat verder zijn verfijnd. GS-Engineering in Ravestein heeft het afgelopen jaar geïnvesteerd in een SL3050 lasersnijmachine van LVD, met daaraan gekoppeld een PPEB 135/30 kantbank. “Eigenlijk gaf de software de doorslag”, laat directeur Toine Giesbers weten. Hij doelt daarmee zowel op de soepele koppeling van beide machines als op de buigverliezen die voorafgaand aan het snijproces op de juiste manier worden gecorrigeerd. Zodat er na het buigen de zekerheid is dat het product aan de voorgeschreven specificaties voldoet. Voor GS-Engineering zijn zowel het lasersnijden Het Easy Form Laser hoekmeetsysteem zorgt ervoor

als het kanten nieuw, beide bewerkingen werden vroeger uitbesteed. Over de tijdwinst heeft

dat bij elk product de juiste buighoek is gegaran-

Giesbers dan ook geen mening, maar hij constateert wel dat “onze producten beduidend

deerd, onafhankelijk van variaties in plaatdikte en

beter zijn dan vroeger.”

verschillen in walsrichting (foto: Jan Oonk)

110/30 (1100 kN en 3 m). Beide uit het hogere

rijk element om meteen vanaf het eerste pro-

kleine series het grootst. In een bereik van

segment kantpersen van LVD en beide uitgerust

duct het juiste eindresultaat te garanderen. Met

45º tot 150º is elke hoek te realiseren binnen

met een Easy Form Laser hoekmeetsysteem. Dat

dit hoekmeetsysteem worden tijdens het buig-

een tolerantie van ± 0,2º à 0,3º.

laatste is voor Verschoor eveneens een belang-

proces verschillen in terugvering (als gevolg van

<<<

diktevariaties in het plaatmateriaal en verschillen in walsrichting vooral) contactloos gemeten en gecorrigeerd. Vlak voordat de gewenste

Toelevering en eigen product

eindhoek is bereikt gaat de ram in enigszins ver-

Als toeleverancier op het gebied van

traagd tempo verder, waarbij het hoekmeetsys-

plaatbewerking is VMT actief voor voor-

teem de ram begeleidt tot de juiste eindhoek.

namelijk Nederlandse opdrachtgevers.

De ram wordt dus in feite aangestuurd door het

VMT beschikt over alle benodigde plaat-

hoekmeetsysteem. “Met het hoekmeetsysteem

bewerkingstechnieken, waarbij de laser-

kan ook op verschillende plaatsen over de

snij- en ponsnibbelmachines worden ge-

lengte van een product worden gemeten en zo-

voed vanuit een platenmagazijn. Dankzij

doende worden gebruikt als hulp bij de instel-

aanvullende mogelijkheden op het ge-

ling van de bombering”, voegt Wijn daaraan

bied van draaien, frezen en lassen (waar-

toe.

onder twee lasrobots) kan het bedrijf

“Voordeel is dat de exacte eindhoek is gegaran-

compleet bewerkte en geassembleerde

deerd, terwijl er met behulp van dit systeem

samenstellingen leveren. Inmiddels is

nauwelijks tijdverlies optreedt”, noemt Ver-

VMT ook bezig met de ontwikkeling van

schoor als winstpunt. Weliswaar wordt de buig-

een eigen product in de vorm van afval-

cyclus door de vertraging van de ram iets langer,

bakken voor de inzameling van kunst-

maar de grote winst is dat uitval en tijdverliezen

Het Easy Form hoekmeetsysteem wordt ook ingezet

stoffen.

door nameten en herprogrammeren worden

als hulpmiddel bij het positioneren van de

vermeden. Ook hier is de winst met name bij

gereedschappen (foto: Jan Oonk)

38

jaargang 49 | www.metaalmagazine.nl | 10-2011


_Mach4Metal_38 05-12-11 15:43 Pagina 38

M A C H 4 M E TA L M E TA LW O R K I N G M A C H I N E R Y

Wa n t e d H e a v y M a c h i n e r y DAEWOO PUMA 400 B

CNC DRAAIBANK 2001

RE TOS KOTTER W 100A

TRENCIN TOS SN 500 S

KOTTERBANK RETOS 2006

DRAAIBANK TOS 2001

Ø 720 x 1050 mm, Tool chang Fanuc iT 18 cnc – 400 chuck Kitagawa, chip conveyor

Mk 6 – X 1600 Y 1250 – Table 1250 x 1250 – 4 axis Dro Top staat !! vlakdraai support

Ø 520 x 1,000 mm, gereedschap houder, 3 klauwplaat, spantang inrichting

LVD PPEB 135 TON

FACCIN 3100 X 10 MM

LVD HST-E 3100 X 6 MM

CNC KANTBANK 2004

4 ROLLENWAL CNC 1998

CNC KNIPSCHAAR 1993

3,100 x 135 ton – 10 assen hoek meet systeem, 5500 uur Bombering & CADMAN CNC !

Wals 3100 x 10 / 8 mm rol Ø 210 mm, zij support, cnc gestuurd windows basis !!

Mnc 10 achter aanslag, hoohoudt inrichting, opleg armen., haaksgeleider

TOS CELAKOVICE SU100

5 AXIS ANAYAK HV +

FROMAG CNC BROOTS

CON. DRAAIBANK 1997

CNC BED FREEZER 2003 X/Y/Z 3200 / 1500 / 1250 Iso 50 30 kW / C+B axis Fanuc 18 iT / 20 pos. wissel

Commander LC 30 sturing, 600 max. lengte, zeer veel gereedschappen !!!

T GLEUF OPSPAN PLAAT

BODE LASMANIPULATOR

BOVENLOOP KRANEN !

Ø 1,050 x 4,000 mm 2 brillen, Mot. Tegen center, didgitaal, 3 en 4 klauw 1050 mm

Z

6 X 3,000 X 1,500 X 400 2 X 5,000 X 1,900 X 400 4 X 4,500 X 2,100 X 400

15,000 & 10,000 KG 1998 Verst. 0 – 135 Gr. Tafel Ø 1800, Vario / 400 v / 7 kW

RAPIDA E 32 425 2001

2 3 4 3

X X X X

50 32 20 16

TON TON TON TON

X X X X

20,500 20,500 15,455 15.565

MM MM MM MM

24x

w w w. m a c h 4 m e t a l . c o m Wanted you surplus machines Te l . 0 0 3 1 ( 0 ) 3 1 6 - 2 4 7 1 2 3 Fax. 0031 (0)316 - 247956 info@mach4metal.com


40-41-42-44-45_TN 05-12-11 09:44 Pagina 40

DOOR: PAUL QUAEDVLIEG

Instrumentmaker denkt mee Instrumentmakerij Parts & Tools heeft sinds de

Eric-Jan de Jong van Parts & Tools

zomer de beschikking over een tweetal Hurco

produceert niet alleen, maar denkt mee bij het

machines: een draaibank van het type TM6 en de

ontwerp. Links de oogcamera voor India

kleinste vijfasser van Hurco, een VMX10U. Hierop

(foto’s: Paul Quaedvlieg)

worden diverse prototype producten en kleine series gemaakt. Maar Eric-Jan de Jong, eigenaar van Parts & Tools, maakt niet alleen producten voor derden, hij denkt mee bij het ontwerp en assembleert zelfs bepaalde producten.

“Hier in Enschede zitten veel spin-offs van de TU-

voor een deel kijken wat er gaande is zodat al-

of het product klopt.” De Jong heeft inmiddels

Twente”, verduidelijkt Eric-Jan de Jong zijn ver-

leen de lastige problemen bij de oogartsen

wel enkele zelfontwikkelde ‘slimmigheden’ aan

haal. “Deze bedrijven zijn erg actief met het

komen.” Het idee voor de camera is ontwikkeld

de VMX10U toegevoegd. Zo zien we voor het ka-

maken van prototypes en kleine series van be-

door Focal Optical, maar De Jong kreeg alleen

libreren van het gereedschap een mechanische

paalde nieuwe producten. Omdat de universitei-

maar een schets met de diverse lenzen er op. “De

meettaster op het machinebed staan en heeft hij

ten de afgelopen jaren fors hebben bezuinigd op

rest moest ik zelf uittekenen en als prototype

diverse zelfontwikkelde spanmiddelen gemaakt.

hun werkplaatsen moeten ze het maken van

gaan maken, net zoals dat vroeger op de univer-

Een goede instrumentmaker kan dat immers zelf.

componenten uitbesteden.” En dan vult een be-

siteiten de gewoonste zaak van de wereld was.

drijf als Parts & Tools de leemte die is ontstaan bij

De onderzoeker had een idee, de instrumenten-

de TU’s aan. Als voorbeeld laat De Jong een oog-

maker werkte dat uit en maakte het prototype.

camera zien. “Deze oogcamera is ontwikkeld

Alleen zijn het nu de spin-off bedrijven die met

voor een ziekenhuis in India. Daar zijn te weinig

de ideeën komen.”

hoogopgeleide oogartsen, maar door een soort

Voorheen werkte De Jong met een drieassige

pre-screening kunnen lager gediplomeerden al

Deckel Maho machine, die nog steeds in de schuur achter zijn woonhuis staat. Maar om dichterbij zijn opdrachtgevers te zitten en omdat er steeds vaker kleine complexe producten gemaakt moesten worden, investeerde hij in een nieuwe bedrijfsruimte in Enschede en een tweetal Hurco machines, een TM6 draaibank en een VMX10U vijfassige freesbank. “Voorlopig gaat alle tijd naar de vijfasser, voor de draaibank huur ik soms iemand in”, legt De Jong uit. “In principe kan ik alle materialen frezen, van speciale kunststof tot en

Enkele producten gemaakt door Parts & Tools van

met titaan. De nauwkeurigheid ligt over het al-

kunststof, aluminium en roestvast staal

gemeen binnen de 0,01 mm. Voorheen heb ik altijd in ISO-geprogrammeerd, maar nu met de

Parts & Tools investeerde in twee Hurco machines

40

Hurco besturing is alles veel overzichtelijker.

Fotoreportage

Zeker bij enkel stuks is het belangrijk om snel te

Voor een complete fotoreportage van het

kunnen programmeren. De totale tijd van pro-

bezoek aan Parts & Tools, zie de website

grammeren en produceren wordt korter. Boven-

www.metaalmagazine.nl.

dien kun je meteen op het tweede scherm kijken

jaargang 49 | www.metaalmagazine.nl | 10-2011


40-41-42-44-45_TN 05-12-11 09:44 Pagina 41

T E C H N I S C H

N I E U W S

Constante straallengte De nieuwe Optiplex 3015 van Yamazaki Mazak

voor een snelle gecontroleerde insteek. Intelli-

nozzlewissel wordt de productiviteit tot het maxi-

Optonics Europe is een 2D machine voorzien

gente functies zoals een snijkop-nozzlewisselaar

male opgevoerd. De nieuwe Eco-Mode laserbron

van vliegend optiek met constante straallengte.

en servofocus verhogen de productiviteit. Deze

met een vermogen van 4 kW heeft een laag ener-

Dit wordt mogelijk door een meelopende U-as

functies worden uitgevoerd tijdens het wisselen

gieverbruik zodra de machine in ‘standby’ staat.

die zorgt voor een goed snijgedrag over de ge-

van de tafel. Een tafelwissel duurt 19 s. Met een

Het resultaat is hogere productiviteit tegen lagere

hele tafel. De servofocus met IMS functie zorgen

ijlgang van 120 m/min, automatische kop en

verbruikskosten. Yamazaki Mazak Optonics Europe is gevestigd in Zaventem. Zie www.products4engineers.nl Infonummer: 67331

Makkelijk draagbaar Het Minarc Evo-assortiment van Kemppi biedt een keuze van MMA-, MIG/MAG- en DC TIG-lasapparaten die zich onderscheiden door geDe nieuwe Optiplex 3015 van Mazak heeft een vliegende optiek met constante straallengte (foto: Mazak)

bruiksgemak en het feit dat zij makkelijk draagbaar zijn. Er zijn vijf productmodellen. Alle apparaten leveren hun maximale uitgangsstroom bij 35% inschakelduur. De Minarc Evo 150 is een

Koud ontvetten

150 ampère apparaat voor MMA- en TIG-lassen en weegt 5,8 kg. Voor het MIG/MAG-lassen zijn

De koude ontvetters van IBS Scherer, gevestigd in Gau-Bickelheim (D), zijn gebaseerd op koolwa-

er twee 13 kg wegende MinarcMig-modellen

terstoffen. Deze hebben een uitstekende oplossingskracht, ideaal bij moeilijk te verwijderen orga-

die maximaal 170 en 200 ampère leveren. De

nische verontreinigingen zoals olie, vet, teer of verdroogde was. Dankzij de geringe oppervlakte-

MinarcTig 200 en 200 MLP-modellen zijn ont-

spanning dringt de ontvetter zelfs in de kleinste openingen door. De IBS koude ontvetter onder-

worpen voor DC TIG- en MMA-lassen. Ze wegen

graaft, op basis van koolwaterstof, de vervuiler en vermengt zich met de olie en/of het vet en laat

11 kg en bieden 200 ampère bij 35% inschakel-

zich vervolgens eenvoudig afspoelen of met een kwast verwijderen. Een groot voordeel van de IBS

duur. Alle modellen zijn voorzien van Power

koude ontvetters is echter dat de verontreinigde koolwaterstofoplosmiddelen zich door destillatie

Factor Correction (PFC)-technologie. Hierdoor

tot bijna 100 procent laten recyclen. IBS Scherer neemt de gebruikte koude ontvetter bij de afne-

hebben ze een gunstig energieverbruik en een

mers kosteloos terug en verwerkt deze met eigen installaties. Daarbij wordt de ontvetter voorge-

maximaal lasvermogen in elk industrieel 1-fase,

reinigd – oftewel gefilterd en gecentrifugeerd – en vervolgens gedestilleerd en geraffineerd. Zo

230 Volt, 16 A elektriciteitsnetwerk. Ze kunnen

kan ongeveer 90 procent van de gereinigde IBS-koude ontvetter weer in de grondstoffenkringloop

ook worden gebruikt met generatorvoeding,

teruggevoerd worden. Het eerder

zelfs bij gebruik van extra lange verlengkabels

gefilterde olieafval kan bijvoor-

met meer dan 100 meter lengte. Hierdoor

beeld bij verbranding dienen als

wordt lassen gebruiksvriendelijk voor alle soor-

energiebron. IBS-Scherer heeft di-

ten laswerk op alle mogelijke locaties.

verse dealers in Nederland, maar de vertegenwoordiging gebeurt direct

Zie www.products4engineers.nl

vanuit Gau-Bickelheim in Duitsland.

Infonummer: 65142

Zie www.products4engineers.nl Infonummer: 67332 De één-stap reiniging met IBS-koude ontvetters is kostenefficiënt (foto: IBS Scherer)

Nieuwe machines Het Minarc Evo-assortiment biedt een keuze van

Op zoek naar een nieuwe machine? Bezoek www.Products4Engineers.nl

MMA-, MIG/MAG- en DC TIG-lasapparaten (foto: Paul Quaedvlieg)

jaargang 49 | www.metaalmagazine.nl | 10-2011

41


40-41-42-44-45_TN 05-12-11 09:45 Pagina 42

DOOR: PAUL QUAEDVLIEG

Selectief

lasersmelten

Na de recente aankoop van MTT Technologies toonde Renishaw op de EMO in Hannover de nieuwste machine voor het selectief lasersmelten. De SLM250 machine werkt volgens een nieuw ontwikkeld proces voor additief vervaardigen, waarmee via een krachtige glasvezellaser direct vanuit 3D-CAD geheel vaste metalen onderdelen te maken zijn.

Met de SLM250 worden onderdelen opgebouwd in lagen van 20 tot 100 micron uit fijne metaal-

Met het SLM-proces kunnen de meest complexe vormgeometrieën gemaakt worden (foto: Paul Quaedvlieg)

poeders die volledig gesmolten worden in een strikt gecontroleerde atmosfeer. De selectieve lasersmeltmachine heeft een vacuümkamer die ge-

Het opgroeien van metalen heeft nog geen

vuld kan worden met argongas om zodoende

brede toepassing gevonden, maar er zijn be-

een zuivere atmosfeer te krijgen met zo min mo-

paalde gebieden waar deze manier van produce-

gelijk zuurstof. Dit is cruciaal als er een product

ren zeker voordelen biedt. Zo worden er in de

wordt opgebouwd uit titaanpoeder. Maar het is

medische wereld en de tandkunde al vaker ge-

ook mogelijk om minder reactieve materialen

bruikgemaakt van het selectief lasersmelten. Van

onder stikstof te laten opgroeien. De machine be-

tandkundige kronen en bruggen tot patiënt spe-

schikt over een extern poedermagazijn dat bijge-

cifieke implantaten; met het SLM-proces kunnen

vuld kan worden, terwijl de machine aan het op-

de meest complexe vormgeometrieën gemaakt

groeien is. Niet gebruikt materiaal dat overblijft

worden. Maar ook binnen de industrie kunnen

na het opgroeien, wordt gezeefd en weer herge-

nu complexe vormen of producten met koelkana-

bruikt. De SLM250 heeft een eenvoudige gebrui-

len eenvoudiger gemaakt worden. SLM vermin-

kersinterface via een touchscreen. De machine

dert de beperkingen van ontwerpers. Deze ont-

kan producten opbouwen met maximale afme-

werpvrijheid zorgt voor een optimale structuur

tingen van 250 mm bij 250 bij 300 mm (X,Y,Z)

en vorm die anders zou worden beperkt door

waarbij optioneel de Z-as is te vergroten tot 360

conventionele productieprocessen. Ook wordt de

mm voor nog hogere producten. Een productont-

doorlooptijd korter.

werp wordt als CAD-ontwerp in speciale software

Momenteel kunnen met de SLM machines van

van Materialise of Marcam Autofab geladen. Her-

Renishaw de volgende materialen gebruikt wor-

stellen van eventuele fouten, labelling, het

den: roestvast staal 316L en 17-4PH, H13 gereed-

maken van ondersteuningen of oriëntatie van

schapsstaal, aluminium Al-Si-12, titaan CP, Ti-6Al-

het product worden in deze software ingesteld.

4V en Ti-6Al-7Nb, kobaltchroom (ASTM75), Inco-

De Renishaw SLM250 kan producten opbouwen met maximale

Ook kunnen hier nog de proces- en scanningpa-

nel 718 en 625. Renishaw Benelux is gevestigd in

afmetingen van 250 mm (X) bij 250 (Y) bij 300 mm (Z) (foto: Renishaw)

rameters worden aangepast.

Breda.

42

jaargang 49 | www.metaalmagazine.nl | 10-2011


40-41-42-44-45_TN 05-12-11 09:45 Pagina 43

T E C H N I S C H

Geoptimaliseerde tandgeometrie

N I E U W S

Synchrone aandrijving

Wikus presenteerde op de EMO 2011 een aantal

prestatiegericht gebruik en maximale standtijd

nieuwe zaagbanden, waaronder de Wikus Se-

mogelijk.

lekta GS X3000. Deze heeft een geoptimaliseerde

Deze zaag is vooral geschikt voor moeilijk ver-

De stabiele RX18 van het Zwitserse Reiden heeft

tandgeometrie en nieuw rugmateriaal X3000 ten

spaanbare stalen zoals roest- en zuurbestendige

een maximaal werkbereik van 2.200 mm bij 1.800

opzichte van de Selekta M42.

stalen, duplex- en hittebestendige stalen en nik-

mm bij 1.610 mm (X,Y,Z) en een geïntegreerde C-

De Selekta GS X3000 is een bi-metalen zaagband

kellegeringen. Wikus zaagbanden worden in Ne-

as met een diameter van 1.800 mm welke tevens

met geslepen geleidingstand voor een optimale

derland vertegenwoordigd door Van Hoorn Ma-

voor verticaal draaien kan worden toegepast. De

zaaggeometrie en hoge oppervlaktekwaliteit van

chining uit Veldhoven.

assen worden rechtstreeks aangedreven met watergekoelde motoren. De Y- en Z-as hebben een

het te zagen materiaal onder goede condities bij het begin en einde van het zaagproces. De

Zie www.products4engineers.nl

synchrone aandrijving. Alle geleidingen zijn uit-

speciale verdeling van de tandholtes maakt een

Infonummer: 67110

gevoerd met fors bemeten rollengeleidingen met elk vier schoenen. Aan beide zijden van de Z-as bevindt zich een hydraulische gewichtscompensatie. De schuin gemonteerde Trigonaal-freeskop kan hoeken bewerken van -15° tot +105°. Bij bewerkingen met deze kop in horizontale positie worden de X- en Y-as continu in dezelfde richting belast: wisselende belasting wordt dus tot een minimum gereduceerd. Tevens hoeven met behulp van deze kop werkstukken niet meer horizontaal opgespannen te worden. De hoofdaandrijving van de freeskop heeft een vermogen van maximaal 73 kW bij 15.000 min-1. Reiden wordt in Nederland vertegenwoordigd door Promas in MaasDe Wikus Selekta GS X3000

bree.

heeft een geoptimaliseerde tandgeometrie (foto: Wikus)

Zie www.products4engineers.nl Infonummer: 67333

Nauwkeurig smeden Het Russische bedrijf OAO Electrostal heeft een order geplaatst bij de Duitse machinebouwer Siempelkamp voor het bouwen van een nauwkeurige 20.000 tons smeedpers. Deze pers is het eerste type van deze afmetingen met een geïntegreerd verwarmingssysteem. Hiermee kunnen de halffabrikaten verwarmd worden tot maximaal 800°C. Het gaat hierbij vooral om het smeden van op nikkel gebaseerde superlegeringen die gebruikt worden in onder meer vliegtuigturbines en elektriciteits-centrales.

Bij verticaal draaien heeft de tafel van de RX18 een maximaal koppel

Ook moeilijk te smeden materialen zoals

van 5.400 Nm en een toerental tot 250 min-1 (foto: Reinold Tomberg)

Inconel kunnen hiermee nauwkeurig vorm krijgen. De maximale werkstukgrootte is 1.200 mm in lengte en 800 mm breed. De maximale massa van de werkstukken is 800 kg. De pers wordt aangedreven door

Nieuwe machines

vier hydraulische cilinders met een diameter van 1.600 mm en een werkdruk

Op zoek naar een nieuwe machine? Bezoek

van 350 bar (illustratie: Siempelkamp)

www.Products4Engineers.nl

jaargang 49 | www.metaalmagazine.nl | 10-2011

43


40-41-42-44-45_TN 05-12-11 09:45 Pagina 44

Lichtgewicht freeswiel

Geautomatiseerd ontbramen Gravostar heeft onder de naam Engraflexx een gereedschap ontwikkeld

Ceratizit presenteerde op de EMO een lichtge-

voor het geautomatiseerd uitvoeren

wicht freeswiel voor het bewerken van krukas-

van ontbraamwerkzaamheden op

sen. Dit nieuwe freeswiel weegt minder dan 15

bewerkingscentra, CNC draaimachi-

kg en kan met de hand verwisseld worden. Con-

nes en robots. Het gereedschap is

ventionele freeswielen wegen tussen de 40 kg

voorzien van een voorgespannen,

en 80 kg, waarvoor bij het wisselen een hef-

flexibel zwenkbare spil, waardoor af-

kraan nodig is. Het nieuwe freeswiel bestaat uit

wijkingen van de nominale maatvoe-

een buiten- en een binnenring. De binnenring is

ring probleemloos worden gecom-

voorzien van verwisselbare snijplaatjes. Dankzij

penseerd. De gewenste ontbraam-

het X-Lock systeem is de binnenring snel en een-

kracht wordt eenvoudig traploos in-

voudig uit de buitenring te halen en kan een

gesteld. De ontbraamfrees wordt

binnenring met nieuwe wisselplaten weer snel

gelijkmatig tegen het werkstuk ge-

gemonteerd worden. Hierdoor wordt de wissel-

drukt. Afhankelijk van de afwijking

tijd met 50 procent verkort. Het nieuwe frees-

van de ontbraamkant ten opzichte

wiel is een antwoord van Ceratizit op de hoge

van de geprogrammeerde werkstuk-

eisen van de automobielindustrie, waar vooral

contour zwenkt de spil meer of minder uit: de

Het Engraflexx ontbraamgereedschap compenseert

machinestilstand vermeden moet worden.

frees volgt automatisch de daadwerkelijke werk-

probleemloos afwijkingen van de nominale

stukkant. Door de ontbraamhandeling in het be-

maatvoering (foto: Gravostar)

Zie www.products4engineers.nl

werkingsprogramma op te nemen en niet ach-

Infonummer: 67335

teraf handmatig te verrichten, wordt de nodige tijd bespaard en verbetert ook de kwaliteit; de Het lichtgewicht

repeteerbaarheid van de ontbraambewerking is

freeswiel zorgt

hoog en het ontbramen gebeurt zeer gelijkma-

voor kortere

tig. Gravostar wordt in Nederland vertegen-

stilstand bij het

woordigd door Ertec in Nuenen.

De DigiTec precisie kotterkop van het Zwitserse Urma is niet enkel een digitale kotterkop, maar

wisselen (foto: Ceratizit)

Precisie kotterkop

Zie www.products4engineers.nl

staat voor een systeem met een diameterbereik

Infonummer: 67206

van 0,3 mm tot en met 2.400 mm. De onderhoudsgevoelige componenten zoals batterij, bedieningstoetsen en display zijn in een externe bedieningsunit ondergebracht. Doordat deze niet meer in contact komen met emulsie is het ri-

Geen lasspetters

sico van uitval praktisch nihil. In de kotterkop bevindt zich alleen maar de inductieve meetliniaal en de leeskop. Mocht een uitval onverhoopt

Cloos heeft een lasspatbescherming voor de bin-

ven. De afdichtcontouren sluiten exact aan op

toch gebeuren, dan is de kotterkop altijd nog

nenkant van buizen ontwikkeld, zodat deze

de binnenzijde van de buis. Zowel de laserstraal

mechanisch te verstellen met de nonius. Het

geen extra nabewerking meer nodig hebben.

als de lasspetters worden nu in de behuizing op-

Zwitserse Urma wordt in Nederland vertegen-

De nieuwe lasspatbescherming is gebaseerd op

gevangen waardoor de binnenzijde schoon

woordigd door TechnoTool in Tegelen.

een opvangbehuizing, die middels een driedi-

blijft. De lasspatbescherming wordt NC gestuurd

mensionale ophanging in de buis wordt gescho-

naar de positie waar gelast gaat worden. Mid-

Zie www.products4engineers.nl

dels een veiligheidssignaal kan er pas met lassen

Infonummer: 67203

begonnen worden als de lasspatbescherming zich op de juiste positie bevindt. Na diverse lasbewerkingen kan de opvangbehuizing eenvoudig gedemonteerd en schoongemaakt worden. De nieuwe lasspatbescherming wordt nu succesvol toegepast bij het laserhybride lassen van hydraulische cilinders, waarbij een volledige doorlassen noodzakelijk is. De grote cijfers op het display zijn makkelijk Het nieuwe lasspatsysteem wordt direct onder de las

Zie www.products4engineers.nl

leesbaar, zelfs op plaatsen waar weinig licht is

gepositioneerd (foto: Cloos)

Infonummer: 67334

(foto: TechnoTool)

44

jaargang 49 | www.metaalmagazine.nl | 10-2011


40-41-42-44-45_TN 05-12-11 09:45 Pagina 45

T E C H N I S C H

N I E U W S

Assemblagesysteem profielen Kranendonk uit Tiel gaat, als leverancier van ge-

ceerde robotsystemen veel ervaring met het au-

avanceerde robotsystemen, een nieuw type pro-

tomatiseren van productieprocessen. Het bedrijf

ductiesysteem lanceren voor de assemblage

is vooral actief in niet-repeterende productie-

voor balkprofielen. Het systeem is ontwikkeld in

omgevingen, zoals de scheepsbouw-, offshore-

samenwerking met staalconstructeur ASK Ro-

en constructie-industrie.

mein. De assemblagelijn gaat verbindings- en verstevigingsplaten door middel van industriële

Zie www.products4engineers.nl

robots volautomatisch plaatsen en aflassen; een

Infonummer: 67330

proces dat nu nog handmatig gebeurt. Met het

C O L O F O N Metaal Magazine Onafhankelijk vakblad voor ondernemers en leidinggevenden in de metaalbranche, constructeurs en hoofden van technische diensten in industriële bedrijven. Technische, actuele en praktijkgerichte informatie over metaalproductietechnieken. Metaal Magazine is een uitgave van Eisma Industrialmedia en een voortzetting van Metaal en Kunststof. Hoofdredacteur: ing. R. Tomberg Redactie: J. Aalberts, P. Quaedvlieg Bureauredactie: L. Bisselink Vormgeving: ZeeDesign E-mail redactie: redactie.metaalmagazine@eisma.nl Telefoon redactie: +31 088 2944707 Internet: www.metaalmagazine.nl Adres: Informaticaweg 3, NL-7007 CP Doetinchem Uitgave: Eisma Industrialmedia BV, postbus 361, 7000 AJ Doetinchem

nieuwe systeem zal ASK Romein niet alleen enorme productie, maar ook tijdens

Directie: E. van Hes, algemeen directeur B. Hoving, financieel directeur G. Tiecken, uitgeefdirecteur

werkvoorbereiding.

Uitgever: H. Meinen

tijdwinst boeken tijdens de Door

de RinasWeld software, ont-

Marketing: I. Hammerman, tel.: +31 88 2944760

wikkeld door Kranendonk,

Advertentie-exploitatie: Sales: C. te Nijenhuis, salesmanager buitendienst, tel.: +31 88 2944735, e-mail: c.tenijenhuis@eisma.nl F. Balduk, accountmanager buitendienst, tel.: +31 88 2944741, e-mail: f.balduk@eisma.nl T. Feron, accountmanager binnendienst, tel.: +31 88 2944739, e-mail: t.feron@eisma.nl

wordt het systeem direct aangestuurd op basis van het 3D CAD model van de samengestelde balk. Hierdoor is de bediening van de machine eenvoudig, voor

Traffic: ZeeDesign, tel.: (0517) 531672, fax: (0517) 531810, metaal@zeedesign.nl

zowel de werkvoorbereider als de medewerker op de vloer. Kranendonk heeft als

Het geautomatiseerde assemblagesysteem voor profielen wordt begin 2012

leverancier

geïntroduceerd (foto: Kranendonk)

Terugkoppeling

Abonnementeninformatie: Abonneeservice: Postbus 2238, 5600 CE Eindhoven. Tel.: +31 88 2266648 , e-mail abonnement@eisma.nl Abonnementsprijs: € 232 per jaar (excl. 6% BTW) (bij automatische incasso bespaart u € 3 administratiekosten). Dit is bij vooruitbetaling verschuldigd. Abonnementsprijs voor andere landen op aanvraag. Abonnementen kunnen op elk gewenst moment van het jaar ingaan en worden genoteerd tot wederopzegging. Opgave via www.metaalmagazine.nl of via abonnement@ eisma.nl. Opzegging dient schriftelijk en minimaal een maand voor het einde van de abonnementsperiode te geschieden. U ontvangt van ons een schriftelijke bevestiging.

Laserlassen horlogeveren

Bankrelatie: Voor Nederland: Friesland Bank: 29.80.05.298 Voor België: Postcheque Brussel: 000-0007463-91

van

geavan-

Druk: Scholma Druk b.v.

Onlangs vierde Trumpf het 40-jarig bestaan

©2011 Eisma Industrialmedia BV, Leeuwarden

van de laser. De eerste echte Trumpf laser

Algemene Voorwaarden Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of overgenomen in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Uitgever en auteurs verklaren dat dit blad op zorgvuldige wijze en naar beste weten is samengesteld, evenwel kunnen uitgever en auteurs op geen enkele wijze instaan voor de juistheid en/of volledigheid van de informatie. Uitgever en auteurs aanvaarden dan ook geen enkele aansprakelijkheid voor schade, van welke aard ook, die het gevolg is van handelingen en/of beslissingen die gebaseerd zijn op bedoelde informatie. Gebruikers van dit blad wordt met nadruk aangeraden deze informatie niet geïsoleerd te gebruiken, maar af te gaan op hun professionele kennis en ervaring en de te gebruiken informatie te controleren. Leveringsvoorwaarden, zie www.eismamediagroep.nl

debuteerde in 1979, toen de onderneming een gecombineerde pons/lasermachine met destijds nog ingekochte 500- en 700 w CO2 lasers presenteerde. Acht jaar eerder had de Zwitserse horlogefabrikant Carl Haas in het Schwarzwaldse dorpje Schramberg al de geschiktheid van de laser voor de precieze toepassing in de horlogeproductie erkend en de eerste vaste-stof-laser gebouwd. Deze LKS15 laser, zie foto, werd gebruikt voor het lassen van horlogeveren. Aangezien Haas tegenwoordig tot Trumpf behoort, begint daarmee het lasertijdperk van deze onderneming (foto: Reinold Tomberg)

www.metaalmagazine.nl jaargang 49 | www.metaalmagazine.nl | 10-2011

45


Boor uw productiekosten omlaag met hoog productief gaten boren

Voor meer informatie,bekijk deze interactieve advertentie op www.iscar.com

www.iscar.nl

Leverinngdheid ve Winstge r Isca

gara

ndee

su rt re

ltaat

ITA beveelt de optimale gereedschappen aan op basis van toepassing gegevens en uw machine vermogen 3 gereedschap opties,25 alternatieven,verspanings gegevens,vermogen verbruik,snijtijd,verspanend volume engineering ondersteuning en meer. PROFITABILITY ADS-P2-NET.indd 4

2/9/11 10:24 AM

Metaal Magazine 10 - 2011  
Metaal Magazine 10 - 2011  

Metaal Magazine is hét vakblad voor de metaal en brengt technische, actuele en praktijkgerichte informatie over metaalproductietechnieken. M...