Page 1

// bouwwereld.nl

032014 vakblad over bouwtechniek // pagina 34

// State of the Art Erasmus Paviljoen transparant en bruisend campushart // Innovatie Klimatiseren op basis van homogene luchtverspreiding // Nieuwbouw Dierenwelzijn centraal bij bouw dierenbeschermings足centrum // Transformatie Herbestemming steenfabrieken tot woningen // Methoden & Technieken Lagedruk-watermist basis nieuw blussysteem // Nieuwbouw Glasgevel hangt aan voorgespannen kabels 01_Cover.indd 1

05-03-14 09:59


DIVISION INSULATION

8

Bekijk de brochure:

INNOVATIEVE DAKOPLOSSINGEN VOOR DE BESTAANDE WONINGBOUW

UNILIN BIEDT DE OPLOSSING VOOR ELKE RENOVATIE!

UNILIN Insulation bv - Beneluxstraat 1 - 5061 KD Oisterwijk - T +31(0)13 523 13 13 - info.nl@unilin.com - www.unilininsulation.com


// welkom Bouwwereld Vakblad over bouwtechniek sinds 1905 verschijnt 12 x per jaar. Het inspireert en ondersteunt bij materialiseren, detailleren en realiseren van bouwkundige ontwerpen (B&U) en het oplossen van bouwkundige problemen. Bouwwereld wil hierbij een betrouwbaar referentiekader zijn. Hoofdredacteur Peter de Winter // p.dewinter@eisma.nl Redactie Margriet Brus // m.brus@eisma.nl Paul Diersen // p.diersen@eisma.nl Viola Huurnink // v.huurnink@eisma.nl Henk Wind // h.wind@eisma.nl Redactie Bouwwereld.nl Petra Starink Marloes Leijzer // bouwwereld@eisma.nl Eindredactie Sandra Abbink Vormconcept impulsemedia.nl DTP ZeeDesign, Witmarsum Druk Veldhuis Media Uitgever Rex Bierlaagh Directie Egbert van Hes, algemeen directeur Bouke Hoving, financieel directeur Gerbert Tiecken, uitgeefdirecteur Redactieraad • ir. Maria den Boon, Product Marketing Development Corus Colors • ing. Josine Crone, Josine Crone journalistiek & bouwcommunicatie •W  ubbo Hazewinkel, 3D BluePrint Technologies  rof. ir. Nico Hendriks, •p BDA Groep BV •p  rof. ir. Frans van Herwijnen, ABT bv • ir. Taco van Iersel • Henk Kiestra, GAJ Architecten • ir. Henk Versteeg, LBP|SIGHT­ •p  rof. ir. Fons Verheijen, VVKH Architecten Adres redactie Eisma Bouwmedia Postbus 361 7000 AJ Doetinchem Telefoon (088) 294 49 00 // bouwwereld@eisma.nl Advertenties Salesmanager bouw Jeroen van der Molen Informatie over tarieven, afsluitdata, e.d.: Karin Krabbenborg Telefoon (088) 294 49 34 Marketing Inge van Ditshuizen Jacqueline Graven // marketingbouw@eisma.nl

Abonnementen • Jaarabonnement € 345,00 (excl. BTW) • Introductiejaarabonnement € 172,50 (excl. BTW) • Studentenjaarabonnement € 99,00 (incl. BTW) • Proefabonnement (3 nummers) € 34,00 (excl. BTW) Abonnement buitenland op aanvraag bij Klantenservice, Telefoon (088) 2266647 Abonnees ontvangen ook de digitale nieuwsbrief van Bouwwereld. Klantenservice Voor opgave abonnementen, wijzigingen en informatie: Eisma mediagroep abonneeservice postbus 2238 5600 CE Eindhoven Telefoon (088) 226 66 47 // abonneren@eisma.nl Abonnementen kunnen op elk gewenst tijdstip ingaan. Opgave via www.bouwwereld.nl of bij onze Klantenservice. Abonnementen lopen automatisch door, tenzij uiterlijk 30 dagen voor de vervaldatum bij onze Klantenservice wordt opgezegd. Dit kan schriftelijk, telefonisch of per e-mail. Betalingen abonnementen Via automatische incasso of acceptgiro. Rabobank LeeuwardenNoordwest Friesland Postbus 769 8901 BN Leeuwarden Banknr: 0365061395 IBAN: NL81RABO0365061395 BIC : RABONL2U Algemene voorwaarden Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opname of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Uitgever en auteurs verklaren dat deze uitgave op zorgvuldige wijze en naar beste weten is samen gesteld, evenwel kunnen uitgever en auteurs op geen enkele wijze instaan voor de juistheid of volledigheid van de informatie. Uitgever en auteurs aanvaarden dan ook geen enkele aansprakelijkheid voor schade, van welke aard ook, die het gevolg is van handelingen en/of beslissingen die gebaseerd zijn op bedoelde informatie. Gebruikers van deze uitgave wordt met nadruk aangeraden deze informatie niet geïsoleerd te gebruiken, maar af te gaan op hun professionele kennis en ervaring en de te gebruiken informatie te controleren’.

032014

Gaaf werk Nog niet zolang geleden was ik bij de Nieuwjaarsborrel van Booosting. Ter leering ende vermaeck van de geachte gasten waren er een paar sprekers uitgenodigd. Een van deze sprekers kwam van Octatube uit Delft. We recipieerden in het EMC Onderwijscentrum in Rotterdam en de man uit Delft vertelde vol vuur over de zigzag-gevels in dat gebouw. Normaal gesproken wordt glas alleen als wind- en waterkering toegepast. In de zigzag-gevels van het EMC Onderwijscentrum (Claus en Kaan Architecten) is het ook als constructief element toegepast, waardoor gevelkolommen overbodig zijn geworden. Wat zijn betoog zo boeiend maakte, is dat hij ons met woorden aan de hand nam langs alle constructieve problemen die hij en zijn Octatube-collega’s moesten oplossen om de zigzag mogelijk te maken. Hij sprak bij die gelegenheid ook over de Markthal in Rotterdam. Een gebouw dat wat vorm, typologie, constructie en volume nu al spraakmakend is. Waar hij het over had, waren de twee glazen kopgevels in het gebouw, gedragen door een netwerk van horizontaal en verticaal voorge­ spannen kabels. Knap is dat de constructie heen en weer bewegen kan – bij storm gaat het midden tot 70 cm heen en weer – zonder dat het glas barst. Een gaaf stukje werk. U kunt er tot in detail over lezen op pagina 34 van dit mooie vakblad.

Leveringsvoorwaarden // eismamediagroep.nl © 2014 Eisma Bouwmedia, Doetinchem

Peter de Winter Hoofdredacteur // p.dewinter@eisma.nl

Bouwwereld // 3

03_Editorial.indd 3

06-03-14 13:55


Ben Ko t u al op va uitg toe gan naf 2 enod igd op 6a g ? ww skaa p rte ril uw w.b uild n à € ing hol 95,lan d.n l

Blijf aangesloten! •

Nieuwe producten en diensten van ruim 100 deelnemende bedrijven

• •

All inclusive catering Met absolute topsprekers en een toonaangevend netwerk van partners

www.buildingholland.nl @BuildingRAI Event partners:

Een coproductie van:

The Floor is Yours


// inhoud

8

26

032014

34

// projecten

// PROJECTEN

// PRODUCTEN

8  State of the Art Erasmus Paviljoen nieuw campushart voor Rotterdamse student 20  Duurzaamheid Flats maken plaats voor klimaatneutrale woningen 26  Dierencentrum Welzijn dier centraal bij bouw dieren­bescher­mings­centrum

34  Kabelnetgevel Voorgespannen kabels stabiliseren glasgevel Rotterdamse Markthal 42  Kantoorrenovatie Moderne look met composiet borstwering en strakke raambelijning 52  Transformatie Karakteristieke woningen in voormalige steenfabrieken

19  Renovatieconcept Betaalbare upgrade naar passiefhuis met Built4U 41  Deursystemen Isolerende en geluiddempende sectionaaldeuren 60  Parkeerdek Snelle vloerrenovatie parkeergarage met kunststofhars afwerkingssysteem

52 // Methoden & technieken 6  Watermist Brandblussysteem op basis van lagedrukwatermist 25  Bekistingtechniek Wanden van 13 meter hoog in één keer gestort Klimaatsysteem 48  BaOpt stuurt aan op homogene tochtvrije luchtverdeling

// rubrieken 32  Nice2Know 61  Nico Hendriks 64  Bouwschade 66  Goed & Fout

Coverfoto: Kees Stuip, beschikbaar gesteld door J.P. van Eesteren

“Door de grote hoeveelheid lucht en kleine luchttoevoer is dicht bij de inblaas wel luchtstroming meetbaar, maar die neemt snel af. De lucht verspreidt zich dan egaal door de ruimte, zoals een druppel inkt in een bak water” Guido Bartelink // pagina 48 Bouwwereld // 5

05_inhoud.indd 5

06-03-14 10:07


Tekstproductie Henk Wind // Fotografie Minimax Brandbeveiliging

Watermist effectief met lage druk Watermist met een lage druk is het nieuwe blussysteem dat Minimax op de Nederlandse markt brengt. Momenteel wordt het ingebouwd in de nieuwe Holiday Inn hotels in Amsterdam. Voordelen zijn de geringe hoeveelheid water die nodig is en de beperkte pompcapaciteit.

Een brand kun je blussen door de brand­ stof weg te halen, door de temperatuur te verlagen of door de zuurstof weg te ne­ men. Een sprinklerinstallatie werkt vooral door temperatuurverlaging en een klein beetje door de brand af te sluiten voor zuurstof. “Sprinkler werkt met druppels groter dan 1 µm doorsnede; watermist met druppels kleiner dan 1 µm. Een kleine druppel neemt sneller warmte op dan een grote en is dus efficiënter voor het blus­ sen van een brand”, legt commercieel manager Garrelt Schuur van Minimax Brandbeveiliging de voordelen uit van een watermistsysteem. Minimax Brand­ beveiliging is gespecialiseerd in statio­ naire blussystemen en levert zowel ­conventionele sprinkler- als hogedrukwatermistsystemen. Het lagedruk-water­ mistsysteem EconAqua is de nieuwste ontwikkeling in het productassortiment. Waterhoeveelheid Sprinklerinstallaties in gebouwen zijn heel goede oplossingen voor het beheersen van brand. Maar door hun hoge water­ verbruik vergen ze een aanzienlijke watervoorraad met pompinstallatie, een grote hoeveelheid sprinklerkoppen en leidingen met een behoorlijke diameter.

1

Hogedruk-watermistsystemen werken met minder sproeikoppen en met kleinere buisdiameters. Om vervuiling en verstop­ ping bij de sproeikop te voorkomen, zijn deze buizen van rvs zodat geen corrosie optreedt. Tevens wordt het water gefil­ terd, waarbij de filters uiteraard regel­ matig dienen te worden gereinigd. Minimax Brandbeveiliging combineert met het nieuwe lagedruk-watermist­ systeem EconAqua de voordelen van conventionele sprinkler- en hogedrukwatermistsystemen: de buisdiameters zijn beperkt, evenals het aantal sprinkler­ koppen, de druk is relatief laag, door het lage waterverbruik kan de waterberging beperkt blijven en er wordt met standaard verzinkte buizen gewerkt in plaats van rvs. Voor kantoren, hotels en de gezond­ heidszorg is EconAqua vaak een efficiën­ ter en goedkoper alternatief voor de traditionele sprinkler. Minder sprinklerkoppen EconAqua werkt met een druk van 5 bar op de leidingen. Het systeem heeft slechts 2 liter water per minuut per m2 nodig, waar een conventionele sprinkler 5 liter water nodig heeft. In principe vol­ staat één EconAqua sprinklerkop (31 liter

water per minuut) voor 16 m2 vloeropper­ vlak. Bij een conventionele sprinkler is dat 9 m2 vloeroppervlak. Voor de berekening van de benodigde watervoorraad moet de ‘slechtste’ 80 m2 van een gebouw als uitgangspunt worden genomen. Het aan­ tal sprinklers daar is bepalend en wordt vermenigvuldigd met 60 minuten brand­ werendheid (brandwerende gelijkwaar­ digheid). In sommige gevallen kan het systeem zelfs zonder waterreservoir en volstaat aansluiting op de reguliere water­ leiding, met een aanvullende pomp die de druk opvoert. In andere gevallen zal een waterreservoir moeten worden ­geplaatst. “Maar dan gaat het om veelal 5 of ­maximaal 10 m3 inhoud.” Droog systeem Het is ook mogelijk om het systeem uit te voeren als droog blussysteem. De leidin­ gen zijn dan gevuld met lucht. Zodra er brand is en een sprinklerkop opengaat, valt de luchtdruk weg, waardoor een droge alarmklep omschakelt en de water­ toevoer opent. Dit is gunstig voor bijvoor­ beeld parkeergarages, waar zo het risico op bevriezing wordt vermeden. De aan­ looptijd bedraagt maximaal 90 seconden. EconAqua werkt met dezelfde sprinklers als een conventioneel sprink­lersysteem. Enige verschil is de binnen­diameter van de watertoevoer. De sprink­lers en het bijbehorende leidingnet met beperkte diameters zijn ook geschikt om in beton­ nen vloeren in te storten. De koppen kunnen worden afgedekt met een speci­ aal ‘deksel’, dat met een smeltlood aan de kop wordt opgehangen. “Bij brand smelt dat loodje eerder dan dat de sprinkler inschakelt. En mocht dat niet zo zijn, dan drukt het water het afdekrooster er wel af.” Standleidingen Door de geringe waterbehoefte kan ­EconAqua in veel gevallen worden uit­

6 // Bouwwereld

06-07_innovatiewatermist.indd 6

05-03-14 10:09


Innovatie // gevoerd met standleidingen met een dia­meter van 54 mm, waar een conven­ tionele sprinkler 80 mm nodig heeft. “Naast de watervoorraad zit ook daar winst. Er is een besparing op materiaal van zowel leidingen als beugels, maar ook zijn de leidingen beter te handlen en sneller te monteren. En in bestaande situaties verkleint dat de overlast.” Lagedruk-watermist is niet compleet nieuw. Het Duitse moederbedrijf Minimax is er al vanaf 1993 mee bezig, onder meer door 1:1 tests uit te voeren in het eigen onderzoekscentrum. In 1995 kreeg het systeem een Duitse goedkeuring voor toepassing voor kabelbanen. Het sys­ teem is – als enige – ook goedgekeurd voor gebruik in gesloten parkeergarages (OH2 risicoklasse).

2

Beperkte vuurbelasting EconAqua heeft ook zijn beperkingen. Als de plafonds hoger zijn dan 5 meter is er extra water nodig, wat te realiseren is met een speciale sprinklerkop. Boven de 8 meter is de benodigde hoeveelheid water zo groot dat een traditionele sprink­ ler moet worden toegepast. Dat geldt ook voor ruimtes met een hogere vuurbelas­ ting (Ordinairy Hazard 3), zoals maga­ zijnen, opslag, bibliotheken, winkels en technische ruimtes groter dan 50 m2. Voor hoog-calorische branden – zoals bij transformatoren – is volgens Minimax een hogedruk-watersysteem de meest efficiënte oplossing. In tegenstelling tot een hogedruksysteem leent EconAqua zich voor hybride toepas­ sing, dus gecombineerd met conventio­ nele sprinklers. Interessant als slechts in een beperkt deel van het gebouw een grotere hoeveelheid bluswater nodig is. Total cost of ownership Garrelt Schuur ziet voor sprinkler en wa­ termist voordelen ten opzichte van de standaard bouwkundige maatregelen volgens het Bouwbesluit. “Vooral als je kijkt naar de total cost of ownership. Kijk maar wat jaarlijkse instandhouding van brandcompartimenten kost of automati­ sche deurdrangers met een aansluiting op een branddetectiesysteem. Ook die onderdelen hebben onderhoud nodig. Nog los van wat er in de praktijk gebeurt, waar door verkeerd gebruik deuren vaak open blijven staan."

3

4

5

1 // Het lagedruk-watermistsysteem wordt momenteel ingebouwd in de nieuwe Holiday Inn hotels in Amsterdam. De leidingdiameters van het systeem zijn beperkt. 2 // Een pompinstallatie voor een brede school. 3 // Sproeipatroon van het lagedruk-watermistsysteem. 4 // De koppen en

Meer informatie: Minimax Brandbeveiliging, Almere, minimax.nl

leidingen kunnen in beton worden ingestort. 5 // De sprinklerkoppen kunnen worden voorzien van roosters in diverse kleuren.

Bouwwereld // 7

06-07_innovatiewatermist.indd 7

05-03-14 10:09


// State of the Art

Tekstproductie Ing. Josine Crone // Fotografie Christian van der Kooy, RenĂŠ de Wit, Stefan Prins, John Lewis Marshall

Tussen de universiteitsgebou­wen op Woudestein staat het Erasmus Paviljoen, dat het nieuwe hart van de campus vormt.

8 // Bouwwereld

08-17_stateoftheart.indd 8

05-03-14 10:10


Erasmus Paviljoen, Rotterdam // Locatie: Burgemeester Oudlaan // Opdracht: Erasmus University Rotterdam // Bouw: mei 2012 – augustus 2013

‘Goede koffie kunnen schenken’ was een belan­g­­rijk uitgangspunt voor het Erasmus Paviljoen op Woudestein. Het Grand Café trekt als een magneet studenten naar de energie­ zuinige, glazen doos met horeca, studieruimten en een theaterzaal. Een geheel nieuw geëngineerde lamellengevel versterkt de dynamische uitstraling.

Bouwwereld // 9

08-17_stateoftheart.indd 9

05-03-14 10:10


// State of the Art Een monumentale trap verbindt het cafĂŠ met de foyer. Het kolomvrije Grand CafĂŠ ligt aan de 9 meter hoge glazen gevel.

10 // Bouwwereld

08-17_stateoftheart.indd 10

05-03-14 10:10


Bouwwereld // 11

08-17_stateoftheart.indd 11

05-03-14 10:10


// State of the Art

Ground/ first floor 1 2 3 4 5 6 7 8 9

2

3

Ground/first floor 1 Grand Café/ Lounge/Bar 2 Ontmoetingsruimte/ artist lounge 3 Studieruimte 4 Terras 5 Keuken 6 Opslag 7 Foyer (1e verdieping) 8 Entree theater (1e verdieping) 9 Clockroom (1e verdieping)

4

5 6

1

9

8

7

0

1

2

5

Grand Café / Lounge / Bar Meeting room/ artist lounge Study area Terrace Kitchen Storage Foyer (1e floor) Entrance to theatre (1e floor) Clock room (1e floor)

10

Plattegrond van de begane grond en de eerste verdieping van het Erasmus Paviljoen. Het publieksprogramma ligt zoveel mogelijk langs de buitenzijde van het gebouw met veel daglichttoetreding (tekening: Powerhouse Company).

In de strijd om de (internationale) student kan de Erasmus Universiteit Rotterdam niet achterblijven. Net als diverse andere universiteiten legt de EUR een groene campus aan. De tamelijk gesloten, brutalistische architectuur van de onderwijsgebouwen op Woudestein krijgt openingen aan het groene middengebied. Het parkeren is ondergronds aangelegd in een tweelaagse kelder, waarop nu een aangename verblijfsruimte is gerealiseerd. Centraal ligt een nieuwe vijver, waarnaast het Erasmus Paviljoen is gebouwd naar ontwerp van Powerhouse Company, met DeZwarteHond als coproducent. Ligging en uitstraling maken het paviljoen het nieuwe hart van de campus. Bruisend en duurzaam De EUR wilde graag een bruisend en duurzaam icoon. “Dat is niet zo’n vanzelfsprekende combinatie”, vertelt Associate Architect Stefan Prins van Powerhouse Company. Een bruisende plek wordt intensief gebruikt en vraagt veel energie voor verwarming, koeling en ventilatie, maar vanuit het programma mocht het gebouw maar weinig energie verbruiken. Daar hebben we op ingespeeld door het publieksprogramma zoveel mogelijk langs de buitenzijde van het gebouw te leggen, zodat er veel daglichttoetreding is. Ook zijn de activiteiten zichtbaar voor passanten. Het Grand Café ligt op het westen en vangt daar de middag- en avondzon, de studieplekken liggen op het noordoosten waar je juist weinig last hebt van de zon en de foyer voor de theaterzaal

ligt op het zuiden.” De theaterzaal zelf ligt in het midden, half opgetild. Ter beperking van het energiegebruik zijn hoogwaardige isolatieproducten gebruikt en energiezuinige installaties aangelegd, waaronder een langetermijn-WKO en 700 m2 aan PV-panelen op het dak. Zo is een EPC van 0,22 gerealiseerd. Hoogteverschil in het terrein Het paviljoen ligt precies op de overgang van het lage terreindeel, met de vijver, naar het hogere terrein waar de dijk en de parkeergarage zich bevinden. Dit verschil van 3,4 meter is op een vloeiende wijze in het ontwerp opgenomen. Als een dijk­ woning is het paviljoen erin geschoven. Ruimten die geen daglicht behoeven, zoals de keuken en vergaderzaal, liggen in het diepe gedeelte. Rondom is het verloop van het terrein exact overgenomen in het binnenwerk. Waar een buitentrap is, is dus ook een binnentrap die slechts van elkaar zijn gescheiden door de glazen puien. Hetzelfde geldt voor de hoogte van de vloeren en hellingbanen. Zo is er een natuurlijke connectie tussen binnen en buiten. Hangende zaal boven Grand Café Door de groepering van de ruimten heeft de theaterzaal een forse uitkraging boven de bar van het Grand Café gekregen. De reden daarvoor is het creëren van een intieme sfeer. “We begonnen met het idee: het maakt niet uit wat voor gebouw

12 // Bouwwereld

08-17_stateoftheart.indd 12

05-03-14 10:10


je maakt, als je maar goede koffie kunt schenken. Dus hebben we uitgebreid studie gemaakt van de ruimtelijke ervaring in grand cafés, zoals Dudok. Heel vaak blijkt de restaurantruimte hoog en licht te zijn, is er een monumentale trap en is juist de ruimte bij de bar lager, donkerder en intiemer. Dat hebben we hier toegepast door het Grand Café aan een 9 meter hoge gevel te leggen en de bar onder de uitkragende zaal te plaatsen. Dat heeft veel effect op de ruimtelijke ervaring”, aldus Prinsen. In het Grand Café mochten geen kolommen komen. Daarom koos constructeur Jaap Dijks van Pieters Bouwtechniek voor een lichte, stalen draagconstructie. Tot de vloer van de theaterzaal is de constructie van beton. Daarop staan vier stalen vakwerken van 7 meter hoogte, met rondom een uitkragende rand voor het dak en de ondersteuning van de gevels. De vakwerken vormen de wanden van de theaterzaal. De dakrand kraagt uit tot 6 meter. Dijks: “De keuze voor staal lag zeer voor de hand om snel en eenvoudig te kunnen bouwen. Door de verschuiving van de theaterzaal staat deze niet recht boven de onderbouw en was een lichte constructie noodzakelijk.” Tien meter hoge vliesgevel Aan alle zijden is het paviljoen voorzien van een glazen vliesgevel. Om te voldoen aan de hoge energieprestatie-eisen is drievoudig glas toegepast. De U-waarde van de gevel bedraagt daarmee slechts 1,0 W/m2K. Gezien de grote hoogte tot 10 meter is gekozen voor stalen vlies­ gevelprofielen van ODS Jansen. Deze vliesgevel is door Rollecate speciaal ontwikkeld voor dit project. De gevelprofielen worden ondersteund door platte stalen vinnen van 230 mm breed en 22 mm dik, die haaks op de gevel staan. In de hoeken zijn geen stijlen maar stalen ­buizen als drukstang geplaatst om een glazen hoek te creëren. Door deze wijze van detailleren oogt de gevel zeer slank. Omdat het dak uitkraagt tot aan de gevel zijn er ook geen dragende kolommen van de constructie in het zicht. Het drievoudige glas is mechanisch bevestigd in de sponning van de stalen kokerprofielen. Het buitenste glasblad is groter en bedekt het kokerprofiel. De naden zijn aan de buitenzijde afgekit. Ook in de deuren is structural glazing toegepast, waarbij de buitenste ruit het deurprofiel bedekt. In het café kan de pui

1

2

3

1 // De staalconstructie voor het dak kraagt zo’n 6 meter uit. 2 // Tot de vloer van de theaterzaal is de constructie van beton. Daarop staan vier stalen vakwerken van 7 meter hoog voor de wanden van de theaterzaal. 3 // De lamellenzonwering in de vorm van curves is afgestemd op de stand van de zon. De lamellen sluiten traploos en passen bij de ontwerpopgave om een bruisend en dyna­ misch icoon te realiseren.

Bouwwereld // 13

08-17_stateoftheart.indd 13

05-03-14 10:10


// State of the art

1

1 2 3 4 5

Verstelbare aluminium lamellen Geleider voor de verstelbare lamellen Gevel met driedubbele beglazing glas Stalen constructie Gebogen houten plafond, Type Derako Lineair Rood eiken geschaafd, 60x15 mm, bevestigd op een gebogen T-profiel

1 2 3 4 5

Aluminium adjustable lamellas Guide rail for adjustable lamellas Structural facade with triple glazing glas Steel support construction Curved wooden ceiling, type Derako Linear Red oak, 60 x 15 mm, fixed on a curved T-profile

Scale 1:10 Scale 1:10

1

2 56

2

3

4

1 Verstelbare aluminium lamellen 2 Geleider voor de verstelbare lamellen 3 Gevel met driedubbele beglazing glas 4 Stalen constructie 5 Gebogen houten plafond, Type Derako Lineair Rood eiken geschaafd, 60 x 15 mm, bevestigd op een gebogen T-profiel

Detail van de lamellengevel (tekening: Powerhouse Company). Voor het

1 // De lamellengevel vanaf de binnenzijde. 2 // De lamellen hebben

paviljoen is een compleet nieuw maatwerksysteem ontwikkeld.

een vlak profiel. Tussen de lamellen is er een naad van slechts 10 mm.

over een breedte van in totaal 10 meter openvouwen. Om het pand natuurlijk te kunnen ventileren, zijn er aan de noordzijde te openen klepramen in de gevel aangebracht. Deze ramen openen automatisch als onderdeel van het gebouwbeheersysteem. De motor met duwketting zit geheel verborgen in de onderdorpel. De luchtafvoer vindt plaats via dakluiken, die eveneens openen via het gebouwbeheersysteem. Alleen de theaterzaal en de foyer hebben mechanische koeling. Dit systeem werkt met luchtverdringing.

maatwerksysteem voor het paviljoen gebouwd. Om te beginnen zijn de motoren niet per vak aangebracht, maar bedienen de motoren net als bij ramen in de kassenbouw diverse vakken op één rij. De motoren moesten hiervoor op het dak worden geplaatst. Een andere innovatie is het lamelprofiel zelf. Dit is doorgaans een vleugelprofiel, maar Prinsen wilde een echt vlak profiel. Daarom zijn nieuwe draagbalken en lamelprofielen van 5 mm dik massief aluminium gemaakt met nieuwe extrusieprofielen. Ze sluiten echt als één vlak. De profielen hebben een uitsparing aan het einde, waardoor ze ook de verticale stijlen bedekken. Er is nu nog maar een verticale naad van 10 mm. Een extra uitdaging was de bevestiging van de consoles van de lamellen aan de glazen gevel. Deze consoles zijn uitgevoerd in 20 mm staalplaat en zijn exact in de voegen tussen het structurele glas aan de stalen kokerprofielen van de gevel gemonteerd.

Lamellen die echt sluiten Prins legt uit dat de buitenzonwering met lamellen in de vorm van curves is afgestemd op de stand van de zon. “We kunnen zon en warmte weren, maar ook extra licht binnen brengen en het gebouw intiemer maken. De lamellen gaan heel precies en traploos open en dicht en kunnen zelfs extra winterzon binnenhalen in de meest open stand van 110 graden. De lamellen passen bij de opgave van een bruisend icoon, dan wil je dus ook echt een dynamisch beeld realiseren.” Gangbare lamellensystemen hebben volgens Prins twee grote nadelen: er is een grote afstand van de lamellen tot de glasgevel in verband met de plaats van de motor en verder zit er tussen de lamellen een grote verticale naad. Daardoor sluiten zulke lamellen nooit helemaal de gevel af. Samen met fabrikant Hunter Douglas is een compleet nieuw

Gebogen plafond De curves zetten zich op een fraaie wijze in het interieur voort in het houten lattenplafond. De eikenhouten latten zijn met een grote mate van perfectie aangebracht. Op de vier hoeken van het gebouw zijn de curves verschillend en ontmoeten de gebogen vlakken elkaar in een dubbel verstek. Dat komt doordat de hoogte in de diverse ruimtes verschilt en de afstand tussen de buitengevel en de binnenwand varieert van 5 tot 6,5 meter. Om een strak resultaat te bereiken is het hele plafond 3D uitge-

14 // Bouwwereld

08-17_stateoftheart.indd 14

05-03-14 10:10


1

1 // Het houten lattenplafond volgt de curve

2

3

van het overstek. De gebogen vlakken ont­ moeten elkaar in een dubbel verstek. 2 // De buiten- en binnentrap zijn slechts van elkaar gescheiden door de glazen pui, wat een natuur­lijke connectie tussen binnen en buiten geeft. 3 // De glazen vliesgevel heeft drie­ voudig glas in stalen vliesgevelprofielen met platte stalen vinnen van 22 mm dik. In de hoek is een stalen buis geplaatst. 4-5 // De nieuw geën­gineerde lamellengevel versterkt de dyna­ mische uitstraling van het Erasmus Paviljoen.

4

5

Bouwwereld // 15

08-17_stateoftheart.indd 15

05-03-14 10:10


// State of the Art

Bij het lamellensysteem zijn de motoren niet per vak aangebracht, maar bedienen ze net als bij ramen in kassenbouw diverse vakken op één rij

tekend. Voor de montage zijn houten schenkels hart op hart 600 mm tegen de buitenzijde van de theaterwand bevestigd. Deze schenkels zijn computergestuurd gezaagd (CNC) aan de hand van het 3D BIM-model. Met een open railsysteem van Derako zijn de houten latten van 15 bij 600 mm vastgeklikt. Alle latten zijn al in de fabriek op maat en in de dubbele verstekken gezaagd. Er is blank gelakt rood eikenhout gebruikt; dezelfde houtsoort als architect Elffers in het eerste gebouw van EUR heeft toegepast. Daarmee zijn oud en nieuw met elkaar verbonden. Achter het houten plafond schijnt de roodgespoten wand van het theater door. Deze wand is bekleed met sprayplan voor beperking van de nagalmtijd in het Grand Café. Als ’s avonds de verlichting brandt, schijnt een rode gloed door het plafond heen. Flexibel theater Voor de ruimtelijke organisatie is het een vondst om de theaterzaal in het midden te leggen, tussen de open publieksfuncties aan de gevels. Door een inschuifbare tribune, mobiele bars en een flexibel podium kunnen in de grote zaal niet alleen theatervoorstellingen en (pop)concerten plaatsvinden, maar ook lezingen, promoties, debatten en (studenten)feesten gehouden ­worden. In verband met geluid en vluchtwegen is de keuze om de zaal in het midden te leggen wat lastiger, volgens adviseur moBius consult. Zo moeten er meerdere aparte vluchtwegen zijn. Behalve de uitgang via de foyer, is er een vluchtweg onder de tribunetrap naar het Grand Café gemaakt. Een derde vluchtweg loopt via de trap naast de inschuifbare tribune omhoog. Gelijktijdig gebruik zonder overlast Het dynamische gebruik van het Erasmus Paviljoen bracht de nodige eisen aan de akoestiek en de geluidsisolatie met zich mee. Zo kunnen in de theaterzaal muzikale events plaatsvinden, maar ook lezingen, terwijl in het Grand Café een band zit te spelen. Het paviljoen mag ook geen overlast bezorgen voor de omliggende onderwijs- en woongebouwen, legt Marius Roel van moBius consult uit. Daarvoor is de zaal voorzien van een verend opgehangen geluidsisolerend plafond en zijn eisen gesteld aan de gevels van het Grand Café. Voor de interne geluidsisolerende maatregelen is door de opdrachtgever als uitgangspunt genomen, dat als er een band speelt in het Grand Café, een lezing in de theaterzaal niet verstoord mag worden. Andersom moet het Grand Café normaal in

bedrijf kunnen zijn als in de zaal een popconcert wordt gegeven met een niveau van 105 dB(A). De geluidsisolatie tussen de zaal en het Grand Café moest daarvoor minimaal 65 dB(A) zijn. Vanwege de toepassing van een lichte staalconstructie is de geluidsisolatie niet met massa, maar met verende doos-in-doos­ oplossingen gerealiseerd. De wanden zijn circa 500 mm dik met aan weerszijden drievoudig gipsplaat op verende regels, waartussen een dik pakket minerale wol is aangebracht. De kerouing vloer is zwevend opgelegd op de betonnen constructievloer. Voor de ruimteakoestiek in de theaterzaal is besloten om een elektra-akoestische installatie toe te passen en is de nagalmtijd kort gemaakt. Om hinderlijke reflecties vanuit het hoge plafond van het Grand Café te voorkomen, is achter het gebogen lamellenplafond absorberend materiaal aangebracht. Uit metingen bleek dat de beoogde waarden zijn behaald, mede het resultaat van de zorgvuldige uitvoering door de aannemer. Monumentale trap Bij de afwerking van de publieksruimten valt op dat de grote keramische vloertegels van 1 bij 1 meter in een vast grid liggen, dat consequent is doorgezet op de trappen en bij de puien. Zo is ook de monumentale trap bekleed die de foyer met het Grand Café verbindt. Door de gebogen lijnen is geen trede hetzelfde. Alle tegels zijn met CNC-watersnijden pas gemaakt om het legpatroon van 1 bij 1 meter vol te houden. Zo is heel precies de curve gesneden en daarna de rvs-rand ertegenaan gezet. Deze doordachte wijze van detailleren vind je overal terug. Ontwerpers en bouwers zijn geen enkele uitdaging uit de weg gegaan, waardoor het Erasmus Paviljoen een prestatie van formaat is. Projectgegevens // Locatie: Burgemeester Oudlaan, Rotterdam // Opdrachtgever: Erasmus University Rotterdam, eur.nl // Architect: Powerhouse Company & DeZwarteHond, powerhouse-company.com, dezwartehond.nl // Construc­ tieadvies: Pieters Bouwtechniek, Utrecht, pietersbouw­ techniek.nl // Bouwfysisch, brandveiligheids- en installatie­ advies: moBius consult bv, Driebergen, mobiusconsult.nl // Bouwkundig aannemer: Lokhorst Bouw, Beverwijk, lokhorst.nl // Aannemer interieur: Punt interieurbouw, Dordrecht, punt-interieurbouw.nl // Bruto vloeroppervlak: 1800 m2 // Bouwkosten: 5.200.000 euro, incl. installaties, excl. btw // Bouwperiode: mei 2012 – augustus 2013

16 // Bouwwereld

08-17_stateoftheart.indd 16

05-03-14 10:10


1

1 // De houten betimmering loopt door over

2

3

de zaaldeuren in de foyer. 2 // Op de monu­ mentale trap is het grid van 1 bij 1 meter van de keramische tegels exact doorgezet door mid­ del van CNC-watersnijden. 3 // Door een in­ schuifbare tribune, mobiele bar en een flexibel ­podium is de grote zaal meervoudig bruikbaar. 4-5 // Het Grand Café ligt aan een 9 meter hoge transparante gevel. Door de bar onder het overstek van de theaterzaal te plaatsen, wordt hier juist een intieme sfeer gecreëerd. Deze combinatie geeft een prettige ruimtelijke beleving.

4

5

Bouwwereld // 17

08-17_stateoftheart.indd 17

05-03-14 10:10


U wilt een one-stop-shop voor aluminium profielen. Wij bieden een compleet programma. BUVA’s assortiment voor kozijnindustrie en bouw: • Beglazings- en aanslagprofielen DPS • Beglazings- en verdampingsprofielen • Dorpelafdekkende profielen DPS • Doorvalbeveiligingen • Schopplaten (ook in RVS) • Hoekbeschermers (ook in RVS) • Tochtprofielen • Handelsprofielen • Slijtstrippen • Renovatieframes • Speciaal maatwerk Meer informatie? Bel BUVA, vraag de brochure aan of download deze op buva.nl

0180 - 69 75 00 | buva.nl

VAKBLAD OVER DE WERELD VAN DE ARCHITECT

Voor meer informatie ga naar www.architectuur.nl/abonneren bel met 088 - 226 66 47, of mail naar abonneren@eisma.nl


Product //

Tekstproductie Henk Wind // Beeld Built4U

Fabrikanten ontwikkelen concept voor woningrenovatie Built4U is een nieuw concept voor integrale renovatie van bestaande woningen. Uitgangspunt is een betaalbare upgrade naar passiefhuis. Vanuit die basis is het optioneel ook mogelijk om naar energieneutraal of nul-op-de-meter te gaan.

Built4U is een samenwerkingsverband van Doorwin, Kingspan Unidek, Zehnder - J.E. StorkAir, Trecodome, The Source Group en Van Aken Architecten. Deze fabrikanten leveren samen een complete schilrenovatie, inclusief ventilatie. Juist doordat het initiatief bij de fabrikanten ligt, waren zij in staat om hun producten maximaal op elkaar af te stemmen en waar nodig aan te passen. Mede door die maximale afstemming en product­inte­gratie moet het mogelijk zijn om een complete renovatie naar passiefhuis­ niveau uit te voeren voor een bedrag van gemiddeld 53.000 euro per woning. En dat is fors minder dan vergelijkbare ­renovatieprojecten tot nu toe kosten. Voor de renovatie wordt het buitenblad van de woning verwijderd en vervangen door een zeer goed geïsoleerde schil. Over het dakbeschot heen wordt eveneens een nieuw geïsoleerd dakelement geplaatst. Beide zijn afkomstig van King­ span Unidek. Dit bedrijf kan de schil- en dakelementen in diverse diktes leveren. Waar een hoge isolatie wordt gevraagd en weinig ruimte beschikbaar is, kan ook een element op basis van PIR-isolatie worden geleverd. De gevelelementen gaan naar de fabriek van Doorwin, die er vervolgens de gevraagde kozijnen en deuren en dergelijke in plaatst. Daardoor kan het element op de bouwplaats heel snel en zorgvuldig worden gemonteerd. De buitenafwerking is naar keuze. ComfortVentilatie De kanalen voor ventilatie zijn in de schil geïntegreerd. Het ventilatieprincipe van deze woningrenovatie is balansventilatie. Maar dan wel een geoptimaliseerde versie. Zehnder - JE StorkAir levert die onder de naam Comfort­Ventilatie. Het is geen compleet nieuw product, maar het sys­ teem is wel doorontwikkeld, zegt Hilco Knul van Zehnder - JE StorkAir. Die door-

ontwikkeling zit onder meer in de ovale kanalen die nodig waren voor de inbouw in de schil, zonder afbreuk te doen aan de isolatiewaarde en met behoud van voldoende diameter. Hiervoor zijn ook speciale koppelingen ontwikkeld om de geprefabriceerde delen in het werk aan elkaar te kunnen koppelen. De lucht wordt ingeblazen via de negges van de nieuwe kozijnen. Door de prefabricage en doordat vrijwel alles van buitenaf wordt uitgevoerd, hoeft de bewoner het huis niet te verlaten voor de renovatie. Die is in vijf dagen afgerond, waarbij de woning slechts één dag open is voor vervanging van k ­ ozijnen. Door de vergaande ketenintegratie kan lean worden gebouwd en kan een product worden aangeboden dat niet alleen garanties krijgt op de afzonderlijke materialen, maar ook op prestaties. Dan gaat het bijvoorbeeld om luchtdichtheid en warmteweerstand, maar ook om het voorkomen van geluidhinder van installaties en om een goede, gezonde ventilatie. Dit alles resulteert in een minimale energievraag en een maximaal wooncomfort. Hierop richt de slogan van Built4U zich: huizen waar bewoners om vragen. Pilots Built4U wil zowel aan aannemers als aan corporaties gaan leveren. De eerste pilots staan op stapel en deze zullen de betrokken bedrijven in eigen beheer uitvoeren om zo voldoende ervaring op te doen en waar nodig het product nog te verbeteren. Built4U denkt dat per woning gemiddeld 53.000 euro nodig is voor de complete renovatie. De zogenaamde onrendabele top zou kunnen worden gefinancierd via de besparing op energielasten, zo rekent Maurits van Oranje van The Source voor. Meer informatie: built4u.nl

Bouwwereld // 19

19_built4u.indd 19

05-03-14 10:38


// Project duurzaamheid

Tekstproductie Marein Kolkmeijer // Fotografie ERA Contour en Marein Kolkmeijer // Tekenwerk Henk Heusinkveld

Prefab vloersysteem inclusief installatie met op drie pun­ ten inkassingen voor de aansluitingen. De installateurs werken in de betonfabriek.

Recycling voor duurzame herbouw In het Amsterdamse Overtoomse Veld komt de eerste klimaatneutrale wijk van Nederland: Stadstuin Overtoom. Dankzij Co-Green worden de woningen met klimaatneutrale maatregelen voor dezelfde prijs gebouwd als traditionele woningen. Woningcorporatie Eigen Haard laat oude portiekflats in de voormalige Vogelaarwijk Overtoomse Veld slopen en vervangen door 460 nieuwe woningen in zes woonblokken. De eerste 150 nieuwe woningen zijn inmiddels gerealiseerd. De sloop/nieuwbouw wordt uitgevoerd volgens de Amsterdamse energierichtlijnen voor 2015. Zo wordt 90 procent van het sloopmateriaal hoogwaardig hergebruikt/gerecycled. Er wordt zoveel mogelijk energie en water bespaard bij sloop, bouw en bewoning. De energie die dan nog nodig is wordt duurzaam opgewekt, zonder fossiele brandstoffen te gebruiken. Tachtig procent van de nieuwe materialen heeft een verantwoorde afkomst en grondstoffen zijn voor 90 procent herbruikbaar. BIM en lean Met ontwikkelaar en bouwer ERA Contour, amoveerspecialist Oranje en architectenbureau KOW is een kostenbesparende manier van samenwerken bedacht, waardoor de investeringen in duurzaamheid kunnen worden terugverdiend. De technische efficiëntie wordt bereikt door steeds met dezelfde partijen

s­ amen te werken, zogenaamde co-makers, via een Building Information Model. De ketensamenwerking heeft de naam ­Co-Green meegekregen. Vanaf het begin van het ontwerp­ proces was er intensief contact met alle uitvoerenden. Bijvoorbeeld met de installateurs om de installaties direct te kunnen integreren in het ontwerp. Dit overleg vindt plaats tijdens de leanplanning-sessie. Toolbox De klimaatdoelstelling bij dit concept houdt onder meer in dat de bij sloop vrijkomende materialen, zoals beton- en steen­ granulaat, glas en ijzer, zoveel mogelijk weer ter plaatse worden toegepast. De architect moest van het begin af aan in het ontwerp met dit soort zaken rekening houden en met toeleveranciers onderhandelen. Dat beperkt de keuzevrijheid bij materialen en vormgeving. Om kosten te drukken is een toolbox met tech­ nische elementen ontwikkeld, die in het project zullen worden herhaald. De repetitiefactor is een van de pijlers van het ­project. Zo zijn bijvoorbeeld de mallen van de prefab beton­elementen

20 // Bouwwereld

20-23_projectduurzaamheid.indd 20

05-03-14 10:38


De gevels zijn afgewerkt met schoon metselwerk plus geprefabriceerde betonelementen, lateien en panelen, voorzien van baksteenstrips.

Sloop/herbouw 460 woningen in 3 fases // Locatie: Nieuw West, Amsterdam // Opdracht: Eigen Haard, Amsterdam // Bouw: start 2012 – gereed 2016

van de draagstructuur en balkons éénmaal ontwikkeld en worden deze steeds hergebruikt, ondanks dat ver­diepingshoogtes en beukmaten variëren. Leerproces Stadstuin Overtoom wordt gesloopt en gebouwd in drie fases. Bij elke fase worden twee woonblokken gerealiseerd. In fase 1 was het nog pionieren met traditionele bouwelementen en zat de calculator nog met een meetlat op de tekeningen te werken. In fase 2, de huidige fase, komen alle hoeveelheden al uit het inmiddels ontwikkelde Building Information Model. Tekenen en rekenen gebeuren dan gelijktijdig. De plaatsing van riolering, elektra, waterleiding, verwarming en luchtkanalen in de prefab betonvloeren bijvoorbeeld wordt zodanig voorbereid, dat er niet in het wapeningsrooster hoeft te worden geknipt. In fase 3 zal de lat nog wat hoger worden gelegd. “Belangrijk is om de opgedane ervaring in te zetten in de volgende fases. Fase 1 betreft sociale huurwoningen, afgenomen door Eigen Haard om uithuizing in de wijk op gang te brengen en vervangende woonruimte te scheppen. De gemêleerdheid van de buurt was een verbeterpunt. Daarom worden de volgende blokken koopwoningen en vrijesector-huurwoningen, waarvan het eerste blok nu in de verkoop is”, vertelt Rob van der Bas, planontwikkelaar bij ERA Contour. “Dat leren van ervaringen geldt ook voor het vertalen van de klimaatneutrale doelstellingen in het project. In fase 1 waren we nog erg aan het pionieren om die klimaatneutraliteit een plaats te geven. Inmiddels hebben we voor het ontwerp van fase 2 een BREEAM, Very Good certi­ ficering. Hiermee kunnen de kopers weer extra leencapaciteit krijgen bij banken voor de financiering van hun woning.” Hergebruik De keuze voor samenwerking met Oranje voor de sloop van de bestaande woningen is niet toevallig. Dit bedrijf is gespecialiseerd in het ontmantelen van gebouwen – niet slopen maar amoveren – zodat verschillende materialen van de bestaande gebouwen kunnen worden hergebruikt bij de nieuwbouw. De doelstelling is dat 90 procent van de gesloopte materialen hoogwaardig terugkomt in de keten en de verwerking binnen een straal van 20 km rondom het project zal gebeuren om transport en dus CO2-uitstoot te beperken. Daarvoor beschikt Oranje over een mobiele puinbreker. “De doelstelling was dat 10 procent van

De draagstructuur bestaat uit een prefab betonnen casco (met 20 procent puingranulaat) met stalen portalen voor de galerijen.

Bouwwereld // 21

20-23_projectduurzaamheid.indd 21

05-03-14 10:38


// Project duurzaamheid

1

2

3

1 // Alle zes bouwblokken krijgen een eigen duurzaamheidslogo. Het eerste blok heeft het symbool van de windmolen. 2 // Ook prefab beton dat in het zicht blijft, bevat puin van de gesloopte be­ bouwing als toeslagstof. 3 // De parkeergarage op straatniveau heeft grote vides in de verhoogde ­gemeenschappelijke binnentuin.

het granulaat weer wordt verwerkt in muur, plafond en gevel van de eigen nieuwbouw. Maar in de praktijk is dit dankzij zorgvuldige selectie en innovatieve breek- en zeefmethodes inmiddels al 20 procent geworden. Zo is 20 procent van de gesloopte baksteenborstweringen door baksteen­fabrikant Wienerberger meegemengd in de klei voor de productie van de nieuwe baksteenstrips. Dat is in Nederland nog nooit eerder gedaan”, verklaart Gerben Penning, bedrijfsleider bij ERA Contour. “Het betongranulaat wordt hoogwaardig hergebruikt in de zelfverdichtende prefab betonelementen. Dat is ook nieuw. Tot nu toe werd betongranulaat alleen in betonpalen of gestort beton meegemengd, omdat er voor het oppervlak van in het zicht blijvend beton hoogwaardiger toeslagstoffen noodzakelijk waren. Deze nieuwe toepassing is in samenwerking tussen de technoloog van Oranje en de betontechnoloog van Voorbij Beton ontwikkeld. Ook in de betonklinkers van de bestrating is betongranulaat toegepast. In totaal wordt 98 procent van het sloopmateriaal hergebruikt, 2 procent bestaat uit asbest.” Duurzame installaties De woningen worden op de stadsverwarming aangesloten en hebben vloerverwarming die per kamer wordt gestuurd. Er is warmteterugwinning uit de ventilatielucht door een hoogrendement WTWinstallatie. Ook uit het douchewater wordt warmte teruggewonnen via een WTWdouchegoot. Het dak van de blokken ligt vol zonnepanelen, met vier zonnepanelen per woning.

Twintig procent van de gesloopte bakstenen borstweringen is meegemengd in de klei voor de nieuwe baksteenstrips

22 // Bouwwereld

20-23_projectduurzaamheid.indd 22

05-03-14 10:38


Projectgegevens // Locatie: Nieuw west, Amsterdam, co-green.nl // Opdrachtgever: eigen Haard, Amsterdam, eigenhaard.nl // Ontwerp: KOw Architecten, Den Haag, kow.nl // Constructieadviseur: wijcon, Dordrecht, adviesburo-wijcon.nl // Installatieadviseur: DwA advies, Bodegraven, dwa.nl // Uitvoering: erA Contour, Zoetermeer, eracontour.nl // Bouwtijd: start bouw 2012, gereed 2016

100 63 56 121 Binnentuin

140

Woning

Aanzicht schoonmetselwerk Kunststeen dorpel met neuten Kitvoeg op rugvulling

Multiplex Luchtdicht membraam Kantstrook + folie Isolatie 3515+

Prefab beton Multimax 30 Ultra 121mm Multimax 30 Ultra 56mm Luchtspouw Schoonmetselwerk

Ondersabelingsmortel Kantstrook + folie Isolatie 9435+ Anhydrietvloer

200 200

Anhydrietvloer Druklaag

Kanaalplaatvloer

Prefab betonvloer

Prefab betonvloer

Geveldrager

Vilt Luchtdicht membraam

Latei Prefab beton

Prefab beton

Heraklith combi resol

Latei vv steenstrips (verticaal metselwerk) Aanzicht schoonmetselwerk

Parkeergarage

Multimax 30 Ultra 56mm

Verankering

Afdichting Verankering stellat Vensterbank kunststeen Kitvoeg

Multimax 30 Ultra 121 mm

19

121

Prefab beton

Schoonmetselwerk Waterslag prefab beton Latei vv steenstrips (verticaal metselwerk)

Kozijn accoya Luchtdicht membraam Waterkerende dampdoorlatende folie

Frans balkon

1:20

BouwwerelD // 23

20-23_projectduurzaamheid.indd 23

05-03-14 10:38


illb_ad_bouwwereld_196x132mm_ldb.indd 1

Zo eenvoudig, zo goed. PAVATEX is een unieke natuurlijke isolatie gemaakt van afvalhout van houtzagerijen. Daken, gevels, vloeren, HSBelementen en Passiefhuizen kunnen met PAVATEX houtvezelisolatie snel en eenvoudig worden geïsoleerd. PAVATEX isolatie én afdichtingen bieden zekerheid in systeem voor damp-open en luchtdicht bouwen. Isoleren met PAVATEX bouwen aan de toekomst.

Swiss engineering Made by PAVATEX

is

03-03-14 15:55

Bouwen. Isoleren. Aangenaam leven. thermische isolatie in de winter

bescherming tegen zomerhitte

geluidisolerend

brandveiligheid

diffusieopenheid

luchtdichtheid

aangenaam binnenklimaat

duurzaam en milieuvriendelijk

Inspiratie? Oriëntatie? Informatie!

Voor meer informatie over de bio-ecologische isolatie van PAVATEX en voor verdelers in uw regio:

Ruim 12.000 produc ten

Pavatex Benelux b.v. T: +31 (0)53 433 17 69, F: +31 (0)53 435 21 11,

www.pavatex.nl

www.bouwproducten.nl Bouwproducten.nl is een activiteit van Eisma Bouwmedia BV. Op Bouwproducten.nl vindt u snel en gemakkelijk informatie over de nieuwste producten voor de bouw.

Isoleren met hout

facebook.com/bouwproducten

@Bouwproducten


Tekstproductie Beta Public Relations B.V. // Fotografie NOE-Bekistingtechniek

Methoden & technieken //

Wanden van 13 meter hoog in één keer gestort Cordeel bouwt op de Europoort Terminal een nieuwe vlakloods voor opslag van 65.000 m3 agribulk. Engineers van NOE-Bekistingtechniek ontwikkelden een oplossing waarmee de betonwanden van de loods tot ruim 13,5 meter hoogte in één keer kunnen worden gestort.

E.B.S. (European Bulk Services) is een droge massagoed/stuwadoor in de haven van Rotterdam. Voor een van haar klanten wordt momenteel een nieuwe vlakloods gebouwd voor agribulk. De nieuwe loods (170 x 36,5 meter; 6.200 m2) bestaat ­geheel uit in het werk gestort beton en wordt gerealiseerd op een fundering op staal, in de vorm van een betonnen plaat. De vlakloods zal hierdoor enigszins mee­ bewegen met de ‘vulgraad’ van de loods: bij het vullen zal het gebouw 4 à 5 cm zakken, om weer omhoog te komen ­wanneer de loods leeg raakt. De bekistingen voor de wanden zijn ge­ leverd door NOE-Bekistingtechniek. Het

bedrijf leverde een bijzondere bekisting, waarmee de wanden tot 13,5 meter hoog­ te in één keer kunnen worden gestort. De 18,5 meter hoge dwarswanden en de in hoogte oplopende kopwanden worden in twee storts gerealiseerd, van 13 meter en één van 5,5 meter. Grootvlakpanelen De 13 meter hoge wanden zijn bekist met NOEtop-bekistingpanelen. Dit zijn vooral grootvlakpanelen van 5300 x 2650 mm, waarvan er steeds twee boven elkaar zijn gemonteerd. Om hier de juiste hoogte te bereiken zijn liggende panelen van 1000 x 2650 mm en 1325 x 2650 mm

t­ oegevoegd. De inzet van de grootvlak­ panelen beperkt de montagetijd. Het hoogte- en breedteraster van de panelen is doorlopend, zodat deze naar wens staand en liggend te combineren zijn. De dwarswanden zijn tot 6,5 meter hoog­ te conisch: ze hebben onderin een dikte van 1,0 meter en verjongen naar 0,5 me­ ter. Vanaf 6,5 meter hoogte blijven ze 0,50 meter dik. NOEtop-bekistingpanelen zijn voorzien van een geïntegreerde gording, waardoor het monteren van panelen voor conische betonwanden sterk wordt ­vereenvoudigd. De opneembare bekistingdruk voor ­NOEtop-panelen bedraagt 88 kN/m2.

Bouwwereld // 25

25_noebeton.indd 25

05-03-14 10:39


Tekstproductie Henk Wind // Fotografie Povše & Timmermans, Van der Werf en Nass, Henk Wind // Tekenwerk Henk Heusinkveld

Houten lamellen zijn op een meter afstand van de gevel aan het dak opgehangen.

26 // Bouwwereld

26-31_projectnieuwbouwdierenwelzijn.indd 26

05-03-14 10:39


Project nieuwbouw //

De hondenverblijven zijn visgraatsgewijs geplaatst, zodat de dieren elkaar niet kunnen zien.

Bouwen voor dierenwelzijn Bij het ontwerp van het Dierenbeschermingscentrum Limburg is het welzijn van dieren leidend geweest. Niet alleen van de opge足vangen dieren, maar ook van die in de ecologische hoofd足 struc足tuur. Het is derhalve vrijwel geheel prefab opgebouwd.

Bouwwereld // 27

26-31_projectnieuwbouwdierenwelzijn.indd 27

05-03-14 10:39


// Project nieuwbouw

De houten verdiepingsvloer is opgehangen aan de dakconstructie. De houten kolommen staan namelijk buiten het gevelvlak.

Dierenbeschermingscentrum Limburg // Locatie: Langereweg 9, Born // Opdracht: Dierenbescherming Limburg // Bouwperiode: maart – december 2013

Het nieuwe Dierenbeschermingscentrum Limburg in Born vervangt drie voormalige dierenasiels in Zuid-Limburg en biedt tevens ruimte voor opleidingen, educatie, voorlichting en medische zorg. Het is voor het eerst dat in Nederland serieus is na­ gedacht over een grootschalige dierenopvang waarin het welzijn van het dier centraal staat. De kennis daarvoor is gehaald uit vooral Engeland en Amerika. Het centrum is gebouwd vlak bij de A2, in de ecologische hoofdstructuur. Daardoor golden diverse aanvullende eisen voor afmetingen en hoogte en dergelijke. Maar ook de Dierenbescherming zelf wilde dat het moderne gebouw zou opgaan in de omgeving en zette tevens hoog in op duurzaamheid. Het gebouw is ontworpen door Povše & Timmermans architecten + ingenieurs bv. Projectarchitect Iwan Povše koos voor een hoofdgebouw met publieksvoorzieningen van twee bouwlagen, met daaraan verbonden eenlaagse gebouwdelen voor de dierenverblijven. Deze verblijven zijn gesitueerd aan weerszijden van gangzones. Door drie patio’s krijgen alle dierenverblijven daglicht en konden de verblijven worden verbonden met buitenruimtes. Ook kunnen in dit ontwerp de quarantaineverblijven gescheiden worden van de andere verblijven en kregen poezen en honden elk een eigen gebouwvleugel. Met nog te planten bomen in de patio’s zal het gebouw straks één geheel gaan vormen met zijn omgeving.

De prefab betonnen wanden zijn verticaal gestort, zodat ze aan twee zijden glad zijn.

Transparantie Het tweelaagse hoofdgebouw is zo transparant mogelijk uitgevoerd om doorzicht en uitzicht te creëren. De gevels bestaan uit zonwerend triple glas in houten kozijnen, in een constructie van gelamineerde houten kolommen en liggers. Ook de dierenverblijven hebben een houten gevel. Dit draagt bij aan een open en aantrekkelijke uitstraling, die bezoekers aantrekt. Om de transparantie van het hoofdgebouw zo maximaal mogelijk te houden wilde Povše & Timmermans geen screens en dergelijke aan het gebouw. Niettemin is warmtewering wel heel belangrijk. Daarom is gekozen voor vaste houten lamellen aan de zuid-, west- en oostzijde. Aan de noordzijde waren die uiteraard niet nodig. Juist hier is de entree gesitueerd en kon het gebouw dus maximaal open blijven. “Met lamellen is glasbewassing altijd een punt. Om dat mogelijk te maken hebben we de lamellen op een meter afstand van de glasgevel gehangen. Daarvoor hebben we het dak voorzien van

28 // Bouwwereld

26-31_projectnieuwbouwdierenwelzijn.indd 28

05-03-14 10:39


Het dubbelhoge hoofdgebouw is volledig uitgevoerd in houtbouw, met zo transparant mogelijke gevels.

een overstek van een meter. Dat overstek hebben we ook benut voor het aanbrengen van een goot rondom het dak. Daardoor hoefde de dakrand niet veel hoger te liggen dan het dak zelf.” De combinatie van dakoverstek en lamellen is zo uitgekiend dat zelfs lichtwering in de kantoren achterwege kon blijven. Als houtsoort is zowel voor de kozijnen en lamellen als voor de gevelbekleding gekozen voor accoya. De constructie van gelamineerd hout is uitgevoerd in vurenhout. Plaatfundering De bouwlocatie was voorheen een nogal natte, drassige plek. De grondslag was dus niet denderend. Toch wist Ingenieurs­ bureau van der Werf en Nass te voorkomen dat er een paal­ fundering moest worden aangebracht. “We hebben gekozen voor een plaatfundering op grondverbetering. Dat kon door de opbouw zo licht mogelijk te maken en de krachten zo goed mogelijk te spreiden. Daarom ook zijn zowel de verdiepings­ vloeren als de dakvloeren uitgevoerd in massief hout”, vertelt projectleider Dennis Janmaat van Van der Werf en Nass. De verdiepingsvloeren zijn 220 mm dik; de dakvloer is 140 mm dik en ter plaatse van het overstek slechts 80 mm. Bijzonder is dat zoveel mogelijk het principe is gehanteerd dat ruwbouw tevens afbouw is. Zo is zelfs het beton van de plaatfundering monolithisch afgewerkt (plaat gestort op isolatie). Extra beperking was de maximale gebouwhoogte van 6 meter.

Om daar binnen te blijven zijn de houten vloeren tussen de gelamineerde liggers gelegd. Maar ook de (textiele) ventilatiekanalen voor luchttoevoer moesten tussen de liggers worden gehangen, waarvoor behoorlijke sparingen nodig waren in het hart van de liggers. Al met al een behoorlijke constructieve puzzel voor Van der Werf en Nass. Op de houten verdiepingsvloeren is nog wel een cementdekvloer aangebracht van 70 mm, waarin de vloerverwarming en -koeling is gelegd. Op de dakvloer is uiteraard isolatie aangebracht. Prefab beton Voor de dierenverblijven was hout geen optie in verband met schoonmaak en hygiëne, maar ook vanwege de robuustheid. Hier viel de keuze dan ook op beton. Maar wel prefab, met beton dat aan beide zijden volledig glad zou zijn, zodat een coating voldoende was als eindafwerking. Om die reden zijn de wanden verticaal gestort, waardoor een stortzijde ontbreekt. De dragende wanden zijn uitgevoerd in 160 mm dikte, de niet-dragende wanden in 120 mm. Bij de hondenverblijven zijn de binnenwanden in plattegrond in een visgraatstructuur geplaatst, waardoor de honden elkaar niet kunnen zien en de stressfactor wordt beperkt. Ook voor het dak van de dierenverblijven was hout geen goede keuze. Leidingen en ventilatiekanalen mochten namelijk niet vrij worden opgehangen. Dus was inbouw de beste keuze en daar-

Bouwwereld // 29

26-31_projectnieuwbouwdierenwelzijn.indd 29

05-03-14 10:39


// Project nieuwbouw

1

2

3

1 // De entreezijde is gesitueerd op het noorden. Omdat lamellen daar niet nodig waren is de gevel maximaal transparant. 2 // Grote patio’s zorgen ervoor dat overal daglicht in de gebouwen kan komen. In de patio’s te planten bomen zullen een bladerdek over het dierencentrum gaan vormen. 3 // De eenlaagse dierenverblijven zijn achter het hoofdgebouw gesitueerd.

mee een breedplaatvloer. Door de beperkte bouwhoogte en repeterende opbouw slaagde Van der Werf en Nass er toch in om de krachten zo te spreiden dat ook hier een plaatfundering volstond. De wanden van de buitenverblijven zijn net als de binnenwanden, uitgevoerd met verticaal gestort prefab beton. Langs de buitenverblijven is een betonnen goot aangebracht, waarmee het vuile water bij schoonmaak centraal wordt afgevoerd. Installaties De installaties in het gebouw zijn ontworpen door K+ Adviesgroep, die tevens adviseur duurzaamheid was. “Duurzaamheid begint bij ons niet bij energiezuinigheid, maar bij comfort. Een gebouw moet vooral goed functioneren en behaaglijk zijn. In dit geval niet alleen voor mensen, maar ook voor dieren”, zegt directeur Jack Pepels. De uitgangspunten daarvoor waren behoorlijk complex. Zo zijn een goede temperatuur en een warme ondergrond heel belangrijk in de dierenverblijven. Gedurende de winterperiode wordt de vloer verwarmd en in de zomer gekoeld, in combinatie met WKO. Comfort en energiebesparing worden zo maximaal gecombineerd. Het gebouw heeft overigens geen gasaansluiting. De energie voor warm water komt via de zonne­ collectoren op de daken van de dierenverblijven. Daarnaast wordt 200 m2 aan zonnepanelen aangebracht. Ook frisse lucht was een belangrijk onderdeel. Om zoveel mogelijk energieverlies te voorkomen én om de temperatuur zo constant mogelijk te kunnen houden, is gekozen voor balansventilatie met HR-WTW. Maar om de kans op besmettingen tussen dieren onderling te minimaliseren is die ventilatie door het gehele gebouw gecompartimenteerd uitgevoerd.

De balans­ ventilatie is gecompartimen­ teerd om besmetting van dieren onderling te voorkomen

30 // Bouwwereld

26-31_projectnieuwbouwdierenwelzijn.indd 30

05-03-14 10:40


Quarantaine honden groot

Projectgegevens // Locatie: langereweg 9, Born // Opdrachtgever: dierenbescherming limburg, limburg.dierenbescherming.nl // Ontwerp: Povše & Timmermans architecten + ingenieurs bv, sittard, pt­architecten.nl // Constructieadviseur: ingenieursbureau van der werf en nass bv, maastricht, werfnass.nl // Installatie- en duurzaamheidsadviseur: k+ adviesgroep, echt, k­plus.nl // Uitvoering: willems Bouwbedrijf, venlo, bouwbedrijf­willems.nl // Gelamineerd hout: de Groot vroomshoop, degrootvroomshoop.nl // Installateur E & W: Homij Technische installaties, homij.nl // Bouwperiode: maart – december 2013 Quarantaine honden klein

Medischeruimtes

Opvang honden

Opvang katten

Quarantaine katten

Trainingsruimte

Opvang katten Opvangruimte overige dieren

Afdekking vv kraal

Multiplex muurplaat op afschot Gelamin. ligger

Knagers en konijnen

Bitumineuze dakbedekking 6500+ Afschot isolatie, Rc 7,0

Centrale hal

Dampremmende laag Massief gelamineerd houten plaat

1:1000

Dpc-folie Regelwerk vv hoogwaardige isolatie Gelamineerd paneel

Afdekking vv kraal

Bitumineuze dakbedekking

3300+

Cementdekvloer 70mm Regelwerk

Zonwering, houten lamellen 250x45 op RVS ø70mm

Lichtgewicht vegetatiedak: Vegetatiemat Substraatplaat Filtervlies Drainagelaag Afschot isolatie drukvast, Rc>3,5 2900+

Vloerisolatie drukvast Multiplex 15mm

Accoya kozijn vv driedubbele (veiligheids) beglazing)

Multiplex muurplaat op afschot

Eterspan

Massief gelamineerd houten plaat

Afwerklat DPC-folie Houten stelkozijn Accoya kozijn, 67x114mm, vv dubbele beglazing Alu waterslag

Houten gevelbekleding, 18x100mm

Luchtspouw Prefab betonwand

Geïsoleerd kattenluik Houten kolom 250x250mm

Hoogwaardige isolatie, Rc>3,5

Hardhouten plint Afwerkvloer 70mm

Afwerkvloer 70mm

Prefab betonvloer

Werkvloer 50mm

en n cell eslote met g

Gewapende betonvloer met vorstrand

Isolati e

Verdicht zandbed

Isolatie met gesloten cellen

llen ten ce t geslo e me

Gewapende betonvloer met vorstrand

Isolati

Pvc-folie

Isolatie met gesloten cellen

Isolatie drukvast Dpc-folie Pvc-folie

Werkvloer 50mm

Verdicht zandbed 1:20

Bouwwereld // 31

26-31_projectnieuwbouwdierenwelzijn.indd 31

05-03-14 10:40


// nice2know Bouwwereld-redacteur Margriet Brus verzorgt elke editie de rubriek Nice2Know. Een rubriek over nice buildings and materials, nice people, things and places. Over zaken dus die het leven in de bouwsector de moeite waard maken. Iets gezien dat ‘nice2know’ is? Stuur Margriet een mailtje: m.brus@eisma.nl.

Vijf sterren voor Lely Het nieuwe hoofdkantoor van de Lely Groep in Maassluis heeft een BREEAM-NL vijfsterrencertificaat ontvangen. De behaalde scores zijn volgens de Dutch Green Building Council de hoogste ooit. Het kantoor werd ontworpen door Machiel Hopman van ConsortArchitects en gebouwd door Dura Vermeer. Bij het ontwerp werd ingezet op vier sterren, maar tijdens de bouw bleken vijf sterren ook binnen handbereik.

Bijzonder golfplaten huis In Almere staat een opvallend huis van golfplaten en een geknikt dak. Huis Rebel werd ontworpen door Gijs Baks en Jacco van Wengerden en won een prijs van de gemeente Almere voor het bijzondere ontwerp. De gevel van huis Rebel bestaat helemaal uit golfplaten en glas. Alle dakranden en lekdorpels zijn weggewerkt achter deze golfplaten. Het interieur contrasteert sterk met de buitenkant en bestaat vooral uit onbehandeld multiplex. De keuken en een aantal kastenwanden zijn, gezien de beperkte oppervlakte van het huis, helemaal op maat gemaakt door Thomas Meubels uit Amsterdam. In een kubus midden in de woning zijn een schuifwand, studiehoek en badkamerkastje verwerkt. De woning werd gebouwd door Van Berkel Aannemers uit Leimuiden. De woning maakt deel uit van het project ‘ikbouwinmijntuin’ in het Homeruskwartier. In deze buurt kunnen mensen die graag in het groen wonen en een woonoppervlak van 64 m2 voldoende vinden, zonder welstandstoezicht een ‘tuinhuis’ bouwen waarin permanent gewoond mag worden. De kavels in de wijk variëren van 200 tot 400 m2.

Kenniscentrum bouw Op het terrein van bouw­bedrijf Heijmans in Rosmalen komt een kennis- en innovatiecentrum voor de bouw. Begin februari ondertekenden ­Heijmans, de TU/e, provincie Noord-Brabant, gemeente ‘s-Hertogenbosch en Avans Hogeschool daarvoor een overeenkomst. Het nieuw op te zetten centrum draagt de naam SPARK. Met het centrum willen de deelnemende partijen de kwaliteit van de gebouwde omgeving verhogen door producten te ontwikkelen voor meer veiligheid, gezondheid en duurzaamheid. SPARK wil zich onder andere richten op 3D-printen in de bouw, decentrale energie­ opwekking in en rond gebouwen, de gezondheid van ­gebouwen en een concept als de Smart Highway.

Luchtdicht Luchtdicht bouwen wordt steeds belangrijker omdat de eisen op het gebied van energiezuinigheid en gebouwcomfort steeds scherper worden. Daarom is de publicatie Luchtdicht bouwen uit 2009 onlangs aangevuld met actuele gegevens. Deze is te bestellen bij SBRCURnet. Eisma Bouwmedia maakte vorig jaar een webinar over luchtdicht bouwen, dat is terug te kijken op bouwwebinar.nl.

Site over duurzaam bouwen Opdrachtgevers vragen steeds vaker om een duurzaam gebouw of bouwwerk. Daarbij is de communicatie tussen opdrachtgever en opdrachtnemer cruciaal voor een duurzaam eindresultaat. Omdat duurzaam bouwen echter veel aspecten kent en er niet altijd duidelijkheid is tussen de verschillende partijen, heeft SBRCURnet in opdracht van het O&O-fonds bouwnijverheid een site opgesteld over duurzaam bouwen: aantoonbaarduurzaambouwen.nl. Op de website zijn diverse rekentools voor bouwdelen, bouwwerken en gebieden te vinden. Via een kieswijzer kan de meest geschikte tool bepaald worden. Verder staan op de site de keurmerken van producten en processen en de normen en richtlijnen voor duurzaam management. Met deze hulpmiddelen kan de ambitie van een project gedefinieerd en aangetoond worden.

32 // Bouwwereld

32-33_nice2know.indd 32

05-03-14 10:40


Nice2Know //

In april start Voortman Staalbouw met de montage van de 1300 ton wegende staalconstructie van het nieuwe BeLEVENspark van Dierenpark Emmen. Het park wordt de grootste overdekte jungle van Europa. De dakconstructie bestaat uit drie­ dimensionale vakwerkspanten in een gebogen vorm uit buis­ profielen. Hiermee wordt een overspanning gehaald van 110 meter met 1 middenkolom. De overspanning wordt verdeeld in vijf segmenten. Een spantdeel is 3,1 meter hoog en 4 meter breed. De totale afmeting van het gebouw is 152 bij 110 meter. Onder de hoofddraagconstructie komt een lichtgewicht trans­ parant 3-laags foliedak. De segmenten hiervan worden opgeblazen en op druk gehouden, zodat een isolerend kussen ontstaat. Vector Foiltec ontwerpt, produceert en monteert het foliedak. De gevels worden voorzien van een transparante kunststof ­gevelbekleding.

Foto: Hekkenbergarchitects

Staaldak overkapt jungle

Kraakpand wordt luxe woning Een voormalig bordeel en kraakpand, door de gemeente Rotterdam te koop aangeboden als kluswoning, is na een ingrijpende verbouwing een luxe stadsappartement. De dubbele bovenwoning werd door Hekkenbergarchitects ingrijpend gerenoveerd en uitgebreid met een dakopbouw en terras. Op de woonetage is de oorspronkelijke tweedeling doorgebroken zodat een lichte, loft-achtige woonkamer ontstaat. De draagconstructie hiervoor is volledig weggewerkt in het plafond en achter de nieuw aan­ gebrachte gevelisolatie. De binnendeuren zijn uitgevoerd in staal en glas. Op de tweede verdieping bevinden zich de slaapvertrekken, yogakamer, kleedkamer en badkamer. De verdiepingshoge houten schuifdeuren zijn zijdelings geïnspireerd op de minimalistische Japanse architectuur. De dakopbouw is ­gerealiseerd met een gevelbekleding van verduurzaamd vurenhout. Komende lente wordt de sedumtuin aangelegd. Advertentie

Nieuwe entree Van Gogh Museum Komend voorjaar start de bouw van de nieuwe entree voor het Van Gogh Museum in Amsterdam. Het museum krijgt een nieuwe ingang aan de kant van het Museumplein en bovendien 800 m2 extra ruimte. Het museum dateert uit 1973 en is ontworpen door Gerrit Rietveld. In 1999 werd het gebouw uitgebreid volgens een ontwerp van Kisho Kurokawa. Het bureau van deze inmiddels overleden Japanse architect maakte ook het schetsontwerp voor het glazen entreegebouw. Hans van Heeswijk architecten werkte het idee verder uit. Er komt een nieuwe, geheel glazen kap over de bestaande vijver. Deze nieuwe foyer geeft weer toegang tot de Kurokawavleugel en – ondergronds – ook tot de Rietveldvleugel. Het entreegebouw wordt in de zomer van 2015 opgeleverd.

Schrijf je NU in

Kies uit ruim 200 opleidingen Investeer nu in je toekomst www.bob.nl of 079 325 24 50

Bouwwereld // 33

32-33_nice2know.indd 33

05-03-14 10:40


// Project nieuwbouw

Tekstproductie Mick Eekhout en Joop Wilschut // Fotografie Octatube, Joop Wilschut, Kees Stuip/J.P. van Eesteren // Tekenwerk Henk Heusinkveld

De kabels zijn met hydraulische vijzels op spanning getrokken, of eigenlijk gedrukt omdat er in en achter de nestkastjes geen ruimte voor de vijzel was.

34 // Bouwwereld

34-38_projectmarkthal.indd 34

05-03-14 11:04


Appartementengebouw Markthal // Locatie: Blaak, Rotterdam // Opdrachtgever: Provast // Bouw: oktober 2009 – september 2014

Glasgevel gedragen door kabelnetwerk De Markthal in Rotterdam is qua typologie, vorm, volume en constructie spraakmakend. Dat geldt zeker voor de twee glazen kopgevels. Die worden ‘gedragen’ door een netwerk van horizontale en verticale voorgespannen kabels in een raster van 1,485 meter. De Markthal begint zich te manifesteren in het Rotterdamse stadsbeeld. Een gebouw als een enorme huifkar, met 228 appar­ tementen aan de zijkanten en een beganegrondvloer bestemd voor dagkramen. Het kathedrale volume boven de marktkramen is 35 meter hoog, 42 meter breed en 120 meter lang. Deze enor­ me hal wordt van wind en regen afgeschermd door twee ultra­ dunne glazen gevels, gestabiliseerd door een netwerk van ver­ ticale en horizontale kabels. De beide kopgevels zijn met hun afmetingen van 35 x 42 meter voor zover bekend de grootste kabelnetgevels van Europa.

Het kabelnetwerk met de glasknopen, waarin nu nog de glaspanelen geplaatst moeten worden.

Kabelnet Het constructief ontwerp is gemaakt door Maurice Hermens van Royal Haskoning DHV. Belangrijke overwegingen bij RHDHV waren het gedrag van het kabelnet bij extreme wind versus de stijfheid van de betonnen rand en de betonnen onderconstructie van de drie kelderverdiepingen die op een diepe ondergrond gefundeerd moesten worden. De blijvende ‘stijfheid’ van het kabelnet is onder andere afhankelijk van de stijfheid en de plaatsvastheid van de betonconstructie rondom. Daarin speelt de relatieve beweegbaarheid van de onderconstructie vanwege de ‘Laag van Kedichem’ (taaie laag van dikke klei in de diepe ondergrond) een belangrijke rol. Maar eveneens het kruip­

Bouwwereld // 35

34-38_projectmarkthal.indd 35

05-03-14 11:04


// Project nieuwbouw

1

2

3

1 // In stalen nestkastjes, ingestort in de betonnen boogconstructie, worden de voorspankabels verankerd. 2 // De kabels zijn 50 kN hoger voorgespannen dan uiteindelijk nodig, om onder a ­ ndere de kruip van het beton gedurende de eerste jaren te compenseren. 3 // Een glasknoop waarin de horizontale en verticale kabels gekoppeld zijn. Aan de voorzijde worden de vier samenkomende glaspanelen vastgezet met een klemschijf.

gedrag van beton, voornamelijk tot twee jaar na het storten. Als de betonnen rand deformeert onder invloed van de belas­ ting uit het kabelnet, verandert de voor­ spanning ook. Geschiedenis De ‘moeder van de kabelgevels’ is de gevel van het Kempinskihotel tegen het gebouw van München Airport (1993), naar ontwerp van Helmut Jahn en constructief ontworpen door Jörgen Schlaich. Het kabelnet loopt in verticale en horizontale richting. Het eigengewicht van de gevels is met weinig voorspanning verticaal opgehangen aan de dakconstructie, ter­ wijl de afdracht van windbelasting hori­ zontaal met een hoge voorspanning tus­ sen de beide zijdelingse betonnen ge­ bouwen plaatsvindt. De berekende maxi­ male uitwijking bij windkracht 12 bedraagt volgens publicaties 900 mm. Deze glas­ gevels krijgen geen bouwvergunning, maar de statuur van Schlaich staat borg voor het experiment. In Delft werden in 2009 de gevels van het INHolland gebouw (Rietveld Archi­ tects) door Octatube ontwikkeld en ge­ realiseerd in composiet kabels: gele ara­ mide kabels, zoals in de superjachtbouw gebruikt. De ontwikkeltijd is te kort voor de glasleverancier om de gebruikelijke tien jaar garanties op die nieuwe materia­ len te geven. De constructieve stabilise­ ring van de gevel geschiedt door verti­ cale roestvast stalen trekstangen tussen de verticale naden en eveneens verticale aramide voorspankabels. De uitslag van de gevels op stuwdruk en zuiging is 300 mm. De verticale hoeken van deze gevels zijn hol gesneden en voorzien van een rubberen balg, zodat een stuwdruk op de hoek wel leidt tot vervorming van beide gevels naar binnen, maar nooit tot breuk. In de laatste twintig jaar zijn er naar aan­ leiding van Kempinski in de wereld meer­ dere vlakke kabelgevels gerealiseerd. Kennis en inzicht zijn toegenomen. De kabelgevel en de kabelnetgevel zijn de fase van het experiment voorbij en zijn serieuze engineeringstechnieken geworden. Voorspanning Beide 35 x 42 meter grote glasgevels van de Markthal hangen à la Kempinski aan de verticale kabels, maar zowel de 22 horizontale als de 26 verticale kabels dragen de windbelasting over naar stalen

36 // Bouwwereld

34-38_projectmarkthal.indd 36

05-03-14 11:04


nestkasten, verankerd en ingestort in de betonnen rand­ constructie. Het netwerk is ontworpen op een stramien van 1,485 meter: de helft van de verdiepingshoogte. De kabels hebben een diameter van 31,3 mm en zijn opge­ bouwd uit 61 om elkaar geslagen, gegalvaniseerde staalstren­ gen. Aan de uiteinden zijn fittingen geperst met M48-draad­ einden, die via een groot gat in de nestkasten binnenkomen. Het gat heeft beperkte mogelijkheden om plaatsingstoleranties van de nestkasten in het beton te neutraliseren. Om die reden zijn de kopplaten na inmeting van het betonwerk met voorspan­ bouten separaat ingebracht. De kabels zijn voorgespannen op 250 tot 300 kN per kabel. Ze zijn 50 kN hoger voorgespannen dan uiteindelijk nodig, om onder andere de kruip van het beton gedurende de eerste jaren te compenseren. Ze zijn op spanning gebracht met holle hydrau­ lische jacks en met een relatief kleine compressor. In wezen zijn de kabels op spanning gedrukt, omdat er in en achter de nest­ kasten geen ruimte was om de vijzel op de kabel te zetten en te trekken. De vervorming van de kabelnetgevel is maatgevend na de kruip van het beton; de voorspanning is dan het laagst en de vervor­ ming het grootst. Voor de Markthal is deze berekend op 700 mm = ongeveer 1/50*L. De glaspanelen passen zich individueel aan de totale vervorming aan, doordat alle siliconennaden als het ware scharnieren en de glaspanelen zelf ook kunnen doorbui­ gen/torderen.

1

2

Montage De kabels van het netwerk lopen pal achter de naden/siliconen­ voegen tussen de glaspanelen. De verticale kabels op 100 mm afstand en de horizontale op 150 mm. De knopen – de verbin­ dingen van de verticale en horizontale kabels – bestaan uit drie thermisch verzinkte stalen gietstukken, die met bouten aan el­ kaar verbonden zijn. Het buitenste gietdeel dient om de vier glashoeken te bevestigen en is afgedekt met een ronde klem­ schijf. Zodoende is elke knoop meteen het oplegpunt van de vier hoeken van de aansluitende glasplaten. De verbindingen van de kabels worden vastgemaakt, nadat de kabels op de ­goede voorspanning zijn gebracht. De maaswijdte van 1,485 meter horizontaal en verticaal is ook de afmeting geworden van de vierkante glaspanelen. Die bestaan uit ongecoat helder halfgehard glas, gelamineerd in de uitvoe­ ring 6.6.2 mm. De glasnaden zijn met 16 mm breder dan de stan­ daard 12 mm vanwege de mogelijke vervorming. Ingangsportalen De tourniquets in de gevel zijn omgeven door dubbele ingangs­ portalen met een rubberen slabbe ertussen. Het uitwendige portaal waar de kabels op aansluiten, beweegt bij windbelasting met de gevel mee; het inwendige portaal houdt de tourniquet functioneel. Er zijn maatregelen genomen tegen opwarming door zoninstra­ ling. Dat gebeurt op plafondhoogte van de hal, waar warme lucht via natuurlijke ventilatie wordt afgevoerd. De toevoerlucht komt op het beganegrondniveau via speciale roosters binnen. In december 2013 is Octatube begonnen met het voorspannen van de eerste kabels. Naar verwachting zullen beide gevels eind juli 2014 gereed zijn.

3

1 // De tourniquets in de glasgevel zijn omgeven door dubbele ingangs­ portalen. Het uitwendige portaal beweegt bij windbelasting met de ge­vel mee; het inwendige portaal houdt de tourniquet functioneel. 2 // De horizontale en verticale kabels zijn aangebracht en worden voorgespan­ nen in een raster van 1,485 meter. 3 // De Markthal heeft appartementen in de betonnen boogconstructie.

Bouwwereld // 37

34-38_projectmarkthal.indd 37

05-03-14 11:04


// Project nieuwBouw Projectgegevens // Locatie: blaak, rotterdam // Opdrachtgever: provast, den haag, provast.nl // Ontwerp: winy Maas Mvrdv, rotterdam, mvrdv.nl // Constructieadviseur: royal haskoning dhv, amersfoort, dhv.nl // Hoofdaannemer: Jp van eesteren, barendrecht, jpvaneesteren.nl // Kabelnetgevels: octatube, delft, octatube.nl // Bouwperiode gevels: oktober 2013 – juli 2014

Voorspankabel

Draadeind M48

Stalen kopplaat

Glaspaneel

1:5

Verticale spankabel

Thermisch verzinkte stalen gietstukken Horizontale spankabel

Glaspaneel 6.6.2 gelamineerd, halfgehard

1:5

1:10

38 // Bouwwereld

34-38_projectmarkthal.indd 38

05-03-14 11:04


Constructiesystemen

Sneller bouwen op een beperkte ruimte zonder bekistinginzet met Alvon wanden Bouwkundige en constructieve uitdagingen oplossen en het bouwproces zo optimaal mogelijk laten verlopen, gaat het beste met Alvon wanden van CRH Structural. In combinatie met Dycore systeemvloeren, Heembeton wanden en gevels en prefab betonnen kolommen en balken is nog meer voordeel te behalen bij de realisatie van projecten.

Betonbekistingen maken is en blijft een tijdrovende bezigheid. De schaarser wordende personeelscapaciteit op de bouw in de toekomst vraagt om meer efficiëntie. Met deze doelen voor ogen heeft Alvon, onderdeel van CRH Structural, een geïntegreerde prefab oplossing met constructieve eisen ontwikkeld voor utiliteits- en woningbouw, zoals parkeergarages, kelders, kantoren en appartementen. Geen bekisting Het belangrijkste voordeel van de Alvon oplossingen is, dat er geen bekisting hoeft te worden gemaakt. Ook vlechtwerk voor wandwapening is niet meer nodig. Dit bespaart niet alleen veel tijd, maar reduceert bovendien de hoeveelheid afval en de benodigde opslagcapaciteit

op de bouw tot praktisch nul. Daarnaast leent het systeem zich uitstekend voor bouwplaatsen met een beperkte werkruimte en situaties waar een bekisting niet of moeilijk inzetbaar is, zoals bij belendingen en damwanden. Een hollewandsysteem is dan nog het enige alternatief. Bovendien past de krimpfilosofie van het Alvon systeem – waardoor krimpwapening wordt bespaard – in de toenemende noodzaak van

doelmatig en efficiënt omgaan met grondstoffen. Moeilijk te maken bekistingen, hoge wanden, schuin geplaatste wanden, wandliggers; het kan allemaal in het Alvon systeem. De prefabricage in de fabriek garandeert een constante hoge kwaliteit en glad afgewerkte producten. Gecombineerd met de bouwsnelheid maakt dit van Alvon een veelgebruikte keuze voor alle sectoren.

Alvon Einsteinstraat 5 3846 BH Harderwijk T: 0341 - 464000 E: info@alvon.nl I: www.alvon.nl promotie // 39

39_advertorialcrhalvon.indd 39

05-03-14 10:40


// bouwproducten.nl

// Gevelsystemen Hebt u een nieuw product dat aandacht verdient? Mail dan naar: bouwproducten@eisma.nl of stuur uw informatie aan: Redactie Bouwproducten, Postbus 361, 7000 AJ Doetinchem.

Ventilatierooster + zonwering De Fixvent Mono AK van Renson is een multifunctionele oplossing die een zelfregelend ventilatierooster combineert met een windvaste doekzonwering. Deze doekzonwering fungeert bovendien tevens als muggenraam. Het systeem is als monobloc op aluminium, houten of pvc-ramen te plaatsen en is daarbij – door de vlotte schuifbeweging – geschikt voor alle raamdieptes tussen 50 – 215 mm. De ventilatie-/zonweringoplossing biedt een debiet van 70 m³/h/m bij 2 Pa, een akoestische waarde van 40 dB en een U-waarde van 1,5 W/m²K. Hiermee heeft Renson de prestaties van het product verbeterd ten opzichte van de eerdere uitvoeringen Screenvent en Screenvent Mistral AK. bouwproducten.nl, infonr. 25495

Aluminium elementengevel De aluminium elementgevels van Alcoa Architectuursystemen zijn beschikbaar in standaard vlakke uitvoeringen, structurele uitvoeringen en picture frame uitvoeringen, waarbij extra accent is gelegd op de delingen van elementen. Als basis voor de elementengevel is gebruik te maken van de raam- en deur­ systemen RT 62, RT 72 en RT 72 HR en het vliesgevelsysteem AA 100 Q. De elementen worden in prefabricage vervaardigd. Door het gecertificeerde en gepatenteerde dook- en anker­ systeem zijn de elementen eenvoudig te stapelen en aan de draagconstructie van het gebouw te bevestigen. bouwproducten.nl, infonr. 25496

Gevelisolatiesystemen Onder de naam REDArt biedt Rockwool een buitengevelisolatiesysteem dat brandveilig is uitgevoerd. Een belangrijk voordeel van dit systeem is de relatief hoge esthetische waarde. Zo biedt het bedrijf rondom REDArt een rijk palet aan kleuren en afwerkingsmogelijkheden. Hierbij valt te denken aan verschillende soorten pleisters en gevelstenen. Door de uitgebreide mogelijkheden zijn de gevelisolatiesystemen te gebruiken voor het rea­ liseren van een passende uitstraling. Daarbij zijn de systemen zowel in nieuwbouw- als renovatieprojecten te gebruiken. De systemen zijn uitsluitend te plaatsen door gecertificeerde medewerkers van Rockwool. bouwproducten.nl, infonr. 25552

40 // Bouwwereld

40_bouwproductengevel.indd 40

05-03-14 10:41


Product //

Artikel en beeld Giesbers Communicatiegroep

Industriële sectionaaldeuren isolerend en geluiddempend Bij de aanschaf van industriële deuren lag de focus tot voor kort vaak primair op prijs. Deuren werden veelal gezien als sluitpost. Alpha Deuren International uit Didam dacht daar vanaf de oprichting in 1995 anders over en investeerde fors in innovatieve deuroplossingen.

Standaard industriële sectionaaldeuren waren jarenlang gemeengoed in de woning- en utiliteitsbouw. Deze systemen moesten vooral makkelijk en goedkoop zijn. Tegenwoordig stellen opdrachtgevers echter strenge eisen als het gaat om de warmte-isolerende, condenswerende en wind- en waterdichte eigenschappen van industriële deuren. Een slecht sluitende, niet-geïsoleerde deur kan namelijk een flinke kostenpost opleveren. Alpha Deuren speelde daarop in met de ontwikkeling van de ISO 60 mm en ALU 60 mm sectionaaldeur. Lage U-waarde De ALU 60 is anderhalf keer zo dik als een standaarddeur en is opgebouwd uit twee aluminium profielen, die thermisch ontkoppeld zijn door speciale isolatie­ profielen. De deur kent dan ook een zeer lage U-waarde en garandeert uitstekende warmte-isolerende, condenswerende en geluiddempende eigenschappen. De ALU 60 mm sectionaaldeur is standaard voorzien van drievoudige beglazing en komt vooral tot zijn recht in industriële omgevingen waar lichtinval belangrijk is en waar tevens hoge eisen worden gesteld aan een goede isolatie.

Microgeprofileerde panelen Ook de ISO 60 is een extra goed isolerende en afdichtende deur, die wordt toegepast op locaties waar de scheiding tussen klimaatzones belangrijk is. De bij Alpha geproduceerde microgeprofileerde plaatstalen panelen beschikken over uitstekende geluiddempende en warmteisolerende eigenschappen en zijn uitermate weerbestendig. De panelen worden vervaardigd volgens het ‘sandwichprincipe’. Tussen twee staal­platen wordt CFKvrij polyurethaan hardschuim aangebracht dat aan beide zijden wordt verlijmd met het verzinkte plaatstaal. Op maat configureren De ISO- en ALU-sectionaaldeuren van Alpha zijn op maat te configureren. Er is een brede keuze aan kleuren, venstervarianten, railsystemen en aandrijvingen en ook loopdeuren zijn er in vele varianten. Nieuw in het leveringsprogramma is de Panorama 60 deur. Een ALU-deur met thermisch ontkoppelde ALU-profielen en drievoudige Plexiglas-Optical beglazing. Bijzonder aan deze deur is dat de panelen geen verticale tussenstijlen hebben waardoor een breed glasbeeld gerealiseerd kan worden.

1

2

1 // De industriële deursystemen van Alpha Deuren beschikken over goede warmteisolerende, condenswerende en wind- en ­waterdichte eigenschappen. 2 // De drievou­ dige beglazing van de ALU 60 deur wordt ­geplaatst in thermisch ontkoppelde isolatie­ profielen. 3 // Door thermische ontkoppeling van de isolatieprofielen is de warmtetrans­ missie lager.

3

Bouwwereld // 41

41_alphadeuren.indd 41

05-03-14 10:41


Tekstproductie Henk Wind // Fotografie Graziosi Progetti, Photography.Wouter Jansen en Henk Wind // Tekenwerk Henk Heusinkveld

Met doorgaande horizontale raamstroken en een borstwering met reliĂŤf in composiet heeft het gebouw een totaal ander uiterlijk gekregen. De dakopbouwen zijn nu groter, maar organisch van vorm en daardoor juist minder opvallend.

42 // Bouwwereld

42-47_projectrenovatie.indd 42

05-03-14 10:41


Project renovatie //

De arcade heeft een bekleding met strekmetaal. Door de omkering in richting is het kleureffect gelijk aan dat van het hardsteen in de plint.

Nieuw aanzien voor betonnen gevels Een groot kantoorgebouw aan het een na lelijkste plein van Nederland heeft een complete metamorforse ondergaan. De ramen zijn nu vormgegeven als doorlopende horizontale stroken. De borstweringen zijn bekleed met composiet elementen.

Bouwwereld // 43

42-47_projectrenovatie.indd 43

05-03-14 10:41


// Project renovatie

De composiet elementen geven het gebouw reliëf. Niet alleen door hun oppervlaktestructuur, maar ook doordat de raamstroken verdiept liggen ten opzichte van de borstwering.

Renovatie kantoorgebouw // Plek: Plein v/d Verenigde Naties // Opdracht: Syntrus Achmea Vastgoed // Bouw: najaar 2012 – eind 2013

De locatie langs de snelweg en direct bij het NS-station maakte dat een kantoor­ gebouw in Zoetermeer een tweede kans kreeg, opnieuw als kantoorgebouw. Het grote, halfronde gebouw staat aan het Plein van de Verenigde Naties, dat ooit betiteld is als het een na lelijkste plein van Nederland. Nina Graziosi van Graziosi Progetti gaf het gebouw een compleet nieuw uiterlijk. Met behoud van het betonnen binnenspouwblad. Waterleidingbedrijf Dunea was al een van de huurders in het pand en is inmiddels de gebruiker van het gehele gerenoveerde pand. Het gebouw was ooit ontworpen door twee verschillende architecten. Zij hadden elk hun eigen helft ontworpen, met daartussen een gezamenlijke verbinding. Gevolg daarvan was een gebouw met twee verschillende stramienen, twee verschillende raamafmetingen en twee verschillende plinten. Het ene gebouwdeel werd destijds in het werk gestort, met ronde kolommen en een aluminium gevelbeplating. Het andere gebouw werd gebouwd met de jackblock-methode, met vierkante kolommen en een vliesgevel. Het team van Nina Graziosi stond voor de opdracht om er één geheel van te maken.

Om het beeld van de blinde kopgevels te doorbreken, zijn hierin raamstroken aangebracht die om de hoek doorlopen.

Raamstroken Het gebouw is zowel intern als extern gestript tot op het betonnen casco. Het betonnen binnenspouwblad moest daarbij mede vanuit constructief oogpunt gehandhaafd blijven. De penanten daarin waren bepalend voor de gevelindeling. Niettemin koos Graziosi voor doorgaande raamstroken, met steeds twee ramen naast elkaar en aluminium beplating ter plaatse van de penanten. De raamopeningen in de twee gebouwdelen zijn daarbij wel in de hoogte gelijk gemaakt door de

44 // Bouwwereld

42-47_projectrenovatie.indd 44

05-03-14 10:41


laagste raamopeningen groter te zagen. Door de cirkelvorm van de plattegrond waren de maatverschillen aan de achterzijde het grootst. Daarom heeft Graziosi hier in één gebouwdeel smalle ramen toegevoegd aan weerszijden van de standaard ramen. Aan deze zijde van het gebouw loopt de raamindeling dan ook niet parallel met de breedte van de composiet elementen van de borstwering.

1

Textuur in composiet De bestaande betonnen borstwering is geïsoleerd en voorzien van houten regels. De keuze voor een bekleding met composiet heeft diverse redenen. Uiteraard speelde gewicht een belangrijke rol, maar ook de ronde vorm van het gebouw, waarvoor niet al te brede elementen nodig waren. Voor Graziosi was ook de textuur van groot belang om de toch simpele vorm van het gebouw te doorbreken. Deze textuur is verkregen enerzijds doordat de composiet elementen verder naar buiten liggen dan de raamstroken en anderzijds door het reliëf in de composiet elementen zelf. Dat reliëf is een kleine knipoog naar het water en de duinen in relatie tot de activiteiten van gebruiker Dunea. De composiet elementen zijn geproduceerd door Polux. Gekozen is voor zeven basisvormen, die vervolgens zowel verticaal als horizontaal gespiegeld konden worden toegepast. Daardoor ontstond een grote variatie en is geen herhaling zichtbaar in de gevel. Plint Waar de raamhoogtes van het ene gebouwdeel als uitgangspunt werden genomen, werd juist het andere gebouwdeel bepalend voor de plint. De vliesgevel­ constructie hiervan is zelfs gehandhaafd. Hierin is nieuw – donker gekleurd – glas geplaatst en er zijn nieuwe kliklijsten aangebracht. In het andere gebouwdeel is een compleet nieuwe vliesgevel geplaatst. De plint is nu in de gehele voorgevel transparant over een dubbele verdiepingshoogte. De betonnen kolommen in deze plint zijn ingepakt en bekleed met hardsteen. Aan de achterzijde heeft ­Graziosi ook gekozen voor een plint. Die is hier vormgegeven met donkerbruine baksteenstrips. Het gebouw oogt daardoor minder hoog. Door verschillen in maaiveld is het gebouw aan deze kant namelijk al een bouwlaag hoger dan aan de voorzijde.

2

3

1 // Op de hoeken is een doorgaande verticale vin toegepast. De composiet panelen lopen daar met een verstek tegenaan. 2 // De oude gevels waren zeer gedateerd en hadden kleine raam­ openingen. 3 // Niet alleen het gebouw, maar ook het plein zelf heeft een metamorfose ondergaan.

Bouwwereld // 45

42-47_projectrenovatie.indd 45

05-03-14 10:41


// Project renovatie

1

2

3

1-2 // De twee gebouwdelen zijn met verschillende bouwmethodes gerealiseerd en hebben ook verschillende stramienen en kolommen en een andere betonnen gevelvulling. 3 // Ook aan de achterzijde is een plint gecreëerd, om zo de hoogte van het gebouw te breken.

Kopgevels Aan de kopgevels heeft Graziosi extra aandacht besteed. Om het beeld van de blinde kopgevels te doorbreken, zijn hierin raamstroken aangebracht die om de hoek doorlopen. Deze raamstroken zijn gevuld met aluminium panelen en liggen net op een andere hoogte dan de gewone raamstroken. Op de hoeken is een doorgaande verticale vin toegepast. De composiet panelen lopen daar met een verstek tegenaan. Daardoor konden maatverschillen eenvoudig worden weggewerkt, terwijl het ook esthetisch een sterke oplossing is. De twee gebouwen hadden ook verschillende dakopbouwen voor onder meer de installaties. Graziosi wilde die gelijk trekken en zat dus aan de grootste maat vast. Door de vorm echter organisch te maken, vallen de huidige dakopbouwen veel minder op dan de oude rechthoekige opbouwen. Arcade Aan het gebouw heeft Graziosi nog een vrijstaande arcade toegevoegd. Deze staat op enige afstand van de voorgevel, en vult het gat tussen vijver en gebouw. Het verbindt de twee gebouwdelen visueel nog eens extra. De arcade heeft een bekleding met strekmetaal. In het onderste deel is het strekmetaal omgekeerd in richting, waardoor het in aanzien een andere kleur krijgt. Dat sluit in beeld exact aan bij het hardsteen in de plint van het gebouw, waarvan het onderste deel gebrand is en het bovenste deel gezoet. Projectgegevens // Locatie: Plein van de Verenigde Naties, Zoetermeer // Opdrachtgever: Syntrus Achmea Vast­ goed, Amsterdam, syntrusachmea.nl // Ontwikkelaar: Local, Amsterdam, local.nl // Ontwerp: Graziosi Progetti Office for Architecture & Design, Den Haag, graziosi-progetti.nl // Bouwkun­ dige uitwerking: Habeon Architecten, Roelofarendsveen, habeonarchitecten.nl // Constructieadviseur: Peters & van Leeuwen, Gouda, pelecon.nl // Installatieadviseur: Hori Raadgevend Ingenieursbureau, Zeist, hori.nl // Uitvoering: Heembouw, Roelofarends­ veen, heembouw.nl // Composiet elementen: Polux, Medemblik, polux.nl // Installateur: Roodenburg Installatie­ bedrijf, Krimpen aan den IJssel, roodenburg.nl // Bouwperiode: najaar 2012 – eind 2013

46 // Bouwwereld

42-47_projectrenovatie.indd 46

05-03-14 10:41


1

2

1 // De oude gebouwstructuur is bepalend 足geweest voor het nieuwe gevelstramien. Verschillen zijn aan de achterzijde in de ene 18155+

gebouwhelft opgelost met extra ramen naast de twee standaard ramen die ook elders in het gebouw zijn toegepast. 2 // In de oude situatie had het gebouw geen plint aan de achterzijde.

Arcade strekmetaal Peil=0

1:500

Dubb. isol. beglazing Multiplex 18mm (nw) Alu waterslag RAL7021 Ventilatie dmv openingen in compriband Composiet gevelpaneel, RAL7044 Dampopen vochtkerende folie

Kunststeen vensterbank KZS aanhelen Menuiserite 3mm Dampdichte folie Min. wol 140mm Rc 3,0 m2K/W Prefab betonwand (bestaand)

HSB hout 38x140mm 38x140

30

83 100

Var.

9 140

PUR

28

8

33

C-profiel 50mm Gipsplaat 12mm 13450+

Vochtkerende dampopen folie Composiet gevelpaneel, RAL7044 Alu zetwerk paneel, RAL 7021

EPDM-folie

Dampdichte folie

Ventilatielat d=28mm

Afgeschuinde waterslag

65

Rolscreen RAL7021

10

Gipsplaat 12mm

10

Systeem plafond

Reynaers CS68 profielserie 1:20

Bouwwereld // 47

42-47_projectrenovatie.indd 47

05-03-14 10:41


Tekstproductie Henk Wind // Fotografie BaOpt en Henk Wind

Klimatiseren met lucht die vrijwel stilstaat Het innovatieve klimaatsysteem BaOpt werkt op basis van homogene luchtverdeling. Geklimatiseerde verse lucht verdeelt zich in de ruimte zoals een druppel inkt in water. Er zijn geen krachtige ventilatoren nodig om de lucht in de ruimte te verspreiden. En tocht wordt volledig voorkomen.

Het principe dat warme lucht opstijgt en koude lucht daalt, is niet in alle omstandigheden van toepassing. Dat is bijvoorbeeld te zien aan rook, die soms niet opstijgt maar zich in een egale vlakke laag verspreidt. Binnen die laag is een evenwicht in de lucht, waardoor de spreiding heel homogeen is. Het innovatieve klimaatsysteem BaOpt (Bauer Optimalisatie) bewerkt in een ruimte eenzelfde volledig homogene luchtverdeling. Gerichte luchtstromen – en dus tocht – ontbreken hierin, terwijl de temperatuur overal vrijwel exact gelijk is. Zelfs in hoge gebouwen, zoals de luchthaven van Keulen bewijst. Hier is over een hoogte van 25 meter het temperatuurverschil slechts één graad. Homogene luchtspreiding Een duidelijk voorbeeld van de homogene luchtspreiding van BaOpt is waar te nemen in de aula van het Academiegebouw van de Rijksuniversiteit Groningen. De verse, geklimatiseerde ventilatielucht wordt hier op slechts één punt naar binnen geblazen en ook op slechts één punt

1

afgezogen. Inblaas en afzuiging liggen vrijwel direct naast elkaar. “Toch is de kortsluiting minimaal en de luchtverdeling door de ruimte maximaal. Door de grote hoeveelheid lucht en de vrij kleine luchttoevoer is er dicht bij de inblaas wel een luchtstroming meetbaar, maar die neemt al heel snel af. De lucht verspreidt zich vervolgens heel egaal door de ruimte, zoals een druppel inkt zich verdeelt in een bak water”, vertelt Guido Bartelink, directeur van BaOpt Benelux bv. Het systeem bewees zich inmiddels bij de opening van het academische jaar. Ook rookproeven tonen de heel egale verdeling van de lucht aan. Gelijke dichtheid Voor een dergelijke luchtverdeling is de dichtheid van de lucht van belang. De dichtheid van de ingeblazen lucht moet gelijk zijn aan die van de aanwezige lucht. Druk en temperatuur maar ook luchtvochtigheid zijn de bepalende factoren. BaOpt stuurt dan ook op die factoren en past de druk aan op de luchtvochtigheid en de – gewenste – temperatuur.

BaOpt is hoofdzakelijk aansturingssoftware, die zijn input krijgt van sensoren in de ruimte. Om de ventilatiebehoefte te sturen wordt ook een CO2-sensor aan­ gebracht. “Omdat de luchtverdeling egaal is, hoeven de sensoren ook slechts op één plek in de ruimte te worden aangebracht.” Om de juiste druk in de ruimte te realiseren, is het nodig dat zowel toevoer als afvoer mechanisch gestuurd worden door middel van frequentiegeregelde ventilatoren. “De drukverschillen zijn slechts 3 tot 8 Pascal en dat is heel weinig, waardoor je een exacte aansturing van de ventila­ toren nodig hebt.” Naast de frequentieregeling worden aan de ‘hardware’ van de luchtbehandeling vrijwel geen aanvullende eisen gesteld, waardoor ook bestaande installaties zijn om te bouwen. “Daarbij blijven we de bestaande punten voor luchttoevoer en -afvoer gebruiken.” Van belang is ook dat de ingeblazen lucht de juiste temperatuur heeft, eventueel via extra naverwarmers. Besparing en comfort Doordat er geen grote worp van ventilatielucht nodig is, kan worden bespaard op de capaciteit en dus het elektriciteitsverbruik van de ventilatoren. Ook door het ontbreken van tocht en door de CO2sturing wordt op energie bespaard. Als er geen gebruikers zijn gaat het systeem vrijwel naar de nulstand. “Het systeem bespaart ongeveer 30 procent ten opzichte van bestaande installaties van hoge kwaliteit. Daardoor is het systeem binnen enkele jaren terugverdiend.” Wat daaraan bijdraagt is dat de lucht­ stroming zo laag is (< 0,1 m/s) dat er rondom oppervlakken zelfs sprake is van een stilstaande – en dus isolerende – luchtlaag van ongeveer 3 mm. Dat is bijvoorbeeld duidelijk te zien in zwembaden, zoals het zwembad Heerenduinen in

48 // Bouwwereld

48-49-50_innovatiebaopt.indd 48

05-03-14 10:42


Innovatie //

IJmuiden. Dit was een van de eerste projecten van BaOpt Benelux bv, nadat er al jaren klachten waren over het klimaat­ systeem in het zwembad. De stilstaande lucht bij de ramen zorgt voor extra isolatie en daardoor condensvrij glas. Enige condens die optreedt is bij de luchtlekken langs de randen van het glas. “Eventueel bestaande radiatoren onder bijvoorbeeld ramen en dergelijke gebruiken we daarom ook liever niet meer. Die verstoren de stilstaande lucht namelijk.” Ook voor de bezoekers is het comfort van de stilstaande, isolerende lucht groot, doordat het veel comfortabeler aanvoelt. Het systeem is ook aangebracht in zwem-

bad De Kalkwijck in Hoogezand. Met één inblaaspunt wordt het hele 45 meter lange bad geklimatiseerd en zelfs boven in de toren van de glijbaan is geen sprake van condensvorming. Het systeem is ook zeer geschikt voor scholen, omdat juist daar vanwege het hoge ventilatievoud volledig met lucht kan worden geklimatiseerd. Ombouw van bestaande installaties is ook mogelijk. “Het is wel afhankelijk van wat er aan­ wezig is. Als er alleen verwarming is met ventilatie via te openen ramen, is de investering vrij groot en zul je ook niet op energiekosten besparen”, geeft Bartelink aan.

2

4

3

6

1 // In zwembad Heerenduinen waren er al jarenlang klachten over het klimaat. Met ge­ ringe aanpassingen is hier het BaOpt-systeem ingebouwd. 2 // De bestaande punten voor luchttoevoer en -afvoer zijn onveranderd gebleven. 3 // Er is geen condens meer op het glas, behalve bij de lekken op de randen. 4 // Er zijn sensoren aangebracht voor druk, temperatuur, CO2 en RV. 5 // De klimaat­ behandeling wordt per bad geregeld. 6 // In de aula van het Academiegebouw van de Rijks­ universiteit Groningen is zowel de inblaas als de toevoer aangebracht in de wand boven het spreekgestoelte.

5

Bouwwereld // 49

48-49-50_innovatiebaopt.indd 49

05-03-14 10:42


// Innovatie

1

Luchtdichtheid Bij de ombouw van bestaande gebouwen is het van belang om de luchtdichtheid te contoleren. Te grote luchtlekken maken het onmogelijk om de lucht op de juiste druk te brengen. Niettemin bleek uit onderzoek van adviesbureau DWA dat het systeem zelfs bruikbaar zou zijn bij de renovatie van De Nieuwe Kerk in Delft. Door middel van een blowerdoorproef met negen blowerdoorsets is de lucht­ lekkage bepaald en die bleek binnen de grenzen te liggen. Voor winkels met open deuren is het systeem echter niet bruikbaar en voor logistieke centra met cross­ docking evenmin. Ook voor woonhuizen is het systeem niet geschikt. Dit enerzijds vanwege de Nederlandse cultuur om alles open te zetten, maar vooral vanwege de forse installaties die nodig ­zouden zijn ten opzichte van de relatief kleine ruimtes. Grote projecten BaOpt Benelux bv – inmiddels met Bosch als moederbedrijf – is vanaf 2011 actief in Nederland. Directeur Bartelink heeft de eerste jaren vooral mensen meegenomen naar voorbeeldprojecten in Duitsland, waaronder de luchthaven van Keulen. In

2

Nederland heeft BaOpt Benelux bv inmiddels ruim veertig projecten gedaan, vooral pilots met een grote eigen bemoeienis bij de uitvoering. Ondertussen komen de vervolgprojecten en de grotere en meer seriematige projecten. Een opvallend project was het theater ’t Speelhuis in Helmond, dat door Cepezed in een kerk is ondergebracht. Gunstig was dat BaOpt geen kanalen nodig heeft en het ontbreken van temperatuurverschillen over de gebouwhoogte. Cepezed was al met BaOpt in gesprek over zijn eigen nieuwe onderkomen in het oude Techniek­ museum in Delft.

3

1 // Theater ’t Speelhuis in Helmond is inge­ bouwd in een kerk, waarin kanalen ongewenst waren. 2 // Luchtstroming bij een conventio­ neel systeem. 3 // Luchtstroming bij BaOpt.

Onderzoek Naast de projecten loopt er ook veel onderzoek naar de werking van BaOpt. Guido Bartelink: “We hebben wel de knowhow, niet de know-why. We weten dat het werkt en kunnen ook de modellen heel goed uitwerken. Maar waarom het zo werkt, weten we niet. Op gebied van luchtstroming is sowieso heel weinig onderzoek gedaan en valt nog veel te leren.” Meer informatie: BaOpt Benelux bv, Haarlem, baopt.nl

50 // Bouwwereld

48-49-50_innovatiebaopt.indd 50

05-03-14 10:42


Maaike Ebberink, Kettlitz Gevel- en Dakadvies // “Ik lees Bouwwereld omdat ik een hardcore bouwtechneut ben.”

Ons aanbod: // 12 nummers Bouwwereld // Gratis bewaarband t.w.v. € 15,95 // Gratis ‘Het Grote Bouwfoutenboek’ t.w.v. € 19,95 // 2x per week gratis digitale nieuwsbrief over Bouwwereld.nl // 1e jaar 50% korting op de prijs van een jaarabonnement

5 0 % korti ng

// Dit allemaal voor slechts € 172,50 (i.p.v. € 345,- excl. B.T.W.) Abonneren: // Surf: Bouwwereld.nl/abonneren // Bel: 088-226 66 47 // Mail: abonneren@eisma.nl // bouwwereld.nl

032014 vakblad over bouwtechniek // pagina 34

// State of the art Erasmus Paviljoen transparant en bruisend campushart // InnovatIe Klimatiseren op basis van homogene luchtverspreiding // nIeuwbouw Dierenwelzijn centraal bij bouw dierenbeschermingscentrum // tranSformatIe Herbestemming steenfabrieken tot woningen // methoden & technIeken Lagedruk-watermist basis nieuw blussysteem // nIeuwbouw Glasgevel hangt aan voorgespannen kabels 01_Cover.indd 1

05-03-14 09:59

Gun jezelf ook de inspiratie van Bouwwereld


// Project transformatie

Tekstproductie Jan Bol // Fotografie BOEi/Jan van Dalen Fotografie (Bunswaard), Jan Molenveld, Rob Eversteijn, Jan Bol (Plasserwaard) // Tekenwerk Bouwburodrie (Bunswaard), Braaksma & Roos architecten (Plasserwaard), Henk Heusinkveld

52 // Bouwwereld

52-59_transformatiesteenovens.indd 52

05-03-14 11:05


Oude steenovens zijn opvallende elementen in het Nederlandse rivierenlandschap, met hun grote, langgerekte pannendak op houten spanten en met een grote schoor­ steen die aan een kopse kant staat. De plannen voor de herbestem­ ming van de steenfabriek Buns­ waard bij Beuningen dateren van 2006. In eerste instantie werd de steenfabriek helemaal gerestau­ reerd. De restauratie van de 50 meter hoge schoorsteen vond al in 2005 plaats.

Woningen onder kap van steenfabriek De monumentale steenfabrieken Plasserwaard bij Wageningen en Bunswaard bij Beuningen zijn getransformeerd tot woning­ complexen. Vooral daglicht was een belangrijk item voor het wonen onder de karakteristieke kap.

Bouwwereld // 53

52-59_transformatiesteenovens.indd 53

05-03-14 11:05


// Project transformatie

1

2

3

1 // De doorgaande stookgaten onder in de wanden van de ovens van Plasserwaard zijn dichtgezet. De voegen van het tongewelf worden

De overeenkomsten tussen de herbestemmingsplannen van de steenfabrieken Bunswaard en Plasserwaard zijn vooral te vinden in de gebruikmaking van de structuur van de steenfabriek met zijn tunnelvormige ovenkamers aan weerszijden onder een gro­ te houten kapconstructie, de ontsluiting van de woningen op de begane grond via zo’n ovenkamer, een stijgpunt in het midden van het gebouw ter plaatse van het voormalige rookgaskanaal en het creëren van een buitenruimte op de woonverdieping door middel van een loggia. Verschillen zijn onder meer te vinden in de opbouw van de ­woningscheidende constructies en de noodzakelijke daglicht­ voorzieningen voor de woningen onder zo’n kolossaal ‘tentdak’. “Een afgeknotte piramide van stenen, met daarboven een heel groot pannendak als een soort tent over – in dit geval – 26 steenovens.” Zo typeert architect Yske Braaksma de monu­ mentale steenfabriek Plasserwaard in de uiterwaarden bij ­Wageningen. Braaksma maakte het ontwerp voor de transfor­ matie van dit industrieel erfgoed naar acht woningen. “De Plasserwaard is een gebouw met de officiële status van monument, dus je handhaaft de bestaande structuur en gaat zorgvuldig om met de uiterlijke vorm. In eerdere plannen had een constructeur bedacht de structuur aan te passen door onder andere de houten kapconstructie te vervangen door een nieuwe houtconstructie met behoud van de spanten. Daarmee zou het hele karakter van de steenfabriek weg zijn. Terwijl het hout voor het grootste deel nog goed was.” Toon Iding is als projectmanager van BOEi betrokken bij de transformatie van de voormalige steenoven Bunswaard aan de zuidoever van de Waal bij Beuningen. De visie van Iding haakt aan bij die van architect Braaksma: “Zo’n gebouw helemaal strip­ pen en opnieuw indelen is niet kostenefficiënt en doet geen recht aan het karakter van het monument en niet aan de meer­ waarde van zo’n project.” Woningscheiding Plasserwaard In steenfabriek de Plasserwaard zijn vijf grote woningen ontwik­ keld die doorlopen over de volle diepte van de steenfabriek en een breedte hebben van elk twee ovenkamers. In het midden van deze woningen is een spant in het zicht gebleven. De a ­ ndere spanten staan tussen de constructie van de woning­ scheidende wanden. Deze woningen hebben hun entree via een van de ovenkamers aan de noordzijde. Daarnaast is een garage of berging gecreëerd. De ovenkamers aan de zuidzijde, met zicht op de rivier, grenzen als tuinkamers aan het terras. In deze fabriek was aan de kopse kant van de schoorsteen nog plaats voor één woning tussen twee spanten, over de volle diep­ te. Aan de andere kopse kant zijn twee woningen gemaakt over de breedte van twee ovenkamers, met elk de halve diepte van het gebouw. De woningscheidende wanden zijn in dit project samengesteld uit OSB-plaat, aangebracht op een houten stijl- en regelwerk aan weerszijden van een kapspant. Deze plaatconstructie gaat door tot in de nok, tot aan de nieuwe isolerende dakelementen die op de sporenkap rusten. Aan de woningzijde is de OSB-plaat afge­ werkt met gipsplaat, afgefilmd en behangklaar. Om de geluids­ overdracht te voorkomen, zijn de gordingen onderbroken.

­dichtgekit, omdat het droge zand van de stookvloer erdoorheen ‘sijpelt’. 2 // Het hele dak van de voormalige steenfabriek Plasserwaard is van­ wege de woonfunctie voorzien van geïsoleerde sandwichelementen. 3 // De buitenruimte aan de zuidzijde is een loggia binnen de pannenlijn.

Woningscheiding Bunswaard Tot nu toe is in steenfabriek Bunswaard één van de acht geplan­ de woningen gerealiseerd, als modelwoning. In deze fabriek

54 // Bouwwereld

52-59_transformatiesteenovens.indd 54

05-03-14 11:05


De steenfabriek Plasserwaard werd sinds de jaren 80 zo goed en zo kwaad als het ging geconserveerd. Herbestemmen kon gebeuren zonder ingrij足 pende restauratie van de houtconstructie.

De zandvloer van de stook足 zolder van Plasserwaard is gehandhaafd, uitgevlakt en voorzien van folie waarop een systeem voor vloerverwarming is aangebracht. De lucht onder de vloerverwarming wordt gebruikt voor gecontroleerde ventilatie.

Bouwwereld // 55

52-59_transformatiesteenovens.indd 55

05-03-14 11:05


// Project transformatie

1

2

4

3

1 // In Plasserwaard dient per woning één ovenkamer aan de noordzijde als entree. Daarnaast ligt een garage of berging. 2 // Het stijgpunt naar de eerste verdieping is ter plaatse van het voormalige rookgaskanaal, dat dwars door de fabriek heen liep van de voorste naar de achterste ovenkamers. 3 // In het midden van de woningen in Plasserwaard is op de woonverdieping (de voormalige stookzolder) een spant over de volle hoogte zichtbaar. 4 // De woningscheidende constructie zet zich door als scheiding van de loggia’s. 5 // De loggia’s zijn duurzaam afgewerkt met hardhout en zink.

5

56 // Bouwwereld

52-59_transformatiesteenovens.indd 56

05-03-14 11:05


haken de plattegronden van de woningen als het ware in elkaar: aan de entreezijde is de woning twee ovenkamers breed en aan de achterzijde één travee breed. De woningen lopen door over de volle diepte van de steenfabriek. Aan de kopse kanten zijn twee woningen voorzien die aan drie zijden een schuin dakvlak hebben. Deze woningen hebben de breedte van twee oven­ kamers en lopen van voor tot achter door over de hele diepte van het gebouw. De woningscheidende wanden bestaan hier uit 120 mm dik Porotherm over de hoogte vanaf de eerste verdieping tot aan de kap. Tussen de twee gemetselde wanden van Porotherm staat een spant. Geluidsoverdracht tussen de woningen wordt voor­ komen door de plafonds verend aan de vloerconstructie op te hangen. De woningscheidende wanden dienen tevens als brandcompartimentering. Zo zijn de opleggingen van de balk­ laag voor de tweede verdieping zo geconstrueerd dat deze balklaag in geval van brand na 30 minuten kan bezwijken, waar­ bij de bakstenen woningscheidende wand intact blijft.

1

2

Daglicht Plasserwaard Daglicht komt bij Plasserwaard aan de zuidzijde van het dak binnen door toepassing van onder meer een loggia, die buiten­ ruimte binnen de daklijn brengt. Deze incisie van de kap is door­ gaand over bijna de hele lengte van het dak. Voor de loggia’s is gebruiktgemaakt van het vloerbeschot en het schuine knieschot langs de omtrek van de oorspronkelijke stookzolder, zowat aan de dakvoet. De randen van de loggia’s zijn afgewerkt met een zinken bekleding, waarvan het donkergrijze patina straks past bij de donkere dakpannen. Een lichtstraat – in het lagere dakdeel van het midden van het gebouw, boven het rookgaskanaal – brengt daglicht binnen in het midden van de woning, waar de trap naar de woonverdie­ ping gesitueerd is. Voor daglicht in de woningen aan de kopse kanten was het nodig twee dakkapellen te maken. Daglicht Bunswaard Om bij Bunswaard eveneens het aanzicht zoveel mogelijk te behouden, wordt ook hier de daglichttoetreding van de wonin­ gen onder de kap uitgevoerd in de vorm van loggia’s. Dit wordt gedaan aan beide zijden van de woning, dus zowel aan de bre­ de als de smalle zijde. De uitvoering van de loggia’s zal overal gelijk zijn met dezelfde woningbrede standaard pui en dezelfde afwerkingen met onder andere zink. Tussen de loggia’s van de verschillende woningen resteert een bijna 1,50 meter brede voortzetting van het pannendak. In het lagere middendeel van het dak is aan weerskanten in de kap een lichtstraat voorzien. Daardoor komt veel daglicht binnen boven de stijgpunten van de woningen. In het dakvlak opgeno­ men ramen zorgen voor daglicht op de tweede verdieping.

Lichtstraten in het lagere middendeel van het dak zorgen voor daglicht bij de centraal gelegen trappen

3

1 // Bij de restauratie van Bunswaard is in de onderbouw, het oven­ ge­deelte, al rekening gehouden met de toekomstige indeling in acht woningen. De zandvloer van de stookzolder is vervangen door een sys­ teemvloer. 2 // Het casco van Bunswaard is gerestaureerd, vooruitlopend op de inbouw van woningen. 3 // De plattegronden van de geplande woningen haken in elkaar.

Bouwwereld // 57

52-59_transformatiesteenovens.indd 57

05-03-14 11:05


// Project transformatie Projectgegevens Plasserwaard // Locatie: grebbedijk, bij wageningen, aan de nederrijn // Opdrachtgever: henri de Jonge, wageningen, plasserwaard.nl // Ontwerp: Braaksma & roos architectenbureau, den haag, braaksma­roos.nl, // Landschapsarchitect: landschaps­ architectuur ton thus, ubbergen, tonthus.nl // Adviseurs: royalhaskoning, rotterdam, royalhaskoning.com en aMic installation consultancy, Zaandam, amic.nl // Uitvoering: aannemersbedrijf de Bonth van hulten, nieuwkuijk, debonthvanhulten.nl // Vloeroppervlakte per woning: circa 600 m2 // Bouwperiode, gedeeltelijke restauratie, realisatie woningen: april 2012 – oktober 2013 // Financieel mede mogelijk gemaakt door: Provincie gelderland, gelderland.nl, rijksdienst voor het cultureel erfgoed, cultureelerfgoed.nl en triodos Bank, triodos.nl

Be S

Kantoor

Kantoor

Kantoor

Kantoor

Kantoor

S

S

S

S

S

Entresol K

6810+ W

S

3919+ 3180+ Peil=0

Woning 3

Woning 4

Woning 5

Woning 6 Woning 7 Woning 8

2

Woning 2

Ovenkamer zuid Ovenkamer noord

S

Be

S

K

W

1

Woning 1

1:500

Damp-open dakfolie Minerale wol 40mm 600 breed tegen brandoverslag Panlatten onderbroken Multiplex 15mm Opstalan DSDW H piro Rc=4,5m2K/W

Sp

or

en

Kierdichting Minerale wol – naden verspringend Nieuwe gording 75x180 hoh 1400mm Isolatie in dampdichte folie

Zinken goot

Zinken bekleding Multiplex 15mm Nieuwe gg-delen

Sp

or

en

Regelwerk 46x136 hoh 400mm Minerale wol 80mm OSB 18mm Gipsplaat 12,5mm Affilmen 3mm

Woningscheidende wand 60min/0dB

1:20

58 // Bouwwereld

52-59_transformatiesteenovens.indd 58

05-03-14 11:06


Projectgegevens Bunswaard // Locatie: de dijk, Beuningen, aan de waal // Opdrachtgever: Boei, nationale Mij. voor Behoud, ontwikkeling en exploitatie van industrieel erfgoed, amersfoort, boei.nl // Ontwerp: ontwerpburo roza, ontwerpburo足roza.nl // Project- en bouwmanagement: Boei // Procesmanagement: Boei // Adviseurs constructie/bouwfysica/installaties: corsmit, rotterdam, corsmit.nl, conformea, harderwijk, conformea.nl, en sia technisch adviesbureau 足 Fred soplanit, oosterbeek // Uitvoering: aannemersbedrijf h.l.van den Boom, giesbeek, hlvandenboom.nl // W- en E-installaties: aannemersbedrijf h.l.van den Boom, giesbeek // Vloeroppervlakte per woning: circa 200 m2 gBo // Bouwperiode: restauratie in 2011, realisatie eerste woning in 2013 // Financieel mede mogelijk gemaakt door: rijksdienst voor het cultureel erfgoed, cultureelerfgoed.nl, Provincie gelderland, gelderland.nl en Bankgiro loterij

3850+

3660 3660 Overkapping

5300

2600 23296 114

Entree

7122

8536

114

Trappenhuis

5300 Overkapping

8511

Be

120

W

490

490 S

Loggia

K 490

3170

Overloop

490

Vide

Loggia 6830

270

9701

120 Randisolatie 10mm Fermacell estrich 2x12,5mm Droogsysteem vloerverwarming Underlayment 19mm

Be

114

490 250

Steenwol 80mm Metalen veerregels hoh 400mm Fermacell 15mm Porotherm

1:500

1:20

Bouwwereld // 59

52-59_transformatiesteenovens.indd 59

05-03-14 11:06


// Product

Tekstproductie en fotografie Troelstra & de Vries BV

Snelle renovatie parkeergarage Tilburg Renovatie van een drukke parkeergarage is een lastige klus met een hoge tijdsdruk. Zowel opdrachtgever als winkeliers en bezoekers hebben belang bij een snelle uitvoering. In Tilburg werd een parkeergarage in acht weken tijd gerenoveerd.

De parkeergarage aan de Emmapassage in Tilburg hoort bij een drukbezochte winkelpassage. Door het intensieve ge­ bruik waren de betonnen vloer van het parkeerdak en de tussendekken met de hellingbanen toe aan herstel. De totale renovatie van vloeren, wanden en pla­ fonds mocht niet langer dan acht weken in beslag nemen en voor de vloerreno­ vatie was slechts vier weken ingeruimd. Modulair systeem Voor de uitvoering viel de keuze op het Alsan PMMA kunststofhars afwerkings­ systeem van Troelstra & de Vries. Alsan is een modulair systeem op basis van

PMMA, polyurethaan en epoxyhars. Het systeem bestaat uit verschillende hars­ lagen, allemaal gebaseerd op het snel­ drogende PMMA. De kwetsbaarheid bij ­regen is daardoor zeer klein. Dat is in de diverse fases van de renovatie van be­ lang. Als eerste al bij het aanbrengen van de primer na de reiniging van beton. Juist na het schuren van het beton is dit zeer open en neemt het bij regen veel vocht op. Door meteen te primeren wordt dat voorkomen. Vervolgens wordt een twee­ de laag aangebracht, die een waterdicht membraan vormt. Hierin is een weefsel­ laag opgenomen. Over dit membraan komt een slijtlaag van ingestrooid kwarts­

zand of basalt. Voor de parkeergarage in Tilburg is gekozen voor basalt omdat dat harder en slijtvaster is, wat vooral op hellingbanen van groot belang is. Tot slot volgt een harde en krasvaste toplaag. Het systeem is modulair doordat de diverse lagen per project worden geoptimaliseerd. De renovatie werd uitgevoerd door een erkende Alsan-applicateur van Troelstra & de Vries. Alle benodigde materialen moesten in een tijdsbestek van twee weken in twee gedeelten geproduceerd en geleverd worden. Meer informatie: Troelstra & de Vries, IJlst, troelstra-devries.nl

60 // Bouwwereld

60_productparkeergarage.indd 60

05-03-14 11:06


Analyse prof. ir. Nico Hendriks // Fotografie Lock Images

Gevels volgens Hendriks //

Indruk van het straatbeeld van de Antillenweg in de Eilanden­ wijk in Almere.

Ongewild vies straatbeeld In 2001 werd in Almere het project Gewild Wonen gerealiseerd, een tamme variant van Het Wilde Wonen, ooit bedacht door Carel Weeber. Een van de plannen is ontworpen door Claus en Kaan: 40 woningen aan de Antillenweg in de Eilandenwijk. Ze zijn knap vies geworden. Het oorspronkelijke idee achter Het Wilde Wonen was dat eigenlijk alles moest kunnen wat de bewoners willen. Laten wij zeggen, zoals je het weleens ziet in sommige bungalow- annex campingparken. Iedereen bouwt maar wat en het wordt een ongeregeld zooitje. Maar wel gezellig. Volgens sommigen heeft het concept uit 1997 van Carel Weeber inmiddels gefaald, maar de discussie is zeker nog niet verdwenen, integendeel, het onderwerp duikt op internet nog herhaaldelijk op. Men wil geen knellende regelgeving en welzijnsdwang, maar een eigen cataloguswoning, zoiets. Maar dat ging de gemeente Almere nou ook weer te ver. Dus werd het een prijsvraag. Bouwexpositie Gewild Wonen Na de Muziekwijk (1990) en de Filmwijk (1992) was de Eilandenwijk de derde Bouwexpositie en met bijna 600 woningen de grootste. De stad bestond 25 jaar en telde al 150.000 inwoners, dus dat moest gevierd worden. Almere wilde nu wel eens weten of de gebruikers werkelijk een grotere invloed zouden willen op de verschijningsvorm, de indeling en de omvang van hun

woning en ook op de buurt. De belangstelling voor het project was aanvankelijk overweldigend, later luwde die wat. Maar de jury had toch heel wat te kiezen. Niet alle gekozen projecten zijn echter geslaagd gebleken. Keuzevrijheid Er werden elf plannen geselecteerd, verdeeld over zestien architecten. Dit op basis van criteria als keuzevrijheid voor de bewoner, aanpasbaarheid van de woning gekoppeld aan innovatie, duurzaamheid en marktgerichtheid. Toe maar! Almere was echter vastberaden. De projectontwikkelaars en bouwers konden hun borst nat maken, want de bewoners kregen het voor het zeggen. De stelling van Hans Laumanns, stedenbouwkundige van de gemeente was duidelijk: ‘We maken nog af wat er in de pijplijn zit, maar daarna worden hier geen traditionele rijtjes­ huizen meer gebouwd’ (De Volkskrant, 2001). Wethouder Arie Willem Bijl ging nog verder: ‘We gaan projectontwikkelaars voortaan selecteren op de keuzevrijheid die ze bewoners kun­ nen bieden.’

Bouwwereld // 61

61-62-63_nicohendriks.indd 61

05-03-14 11:07


// Gevels volgens Hendriks

Een treurig gezicht: ernstig vervuilde borstweringen, een verwaarloosde ‘daktuin’ en een dakschuur in verval.

Het resultaat Het lijkt erop dat de gemeente niet wist wat er leefde bij de huizenkopers. Uit onderzoek was namelijk gebleken dat het grootste deel van de gegadigden waarschijnlijk al tevreden was als ze mochten kiezen uit een aantal varianten op een basis­ ontwerp. Daar komt het bij de meeste uitgevoerde ‘wilde’ plannen ook op neer. Harrie van Helmond van Archined oordeelt mee­dogenloos: veel uiterlijk vertoon, weinig bewonersinvloed en een beperkte keuze uit door architect en ontwikkelaar bedachte varianten. Een enkele uitzondering daargelaten, zoals het project van Marlies Rohmer. De uitvoering van het ontwerp van Claus en Kaan is vooral aan de buitenkant mislukt. De woningen aan de Antillenweg NCB heeft het in de verkoopbrochure voor de woningen van Claus en Kaan Architecten over: ‘De grote variatie van platte­ gronden komt ook tot uiting in een wisselend gevelbeeld. ­Kopers kunnen daarnaast kiezen uit een variatie aan kleuren voor de dakopbouw’. Twee keer variatie! Maar ja, dat stond in de verkoopbrochure die inderdaad een wisselend gevelbeeld en variatie in dakopbouw toont in allerlei kleuren én vormen. De werkelijkheid heeft echter een heel andere aanblik. Afgezien van een enkel kneuterig voortuintje is het gevelbeeld vlak en saai en zijn de ‘dakopbouwen’ vrijwel identieke houten schuurtjes.

Armoedig straatbeeld In de verkoopbrochure staat ook nog: ‘Tevens kan de koper kiezen of de begane grond, de eerste verdieping of de dakver­ dieping in zijn geval de meest geschikte plaats is voor bijvoor­ beeld wonen of werken’. De ‘dakverdieping’! Het zijn dakschuurtjes die er ronduit armoedig uitzien door de kromgetrokken en verkleurde rabatdelen. Ze vormen de smerige kroon op het vieze beeld van de prefab betonnen borstweringen, waarvan juist de gekozen ruwe houtnerfprofilering de vervuiling bevordert. Al met al een armoedige straat waarin de woningen herhaaldelijk te koop staan. Ze zijn niet erg gewild. Bronnen ‘Gewild Wonen’, Wikipedia. Wapperom, H.: ‘Voorzichtige start particulier opdrachtgeverschap’, Cement 2001. Koper, A.: ‘Revolutie in woningbouw stokt’, De Volkskrant, 23 augustus 2001. Helmond, H. van: ‘Het Wilde Wonen getemd’, Archined Nieuws, 21 september 2001. Hendriks, N.A.: ‘Gewild wonen van een leien geveltje’, artikel voor project ‘WHAT HAPPENED TO..’ van Marlies Rohmer, 2013. ‘Almere 2001 Gewild Wonen’, brochure NCB Project Realisatie B.V. n.hendriks@bda.nl

62 // Bouwwereld

61-62-63_nicohendriks.indd 62

05-03-14 11:07


1

1 // Detailopname van een prefab betonnen borstwering; juist de gekozen ruwe houtnerf-

2

3

profilering bevordert de vervuiling. 2 // Algemeen beeld van de gevels aan de Antillenweg, die een â&#x20AC;&#x2DC;grote variatieâ&#x20AC;&#x2122; zouden moeten vertonen. 3-4 // De dakschuurtjes zien er ronduit armoedig uit door de kromgetrokken en verkleurde rabatdelen.

4

Bouwwereld // 63

61-62-63_nicohendriks.indd 63

05-03-14 11:07


Rapportage en fotografie ing. Peter Borgers, Bureau voor Bouwpathologie BB // Tekenwerk Henk Heusinkveld

Houtrot teistert kozijnen van drie jaar oude dakopbouw Amper drie jaar na de realisatie van een dakopbouw met houten puien, blijken de kozijnen ernstig te zijn aangetast door houtrot. De dichte panelen zijn zodanig in de puien geplaatst dat water op de dorpels blijft staan. Ventilatie ontbreekt.

De eigenaren van een tussenwoning, gebouwd eind jaren 60 van de vorige eeuw, besluiten een architect en een aannemer in de arm te nemen om een dakopbouw op de woning te plaatsen. In de wijk zijn diverse woningen met een dakopbouw aanwezig; echt een aanzienlijke verruiming van het woonoppervlak, redeneren de bewoners. De dakopbouw moet zo licht mogelijk worden uitgevoerd en dus wordt gekozen voor een volledig in hout opgetrokken exemplaar. Met aan de beide kopse zijden van de dakopbouw een klein dakterras en een volledig gevelvullende pui. In de pui zijn diverse dichte panelen toegepast.

1

Drie jaar na oplevering constateert de eigenaar – tijdens een reguliere schilderbeurt – dat de onderdorpel op een aantal plaatsen in aanzienlijke mate is aangetast door houtrot. De aannemer en later ook de architect worden erbij gehaald om de oorzaak te onderzoeken en de schuldvraag te bespreken. Omdat partijen er niet uitkomen en menen geen fouten te hebben gemaakt, verschijnt de bouw­ patholoog ten tonele. Onderzoek Voorafgaand aan het onderzoek bespreekt de bouwpatholoog de problematiek uitgebreid met de eigenaren en de

aannemer. De architect is hier verder niet bij aanwezig. Tijdens dit gesprek wordt uitgelegd op welke wijze de opbouw is uitgevoerd. Het onderzoek dat volgt, vindt zowel vanaf de binnen- als de buitenzijde plaats. Het betreft hier een tussenwoning in een rij, bestaande uit een begane grond, één etage en de nieuwe dakopbouw. De dakopbouw is vervaardigd met houtskeletbouwwanden en voorzien van een plat dak. De puien van de dakopbouw zijn deels bekleed met dichte panelen, de borstwering en deels met isolatieglas. Op de plek van de dichte panelen treft de bouwpatholoog op meerdere plaatsen in de aansluiting van de dorpel op de stijl houtrot aan. Zo her en der is het aangetaste hout verwijderd om te voorkomen dat er nog meer schade ontstaat. De panelen sluiten zeer strak aan op de onderdorpel en zijn ongeventileerd aangebracht. De onderdorpels hebben slechts een beperkt afschot, waardoor water op de o ­ nderdorpel blijft staan. In de sponning achter één paneel is zelfs sprake van plasvorming. De uitvoering wijkt totaal af van het ontwerp van de architect: op zijn tekeningen is een duidelijk ventilerend paneel aangegeven en een afdoende bemeten afschot van de onderdorpel. Analyse Tijdens de inspectie constateert de bouwpatholoog dat de onderdorpels zeer vlak zijn uitgevoerd en dat de panelen hier nagenoeg strak op aansluiten. Achter de panelen blijkt zich water te kunnen ophopen. Omdat de sponning niet bereikbaar is voor onderhoud, is het hout door toedoen van het vocht en het ontbreken van ventilatie gaan rotten. De panelen zijn aan de bovenzijde bovendien op geen enkele manier voorzien van ventilatie­ mogelijkheden. Het water wordt dus niet

64 // Bouwwereld

64-65_bouwschade.indd 64

05-03-14 11:07


Bouwschade //

weggeventileerd. Daar waar iets meer ruimte is tussen de onderzijde van het paneel en de onderdorpel is overigens nog geen houtrot aangetroffen. Conclusie Door het ontbreken van ventilatie en een te flauw afschot in de onderdorpel blijft water in de sponning van het kozijn staan en is het hout uiteindelijk gaan rotten. Dit beperkt zich tot de delen van het kozijn waar sprake is van een dicht paneel. Bij de glaspanelen doen zich (nog) geen problemen voor.

Herstel De enige juiste wijze van herstel houdt in dat het werk alsnog uitgevoerd wordt volgens ontwerp. Dat wil zeggen dat de panelen dusdanig worden geplaatst dat achter het paneel ventilatie kan plaats­ vinden. Daarnaast moet het water gemakkelijk van de onderdorpel af kunnen ­stromen.

1 // Op de plek van de dichte panelen treft de bouwpatholoog op meerdere plaatsen in de aansluiting van de dorpels op de stijlen houtrot aan. Een deel van het aangetaste hout is al verwijderd om te voorkomen dat er meer schade ontstaat. 2 // De panelen sluiten zeer strak aan op de te vlakke onderdorpels. Bovendien zijn ze – tegengesteld aan het ontwerp van de architect – zonder ventilatie aangebracht. 3 // Water blijft op de onderdorpels staan om-

bouwpathologie.nl

dat deze slechts een beperkt afschot hebben. In de sponning achter één paneel is zelfs sprake van plasvorming. Omdat ventilatie ­ontbreekt, is het hout uiteindelijk gaan rotten.

2

Bovendorpel

Bovendorpel

Isolatie

Buitenzijde

Gevelpaneel

Isolatie

Binnenzijde

Buitenzijde

Binnenzijde

3 Dampremmende folie

10° Onderdorpel

Onderdorpel

1:20

Bouwwereld // 65

64-65_bouwschade.indd 65

05-03-14 11:07


// Goed & fout

Tekstproductie Henk Wind // Fotografie Henk Wind en anderen

1

3

2

4

Goed & Fout

5

6

Of een gebouw goed is, wordt grotendeels bepaald door goede details. Redactie en lezers van Bouwwereld zien geregeld details die niet volgens de regelen der kunst zijn uitgevoerd of ontworpen. Een selectie daaruit. Signaleert u ook dergelijke details? Maak een digitale foto en stuur die naar h.wind@eisma.nl

1 // Drempel

4 // Hemelwater 2

Mooi natuurlijk om het hout vrij van het maaiveld te hou­ den. Maar met de onderdorpel daar dan nog weer eens boven wordt het wel erg hoog om het schuurtje binnen te stappen. Zeker met een fiets of kinderfietsjes en dergelijke.

Een dubbel dak, met alleen aan de achtergevel één gezamenlijke afvoer. Dat vraagt om capaciteit. Die is zichtbaar aangebracht door middel van een ruime hwa. Nu maar hopen dat ook de nodige maatregelen zijn genomen om verstopping en overstroming van de goot te voorkomen.

2 // Rooster

Deze afvoer hoort van een rooster te zijn voorzien. Helaas. Die is weggevallen of weggelaten. En kennelijk valt het niemand op. Totdat de vogels hun weg naar binnen gaan vinden.

te dicht bij de gevel. En als dat niet anders kon, hadden wellicht de ventilatieroosters in deze gevel er niet moeten zitten. Er zijn wel andere oplossingen denkbaar.

5 // Stormvast

Hoeken en randen van daken zijn extra gevoelig voor storm­ schade. Dat wist de dakdek­ ker kennelijk niet. En de eerste storm is dan het bewijs.

3 // Hemelwater

Hemelwater moet je afvoeren. En dat dan met zo’n dakover­ stek. En een gevel waaraan vrijwel geen bevestigings­ punten zijn te vinden.

6 // Bordje

Als je met bordjes gedrag moet beïnvloeden, heb je iets niet goed ontworpen. Deze parkeerplaatsen liggen dus

66 // Bouwwereld

66_goedenfout.indd 66

05-03-14 11:08


www.renault.nl

MOCHT ER ’NS EEN DINGETJE ZIJN DAN HEEFT U DE ZEKERHEID VAN RENAULT PRO+

RENAULT PRO+ MET SERVICE, ONDERHOUD EN FINANCIERING OP MAAT DE RENAULT TRAFIC LEASE AL VANAF € 65,- PER WEEK

Met de Renault Trafic hoeft u zich nergens druk over te maken. U heeft namelijk de zekerheid van Renault PRO+. Uw vaste contactpersoon biedt voor elk probleem de juiste oplossing. Zoals het leveren van maatwerk door onder andere op- en ombouw of vervangend vervoer met haal- en brengservice. Zo verliest u nauwelijks tijd. Want tijd is geld.

DRIVE THE CHANGE

Aanbiedingen geldig van 05-01-2014 t/m 05-05-2014. Trafi c vanaf € 17.790,-. Trafi c vanafprij s van € 65,- per week is gebaseerd op Trafi c dCi 90 gesloten bestel L1H1 T27 Générique. Vanafprijzen zij n exclusief BTW, BPM en kosten rij klaar maken. Het weekbedrag van € 65,- wordt berekend d.m.v. een vast percentage van de netto catalogusprij s en het voordeel van fi nancial lease (60 maanden bij 4,9%). Financial Lease 1,9%, 4,9% of 6,9% en het voordeel is niet van toepassing op leaserent, (inter)nationale rentals, fl eetjaarafspraken en dealerorders en indien een leasemaatschappij zichzelf uitsluit van deze actie. Op elke nieuwe Renault Trafi c geldt een fabrieksgarantie van 2 jr. zonder kilometerbeperking en 12 jr. plaatwerkgarantie. Getoonde modellen kunnen afwij ken van standaarduitvoering. Drukfouten, prij s- en specifi catiewijzigingen voorbehouden. Voor meer informatie en/of de voorwaarden bel gratis 0800- 0303, kij k op renault.nl of vraag uw Renault Bedrij fswagen dealer.Bedragen zij n afgerond op hele euro’s. Rentewijzigingen en drukfouten voorbehouden.

Min./max. verbruik: 6,8 - 8,0 l/100 km. Resp. 14,7 - 12,5 km /l. CO2 178 - 210 g/km.

100008118 BS 220x297 Adv VU Pro+ stier.indd 1

28-02-14 14:49


Het nieuwe installeren voor optimale drinkwaterkwaliteit. Serieleidingen van Viega.

Viega. Altijd beter! Serieleidingen voorkomen stagnatie in drinkwaterinstallaties en scheppen de beste voorwaarden voor eersteklas drinkwaterkwaliteit. Kies daarom nu voor de nieuwe installatiemethode â&#x20AC;&#x201C; met efficiĂŤnte systeemoplossingen en expertise van Viega. www.viega.nl/drinkwater

107479_TW_PexfitFosta_220x297_NL.indd 1

19.02.14 09:46


Bouwwereld maart 2014  
Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you