Page 1

omslag 1:omslag 1 17-02-11 15:35 Pagina 1

112 de jaargang, 1 mei 2009 www.demolenaar.nl nummer

6

De Molenaar vakblad voor de graanverwerkende en diervoederindustrie

Voervoorlichter Paulien Bosch Gelijkmatige structuur Nieuwe voorzitter Bemefa


omslag 2:omslag 2 17-02-11 16:28 Pagina omsl2

Nieuwe benadering, dezelfde tevreden klanten Aliphos® Windmill Italphos® AliGlys®

Tessenderlo Group heeft een nieuwe divisie, met de naam Aliphos, opgericht. Deze nieuwe divisie levert u voederfosfaten van de hoogste kwaliteit en andere speciale producten voor de diervoeding, ondersteund door een uitstekende verkoop- en technische service. De Aliphos range, verkocht onder de merknamen Aliphos®, Windmill, Italphos® en AlyGlys®, garandeert een optimale dierlijke productie en dierwelzijn, met een maximaal respect voor het milieu. Elk product biedt u:  Een bron van hoog verteerbare minerale elementen

Aliphos Troonstraat 130, B-1050 Brussel, België Tel: +32 2 639 1858 Fax: +32 2 639 1713 www.aliphos.eu animalnutrition@aliphos.eu

 Constante en precieze nutritionele waarde  Producten van hoge zuiverheid en dus veiligheid  Volledig gecontroleerd en traceerbaar. Wilt u weten hoe uw klanten tevreden te houden, contacteer dan uw lokale Aliphos vertegenwoordiger!

THE NAME IN FEED INGREDIENTS


00-00_Gerrits:00-00 17-02-11 16:03 Pagina 10

Vervangen voerinstallatie v Techniek

[Ingrid van der Sterren]

„‘Voer en advies op maat, zonder extra kosten voor onze klant’, daarmee proberen we ons te onderscheiden”, zegt Arthur Gerrits. „Maatwerk leveren, is de kracht van ons bedrijf. Dit vergde het aanpassen van onze mengvoerlijn om de mogelijkheden voor multi-processing aanzienlijk te vergroten.”

???

Fransen Gerrits steekt al jaren in op het leveren van maatwerk. „Onze nutritionisten komen regelmatig bij klanten in de stal om analyses uit te voeren”, zegt Arthur Gerrits, directeur van Fransen Gerrits. „Vanuit hun kennis van de dieren, het voer, de persoonlijke wensen en situatie van de ondernemer, geven ze klanten gerichte adviezen.” Dit leidt steeds vaker tot het vervaardigen van speciaal op maat gemaakt voer. „Daarmee kunnen we ons onderscheiden in de markt.” Fransen Gerrits is een

De nieuwe voerlijn werd door het dak met een hijskraan op de grond geplaatst.

familiebedrijf. „We kennen al onze klanten persoonlijk en communiceren snel en gemakkelijk.” Voor de toekomst ziet Gerrits dat het leveren van maatwerk, de kracht is en blijft van de onderneming. „Daarom wilden we onze mengvoerlijn aanpassen om de mogelijkheden voor multi-processing aanzienlijk te vergroten.” Te c h n i s c h e i n n o v a t i e Om de mengvoerlijn te laten voldoen aan de eisen voor de toekomst, was het volgens de directeur nodig de complete installatie te vervangen. De nieuwe voerlijn is vooral innovatief als het gaat om de toegenomen maalmogelijkheden. „Verder wilden we meer mogelijkheden hebben om vitaminen, mineralen en enzymen op onze voerproducten aan te brengen.” Door de combinatie van maalstructuren en de toevoeging van essentiële voedingselementen, wordt het mogelijk maatwerk te leveren. „Om in de toekomst prijsconcurrerend te blijven, hebben we tenslotte eisen gesteld aan de capaciteitsverbetering, energiezuinigheid en arbeidsbesparing.” Met de twee nieuwe hamermolens met automatisch verwisselbare zeven, kunnen grondstoffen flexibel worden gemalen. „Dat is belangrijk om ze exact te laten aansluiten op de behoefte van


00-00_Gerrits:00-00 17-02-11 16:04 Pagina 11

e voor multi-processing Fransen Gerrits realiseert innovatie in zes dagen

elke diersoort in elke fase van zijn leven.” Daarnaast is de voerlijn voorzien van frequentieregelaars die een belangrijke rol spelen in de toerentalregeling van het maalproces. De frequentieregelaars zijn cruciaal voor het energie-efficiënt en volgens de juiste maalstructuur fijnmalen van de grondstoffen. „De Pegasus Menger van Dinnissen is een belangrijk onderdeel van onze gloednieuwe productielijn”, vertelt Gerrits. „We kunnen er snel, efficiënt en uiterst homogeen mee mengen.” Deze menger wordt gebruikt om de juiste hoeveelheid vitaminen, mineralen en enzymen toe te voegen aan mengvoerproducten. Met de menger is een tijdsbesparing van 20 tot 30 procent haalbaar. Bovendien is een energiebesparing tot 20 procent te realiseren op het maalen mengproces. De productielijn wordt volledig automatisch bestuurd, zodat elk onderdeel van het productieproces optimaal verloopt. T i e n j a re n p l a n Fransen Gerrits heeft voor de verbouwingsoperatie samen met Dinnissen Process Technology uit Sevenum een tienjarenplan uitgestippeld. „Daarin staat precies beschreven welke ontwikkelingen we wilden doormaken op het gebied van onder andere mengvoertechnologie, milieu, efficiency en kwaliteit”, aldus Gerrits. Dinnissen heeft daarna drie scenario’s uitgewerkt en voor elk scenario een offerte gemaakt. „We kozen uiteindelijk voor het scenario om in één keer de hele productielijn te vervangen. Het was onze wens om dat in een zo kort mogelijke tijd te doen om zo min mogelijk

productieverlies en overlast naar onze klanten te veroorzaken.” Dinnissen heeft vervolgens de planning en het projectmanagement gedaan en op de hamermolensectie na, ook alles geleverd. „Het heeft er toe geleid dat we in november de eerste aanpassingen aan het gebouw deden. In januari verzochten we onze klanten zoveel mogelijk voer op voorraad te bestellen, zodat we dat nog voor de grote operatie konden leveren. Zo konden onze klanten zoveel mogelijk gebruikmaken van het voer dat ze gewend waren. Een eerste uitdaging waarin we goed zijn geslaagd.” Samenwerken Om de oude voerlijn compleet te verwijderen, moest het dak van de fabriek worden gelicht. „Dat was een ingrijpend moment”, herinnert Gerrits zich. In de voerfabriek zijn nieuwe staalleggers aangebracht en vervolgens werd de nieuwe mengvoerlijn opgebouwd. De onderdelen daarvan stonden op systematisch genummerde opleggers klaar op het terrein van een transportbedrijf in de buurt. „Met een team van in totaal veertig mensen hebben we klokrond doorgewerkt. Het was een feest om te zien hoe bouwpersoneel, elektromonteurs, computerprogrammeurs, machinebouwers en experts op het gebied van vloeistof- en stoominstallaties als een geoliede machine met elkaar samenwerkten. Als opdrachtgever hebben we er alles aan gedaan om de arbeidsomstandigheden te optimaliseren. Zo werd de hele fabrieksschacht goed verlicht en van onderuit verwarmd. ’s Avonds zorgden we voor een

oo

00

Door de innovatie op het gebied van mulit-processing kan Fransen Gerrtis beter maatwerk leveren.

warme maaltijd. Dat werd op prijs gesteld.” Op de vraag of Gerrits in een volgende situatie de operatie weer zo zou aanpakken, antwoordt hij volmondig ‘ja’. „De samenwerking met Dinnissen Process Technology is goed bevallen. Ze zijn oplossingsgericht en het klikte goed met onze eigen medewerkers. Het heeft geresulteerd in een effectieve aanpak waardoor we in minder dan één week de hele lijn vervingen.”

-

D e M o l e n a a r n r. 6 1 m e i 2 0 0 9


03_Inhoud:03 17-02-11 15:37 Pagina 3

De Molenaar

1 mei 2009

In dit nummer Structuur

8

Extrusie

22

Baas

25

Algemeen 18

On the job met voervoorlichter Paulien Bosch

Diervoeding 22 35

Extrusie noodzakelijke behandeling visvoeders Gunstige effecten Digestarom

Reportage 14

Schothorst Feed Research viert 75-jarig bestaan met tweedaags congres

Techniek 8 25 30

Gelijkmatige grove structuur en laag energieverbruik FSI Hedging Software ondersteunt inkoop grondstoffen Feed Design Lab: wie doet er mee?

In de peiling 12

Nieuwe Bemefa-voorzitter Marc Huon

Vaste rubrieken 4, 5 6 28 38 44 46

Actueel In kort bestek Zaken en mensen Heden en verleden Markt en trends Agenda

Coverafbeelding

Voervoorlichter Paulien Bosch

18


04-05_Actueel:04-05 17-02-11 15:39 Pagina 4

Actueel

Schadelijkheid voer met melamine niet goed te beoordelen Verontreinigd voedsel met melamine bevat vaak ook andere schadelijke chemische

Bureau Risicobeoordeling van de VWA heeft de verontreinigde partijen de afgelopen maanden nader onderzocht en zich verdiept in de mogelijke schadelijke gevolgen van melamine in combinatie met de hoeveelheden aangetroffen structuuranalogen. Het vervolgonderzoek is gebaseerd op theoretische modellen en schattingen. Uit dit onderzoek concludeert VWA dat er waarschijnlijk geen gevaar is geweest voor de volksgezondheid. ,,Het is echter niet uit te sluiten dat er bij landbouwhuisdieren, die het besmette voer hebben gegeten, wel nadelige gezondheidseffecten zijn geweest’’, aldus de VWA. Bureau Risicobeoordeling heeft de problematiek en bevindingen inmiddels onder de aandacht gebracht bij de European Food Safety Authority (EFSA)..

Actu

stoffen die op melamine lijken. Dit blijkt ook uit onderzoek van bureau

Risicobeoordeling van de Voedsel en Waren Autoriteit (VWA) naar de partijen sojameel uit China met hoge gehaltes melamine. Het sojameel was grondstof voor diervoeder en werd in november 2008 bij mengvoederbedrijven teruggehaald. Als mensen of dieren melamine en cyanuurzuur (op melamine lijkende stof) binnenkrijgen, dan kunnen onoplosbare kristallen ontstaan. Deze kristallen kunnen de nieren beschadigen. Dit kan bij dieren door het eten van diervoeders dat is vervuild met de schadelijke stoffen. Het eten van verontreinigde levensmiddelen van dierlijke oorsprong leidt vervolgens bij mensen tot klachten. De risico’s van de combinatie van melamine én een structuuranaloog ontstaan al bij een lage dosering, stelt de VWA. Er zijn nu geen gezondheidsnormen om de schadelijkheid van de combinatie te beoordelen. Deze normen zijn van belang voor het vaststellen van de toelaatbare hoeveelheden in diervoeder en het toezicht hierop. De VWA adviseert de ministers van VWS en LNV onderzoek te doen naar de overdracht van melamine én structuuranalogen van diervoeder

KORT

쑺쑺

naar levensmiddelen van dierlijke oorsprong. Tevens adviseert de VWA om Europese productnormen voor diervoeder en levensmiddelen vast te stellen voor de som van de combinatie.

C h i n e s e g ro n d s t o ff e n November vorig jaar heeft een Nederlandse importeur van Chinese diervoedergrondstoffen bij de VWA gemeld dat er melamine in sojameel was aangetroffen. Dit sojameel was geleverd aan drie Nederlandse mengvoederbedrijven. Deze bedrijven staakten onmiddellijk de productie met de gecontamineerde grondstoffen. Bureau Risicobeoordeling van de VWA heeft toen voorlopig geconcludeerd dat er geen risico’s waren te verwachten voor de volks- en diergezondheid, gezien de relatief lage melaminegehalten die werden aangetroffen.

Vo o r h e t l a a t s t e n i e u w s , z i e : w w w. d e m o l e n a a r. n l

Vanaf 2009 int het Productschap Pluimvee en Eieren (PPE) via de heffingen de bijdrage van de eiersector, aan de kosten die de VWA maakt, voor de controles op residuen en verboden stoffen in eieren. Het PDV werkt momenteel aan de ontwikkeling van een Carbon footprint. Het gaat om het verzamelen van kennis, die in een rekenmodel wordt gegoten. Dit model moet toepasbaar worden gemaakt voor de bedrijven in de diervoedersector. Vanwege de belangrijke educatieve rol van Artis op het gebied van dieren en planten investeert minister Gerda Verburg van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) 5 miljoen euro in Artis. Het bedrag wordt gespreid over een periode van zeven jaar. De acceptatie van de certificatie-instelling NSF International (PDV104593) voor het uitvoeren van audits en certificatie in het kader van het GMP+- certificatieschema Diervoedersector 2006, is per 1 april 2009 door het PDV geschorst.

Omzetgroei Rijnvallei De totale omzet van Rijnvallei groeide vorig jaar met 15 procent naar 215 miljoen euro. Daarom is besloten een uitkering aan de leden te doen van ruim 1,5 miljoen euro. Over de periode van week 7 tot en met 13 in 2008 ontvangen de leden over hun afgenomen diervoeders een nabetaling van 7 euro per ton. Over de jaarafname meststoffen keert de coöperatie 1 euro per ton uit aan haar leden en over de jaarafname gewasbeschermingsmiddelen 1 procent van het factuurbedrag. Daarmee komt het totaal aan prijsreducties en kortingen dat Rijnvallei uitkeerde in 2008 op ruim 4,9 miljoen euro. De omzet in diervoeders van Rijnvallei groeide in 2008 van ruim 101 miljoen naar 16 miljoen euro. De omzet in tonnen was 420.000 ton waarbij omzet rundvee-, varkens- en enkelvoudige voeders pluste en de pluimveeomzet daalde. Het op- en overslagbedrijf Rijnzate boekte opnieuw een recordomzet. In de Wageningse haven werden voor zowel Rijnvallei als derden ruim 700.000 ton mengvoergrondstoffen overgeslagen.


04-05_Actueel:04-05 17-02-11 15:39 Pagina 5

Kennis en innovatie cruciaal voor toekomst agrosector De schaalvergroting in de agrarische sector wordt mogelijk vertraagd door de economische recessie, maar zal op termijn stevig doorzetten. Technologische vernieuwing biedt kansen om aan de toenemende maatschappelijke eisen te voldoen. Dat beeld komt naar voren uit studies van Wageningen UR. De studie ‘De agrarische sector in Nederland naar 2020: perspectieven en onzekerheden’ laat zien dat het aantal bedrijven en arbeidskrachten verder afneemt. De bedrijven die overblijven worden groter. Dat geldt niet alleen voor de toelevering, verwerking en distributie, maar ook voor de primaire land- en tuinbouw. Toch zal het ook in 2020 vrij uitzonderlijk zijn dat (primaire) productiebedrijven een groot aantal werknemers hebben. De interne markt en het bijbehorende Europese landbouwbeleid zijn belangrijke randvoorwaarden voor de ontwikkeling van de exportgerichte sector. Kennis en innovatie zijn cruciaal om de concurrentiepositie te versterken, concluderen de onderzoekers. Het rapport ‘Technologische verkenningen agrosector’ toont kansen voor nieuwe ontwikkelingen in de agrarische sector. Deze kunnen bijdragen aan het voorkómen of verminderen van schadelijke effecten van agrarische productie. Wereldwijd zijn er drie hoofdstromen in technologie te onderkennen: genomica, nano- en microtechnologie en ICT, met een veel breder doelgebied dan de landbouw. De wijze waarop bestaande instituties met technologie omgaan en het gebrek aan maatschappelijke acceptatie, belemmeren de ontwikkelingen in de agrosector, stellen de Wageningse onderzoekers. ,,Positief beleid is noodzakelijk om een technologie inderdaad te laten doorbreken.’’

ueel Duitse varkensmarkt kans en uitdaging De Duitse varkensvleesindustrie is van groot en toenemend belang voor de Nederlandse varkenshouderij. Uit een strategische analyse van de varkensmarkt door het LEI in opdracht van de Rabobank, blijkt dat de markt voor biggen kan groeien, terwijl het voor vleesvarkens de kunst wordt om de huidige positie te consolideren. De varkensvleesconsumptie in Duitsland wordt gekenmerkt door een hoge consumptie, vooral van verwerkte producten. Verwacht wordt dat de totale consumptie per persoon niet sterk verandert, maar dat de afzet van voorverpakt vlees via discounts toeneemt, ondanks het relatief grote marktaandeel van de slagers. Ook zal er meer vraag zijn naar gezonde en gemaksproducten. Op de Duitse biggenmarkt zijn Nederland en Denemarken al jaren de grote leveranciers. Naar verwachting blijft de Duitse behoefte aan biggen groeien, in het bijzonder in het noordwesten van Duitsland. Op de varkensvleesmarkt heeft Nederland een zeer sterke positie, maar de groeimogelijkheden zijn beperkt. De strategie van de Nederlandse vleesvarkenshouder moet volgens het LEI gericht zijn op behoud van zijn positie op de afzetmarkt. Hiervoor is het noodzakelijk om naast een ‘licence to produce’ ook een ‘licence to operate’ (voldoende maatschappelijk draagvlak) te waarborgen, stelt het LEI.

De Heus neemt Russich Neokorm over Diervoederconcern De Heus heeft het Russische bedrijf NeoKorm in Laginsk, Vladimir Oblast (150 kilometer ten oosten van Moskou) overgenomen. De overname is tot stand gekomen door een joint venture met De Heus en MKorma. Het bedrijf dat nu door de joint venture is overgenomen, beschikt op de locatie in Laginsk over een moderne productielocatie voor de productie van premixen. De overname van Neokorm past in de groeistrategie van De Heus. Het concern richt zich daarbij op sterke lokale aanwezigheid in markten met een hoog agrarisch potentieel. De Russische markt biedt deze kansen. ,,Binnen deze markt biedt de acquisitie een goede mogelijkheid om lokaal premixen te produceren. In plaats van ze naar Rusland te exporteren’’, aldus De Heus. De eerste stappen die de joint venture gaat uitvoeren, zijn het integreren van de commerciële activiteiten en het implementeren van internationaal gangbare kwaliteitsprocedures. Alle producten zullen worden vermarkt met de merknaam Koudijs Mkorma. 4

5

Stem wijs De Europese verkiezingen zijn in aantocht. In de wetenschap dat Europa niet of te weinig bekend is, zijn verschillende stemwijzers gelanceerd. Sommige daarvan beperken zich tot een vergelijking van de partijen in het betreffende EU-land, anderen bieden de mogelijkheid een internationale vergelijking te maken. Sinds ik stemgerechtigd ben, breng ik –als ik tenminste in Nederland ben-, mijn stem uit, ook voor Europa. Maar net als vele burgers heb ik me de afgelopen keren vaak afgevraagd wat nu nut en noodzaak is van Europa. Hoe ver moet Europa gaan? Moet er een soort Verenigd Europa komen, analoog aan de Verenigde Staten? En waar mag zo’n Europa zich wel mee bemoeien, maar waarmee ook beslist niet? In de hoop antwoorden te vinden op dergelijke vragen, vulde ik afgelopen week de stemwijzer in. Ik was de 7358-ste persoon die het formulier invulde op de derde dag na lancering van deze site. Daarbij heb ik onder andere gelet op landbouw georiënteerde stellingen. Van de dertig stellingen waren er slechts twee die echt over landbouw gingen en vervolgens nog twee die dierenrechten betroffen. Het aantal stellingen over landbouw viel tegen, daar het gemeenschappelijk landbouwbeleid zo’n wezenlijk onderdeel vormt van het beleid en de uitgaven. lllustratiever is misschien nog wel de inhoud van de stellingen. De eerste was ‘Het gemeenschappelijk landbouwbeleid moet worden afgeschaft’. Hiermee wordt het kaf van het koren gescheiden, zo blijkt uit de eindresultaten die het stemgedrag tot dan toe in kaart brengen; 45 procent is voor, 45 procent tegen en 10 procent weet het niet. De tweede agrarische stelling is niet minder interessant: ‘Europa moet zeer grote veebedrijven (megastallen) verbieden’. Resultaat: 48 procent voor, 42 procent tegen en 9 procent onbeslist. ,,Zonder Europese Unie zou Nederland er heel anders uitzien”, zo zei de Nederlandse minister van Landbouw onlangs bij de opening van de Sicco Mansholt tentoonstelling in Den Haag. ,,Europa en landbouw zijn onafscheidelijk van elkaar”, aldus de minister. De uitslag van de stemwijzer onderschrijft deze uitspraak vooralsnog niet, maar resultaten van de stemwijzer zijn geen garantie voor een verkiezingsuitslag. Ik wens u wijsheid. Jacqueline Wijbenga

D e M o l e n a a r n r. 6 1 m e i 2 0 0 9


06_IKB:6 17-02-11 15:40 Pagina 6

In kort bestek Wet wegvervoer goederen geeft onduidelijkheid De nieuwe Wet wegvervoer goederen (Wwg) is per 1 mei in werking getreden. Met deze wet in de hand kunnen verladers worden beboet voor een te zwaar beladen vrachtauto van hun vervoerder. Over de invulling van de wet bestaat nog steeds veel onduidelijkheid, omdat de aansprakelijkheid nog moet worden uitgewerkt en vastgelegd. Belangenorganisatie EVO betwijfelt of de verladersaansprakelijkheid op tijd wordt ingevoerd. Volgens EVO mag het niet zo zijn dat de verlader ook moet betalen voor het extra gewicht dat de vervoerder onderweg oplaadt. Volgens de toelichting bij de WWG is dat niet de bedoeling, ,,maar tot nog toe ontbreekt nog een omschrijving van de handhavingrichtlijn en is nog niet gespecificeerd wat de hoogte van de boete per geval zal zijn’’. EVO organiseert op 18 mei 2009 een informatiebijeenkomst over de nieuwe wet. Hierbij zal een vertegenwoordiging van de Inspectie Verkeer en Waterstaat aanwezig zijn.

Ottevanger jubileumrun op 12 juni In de aanloop naar het 100-jarig bestaan van Ottevanger Milling Engineers in juli, organiseert het personeel een jubileumrun van het bedrijf in Moerkapelle naar de vestiging in Aalten. De start is op 12 juni en de eerste etappe, die wandelend (5 of 10 km) of hardlopend (5, 10, 15 of 21 km) zal worden afgelegd, voert van Moerkapelle naar Heteren, vestigingsplaats van zusterbedrijf Wynveen International. Van hier gaat het per fiets verder (25 of 50 km) naar de finish in Aalten op 13 juni. De deelnemers worden gesponsord door relaties, familie en vrienden, om een zo groot mogelijk bedrag bij elkaar te stappen en trappen. De opbrengst gaat in gelijke delen naar de Nederlandse Hartstichting en een nog nader te bepalen agrarisch project in een Derde Wereld-land.

Handelsbevordering met China ‘Understanding China’ is een nieuw Europees programma, gelanceerd door Eurochambres. Het programma is bedoeld, om het inzicht van Europese MKB-bedrijven in China te vergroten. Vanuit Nederland is Kamer van Koophandel Rotterdam partner in dit project. Eurochambres is de Europese Kamer van Koophandel. ‘Understanding China’ bestaat uit twee onderdelen: een trainingsprogramma voor organisaties die het bedrijfsleven ondersteunen en een beleidsdialoog waar diverse stakeholders bij betrokken worden. Het trainingsprogramma is gericht op het creëren van een netwerk van China-experts in de 27 EU-landen, kandidaat-lidstaten en landen in de Europese Economische Ruimte. In drie jaar tijd kunnen 90 adviseurs van handelsbevorderende organisaties een training volgen over China. De eerste dertig adviseurs worden getraind in België en China van juli tot december. De training wordt verzorgd door de Universiteit Antwerpen Management School.

6

7

Boxbedekking en afkalfruimte maken het verschil Boxbedekking en afkalfruimte verschillen het meest tussen bedrijven met een hoge (gemiddeld 45.000 kg) en een lage levensproductie (gemiddeld 19.000 kg). Bedrijven met een hoge levensproductie werken opvallend vaker met diepstrooiselboxen en een afkalfruimte met stro. Dit blijkt uit onderzoek van ForFarmers gebaseerd op een enquête onder 50 melkveehouders en het melkveebegeleidingssysteem Agroscoop. Naast boxbedekking en afkalfruimte spelen managementfactoren een rol. Op bedrijven met een hoge levensproductie is de melkveehouder vaker bereid een koe een extra kans te geven, bijvoorbeeld door een keer extra te insemineren. Ook blijkt individuele krachtvoerverstrekking een positieve invloed te hebben op de levensproductie.

Goede meeteenheden voor antibioticumgebruik nodig Voor een goede registratie en monitoring van antibioticumgebruik in de veehouderij is het bepalen van de juiste meeteenheden (bv. kg werkzame stof, dagdoseringen etc.) essentieel. Onderzoekers van het Centraal Veterinair Instituut, het LEI en het Rikilt van Wageningen UR adviseren om het gebruik uit te drukken in dagdoseringen per dierjaar. Hierbij wordt berekend hoe vaak per jaar een dier (of kg dier) op een bepaald bedrijf is behandeld met antibiotica. Het gebruik van antibiotica in de Nederlandse veehouderij nam in 2007 nog steeds toe. De mate waarin het antibioticagebruik toeneemt, is echter onderwerp van discussie mede door het ontbreken van een Europees systeem voor monitoring van antibioticumgebruik. Er worden jaarlijks wel gebruiksgegevens gepubliceerd in verschillende landen, maar dat betreft vrijwel altijd het gebruik in aantal kg verhandelde werkzame stof van alle antibiotica (meestal op basis van gegevens van de verkoopcijfers van de farmaceutische industrie). Hoewel het een indruk geeft van de mate van antibioticumgebruik per land, is het nodig om deze gegevens nader te specificeren om een goede interpretatie te geven. Bij gebruik van 1 kg antibiotica bij volwassen zeugen worden namelijk veel minder varkens behandeld dan op het moment dat 1 kg wordt gebruikt bij de behandeling van jonge biggen. Verder zijn er ook belangrijke verschillen in gebruik per diersoort. Een registratie in de vorm van dagdoseringen per dierjaar maakt een goede vergelijking mogelijk.

D e M o l e n a a r n r. 6 1 m e i 2 0 0 9


07_adv:07 21-02-11 16:29 Pagina 7

TE KOOP: • 2 horizontale lintmengers 3000 l en 500 liters, geschikt voor de maalderij, bloem of tarwemelen • 1 Graanpletter met rollen ø 300 lengte 600 • 1 Rollen ø 600 lengte 900 voor pletter Het materiaal is compleet en werkklaar – in perfecte staat. Inlichtingen: Tel.: Fax: E-mail:

Flandria Foods +32 (0)9/372.05.30 / +32 (0)475/73.73.77 +32 (0)9/372.73.92 flandria.foods@skynet.be

Op weg naar een gezonde en duurzame veehouderij!

Manids Feed Ing BV distributeur voor: •

CCA Nutrition/Vitalac voederzuren/conserveermiddelen

QualiTech SQM-organische sporenelementen

Het volgende nummer van

Actifeed yucca-/quillaja producten

Wij helpen u graag op deze weg! verschijnt op dinsdag 26 mei 2009. De sluitdatum voor het aanleveren van uw advertentie is donderdag 14 mei 2009. Wilt u hierin adverteren, meld dit dan uiterlijk maandag 11 mei 2009 via verkoop@eisma.nl of

Manids Feed Ing BV Postbus 304, 5460 AH Veghel tel: 0413-310960, fax: 0413-310955 E-mail: jorna@manids.nl website: www.manids.nl

telefonisch via +31 06 53262047.

Met trots presenteren wij onze nieuwe speerpunten: Aminoshure L

de eerste pensbestendige Lysine

Nitroshure langzaam beschikbaar ureum ,vervanger van soya schroot digestarom 1324 phytogeen product, combinatie van aroma en verteringsverbeteraar voor varkens, aantoonbare resultaten op het gebied van darmverteerbaarheid (vraag het rapport aan!!)

Postbus 160, 8530 AD Lemmer, Tel.: 0514 569001, Fax: 0514 569002 Voor nadere productinformatie: www.speerstra.com, E-mail: mail@speerstra.com,


08-09-10_Multicracker:8-9-10 17-02-11 15:41 Pagina 8

Gelijkmatige grove structuur e Techniek

[Frank Braad]

Van Gorp Biologische Voeders produceert rundvee-, pluimvee- en varkensvoeders. „Veel aandacht voor een grove, gelijkmatige structuur is daarbij erg belangrijk”, vertelt Arno van Gorp. Om daaraan te voldoen, schafte het bedrijf een Multicracker aan, een machine die korrelvormige grondstoffen gelijkmatig versnijdt.

Van Gorp Diervoeders heeft altijd al een fijne neus gehad voor speciale segmenten van de markt. In de jaren zestig had het bedrijf te Waspik als een van de eersten een persinstallatie en bediende daarmee vele Brabantse mengvoederbedrijven. Daarnaast was het bedrijf ook gespecialiseerd in paardenvoeders en voeders voor kleine huisdieren. Dit laatste wordt voornamelijk in zakgoed geleverd en sinds 2005 in de fabriek te Waalwijk geproduceerd.

Arno van Gorp, directeur Van Gorp Biologische Voeders.

Biologisch Eind jaren tachtig startte Van Gorp Diervoeders een productielijn voor biologische voeders. Dit zorgde in korte tijd voor een flinke omzetgroei. De gebroeders Hans en Arno van Gorp kochten daarom in 1999 de bestaande fabriek in Schalkwijk om daar hun biologische voeders te produceren. Hierdoor ontstond een gescheiden productie van reguliere en biologische lijnen en werden bovendien de productie- en opslagmogelijkheden vergroot. „Wij zijn met circa 50 procent van de Nederlandse productie marktleider en behoren in deze sector tot de grootste spelers in Europa. Wij leveren direct aan veehouders, aan collega’s in Nederland en exporteren naar verschillende Europese landen”, aldus

Arno van Gorp, directeur van Van Gorp Biologische Voeders. Op dit moment beslaan de pluimveevoeders 60 procent van de omzet, de overige 40 procent is vrijwel gelijk verdeeld tussen rundveeen varkensvoeders. „Ondanks de beperkte grondstoffenkeuze, haalt ons biologisch legvoer resultaten die op zijn minst vergelijkbaar zijn met reguliere voeders”, aldus Van Gorp. „Voor het behalen van zulke resultaten, is veel aandacht nodig voor een grove, gelijkmatige structuur.” Met een frequentieomvormer op de hamermolenmotor werd een lage, variabele omtreksnelheid van de hamers gerealiseerd, „maar de vele zeefwisselingen vormden een bottleneck en ook de toestand van de hamers had naar onze smaak nog teveel invloed op het eindproduct”. Ve r b e t e r i n g Een andere, verbeterde techniek was daarom zeer gewenst. Naar aanleiding van het artikel ‘Crack voor leghennen’ dat eerder in De Molenaar verscheen over de introductie van de Multicracker, trok de aandacht van de gebroeders Van Gorp. Het zou echter tot 2008


08-09-10_Multicracker:8-9-10 17-02-11 15:41 Pagina 9

Multicracker geïnstalleerd bij Van Gorp

ur en laag energieverbruik Grondstoffen verkleinen Een schijf voorzien van speciale keramische plaatjes.

duren voor het contact werd gelegd met Johan Verhagen van Multicracker Benelux in Dinteloord, vertegenwoordiger van de Duitse producent PTW Technology. Na eerste contacten volgden al snel een aantal testen met grondstoffen en samenstellingen op de proefopstelling van Multicracker in Mill. De resultaten van de tests waren veelbelovend. Een bezoek aan een in een productiebedrijf opgestelde machine gaf de gebroeders voldoende vertrouwen om in deze nieuwe techniek te investeren. Eind februari 2009 werd met de montage begonnen en in de eerste week van maart volgde de inbedrijfstelling. Te c h n i e k De Multicracker staat in Schalkwijk opgesteld op de plaats van de vroegere besturingskamer, naast de bestaande geluiddichte hamermolencabine. Door deze plaats was het mogelijk de machine parallel aan de hamermolen in de

maal- en menglijn op te nemen. Na de beide (hamermolen-)bovenbunkers wordt de keus gemaakt tussen malen of cracken. Een extra transportschroef brengt de charge over een magneet naar de toevoerrol met een segmentschuif die de laagdikte in functie van de motorbelasting regelt. Een Bühler-stenenvanger met omloopluchtsysteem die de zware verontreinigingen verwijdert, is in de toevoer geïntegreerd. De materiaalstroom valt, in de lengte verdeeld, midden tussen de twee schijvenpakketten. In een doorlopende stroom ‘snijden’ de sneldraaiende schijven de graankorrels in gelijkmatige deeltjes. Johan Verhagen: „Dat snelle transport voorkomt een temperatuurtoename in het product en daarmee vochtverlies.” Met de capaciteit zijn ze bij Van Gorp Biologische Voeders tevreden. De 24 ton per uur van de installatie wordt ruimschoots gehaald met een belasting van de hoofdmotoren van ongeveer 55 procent. Een transportschroef brengt het structuurmeel vervolgens naar de hamermo-

8

9

Multicracker verkleint korrelvormige grondstoffen met roterende discusvormige schijven, met een speciaal gefreesd profiel op de schuine vlakken. Op twee horizontale, parallel geplaatste rotoren zijn respectievelijk 11 en 12 schijven bevestigd die als tanden in elkaar grijpen. Twee 18,5 kW elektromotoren met V-snaaroverbrenging bepalen het toerental van elke rotor op 4000 rpm. Doordat steeds de buitendiameter van de ene set schijven naast de binnendiameter van de andere set is geplaatst, ontstaat een verschil in lineaire snelheid op vrijwel alle punten van de geprofileerde vlakken, die door Multicracker snijvlakken worden genoemd. Het maalprincipe berust op dit verschil in snelheid. De verplaatsing van één van de rotoren wijzigt de afstand tussen de schijvenpakketten wat de fijnheid van het eindproduct beïnvloedt. Omdat deze afstand hooguit enkele millimeters bedraagt, kunnen harde voorwerpen in het maalgoed de schijven ernstig beschadigen. Dit maakt een voorreiniging en magneet in de toevoerlijn beslist noodzakelijk. Bovendien is een van de rotoren voorzien van een set drukveren, zodat de rotor kan uitwijken om het vreemde voorwerp door te laten. De machine is, na twee jaar ontwikkeling, in 2005 op de markt gebracht door PTW Technology en is de laatste jaren bezig met een opmars in de graan- en zadenverwerkende industrie. Op dit moment zijn installaties operationeel in de diervoederindustrie, brouwerij en bij de koolzaadverwerking.

Het structuurmeel direct na de Multicracker.

D e M o l e n a a r n r. 6 1 m e i 2 0 0 9


08-09-10_Multicracker:8-9-10 17-02-11 15:41 Pagina 10

>> Gelijkmatige grove structuur en laag energieverbruik

Het schijvenpakket.

lenonderbunker, waarvandaan de charge de gebruikelijke weg door de maalen menginstallatie kan vervolgen. Door deze koppeling aan de onderbunker is tijdens het ‘cracken’ de machine aangesloten op de aanwezige aspiratie van de hamermolen. Hoewel de fabrikant een afzuiging niet noodzakelijk vindt, is dit voor een stofvrije werking beslist aan te raden. De installatie is uitgerust met een volle-

dige automatisering van Sommen Automatisering uit Ulicoten. ITH uit Ederveen, de huisautomatiseerder van Van Gorp, stond borg voor een probleemloze inpassing in het bestaande systeem. Ervaring Hans en Arno van Gorp zijn onder de indruk van de enkele weken geleden in gebruikgenomen installatie. Met de

beperkte ervaring durft Van Gorp geen oordeel te geven over de standtijd van de schijven. Verhagen wil zich op dit punt niet vastleggen en nuanceert: „De grondstoffen en de mate van verontreiniging, de keuze van de schijf en het profiel dat met of zonder keramische plaatjes kan worden uitgevoerd, zijn allemaal factoren die meespelen. Uit de praktijk weten we dat bij goed gereinigde mais een set schijven 40.000 ton product kan verwerken.” Over de werking hebben de gebroeders Van Gorp nu al een eensgezind oordeel. „We kennen in een zo korte periode nog niet alle kneepjes van deze technologie en voor verschillende recepten zijn we nog aan het zoeken naar de juiste instelling van de maalspleet. Maar het resultaat, een gelijkmatige grove structuur met vrijwel geen fijne deeltjes en een laag energieverbruik, voldoet zeker aan onze verwachtingen. Vrijwel alle pluimveevoeders gaan dan ook over de Multicracker.”

-

Schijfafstand De plaatsing van rotoren is op deze foto duidelijk te zien. De afstand tussen de schijven van de beide rotoren is instelbaar door middel van een elektrisch bediende draadspindel (op de foto links). Op de groene framebalk is de liniaal te zien waarmee elektronisch de afstand tussen de schijfpakketten wordt gecontroleerd. Deze afstand wordt in elk recept ingegeven en is eenvoudig te wijzigen om aan individuele wensen te voldoen.

10

11

D e M o l e n a a r n r. 6 1 m e i 2 0 0 9


11_Adv:11 17-02-11 16:37 Pagina 11

Orffa solutions ...voor pluimvee your key to a world of ingredients

CALSPORIN t 4QPSFWPSNFOEQSPCJPUJDVN (Bacillus subtilis)WPPS WMFFTLVJLFOT t 0QUJNBMFCBMBOTNJDSPýPSB JOEBSN t 4JHOJåDBOUWFSCFUFSEFHSPFJ FOWPFEFSDPOWFSTJF

AmmoMIN t $MJOPQUJMPMJFUoLMFJNJOFSBBM t "NNPOJVNCJOEJOHPQ EBSNOJWFBV t 7FSCFUFSJOH strooiselkwaliteit

GOLDFLEX GETOASTE SOJABONEN ENERGYFLEX DEHULLED GETOASTE SOJABONEN

BETA-KEY t #FUBJOF)$M t .FUIZMEPOPSFO PTNPSFHVMBUPS t 1FSGFDUFMPPQFJHFOTDIBQQFO

VEEVOEDERGRONDSTOFFEN MINERALEN DE BRON BV HARDERWIJK Ir. Lelykade 7a 3846 AE HARDERWIJK TEL: 0341-462111 FAX: 0341-462110

7JFSMJOHITUSBBUt-$8FSLFOEBNt/FEFSMBOE U   tG    8FWFSTTUSBBUt-POEFS[FFMt#FMHJÑ U   tG    JOGP!PSGGBDPNtXXXPSGGBDPN


12-13_Bemefa:12-13 17-02-11 15:42 Pagina 12

‘Mengvoederfederatie m

Het veevoederbedrijf van Marc Huon, in de plooien van het Haspengouwse akkerland.

De Belgische mengvoederfederatie Bemefa heeft een nieuwe voorzitter: Marc Huon. Hij volgt Patrick Vanden Avenne op, die gedurende vier jaar de voorzittershamer hanteerde. Huon is groot voorstander van de voortrekkersrol die Bemefa de laatste jaren heeft vervuld. „Die rol moet de federatie blijven spelen.”

In de peiling

[Jef Verhaeren]

Marc Huon is in menig opzicht atypisch. Als prille veertiger is hij eerder jong dan oud. Daarnaast behoort zijn bedrijf Voeders Huon- tot de kleinere veevoederfabrikanten. Voeder Huon is gelegen temidden de graanvelden van Haspengouw, vlakbij de taalgrens, en niet zoals veel collegabedrijven gevestigd dichtbij een haven. Ondanks de beperkte schaal van zijn bedrijf is Huon een groot voorstander van de voortrekkersrol die Bemefa de laatste jaren heeft vervuld. A c h t e r g ro n d Zoals bij zijn voorganger aan het hoofd van Bemefa, Patrick Vanden Avenne, zit de veevoederproductie bij Huon in het bloed. Hij stamt uit een geslacht van graanhandelaren, verwerkers en molenaars. Huon studeerde boekhouding en fiscaal recht en rondde die studies af met een kaderopleiding mengvoederin-

dustrie in Nederland. In 1991 kwam hij in het bedrijf van zijn vader werken en in 1998 nam hij alle aandelen over. Tot in 1979 produceerde Huons vader Emiel nog veevoeders in de Gasthuismolen in de Tiense binnenstad. Maar de familietraditie had oudere wortels. De overgrootvader van Huon trok in Haspengouw al van boer tot boer met zijn dorsmachine en in 1938 vestigde zijn zoon zich in Houtem bij Hoegaarden als graanhandelaar en maalder. Hij kocht een cilindermolen en begon met de fabricage van bloem. Tijdens de oorlogsjaren ging hij zich ook toeleggen op veevoeders. Die kwamen van de Gasthuismolen Smolders, daterende uit de dertiende eeuw, die hij in 1950 overnam. Daar produceerde hij zelf veevoeders. Later kwam Huons vader meewerken in de zaak. Na de oorlog werd hier zowel varkens-, rundvee- als pluimveevoeder geproduceerd. Nadat Emiel het bedrijf

van zijn vader had overgenomen, begon hij met de bouw van een nieuw veevoederbedrijf in Ezemaal-Landen, tussen de plooien van het Haspengouwse akkerland. Tussen 1998 en 2000 breidde Huon de productie uit. Hoewel het veevoedersbedrijf relatief klein bleef, werd in 2000 al het GMP-certificaat binnengehaald. Atypisch Het bedrijf van Huon is ontstaan temidden de graanstreek en situeert zich tussen de eigen nationale grondstoffenproductie voor de veevoederindustrie. Reeds 50 procent van de grondstoffen kan volgens Huon aan vertrekprijzen worden aangeschaft. Tegenwoordig realiseert Voeders Huon een productie van 25.000 ton veevoeders, waarvan 50 procent bestemd is voor varkens en 50 procent voor rundvee (30 procent voor jongvee en vleesvee en 20 procent voor


12-13_Bemefa:12-13 17-02-11 15:42 Pagina 13

e moet kar blijven trekken’ Nieuwe Bemefa-voorzitter Marc Huon fier op zijn federatie melkvee). Huon maakt vooral voeders ‘à la carte’ en gaat daarvoor samen met de klanten-veehouders na wat hun behoeften zijn. Ondanks de beperkte productie, strekken de activiteiten zich zowel in het zuiden als het noorden van het land uit, tot zelfs in Nederland. Van de geproduceerde veevoeders wordt 70 procent afgezet in Brabant, Limburg, Henegouwen en de Ardennen, 20 procent in de rest van het land en 10 procent in het zuiden van Nederland. Bemefa-team Scheidend voorzitter Vanden Avenne vindt het een goede zaak dat er eens een voorzitter met een ander profiel aan het hoofd van Bemefa komt. „Ik heb nochtans absoluut geen profileringsdrift als voorzitter”, merkt Huon op tijdens de algemene vergadering van Bemefa. Hoe ziet hij zijn voorzitterschap dan wel in een federatie die is geëvolueerd van een beroepsvereniging tot een federatie die een ruime maatschappelijke verantwoordelijkheid op zich neemt? Huon: „De groei van de federatie danken we vooral aan de directeur-generaal Yvan Dejaegher. Hij is er met zijn team van een zevental mensen in geslaagd het voortouw te nemen in een nieuwe aanpak van voedselveiligheid, in maatschappelijk verantwoorde diervoederstromen op internationaal niveau. Denk ook aan Eufetec, het European Feed Technology Center. Met hem hebben we een visionair in huis.” Wat betreft zijn eigen deel hieraan, zegt hij: „Een voorzitter, die dagelijks in zijn bedrijf bezig is, kan hierin een rol spelen dankzij en met het team”. Samenwerking „Vroeger was elke beroepsfederatie alleen met haar eigen vakgebied bezig”, gaat de nieuwe voorzitter verder. „Tegenwoordig zien we een heel ander beeld. De federaties en landbouworganisaties werken nu samen over de keten heen.” Vanden Avenne wijst erop dat de

dioxinecrisis hierbij een belangrijke rol heeft gespeeld. „Natuurlijk”, zegt Huon. „Maar Bemefa, onder leiding van Dejaegher, heeft toch de rol van gangmaker gespeeld. Denk maar aan Ovocom, waarin alle schakels van de keten nu samenwerken. Daarom worden de mengvoedersector en zeker zijn federatie Bemefa door alle partners in de keten gerespecteerd.” Hij wijst erop dat Bemefa ook aan de kar trok en nog trekt om deze kwaliteitsbewakingssystemen over de grenzen door te trekken door met andere systemen, zoals QS, overeenstemming te bereiken om tot wederzijdse erkenning te komen. „EFS, Eufetec, overal kom je Dejaegher en/of Bemefa tegen.” G ro o t d i s t r i b u t i e Toch is er, wat de samenwerking met andere schakels in de keten betreft, volgens Huon nog werk aan de winkel. „Als er nog tegenstellingen zijn tussen ons en een partner in de keten, dan betreft dat de grootdistributie en vooral de discounters. De grootdistributie speelt vaak onrealistisch in op maatschappelijke thema’s. Probleem is natuurlijk de concurrentie en het feit dat de distributieketens zich voortdurend willen differentiëren.” Vanden Avenne wijst erop dat de grootdistributie ook conflicten heeft met andere sectoren in de keten, zoals de voedingsindustrie, zoals onlangs bleek in het conflict tussen Unilever en Delhaize. „Wij verdedigen in deze ook de belangen van onze klanten-veehouders. Zij weten wegens onrealistische eisen vanuit de distributie, die de sector vaak onvoldoende kent, niet op welk been ze moeten staan”, zegt de nieuwe voorzitter. Deze zorg deelt hij duidelijk met zijn voorganger. „Het kan niet dat in de grootdistributie totaal andere lastenboeken worden opgelegd dan in andere afzetkanalen”, benadrukt hij. Bemefa doet er alles aan om de lastenboeken op één lijn te krijgen. Dit moet

12

13

kostenbesparend werken en uitvoerbaar zijn voor de veehouder en duidelijker voor de consument. Dit thema ligt de nieuwe voorzitter, die persoonlijk dichtbij zijn klanten-veehouders staat, onbetwistbaar nauw aan het hart. „Het is belangrijk dat Bemefa hier een sturende rol blijft spelen”, aldus Huon. Overtuigd De nieuwe voorzitter is van mening dat Bemefa zijn voortrekkersrol overtuigd moet voortzetten. „Vooral op het vlak van gevoelige maatschappelijke thema’s, zoals ggo’s, dierenwelzijn, maatschappelijke verantwoorde soja en dergelijke, mogen we ons niet laten ontmoedigen door emotionele of populistische benaderingen, maar moeten we blijven aansturen op een rationeel debat.” Vanden Avenne illustreert dat met een voorbeeld: „Wij zullen de eerste zijn die zich verbinden tot het verwerken van 100.000 ton jaarequivalent maatschappelijk verantwoorde soja. Nederland verbindt zich tot 50.000 ton. De andere Europese landen volgen op afstand.” Nogmaals benadrukt Huon dat hij als voorzitter niet wordt gehinderd door profileringsdrift. „De continuïteit wordt gedragen door het team. Wat goed is, moet doorgaan. Vooral die interprofessionele samenwerking, waarvan Bemefa de gangmaker van is, vind ik erg belangrijk. Dat moeten we doorzetten.”

-

D e M o l e n a a r n r. 6 1 m e i 2 0 0 9

De nieuwe Bemefa-voorzitter Marc Huon met scheidend voorzitter Patrick Vanden Avenne (rechts).


14-15_Schothorst:14-15 17-02-11 15:43 Pagina 14

Reportage

[Jacqueline Wijbenga]

Schothorst Feed Research bestaat dit jaar 75 jaar. Dat wordt gevierd met een tweedaags internationaal congres getiteld ‘Dynamics in animal nutrition’. Daarmee geeft SFR een beeld van de ontwikkeling in het vakgebied waarin het zelf ook een belangrijke positie heeft verworven. ,,Onze kracht schuilt in grondstoffenkennis en de relatie tussen voeding, productie en maatschappelijke thema’s’’, aldus onderzoeksdirecteur Piet van der Aar.

‘Voederwaardering is kern v Schothorst Feed Research (SFR) viert dit jaar het 75-jarig bestaan. Niet de onderzoeksinstelling, maar de controle-organisatie CLO waaruit SFR is ontstaan, werd opgericht in 1934. In zijn huidige vorm is SFR dit jaar aan het eerste lustrum toe. Ook dat is reden voor een feestje, want algemeen directeur Marcel Hakkaart en onderzoeksdirecteur Piet van der Aar kijken terug op een succesvol eerste lustrum. ,,Tot nu toe hebben we elk jaar 10 procent groei gerealiseerd. Een teken dat we destijds de goede weg zijn ingeslagen’’, meent Hakkaart. CLO De basis voor het huidige Schothorst Feed Research (SFR) is gelegd in 1934 toen CLO controle werd opgericht. ,,In de

crisisjaren werden veel controle-instanties in het leven geroepen’’, stelt Hakkaart vast. CLO was een initiatief van de provinciale veevoederbureaus en de landbouworganisaties. Doel ervan was controle van diervoeders. Voorwaarden om dat te kunnen doen, waren openbaarheid van samenstelling en dat vertegenwoordigers kennis namen van de controleresultaten. ,,Deze openheid stuitte bij een deel van de sector op bezwaren, vandaar dat het vooral coöperaties waren –in die tijd nog nauw verweven met landbouworganisaties- die zich aansloten’’, vult Van der Aar aan. In de toptijd van CLO kende de organisatie 350 lidcoöperaties. Onderzoek De controle bracht naar voren dat het ontbeerde aan kennis, met name van grondstoffen en andere ingrediënten. De behoefte aan een eigen onderzoeksinstituut groeide en leidde in 1938 tot de oprichting van De Schothorst, Instituut voor Diervoeding, destijds gevestigd in Amersfoort. ,,Dit onderzoek stond volledig ten dienste van de controle.’’ Dat veranderde in de jaren ’80; onderzoek en controle kwamen los van elkaar. In die tijd deed ook de ISO-normering zijn intrede en werd de kwaliteitscontrole op een andere leest geschoeid. ,,De CLObedrijven hebben toen een gemeenschappelijke interpreta-

tie gemaakt van de ISO-nromen. Binnen anderhalf jaar hadden alle CLO-keurmerk bedrijven een volwaardig modern kwaliteitssysteem’’, vertelt Van der Aar. Doordat steeds meer controles, zoals GMP, op basis van systeemaudits plaatsvonden, kwam de aparte controle op voederwaarde onder druk te staan. ,,Bovendien waren er inmiddels te weinig bedrijven aangesloten om een aparte controle te rechtvaardigen.’’ In 2002 is het CLO-keurmerk afgeschaft, maar de adviesfunctie bleef gehandhaafd. ,,De waarde daarvan werd en wordt nog steeds door alle leden onderschreven.’’ De afgelopen jaren is naast advies ingestoken op het vermarkten van het onderzoek en kennis. Het onderzoek is precompetatief, waarbij onderscheid wordt gemaakt tussen kleine en grote bedrijven. ,,Kleinere bedrijven zijn vooral geïnteresseerd in heel praktisch onderzoek, direct toepasbaar in hun dagelijkse praktijk. Dat type onderzoek hebben de meeste grote bedrijven zelf in huis. Die richten zich bij ons meer op fundamentele onderzoeksvragen’’, aldus Van der Aar. Het onderzoek wordt gefinancierd door de opdrachtgevers. ,,Vroeger hadden we voldoende leden om de onderzoeksfaciliteiten te exploiteren, maar dat is door de consolidatie veranderd. Nu zijn onze faciliteiten beschikbaar voor iedereen die een vraag heeft die aansluit bij onze expertise: diervoeding.’’


14-15_Schothorst:14-15 17-02-11 15:43 Pagina 15

Nieuwbouw in volle gang Om het onderzoek op een juiste manier te faciliteren, werkt SFR aan het moderniseren en optimaliseren van de onderzoeksstallen. Daarbij wordt ingespeeld op de verplichtingen aangaande dierhouderijsystemen, maar ook rekening gehouden met arbeidstechnische aspecten en uitbreiding van de capaciteit. De nieuwe leghennenstal met verandasysteem moet eind dit jaar klaar zijn. ,,Daarna wordt de melkveestal onder handen genomen. Die breiden we in twee fasen uit. Eerst van 150 naar 210 melkkoeien, gevolgd door een doorgroei naar 340’’, vertelt directeur Marcel Hakkaart. Het varkensbedrijf moet over anderhalf jaar aangepast zijn aan de eisen van de tijd. Met deze veranderingen speelt SFR in op de wensen van opdrachtgevers en worden de mogelijkheden om wetenschappelijke kennis te vertalen naar de praktijk verder geoptimaliseerd.

,,Om het belang van kennis en samenwerking te onderstrepen, vieren we ons jubileum met een internationaal congres’’, aldus Marcel Hakkaart (links) en Piet van der Aar.

n van diervoederindustrie’ Schothorst Feed Research viert 75-jarig bestaan met tweedaags congres Relatie Zowel nationale als internationale bedrijven kennen inmiddels SFR. ,,Vanwege onze historie denken veel mensen, met name in Nederland, dat we nog steeds verbonden zijn aan de coöperatieve diervoederindustrie, maar de kaarten liggen sinds 2004 heel anders’’, vertelt Hakkaart. Met gepaste trots constateert hij dat niet alleen de diervoederindustrie de weg naar het onderzoeksinstituut in Lelystad steeds beter weet te vinden. ,,Ook de toeleverende industrie, zoals additievenproducenten, doen steeds vaker een beroep op onze expertise. Meer en meer moet ook de voederwaarde van een additief worden bepaald in relatie tot de voersamenstellingen. Die kennis hebben wij in huis.’’ Volgens Van der Aar schuilt de kracht van SFR vooral in de opgebouwde kennis als het gaat om grondstoffen, de voederwaardering daarvan en de relatie tussen voeding en maatschappelijke thema’s, zoals duurzaamheid, diergezondheid en –welzijn. ,,Op dit terrein is Schothorst leidend’’, aldus Van der Aar. Onderhoud Voederwaardering is erg belangrijk, stelt de onderzoeksdirecteur. ,,Overheden trekken zich terug uit dit type onderzoek. Dat is niet een typisch Nederlands verschijnsel, je ziet het wereldwijd. Maar voederwaardering is

wel de kern van de diervoederindustrie.’’ Om te garanderen dat dit basisonderzoek wordt uitgevoerd, heeft SFR een bedrijvenpool in het leven geroepen. Zij betalen mee aan het basisonderzoek en krijgen de informatie die daaruit voortkomt ook ter beschikking. ,,Voederwaardering moet je onderhouden’’, benadrukt Van der Aar. ,,Grondstoffen veranderen in de loop van de jaren, daarop moet je inspelen met je berekeningen en modellen.’’ E n e r g i e w a a rd e r i n g Daarnaast steekt SFR momenteel in op het ontwikkelen van een energiewaarderingsysteem voor elke diersoort, waarbij bovendien onderscheid wordt gemaakt tussen de verschillende levensfases. ,,Energiewaardering voor een zeug kan heel anders zijn dan voor een big of een vleesvarken.’’ De diverse energiewaarderingssystemen brengen significante verschillen aan het licht, waarmee de veehouder en de diervoederindustrie hun voordeel kunnen doen. Hakkaart: ,,Die effecten zijn waarneembaar op verschillende niveaus, zowel economisch en gezondheidstechnisch als op het gebied van duurzaamheid of dierwelzijn.’’ Juist daarin schuilt ook de waarde voor de praktijk. ,,Men kan uitrekenen of een bepaalde grondstof wel of niet interessant is om het beoogde effect te bereiken.’’

14

15

Insteek Grondstoffen zijn niet alleen van belang vanwege de nutritionele waarde, ze dragen ook in belangrijke mate bij aan het beïnvloeden van gedrag, diergezondheid en de samenstelling van de dierlijke eindproducten. ,,Op die aspecten zijn de komende jaren de grootste slagen voor de keten te halen’’, meent Hakkaart. Met de kennis die SFR al in huis heeft van de verschillende grondstoffen, verwachten hij en Van der Aar veel te kunnen betekenen voor de diervoederindustrie. Daarnaast is volgens Van der Aar veel winst te behalen met het ontwikkelen van een dynamische behoeftenorm. Een van de belangrijke aandachtsgebieden voor SFR in de toekomst.

-

Internationale conferentie ‘Dynamics in animal nutrition’ ,,Voeding is een middel om dingen te bereiken, daarover kun je niet alles weten. Vandaar dat we, op specifieke terreinen, veel samenwerken met specialisten in binnen- en buitenland. Om het belang van die kennis, maar vooral van de samenwerking te onderstrepen, hebben we ervoor gekozen ons jubileum te vieren met een internationaal congres’’, licht SFR-directeur Marcel Hakkaart toe. ,,Op deze manier hebben onze samenwerkingspartners, klanten en onderzoekers volop gelegenheid kennis en inzichten uit te wisselen.’’ Het congres ‘Dynamics in animal nutrition’ wordt gehouden in Woudschoten Conference Centre te Zeist op 12 en 13 mei. Informatie: www.schothorstfeedresearch.com

D e M o l e n a a r n r. 6 1 m e i 2 0 0 9


16_Adv:16 17-02-11 16:40 Pagina 16

Your partner in quality assurance Nutrilab is meer dan laboratorium en dienstverlener. Nutrilab is uw partner op het terrein van voedselveiligheid. Moderne onderzoekstechnologie combineren wij met een persoonlijke en gerichte aanpak. Heldere communicatie met een actieve opstelling met als doel de zekerheid te bieden die u vraagt. Bezoek onze website, www.nutrilab.nl en maak kennis met onze mogelijkheden. Of bel direct voor een afspraak: tel. (0183) 44 63 05. Nutrilab bv Burgstraat 12 4283 GG Giessen

Nutrilab adv Molenaar.indd 1

t. (0183) 44 63 05 info@nutrilab.nl www.nutrilab.nl

20-04-2007 15:41:44


17_Adv:17 17-02-11 16:39 Pagina 17

efficiĂŤnt palletiseren? - gespecialiseerd in stapelen van zakgoed - overlappend stapelen - modulaire opbouw van machines - capaciteit tot 2000 eenheden per uur - minimale omsteltijden - lage onderhoudskosten - 24 uurs servicedienst met uitzondering van zondag

MĂźnsterstraat 2 Postbus 13 7570 AA Oldenzaal NEDERLAND tel. +31 (0)541 52 04 02 fax +31 (0)541 51 46 14

SYMACH Palletizers B.V. Gerard Philipsweg 8 4538 DA Terneuzen www.symach.nl

e-mail: info@persmatrijs.nl www.persmatrijs.nl

T 0115 685625 F 0115 685629 E info@symach.nl

9'#&&8#.7'61;174(''& 9'#&&8 8#.7'61;174(''&

2+%6#%+&$10+.#% 2+%6#% %+& $10+.#% 9'+8'6-'40'0'09'+21'&'45 9'+8'6-'4 40'0'09'+21'&' '45 9(73$57,.(/60(7(,:,7&2$7,1* 9(73 $5 57 7,. .(/60(7(,:,7&2$ $7,1* 7

UVCDKGNRQGF UVCDKGNRQGFGTPCURTQGKFTQIGP FGTPCURTQGKFTQIGP IQGFGGOWN IGGTDCCTJGKFXCPFGXGVVGP IQGFGGOWNIGGTDCCTJGKFXCPFGXGVVGP JQIGXGVXGTV VGGTDCCTJGKF JQIGXGVXGTVGGTDCCTJGKF NCPIFWTKIGUV VCDKNKVGKVXCPFGXGVVGP NCPIFWTKIGUVCDKNKVGKVXCPFGXGVVGP HTGG ƀQYKPIRQGFGTUVQXTKLPKGVJ[ITQUEQRKUE EJ HTGGƀQYKPIRQGFGTUVQXTKLPKGVJ[ITQUEQRKUEJ

#%*6'456'0*1

7KVIGDTGKFGRTQFWEVKPHQ 7KVIGDTGKFGRTQFWEVKPHQ QRYYYCITKOGZDG QRYY YYCITKOGZDG


18-19_Forfarmers:18-19 17-02-11 15:44 Pagina 18

‘Varkenshouders zijn positief ingestelde ondernemers’ Algemeen

[Albert Bouwman]

Vrouwelijke voervoorlichters, je komt ze niet zo vaak tegen, maar ze zijn er. Paulien Bosch werkt sinds een half jaar bij ForFarmers. „Door het intensieve contact met de klant en het sparren met mijn collega’s heb ik een baan gevonden die bij me past.”

Paulien Bosch, een vrouw geboren en getogen in de varkenshouderij. Ze heeft het varken altijd al een prachtig dier gevonden. Het is dan ook niet ver-

Het intensieve contact van gemiddeld eens per zes weken en het geven van een breed advies, zijn functie-eigenschappen van de voervoorlichter die Bosch aanspreken.

wonderlijk dat ze al lange tijd binnen deze sector werkt. Voordat ze in de varkenssector begon, werkte ze vier jaar als dierenartsassistente. Daarna werd ze aangenomen bij Hogenkamp-Fokvarkens. Na acht jaar in de kraamstal te hebben gewerkt, ging ze voor hetzelfde bedrijf fokgelten verkopen. „Het contact met de klant sprak me daarbij erg aan.” Toch kwam ze gemiddeld maar drie tot vier keer per jaar op eenzelfde zeugenhouderij. „Ik kwam te weinig op bedrijven om de zwakke plekken in het bedrijfsmanagement aan te wijzen. Ik heb toen vaak gewenst dat ik op de stoel van de voervoorlichter zat.” Het intensieve contact van gemiddeld eens per zes weken en het geven van een breed advies, zijn functie-eigenschappen van een voervoorlichter die Bosch in haar werk miste. Na vier jaar fokgelten verkopen, kwam er een functie bij ForFarmers vrij. Ze solliciteerde en werd aangenomen. Inmiddels is ze een half jaar werkzaam als voervoorlichter. B o e re n m e t p l e z i e r Bosch zocht in haar nieuwe baan naar een invulling die strookt met de verbeterpunten die ze zag tijdens haar vorige werk. „Om zo betrokken mogelijk bij de klant te werk te gaan, moet je inzicht krijgen in zijn manier van werken.” Ze heeft daarvoor een eigen vragenlijst ontwikkelt die ze doorneemt met de agrarische ondernemer. Alle

vragen worden beantwoordt met ‘ja’ of ‘nee’, „en elke nee signaleert een verbeterpunt”. Zo kan de varkenshouder maar één voerpunt bij een koppel biggen hebben staan. Op de vraag of er meerdere voerpunten beschikbaar zijn, wordt in dit geval een ‘nee’ ingevuld. Voor de komende keren wordt er vervolgens gewerkt naar een ‘ja’. „Hoe meer positieve antwoorden op de lijst verschijnen, hoe beter de boer zijn stal en vee beheert en hoe plezieriger het voor hem werken is. ” Bosch benadrukt dat de agrarische ondernemer zelf beslist of hij wil meewerken aan de veranderingen zodanig dat overal een positief antwoord kan worden aangevinkt. „Als hij het nut ervan niet inziet, werkt het niet en ondervindt hij er geen plezier van.” Collega’s zien ook het voordeel in van de lijst en sommige van hen werken er nu ook mee. „Het werken aan de hand van de lijst wil niet zeggen dat alle varkenshouders over moeten naar een ‘ja’ en dat er vervolgens niets meer te verbeteren valt. Maar het is zowel voor de voorlichter als de klant een richtlijn ter verbetering”, verduidelijkt Bosch. S p a r re n De voervoorlichter vindt het sparren met collega’s erg waardevol. „Er is veel kennis in dit bedrijf en ik vind het een enorme verrijking daarvan gebruik te kunnen maken. Zijn er problemen bij een afnemer waar ik niet uitkom, dan


18-19_Forfarmers:18-19 17-02-11 15:45 Pagina 19

„Bosch is actief en vooruitstrevend en dat werkt aanstekelijk op mij als ondernemer”, aldus Taco Hillebrand (in het midden, rechts zijn vader).

On the job met voervoorlichter Paulien Bosch kan ik gemakkelijk een collega aan de mouw trekken.” Naast de kennis van collega’s is er binnen ForFarmers een computerprogramma, Agroscoop, om de kengetallen per varkenshouder op te vragen. „Voordat ik naar de klant ga, raadpleeg ik dit programma. Dit geeft me inzicht in de actuele cijfers van het desbetreffende bedrijf die ik via het programma kan vergelijken met alle ForFarmers-klanten en de gehele sector.” Scoort de varkenshouder bijvoorbeeld qua levend geboren biggen minder dan ForFarmers-klanten of de sector in zijn geheel, dan is dat een punt van aandacht. Deze informatie samen met de adviespunten uit de vragenlijst stellen Bosch in staat de varkenshouders te voorzien van een passend advies. Aandacht Op de vraag of er verschil bestaat tussen een mannelijke of vrouwelijke voervoor-

lichter, antwoordt varkenshouder Taco Hillebrand – één van Bosch haar klanten - weinig verschil in benadering te merken. „Misschien dat Bosch iets dieper doorvraagt en meer aandacht heeft voor de zaak.” Of dat verschil te verklaren is doordat ze vrouw is, betwijfelt Hillebrand. „Ik denk dat deze andere benadering te maken heeft met het type voorlichter. Dat had ook bij een mannelijke adviseur gekund.” Wel denkt de varkenshouder dat Bosch haar benadering gevolgen heeft voor de klanten. „Ze is actief en vooruitstrevend en dat werkt aanstekelijk op mij als ondernemer. Dat zie ik als een positief punt wat doorwerkt in mijn bedrijf.”

aan.” Bij zeugen en biggen is aandacht, volgens Bosch, een belangrijk gegeven voor goed management. „Elke toom biggen vraagt veel van de boer. Samen met hem kijken naar wat beter kan, maar ook vooral naar wat al goed gaat, maakt mijn vak zo interessant.” Of Bosch ook nog eens van doelgroep wil veranderen? „Nee”, antwoordt ze volmondig. „Varkenshouders zijn enorm ondernemend en in de regel positief ingesteld. Ze lijken zich elke keer af te vragen ‘hoe lossen we dit probleem nu weer eens op?’. Zolang ik bij die vraag betrokken mag zijn en daarbij mag adviseren, hoor je mij niet klagen.”

-

To e k o m s t In de toekomst zou Bosch zich graag meer willen concentreren op de zeugenhouderij. „Daar ligt mijn hart. De manier waarop in die sector moet worden gestuurd en beslist, spreekt me

18

19

D e M o l e n a a r n r. 6 1 m e i 2 0 0 9


20_Adv:20 17-02-11 16:42 Pagina 20

Pre-Mervo

Kwaliteitsdienst Infratec™ 1241 Roadshow 2009

Chemische analyses Microbiologisch onderzoek Calibraties voor NIRS Rapportage in maatwerk Procesbegeleiding

www.premervo.nl Postbus 40248 / 3504 AA Utrecht / Tel. 030-2482075 Fax 030-2482082 / E-mail kwaliteitsdienst@premervo.nl

464b pmk_adv_molenaar2.indd 1

14-07-2008 14:37:38

Nodig ons uit op de koffie en wij nemen de koekjes en de Infratec™ 1241 mee!

Paneelbouw PLC- en Scada besturingen Batch proces automatisering Inname Doseren / Malen / Mengen Pelleteren / Extruderen Bulkbelading Contaminatiebeheer Tracking en Tracing Diverse softwarekoppelingen Weverij 2 7122 MS Aalten The Netherlands

Meer informatie vindt u online op www.foss.dk/infratec-demonstratie of per telefoon: +31 (0)334 51 90 33 E info@inteqnion.com W www.inteqnion.com T +31(0)543 49 44 66 F +31(0)543 49 44 60

De partner in industriële indu ustriële automatisering

Dedicated Analytical Solutions www.foss.dk

fossben@foss.nl


21_Adv:21 17-02-11 16:47 Pagina 21

Over ons

Abonneren

Adverteren

Nieuwsbrief

Contact

FAQ

De Molenaar Vakblad voor de graanverwerkende en diervoederindustrie

brengt u het nieuws in hapklare brokken… …dé informatiebron voor de graanverwerkende en diervoederindustrie:

111 de jaargang, 22 augustus 2008 www.demolenaar.nl nummer

16/17

www.demolenaar.nl

De Molenaar vakblad voor de graanverwerkende en diervoederindustrie

De Molenaar digitale nieuwsbrief

Inhoud De Molenaar 2008-18

Beste abonnee, Hierbij ontvangt u de eerste digitale nieuwsbrief van De Molenaar. Mocht u mij betrappen op een spelfoutje, mail mij dit dan naar: redactiemolenaar@eisma.nl. Met vriendelijke groet, Jacqueline Wijbenga, Hoofdredacteur

Actueel Voedsel van gekloonde dieren veilig Het eten van een stukje vlees en andere afgeleide producten van gekloond vee levert geen gevaar op voor de gezondheid. Dit definitieve advies gaf de EFSA aan de Europese Commissie (EC). Lees meer 쑺쑺

Meer nieuws Graanoogst hoger dan verwacht De Europese graanoogst pakt dit jaar ongeveer een zesde hoger uit dan die van vorig jaar. Dit meldt de Europese Commissie op basis van de jongste ramingen van het eigen Joint Research Centre (JRC). Lees meer 쑺쑺

Danis: innovatief en veelzijdig Vijand en vriend

Hongersnood treft 14 miljoen in Afrika Ruim 14 miljoen mensen in Afrika zijn afhankelijk van voedselverstrekking en andere hulp door verwoestende droogte en stijgende voedselprijzen. Lees meer 쑺쑺

Zelfreinigend vermogen noodzakelijk

Vakblad De Molenaar is al 111 jaar hét vakblad voor de graanverwerkende en diervoederindustrie in Nederland en België. Iedere twee weken verschijnt er een uitgave met een gevarieerd aanbod van artikelen over o.a. transport en opslag, diervoeders en additieven, machinebouw en automatisering.

Gratis digitale nieuwsbrief Blijf op de hoogte met de digitale nieuwsbrief van De Molenaar. Ontvang het laatste nieuws in uw mailbox. Klik hier om u aan te melden.

Afmelden Ik wil mij afmelden.

Website Nieuws, achtergronden, dossiers, een overzicht van bedrijven en organisaties in de branche en aantrekkelijke kortingsacties: u vindt het allemaal op www.demolenaar.nl, hét multimediale platform voor de graanverwerkende en diervoederindustrie.

ePaper

Digitale nieuwsbrief

Het gehele vakblad is nu ook online te lezen, verrijkt met extra informatie en beeld + een digitaal archief waarin u oude uitgaven vanaf begin 2007 kunt doorbladeren.

Objectieve vakinformatie, interessante project- en bedrijfsreportages en belangrijke product- en marktinformatie. Geheel gratis en altijd actueel!

Neem voor alle advertentiemogelijkheden contact op met Communicatie Adviesbureau Tailmill B.V. 06 - 53 26 20 47 of via verkoop@eisma.nl.


22-23_Aquafeed:22-23 17-02-11 15:46 Pagina 22

Extrusie noodzakelijke b Diervoeding

[F. Lidian]

Voor de productie van zalm en zeevis zal de voerbehoefte de komende jaren sterk toenemen. Ook de kwaliteit van het voer zal stijgen. Daarom is meer aandacht nodig voor techniek, grondstoffenkeuze en samenstelling van visvoeder. De workshop ‘Aquacultuur, voeder en extrusie’ in Gent belichtte de technologische en nutritionele karakteristieken van de productie van visvoeder. Verschillende sprekers benadrukten tijdens de workshop de stijgende vraag naar visvoeders en het belang van betere kwaliteit ervan. Voor de productie van zalm zal de voerbehoefte de komende jaren sterk toenemen. De stijging bij zeevis is nog groter. Niet alleen de geproduceerde hoeveelheid voer neemt toe, ook de kwaliteit ervan zal stijgen. De zalmproductie kent momenteel een voederomzet van 1,2. Verwacht wordt dat dit 1,1 zal worden. De voeromzet van zeevis bedraagt gemiddeld 1,8, verwacht wordt een efficiëntietoename tot 1,6. Dit is volgens de verschillende sprekers te realiseren door meer aandacht te besteden aan de technologische behandelingen van het voer, een betere grondstoffenkeuze en een optimalere nutritionele samenstelling. Het eiwitgehalte

Aangepaste technologie

van visvoer ver-

Technologische bewerking van voedermiddelen is belangrijker naarmate het

schilt per vissoort.

verteringstelsel van de doeldieren minder is ontwikkeld, zoals bij vissen en garnalen. Het fijnmalen van de voedermiddelen resulteert in een sterke toename van de oppervlakte, waardoor de vertering (inwerking van de enzymen) vlotter verloopt. Bij fijngemalen voer is de selectieve opname geringer, waardoor de voederbehoefte beter wordt benaderd. De visvoederindustrie combineert een kleine deeltjesgrootte met een conditionering van het voer op hoge temperatuur. Dit resulteert in een grote waterstabiliteit van de pellets. De maalfijnheid resulteert in deeltjes met een grootte van 15 tot maximaal 20 micrometer. Om een goede pelletkwaliteit te krijgen, worden vele visvoeders geëxtrudeerd. Extrusie Door het verwarmingseffect wordt het zetmeel in de korrel gegeleerd, waardoor de korrel een stevige structuur krijgt. Bij hogere temperaturen mengen melasse en vet beter en verbetert de verdeling van vocht in de korrel. Het verwarmingseffect doodt eventueel aanwezige (pathogene) micro-organismen. Het toevoegen van vocht tijdens het conditioneren doet het geleerproces efficiënter verlopen. Nadelen van extruderen zijn de vorming van niet-nutriëntencomplexen en activiteitsverlies van enzymen en vitaminen. De hittebehandeling leidt onder andere tot bepaalde denaturatie van eiwit, waardoor de verteerbaarheid toeneemt. Indien er echter een maillardreactie optreedt (binding van aminozuur aan suikers), wordt de verteerbaarheid van specifieke aminozuren negatief beïnvloed. Denaturatie van bepaalde enzymen kan een negatieve invloed hebben op de verteerbaarheid. Aan de andere kant betekent de denaturatie van bepaalde eiwitmoleculen met een negatieve invloed op het verteringstelsel, zoals de antinutritionele factoren, een sterke verbetering van de voederwaarde. Naast de rechtstreekse invloed op de verteerbaarheid kunnen aromastoffen worden beïnvloed, waardoor de voederopname van de dieren verandert.

Extrusie kan ook het gedrag van voer in water, drijven of zweven, wijzigen. Het is daarom belangrijk de eigenschappen van de extruder goed te kennen en de afstelling ervan zo aan te passen dat de voerproductie optimaal is. Eiwit Bij het samenstellen van visvoer worden eiwittenbronnen van dierlijke en plantaardige oorsprong samengebracht om een gewenst eiwitgehalte te krijgen. Dit is per vissoort verschillend. Zo wordt bij karpers en katvis een eiwitgehalte van 28 tot 36 procent nagestreefd, bij garnalen 30 tot 38 procent en bij zalm 38 tot 45 procent. Naast eiwitbronnen van dierlijke oorsprong worden ook plantaardige bronnen, zoals soja, gebruikt in visrantsoenen. Nadeel van soja-eiwit is de aanwezigheid van immunogene eiwitten. Deze eiwitten kunnen darmproblemen (ontstekingen) veroorzaken. Soja bevat ook een aantal oligosachariden die niet of nauwelijks door vissen kunnen worden verteerd. Een warmtebehandeling kan de benutting van plantaardige eiwitten, zoals soja-eiwit, verbeteren. Zetmeel Zetmeel wordt meestal aangebracht door granen of graanbijproducten. Ook vlinderbloemigen brengen naast eiwit zetmeel in het rantsoen. Extruderen heeft een positieve invloed op de verteerbaarheid van het zetmeel. Vooral producten waarbij het zetmeel in kleine compacte granulen aanwezig is, worden het meest verbeterd. Ve z e l s Het gebruik van vezelrijke voedermiddelen is in visvoer meestal beperkt. Vezels beïnvloeden de extrudeerbaarheid, textuur, elasticiteit en waterabsorptie van het voer. Hoe meer vezels in het rantsoen aanwezig zijn, hoe lager de expansie van het rantsoen. Anderzijds kan extrusie het aandeel oplosbare vezels doen toenemen in het rantsoen. Dit heeft een positieve invloed op de waterabsorptie en de oplosbaarheid. Ruwe celstof in het rantsoen heeft als regel


22-23_Aquafeed:22-23 17-02-11 15:46 Pagina 23

e behandeling visvoeders Symposium ‘Aquacultuur, voer en extrusie’ een negatieve invloed op de nutritionele waarde. Toch wordt tegenwoordig, in analogie met andere diersoorten, aandacht besteed aan het prebiotisch effect van ruwe celstof en de waarde ervan bij de immuniteitsopbouw van vissen. Onderscheid moet worden gemaakt tussen oplosbare en niet-oplosbare vezels. Door niet-oplosbare vezels, zoals cellulose en hemicellulose, neemt de transittijd van het voer in het verteringsstelsel van vissen toe. De niet-oplosbare vezels hebben vooral een effect op de consistentie van de mest. Oplosbare vezels, zoals pectines, inuline en β-glucanen, zijn makkelijk fermenteerbaar en resulteren in een gunstige transittijd, maar de viscositeit van de mest wordt negatief beïnvloed. Ook geven oplosbare vezels een hogere gasproductie. Oplosbare vezels hebben een positieve invloed op de ontwikkeling van de (goede) bacteriële flora in het spijsverteringstelsel van vissen. Ve t t e n Vetten worden vooral toegevoegd om de totale energie-inhoud van het rantsoen te verhogen. Daarnaast leveren vetten essentiële vetzuren en vergroten ze de smakelijkheid van het voer. Visolie is de belangrijkste bron van vetten. Vanwege de hoge prijs daarvan neemt het gebruik van andere dierlijke en plantaardige vetten en oliën toe. Vetten leveren een bijdrage aan de effectiviteit van het extrusieproces. Door het smeereffect van de vetten is de weerstand tijdens de extrusie lager, waardoor minder warmte wordt opgewekt. Deze lagere temperatuur resulteert in een lagere extrusiegraad (gelatinisatie) van het totale rantsoen. Een hoger vetgehalte bevordert bovendien de complexvorming tussen vetten en zetmeel, waardoor de nutritionele waarde, elasticiteit en structuur van het eindproduct negatief kunnen worden beïnvloed. De vetten kunnen echter ook, in analogie met de productie van petfood, na het extrusieproces worden aangebracht, zodat ze geen effect hebben op het extruderen zelf.

-

Additieven Gebruik van toevoegmiddelen in de visteelt geeft soms problemen. De warmtebehandeling tijdens het extruderen veroorzaakt meestal een activiteitsverlies van de toegevoegde enzymen, smaakstoffen of probiotische middelen. De vluchtige smaakcomponenten gaan dikwijls verloren door extrusie. Dit effect wordt voorkomen door additieven na het extrusieproces toe te dienen. Smaakstoffen kunnen tijdens de extrusie worden ingebed in de zetmeelmatrix waardoor ze ook een deel van hun waarde verliezen. Door de voorbehandeling van het voeder en het extrusieproces zelf, gaan vele natuurlijke vitaminen en kleurstoffen verloren, waardoor een overdosering noodzakelijk wordt om aan de minimale diereisen te voldoen.

Soja bevat een aantal oligosacchariden die niet of nauwelijks door vissen kunnen worden verteerd.

22

23

D e M o l e n a a r n r. 6 1 m e i 2 0 0 9


24_Adv:24 17-02-11 16:49 Pagina 24

STOOM & VLOEISTOF DOSERINGEN

Paladin ko korrelpersen orrelpersen voor een optima optimale ale capaciteit THERMISCHE & AKOESTISCHE ISOLATIE

COMPLETE DOSEERINSTALLATIES Paladin 2000

MICRO DOSERINGEN

Naast de p productie van de belangrijkste onderdelen voor onze eigen pelleteermachines, voorziet AND DRITZ FEED & BIOFUELS ANDRITZ ook in matrijzen en rolve elgen voor andere merken/ rolvelgen modellen. Hiermee zetten wij de to oon in deze industrie. toon

www.andritz.com www.andritz.com andritz-fb@andritz.com andritz-fb@andritz .com GLOBAL PRESENCE E Denmark · Netherlands · Germany G · France · UK · USA V enezuela e R.P. China Venezuela · Brazil · Chile · Mexico · Australia · R.P.

STOOMDOSERINGEN


25-26_FS Innovators:25-26 17-02-11 15:49 Pagina 25

‘Inkoper blijft baas’ FSI Hedging Software ondersteunt inkoop grondstoffen Techniek

[Jacqueline Wijbenga]

Het moment van inkopen van grondstoffen wordt steeds belangrijker in de diervoederindustrie. Het is voor inkopers een uitdaging het juiste moment te vinden. FS-Innovators ontwikkelde een softwarepakket dat inkopers ondersteunt bij hun beslissing. Een wetenschappelijk model ligt ten grondslag aan FSI Hedging Software. ,,Maar de inkoper blijft de baas’’, aldus Erik Walker. Grondstofinkoop staat aan de basis van de diervoederproductie. De afgelopen jaren is die inkoop niet zonder risico’s, omdat niet alleen bedrijven, maar ook speculanten investeerden in grondstoffen. Dit resulteerde in forse prijsfluctuaties, zowel op- als neerwaarts. Aan inkopers de uitdaging om de invloed van deze prijsschommelingen zo goed mogelijk het hoofd te bieden en het effect op de uiteindelijke prijs van het eindproduct te minimaliseren. Dat kan onder andere door zogenoemd ‘hedgen’ op termijnmarkten. Dit vraagt veel inzicht en kennis van inkopers, want ook hedgen is niet zonder risico’s. Professor dr. ir. Joost Pennings, van Wageningen Universiteit en bestuursvoorzitter van FS-Innovators, ontwikkelde enkele jaren geleden het FSI Covar model om financiële risico’s bij grondstoffenmarkten in kaart te brengen. Dit model is door FS-Innovators verder ontwikkeld tot een softwarepakket, FSI Hedging Software, dat inkopers van grondstoffen kan helpen bij het afwegen van de verschillende beslissingen. ,,Daarmee zijn de risico’s inzichtelijk te maken en beter te beheersen’’, licht algemeen directeur Erik Walker van FSInnovators toe. Hij stond in 2006 samen met Pennings aan de basis van het bedrijf, gevestigd in Maastricht, dat de software op de markt brengt. Afgelopen maand gaf hij in samenwerking met Jan Geelen van agrarisch marktponderzoekbureau Geelen Consultancy verschillende praktijkdemonstraties om de diervoeder- en

graanverwerkende industrie kennis te laten maken met het softwarepakket. P r i j s re l a t i e s e n B a s i s Aan de basis van FSI Hedging software staan twee databases. ,,Een van prijzen van fysieke producten van het bedrijf, cash products, en een van termijnmarktprijzen, futures’’, vertelt Walker. Met behulp van deze twee databanken kunnen inkopers inzicht krijgen in het historisch verloop van de prijs van een bepaalde grondstof en hoe dat in relatie staat tot inkoop ervan op de termijnmarkt. De software herberekent de prijs van Chicago tarwe van dollar/bushel naar euro/ton. ,,In deze berekeningen wordt

voortdurend rekening gehouden met de op dat moment geldende wisselkoers’’, benadrukt Walker. Ook kan gemakkelijk gekeken worden of en hoe stabiel de relatie is tussen twee grondstoffen, bijvoorbeeld mais en tarwe of zonnebloemolie en sojaolie. Model Het rekenwerk dat door het softwarepakket mogelijk wordt, is gebaseerd op het wetenschappelijke model dat door Pennings is ontwikkeld. ,,Dit model houdt rekening met de relatie tussen product en prijs en de variatie van die beide op verschillende tijdsmomenenten. Deze covariantie is belangrijk om te

Vergelijking van fysieke tarwe (NL, euro/ton) met tarwetermijncontracten van Matif (euro/ton), Liffe (britse pond/ton) en CBOT (dollar/bushel) alles omgerekend naar euro/ton.

24

25

D e M o l e n a a r n r. 6 1 m e i 2 0 0 9


25-26_FS Innovators:25-26 17-02-11 15:49 Pagina 26

>> ‘Inkoper blijft baas’ parantie in de prijs’’, meent Walker. De eerste praktijkervaringen met het pakket in de diervoederindustrie zijn er al. ,,Dat betrof een eerste versie van de software, maar de gebruiker is wel zodanig enthousiast dat nu wordt overgeschakeld op de nieuwste versie.’’ Daarnaast worden op dit moment met verschillende deelnemers van de presentaties gesprekken gevoerd over aankoop. Een licentie FSI Hedging Software kost 5000 euro per gebruiker per jaar. ,,Als de software je helpt om één betere transactie te doen of misschien behoedt voor één slechte transactie, is die prijs snel terugverdient”, aldus Walker. Die prijs is inclusief een abonnement op een handelsplatform Saxotrader met real-time data en nieuws. ,,Daarnaast zijn we nog met verschillende partijen in onderhandeling, zodat we het pakket straks compleet kunnen maken met een historisch data-abonnement voor een redelijke prijs.’’ Basisanalyse van fysteke tarwe NL versus Matif en fysieke tarwe FR versus Matif. Hoe stabieler de prijsrelatie, hoe meer het

Baas

fysieke product is verbond met de termijnmarkt.

De software is volgens Walker niet bedoeld om de handel op de termijnmarkt te bevorderen. ,,De termijnmarkt kan een goed risicomanagementinstrument zijn, maar is geen heilig middel. Analyses via onze software helpen de inkoper juist om met beide benen op de grond te blijven en de verschillende mogelijkheden in het juiste perspectief te plaatsen.’’ Walker benadrukt dat het softwarepakket vooral ondersteunend is aan de inkoopbeslissing. ,,Het gevoel van de markt en de ervaring van de inkoper zijn en blijven leidend. De inkoper blijft de baas.’’

bepalen of een bepaald termijncontract geschikt is voor afdekken van risico’s in het fysieke product.’’ Op basis van alle beschikbare informatie berekent het programma welke risicoreductie kan worden gerealiseerd (hedging effectiveness) en in welke verhouding er kan worden afgedekt (hedge ratio). ,,Hoe groter de hedgingeffectiviteit, hoe groter de risicoreductie die kan worden bewerkstelligd. Daarbij wordt rekening gehouden met de hedge ratio, ofwel de verhouding waarin termijncontracten het risico in de fysieke markt kunnen verminderen.’’ Prijzen van grondstoffen zijn voortdurend aan veranderingen onderhevig en prijsrelaties ook. ,,Door de enorme aanwezigheid van speculanten op de termijnmarkt de afgelopen jaren, werd de variatie in de prijsrelatie groter en dus ook het risico.’’ De software richt zich op prijsrelaties, tussen fysiek en termijnmarktprijs (de ‘basis’ genaamd) of tussen fysieke grondstoffen of termijncontracten (spreads). ,,Deze zijn stabieler dan absolute prijsniveau’s, die door niemand te voorspellen zijn.’’ Door te hedgen wordt een (groter) prijsrisico in de fysieke markt verruild voor een (kleiner) basisrisico in de termijnmarkt.

S i m u l e re n Het softwareprogramma biedt de mogelijkheid om simulaties door te rekenen. Die zijn tot teleurstelling van de aanwezigen gebaseerd op historie en geen voorspellingen. ,,Dat is ook logisch, want we weten immers niet wat de fysieke prijs in de toekomst zal zijn. We beschikken alleen over inzicht in futures prijzen, toekomstige grondstofprijzen die nu worden verhandeld. Maar op basis daarvan, het eigen gevoel van de markt, kennis van de historie en informatie uit de simulaties is wel een beter gefundeerde afweging van de in- en verkooptransactie te maken. De kennis uit de software biedt meer trans-

-

Meer informatie en een videodemonstratie vindt u in onze ePaper op www.demolenaar.nl

Een hedging analyse van fysiek tarwe FR met Matif. De hedgingeffectiviteit en hedge ratio veranderen door de tijd heen.

26

27

D e M o l e n a a r n r. 6 1 m e i 2 0 0 9


27_Adv:27 17-02-11 16:50 Pagina 27

s BANDWEGERS s DOSEERWEGERS s BUNKERWEGERS s AFZAKWEGERS s WEEGBRUGGEN s CIVIEL WERK, SERVICE, KEURINGEN

Het antwoord voor ieder weegproces PRECIA-MOLEN Postbus 3246, 4800 DE Breda Franse Akker 1, 4824 AL Breda Nederland

Telefoon 076 524 25 20 Fax 076 522 80 39 E-mail sales@preciamolen.nl Website www.preciamolen.nl


28_Z&M_krpersen:28 17-02-11 15:59 Pagina 28

Zaken en mensen In memoriam: Louis Donkers Grenzeloos ambitieus, zo zullen velen in de diervoederindustrie zich Louis Donkers herinneren. Op 7 april overleed Donkers op een leeftijd van 66 jaar. De voormalig commercieel directeur van Wynveen International was na overdracht van zijn werkzaamheden, klaar voor zijn laatste job. Graag wilde hij na zijn pensionering actief zijn voor het bedrijf als senior adviseur. In een interview destijds gaf hij aan dat hij nog veel te veel energie had om al te stoppen. Zelf begon hij zijn carrière bij Molenschot Weegwerktuigen in Breda, en kwam via Van Aarsen, Poulina, Chronos-Richardson uiteindelijk bij Wynveen International terecht. Zijn liefde voor de diervoederindustrie en zijn talenkennis leiden hem naar alle werelddelen. ‘Ken je talen en de taal van je klant’, was zijn devies. Graag wilde hij als adviseur zijn commerciële en procestechnische kennis overdragen aan de volgende generatie in de diervoederindustrie. Daarvoor is hem helaas te weinig tijd gegund.

In memoriam: D.S. Jongma D.S. Jongma is op 12 april plotseling overleden. Jongma was 79 jaar. Na een lange loopbaan bij Wessanen is Jongma twintig jaar actief geweest voor de VVM, waarvan vijf jaar als directeur. Bij het totstandkomen van het samenwerkingsverband met de ACV (Stichting Afnemers Controle op Veevoeders), heeft hij een voortrekkersrol vervuld. Hij was één van de initiatiefnemers bij de oprichting van het Molenaars Fok Bedrijf (MFB) waarvan hij tevens directeur was. Op 18 oktober 1991 nam hij afscheid van de sector. Velen zullen zich Jongma herinneren als een bevlogen varkens- en voedingsdeskundige van het eerste uur die zich op eigenzinnige wijze, met gedrevenheid en visie, als pleitbezorger voor de mengvoederindustrie heeft ingezet. Het bestuur, de leden en oud-medewerkers van de VVM wensen zijn vrouw Trees en verdere familie veel sterkte toe om dit verlies te dragen.

Greenvalley start verkoop Chemoforma-producten Greenvalley International te Wageningen is gestart met de verkoop van de producten van Chemoforma te Augst (Zwitserland). Het betreft producten die nucleotiden bevatten. Nucleotiden zijn bouwstenen van RNA en DNA die nodig zijn bij snelle groei, hoge prestaties of herstel van ziekten. Chemoforma is al meer dan veertig jaar actief met producten die een hoge concentratie nucleotiden bevatten. Het bekendste product met nucleotiden is Ascogen. Dit wordt toegepast bij biggen, vleeskuikens, ouderdieren en veel andere dieren. Er zijn ook producten voor petfood (Ascosan), paarden (Bioracing) en vissen (Vannagen). De verkoop in Nederland is in handen van Greenvalley; Emma Nutrition is distributeur Benelux.

DSM opent vierde premix fabriek in China DSN Nutritional Products opent een vierde premixfabriek in China. De fabriek wordt gevestigd in Changchun in de provincie Jilin. De bouw start al deze maand. Met de investering is een bedrag van 5 miljoen dollar gemoeid. Het is de bedoeling de fabriek eind dit jaar in gebruik te nemen. De productie bedraagt 25.000 ton premix op jaarbasis.

Premixfabriek Trouw Nutrition in Indonesië Trouw Nutrition Indonesia, onderdeel van Nutreco, heeft een nieuwe fabriek geopend vlakbij Jakarta, Indonesië. Daarmee is de productiecapaciteit uitgebreid met 15.000 ton per jaar. Trouw Nutrition wil hiermee de positie in Zuidoost-Azië versterken. Trouw Nutrition Indonesia heeft 30 procent marktaandeel op het gebied van premix in Indonesië en is daarmee marktleider. De afgelopen negentien maanden werd er geproduceerd in een voormalige BASF-fabriek die in 2007 werd overgenomen.

KrakendePersen Durf Het lijkt alsof we steeds meer in onszelf gekeerd raken. We maken ons druk over wat we dreigen te verliezen. Of het nu gaat om pensioen, migratie, andere culturen binnen ‘ons’ land, het milieu of Europa. De Europese verkiezingen zijn 4 juni. Europa leeft niet binnen Nederland. Als we er al over nadenken, roepen we iets van ‘wat kost het en wat brengt het op’. Hetzelfde geldt voor het milieu. Dat moeten we ‘beschermen’. Met als gevolg belemmering van de modernisering (lees: verbetering diergezondheid, emissies, arbeidsomstandigheden en efficiëntie) van de intensieve veehouderij. Of het nu gaat over de veehouderij, EU, arbeidsmarkt of over migratie, steeds schieten we in de reflex ‘beschermen wat we hebben’. Natuurlijk is een efficiënt lidmaatschap van de EU van belang. Maar voor wat voor Europa willen we staan? Willen wij één die daadkrachtig kan optreden waar nodig? Of willen we alle besluiten aan alle 27 nationale parlementen ter goedkeuring blijven voorleggen? Natuurlijk moeten we het milieu beschermen en respectvol met onze dieren omgaan. Veehouders, ‘milieurakkers’ en burgers kunnen daarbij zij aan zij staan. Door met een open blik naar buiten te kijken; in debat te gaan, door stellingen te beargumenteren, kan een duidelijke keuze worden gemaakt als het gaat om dierwelzijn, klimaat of biodiversiteit. Een keuze voor grootschalige intensieve veehouderij bijvoorbeeld, die past bij de omgeving, goed is voor mens, dier, en milieu. Of een kleinschalige veehouderij waarbij de kippen buiten lopen en je aan je kinderen kunt laten zien waar melk, eieren en vlees vandaan komen. Durf in ieder geval buiten je eigen situatie te denken. Maak gebruik van de vrije en open communicatie. Heb het lef te kiezen voor iets nieuws. Zo bezien is zelfs een verenigd België mogelijk. Henri de Haan

Logistieke gemeenschap bundelt krachten in SPL Het logistieke bedrijfsleven verenigd in de Logistieke Alliantie (LA) en het verladend bedrijfsleven vertegenwoordigd door verladersorganisatie EVO, bundelen de krachten in het Strategisch Platform Logistiek (SPL). Ook universiteiten, HBO’s en de logistieke knooppunten gaan deel uitmaken van het SPL. Het SPL is een aanspreekpunt voor de overheid van de logistieke gemeenschap voor visievorming en innovatie.

27

28

In de rubriek ‘Krakende Persen’ worden periodiek, door verschillende redacteuren van De Molenaar, onderwerpen aangesneden die in het nieuws zijn en enige relatie hebben met de graanverwerkende- en/of diervoederindustrie.

D e M o l e n a a r n r. 6 1 m e i 2 0 0 9


29_Adv:29 17-02-11 16:54 Pagina 29

Bent u de ambitieuze manager techniek voor ForFarmers?

ForFarmers F orFarmers iiss o op p zzoek oek naar naar e een en ervaren ervaren en en ambitieuze ambitieuze manager de Techniek. m anager vvoor oor d e afdeling afdeling T echniek. U werkt werkt voor voor de de ForFarmers F orFarmers Group Group in in Nederland Nederland en en Duitsland. Duitsland. U bent bent verantwoordelijk verantwoordelijk voor voor het het ontwikkelen ontwikkelen en en iimplementeren mplementeren van van nieuwe nieuwe onderhoudsconcepten. onderhoudsconcepten. Daarnaast doet D aarnaast d oet u iinvesteringsvoorstellen nvesteringsvoorstellen en en voert voert deze op een d eze o pe en resultaatgerichte resultaatgerichte wijze wijze uit. uit. heeft een Uh eeft e en opleiding opleiding op op HBO-niveau HBO-niveau en en uw uw sporen sporen op vverdiend erdiend o p het het productieproductie- en en onderhoudsvlak. onderhoudsvlak. bent een projectmanager en Ub ent e en p rojectmanager e n iin n staat staat conceptueel conceptueel en e n sstrategisch trategisch tte e denken. denken. Een assessment maakt deel uit procedure. E en a ssessment m aakt d eel u it vvan an de de p rocedure. Voor V oor een een uitgebreide uitgebreide vacatureomschrijving vacatureomschrijving en en nadere nadere iinformatie nformatie over over de de procedure procedure kijkt kijkt u op op onze onze website website www.forfarmers.eu onder w ww.forfarmers.eu o nder “vacatures”. “vacatures”.

ForFarmers is een moderne en ambitieuze onderneming die actief is in Noordwest-Europa. Haar kernactiviteit is de afzet van voeders en akker- en weidebouwproducten. Met deskundige advisering stelt ForFarmers zich ten doel een waardevolle bijdrage te leveren aan het rendement op de agrarische ondernemingen. De Nederlandse organisatie kent vijf productielocaties, daarnaast zijn er een vijftal productielocaties in Duitsland. Bij ForFarmers zijn in totaal circa 650 medewerkers actief. De omzet bedraagt ± € 741 miljoen, de afzet mengvoeders bijna 2,4 miljoen ton.

FForFarmers, orFarmers, Postbus Postbus 91, 91, 7240 7240 AB AB Lochem, Lochem,T: T: +31 +31 (0)573 (0)573 28 28 88 88 00 00 www.forfarmers.eu iinfo@forfarmers.eu, nfo@forfarmers.eu, w ww.forffarmers.eu

Wynveen: specialist in maaltechnologie Type GHM met automatische zeefwisselaar

Hamermolens Wynveen International International b.v b.v. v. P.O. P .O. . Box 38 6666 ZG Heteren The Netherlands Tel T el : +31 (0)26 - 479 06 99 9 Fax : +31 (0)26 - 479 06 98 8 info@wynveen.com www.wynveen.com .wynveen.com www

Instelbare breekplaten voor een In asymetrische maalkamer. as Kwa Kwaliteit K ¥ sm smalle bandbreedte van de meelstructuur ¥ ve vermaling ermaling < 60 600 00 micron mogelijk Economisch Energieverbruik : ± 5.3kW/ton persmeel Vochtverlies Vochtverlies : 0,2-0,6% minder Maalcapaciteit : 10-30% hoger

Uitvoering/opties ¥ motorvermogen tot maximaal 350 kW ¥ standaard s twee draairichtingen ¥ twee t snelheden of frequentieregeling g ¥ automatische a zeefwisseling ¥ gedeelde g maalkamer ¥ automatische a belastingsregeling ¥ snelle s hamerwisseling

Wynveen Intenational b.v b.v.. is is een innovatieve ondernemin onderneming ng die sinds vele decennia ma machines achines en apparatuur vervaar vervaardigt rdigt veevoeders, petfood. voor de productie van veev oeders, aqua feed en petfood d.


30-31-32_Feedlab:30-31-32 17-02-11 15:59 Pagina 30

Feed Design Lab: w Testfabriek brengt innovatiekracht om kenniseconomie te verwaarden

De wereld verandert sneller dan diervoederfabrieken kunnen bijbenen. De marktsituatie verandert, daarbovenop komen milieu- en energievraagstukken. Voerfabrieken draaien volop, maar er is nauwelijks tijd en ruimte om daadwerkelijk nieuwe receptuur en technologieën te testen. Het Feed Design Lab brengt daarin verandering. Maar alleen als de sector dat wil.

Techniek

[Marc van der Sterren]

Een kok behoort over de juiste pannen te beschikken. Maar het begint bij de keuken. De bedenkers van de Magi-con hebben daarom iets nieuws bedacht: het Feed Design Lab. De initiatiefnemers denken vanuit de keuken. Op de Victam International in 2007 won deze club zowel de Silver Award van de vakjury als de publieksprijs. De Magi-con is een innovatieve combinatie van hightech procestechnologie en controle met voedingscontrole, wat resulteert in een volautomatische keuken die elke combiTim van Schaik van HAS KennisTransfer benadrukt dat kennis essentieel is voor de diervoedersector.

natie mogelijk maakt voor een nieuw, specifiek product. De bedenkers bestonden destijds uit Dinnissen processen Technology, Imtech en Saweco. In plaats van Saweco schoof bij dit nieuwe initiatief De Oelderse Halte aan. Een regionaal business centre, ontsproten aan Saweco. Gedrieën vormen ze een denktank waaruit het idee van een Feed Design Lab is ontstaan. Een laboratorium dat op kleine schaal zowel diervoeder als petfood kan produceren.

Innovatiekracht De huidige industrie is eenvoudigweg niet toegerust op de veranderende marktsituatie en de komende energie- en milieuvraagstukken, voorziet Harrij Schmeitz. Hij is coördinator van het Food & Feed Competence Center bij Imtech. De voerfabrieken die er nu staan, stammen veelal uit de jaren ‘60 of ‘70 of ze zijn op dezelfde traditionele leest geschoeid. Daarbij komt dat voerfabrieken over het algemeen vol zitten. “Er is vaak geen ruimte om iets nieuws te proberen.”


30-31-32_Feedlab:30-31-32 17-02-11 15:59 Pagina 31

: wie doet er mee? De HAS in Den Bosch heeft een bakkerij, slagerij en conservenlijn waarbij op elk punt in de procesfase aanpassingen en metingen kunnen worden gedaan. ,,Dit is wat ook het FDL nastreeft’’, vertellen Tim van Schaik (links) en Harrij Schmeitz.

De innovatiekracht die op de sector afkomt, is in de bestaande industrie niet toe te passen, meent Schmeitz. ,,Er moet dus iets nieuws komen.” Een initiatief waar het hele proces kan worden doorgemeten. Iets dat een normale fabriek niet kan. “Met overdreven veel sensoren en energiemeters”, stelt Schmeitz. Het idee werd geboren: Het Feed Design Lab (FDL). Een testfabriek die kleine charges kan maken om elders bij dieren te testen, maar ook kritische hoeveelheden voer kan produceren die daadwerkelijk iets betekenen. Drie ton bijvoorbeeld. Zodat je niet alleen kunt proberen of het nieuwe recept aanslaat bij het dier, maar ook het hele productieproces van het nieuwe voer kunt testen. Nieuwste technieken Het FDL staat voor vier uitdagingen. Ten eerste: Feed Design. Het ontwerpen van nieuwe voersoorten; het ontwikkelen van nieuwe recepturen en technieken. Ten tweede het toetsen van nieuwe en bestaande voeders en grondstoffen aan de nieuwste technieken. Schmeitz: ,,Zodat je kunt zien wat een wijziging in het productieproces betekent voor het eindresultaat, maar ook voor het energiegebruik in het productieproces.” Veel technologieën zijn al beschikbaar. ,,Maar ze worden niet gebruikt omdat het moeilijk is in te passen, of gewoon omdat ze onbekend zijn.”

Alle technieken moeten dus voorhanden zijn: malen, mengen, persen, extruderen, expanderen, pasteuriseren, coaten, et cetera. Elke nieuwe techniek moet eenvoudig in het proces kunnen worden geschakeld. Daaruit volgt punt drie: de overdreven hoeveelheid sensoren en energiemeters waarover Schmeitz het had. Het lab moet zijn uitgerust met de nieuwste en meest verfijnde sensoren en meettechnieken die antwoord geven op de meest uiteenlopende technische vragen. Welke gevolgen hebben wijzigingen in het proces voor het eindproduct? Maar ook: wat zijn de gevolgen voor het gebruik van energie en water? En voor de emissies, zoals CO2-uitstoot? Vierde punt is educatie. ,,Ik vind dit een essentieel onderdeel van het programma”, benadrukt Schmeitz. Volgens hem is er nog te weinig kennis over de technologische effecten bij het maken van diervoeder. Het vakgebied is niet populair. ,,Terwijl diervoeder toch een hightech product is. Met gigantische belangen. Als het mis gaat, loopt het in de miljarden.” Levensmiddelentechnologie Vandaar dat de drie initiatiefnemers te rade gingen bij hogeschool HAS in Den Bosch. Hier staan tal van proefopstellingen voor de levensmiddelentechnologie. Er is een bakkerij, een slagerij en een conservenlijn waarbij

30

31

op elk punt in de procesfase aanpassingen gedaan kunnen worden en metingen zijn uit te voeren. Vergelijkbaar met dat wat het FDL nastreeft. De HAS heeft een eigen kenniscentrum: HAS KennisTransfer. Hier werkt adviseur Tim van Schaik. Ook hij signaleert het gebrek aan kennis op het gebied van de nieuwste procestechnologieën binnen de diervoedersector. Om hierin verandering te brengen, noemen Schmeitz en Van Schaik het beoogde FDL een ‘Living Lab’. Het gebrek aan educatie binnen de veevoersector is zo groot, dat het FDL vanaf het begin van de planfase rekening houdt met de ontwikkeling van een gecombineerd opleidingsinstituut. Wanneer het moment aanbreekt dat een bouwtekening wordt ontworpen en ingediend, moet er ruimte gereserveerd worden voor een Feed Design Campus rond het terrein van het lab. Schmeitz trekt de vergelijking met de Phillips Campus. Op diervoedergebied is een dergelijk initiatief nieuw in Nederland, al bestaan er internationaal wel soortgelijke voorzieningen. Nederland is echter een logische plek,

Wie sluit zich aan? Begin februari verstuurde HAS KennisTransfer een enquête naar iedereen in de Nederlandse en Belgische feed- en foodindustrie. De uiterste datum van inzending is inmiddels verlengd tot 1 juni, zodat iedereen alsnog de gelegenheid krijgt de vragenlijst in te vullen. De enquête is te vinden op http://digiform.hasdb.nl/mpg/index.htm. Wie meer informatie wil of direct wil meepraten over het Feed Design Lab, kan contact opnemen met Tim van Schaik, adviseur van HAS KennisTransfer via 0736923637 of sct@hasdb.nl.

D e M o l e n a a r n r. 6 1 m e i 2 0 0 9


30-31-32_Feedlab:30-31-32 17-02-11 15:59 Pagina 32

>>Feed Design Lab: wie doet er mee? gezien de voorloperspositie die Nederland als kennisland op het oog heeft, met Wageningen Universiteit en bedrijven als DSM waar steeds meer nieuwe grondstoffen worden ontwikkeld. “Dit is een manier om de kenniseconomie tot waarde te brengen”, vindt Schmeitz. Enquête Zo ver is het echter nog niet. Het Feed Design Lab heeft nog slechts de vorm van een idee. De initiatiefnemers zijn er enthousiast over, maar geldt dat ook voor de rest van sector? Aan welke faciliteiten is precies behoefte? Wie wil er participeren? En onder welke voorwaarden? Het is de taak aan HAS KennisTransfer daar een antwoord op te vinden. Er is 25.000 euro beschikbaar voor een haalbaarheidsstudie. Onderdeel daarvan is een uitgebreide enquête (zie kader). Iedereen in mengvoerland heeft deze inmiddels ontvangen; de ingevulde vragenlijsten lopen momenteel binnen. ,,Er zijn verschillende partijen die met ons om tafel willen”, zegt Van Schaik. ,,Geïnteresseerde bedrijven en mogelijke aandeelhouders.” Die gesprekken zijn erg belangrijk, vindt ook Schmeitz. ,,Daarvoor moeten we de tijd nemen.” Uiterlijk na de zomer worden de resultaten gepresenteerd, waarna HAS KennisTransfer deze samen met de aandeelhouders in een businessplan zal gieten. Dan gaat fase 2 van start: de uitvoering. De financiering moet vorm krijgen, er wordt een plek gekozen waarvoor vergunningen worden aangevraagd om uiteindelijk te kunnen bouwen. Wa g e n i n g e n Rond de Oelderse Halte is voldoende ruimte. Schmeitz noemt Ysselsteyn, binnen dezelfde gemeente Venray, wat geldt als het hart van de Nederlandse intensieve veehouderij. Het kloppend hart. Zeker met zo’n Feed Design Lab. ,,Maar de locatie ligt nog volledig open. Als het beter in Den Bosch of Wageningen past, dan doen we het daar.” Belangrijker dan de locatie wordt het technisch ontwerp van het lab. Eerst wordt een blauwdruk opgesteld voor de testfabriek waar exact in komt te staan welke machines en apparatuur er moe-

Binnen het Feed Design Lab kan het hele proces van voerproductie worden doorgemeten. ,,Met overdreven veel sensoren en energiemeters”, stelt Harrij Schmeitz.

ten komen. ,,De uiteindelijke bouw is geen probleem. Dat doen we dagelijks. Het voorafgaande traject is veel voornamer: de samenwerking en de organisatie.” Open instituut Het zijn de initiatiefnemers van Magicon die het plan lanceren. Een van de deelnemers van het eerste uur is Vitelia Voeders. Toch is deze voerfirma niet direct betrokken bij de aanloopfase van dit Feed Design Lab. ,,Het is pertinent niet bedoeld om het lab aan één bedrijf te koppelen. Het moet een open instituut zijn”, vindt Schmeitz. Van Schaik legt uit: ,,Er zijn twee sporen: Er kan fundamenteel onderzoek worden uitgevoerd waar de hele sector baat bij heeft. Daarnaast staat het lab open voor fabrieksgericht onderzoek.” Wie een eigen ontwikkeld procedé of recept wil testen, kan het lab gewoon huren. ,,Het wordt wel een open laboratorium, maar zo open wordt het nu ook weer niet”, zegt Schmeitz. ,,Maak je alles publiekelijk toegankelijk, dan gebeurt

32

33

er natuurlijk niks. Dus als een bedrijf het lab drie weken wil gebruiken voor een intern onderzoek, geven wij hem drie weken de sleutel.” Het bedrijf is er voor iedereen in de sector. Sterker nog: voor iedereen in de keten. ,,Als je nieuwe producten wilt ontwikkelen, zul je de faciliteiten ketenbreed beschikbaar moeten stellen”, zegt Schmeitz. ,,Dus niet alleen grondstoffenleveranciers en voerfabrikanten zijn welkom, maar zeker ook de achterkant van de keten.” Het Feed Design Lab dient op de huidige tijd berekend te zijn. Vandaar dat ook Vion, Campina en andere betrokkenen welkom zijn om te participeren. Want de bedrijven die rechtstreeks aan de consument leveren, bemoeiden zich nog nooit zo nadrukkelijk met de inhoud van het diervoeder als nu. Schmeitz: ,,Van een pak melk gaat één kant helemaal over voer.”

-

D e M o l e n a a r n r. 6 1 m e i 2 0 0 9


33_Adv:33 21-02-11 16:30 Pagina 33

SCHOT - RUURLO BV

“UW PARTNER IN SILOZORG” Al 25 jaar specialist in: ✷ Losboren van vastzittende produkten (Boorinstallatie uniek; OCTROOI nr. 194395) ✷ Complete reiniging van SILO’S ✷ Reinigen van fabriekscomplexen (binnen en buiten) voor verkrijgen en behouden van G.M.P. certificaat ✷ Gespecialiseerd in het leeghalen van silo’s bij broei en brand i.s.m. brandweer en verzekeringsmaatschappij ✷ Voor al uw straal- en coatingswerk b.v.: – Betonnen en ijzeren silo’s – Sprinkler tanks – Melasse/ Vinasse tanks – Weegbunkers – Persmeelbunkers ✷ Afsluiten van onderhoudscontracten op jaarbasis Bel voor geheel vrijblijvende informatie:

SCHOT-RUURLO BV Werkplaats: Houtwal 2 Kantoor:

Houtwal 2 – 7261 SR Ruurlo Tel.: 0573-451695 Fax: 0573-451095 E-mail: info@schot-ruurlo.nl

Kwalipak in Stroe is een zelfstandige onderneming, die zich heeft gespecialiseerd in het Produceren en Verpakken voor Derden van Poeder en Granulaatachtige producten zoals: o.a. Voormengsels Aanvullende Diervoeders Vitamine preparaten Diergeneesmiddelen Verpakken in o.a. Doosje Potten Emmer Sachets • Volledig geautomatiseerde sacheteerlijn • Ook voor kleine charges Voor meer info bezoek onze website www.kwalipak.nl Kwalipak BV-Houtbeekweg 2- 3776 LZ-Stroe Tel .0342-443372 Fax.0342-442402 info@kwalipak.nl


34_Adv:34 17-02-11 17:11 Pagina 34

Rothkötter (DE)

Kamphuis Mengvoeders

Gebroeders Fuite

TE KOOP: DAF FT CF 75.250 BOUWJAAR 2003, met Welgro Blowerinstallatie Wijnveen 1 assige aluminium bulkoplegger 6 vakken met besturing Bouwjaar 1998, laadvermogen 17700 kg. Het geheel in prima conditie

Top Silo Constructions tTotale engineering tDamwand silo’s tGladde wandsilo’s tSilodekken

tMontage tStaalconstructies tTrechters tDak- en gevelbekleding

TSC Top Silo Constructions

Cosmo Trucks Lochem bv Tweede Broekdijk 7 7122 LB Aalten Tel: +31 (0)543 47 39 79 Fax: +31 (0)543 47 44 72

www.tsc-silos.com info@tsc-silos.com

Kwinkweerd 15 7241 CW Lochem Tel/Fax 0573-252441 0573-255651 Mob. 06-53498147

Dutch Milling Technology International B.V. New & Used Milling and Recycling Equipment www.dmt-int.com

Almex extruder Al 300 Motor vermogen:200kW Capaciteit: 2.5-8 ton/uur

Pal 1600 pers Motorvermogen:2 x 90 kW Matrijs: 850x210

Nieuwkuijkseweg 13 5268 LH Helvoirt Tel: 0031- (411)-646410 Fax: 0031-(411)-646411 welcome@dmt-int.com www.dmt-int.com

Geelen koeler 19x24 Compleet met vizierklep, Ø1600 cycloon, sluis en ventilator 18 kW motor

Dmt 8044 melasse mixer (nieuw) Motorvermogen: 2x 22 kW Capaciteit: 80 ton/uur

Voor een gedetailleerd overzicht van ons uitgebreid assortiment aan machines, kijkt u op www.dmt-int.com en zijn ten aller tijden te bezichtigen in Helvoirt.


35-36_Micro-Plus:35-36 17-02-11 16:00 Pagina 35

Aroma’s, kruidenmengsels en fytogene voederadditieven zijn de belangrijkste producten van Micro-Plus. De producten hebben naast een smaakverbeterende werking ook effecten op vertering en diergezondheid.

Diervoeding

[Carolien Makkink]

Gunstige effecten Digestarom Micro-Plus 25 jaar Micro-Plus vierde het 25-jarig bestaan met een symposium in Burg Wartberg bij Braunschweig in Duitsland. Het symposium was vooral gewijd aan Digestarom, een functioneel aroma, bestaande uit verschillende plantaardige componenten. Fytogene additieven In het verleden werden aroma’s vooral ingezet om de onprettige smaak van goedkope voeringrediënten te maskeren. ,,Tegenwoordig ligt de nadruk meer op de toegevoegde waarde van fytogene additieven, zoals verbetering van voeropname en voederconversie en gunstige effecten op vertering, immuunstatus en microflora’’, legt Wolfgang Kaul van Micro-Plus uit. Een bekend voorbeeld is Digestarom, dat inmiddels beschikbaar is in verschillende samenstellingen, specifiek gericht op diverse diercategorieën (rundvee, varkens, pluimvee, konijnen, paarden, vissen en honden). Etherische oliën ,,In de EU-wetgeving vallen etherische oliën onder sensorische additieven’’, legt professor Ortwin Simon van de Vrije Universiteit in Berlijn uit. Van etherische

oliën uit planten zijn echter diverse gunstige fysiologische effecten bekend. Ze stimuleren de endogene enzymsecretie, werken tegen bacteriën, virussen en wormen, hebben een antioxidantwerking, gaan ontstekingen tegen en beïnvloeden het immuunsysteem en de microflora. ,,Er is echter nog onvoldoende onderzoek gepubliceerd in peerreviewed wetenschappelijke tijdschriften om deze claims te kunnen hardmaken’’, aldus de hoogleraar.

Simon legt uit dat ook de vertaalslag van in vitro resultaten (zie tabel 1) naar effecten in het dier nog achterblijft. Ook leveren verschillende in vivo proeven vaak geen eenduidig beeld. Tabel 2 geeft een overzicht van gevonden effecten van verschillende kruiden en etherische oliën bij biggen. ,,De effecten op voeropname zijn gering en niet goed reproduceerbaar’’, concludeert Simon. Omdat etherische oliën al in het eerste deel van de dunne darm worden geab-

Tabel 1. In vitro bepaalde MIC-waardes (Minimale Remmende Concentratie) van Carbadox ( g/ml) en enige etherische oliën (mg/ml) (Wald, 2002).

Carbadox Kardemom Dille Eucalyptus Knoflook Kummel Salie Steranijs

Bacillus Subtilis

Listeria innocula

E. coli

Salmonella typhimurium

Salmonella enterit

4 0,5 2 4 0,5 0,5 0,5 2

0,5 1 0,5 0,5 0,5 0,5 1

16 4 4 2 0,5 2 4

16 0,5 4 2 4 1 1 -

16 0,5 4 2 4 0,5 1 -

34

35

Staphylococcus aureus 68 0,5 4 4 0,5 0,5 0,5 2

D e M o l e n a a r n r. 6 1 m e i 2 0 0 9


35-36_Micro-Plus:35-36 17-02-11 16:00 Pagina 36

>> Gunstige effecten Digestarom

„De vertaalslag van in vitro resultaten naar effecten in het dier blijft nog achter”, aldus Ortwin Simon.

sorbeerd, verwacht hij ook nauwelijks effecten op de microflora. Het effect van plantaardige additieven hangt af van veel factoren: soort plant en geografische herkomst, oogststadium, deel van de plant dat wordt gebruikt, extractiemethode en wijze van opslag en bewaring. Om een natuurlijk additief toegelaten te krijgen in de EU, moet het product uitgebreid worden beschreven. Ook moet via wetenschappelijk onderzoek het werkingsmechanisme bekend zijn en de werkzaamheid reproduceerbaar worden aangetoond. Voor fytogene producten is dit een lastig traject. Va r k e n s Digestarom van Micro-Plus is een mengsel van plantaardige extracten. Voor ver-

schillende diersoorten zijn specifieke Digestarom-producten ontwikkeld. Onderzoek met jonge biggen laat zien dat Digestarom 1322 en 1324 een positief effect kunnen hebben op voederconversie en vertering van ruweiwit en aminozuren. Simon concludeert dat het gunstige effect van Digestarom op de voederconversie te danken is aan een verbetering van de eiwit- en aminozurenvertering en niet aan verbetering van voeropname of microflorasamenstelling. Uit het onderzoek blijkt dat Digestarom geen effect heeft op groei. Uit praktijkervaringen komt overigens wel een groeiverbetering naar voren bij gebruik van het extract bij biggen. Bij startvarkens neemt de ileale vertering van nutriënten en aminozuren uit ddgs toe bij

Tabel 2. Overzicht resultaten van etherische oliën en kruiden op voeropname (procentueel, ten opzichte van controle) bij biggen.

Tabel 3. Verbetering ileale verteerbaarheid nut-

Etherische oliën Oregano +3 Oregano ±0 Kaneel +5 Kaneel -5 Kruidnagel + 1 Kruidnagel + 3 Citroengras - 2 Piment -8 Teatree -2 Pepermunt - 9 Pepermunt - 6

Kruiden Oregano Oregano Knoflook Knoflook Sint Janskruid Sint Janskruid Koriander Salie Tijm Duizendblad Rode zonnehoed

riënten en aminozuren (%) uit ddgs met dige-

-1 +4 -7 +5 -7 +3 +4 +3 +4 +1 -2

starom (startvarkens).

Nutriënten: Ruw eiwit Droge stof Zetmeel Bruto energie Ruw as Fosfor Ile

36

+ + + + + + +

1,7 1,0 1,0 1,4 2,2 2,6 0,4

37

Aminozuren: Lys + 3,7 Met + 0,7 Trp + 0,3 Thr + 2,0 Phe + 3,0 Pro + 15,5 Leu + 0,3

gebruik van Digestarom (zie tabel 3). „Digestarom helpt het dier zichzelf te helpen”, verklaart Thomas Weiland van Micro-Plus. Toepassing van het additief leidt tot minder belasting van de lever en meer lymfocyten in het bloed. Bij vleesvarkens leidt gebruik van Digestarom 1307 tot een betere nutriëntenverteerbaarheid en –absorptie en verbeterde prestaties en slachtkwaliteit. Digestarom 1310 voor zeugen geeft een betere voeropname en melkgift, minder doodgeboren biggen en meer gespeende biggen. Het celgetal in de zeugenmelk op dag 2 na afbiggen is lager bij gebruik van Digestarom en de biggen groeien beter. Bij biggen leidt het gebruik van het extract tot minder diarree en betere groei en voederconversie. Het inzetten van Digestarom bij varkens leidt tot lagere voerkosten, doordat kwalitatief mindere grondstoffen kunnen worden toegepast zonder verslechtering van de technische resultaten. Ook neemt de uniformiteit van koppels toe bij gebruik van het product. D i g e s t a ro m b i j p l u i m v e e Gabriele Prinz van Micro-Plus presenteert resultaten van Digestarom bij pluimvee. Bij vleeskuikens leidt toepassing van het extract tot 3,5 procent groeiverbetering. Ook de samenstelling van de darmflora wordt positief beïnvloed door het extract. Salmonella, E. coli en Clostridium in de dunne darm nemen af. Prinz laat zien, dat het additief in het voer ertoe leidt dat het absorptieve oppervlak van de darmwand wordt vergroot, door een significante toename van de villuslengte en cryptdiepte. Toepassing van minder goede grondstoffen (raapzaadschroot) in vleeskuikenvoeders wordt mogelijk door toepassing van Digestarom. De koppels zijn uniformer, groei en voederconversie verbeteren en ook het percentage borstvlees neemt toe. Bij leghennen geeft Digestarom meer eimassa, een stabielere eischaal en een hoger vitaminegehalte in de dooier. De verschillende sprekers concluderen dat toepassing van Digestarom in voeders voor varkens (biggen, vleesvarkens en zeugen) en pluimvee (vleeskuikens en leghennen) zichzelf ruim terugverdient.

-

D e M o l e n a a r n r. 6 1 m e i 2 0 0 9


37_Adv:37 18-02-11 08:33 Pagina 37

TE KOOP: EMG Silo Groningen BV te Appingedam: Kompleet silocomplex met 2 loodsen, weegbrug,kantine en terrein. Totaal 9000 ton plus inventaris. Informatie S. de Vries 06-53379225

Inventaris van EMG silo Groningen BV

voor: walsenstoelen kruimelaars enz. ook: nieuwe walsen

te Groningen: zoals schoners, electro motoren, ventilatoren, graanwerper, naaimachines, elevatoren, transportbanden, zeefmachines en scheeps-zuig-losinstallatie.

bvba Ateliers BONTE Diestsevest 57-59 B. 3000 LEUVEN Tlf.: +32 16 225129 - Fax +32 16 221032 E-mail: info@bonteateliers.be Website: www.bonteateliers.be

Informatie van Buuren 050-3121985 of S. de Vries 06-53379225

B^cZgVaZcZbbZgh Dei^bVa^hZZg YZegZhiVi^Zh kVcgjcYkZZ

EZg[ZXiZ Vci^"dm^YVci lZg`^c\

KZgWZiZgYZ[dgbjaZ Gjegdb^c B^cZgVaZcZbbZgh kZgWZiZgZcYZlZZghiVcYkVcgjcYkZZ 7Zcijc^Zjlh\^Zg^\cVVgdcoZGjegdb^cB^cZgVaZcZbbZgh4 CZZbYVcXdciVXidebZiZZckVcdcoZgjcYkZZheZX^Va^hiZc/ 6aaVgY:hhZa^c`/%+(%*.,+)&!7ZgijhAZc[Zg^c`/%+*&(&'.(*!>ZlZ=d[hiZYZ/%+*()'%&,.

  

GJEGDB>C HiVcYVVgY

GJEGDB>C 7gdcX]7ddhiZg

GJEGDB>C 9gdd\hiVcY

GJEGDB>C BVm^heddg"K

GJEGDB>C HX]VeZc

GJEGDB>C EVVgYZc

GJEGDB>C HiVcYVVgY

GJEGDB>C 9gdd\hiVcY

&.%%&$'*`\

&.%%($&'!*`\

&.%%+$'*`\

&.%%-$'*`\

&.%%'$&'!*`\

&.%%.$&'!*`\

&.%%&$+,!*`\

&.%%+$+,!*`\

EGDK>B>7#K#™IZa/%&%)'(.*%%™^c[d 5egdk^b^#ca™lll#egdk^b^#ca


38_Heden en Verleden:38 17-02-11 16:01 Pagina 38

Autochtone en allochtone molens Molenstreken: Noord-Brabant: Zeeland Heden en verleden

[Johan Bakker]

Waarschijnlijk is de verscheidenheid aan molens nergens zo groot als in Noord-Brabant. Alle denkbare korenmolentypen zijn er te vinden, ook in drijfkracht: water, wind, paarden. Het meest opvallend is het grote aantal geïmporteerde molens, zij het dat daarvan de meeste weer zijn verdwenen. Waterkracht gaat voor windkracht. Als er voldoende waterkracht is, piekert men niet over de bouw van windmolens. In grote delen van Brabant was water beschikbaar, dus werden watermolens gebouwd. Als die het niet meer aankonden, kwamen er windmolens bij. Er hebben zelfs gecombineerde winden watermolens gestaan. Molens die zowel door wind als door water konden worden aangedreven. Ze zijn allemaal verdwenen, maar van de Kilsdonkse Molen in Dinther-Beugt bleef nog een schamel restant over. Een plaatselijk initiatief zette reconstructie in gang, zodat deze dubbel aangedreven korenmolen sinds kort weer maalt. Watermolens komt men vooral in het zuidoosten van Brabant tegen. Het betrof vaak koren- en oliemolens, maar alle oliemolens zijn verdwenen. Recent is bij de Collse molen in Eindhoven het olieslagwerk gereconstrueerd. Deze molen is ooit door Vincent van Gogh op doek vastgelegd. Momenteel telt NoordBrabant nog elf watergedreven molens.

De gerestaureerde Kilsdonkse molen in Dinther-Beugt; links de koren-, rechts de oliemolen (foto Joop Vendrig).

S t a n d e rd m o l e n s De typenrijkdom aan windmolens is groot. Opvallend is het grote aantal standerdmolens. Vooral op het zand hielden standerdmolens het lang vol; ze zijn veel minder vaak vervangen door molens met een draaibare kap als in andere provincies. Nederland telt nog 45 standerdmolens; bijna de helft daarvan staat in Noord-Brabant. Een mogelijke verklaring is de relatieve armoede op de Brabantse zandgronden. Het ontbrak er aan geld voor dure stenen molens. Dat wordt onderstreept doordat juist op de rijke Brabantse klei verhoudingsgewijs vrij veel kapitale stenen molens voorkwamen en -komen. Schors De Langstraat is wijd en zijd vermaard door zijn (gewezen) leerlooierijen. Run, gemalen eikenschors is daarbij een belangrijke hulpstof. Het malen ervan werd op de korenmolens gedaan met een speciale schorssteen. In de Langstraat en omgeving hadden veel molens een dergelijke schorssteen. Schors malen gebeurde veelal ‘s nachts. Het was buitengewoon onaangenaam, smerig en stoffig, zelfs niet ongevaarlijk werk. De molen van Megen heeft nog een echte schorssteen. Elders zijn ze of met de molens verdwenen, uitgesloopt of veranderd in gewone maalstenen.

38

39

Importmolens In de negentiende eeuw wordt de veeteelt in Brabant steeds belangrijker en de basis gelegd voor de intensieve veehouderij van nu. De behoefte aan diervoeder stijgt met sprongen, wat op zijn beurt weer leidt tot een soort molenbouwexplosie. Daarbij maakt men dankbaar gebruik van boven de grote rivieren vrijgekomen molens, veelal achtkante industriemolens uit de Zaanstreek of watermolens uit Zuid-Holland, maar ook wel uit Groningen. Het gaat om vele tientallen molens. Ze worden sterk ‘versoberd’ en krijgen een karakteristiek uiterlijk. Soms bouwt men een stenen molen, waarbij het ‘geraamte’ van de onderdelen door de leverancier wordt verwerkt in de balklagen. Soms blijkt het Hollandse verleden overduidelijk. Van de molen van Deurne-Zeilberg druipt het watermolenverleden uit Wateringen; de Bijenkorf in Gemert weerspiegelt op de baard zijn Zaanse bouwersfamilie Honig. Te r u g g a n g Ondanks die molenbouwexplosie liep het aantal korenmolens na de Eerste Wereldoorlog snel terug. Omstreeks 1925 waren het er nog ruim 300, aan het begin van de oorlog nog zo’n 200 en direct na de oorlog iets meer dan 150. Desondanks is Noord-Brabant met meer dan honderd korenmolens op windkracht de korenmolenrijkste provincie van Nederland en dat in een enorme verscheidenheid, zowel in type als formaat. Zo was de onttakelde molen van Princenhage lange tijd de grootste korenmolen van Nederland met een totale hoogte van ruim 47 m. Hopelijk wordt het stagnerende restauratieproces binnenkort tot een goed einde gebracht. Het zou de molenrijkdom van Brabant des te meer onderstrepen.

-

D e M o l e n a a r n r. 4 2 0 m a a r t 2 0 0 9


39-43_Internetbranche:39-43 21-02-11 16:31 Pagina 39

Internetsites van beAdifo N.V. Maldegem België www.adifo.com

Ausloos Verpakkingstechniek bvba Linden www.ausloos.be

Alltech Netherlands B.V. Ridderkerk - Nederland Deinze - België www.alltech.com

Barentz B.V. Hoofddorp www.barentz.com

Almex extrusion techniques www.extruder.nl www.expander.nl

Brandenburch B.V. Asten www.brandenburch.com

Amandus Kahl Benelux B.V. Tiel www.akahl.de

Brio International Zeegse www.briointer.nl

Andritz Sprout B.V. Geldrop www.andritzsprout.com

BTH B.V. Eersel www.bth-bv.com

APC EUROPE, S.A. Granollers (Spanje) www.functionalproteins.com

Buteressence B.V. Zaandam www.buteressence.com

Arodo bvba Arendonk www.arodo.com

CPM Europe BV Amsterdam www.cpmeurope.nl

drijven in de branche


39-43_Internetbranche:39-43 21-02-11 16:31 Pagina 40

Internetsites van be d Denkavit Voorthuizen www.denkavit.nl

Frutoria B.V. Huizen www.frutoria.nl

Dinnissen Sevenum www.dinnissen.nl

Ganapac Zakkennaaimachines 速 Rotterdam ZAKKENNAAIMACHINES www.ganapac.nl INKOOP - VERKOOP - REPARATIE - NAAIGARENS

Dutch Milling Technology International b.v. Helvoirt www.dmt-int.com

Greenvalley International B.V. Wageningen www.greenvalleyinternational.nl

ED & F Man Liquid Products Nederland B.V. Amsterdam www.manliquidproducts.com

Imtech Food & Feed

Feed & Food Trading b.v. Zeist www.feedfood.com

Inventech Benelux BV Oosterhout www.inventech.nl

Feed Innovation Services BV Wageningen www.fisbv.nl

I.V.S. Dielissen B.V. Heeswijk-Dinther www.ivsinstallaties.nl

FOSS in de Benelux Amersfoort www.foss.dk

Jadis Additiva b.v. Schiedam www.jadis-additiva.com

www.foodandfeed.nl

Internetsites van be d


39-43_Internetbranche:39-43 21-02-11 16:31 Pagina 41

e drijven in de branche Machinefabriek Jansen & Heuning BV Groningen www.jh.nl

LabCo bv Laboratory Services Europoort - Rotterdam www.labco.nl

Jodoco NV Jodoigne, BelgiĂŤ www.jodoco.com

Lampe Technical Textiles

JPR Advocaten www.jpr.nl

Lansdowne Chemicals Europe B.V. Capelle aan den IJssel www.lansdownechemicals.com

Kemin Europe N.V. Herentals BelgiĂŤ www.kemin.com

Manids Feed Ing BV Veghel www.manids.nl

Firma Klouwers Op- en Overslag Terneuzen www.klouwers.nl

Meneba Rotterdam www.meneba.com

Koerhuis Automatisering B.V. Hollandscheveld www.koerhuis.nl

Molenbouw B.V. Haaksbergen www.molenbouw.com

De Kopermolen B.V. Zaandam www.de-kopermolen.nl

Van Mourik Ede B.V. Ede www.vanmourikede.nl

www.lampe.nl

e drijven in de branche


39-43_Internetbranche:39-43 21-02-11 16:31 Pagina 42

Internetsites van be d NEFATO www.nefato.nl

Precia Molen Industrieel Wegen Breda www.preciamolen.nl

Nemabo BV Bladel www.nemabo.nl

Provimi BV Rotterdam www.provimi.nl

OA International Bladel www.oa.com

PTN Nederland Schijndel www.ptn.nl

OA Mechatronics Bladel www.alfra.nl

PURAC Gorinchem www.purac.com

ORFFA Werkendam - Nederland Londerzeel - België

Quaron N.V. Zwijndrecht www.quaronfeed.com

Vereniging van Nederlandse fabrikanten van voedertoevoegingen

www.orffa.com Perstorp Performance Additives Waspik www.perstorpfeed.com

Van Ramshorst Nutrition Products Apeldoorn www.van-ramshorst.com

Peters Elektromotoren bv ’s-Hertogenbosch UW PARTNER VOOR KWALITATIEVE www.peters.nl ELEKTRISCHE AANDRIJVINGEN

Rovecom bv Hoogeveen www.rovecom.nl

Internetsites van be d


39-43_Internetbranche:39-43 21-02-11 16:31 Pagina 43

e drijven in de branche Schils b.v. Sittard www.schils.com

Young Animal Nutrition

Tijdhof Persmatrijzen Oldenzaal www.persmatrijs.nl

Selko B.V. Tilburg www.selko.com

Smits & Co Weegbruggen B.V. Brummen www.weegbruggen.nl Speerstra Feed Ingredients BV Lemmer www.speerstra.com

Twilmij B.V. Stroe www.twilmij.nl

De kern voor succes

Ve.Zet. B.V. Eersel www.vezet-bv.com Machine Beveiliging, Assemblage, Service en onderhoud, In- en Verkoop machines

SYMACH Palletizers B.V. Terneuzen www.symach.nl

Sjoerd de Vries Holding BV Stiens www.feedlogistics.nl

Alle bovenstaande firma’s kunt u ook vinden op

www.demolenaar.nl Kijkt u eens op onze site onder het kopje ‘Branche in beeld’. Met één muisklik wordt u doorgelinkt naar de home page van het bedrijf van uw keuze. Wilt u ook een vermelding op deze pagina’s in combinatie met een hyperlink op onze site? Neem voor alle advertentiemogelijkheden contact op met Communicatie adviesburo TailMill B.V. via 06 - 53 26 20 47 of via verkoop@eisma.nl.

e drijven in de branche


44_Marktnieuws:44 17-02-11 16:02 Pagina 44

Markt en trends

Veel onzekere factoren op korte en lange termijn Granen en grondstoffen

[Lourens Gengler]

Het werd toch nog spannend op de Matif-termijnmarkt in Parijs in de tweede helft van april. Op 16 april noteerde tarwe (mei-levering) nog 136 euro, ruim een week later lag de prijs op 145 euro. „Een paar behoorlijk short moeten in mei leveren. Bij een stijging op de fysieke markt was ook de prijs voor levering november wel omhoog gegaan”, luidt de verklaring. Hoewel op dit moment de handel op een dieptepunt zit, wijzen vrijwel alle signalen naar hogere graanprijzen in de (nabije) toekomst. Aantrekkende economieën, meer vleesconsumptie, stijgende bevolking zorgen daarvoor. Verder zorgen berichten over klimaatverandering voor onrust. Bijvoorbeeld de Zuid-Afrikaanse Raad voor Wetenschappelijk en Industrieel Onderzoek (CSIR), die de afgelopen week waarschuwde dat de graanproductie in het zuidelijk deel van Afrika in deze eeuw als gevolg van klimaatverandering kan halveren. Wat moet je dan als akkerbouwer met een silo vol tarwe? Toch maar vlot verkopen om ruimte te maken voor nieuwe oogst, of de extra kosten van opslag op de koop toe nemen en speculeren op een flinke stijging in de tweede helft van dit jaar. Vooralsnog lijkt die laatste optie niet verstandig. Ook voor levering november zit er slechts een geringe stijging aan te komen. Het mag dan al aan de droge kant zijn in landen als Duitsland, Polen en Oekraine, er is daardoor nog geen schade ontstaan, zo melden marktpartijen. Tegelijkertijd is er in Zuid-Europa volop regen en zodoende meer opbrengst te verwachten. Reddingsboei Een reddingsboei was ook nodig voor een Spaanse graanimporteur die een te grote aanvraag voor een TRQ-inschrijving kreeg toegekend. Met deze EU-regeling kan heffingsvrij graan uit Oekraïne worden ingevoerd. Maar het blijft altijd afwachten hoeveel er uiteindelijk wordt toegekend. Bij grote belangstelling wordt de hoeveelheid naar ratio verminderd. De Spaanse importeur schreef drie keer de volle mep in, maar dit keer was er weinig concurrentie zodat de Spaanse importeur ongeveer 350.000 ton moet importeren. Toch drie keer de hoeveelheid waarop hij rekende. De Oekraïners maken daar handig gebruik van en voeren de prijs op, terwijl Europa al op een lager niveau was beland. Misschien heeft de Spanjaard geluk en loopt de Europese markt een beetje op.

Volgens analyse van het Amerikaanse ministerie van Landbouw (USDA) is Iran dit jaar de grootste importeur van tarwe ter wereld. Maar liefst 8,5 miljoen ton zal het land naar verwachting op de wereldmarkt moeten kopen. In de VS zullen de Iraniërs vast en zeker niet gaan kopen, evenmin als in voorgaande jaren. Bovendien is het goedkoper in Oekraïne of EU. Mais De maisnoteringen geven de laatste laatste weken een wat wisselender beeld. De slechte oogstverwachtingen in Argentinië spelen een duidelijke rol. Verder is het afwachten wat er met de olieprijs gebeurt. Voor alle agrarische commodities gezamenlijk geldt sinds jaar en dag een zeer sterke correlatie met de olieprijs. Voor mais is dat uiteraard sterker vanwege de ethanolproductie in de VS. Het aantrekken van de economie neemt de prijzen van grondstoffen mee omhoog. Sojaprijs De markt voor soja beweegt zich op een hoog niveau. In Nederland moet er rond 330 tot 340 euro per ton voor worden betaald. Ook op de termijnbeurs in Chicago krabbelt soja gestaag omhoog. Met name berichten over tegenvallers in Argentinië maken de markt onrustig. De Buenos Aires Grains Exchange meldde op 23 april dat 62 procent van de oogst is binnengehaald. De prognose voor de uiteindelijke opbrengst is vervolgens met 800.000 ton naar beneden bijgesteld tot 36,2 miljoen ton. In Brazilië zijn oogsten volop aan de gang in de belangrijke teeltgebieden, zoals de zuidelijke deelstaat Paraná en in de Mato Grosso, net onder de Amazone. De weersomstandigheden zijn in het algemeen gunstig. In West-Europa zijn afnemers blijvend voorzichtig bij aankopen. Bestellingen voor de lange termijn worden nauwelijks gedaan en dit houdt de markt krap, aangezien verladers niet méér soja aanvoeren dan noodzakelijk. Door het hoge prijsniveau probeert de mengvoerindustrie zoveel mogelijk alternatieven in te zetten, zoals tarwe, raap of palm. Ook de krappere veestapel drukt de afzet en handelaren schatten dat er ongeveer 10 procent minder soja wordt afgezet dan in voorgaande jaren. Voor de wat langere termijn is vooral de inzaai van soja in de VS van belang. Dat kan nog tot ongeveer juni. Bij de huidige hoge prijzen is de kans groot dat Amerikaanse boeren ruim soja inzetten. Ook berichten dat China fors meer soja gaat importeren in het eerste kwartaal van 2009, geeft een opwaartse impuls. Al met al een tamelijk onvoorspelbare markt door de vele onzekere factoren.

44

45

D e M o l e n a a r n r. 6 1 m e i 2 0 0 9


45_Adv:45 18-02-11 08:38 Pagina 45

Kijk ook eens op

www. demolenaar. nl

Hét werving- en selectiebureau voor de agribusiness en foodindustrie. Werkzaam in Nederland, Duitsland, Hongarije, Polen, Israël, India, Singapore en de VS.

voor actuele

BEUKENHOUTEN HANDZEVEN ALBA Postbus 238 1540 AE Koog a/d Zaan Tel.: 075 - 628 45 66 Fax.: 075 - 621 80 78

informatie.

WEEGBRUGGEN B.V. Onderhoud, reparatie en nieuwbouw Mechanische en elektronische weegbruggen en plateau’s L.R. Beijnenlaan 8, 6971 LE Brummen Tel: (0575) 561208 Fax: (0575) 561250 E-mail: info@weegbruggen.nl Website: www.weegbruggen.nl

YO U R U R G E N T A N A LY T I C A L QU E STION D ES ER V E S A P R O M P T S O LU T I ON Bankwerkerstraat 16 3077 MB Rotterdam P.O. Box 91244

S wi f t s e r vi c e w i th attr acti v e r ate s My cot ox ins Pe s t icide s H e avy Me t als

3007 ME Rotterdam The Netherlands

phone +31 (0)10 282 32 92 fax

+31 (0)10 282 32 73

G MO

e-mail info@tlr.nl

Mi cro Biology

www.tlr.nl

Now also available : B i o f uel s a n d B i o m a s s More information about these and/or other analyses? Please contact us by phone, fax, e-mail or go to www.tlr.nl


46_agenda:46 17-02-11 16:03 Pagina 46

Agenda

Colofon

7 mei Industriële netwerken in de aandrijftechniek, Mikrocentrum, Eindhoven 9, 10 mei Nationale Molen en Gemalendag 11-15 mei Achema, Beurs voor o.a. biotechnologie, Frankfurt am Main (D) 12 mei Dynamiek in sensoriek, Symposium VMT, Bussum

27 mei ‘Aspects of lactation and weaning management for piglets and sows’, Wageningen 27-29 mei Electronics & Automation 2009, Jaarbeurs, Utrecht 28 mei 'Nieuwe ontwikkelingen in voedselveiligheid', De Bildt 29 mei High Tech Heels, Utrecht

12 mei Machineveiligheid, Mikrocentrum, Eindhoven

30 mei - 4 juni Global Dairy Farmers, China

12, 13 mei SFR-symposium ‘Dynamics in Animal Nutrition’, Zeist

3 juni Internationaal pluimveesymposium, Centrum Diervoeding, Wageningen

12, 13 mei Opleiding Warmtedistributie, Hilversum

3, 4 juni European Algae Biomass Association, Florence (I)

12-15 mei Epizone, Epizootic Disease Diagnosis and Control, Antalya (Turkije) 13, 14 mei WBS-cursus ‘Kwaliteitsmanagement in de voedselketen’, Wageningen

4 juni Marketing Nutrition, Brussel (B) 3-5 juni

Agenda

Co-Extra International Conference, Parijs 5-7 juni

14 mei Valorisatie biomassa, Acrres, Lelystad

15 mei Verpakking van de toekomst, Bleiswijk

17-20 mei Alltech-symposium ‘Animal Health and Nutrition’, Kentucky (USA)

Opolagra, Polen

7-12 juni WBS ‘Food Law Academy’, Wageningen 15-19 juni IFF-international course on feed technology, Braunschweig (D)

Brazilian Soya Congress, Goiania (Brazilie)

27 juni Fietstocht Westlandse Molendag, Omgeving Maassluis

26, 27 mei Functional Beverages, short course, Gent (B)

30 juni - 3 juli Non-CO2 Greenhouse Gases, Wageningen

19-22 mei

www.demolenaar.nl In de rubriek Agenda staan evenementen en activiteiten vermeld voor de komende weken. Het betreft hier een selectie van alle activiteiten die zijn doorgegeven aan de redactie van De Molenaar. Op onze internetpagina www.demolenaar.nl vindt u de volledige lijst met activiteiten die bij de redactie bekend zijn. Ook meer uitgebreide informatie voor zover beschikbaar of een informatienummer kunt u vinden via de site. Activiteiten voor deze rubriek kunt u aanmelden bij de redactie: redactiemolenaar@eisma.nl.

46

De Molenaar, waarin opgenomen De Belgische Molenaar (c.q. Elevator), is sinds 1898 het vakblad voor de graanverwerkende- en diervoederindustrie. Het blad verschijnt elke drie weken in Nederland en België. Uitgave: Eisma Businessmedia bv Postbus 340, 8901 BC Leeuwarden (Nederland) Bezoekadres: Archimedesweg 20, Leeuwarden D i re c t i e : Egbert van Hes, algemeen directeur Bouke Hoving, financieel directeur Uitgever: Minne Hovenga Marketing- en salesmanager: Seb van der Kaaden Redactie: Jacqueline Wijbenga, hoofdredacteur Albert Bouwman, redacteur Tel. 0031-(0)58-2954862 Fax 0031-(0)58-2954878 E-mail: redactiemolenaar@eisma.nl Dr.Ir. Carolien Makkink, redacteur diervoeding Hans van Vliet, redacteur techniek B e l g i s c h e re d a c t i e : Micas nv & Editions, Jef Verhaeren e.a. Tel. + 32 (0)15-315808 E-mail: jef.verhaeren@miceditions.be Redactiemedewerkers: Ir. Hein van der Ploeg, Henk van Laarhoven, Henri de Haan, Frank Braad, Lourens Gengler, ir. Wim Thielen, Marc van der Sterren en anderen. R e d a c t i e - a d re s : Postbus 340, 8901 BC Leeuwarden Bezoekadres: Archimedesweg 20, Leeuwarden Advertentieverkoop: Communicatiebureau Tailmill bv, tel. 06-53262047 Traffic: Natasja Philipse Tel. 0031-(0)58-2954870 / Fax 0031-(0)58-2954871 E-mail: verkoop@eisma.nl Abonnementen: Abonneeservice Eisma Businessmedia Postbus 2238, 5600 CE Eindhoven Tel.: 088-2266648 abonnement@eisma.nl De abonnementsprijs voor Nederland bedraagt voor een jaargang, die van januari t/m december loopt, €198,50 exclusief 6% BTW (bij automatische incasso bespaart u € 3,00 administratiekosten) en is bij vooruitbetaling verschuldigd. Voor andere landen op aanvraag. Abonnementen kunnen op elk moment van het jaar ingaan en worden genoteerd tot wederopzegging. Opzegging dient schriftelijk te geschieden een maand voor het einde van de abonnementsperiode; u ontvangt van ons een schriftelijke bevestiging. B a n k re l a t i e : - voor Nederland: Friesland Bank: 29.80.05.298 - voor België: Postcheque Brussel 000-0007463-91 P re P re s s : ZeeDesign, Witmarsum Druk: Scholma druk bv, Bedum © Copyright 2009 Eisma Businessmedia bv, Leeuwarden Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of overgenomen in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Uitgever en auteurs verklaren dat dit blad op zorgvuldige wijze en naar beste weten is samengesteld, evenwel kunnen uitgever en auteurs op geen enkele wijze instaan voor de juistheid en/of volledigheid van de informatie. Uitgever en auteurs aanvaarden dan ook geen enkele aansprakelijkheid voor schade, van welke aard ook, die het gevolg is van handelingen en/of beslissingen die gebaseerd zijn op bedoelde informatie. Gebruikers van dit blad wordt met nadruk aangeraden deze informatie niet geïsoleerd te gebruiken, maar af te gaan op hun professionele kennis en ervaring en de te gebruiken informatie te controleren.


omslag 3:omslag 3 17-02-11 16:29 Pagina oms 3


omslag 4:omslag 4 17-02-11 16:32 Pagina omsl4

Hendrix UTD Lochem

De Specialist voor: -

Ontwerp en advies Nieuwbouw/ Renovatie. Montage. Dag en nacht service.

Denkavit Voorthuizen

Van Mourik Ede B.V. 0318 – 64 11 44 24 uurs service 0318 – 437 437 www.vanmourikede.nl

Van Mourik Meppel B.V. 0522 – 238 800 www.vanmourikmeppel.nl De Heus Voeders Sneek

demolenaar-2009-06  

Gelijkmatige structuur Nieuwe voorzitter Bemefa Gelijkmatige structuur Nieuwe voorzitter Bemefa 6 vakblad voor de graanverwerkende en diervo...