Issuu on Google+

Aandrijven - Besturen - Toepassen

nr. 8 Oktober 2013

aandrijftechniek

HYDRAULISCH Productiebedrijven willen een zo hoog mogelijke betrouwbaarheid en beschikbaarheid van hun productiemiddelen. Hiervoor is conditiebewaking vereist. In de hydrauliek kunnen deeltjestellers daarbij een rol spelen

VAKBEURS De maritieme vakbeurs Europort viert dit jaar zijn vijftigjarig jubileum. Een mooie aanleiding om kort terug te blikken op het verleden, maar vooral om naar het heden en de toekomst te kijken. Europort wordt steeds internationaler

ROBOTICA TEB Engineering heeft in de papierfabriek van Crown Van Gelder twee robots voor de handling van het materiaal voor het verpakken van de papierrollen vervangen. Een hoger rendement was het resultaat

www.AT-aandrijftechniek.nl 01_cover.indd 1

07-10-13 08:45


Netherlands Branch Launch copy.qxp

30/9/13

15:55

Page 1

ONTMOET ONS TEAM! Rockwell Automation heeft Routeco, een toonaangevende distributeur in industriële automatisering en controle producten, als distributeur voor de Nederlandse markt gekozen. De samenwerking is opgezet om een betere dienstverlening te bieden aan de klanten van Rockwell Automation in Nederland. Routeco opereert vanuit zijn nieuwe vestiging in Best.

Aanbod van Routeco: • Uitgebreide voorraad • Diepgaande productkennis • Verbeterde logistiek • Toegewijd account management team • Grootste Rockwell Automation distributeur in Europa

Neem voor meer informatie contact op met uw Sales Team Tel 0499 801 801 Email sales@routeco.nl

Routeco B.V. De Maas 22B, 5684 PL, Best, Netherlands Tel 0499 801 801 Email sales@routeco.nl Fax 0499 327 128 Web www.routeco.nl Routeco/NL/2013/09


Aandrijven - Besturen - Toepassen

OKTOBER 2013 nr. 8

aandrijftechniek 12 | HYDRAULISCH

INHOUD

22 | VAKBEURS

42 | ROBOTICA

4 | NIEUWS

22 | VAKBEURS

34 | CONGRES

Timken splitst zich op

De internationale maritieme vakbeurs Europort viert dit jaar zijn vijftigjarig jubileum. De komende editie vindt plaats van 5 tot en met 8 november.

Nyenrode Business Universiteit en Eisma Industrialmedia zetten tijdens een inspiratiedag op donderdag 21 november de schijnwerpers op de maakindustrie.

26 | MECHANISCH

37 | PRODUCTNIEUWS

De ontwikkelingen op het vlak van de mechanische aandrijftechniek staan niet stil. Vooral in de nichemarkten binnen de scheepsbouw, on- en offshore doen Nederlandse bedrijven het goed.

Noviteiten van deze maand.

10 | TECHNISCH NIEUWS Nieuw record voor elektrisch vliegtuig Veilige navigatie voor visueel gehandicapten GaN spanningsomvormer haalt 98 procent Transmissie zonder tandwielen

12 | HYDRAULISCH Er is een breed aanbod aan deeltjestellers, van eenvoudig tot hightech, maar gebruikers moeten wel precies weten wat ze willen. AandrijfTechniek vroeg Pamas, Hitma Filtratie en Parker Hannifin naar de stand der techniek.

18 | BESTURINGEN Kun je een standaard-PLC inzetten voor veiligheidsfuncties, of moet dit altijd een veiligheids-PLC zijn? Deskundigen buigen zich over deze vraag.

28 | ELEKTRISCH De Goblin is het eerste binnenvaartschip met seriële hybride aandrijftechniek met twee schroeven.

33 | ELEKTRISCH Twee nieuwe, energetisch efficiënte cruiseschepen gebouwd door scheepswerf Mitsubishi Heavy Industries zijn voorzien van Danfoss VLT frequentieregelaars.

OP DE VOORPAGINA Een hellinglier van Scheepswerf Hoebée BV te Dordrecht. Een dwarshelling van 150 meter waar meerdere schepen naast elkaar op de helling kunnen liggen. De aandrijf- en besturingstechniek van Control Techniques verzorgt het aandrijven van de zeven karren. Op de beurs Europort vindt u ons op stand 5102. Emerson - Control Techniques BV Kubus 155, 3364 DG Sliedrecht Tel.: (0184) 42 05 55 www.controltechniques.nl

KATERN ROBOTICA ZVS Techniek BV is in 2000 opgericht als specialist op het gebied van handlingscomponenten. Dankzij het belangrijkste programma (Sommer-Automatic) word ZVS ook wel ‘de grijperspecialist’ genoemd. Maar Sommer-Automatic produceert en levert een groots en compleet assortiment aan robotcomponenten: naast een 450-tal verschillende grijpers zijn er namelijk ook de zwenkeenheden, lineair sledes, vacuümcomponenten, wisselaars, et cetera www.zvstechniek.nl.

42 | Applicatie TEB Engineering heeft de robots, die in de papierfabriek van Crown Van Gelder zorgden voor de handling van het verpakkingsmateriaal voor het verpakken van de papierrollen, vervangen.

46 | Applicatie Het enten is een proces dat voornamelijk menselijke arbeid vergt. De ISO-Groep vond een oplossing voor deze handmatige manier van werken: hun entrobot.

50 | Componenten De componenten waaruit robots worden opgebouwd, moeten aan bepaalde eisen, normen of regels voldoen. Electro Abi bouwt zelf robots, maar is vooral bekend als leverancier van aandrijfcomponenten.

54 | SERVICE Agenda en colofon

OKTOBER 2013

03_inhoud.indd 3

AT AANDRIJFTECHNIEK

www.AT-aandrijftechniek.nl

3

07-10-13 08:46


Timken splitst zich op The Timken Company heeft bekendgemaakt dat de Raad van Bestuur een plan heeft goedgekeurd om zijn staalbedrijf los te maken van de lager- en transmissieactiviteiten. Dit moet leiden tot het creëren van twee beursgenoteerde ondernemingen. De transactie zal naar verwachting binnen twaalf maanden worden voltooid.

Meerdere wegen naar de dierentuin Eerder dit jaar bood de personeelsvereniging van Eisma leden tegen een sterk gereduceerd tarief kaartjes aan voor de dierentuin. In Leeuwarden, wel te verstaan. Als werknemer bij de nevenvestiging in Doetinchem moet je de roots van de hoofdvestiging in Leeuwarden natuurlijk een beetje kennen. Dus zouden mijn broer als reisgezel en ikzelf op een zaterdag met de trein afreizen, elkaar treffen in Zwolle en in Leeuwarden met de bus verder gaan. De website van Aquazoo noemt drie buslijnen van Arriva. Op de website van deze openbaar vervoerder blijken twee bussen alleen op werkdagen te rijden. De site noemt echter ook drie lijnen van maatschappij Qbuzz. Deze concurrent blijkt minder sportief dan Arriva en noemt alleen die eigen lijnen. OVsite 9292.nl adviseert ons een van genoemde busreizen, maar de trein van Leeuwarden naar Hurdegaryp en dan de bus terug naar Leeuwarden is ook een optie. Ook op Google Maps komen alle genoemde ?? buslijnen wel een keertje op de proppen. Maar welke bus we ook willen pakken, ze sluiten (uiteraard) geen van alle fatsoenlijk aan op de trein uit Zwolle. We overwegen nog de OV-fiets te nemen (er is goed weer voorspeld) en besluiten ter plekke te kiezen. Uiteindelijk lost de NS alle problemen op. Op de bewuste dag legde een stroomstoring het treinverkeer rond Leeuwarden plat, zodat mijn reisgezel per trein naar mij kwam en wij gezamenlijk per auto naar Leeuwarden afreisden. De moraal van dit verhaal: er leiden vele wegen naar Rome en ook van het station naar de dierentuin van Leeuwarden. De gewenste informatie is op meerdere sites goed te vinden, maar niet elke bron geeft alle informatie en niet elke bron geeft de alternatieven. Vertrouw dus nooit op één bron, maar zoek alle alternatieven goed uit en bouw vooral ruimte in voor onverwachte gebeurtenissen in een ander domein.

?

Timken heeft de afgelopen jaren een sterke diversificatie en uitbreiding van afzetmarkten en productlijnen doorgevoerd. Ook heeft het bedrijf enkele strategische acquisities gepleegd en wereldwijd geïnvesteerd. De splitsing van het concern in twee sterke, gefocuste bedrijven is een volgende stap om meerwaarde voor aandeelhouders en klanten te realiseren. Het staalbedrijf zal na de splitsing goed zijn voor een jaaromzet van omstreeks 1,7 miljard dollar (1,27 miljard euro). De lager- en transmissietak zal blijven opereren als The Timken Company met een jaarlijkse omzet van zo’n 3,4 miljard dollar (2,56 miljard euro).

Na de splitsing Het nieuwe beursgenoteerde staalbedrijf heeft zijn hoofdkantoor in Canton (Ohio) en zal circa drieduizend medewerkers, zeven fabrieken, vier magazijnen en vijf verkoopkantoren omvatten. Deze tak is een grote fabrikant van grote staalstaven voor de industrie en naadloze buizen. Na de afsplitsing telt The Timken Company bijna 17.000 medewerkers, 35 fabrieken, 25 service- en reparatiefaciliteiten, vier technologiecentra en een uitgebreid netwerk van verkoopkantoren en magazijnen over de hele wereld. Het hoofdkantoor blijft in Stark County (Ohio). Het productportfolio beslaat een breed scala van lagers en aanverwante mechanische aandrijfcomponenten en diensten. In Nederland worden de lagers op de markt gebracht door Brammer. Inl.: Brammer Nederland BV, tel.: (023) 516 41 64, www.brammer.nl De lager- en transmissietak zal blijven opereren als The Timken Company

Ad Spijkers redactie.aandrijftechniek@eisma.nl

4

04-08_Nieuws.indd 4

www.AT-aandrijftechniek.nl

Oktober 2013

AT AANDRIJFTECHNIEK

07-10-13 08:47


Nieuws

Sauer-Danfoss wordt Danfoss Power Solutions In april heeft de Danfoss Group met succes een bod gedaan op de uitstaande aandelen van Sauer-Danfoss. In september is de naam Sauer-Danfoss officieel gewijzigd in Danfoss Power Solutions en sindsdien worden de activiteiten voortgezet als onderdeel van de Danfoss Group. Het gaat alleen om een naamsverandering; er zullen geen wijzigingen komen in de juridische, financiële en fiscale structuur. De huidige afzonderlijke activiteiten van de merken TurollaOCG, Comatrol, Valmova en Schwarzmueller-Inverter zullen binnen Danfoss Power Solutions onder eigen naam en met de bestaande distributiekanalen worden voortgezet. In Nederland is Power Solutions ondergebracht bij Danfoss in Rotterdam. De distributie en technische ondersteuning ligt bij Hydrauvision, Kramp en Indi.nl. Inl.: Danfoss Power Solutions BV, tel.: (010) 249 20 00, powersolutions.danfoss.nl Een stuurventiel van Danfoss Power Solutions (foto: Danfoss)

Kramp fuseert met Grene Kramp en Grene, twee van Europa’s grootste technische groothandels in onderdelen en service voor de agrarische industrie, bundelen hun krachten. De twee ondernemingen vullen elkaar zowel qua assortiment als geografisch aan. De gefuseerde onderneming wordt straks marktleider in veel landen met een omzet van 625 miljoen euro in 22 Europese landen. De fusie zal significante synergievoordelen opleveren, aldus de directies van beide ondernemingen. De service aan klanten is bij zowel Kramp als bij branchegenoot Grene per land georganiseerd en dat blijft ook zo. Grene is op basis van hetzelfde businessmodel als Kramp marktleider in Scandinavië, de Baltische staten en Polen. Door de krachtenbundeling groeit het assortiment aanzienlijk en kunnen klanten binnenkort uit meer dan 700.000 producten kiezen.

Themamiddag Robotica in de zorg De stijgende kosten in de zorg en het tekort aan personeel in de zorginstellingen zorgen voor een vraag naar nieuwe medische apparatuur. Er zijn al interessante ontwikkelingen bij een aantal vooruitstrevende zorginstellingen en ook mechatronicabedrijven zitten niet stil. Het Mikrocentrum organiseert op 13 november de themamiddag Robotica in de zorg (geen toekomst maar realiteit), waarin de ontwikkelingen rondom zorgrobotica onder de loep worden genomen. Mede dankzij de komst van een nieuwe ISO-norm in 2014 zullen de thuiszorgapparaten en -robots een vlucht nemen. Er is in Nederland veel kennis over deze hightechsystemen, maar veel robot/mechatronische innovaties komen uit Azië. Plaats van handeling is Revalidatiecentrum Blixembosch aan de noordoostkant van Eindhoven. Aan het woord komen enkele deskundigen, een ‘best practice’ bedrijf en deze zorginstelling. Inl.: Mikrocentrum, tel.: (040) 296 99 11, www.mikrocentrum.nl

Kort nieuws

 4PI Nederland organiseert op 14 november in het Evoluon in Eindhoven de Profidag 2013. Deelnemende leden van de organisatie bieden een compleet programma aan over de facetten die spelen binnen de industriële automatisering. De nadruk ligt op security in netwerken, energiemanagement, EMC problematiek en kostenreductie. 4Dit najaar start het Mikrocentrum een serie cursussen op het gebied van aandrijf- en besturingstechniek, mechatronica en robotica. De cursussen brengen de deelnemers verbreding of verdieping op het gebied van mechatronische oplossingen op diverse niveaus. De cursussen bestaan uit een mix van theorie en praktijkgerichte cases. 4De betreffende mededingingsautoriteiten hebben toestemming verleend voor de fusie tussen DNV (Det Norske Veritas) en GL (Germanische Lloyd). Het nieuwe bedrijf, officieel genaamd DNV GL Group, heeft 17.000 werknemers op driehonderd werkplekken in meer dan honderd landen en een jaarlijkse omzet van 2,5 miljard euro.

Inl.: Kramp, tel.: (088) 000 10 00, www.kramp.com

De nieuwe schaalgrootte maakt een verbetering mogelijk van serviceconcepten, online ordering en

4Invensys heeft softwarefabrikant InduSoft overgenomen. Met deze overname versterkt Invensys zich met name in het embedded HMI-segment en breidt het bedrijf het HMI en SCADA aanbod voor de OEM-sector uit.

technische ondersteuning (foto: Kramp)

Oktober 2013

04-08_Nieuws.indd 5

AT AANDRIJFTECHNIEK

www.AT-aandrijftechniek.nl

5

07-10-13 08:47


Beckhoff UpDate Event

De toekomst Als mensen over de techniek nadenken, speelt techniek altijd een belangrijke rol. Techniek en de toekomst horen bij elkaar. Kijk maar naar een sciencefictionfilm: de verzonnen techniek speelt bijna altijd in de toekomst. De beelden van de toekomst zijn grofweg in twee categorieën in te delen: optimistische toekomstvisies en pessimistische toekomstvisies. In die laatste is de techniek vaak een boeman, die de mens beperkt in zijn intellectuele en fysieke vrijheden, en de veroorzaker van alle problemen, van klimaatverandering tot de verwoesting van steden door atoombommen. In de optimistische toekomstvisie is het precies andersom. Daar lost de techniek juist allerlei problemen op: milieuproblemen bestaan niet meer; energie is goedkoop, uit een onuitputtelijke bron en de winning is niet vervuilend. En gezien het grote aantal vliegende auto’s in dit soort toekomstvisies, is zelfs de zwaartekracht overwonnen door de techniek. Wat al deze toekomstvisies gemeen hebben, is dat ze meer zeggen over de tijd waarin ze bedacht zijn dan over de tijd waarover ze gaan (al zegt de toekomstvisie met de vliegende auto’s vooral dat de bedenker veel naar The Jetsons heeft gekeken). In het pessimistische verhaal worden allerlei negatieve ontwikkelingen uit het nu doorgetrokken naar de toekomst om zo doemscenario’s te creëren. Evenzo vormt een positieve stemming nu de basis voor een positief idee over de toekomst. Een toekomstvisie hoeft niet alleen een voorspelling voor de toekomst te zijn, het kan ook een plan voor de toekomst zijn een ‘kom op, schouders eronder, dit gaan we met z’n allen maken’. Of, in geval van een pessimistische toekomstvisie, een aanmoediging om het zo ver niet te laten komen. De mens maakt namelijk de techniek en de mens heeft dus ook invloed hoe de techniek de toekomst vormt.

Beckhoff organiseert dit jaar weer het UpDate Event, waarbij productmanagers technische lezingen verzorgen en een roadmap voor de nieuwe producten presenteren. Het evenement, dat wordt gehouden op 5 november in Cinemec in Ede, is met name bedoeld voor engineers, programmeurs en technisch managers. Er zal veel informatieoverdracht zijn tijdens deze dag. Er is gelegenheid tot het stellen van vragen en het uitwisselen van ervaringen. Tussen de lezingen door is er bovendien gelegenheid om met medewerkers van Beckhoff Duitsland en Beckhoff Nederland te spreken. Op het programma staan verschillende onderwerpen zoals: performance verhoging dankzij EtherCAT, drives-update en compacte aandrijftechniek, OS-update en Industrie 4.0 - Visie of werkelijkheid? Door zich vooraf te registreren is de toegang gratis. Inl.: Industrial Automation Link, tel.: (023) 518 51 40, www.ial.nl

Routeco distributeur Rockwell Automation Routeco, distributeur in industriële automatiserings- en besturingsproducten, is voorkeursdistributeur geworden voor de Nederlandse markt voor Rockwell Automation. De samenwerking is opgezet om een betere dienstverlening te bieden aan de klanten van Rockwell Automation in Nederland. Routeco opereert vanuit zijn nieuwe vestiging in Best. Het bedrijf wil de klantenservice optimaliseren door een grote voorraad aan Rockwell Automation producten op voorraad te hebben. Een verbeterde logistiek met dagelijkse levering in Nederland en de mogelijkheid van dringende leveringen, dragen daar aan bij. Vanuit Best opereert ook een accountmanagementteam met kennis van de Rockwell Automation producten. Het Amerikaanse concern verwacht dat de distributeur een goede kennis heeft van de markt waarbinnen ze opereert en investeert in het bouwen van duurzame klantenrelaties in die markt.

De strategie van Rockwell is om slechts met een beperkt aantal distributeurs te

Inl.: Rockwell Automation BV, tel.: (0297) 54 35 00, http://nl.rockwellautomation.com

werken (foto: Benny Gudde)

Pauline Fransen Werktuigbouwkundige en filosoof

6

04-08_Nieuws.indd 6

www.AT-aandrijftechniek.nl

Oktober 2013

AT AANDRIJFTECHNIEK

07-10-13 08:47


Nieuws

SKF neemt Kaydon over Het van origine Zweedse SKF en de Amerikaanse Kaydon Corporation zijn overeengekomen dat eerstgenoemde laatstgenoemde zal overnemen voor ongeveer 1,25 miljard dollar (950 miljoen euro). De transactie zal gebeuren vanuit aanwezige middelen in kas en kredietfaciliteiten. Naar verwachting zal Kaydon direct bijdragen aan de winst van SKF. SKF volgt de ontwikkeling van Kaydon al geruime tijd. Het bedrijf heeft een sterk productportfolio, sterk management en een solide financiële positie. Met het complementaire karakter van Kaydon’s producten en technologieën, geografische aanwezigheid, klantenbestand en productiefaciliteiten kan SKF zijn klanten en distributeurs in de industriële markt wereldwijd nog beter bedienen.

Nieuwe afdeling tandwielkasten Bauer

Bauer reikt motorreductor-oplossingen aan voor bijna elke toepassing in vrijwel alle industriesectoren

Inl.: SKF Nederland, tel.: (030) 630 73 72, www.skf.com

(foto: Bauer)

Door de overname heeft Kaydon de mo-

Ter ondersteuning van het bestaande productassortiment en om de markt bewust te maken van het grote aanbod complete pakketoplossingen inclusief grotere industriële tandwielkasten, is Bauer Gear Motor gestart met een nieuwe afdeling Industrial Drive Applications. Deze biedt klantgerichte oplossingen aan uit een ruime keuze van draaimomentwaarden en overbrengingsverhoudingen. Om dit te onderstrepen introduceert de onderneming industriële tandwielkasten voor draaimomenten tot 1,5 miljoen Nm. De nieuwe hoogkoppel kasten zijn verkrijgbaar in haakse uitvoering met conisch tandwielpaar en in helicoïdale en planetaire uitvoering, met koppels tot 1,5 miljoen Nm. Dankzij de nieuwe industriële tandwielkasten kan Bauer zijn klanten complete pakketoplossingen aanbieden voor een grote verscheidenheid aan industriële toepassingen.

gelijkheid zijn groeistrategie te versnellen (foto: Kaydon)

Rexroth Pneumatics naar Triton Bosch Rexroth wil haar wereldwijde pneumatiekactiviteiten (Rexroth Pneumatics) verkopen aan de Duits-Scandinavische investeringsmaatschappij Triton. De contracten hiervoor zijn onlangs getekend. Verkoop is behoudens toestemming van de kartelautoriteiten. De onderneming kondigde vorig jaar al aan de pneumatiekactiviteiten te willen verkopen. Het doel was extra groeikansen te creëren voor de langere termijn, met name in markten buiten de productieautomatisering waar Bosch Rexroth zich op richt. Peder Prahl, directeur van de General Partner van Triton Fonds, is er van overtuigd dat via gerichte investeringen Rexroth Pneumatics als zelfstandige onderneming succesvol kan opereren. De investeringsmaatschappij concentreert zich op de industrie, commerciële dienstverlening en consumentenproducten/healthcare. Rexroth Pneumatics biedt wereldwijd werk aan circa 2.100 medewerkers. Inl.: Bosch Rexroth BV, tel.: (0411) 65 19 51, www.boschrexroth.nl

Oktober 2013

04-08_Nieuws.indd 7

AT AANDRIJFTECHNIEK

Inl.: Bauer Gear Motor GmbH, tel.: (078) 843 88 97, www.bauergears.com

Kort nieuws

Rexroth Pneumatics heeft kansen om te profiteren van de wereldwijde groei op het gebied van automatisering (foto: Bosch Rexroth)

 4D e ContiTech Conveyor Belt Group heeft haar afdeling voor transportbanden voor industriële toepassingen versterkt door de overname van de activiteiten op dit gebied van Metso in Finland. De transactie omvat een fabriek in Kalkku (Finland) waar ContiTech transportbanden blijft produceren. 4Om de toegankelijkheid van SIL en PL binnen de machinebouw te vergroten, heeft NEN in samenwerking met de normcommissies NC 341 018 Machineveiligheid en NEC 44 Elektrische uitrusting van machines, besloten om beide normen in het Nederlands uit te brengen. 4In 2013 viert Hydrauvision uit Schoondijke het veertigjarig bestaan. Momenteel wordt in Schoondijke, vanwege een krachtige groei, een nieuwe fabricagehal gebouwd. De opening hiervan wordt gecombineerd met een open dag in het voorjaar van 2014. 4Elektromotorenfabrikant VEM heeft besloten niet te wachten op de aangescherpte Europese wetgeving voor elektromotoren. Vanaf 1 mei 2014 zal het merk geen motoren met IE1 of zonder energieklasse met de uitzonderingsvariant van -30°C tot +45°C meer produceren en leveren.

www.AT-aandrijftechniek.nl

7

07-10-13 08:48


Constructeursdag 2013

Hydrauliek Vademecum Het beperkte aantal schoolverlaters binnen de technische opleidingen heeft qua kennis en vaardigheid een slechte aansluiting met de dagelijkse praktijk. De toenadering vanuit overkoepelende platforms als Feda en Vereniging Platform Hydrauliek richting het onderwijs komt langzaam (te langzaam) op gang. De zorg vanuit het bedrijfsleven, vanuit de overkoepelende platforms en vanuit mijzelf is: hoe houden we de kennis van het vakgebied hydrauliek binnen Nederland in stand? Hoe bouwen we het verder uit en hoe houden we de pijplijn met aanvoer van nieuwe vakmensen gevuld? Bij de Feda zien we verschillende Technische Leergangen verschijnen als Filtratietechniek voor de hydrauliek, Proportionaal hydrauliek, Hydraulische Systemen, Basis Hydrauliek en Berekeningen. Daar komt binnenkort het nieuwe Hydrauliek Vademecum van de Vereniging Platform Hydrauliek bij. Op dit moment wordt de laatste hand gelegd aan de vierde druk, waarmee het ?? oorspronkelijke vademecum compleet op de schop is gegaan. Zo is er een beter evenwicht gevonden tussen de verschillende hoofdstukken, komen er zaken aan de orde die in voorgaande drukken niet of nauwelijks belicht waren (onder meer onderwerpen als koelen, filteren, deeltjestelling, CE markering) en wordt er een sterke link met de site van de Vereniging Platform Hydrauliek gemaakt waar tevens allerlei informatie terug te vinden zal zijn. Nu het er op lijkt dat we langzaam deze technische leerboeken met de bijbehorende onderwerpen weer terug in de lesstof van het technisch onderwijs krijgen, komt een ander probleem om de hoek kijken. Dat is het vinden van stage- en opleidingsplaatsen voor de mensen die we straks zoeken omdat we met z’n allen momenteel ook de hand op de knip houden. Hopelijk zijn we met z’n allen in staat verder te kijken dan onze neus lang is en kunnen we met z’n allen meehelpen het vliegwiel op gang te brengen.

?

Op 19 november organiseert het vakblad De Constructeur weer zijn Constructeursdag. Plaats van handeling is wederom De Fabrique in Maarssen. Net zoals vorig jaar heeft de dag het overkoepelend thema ‘outside the box-ontwerpen’ meegekregen. Dit jaar gaat men een stapje verder met de ondertitel ‘Ontwerpen in 2013 – en hoe nu verder?’ Uit onderzoek blijkt dat voor 75 procent inspiratie de doorslaggevende factor Ontwerpers en constructeurs zijn vooral op zoek naar inspiratie is geweest om de Constructeursdag te bezoeken. De organisatie heeft het dit jaar gezocht in zowel nieuwe technologie als inspiratie. Aan de orde komen onder meer lichtgewicht ontwerpen, ‘groen’ ontwerpen (minder milieubelasting), additive manufacturing en inspiratie uit de natuur. Inl.: MyBusinessmedia BV, tel.: (0570) 50 43 32, www.engineersonline.nl/constructeursdag

Samenwerking ABB en Kranendonk ABB Robotics en Kranendonk hebben hun samenwerking verstevigd door het zogeheten AVP-programma van ABB te ondertekenen. Door de ondertekening is Kranendonk ‘Authorized Value Provider’ van ABB Robotics geworden. Het programma is ontworpen om AVP’s van over de hele wereld te voorzien van informatie, instrumenten en service die nodig zijn om te slagen in de groeiende markt van robotautomatisering. ABB Robotics biedt Kranendonk ondersteuning bij technische, sales- en marketinggerelateerde vragen. Kranendonk is het Robot Technology Centre voor enkelstuks productie. Door het implementeren van intelligente robottechnologie kunnen klanten efficiënter en effectiever produceren. Inl.: ABB Robotics, tel.: (076) 508 62 00, www.abb.nl

ABB Robotics en Kranendonk werken al vanaf 1987

Ivo Willemsen voorzitter@platform-hydrauliek.nl

samen, onder meer resulterend in deze buis- en profielsnijder

8

04-08_Nieuws.indd 8

www.AT-aandrijftechniek.nl

Oktober 2013

AT AANDRIJFTECHNIEK

07-10-13 08:48


Try before you buy Tot 15 december extra aantrekkelijk

SmartWire-DT Tijd besparen, slim bedraden. 10 -12 december

Elektro Vakbeurs

Samen met u in elektrotechniek.

Hardenberg 28 okt. - 8 nov. Technology Roadshow

Kennismiddagen Easy icm Expoliner demonstratie Easy koppeling met HMI

31 oktober

Machinebouw

Abe Lenstra Stadion

5 november

Heel Nederland

Heerenveen

Eindhoven

Expoliner

Philips Stadion

Een actief najaar met Eaton Ontmoet Eaton dit najaar op diverse evenementen. U vindt ons op beurzen, maar we organiseren ook speciale evenementen voor u, zoals technodagen en roadshows. Kijk voor een actuele agenda op onze nieuwe website.

Ga naar onze nieuwe website en win 2 e-bikes! Eaton lanceert een nieuwe website! Met een verbeterde zoekfunctie, duidelijke productinfor matie en natuurlijk een gloednieuw design! Tot 1 december maakt u kans op twee moderne elektrische fietsen!

www.eaton.nl/electrical

300913-Advertentie-najaar-ontwerp.indd 1

Ga naar de website en win!

30-09-13 14:43


Nieuw record voor elektrisch vliegtuig Het op batterijen vliegende e-Genius onderzoeksvliegtuig van het Institut für Flugzeugbau (IFB) van de Universität Stuttgart heeft nieuwe records gevestigd voor elektrisch vliegen. Op de eerste wedstrijddag van de Green Speed Cup overbrugde het toestel een afstand van 405 km.

A

ls voorbereiding op de Green Speed Cup Straußberg bij Berlijn werd het toestel begin september door de lucht overgebracht naar Straußberg, een afstand van 560 km. Al bij de tussenstop om de batterijen op te laden, had de e-Genius zijn eerste wereldrecord te pakken. Geen enkel vliegtuig op batterijen had een afstand van 393 km overbrugd. Op de eerste wedstrijddag verbeterden de piloten hun eigen jonge record naar 405 km. De e-Genius is een tweezits prototype, maar de ontwikkelaars zijn er van overtuigd dat de onderzoeksresultaten in de toekomst ook worden gebruikt voor grotere vliegtuigen. Het toestel heeft een spanwijdte van 16,85 m, een startvermogen van 65 kW en een startgewicht van 900 kg. De 300 kg batterijen kunnen 56 kWh elektrische energie opslaan. De piloten realiseerden de recordafstand met een gemiddelde snelheid van 160 km/h en hadden daarvoor het energie-equivalent omgerekend van 1 l per 100 km nodig. Inl.: Universität Stuttgart, tel.: (+49) 711 68 56 24 07, www.uni-stuttgart.de

De e-Genius won de Green Speed Cup Straußberg met overmacht (foto: Manuel Löhmann)

Veilige navigatie voor visueel gehandicapten Voor blinden en visueel gehandicapte mensen is het bewegen op onbekende plaatsen een groot probleem. De blindenstok is voor hen het meest gebruikte hulpstuk. Een project aan het Karlsruher Institut für Technologie (KIT) moet hen helpen om nieuwe omgevingen te verkennen met behulp van een smartphone.

I

n het project ‘A Mobility and Navigational Aid for Visually Impaired Persons’ zullen een camera en een mobiele computer of smartphone hindernissen detecteren, in real-time verwerken en doorgeven aan de gebruiker. De camera moet niet alleen de hindernissen identificeren, maar ook de stand van verkeerslichten vastleggen of de weg bepalen naar de ingang van een gebouw. Een mobiele computer moet deze informatie doorgeven met behulp van akoestische en praktische signalen, zoals spraak, waarschuwingstonen of vibraties. Het doel is, om deze techniek later als een softwareoplossing voor smartphones te realiseren, omdat deze door een blinde of visueel gehandicapte gebruiker goed te bedienen zijn. De meest gebruikelijke besturingssystemen voor smartphones hebben al voorleessoftware, waarbij de schermafbeelding via spraak kan

10

10-11_Technisch nieuws.indd 10

www.AT-aandrijftechniek.nl

Het doel van de onderzoekers is een softwareoplossing voor smartphones, die oriëntatie voor blinden en slechtzienden gemakkelijker maakt (foto: Angela Constantinescu/Daniel Koester, KIT)

worden voorgelezen en de bediening van het aanraakscherm met speciale gebaren voor blinden mogelijk wordt. Inl.: Karlsruher Institut für Technologie, tel.: (+49) 721 60 80, www.kit.edu

Oktober 2013

AT AANDRIJFTECHNIEK

07-10-13 08:54


Technisch nieuws

GaN spanningsomvormer haalt 98 procent Onderzoekers van het Fraunhofer-Institut für Angewandte Festkörperphysik (IAF) ontwikkelen transistoren op basis van galliumnitride (GaN) om het rendement van spanningsomvormers te verbeteren en warmteverliezen te verminderen. Onlangs kon in spanningsomvormers een rendement van 98 procent worden behaald.

V

oor de ontwikkeling van elektromobiliteit is het essentieel om de hoeveelheid energie die elektrische voertuigen verbruiken te beperken. Met behulp van efficiënte spanningsomvormers kunnen tijdens het laden en ontladen van de batterijen vermogensverliezen worden geminimaliseerd, waardoor energie wordt bespaard. Onderzoekers van Fraunhofer-IAF in Freiburg hebben, in samenwerking met het Ferdinand-Braun-Institut in Berlijn en diverse marktpartijen, galliumnitride componenten voor toepassing in de elektromobiliteit en fotovoltaïk ontwikkeld. Het rendement van de transistoren in de spanningsomvormers kon worden verhoogd tot 98 procent. Tijdens praktijktesten werd tot 1 kW vermogen bereikt. In vergelijking met de gebruikelijke componenten van silicium is het vermogensverlies in de spanningsomvormers daarmee meer dan gehalveerd. Tijdens uitgevoerde belastingtesten leverden de componenten niet alleen goede prestaties. De testen leverden bovendien de

eerste resultaten op het gebied van kortsluitvastheid en temperatuurbestendigheid. In doorlaatrichting haalden de componenten maximale stromen tot 100 A. In vergelijking met Si-componenten kunnen GaN-componenten bij hogere spanningen en temperaturen worden gebruikt, vereisen ze minder koeling en kan de schakelfrequentie met een factor drie omhoog. Inl.: Fraunhofer-Institut für Angewandte Festkörperphysik, tel.: (+49) 761 515 90, www.iaf.fraunhofer.de

Met GaN-transistoren zijn stromen tot 100 A en kortsluitspanningen van meer dan 600 V mogelijk (foto: Fraunhofer IAF)

Transmissie zonder tandwielen Parts Services Holland heeft een inmiddels gepatenteerde transmissie zonder tandwielen ontwikkeld. Het Controlled Rotation System (CRS) heeft een eenvoudig ontwerp, is onderhoudsvrij en vereist geen smering.

H

et systeem maakt gebruik van twee schijven, die worden aangedreven via een sterke V- riem. Met behulp van een digitaal aangestuurde hydropomp en geleidingseenheden wordt de diameter tussen de schijven vergroot of verkleind, waardoor een versnelling of vertraging wordt bereikt, resulterend in een andere overbrengingsverhouding. Volgens de ontwikkelaars is het systeem niet te vergelijken met andere traploze overbrengingen. De CVT (continu variabele transmissie) is gebaseerd op het principe van twee conische poelieschijven. De poelies bewegen naar elkaar toe of van elkaar af op een as. Tussen de poelieschijven wordt de riem verplaatst. Als de schijven naar elkaar toe bewegen loopt de riem naar buiten en omgekeerd. Het diameterverschil resulteert in een kleinere of grotere overbrengingsverhouding. Het CRS (Controlled Rotation System) is gebaseerd op het principe van twee schijven met verschuivende elementen. Deze elementen bewegen naar binnen of naar buiten en creëren een grotere of kleinere diameter voor de riem. De riem loopt zodanig over de schijven, dat een hogere of lagere overbrengingsverhouding ontstaat. De glijdende elementen worden aangestuurd door een ingebouwd hydraulisch systeem.

De overbrenging bespaart volgens de ontwikkelaars energie, biedt meer overbrengingsverhoudingen en kan breed worden toegepast (foto: Parts Services Holland)

Oktober 2013

10-11_Technisch nieuws.indd 11

AT AANDRIJFTECHNIEK

Inl.: Parts Services Holland BV, www.partsservicesholland.com

www.AT-aandrijftechniek.nl

11

07-10-13 08:54


Deeltjestellers helpen bij hogere beschikbaarheid van machines [tekst] Ad Spijkers

Productiebedrijven in brede zin willen een zo hoog mogelijke betrouwbaarheid en beschikbaarheid van hun productiemiddelen. Die moeten daarvoor in topconditie zijn en blijven. Hiervoor is conditiebewaking vereist. In de hydrauliek kunnen deeltjestellers daarbij een rol spelen. Er is een breed aanbod, van eenvoudig tot hightech, maar gebruikers moeten wel precies weten wat ze willen. AandrijfTechniek vroeg Pamas, Hitma Filtratie en Parker Hannifin naar de stand der techniek.

D

eeltjestellers bestaan in diverse uitvoeringen: • er zijn desktopsystemen voor tellingen van monsterflesjes in het olieanalyselab; • er zijn draagbare systemen die op verschillende vaste meetpunten van diverse hydraulische systemen de reinheid kunnen meten; • en er zijn online deeltjestellers die in een systeem kunnen worden ingebouwd voor continue bewaking van een betrokken meetpunt. Deze hoeven niet steeds aan- en afgekoppeld te worden (met alle risico van vuilinsluiting en verkeerde handelingen) en ze meten onder feitelijke bedrijfscondities. Ze kunnen periodiek of incidenteel worden uitgelezen, of het hydraulisch systeem continu bewaken. Ook kunnen ze de meetresultaten over lange afstand doorsturen naar een onderhoudsdienst of regelkamer.

Meetprincipe

Deeltjestellers voor contaminatiemetingen in hydraulische vloeistoffen werken volgens het principe van lichtblokkade, zoals in ISO 4406 vermeld. Een lichtstraal (steeds vaker een laser) belicht de vloeistofstroom, waarna het licht wordt opgevangen in een fotodetector (foto: Pamas)

12

12-15,17_deeltjestellers.indd 12

www.AT-aandrijftechniek.nl

Deeltjestellers voor contaminatiemetingen in hydraulische vloeistoffen werken volgens het principe van lichtblokkade, zoals in de ISO 4406 vermeld. De te meten olie stroomt door een meetcel. Haaks hierop wordt een lichtstraal (steeds vaker een laser) dwars door de olie op een fotodetector geprojecteerd. Is geen deeltje in de olie aanwezig, dan is het uitgangssignaal van de fotodetector constant. Komt er

een deeltje langs, dan zal dit licht blokkeren en een schaduw op de detector projecteren. Hoe groter het deeltje, des te meer licht wordt geblokkeerd. En hoe groter de geprojecteerde schaduw, des te groter het piekuitgangssignaal van de fotodetector. Het geheel berust op kalibratie met een bekende gecertificeerde deeltjesgroottedistributie (ISOMTD volgens ISO 11171). Het projecteren van licht door een meetcel op een fotodetector kan op twee manieren. Indien de meetcel hierbij voor 100 procent wordt belicht, spreekt men van volumetrische sensoren. Wordt slechts een gering gedeelte van de meetcel belicht, dan spreekt men van in situ sensoren. Deeltjestellers met volumetrische sensoren geven met hoge nauwkeurigheid een hoge reproduceerbaarheid. Elk deeltje dat de meetcel passeert, wordt immers geteld en op zijn volledige grootte gemeten. Deeltjestellers met in situ sensoren halen die nauwkeurigheid en reproduceerbaarheid natuurlijk niet. Als deeltjes volledig worden belicht, laten ze zich voor 100 procent meten. Maar ze kunnen ook slechts gedeeltelijk worden belicht, waardoor ze zich als kleiner deeltje laten meten, of ze kunnen helemaal buiten de lichtstraal vallen, in welk geval ze dus helemaal niet worden gemeten. Ing. Paul Pollmann is verkoopdirecteur

Volumetrische sensoren zijn nauwkeurigst van Pamas Benelux. “Dit kan tot behoorlijke statistische fouten leiden. Deze toestellen zou men beter ‘deeltjesmonitor’ kunnen noemen. Ze geven een stijging of daling van de contaminatie in de loop van de tijd aan, maar de gebruiker moet voorzichtig zijn als hij de werkelijke resultaten gaat gebruiken.”

Aanbod De bovenlaag in het aanbod wordt gevormd door desktop deeltjestellers voor laboratoriumtoepassingen, die we we-

Oktober 2013

AT AANDRIJFTECHNIEK

07-10-13 11:12


TECHNIEK Hydraulisch

reldwijd in de meeste olieanalyselaboratoria terugvinden. Hier vindt men eigenlijk alleen systemen met volumetrische sensoren. Ook vindt men deze sensoren in de laboratoria van zowat alle filterproducenten. Daar worden ze online gebruikt op hun filterteststanden (voor de bepaling van de beta-ratio) en de filterefficiency van hun filters, maar ook in hun olieanalyselaboratoria. In het laboratoriumsegment is Pamas wereldwijd marktleider. Het bedrijf is er in geslaagd volumetrische sensoren ook in de draagbare en online deeltjestellers in te bouwen. Hiermee kan de eindgebruiker eenzelfde reproduceerbaarheid en nauwkeurigheid halen als met een laboratoriuminstrument.

Gebruikers moeten weten wat ze willen In situ sensoren zijn vaak terug te vinden in deeltjestellers die deel uitmaken van het productenpakket dat aanbieders van filters en/of hydraulische componenten aan de eindklant aanbieden. Voor een aantal bouwt Pamas onder private label tellers met volumetrische sensoren. Veel draagbare en low cost online deeltjestellers zijn gebaseerd op het in situ principe. De gebruiker dient zich daarvan bewust te zijn. Parker Hannifin heeft veel ervaring met het analyseren van olie in het veld met het in situ principe en met volumetrische sensoren in eigen dan wel onafhankelijke laboratoria. Volgens het bedrijf is het in situ principe voldoende nauwkeurig voor OEM’s en service engineers in het veld. Met de icountPD familie worden continu reinheidsmetingen in machines, zowel mobiel als industrieel, uitgevoerd. Vaak vergeet men dat deeltjestelling niet alleen een meting in de tijd is maar het registreren van een trend, met andere woorden, wat gebeurt er in een machine. Ook instanties als DNV gaan steeds meer in de richting van volumetrische meting. De grote stap voor veel gebruikers is echter de allereerste stap: van geen enkele bewaking naar een eerste (eenvoudige) deeltjesteller.

Trends In de machinebouw kunnen we een aantal trends waarnemen. Zo is er steeds meer belangstelling voor conditiebewaking (condition monitoring) omdat dit bijdraagt aan een hogere beschikbaarheid (dus pro-

Oktober 2013

12-15,17_deeltjestellers.indd 13

AT AANDRIJFTECHNIEK

Het Multi System Sampling Island is een deeltjesteller waaraan permanent een manifold is bevestigd. Deze teller kan meerdere hydraulische systemen meten en tussendoor automatisch spoelen (foto: Parker Hannifin)

ductiviteit en rentabiliteit) en lagere kosten en het zwaardere belastingen mogelijk maakt. Daarnaast willen bedrijven geen productie(hulp)middelen laten draaien als geen productie wordt gedraaid. Dit leidt tot lager energieverbruik en lagere operationele kosten maar ook tot meer starts en stops en minder circulatie van olie. Verontreinigingen kunnen zich afzetten en moeilijker uit het systeem worden gefiltreerd. Met name in de mobiele markt willen bedrijven ook tot gewichtsreductie komen. Veel technische systemen zijn en worden overgedimensioneerd, maar hebben daardoor wel reserve. Compactere systemen worden dichter bij (en soms over) hun topcapaciteit belast. Er is een trend om kleinere pompen te gebruiken en energie op te slaan in accumulatoren. Wanneer deze energie vrijkomt, kunnen echter forse drukpieken ontstaan die de installatie niet ten goede komen. Deze trends zijn logisch, maar leiden tot meer verontreiniging van hydraulische vloeistoffen. Gelukkig beseffen de meeste gebruikers dit, zodat er vraag is naar middelen om verontreiniging te kunnen meten en beheersen. Online meting van deeltjes kan hier uitkomst bieden. Gebruikers willen ook weten wat de kwaliteit van hun olie en de samenstelling van verontreinigende deeltjes is (diagnose). Hier verdient online of mobiele deeltjestelling plus een kwalitatieve laboratoriumanalyse de voorkeur.

Conditiebewaking Deeltjestellers kunnen een belangrijke rol spelen bij conditiebewaking. Marketing-

manager Marco van Boven van Parker Hannifin’s filtratiedivisie: “Aan de grootte en aard van de verontreiniging in de olie zie je dat de conditie achteruit gaat. Falende afdichtingen of vroegtijdige slijtage van componenten zie je hier het eerst terug, eerder dan in procesparameters (bijvoorbeeld oplopende druk of temperatuur) of het gedrag van je hydraulisch systeem (haperen). Hoe eerder je een fout ontdekt, des te langer is je waarschuwings- en reactietijd. Vooral in de mobiele markt is er steeds meer belangstelling voor deeltjestelling. Je vervangt falende onderdelen het liefst op tijd en in de werkplaats onder geconditioneerde omstandigheden en niet halverwege werkzaamheden in een ontoegankelijk terrein, waar geen servicebus kan komen en een monteur in de stromende regen een slang of afdichting moet vervangen.” De ervaring van Parker Hannifin is, dat bedrijven wel aan conditiebewaking willen doen, maar daar lang niet altijd een duidelijk gedefinieerde doelstelling bij heb-

4

De aanbieders Nagenoeg alle fabrikanten van filters en zeker de topmerken hebben een programma apparatuur voor bepaling van de conditie van hydraulische componenten, vloeistoffen, apparaten en systemen. Vaak wordt dit diagnoseprogramma ‘meeverkocht’ met filters of systemen. In dit programma nemen deeltjestellers om de reinheid van de vloeistof te meten een belangrijke plaats in. Veel instrumenten zijn afkomstig uit de Verenigde Staten, goedkope imitatie en namaak komt meestal uit het Verre Oosten, maar ook Europa telt de nodige fabrikanten. Het Duitse Pamas opereert voor de Benelux vanuit Mechelen (B) en is een van de zeer weinige fabrikanten die geen filters of andere hydrauliekcomponenten verkoopt, maar zich volledig heeft toegelegd op de ontwikkeling, productie en verkoop van deeltjestellers voor vloeistoffen. De expertise is volledig geconcentreerd op onderzoek en ontwikkeling, certificering en normalisering van de conditiebewaking van vloeistoffen (en daarmee van filters). Hitma Filtratie in Uithoorn is van huis uit handelsbedrijf in filterproducten en -toebehoren, maar het profil(t)eert zich meer en meer als ‘solution provider’ die filtratie- en conditiebewakingsoplossingen aanbiedt. Tot het programma behoren onder meer vele soorten filters, filterbehuizingen en -elementen en deeltjestellers van HyPro en is er een open samenwerking met Pamas. Parker Filtration is onderdeel van Parker Hannifin, een van de twee grootste aanbieders ter wereld van aandrijf- en besturingstechniek, met een nagenoeg compleet programma binnen diverse disciplines. De vestiging in Arnhem houdt zich bezig met onderzoek, productontwikkeling, kwaliteitscontrole, productie en marketing van filtratieproducten. Behalve filters horen daar ook deeltjestellers bij, die het concern via het onderdeel Parker UCC voor een belangrijk deel in eigen huis maakt.

www.AT-aandrijftechniek.nl

13

07-10-13 11:12


ben. Van Boven: “De vragen komen meestal bovendrijven nadat bedrijven problemen op de werkvloer of in het veld hebben gehad. Dan willen ze de oliereinheid gaan bewaken, maar ze weten niet

Kosten en trends voor gebruikers belangrijkst altijd welke reinheidsklasse ze willen bereiken. De vereiste klasse wordt bepaald door de eisen die onder meer de gevoeligste componenten stellen, maar ook door de applicatie en de levensduur. Wij adviseren om altijd te beginnen met een zogeheten nulmeting: wat is de reinheid van de componenten als je een installatie in gebruik neemt. De meest gebruikte norm hier is ISO 16232.” Pollmann is dat met hem eens. “Heel wat systemen worden eigenlijk niet optimaal gebruikt door gebrek aan een goede onderhoudsstrategie. Bedrijven meten wel periodiek of online, maar wanneer welke maatregel moet volgen, is vaak nog niet vastgelegd.”

Normalisatie Veel aanbieders van deeltjestellers schermen met allerlei normen, maar lang niet iedere eindgebruiker, OEM-er of zelfs

menig aanbieder, blijkt volledig op de hoogte van wat die normen precies inhouden. Pollmann: “Belangrijk is dat men twee soorten normen onderscheidt: voor kalibratie van een deeltjesteller en voor classificatie van de meetresultaten. Sinds 1999 is de oude ISO 4402 kalibratienorm vervangen door ISO 11171 (‘triple one seven one’). Nieuw is dat ISO 11171 gebruik maakt van het gecertificeerde ISOMTD teststof (ISO Medium Test Dust), in tegenstelling tot het nooit gecertificeerde ACFTD uit ISO 4402. Daarnaast hanteert deze nieuwe norm een andere deeltjesgroottedefinitie, namelijk de ‘Projected Area Equivalent Diameter’ (uitgedrukt in µm(c)) waar in men de oude norm ‘Longest Chord Dimension (uitgedrukt in µm) gebruikte.” ISO11171 geeft naast de deeltjesgroottekalibratie met ISOMTD (die staat beschreven onder ‘Clause 6’) ook een validatieplatvorm (Annexes A tot en met E), waarmee men die parameters die van invloed zijn op het eindresultaat kan laten valideren. Zo houdt men voeling met het apparaat en kan men als het ware een logboek bijhouden over hoe het toestel zich gedraagt in functie van de tijd. Parameters zoals het debiet, maar ook elektronica en optica gerelateerde parameters zoals sensorresolutie en nauwkeurigheid zijn nu universeel valideerbaar geworden. Metingen uitgevoerd ten opzichte van ISO 4402 maakte classificatie van de meetre-

sultaten mogelijk op basis van de oude norm ISO 4406, gebruikmakend van het aantal deeltjes > 5 µm en > 15 µm. Ook de norm NAS 1638, die van oorsprong los staat van enige kalibratie, werd historisch (op vragen uit de markt) voor deeltjestellers gebruikt op basis van de op dat moment bestaande ISO 4402. De actueel geldende ISO 11171 maakt het mogelijk meetresultaten te classificeren volgens de nieuwe ISO 4406 (editie 1999), gebruikmakend van het aantal deeltjes > 4 µm, > 6 µm en > 14 µm (c) (triple code) of SAE AS4059, die hiermee een goed alternatief is voor NAS 1638.

Misverstanden De SBSS is een deeltjesteller die volledig aan alle ISO-normen voldoet en gedacht is voor opstelling in laboratoria (foto: Pamas)

14

12-15,17_deeltjestellers.indd 14

www.AT-aandrijftechniek.nl

De praktijk leert dat er nog andere misverstanden zijn die gebruikers om de tuin kunnen leiden. Zo zijn er deeltjestellers die op basis van ISO 11171 toch de oude ISO 4406 of NAS 1638 classificatieresultaten zouden geven. Dit is wetenschappelijk ongegrond en onjuist, omdat men op

Oktober 2013

AT AANDRIJFTECHNIEK

07-10-13 11:12


TECHNIEK Hydraulisch

praktijk zijn er veel bedrijven die onder de oude ISO 4406 zijn begonnen met reinheidsmetingen. Deze bedrijven zoeken een referentie tussen de oude en de nieuwe norm. Met zijn ervaring kan Parker Hannifin deze bedrijven ondersteunen met een

Veel misverstanden over normalisatie meetnauwkeurigheid die voldoende is voor hydrauliek en smeerolieapplicaties.

De praktijk

basis van de nieuwe ISO 11171 alleen resultaten volgens de nieuwe ISO 4406 (editie 1999) of SAE AS4059 kan behalen. Het omgekeerde geldt ook: op basis van de ISO 4402 kan men onmogelijk een correcte nieuwe ISO 4406 (editie 1999) of SAE AS4059 classificatie krijgen, alleen een classificatie op basis van oude normen zoals ISO 4406 en NAS 1638. Pollmann maakt nog de volgende kanttekening: “Van de eerder vermelde in situ sensoren moeten wij de eerste succesvolle validatie op basis van al de Annexes nog zien. Een deeltjesteller kan dan wel de kalibratie voor deeltjesgrootte aan boord hebben (Clause 6), maar hoeft niet noodzakelijk aan de Annexes te hebben voldaan. Toch spreken aanbieders over een teller die ‘conform ISO 11171’ is. Dit is op zijn minst misleidend. Je zou bij wijze van spreken een troebelheidsmeter kunnen kalibreren volgens ISO 11171.” Volgens Parker respecteren en gebruiken gerenommeerde bedrijven die deeltjestellers aanbieden de nieuwste normen. In de

Oktober 2013

12-15,17_deeltjestellers.indd 15

AT AANDRIJFTECHNIEK

Veel gebruikers, en ook servicetechnici van filterfabrikanten, vertrouwen niet alleen op de resultaten van deeltjestellers. Periodieke monstername levert een schat aan informatie op, maar dat moet wel zorgvuldig en volgens de juiste procedure gebeuren (foto: Hitma Filtratie)

Hoe belangrijk is nu volledig genormaliseerde meting voor de praktijk van conditiebewaking? Van Boven: “Voor de eigenaars van machines is vooral de trend belangrijk. De trend zegt iets over de conditie van de machine, over het verloop van slijtage, over te verwachten kosten en de levensduur. Dat is voor hem belangrijker dan de exacte waarde.” Productmanager Gerard de Ruiter van Hitma Filtratie is dat met hem eens maar plaatst ook kanttekeningen. “Deeltjestellers zijn nuttige instrumenten, maar je moet er niet blind op varen. Tekenend is dat onze eigen servicetechnici de voorkeur geven aan een bemonstering en analyse door het laboratorium. Ze bouwen liever op de metingen van het lab en op hun eigen kennis van en ervaring met bestaande installaties dan op alleen een deeltjesteller.” Van Boven repliceert: “Ook Parker Hannifin bemonstert vaak en vergelijkt de resultaten van laboratoriumanalyses met die van deeltjestellers. Onze ervaring is dat er een goede correlatie is tussen de meting in het veld (die dus niet volgens ISO verloopt) en de laboratoriumresultaten. Belangrijk voor de eindgebruiker is vooral de herhaalbaarheid. Onze ervaring is dat metingen met deeltjestellers stabiel en goed reproduceerbaar zijn. De kosten en toepasbaarheid van deeltjestellers zijn voor veel bedrijven belangrijker dan de absolute meetnauwkeurigheid, zolang de meting hetzelfde meetresultaat geeft, dat wil zeggen dezelfde NAS of ISO reinheidsklasse.” Pollmann: “Hoe kritischer het proces is, des te eerder men naar online metingen met volumetrische sensoren zou moeten kijken, omdat dan bij het minste of geringste direct kan worden gereageerd.” “Zou moeten”, want de praktijk is weerbarstiger, aldus De Ruiter. “De keuze

hangt vaak af van de aanwezige kennis en de bereidheid tot investeren in conditiebewaking. Zelfs grote bedrijven, voor wie hydrauliek essentieel is voor hun productie, zijn onvoldoende kritisch bij de keuze van hun meetinstrumentarium.” Pollmann: “Bedrijven vergeten echter dat een deeltjesteller geen kostenpost, maar een investering is in de bedrijfszekerheid van hun productiemiddelen. Een goed voorbeeld hoe het wél moet, is Caterpillar. Dit bedrijf investeert wereldwijd in kennisoverdracht en bewustwording bij zowel productielocaties, dealers als naar eindklanten toe.”

Verdere ontwikkeling De eerste deeltjestellers voor de hydrauliek zagen zo’n dertig jaar geleden het levenslicht. Het is dus geen nieuwe technologie, maar er worden nog steeds nieuwe en verbeterde modellen ontwikkeld en op de markt gebracht. Nieuw in het programma van Parker Hannifin is het Multi System Sampling Island. Dit is een deeltjesteller waaraan permanent een manifold is bevestigd. Deze teller kan meerdere hydraulische systemen doormeten en tussendoor automatisch spoelen. Dit systeem meet, alarmeert en documenteert de systemen en meet ook het watergehalte. Parker Hannifin mikt met deze

4

Met de icountPD familie worden ­continu reinheidsmetingen in machines uitgevoerd, in zowel mobiele als industriële applicaties (foto: Parker Hannifin)

www.AT-aandrijftechniek.nl

15

07-10-13 11:12


Onverslaanbare besturingen, precisie, en flexibiliteit

Het verlagen van kosten, het verhogen van productiviteit, en het verkorten van de ontwerptijd zijn slechts enkele uitdagingen waar engineers tegen aanlopen. De grafische systeemontwerpmethode combineert productieve software en herconfigureerbare I/O (RIO) hardware en helpt u deze uitdagingen aan te gaan. Dit off-the-shelf platform is customizable voor de meest uitdagende besturings- en monitoringstoepassingen door één geïntegreerde software ontwikkelomgeving om complexe industriële systemen sneller te bouwen.

>> Versnel uw productiviteit. Bezoek ni.com/industrial-control-platform

0348 433 466 National Instruments Netherlands BV ■ Pompmolenlaan 10 ■ Postbus 124 ■ 3440 ACWoerden ■ Tel +31 348 433 466 ■ Fax +31 348 430 673 Chamber of Commerce ■ # 301 168 13 ■ Utrecht ©2013 National Instruments. Alle rechten voorbehouden. LabVIEW, National Instruments, NI, en ni.com zijn handelsmerken van National Instruments. Andere vermelde producten en firmanamen zijn handelsmerken of handelsnamen van hun respectievelijke bedrijven. 13033

De LabVIEW ontwerpsoftware biedt ultieme flexibiliteit door het programmeren van FPGA, het vereenvoudigt het hergebruik van programmacode, en helpt u programmeren precies op de manier zoals u denkt: grafisch.


TECHNIEK Hydraulisch

teller vooral op de OEM-markt. Het systeem is gemakkelijk te bedienen en bespaart tijd. Het is uiteraard ook wat duurder dan een standaard deeltjesteller maar volgens Van Boven “nog best betaalbaar.” Daarnaast biedt Parker diverse sensoren voor de meting van de kwaliteit (veroudering) van de olie. Een voorbeeld is de Trusterscan of de EWS, een pakket van sensoren die de gehele reinheid en kwaliteit

Niet één systeem voor algehele conditiebewaking van de olie continu meet. Pamas biedt binnen haar gespecialiseerde programma een vrij breed programma aan, niet alleen voor minerale of synthetische oliën maar ook voor waterglycol (offshore-industrie) en een hele reeks andere vloeistoffen. De belangrijkste productlijnen voor hydrauliek zijn de SBSS (voor laboratoria), de S40 familie (draagbare instrumenten) en de S50, S50P en OLS50P voor online deeltjestelling. Nieuw is het type S50DP, dat is voorzien van een automatisch verdunningssysteem en wordt gebruikt voor hoogviskeuze en zwaar verontreinigde (met water bijvoorbeeld) hydraulische systemen. Pamas heeft ook een AACC Cleanliness Cabinet ontwikkeld, waarmee volgens ISO 16232 de reinheid van componenten kan worden gemeten. Verder wordt gewerkt aan een pilot-opstelling voor het online tellen van deeltjes in de hoogviskeuze smeerolie van de tandwielkast in de gondel van een wind-

Analyse in het laboratorium geeft niet alleen inzicht in de grootte van deeltjes, maar ook van de aard ervan. Aan de hand hiervan is te bepalen welke componenten in het systeem kennelijk aan slijtage onderhevig zijn (foto: Hitma Filtratie)

turbine met communicatie via een website. Dit is een primeur voor de volumetrische sensortechnologie en biedt een belangrijke tijdwinst in het detecteren van enige calamiteit, wat zich zeker bij windturbines in harde euro’s vertaalt.

Integratie

Diverse partijen werken aan systemen om informatie over verschillende parameters te kunnen koppelen. Voor de scheepvaart is er een systeem (ThrusterScan) dat een aantal parameters tegelijk kan bewaken (foto: Parker Hannifin)

Oktober 2013

12-15,17_deeltjestellers.indd 17

AT AANDRIJFTECHNIEK

Naast deeltjestelling zijn infraroodmeting, krachtmeting (rekstrookjes) en geluids- en trillingsanalysetechnieken voor conditiebewaking. Het probleem voor gebruikers is, dat deze technieken verschillende parameters meten en bewaken en dat ze vanuit verschillende disciplines en ondernemingen zijn ontwikkeld en daardoor niet of moeilijk te combineren. Maar daar wordt aan gewerkt, zegt Van Boven. “Er is niet één antwoord voor alle conditievraagstukken. De keuze voor een techniek hangt steeds van de applicatie af. Maar metingen leveren data op, en aan data kun je een tijdstempel hangen. Hier

komt de informatietechnologie om de hoek kijken. Wij werken samen met andere partijen aan systemen om informatie over verschillende parameters te kunnen koppelen. Voor de scheepvaart leveren wij bijvoorbeeld al een systeem dat een aantal parameters tegelijk kan bewaken, namelijk ThrusterScan. Parallel daaraan werkt de Duitse VDMA aan normen voor conditiebewaking van windmolens en wordt er in DIN-verband gewerkt aan een algemene norm voor conditiebewaking, DIN 61400. Eén compleet systeem voor alle vormen van conditiebewaking zou voor een nog betere acceptatie zorgen, met alle voordelen van dien.” Inl.: Pamas GmbH Benelux Office, tel.: (+32) 15 28 20 10, www.pamas.de Hitma Filtratie, tel.: (0297) 51 47 15, www.hitma-filtratie.nl Parker Hannifin BV, tel.: (0541) 58 50 00, www.ontdekparker.nl

www.AT-aandrijftechniek.nl

17

07-10-13 11:12


Een standaard-PLC voor veiligheidsfuncties? [tekst] Lilian Vermeer

Kun je een standaard-PLC inzetten voor veiligheidsfuncties, of moet dit altijd

tijk lastig te zijn. “EN-ISO 13849-1 en de voorbeelden die het Duitse Institut für

worden gebracht, moeten worden gecontroleerd door een Notified Body. Voorbeelden zijn de traditionele veiligheidsrelais, diverse programmeerbare veiligheidscomponenten, zoals veiligheids -PLC’s, veilige frequentieregelaars, veiligheidsveldbussen, et cetera.

Arbeitsschutz heeft opgesteld om deze norm toe lichten, wekken de indruk dat

Normen en veiligheidssystemen

een veiligheids-PLC zijn? De veiligheidsnormen EN-ISO 13849-1:2008 en ENIEC 62061 moeten op dit gebied duidelijkheid geven, maar dit blijkt in de prak-

een standaard-PLC is in te zetten voor veiligheidsfuncties. Dat is vaak niet verstandig”, zegt Nick de With van Fusacon. Dat vinden ook andere deskundigen.

D

e standaard-PLC heeft al vele jaren een plaats in de automatiseringstechniek en kon op nagenoeg alle fronten de conventionele bedradings- en schakeltechniek verdringen. Dat kwam door een aantal belangrijke voordelen van een PLC ten opzichte van conventionele schakeltechniek zoals flexibiliteit, veelvuldige diagnosemogelijkheden en een geringere bedradingstijd en -moeite. Tot ongeveer 1995 golden deze voordelen in de machinesector alleen voor het nietveiligheidsgerelateerde deel van een besturing. De vele veiligheidsfuncties (noodstop, tweehandenbediening, hekbewaking, personendetectiesystemen enzovoorts) moesten op grond van de norm EN 60204-1:1997 zijn uitgerust met elektromechanische onderdelen met vaste

wikkeld die het veiligheidsgerelateerde deel van een besturing kan uitvoeren. De nieuwe Machinerichtlijn (2006/42/EG) paste zich aan deze nieuwe ontwikkelingen aan en stelt dat nu alle veiligheidscomponenten met ‘interne logica’ (Bijlage IV punt 21), die afzonderlijk in de handel

Om na te gaan welke eisen worden gesteld aan onderdelen van besturingssystemen met een veiligheidsfunctie in de machinesector (zoals de veiligheids-PLC) zijn verschillende normen te raadplegen: de normenreeks EN-IEC 61508 deel 1 tot en met 7, EN-ISO 13849-1:2008 en EN-IEC 62061. In 2000 ontwierp de International Electrotechnical Commission (IEC) EN-IEC 61508, een uitgebreide internationale norm voor functionele veiligheid van elektrische/ elektronische/programmeerbare elektronische systemen. De norm bestaat uit zeven delen (totaal 740 pagina’s) en on-

PLC biedt belangrijke voordelen bedrading. Enkele onderdelen, zoals logische eenheden voor tweehandenbediening, moesten volgens de oude Machinerichtlijn (98/37/EG) door een aangemelde instantie (Notified Body of NoBo) worden gecontroleerd. De NoBo voert dan een zogenaamd EG-typegoedkeuring uit op de veiligheidscomponent. In de loop der jaren hebben diverse leveranciers een aparte veiligheids-PLC ont-

18

18-21_veiligheidplc.indd 18

www.AT-aandrijftechniek.nl

De standaard-PLC heeft al vele jaren een plaats in de automatiseringstechniek. Hij is echter oorspronkelijk niet ontworpen voor veiligheidstechnische functies (foto: Rockwell Automation)

Oktober 2013

AT AANDRIJFTECHNIEK

07-10-13 08:56


TECHNIEK Besturingen

meerbare veiligheidscomponenten met het hoogste niveau (PLe) toepassing van EN-IEC 61508. Voor de lagere PL-niveaus is in hoofdstuk 4.6.3 een korte opsomming gegeven van de eisen waaraan systemen met embedded software moeten voldoen. Deze eisen zijn een vereenvoudigd aftreksel van de eisen uit EN-IEC 61508 deel 3 over embedded software.

Verschillende normen raadplegen Voor onderdelen van besturingssystemen met een veiligheidsfunctie in de machinesector kunnen fabrikanten dus twee normen raadplegen: EN-ISO 13849-1:2008 (PLnorm) en de EN-IEC 62061:2005 (SILnorm). In de praktijk ziet bijvoorbeeld Stephen Podeveyn van Rockwell Automation dat het grootste deel van zijn klanten (zo’n 80-85%) de PL-norm gebruikt en de rest voor SIL kiest. “Het is wat je gewend bent vanuit het bedrijf, maar in de praktijk maakt het niet uit.” Ook Wouter Leusden van Bosch Rexroth ziet een voorkeur voor de PL-norm: “Dat komt omdat wij behalve veiligheidscomponenten ook veiligheidsgerelateerde systemen ontwerpen voor hydrauliek en pneumatiek waarbij de SIL-norm niet bruikbaar is. De PL-norm leent zich voor alle aandrijfdisciplines die in een veiligheidsketen zijn verwerkt. Bij hydraulischeof pneumatische aandrijvingen is de veiligheid van de gebruiker immers niet alleen afhankelijk van de goede werking van elektrische componenten maar ook van de hydraulische of pneumatische componenten.”

Afb. 1. Voorbeeld 1 van BGIA (bron: Sistema Cookbook)

derkent vier SIL-niveaus (SIL 1 tot en met SIL 4). Elk SIL-niveau komt overeen met een bepaalde ‘Probability of dangerous Failure per Hour’ (PFHd, kans op gevaarlijk falen per uur). Hoe hoger het SIL-niveau, des te kleiner de kans dat het systeem faalt. Deze norm moet worden gezien als ‘basic safety’ publicatie voor normmakers. De procesindustrie heeft sinds 2003 een afgeleide versie ervan, ENIEC 61511. Ook de machinesector heeft haar eigen norm, EN-IEC 62061 uit 2005. Beide sectornormen beschrijven de eisen waaraan de veiligheidsapplicatie moet voldoen en verwijzen producenten van programmeerbare veiligheidscomponenten voor embedded software door naar de moedernorm EN-IEC 61508. Dit betekent dat de SIL-normen eisen dat, indien gebruik wordt gemaakt van program-

meerbare componenten, deze moeten voldoen aan de eisen uit EN-IEC 61508. Na de introductie van de faalkansberekening in EN-IEC 61508 besloot ook de International Organization for Standardization (ISO), vooral bekend van de mechanische normen, om deze methodiek op te nemen in de opvolger van ISO 13849-1:1999 (de ISO versie van EN 954-1:1996). Deze nieuwe ISO-norm, EN-ISO 13849-1:2008, voert naast een systeemgedrag ook een faalkansberekening in op basis van kwaliteit en zelfdiagnose. Zo zijn ook elektronica en software toe te passen in veiligheidsfuncties van machinebesturingen. Deze norm specificeert voor het gewenste veiligheidsniveau geen SIL-niveau maar een prestatieniveau, een ‘performance level’ (PLa, PLb, PLc, PLd of PLe). De norm vereist alleen voor program-

Sistema kookboek Afb. 2 . Designated architecture van afbeelding 1 (bron: Sistema Cookbook)

Voor de PL berekeningen heeft het Duitse Institut für Arbeitsschutz (IFA, voorheen BGIA genaamd) de Sistema softwaretool ontwikkeld. Deze tool (zie kader 1) biedt ontwerpers en controleurs van veilig-

4

Overzicht belangrijke links Sistema SW tool www.dguv.de/ifa/en/pra/softwa/sistema/index.jsp Cookbook www.dguv.de/ifa/en/pra/softwa/sistema/kochbuch/index.jsp Examples www.dguv.de/ifa/en/pra/bilder/circuit_examples.zip Libraries www.dguv.de/ifa/en/pra/softwa/sistema/bibliotheken/index.jsp Voorbeeld 1, cookbook = voorbeeld 18 IFA report www.dguv.de/ifa/en/pub/rep/pdf/rep07/biar0208/rep22008e.pdf

Oktober 2013

18-21_veiligheidplc.indd 19

AT AANDRIJFTECHNIEK

www.AT-aandrijftechniek.nl

19

07-10-13 08:56


heidsgerelateerde besturingsfuncties in machines uitgebreide ondersteuning bij de evaluatie van veiligheidsfuncties in het kader van EN-ISO 13849-1:2008. Om de toepassing van de tool te vereenvoudigen is het Sistema Cookbook uitgebracht. Afbeelding 1 uit het cookbook toont een hekbewakingsschakeling voor een machine (afb. 1). Het hek is getekend in gesloten positie. Na inschakelen van de uitgangen O1.1 en O1.0 zullen contactoren Q1 en Q2 opkomen en gaat de motor draaien. Het veiligheidscircuit in afbeelding 2 wordt gepresenteerd als ‘designated architecture’ van een tweekanaals categorie 3 systeem. Hierbij is kanaal 1 ‘hard wired’ uitgevoerd via B1 en relais Q2 en kanaal 2 via B2 en de standaard-PLC en relais Q1. Schakelaar B1 en B2 en een NCcontact van Q1 en Q2 worden via ingangen ingelezen in de standaard-PLC. De volledige controle van de schakeling vindt dus plaats in de hard- en software van de standaard-PLC. Het berekende Performance Level (PL estimated) voor afb. 1 komt volgens de IFA uit op een PFHd van 1,66.10-7 en voldoet dus aan niveau PLd (rekenkundig vergelijkbaar met SIL 2). Dit voorbeeld gaat uit van een aantal aannamen ten aanzien van de faalgegevens van de standaard-PLC, te weten: MTTF = 15 jaar, MTTFd = 30 jaar en de Diagnostic Coverage (DC) = 60%. DC is de verhouding tussen het aantal gedetecteerde gevaarlijke fouten gedeeld door het totaal aantal gevaarlijke fouten (ongedetecteerd + gedetecteerd).

Afb. 3. Het bepalen van het Performance Level volgens de vereenvoudigde methode van NEN-EN ISO 13849 (bron: Rockwell Automation)

Voorbeeld niet verantwoord! De toepassing van de oplossing in afb. 1 is veiligheidstechnisch niet verantwoord, vindt Nick de With. “Allereerst heeft een standaard-PLC überhaupt geen interne diagnose waarmee de waarde van 60% DC zou kunnen worden gerechtvaardigd. Stel dat er één merkerbit is die bij een hoog niveau (logische 1) weergeeft of de

Diverse leveranciers hebben veiligheidsPLC’s ontwikkeld die het veiligheidsgerelateerde deel van een besturing kan uitvoeren (foto: Pilz)

diagnose van ingang (I1.0 tot en met I1.3) in orde is. Aangezien er geen interne diagnose is, wordt intern falen niet herkend en zal de motor door blijven draaien. Ten tweede is de aanname van een MTTFd van dertig jaar erg rooskleurig te noemen voor een complex product dat onbekend is en dat niet specifiek voor veiligheidsfuncties is gebouwd. Ten derde zijn de embedded- en applicatiesoftware van de standaard-PLC nu veiligheidsgerelateerd, terwijl zeker is dat het programma in de embedded software oorspronkelijk niet geschreven is voor de uitvoering van veiligheidsfuncties! Daarnaast is de applicatiesoftware niet afgeschermd en eenvoudig toegankelijk voor elke programmeur met een programmeerpakket op zijn laptop.” Maarten Braadbaart van Sick deelt zijn mening. “Het hier besproken voorbeeld heeft een duidelijke redundante structuur. De controle wordt in dit voorbeeld volgens IFA verzorgd door het proces (lees PLC) en hier gaat de IFA uit van een DC van 60%. Daarnaast gaat de IFA er vanuit dat aan alle ‘overige’ eisen genoemd in 13849-1 wordt voldaan waaronder de genoemde software en programmeringseisen. Uiteindelijk komt de IFA dus op een Category 3 structuur uit en een Performance Level d (afb. 3).”

C-normen Dieper ingaand op dit voorbeeld ziet Braadbaart een duidelijke relatie met een aantal C-normen, zoals de EN 1010-reeks voor papierverwerkende machines. “Hierin is het gebruik van standaard-PLC’s

20

18-21_veiligheidplc.indd 20

www.AT-aandrijftechniek.nl

voor veiligheidsfuncties al jaren toegestaan. Niet als zelfstandige veiligheidsbesturing, maar zoals in het voorbeeld in combinatie met additionele hard-wired circuits of zelfs met een tweede standaard-PLC ter bewaking van de eerste. Dit is precies zoals in EN 13849-1 6.2.6. Category 3 note 2 staat vermeld: C-type normen moeten meer richting geven aan de (on)mogelijkheid om fouten te detecteren. De C-norm (EN 1010) geeft in dit geval de mogelijkheid een standaard-PLC toe te passen om fouten te detecteren tot PLd. Deze norm schept echter ook de voorwaarden voor het gebruik van die standaard-PLC. Zonder zo’n C-norm wordt het haast onmogelijk een standaard-PLC te gebruiken.

Hoger SIL-niveau, lagere faalkans De keuze van de IFA om dit voorbeeld te publiceren zonder verwijzing naar bijvoorbeeld relevante C-normen is daarom misschien ietwat ongelukkig.” De opmerkingen van De With over het gebruik van standaard-PLC’s voor veiligheidsbesturing- en monitoringfuncties in het algemeen vindt Braadbaart gerechtvaardigd. Het moeten voldoen aan alle ‘overige’ eisen van EN 13849-1 is geen sinecure (vastlegging, uitvoering, validatie en borging in de gehele organisatie), zeker niet in het geval van zo’n complex product als een PLC. Braadbaart vraagt zich ook af hoe de IFA aan de waarden komt die ze in dit voorbeeld gebruikt voor

Oktober 2013

AT AANDRIJFTECHNIEK

07-10-13 08:56


TECHNIEK Besturingen

een standaard-PLC. Het gebruik van standaard-PLC’s voor veiligheidsbesturing- en monitoringfuncties raadt hij daarom af.

Complexe materie Ook Henrie Verwey van Verwey Safety Services vindt de oplossingen die gegeven worden in de voorbeelden van IFA report niet erg handig en praktisch. “Wanneer je de veiligheid van een systeem gaat regelen met een gewone PLC moet je een deel via een ander circuit (hardware) laten lopen wil je bijvoorbeeld Performance Level c of d halen. Het is complexe materie en dan is de juiste kennis van zaken nodig, wil je het op een veilige manier uitvoeren.” “Bijna elke leverancier die componenten levert voor aandrijf- en besturingssystemen levert op dit moment ook ‘fail safe’ componenten, zoals veiligheidsrelais en -PLC’s. Doordat er tegenwoordig veel concurrentie is op dit gebied, zijn deze componenten niet meer zo duur als vroeger. De leveranciers komen met aanbevelingen voor de manier van aansluiten van de componenten en garanderen op die manier de veiligheid. Ze nemen je veel werk uit handen met voorbeeldschakelingen, waarvan zij het Performance Level garanderen.” Stephen Podeveyn van Rockwell Automation voegt daar een zeer relevante opmerking aan toe: “Als je dit zélf ontwerpt, ben je ook zélf verantwoordelijk voor de veiligheid en moet je met getallen komen (MTTFd en DC). Het gebruik van gekeurde veiligheidscomponenten is veel gemakkelijker, want dan weet je tenminste dat je wat de veiligheid daarvan betreft goed zit. Ik kan me voorstellen dat grotere machinebouwers die hele grote aantallen produceren eerder geneigd zijn om eigen elektronica of standaard-PLC’s te gebruiken. Zij hebben vaak ook de kennis in huis om dit veilig uit te voeren.”

Geen standaard-PLC voor beveiliging Verwey vraagt zich ook af of je goedkoper uit bent als je de veiligheid met een standaard-PLC en extra hardware regelt. “In het hiervoor genoemde voorbeeld met de hekbewaking moet je de bekabeling naar de hekschakelaars gescheiden aanleggen volgens de toelichting in het BGIA Report 2/2008e. Deze gescheiden aanleg van de bekabeling naar de veiligheidsschakelaars of een beschermde aanleg van de bekabeling is noodzakelijk om bepaalde fouten

Oktober 2013

18-21_veiligheidplc.indd 21

AT AANDRIJFTECHNIEK

uit te kunnen sluiten. Dit is een dure oplossing. Veiligheidssystemen hebben juist voorzieningen om fouten in de bekabeling te detecteren en dus is dan een gescheiden aanleg niet nodig.” De opmerking over de bekabeling staat naast een aantal andere aannamen en voorwaarden bij het besproken voorbeeldschema voor hekbewaking. Als engineers dit voorbeeld voor hekbewaking toepassen en een bepaalde opmerking of aanname over het hoofd zien, heeft dit gevolgen voor het te behalen veiligheidsniveau (PL). Het is vreemd dat er twee verschillende normen zijn die eigenlijk hetzelfde onderwerp behandelen, vindt Verwey. “Daarmee creëer je discussies over een belangrijk onderwerp als functionele veiligheid. En dat terwijl het doel van richtlijnen en normen is om duidelijkheid te scheppen en in heel de EU dezelfde (technische) regels te krijgen, zodat de handel binnen de EU wordt bevorderd.” Het samenvoegen en grondig herzien van deze twee normen waarmee een commissie nu aan de slag gaat, lijkt hem daarom zeer verstandig. “Het is belangrijk om daarbij vooral vanuit de gebruiker te denken zodat die er gemakkelijk mee aan de slag kan om de veiligheid op een verantwoorde manier te regelen.”

Voor het beveiligen van deuren in industriële processen biedt Sick zowel

Conclusie

elektromechanische

Het inzetten van een standaard-PLC voor veiligheidsfuncties wordt door de geraadpleegde deskundigen afgeraden. Zij stellen zonder uitzondering vraagtekens bij de aannamen (DC=60% en MTTFd=30 jaar) die door IFA in haar voorbeelden zijn aangenomen. Wie een standaard-PLC wil inzetten voor veiligheidsfuncties, neemt zelf de verantwoordelijkheid en moet ook zelf allerlei additionele veiligheidsmechanismen in hardware en software gaan inbouwen. Ook moet het geheel vastgelegd, gevalideerd en geborgd worden en dat is geen sinecure. Bovendien is nog maar de vraag of men zonder de inzet van veiligheidscomponenten het vereiste veiligheidsniveau kan halen. De standaard-PLC bevat namelijk geen intern foutdetectiemechanisme en er is sprake van complexe componenten. Wie geen kennis heeft van de noodzakelijke maatregelen en deze verantwoordelijkheid dus niet aan kan, doet er uitermate verstandig aan om NoBo gecertificeerde veiligheids-PLC ’s of andere gecertificeerde componenten in te zetten voor veiligheidsfuncties omdat de veiligheidsfuncties hiermee betrouwbaarder en eenvoudiger te realiseren zijn.

schakelaars als contactloze schakelaars met magnetische, inductieve of transpondertechnologie (foto: Sick)

Standaard- en veiligheids-PLC De With benadrukt nog eens de eigenschappen van een veiligheids-PLC die de standaard-PLC niet heeft. “De veiligheidsPLC laat meerdere processoren (meestal twee) parallel werken. Pas wanneer ze allemaal dezelfde uitkomst geven, gaat hij zijn uitgangen aansturen. Doordat de fabrikant vaak processoren van verschillend fabricaat toepast, is de waarschijnlijkheid dat ze gelijktijdig dezelfde fout maken uitermate klein. Om toch zo snel mogelijk op eventuele willekeurige fouten (random failures) in te spelen, is de veiligheids-PLC voorzien van enkele tienduizenden zelftestfuncties in zowel de hardware als de software. Onder meer door middel van een watchdog, over- en onderspanningsbewaking en bitpatroontests, die cyclisch worden uitgevoerd. Daarnaast wordt gebruikgemaakt van verschillende softwareteams die de embedded software (operating system, diagnostische software, support functies en librarie s ) v o o r e l ke p ro c e s s o r a p a r t ontwikkelen. Voor het programmeren van het veiligheidsapplicatieprogramma stelt de leverancier vaak een bibliotheek van

NoBo gecertificeerde veiligheidsfunctieblokken ter beschikking.”

Inlichtingen Fusacon BV, tel.: (0347) 35 25 19, www.fusacon.nl Institut für Arbeitsschutz, tel.: (+49) 2241 231 02, www.dguv.de/ifa/de/index.jsp# Bosch Rexroth BV, tel.: (0411) 65 10 93, www.boschrexroth.nl Sick BV, tel.: (030) 229 25 44, www.sick.nl Verweij Safety Services BV, tel.: (0622) 93 20 56, www.verwey-training.nl Rockwell Automation BV, tel.: (0297) 54 35 00, www.rockwellautomation.nl

www.AT-aandrijftechniek.nl

21

07-10-13 08:57


Jubilerende Europort wordt steeds internationaler [tekst] Ad Spijkers [foto’s] Benny Gudde

De internationale maritieme vakbeurs Europort viert dit jaar een jubileum: de eerste editie werd vijftig jaar geleden gehouden. Dat is een mooie aanleiding om kort terug te blikken op het verleden, maar vooral om naar het heden en de toekomst te kijken. AandrijfTechniek sprak met beursmanager Raymond Siliakus van Ahoy Rotterdam over de komende editie, die plaatsvindt van 5 tot en met 8 november.

I

n 1963 werd in Rotterdam voor het eerst een beurs voor en over de scheepsbouw georganiseerd. De maritieme vakbeurs is inmiddels uitgegroeid tot het grootste evenement in Ahoy. Met één grote hal, het Sportpaleis en zes kleinere hallen (samen 32.000 m2) is het complex ook niet groot genoeg. Speciaal voor Europort worden twee semipermanente hallen opgebouwd (één aan de voorzijde bij de

centrale entree, één aan de achterzijde bij hal 1). Totaal komt het vloeroppervlak daarmee op 40.000 m2 en ook dat is al krap. De ongeveer duizend exposanten zullen naar verwachting zo’n dertigduizend bezoekers trekken.

Luxeprobleem De nagenoeg volgeboekte beursvloer is wel reden tot enige zorg voor de toe-

komst. Raymond Siliakus: “Ahoy wil graag meer capaciteit, maar daar zitten logistieke, bouwkundige, ruimtelijke en financiële ogen aan. Het beursterrein zit ingeklemd tussen een paar invalswegen, water en sportvelden. Meer hallen bouwen gaat ten koste van parkeerruimte, wat nog op te lossen zou zijn met de bouw van parkeergarages. Daarvoor heb je te maken met aannemers, de gemeente, bestemmingsplannen en bouwvergunningen. Maar aan dat alles hangen uiteraard ook prijskaartjes en dan is de vraag of het qua exploitatie uitkomt.”

Grootste collectief uit China tot nu toe De belangstelling om te exposeren brengt Ahoy in de luxe positie, dat het selectiever kan kijken naar zijn exposanten. Siliakus: “Willen we onze sterke internationale positie handhaven, dan is groei noodzake-

Raymond Siliakus: “Internationaal gezien behoort Europort tot de grootste maritieme vakbeurzen. Maar willen we deze positie handhaven, dan moeten we groeien en het expositieprogramma aanscherpen” Europort krijgt een steeds internationaler karakter

22

22-23,25_europort.indd 22

www.AT-aandrijftechniek.nl

(foto: Rotterdam Ahoy)

Oktober 2013

AT AANDRIJFTECHNIEK

07-10-13 08:58


VAKBEURS Europort

lijk. Dat lossen we voor een deel op met semipermanente hallen, deels door scherper naar het expositieprogramma te kijken. Dat betekent dat we afscheid nemen van een stukje periferie. Zo exposeerden in het verleden kunstenaars hun werk, maar dat past niet meer in het hedendaagse concept.” “De exposerende bedrijven moeten een duidelijke relatie hebben met scheepsbouw en scheepvaart: scheepswerven (zowel nieuwbouw als reparatie), fabrikanten en distributeurs van apparatuur en scheepsbenodigdheden en toeleveranciers van navigatie- en communicatieapparatuur, stuurinrichtingen, elektrische installaties, hoofd- en hulpaandrijvingen, alles wat je aan boord van een schip ook maar nodig kunt hebben. Verder treft u classificatiebureaus voor de scheepvaart, gespecialiseerde verzekeraars, financiële dienstverleners, softwarehuizen, ingenieursbureaus en bemiddelingsbureaus voor personeel.”

Internationaal karakter Van de bezoekers is ongeveer 20 procent afkomstig van buiten Nederland, bij de exposanten is dat 35-40 procent, met een trend naar een hoger aandeel. Siliakus: “Scheepsbouw is een wereldwijd gebeuren. Ahoy heeft er jaren geleden al voor gekozen om deze beurs een steeds internationaler karakter te geven. We werken samen met agenten in 25 landen die voor ons exposanten benaderen en werven. Het concept van Europort hebben we ook

Veel kennis rondom Noordzee naar het buitenland gebracht, mede om de naam Europort internationaal bekender te maken.” Behalve in Rotterdam wordt Europort georganiseerd in Roemenië, Turkije en in China. De beurs in Roemenië wordt door Ahoy zelf georganiseerd in Constanta, de belangrijkste havenstad van het land. De eerstvolgende (tiende) editie van Europort Romania vindt plaats van 13 tot en met 15 mei 2014. Siliakus: “Roemenië werd vroeger nog gezien als een land waar casco’s worden gebouwd, maar tegenwoordig worden hier volledige schepen afgeleverd. Scheepsbouwers als Damen Shipyards en Daewoo hebben er eigen werven. Europort Romania is geen vakbeurs zoals we die hier kennen. Het is

Oktober 2013

22-23,25_europort.indd 23

AT AANDRIJFTECHNIEK

Speciaal voor Europort bouwt Rotterdam Ahoy twee semipermanente hallen

eerder een netwerkevenement met een beurs, maar ook excursies naar scheepswerven en toeleveringsbedrijven.” De volgende Europort Istanbul is van 18 tot en met 21 maart 2015. Siliakus: “We organiseren deze beurs samen met een lokale Turkse partner, NTSR Exhibitions. Ook deze oorspronkelijk vooral lokale beurs wordt steeds internationaler. Er zijn veel scheepswerven in Turkije. En hoewel het land zich ook industrieel snel ontwikkelt, moet de scheepsapparatuur nog voor een belangrijk deel uit het buitenland komen. Dat biedt perspectief voor bijvoorbeeld West-Europese aanbieders.” De afgelopen twee jaar heeft Ahoy ook een maritieme beurs georganiseerd in Nanjing, in een jaarlijkse cyclus. Maar dat land vergt een aparte benadering, heeft Siliakus ervaren. “De editie 2014 wordt door een Chinese partner georganiseerd en zal vooral een lokaal karakter hebben. Maar dankzij deze relaties hebben we nu in Rotterdam het grootste collectief dat we tot nu toe uit China hebben gehad.”

Marktsituatie In alle belangrijke maritieme landen zijn er al grote vakbeurzen. Belangrijke beurzen zijn er in Rotterdam (Europort) en Hamburg (SMM), waar veel technologiebedrijven zitten. Verder is Griekenland een land met veel eilanden en veel reders, zodat Posidonia in Athene ook belangrijk is. Daarnaast zijn er grote beurzen in onder andere Oslo (Nor-Shipping), ZuidKorea (Kormarine) en Shanghai (Marintec). Siliakus: “Internationaal gezien behoren Europort, SMM, Nor-Shipping en Marintec tot de grootste maritieme vakbeurzen. Kenmerkend voor het internati-

onale karakter van deze wereld is, dat de grote toeleveranciers op nagenoeg alle grote beurzen aanwezig zijn. Ze moeten actief de markt in en kiezen daarvoor de grote beurzen.” De bouw van grote commerciële schepen, met name standaard tankers en containerschepen, heeft het moeilijk. De markt voor complexe en kleinere schepen is momenteel beter, en de hierin gespecialiseerde Nederlandse scheepsbouw gaat het relatief goed. Maar Siliakus waarschuwt voor te veel optimisme. “Ook in China zie je nu dat men zich gaat toeleggen op steeds complexere schepen. Europa heeft hierin nu nog een voorsprong, maar daar moeten we heel zuinig op zijn en we moeten blijven investeren in kennis. Vooral in Nederland weten we elkaar gelukkig goed te vinden. Vergeet niet dat we in een straal van 300 km rond Rotterdam ’s werelds vier grootste baggeraars, veel reders, offshorebedrijven en werven en heel veel gespecialiseerde toeleveranciers en kennisinstituten hebben. Rondom de Noordzee zit heel veel kennis geconcentreerd.” Ook de bezoekers aan Europort zijn een gemêleerd volkje, maar als gemeenschappelijk kenmerk hebben ze hun betrokkenheid bij scheepsbouw en scheepvaart. Siliakus: “De bezoekers beslaan het volledige maritieme spectrum. Ze zijn werkzaam in de binnenvaart, visserij, offshore, marine, superjachten, werkboten, bagger, grote vaart, kustvaart en werven. Het gaat vooral om bedrijven die betrokken zijn bij de bouw en exploitatie van complexe, ‘special purpose’ schepen die veel technologie aan boord hebben. Europort is echt een beurs voor innovatie en technologie, de ondertitel is niet voor niets ‘Pioneers in maritime technology’. Behalve technische mensen komen ook

4

Feiten en cijfers Data 5 tot en met 8 november Openingstijden 10.00 u – 18.00 u (7 november tot 22.00 u) Locatie Ahoy Rotterdam, gehele complex Toegang gratis na voorregistratie via de website Informatie Ahoy Rotterdam, tel.: (010) 293 32 50, www.europort.nl

www.AT-aandrijftechniek.nl

23

07-10-13 08:59


Het meest complete automatiseringssysteem (PSS 4000)

Eén ideale oplossing in één compleet systeem

Wilt u de veiligheid verhogen en uw productie optimaliseren? Pilz levert complete automatiseringsoplossingen die bewezen zijn in de markt. Pilz kan uw professionele partner zijn die met u mee denkt in concepten. Hierin worden standaard en veilige functies meegenomen in relatie tot de wet- en regelgeving die van toepassing is. Optimale machineveiligheid is gegarandeerd. Met zekerheid succesvol

®

SEMIPACK

Comprehensive Product Range – Industrial Standard For drives, softstarters and power supplies Thyristor / Diode modules High reliability 15 A - 1200 A 800 V - 2200 V

SEMIPACK® 0 ~15 A

SEMIPACK®1 ~134 A

SEMIPACK®2 ~212 A

Nederland / België +31 55-5 29 52 95

SEMIPACK®3 ~380 A

SEMIPACK®4 ~600 A

sales.sknl@semikron.com

SEMIPACK®5 ~702 A

SEMIPACK®6 ~1200 A

www.semikron.com


VAKBEURS Europort

reders en brokers, mede voor het congresprogramma.” Hoewel op- en overslagbedrijven en containerterminals niet tot de primaire doelgroep van Europort behoren, zie je dat ook technici en managers van dergelijke bedrijven de beurs bezoeken. Ze hebben duidelijke raakvlakken met de scheepvaart, willen hun relaties met die wereld ontmoeten en op de hoogte blijven van de ontwikkelingen ‘aan de andere kant van de kade’. In de toeleveringssector, zeker in de aandrijftechniek, zijn trouwens veel bedrijven zowel aan boord als op de kade actief.

ter en (vooral) hoe ze dat zuiveren en afvoeren. Alle schepen krijgen daarmee te maken. Een ‘hot item’ is ook financiering. Reders en werven willen investeren in nieuwe schepen en productiemiddelen, maar momenteel houden de banken de deur dicht. Dit is momenteel heel problematisch, reden waarom dit thema zeker aan bod komt in het congresprogramma. De aandrijvingen in

Congresthema’s

de scheepvaart zijn

De beurs en het uitgebreide congresprogramma zijn een afspiegeling van de thema’s die in de scheepsbouw actueel zijn. Een van de belangrijkste is uiteraard energie. Stijgende energieprijzen en milieuwetgeving hebben geleid tot de ontwikkeling van energiebesparingsconcepten (waarin zeker de aandrijftechniek een belangrijke rol speelt) en de ontwikkeling van duurzame energieconcepten.

een maatje groter dan in de algemene machinebouw

Afspiegeling van actuele thema’s Siliakus: “Duurzaamheid, energie en milieu behoren tot de belangrijkste thema’s in de maritieme sector, naast kostenbeheersing, ‘human capital’ en innovatiekracht (die weer wordt beïnvloed door de beschikbaarheid van gekwalificeerd personeel). De trends worden vooral bepaald door de wetgeving, waarbij rookgasemissie (met name CO2 en NOx) actueel is.

Maar de branche streeft ook naar hogere rendementen van motoren en aandrijvingen en naar brandstofefficiency. Om dat te benadrukken gaan we op Europort een ‘Green route’ uitstippelen, waarbij bezoekers langs exposanten worden geleid die actief met dit soort zaken bezig zijn.” Er lopen diverse initiatieven met alternatieve brandstoffen, met name LNG en dual fuel. Vooral in de binnenvaart is er veel aandacht voor LNG en er wordt ook hard gewerkt aan bunkerterminals voor deze brandstof. Tijdens Europort zal ook een workshop aan LNG worden gewijd. Er wordt in de sector veel nagedacht over allerlei vormen van duurzame energie, waaronder ook zonnecellen en zeilen. Er lopen projecten waarbij schepen behalve een verbrandingsmotor ook zeilen hebben, en ik zie wel eens fantastische plannen met vliegers op grote hoogte. Maar vooralsnog zijn dit nog experimenten.” Heel actueel is het congres over ballastwater. Er is wetgeving aanstaande waarin eisen worden gesteld aan de manier waarop schepen omgaan met ballastwa-

Collectieven Europort telt liefst veertien collectieve deelnames: uit Nederland, het Verenigd Koninkrijk, de Verenigde Staten, Spanje, Frankrijk, Zuid-Korea, Finland, Polen, Singapore, Roemenië, China, Brazilië en Kroatië. Ook zijn er presentaties van ‘Future pioneers’, studenten die middels posterpresentaties of lezingen tijdens congressen over hun projecten informeren. Ook is er in de vorm van ‘New to market’ extra aandacht voor nieuwe bedrijven. Daarnaast zijn er workshops, lezingen en de zogeheten MariMatch, ‘match making’ voor technologiebedrijven in de scheepsbouw. Europort heeft niet gekozen voor segmentatie, aldus Siliakus. “We zien in de loop der jaren wel dat bedrijven met soortgelijke leveringsprogramma’s elkaar gaan opzoeken. Zo zien we in hal 1 veel aanbieders van scheepsmotoren, in hal 3 veel aanbieders van communicatieapparatuur en hal 6 veel toeleveranciers voor de offshore en baggerwereld.

Historie

Het energetisch rendement van aandrijvingen en wetgeving met betrekking tot rookgasemissie zijn belangrijke thema’s in de

De vakbeurs Europort is in 1963 in Rotterdam gestart als Rotterdamse maritieme tentoonstelling in het havengebied aan de Waalhaven Zuidzijde. Na een flink aantal jaren werd de tentoonstelling verkocht aan Amsterdam RAI. In Amsterdam heeft Europort zich verder ontwikkeld. In Rotterdam werd in 1982 een nieuwe vakbeurs gelanceerd voor binnenvaart, visserij en aanverwante sectoren onder de naam ‘Haven & Binnenvaart’, later omgedoopt tot ‘Binnenvaart & Visserij’ (BiVi) en, toen de beurs internationaler werd, tot ‘Rotterdam Maritime’. Beide evenementen genoten een goede reputatie maar exposanten en bezoekers vonden twee beurzen teveel en dat Rotterdam Maritime en Europort moesten samenwerken als één platform. Brancheorganisaties (waaronder Holland Marine Equipment) speelden hierin een nadrukkelijke rol. In 2004 heeft Ahoy Rotterdam de beurs Europort weer overgenomen van Amsterdam RAI en ontstond in Rotterdam één groot internationaal maritiem vakevenement, Europort Maritime. Sinds 2009 gaan beurs en congres weer onder de oude naam door het leven. Europort 2013 wordt alweer de 36e editie van het evenement.

scheepsbouw en scheepvaart

Oktober 2013

22-23,25_europort.indd 25

AT AANDRIJFTECHNIEK

www.AT-aandrijftechniek.nl

25

07-10-13 08:58


‘Mechanisch’ groeit in on-/offshore en scheepvaart [tekst] Ing. Marjolein de Wit–Blok [foto’s] De Graaf Aandrijvingen

Het aandeel elektrische aandrijftechniek en slimme besturingen binnen de industrie groeit nog steeds, maar de ontwikkelingen op het vlak van de mechanische aandrijftechniek staan ook niet stil. Vooral in de nichemarkten binnen de scheepsbouw, on- en offshore doen Nederlandse bedrijven het goed. Centraal daarbij staat het overbrengen van steeds grotere benodigde vermogens en ‘groene’ aandrijftechniek. Eddo Cammeraat, bestuurslid van Feda en directeur-eigenaar van De Graaf Aandrijvingen, illustreert deze ontwikkelingen op basis van zijn eigen ervaringen.

D

Een hydraulisch schakelbare koppeling van Ortlinghaus die is opgenomen in een behuizing en speciaal is ontwikkeld voor thrustertoepassingen

e Graaf Aandrijvingen uit Dordrecht vierde onlangs zijn vijftigste verjaardag. Reeds vanaf het begin richt het bedrijf zich specifiek op de mechanische aandrijftechniek als officiële vertegenwoordiging van de Duitse koppelingen- en remmenfabrikant Ortlinghaus. Inmiddels is het productenprogramma uitgebreid met tandwielkasten in diverse uitvoeringen, draaikransen en draaikranslagers. Daarnaast ontwikkelde het bedrijf een eigen lierenprogramma en assembleert in de eigen werkplaats de diverse componenten conform klantspecificatie. Eddo Cammeraat: “De afgelopen jaren merken we dat er aanzienlijk meer op-

drachten komen uit de scheepsbouw en on- en offshore markt. Nederland doet het in deze markten goed, vooral in de nichemarkten. Er worden oplossingen ontwikkeld en gebouwd voor hoofdzakelijk grotere schepen. Deze worden bijvoorbeeld ingezet voor het plaatsen en onderhouden van windturbines op zee of voor het plaatsen en vervangen van offshore platforms. Een ander voorbeeld betreft schepen die op zee naar gas boren en dit direct op het schip verwerken. Het gaat dus niet om binnenvaartschepen maar om de ‘grote jongens’.”

Groter en zwaarder Een belangrijke trend binnen de scheepsbouw en on- en offshore is, dat de vereiste aandrijvingen steeds groter en zwaarder worden uitgevoerd. Of eigenlijk: móeten worden uitgevoerd. Dit heeft er ondermeer mee te maken dat bijvoorbeeld windturbines steeds groter en zwaarder worden. Hierdoor moeten ook de kranen die de onderdelen moeten hijsen, de schepen die de onderdelen moeten vervoeren en alle apparatuur die verder wordt gebruikt voor het plaatsen van de windturbines of het vervangen van onderdelen in het kader van onderhoud, óók groter en zwaarder worden uitgevoerd. Hetzelfde geldt voor de constructies waarop de windturbines moeten worden geplaatst (en die ook door hijsmiddelen en schepen op hun plaats moeten worden gezet) en offshore-applicaties die

26

26-27_mscheepsvoortstuwing.indd 26

www.AT-aandrijftechniek.nl

steeds dieper boren. Cammeraat: “In de eerste plaats zien we dat de aandrijving van het schip zelf – of het realiseren van de voortstuwing ervan – belangrijke ontwikkelingen doormaakt. Behalve van traditionele schroeven wordt steeds meer gebruik gemaakt van zogenaamde roerpropellers (ook bekend als azimut thrusters). Deze schroeven zijn ondergebracht in een speciale behuizing die 360° kan draaien waardoor geen roer meer nodig is. De toepassing van roerpropellers verbetert de manoeuvreerbaarheid van het schip, wat voordelen biedt bij het plaatsen van windturbines en platforms maar ook bij het winnen van gas en olie op open zee. Voorheen werd dit type aandrijving vooral toegepast op cruiseschepen en shuttletankers, maar nu zie je ze dus ook steeds meer op andere grote schepen waarbij ze steeds groter worden om het gewenste stuwvermogen te realiseren. In de aandrijflijn van motor tot

Kiezen voor juiste materialen schroef zullen dus ook de toegepaste overbrengingen in de vorm van tandwielkasten steeds robuuster moeten worden uitgevoerd om de grotere vermogens te kunnen overbrengen.” Bij deze steeds grotere tandwielkasten is het vooral een kwestie van kiezen voor de juiste hoogwaardige materialen gecombi-

Oktober 2013

AT AANDRIJFTECHNIEK

07-10-13 08:59


TECHNIEK Mechanisch

neerd met slimme constructies om een betrouwbare oplossing met een lange levensduur te kunnen realiseren. Zeker binnen de scheepvaart en offshore is onderhoud gedurende bedrijf onwenselijk. Het kost veel geld wanneer schepen tijdens bedrijf ongepland moeten worden onderhouden. Enerzijds komt dat omdat het schip op dat moment stil ligt en dus geen geld verdient, anderzijds omdat het logistiek gezien een hele klus is om de juiste mensen en materialen op de juiste plek te krijgen. Cammeraat: “Om deze reden wordt er in de scheepvaart en offshore niet bespaard om oplossingen de gewenste duurzaamheid mee te geven om zo de levensduur en betrouwbaarheid ervan te maximaliseren.”

Thruster met hierin de Ortlinghaus CompAct koppeling

ten immers niet tot in het oneindige ‘opschalen’ om te voldoen aan de specificaties voor het vermogen.” Andere ontwikkelingen zijn het gevolg van het gegeven dat ook de scheepvaart steeds meer gaat voor ‘groen’. Dit blijkt onder meer uit het toenemende aantal hybride aandrijvingen waarbij wordt gekozen voor een combinatie van elektrische en dieselaandrijvingen. De bijbehorende koppelingen om te schakelen van diesel naar elektrisch en omgekeerd worden ook hier steeds groter en zijn specifiek afgestemd op de omstandigheden op een schip. Tot slot wijst Cammeraat op de aandrijvingen die óp het dek van een schip worden toegepast (zoals lieren en kranen) om de specifieke onderdelen van het schip naar de vaste wal, het boorplatform of de constructie waarop een windturbine wordt gebouwd te brengen. “Ortlinghaus, één van onze belangrijkste vertegenwoordigingen, heeft een speciaal koppelingenprogramma ontwikkeld dat specifiek is afgestemd op de scheepvaart. Hierin vind

Andere voorbeelden Een ander voorbeeld dat illustreert hoe de mechanische aandrijftechniekcomponenten steeds groter en robuuster worden, betreft de plaatsing van platforms waarbij grote jackup-systemen worden gebruikt. Simpel gezegd drijven de platforms op zee en wanneer ze op de juiste plaats liggen, lopen de ‘poten’ uit tot het gevaarte staat.

Niet tot in het oneindige ‘opschalen’ Cammeraat: “Voor het uitzetten van de poten worden grote tandwielkasten ingezet. In een specifiek project waaraan we hebben meegewerkt, betrof dat achttien grote planetaire kasten per poot. Ondanks de grootte en het vermogen dat zij moeten kunnen overbrengen, zijn deze tandwielkasten relatief licht uitgevoerd door de behuizing en tandwielen slim te construeren en gebruik te maken van lichtere materialen. Je kunt de tandwielkas-

je niet alleen oplossingen voor de voortstuwing van het schip, maar ook een groot aantal componenten dat bovendeks worden toegepast. Denk hierbij aan de diverse lieraandrijvingen die worden ingezet voor het anker, hijsinstallaties en het af- en aanmeren van het schip met de bijbehorende hydraulische lamellenkoppelingen en remmen. Verder produceert dit bedrijf een reeks koppelingen die te combineren is met de pompen die op grote baggerschepen worden ingezet.” “De ontwikkelingen binnen Ortlinghaus gebeuren overigens niet alleen op eigen initiatief maar in veel gevallen op verzoek van producenten van deze installaties in nauwe samenspraak met dealers zoals wij. Door deze samenwerking kunnen we voldoen aan de toenemende vraag naar robuuste en betrouwbare mechanische componenten voor de nichemarkten.” Inl.: De Graaf Aandrijvingen BV, tel.: (010) 292 23 33, www.degraaf-aandrijvingen.nl

Ortlinghaus koppelingen en systemen

Speciale lieraandrijving van Wikov voor toepassing op

Speciaal voor de scheepvaart ontwikkelde Ortlinghaus enkele bijzondere producten, waaronder de CompAct en de PropAct. In beide gevallen gaat het om een end-to-end koppelingssysteem met een laag geluidsniveau waarmee ondermeer roerpropellers zijn te installeren in een schip. Ze worden toegepast in zowel thruster-applicaties als voor het aan-uitschakelen van de koppeling tussen de generator en de hydromotor. Omdat het natlopende koppelingen zijn (dus ingebouwd in behuizing en voorzien van een oliebad), vindt nauwelijks slijtage plaats. De PropAct is geschikt voor snelheden tot maximaal 1.800 min-1, de CompAct tot maximaal 2.400 min-1. Op dit moment zijn draaimomenten van 22.500 Nm tot 45.000 Nm beschikbaar. De koppelingen hebben geen eigen fundering nodig, maar zijn direct middels een flens aan de tandwielkast te monteren, wat zowel ruimte als onderhoud bespaart. Daarbij bieden ze mogelijkheden voor het toevoegen van extra hulpvoorzieningen zoals een variabele pomp voor het draaien van de roerpropeller. Een onderscheidend kenmerk is verder dat de olievoorziening voor druk en koeling is geïntegreerd in een ingebouwde olietank waardoor geen externe aansturingen nodig zijn en de noodzaak van extra pompen, kleppen en warmtewisselaars is vervallen. Behalve deze uitvoering zijn ook uitvoeringen beschikbaar met een massieve in- en uitgaande as. Tot slot zijn de units voorzien van diverse sensoren die van belang zijn voor de werking van de systemen maar ook mogelijkheden bieden voor het bewaken ervan.

schepen

Oktober 2013

AT AANDRIJFTECHNIEK

26-27_mscheepsvoortstuwing.indd 27

www.AT-aandrijftechniek.nl

27

07-10-13 08:59


Hybride voortstuwing voor de binnenvaart [tekst] Ad Spijkers [afbeeldingen] Baumüller Benelux BV

Begin juli werd het eerste binnenvaartschip met seriële hybride aandrijftechniek met twee schroeven officieel gedoopt. Het MS Goblin werd in opdracht van Vranken Beheer gebouwd door Hans Boost in Trier. Het in Duitsland gebouwde schip werd in Nederland voorzien van de elektrische installatie en dieselelektrische voortstuwing. Baumüller leverde met PLC’s, regelaars en servomotoDe 135 m lange, 11,45 m brede en 1.100 ton zware MS Goblin vervoert droge lading op een

ren een belangrijk aandeel.

vast traject tussen Krefeld en Basel

H

et 135 m lange, 11,45 m brede en 1.100 ton zware binnenvaartschip vervoert droge lading zoals mais, zand, steenkool en grind en vaart op een vast traject tussen Krefeld en Basel. Het schip, geladen met steenkolen, heeft tijdens proefvaarten snelheden bereikt tot 22 km/h. Het MS Goblin werd in opdracht van Vranken Beheer gebouwd door Hans Boost in Trier. Technisch Installatiebureau Oechies in Rotterdam en Koedood Dieselservice in Hendrik Ido Ambacht ontwierpen en installeerden de complete installatie. Koe-

dood Dieselservice bouwde het schip af en leverde de Mitsubishi scheepsdieselmotoren. Oechies heeft tevens de complexe engineering van de software, nodig voor synchronisering van de dieselmotoren en generator met de torquemotoren, uitgevoerd. Baumüller Benelux in Breda zorgde voor de elektronica en de torquemotoren.

Waarom hybride Er zijn diverse redenen om over te gaan naar hybride aandrijvingen. Ze zorgen

Afb. 1. De koppeltoeren-krommen van een diesel-

Curve torquemotor

motor, hybride

Diverse redenen

Een elektrische

Koppel

aandrijving en een scheepsschroef.

voor brandstofbesparing, daarmee ook voor reductie van de uitstoot van CO2 en NOx (dat laatste speelt vooral in de binnenvaart) en voor lagere kosten. Hybride systemen zorgen ook voor lagere geluidsniveaus (vooral bij aan- en afmeren) en minder trillingen, wat vooral voor de bemanning aangenaam is. Soms levert een hybride aandrijving ook gewichtsbesparing op, als met een kleinere verbrandingsmotor en kleinere overbrengingen kan worden volstaan. Een hybride aandrijving heeft een dieselof gasmotor (LNG) als primaire krachtbron. Een LNG-motor is schoner, maar wel duurder door de speciale maatregelen die de motorfabrikant moet treffen om de motor op deze brandstof te laten lopen.

om over te gaan

Curve schroef

aandrijving doet het beter dan een

Curve dieselmotor

dieselmechanische aandrijving

Toerental

28

28-29,31_escheepsvoortstuwing.indd 28

www.AT-aandrijftechniek.nl

Baumüller ziet het meest in de dieselelektrische systemen omdat deze een hoger koppel en meer vermogen kunnen leveren. Dat is mede mogelijk doordat voor dieselopslag minder vrachtruimte verlo-

OKTOBER 2013

AT AANDRIJFTECHNIEK

07-10-13 09:00


TECHNIEK Elektrisch

echter nog veel werk, met name voor de softwareontwikkelaars. In 2012 is begonnen met de bouw van de Goblin, het eerste binnenvaartschip met een door Baumüller geleverde elektrische aandrijving. Opdrachtgever Vranken Beheer heeft met de Lutin ook een zuster-

Baumüller De Baumüller Groep met hoofdzetel in Neurenberg is gespecialiseerd in intelligente elektrische automatiseringsoplossingen. Het bedrijf ontwikkelt, engineert, produceert en levert complete systemen, integratie- en retrofitoplossingen. Daarnaast heeft het bedrijf een goede positie opgebouwd als leverancier van aandrijvingen voor de kunststofverwerkende industrie, met name extruders en de spuitgietmachines. Voor de laatste verzorgt men de aandrijving van de schroeven en van de servohydrauliek. Daarnaast is de onderneming actief op de markt voor e-mobility, zowel voertuigen als vaartuigen. Hier werkt Baumüller nauw samen met Sensor-Technik Wiedemann (STW). In Duitsland werkt men vooral aan concepten voor vrachtwagens en nutsvoertuigen, in Nederland vooral aan hybride vaartuigen. De vestiging in Breda is al vijf jaar actief in de ontwikkeling van systemen voor de recreatievaart en nu ook de binnenvaart. Daarnaast lopen er projecten voor de zeevaart. Een bijzondere uitdaging zijn schepen die in Amsterdam moeten varen; de gemeente stelt namelijk nogal wat eisen met betrekking tot geluidsniveau en emissie.

ren gaat dan voor LNG. De oplossing die het huis voor de scheepvaart aanbiedt, is gebaseerd op een elektromotor met een holle as. Dit heeft voor de reder het voordeel dat hij de motor gemakkelijk kan uitbouwen en de rest van zijn aandrijving niet hoeft uit te bouwen. De reder kan dan weer snel doorvaren. Baumüller heeft alle vertrouwen in zijn oplossing, maar de binnenvaartwereld gaat slechts langzaam overstag naar nieuwe concepten. Hybride aandrijving heeft echter twee belangrijke technische voordelen voor de scheepvaart. Op de eerste plaats is het niet noodzakelijk om de voortstuwing en het aandrijfsysteem vlak bij elkaar in te bouwen. Deze vorm van aandrijving maakt een andere indeling van het schip (en daarmee van het gewicht) mogelijk. Op de tweede plaats levert een elektrische aandrijving over bijna het gehele toerenbereik een hoog en nagenoeg constant koppel, terwijl een puur mechanische overbrenging pas bij hogere toerentallen een hoog koppel levert. Dat past eigenlijk niet goed bij een scheepsschroef die al bij lage toerental een stevig koppel vraagt (afb. 1). Het bij elk toerental beschikbare koppel levert aanzienlijke tijdwinst op bij het manoeuvreren van het schip, met name bij aan- en afmeren.

Ontwikkeling Baumüller is in 2007 begonnen met het intern ontwikkelen van een visie op hybride aandrijving in de scheepvaart. In 2008 leidde dat tot de ontwikkeling van een concept en technisch model voor dieselelektrische voortstuwing in samenwerking met ESF. Het huis is inmiddels zo ver

OKTOBER 2013

AT AANDRIJFTECHNIEK

28-29,31_escheepsvoortstuwing.indd 29

Twee belangrijke technische voordelen schip met conventionele aandrijving van 1.800 kW. Dat maakt dus een mooie vergelijking van eigenschappen en kosten mogelijk. De Goblin is voorzien van drie Mitsubishi dieselmotoren van 635 kW: twee voor de voortstuwing en een voor het boordnet. Per schroef (het schip heeft er twee) is een dieselmotor plus een 285 kW torquemotor beschikbaar. Naar verwachting zal 40 procent elektrisch worden gevaren (stroomafwaarts), 50 procent puur op de dieselmotor (stroomopwaarts) en 10 procent dieselelektrisch (beide motoren ingeschakeld).

dat men een nagenoeg compleet systeem kan aanbieden: HMI, I/O, een standaard servoregelaar en hoogkoppelmotoren type DST2 (afb. 2). Alleen de primaire krachtbron, de batterij en de switch zijn van derden. Op dit moment wordt voor de dieselelektrische voortstuwing nog een apart elektrisch net aangelegd. De bedoeling is dat er in de toekomst één boordnet komt, waarop behalve de voortstuwing ook hulpwerktuigen (kranen, lieren, pompen), de boordverlichting en de personeelsverblijven worden aangesloten. Dit vergt

Dieselmotor of microturbine als generator

Voortstuwing De voortstuwing kent vier aandrijfmodi die door één motormanagementsysteem worden aangestuurd: puur elektrisch, elektrisch met soms diesel bijgeschakeld, puur diesel en diesel met soms elektrisch

HMI

I/O

Ethernet/OPC Switch

EtherCAT

230 V AC 50 Hz boordnet

DC-Link 540 V

EtherCAT Master Bmaxx met geïntegreerde PLC

Slave BMaxx

Batterij 600 V DC

400 V AC 50 Hz 3 fasen hoofdkabel voor opladen vanaf de wal

DST2-135 Torquemotors

Afb. 2. Principe van een hybride aandrijving. Baumüller kan alles rechts van de switch uit één hand aanbieden

www.AT-aandrijftechniek.nl

29

07-10-13 09:00


Gezocht: R&D Specialist!

all motions, one control, one company

Trekwerk BV ontwerpt, produceert, installeert en onderhoudt wereldwijd automatisering voor theaters. Onze R&D afdeling is op zoek naar enthousiaste collega’s met diepgaande technische kennis die aansluit bij het vakgebied theater automatisering in al zijn aspecten, bijvoorbeeld aandrijftechniek, embedded en real-time systemen, user interface ontwikkeling en communicatiesystemen. Als lid van het R&D team ben je verantwoordelijk voor het ontwikkelen van nieuwe projecten en voor het ondersteunen van bestaande techniek en beheer je je eigen agenda. Dat kan ook inhouden dat een deel van de werkzaamheden op locatie in theaters, wereldwijd, plaats zal vinden.

For more: www.trekwerk.com

Kijk op onze website www.trekwerk.com voor meer informatie over de functie vereisten. Sollicitaties kunnen worden verstuurd naar hr@trekwerk.com. Acquisitie wordt niet op prijs gesteld!

Veiligheidsdetectie over de volle lengte

Met de betrokkenheid van Vierpool Een kwaliteitsproduct zoals de SG-Extended is u veel waard. Maar het is nog veel meer waard dankzij onze visie, betrokkenheid en kennis. We denken namelijk actief met u mee om tot de meest efficiënte oplossing te komen voor uw unieke vraag en situatie. Zo krijgt de kwaliteit van SG-Extended nog meer waarde voor uw bedrijfsvoering.

-

Geen verloren inbouwhoogte; detectie van begin tot eind Geïntegreerde Muting-, Blanking- en Master- of Slave-functies Configureren met tiptoetsen of gratis software Leverbaar in klasse 2 en klasse 4 uitvoeringen

T : 0346-594511 | F : 0346-574055 | E : info@vierpool.nl | W : www.vierpool.nl


TECHNIEK Elektrisch

bijgeschakeld. De vier modi en de vereiste soepele overschakeling maken de elektrische installatie en het besturingssysteem complex. Voor de ontwikkeling was veel overleg nodig tussen Baumüller, Technisch Installatiebureau Oechies en Koedood Dieselservice. Het ingewikkeldste traject lag daarbij op het bordje van Oechies. Eén belangrijke aanpassing was noodzakelijk om te kunnen voldoen aan een eis van de opdrachtgever: de schroefas is deelbaar gemaakt. Mocht de elektrische voortstuwing niet bevallen, dan kan de elektromotor zonder veel omhaal worden uitgebouwd en kan het schip volledig dieselmechanisch opereren. De keerkoppeling bleef op verzoek van de klant zitten. Deze component is trouwens heel nuttig voor het opvangen van schokken die optreden, bijvoorbeeld als de schroef ‘een paaltje meepikt’.

PLC links

Inclusief motor management, motoren en Generator I/O

Afb. 3 geeft een vereenvoudigd overzicht van de voortstuwing. Het systeem aan boord van de Goblin omvat twee diesels, twee torquemotoren (type DST2-400KO), twee PLC’s (in verband met redundantie) en twee HMI’s (een in de machinekamer, een in de stuurhut). De torquemotor meet 0,89 m x 0,8 m x 0,8 m (l x b x h) exclusief de klemmenkast, met een afstand van 400 mm tussen de vloer en de hartlijn van de as. De motorsteunen bevinden zich niet aan de voet, maar zijn halverwege de motor gemonteerd. Dit bleek het gemakkelijkst voor de montage en voor de uitlijning met de hoofdas. Dieselmotoren worden in de scheepvaart in de regel gekoeld met rivier- dan wel zeewater dat in ruime mate in de omgeving aanwezig is. Omdat de waterkwaliteit over het algemeen niet geschikt is voor de koeling van de motoren, is een apart gesloten koelsysteem geïnstalleerd. De waterkoelsystemen van Baumüller maken een hogere prestatie bij een gelijkblijvend volume mogelijk.

Ervaringen en perspectieven De Goblin is in juli 2013 in dienst gesteld, zodat het nog wat te vroeg is om harde conclusies te kunnen trekken. De eerste ervaringen van de schipper zijn echter positief. Er is altijd koppel beschikbaar, waardoor het schip in de haven sneller kan

Oktober 2013

AT AANDRIJFTECHNIEK

28-29,31_escheepsvoortstuwing.indd 31

I/O

EtherCAT CANopen Frequentieregelaar

Encoder

Vermogen

Frequentieregelaar

Dieselgenerator

Dieselmotor

DST2-400KO

Sneller aanen afmeren

PLC rechts

Ethernet

Afb. 3. Vereenvoudigde weergave van het systeem dat aan boord van het MS Goblin is geïnstalleerd

manoeuvreren. De vaarsnelheid lijkt ook iets hoger te liggen. Het schip veroorzaakt in ieder geval minder uitstoot. Voor Baumüller is de Goblin het eerste schip waarin het door haar ontwikkelde aandrijfsysteem draait. Samen met partner Oechies zal men het ook presenteren op de beurs Europort in november in Rotterdam. De partners zijn optimistisch over de kansen voor het nieuwe systeem. Al snel na de officiële doop van de Goblin kwam er aanvragen uit Nederland, Duitsland, IJsland (onder meer voor schepen die toeristen naar walvisrijke gebieden brengen) en de Verenigde Staten. De scheepvaart is in dit opzicht een wat vreemde wereld. Men is vrij conservatief, maar als er eenmaal één schaap over de dam is, wil de rest van de kudde ook. Intussen kijkt Baumüller ook naar aandrijvingen aan boord. Lieren worden nog vaak hydraulisch aangedreven, maar er wordt wel serieus gekeken naar elektrische aandrijving. Ook lopen er proefprojecten voor lieren die in zeilschepen in de masten worden ingebouwd voor het hijsen en vieren van de zeilen. Voor boegschroeven worden voornamelijk asynchrone draaistroommotoren ingezet (bij Baumüller is dat de DA-serie). Een aantal projecten verkeert inmiddels in het stadium van proefbedrijf. Zo leverde Baumüller de aandrijving voor een cata-

maran die wordt gebruikt als onderzoeksschip. Ook zijn al rondvaartboten en jachten van elektrische aandrijving voorzien, vooral voor ‘classic boat’ toertochten. Een gloednieuw project is de aandrijving voor een recreatiewoning op een schip, gebouwd voor Cruising Home. Dit schip, eigenlijk een woonboot die van de ene ligplaats naar de andere kan varen, trok veel belangstelling op de Hiswa die begin september in de RAI werd gehouden. Voor de verdere toekomst voorziet Baumüller een grote markt. Hybride aandrijving is heel geschikt voor patrouillevaartuigen (havens, politie, kustwacht), veerboten, rondvaartboten, de recreatievaart, onderwater onderzoeksvaartuigen (ROV’s) en zeilschepen (zeillieren en generatoren). Inl.: Baumüller Benelux BV, tel.: (076) 571 71 11, www.baumuller.nl

Een blik in de machinekamer van de Goblin. De torquemotor is tussen de schroef en de keerkoppeling geplaatst

www.AT-aandrijftechniek.nl

31

07-10-13 09:01


MULTIPROTOCOL VELDBUS OPLOSSINGEN Volautomatische herkenning en aanpassing van protocol in Profinet-IO, Ethernet/IP en Modbus-TCP netwerken QuickConnect voor Ethernet/IP (<90 ms) en FastStartup voor Profinet-IO (<150 ms) in IP67 systemen voor applicaties met bijvoorbeeld Tool wisselingen

Dankzij interne switches ook in lijn topologie te installeren

www.turck.com

Leverbaar als BL20- en BL67-Gateway en als IP67-Block-I/O-Module

Met deze QR-Code ontvangt u verdere informatie

Draagt bij aan kostenbesparing door generische installatieconcepten, type reductie en vereenvoudiging

Al 30 jaar uw vaste kracht voor flexibel vermogen

Met name geschikt voor toepassing in de Machinebouw door protocol onafhankelijke opbouw van de machine of installatie

Turck B.V. Ruiterlaan 7, NL-8019 BN Zwolle Postbus 297, NL-8000 AG Zwolle Tel. +31 38 4 22 77 50 Fax +31 38 4 22 74 51 Email info@turck.nl internet www.turck.com

Sense it! Connect it! Bus it! Solve it! F0870_NL_191x130+3mm_Aandrijftechniek_MP.indd 1

5.9.2013 09:23:06

Al 30 jaar uw vaste kracht voor flexibel vermogen standnummer 8206

Wij feliciteren Landustrie Sneek B.V. met het 100-jarig bestaan en kijken uit naar een prettige voortzetting van onze samenwerking! Kolmer Elektromotoren B.V. - Industrieweg 16 - 3881 LB Putten - 0341-369696 - info@kolmer.nl - www.kolmer.nl

Wij feliciteren Landustrie Sneek B.V. met het 100-jarig bestaan en kijken uit naar een prettige voortzetting van onze samenwerking!

Kolmer Elektromotoren B.V. - Industrieweg 16 - 3881 LB Putten - 0341-369696 - info@kolmer.nl - www.kolmer.nl


TECHNIEK Elektrisch

Cruiseschepen energetisch efficiënt dankzij frequentieregelaars [tekst] Sylvia Heije, Danfoss BV [foto] Danfoss BV

In maart 2015 en maart 2016 zal Aida Cruises in Rostock (D) twee nieuwe, energetisch efficiënte cruiseschepen in gebruik nemen. Om verzekerd te zijn van een efficiënte werking en om de klant een comfortabele ervaring te bieden zijn de door scheepswerf Mitsubishi Heavy Industries gebouwde schepen voorzien van Danfoss VLT frequentieregelaars.

O

p 30 juni vierde Aida Cruises de kiellegging van het eerste van twee cruiseschepen van een nieuwe generatie van energetisch efficiënte en milieuvriendelijke schepen. Het worden de grootste schepen van de rederij tot nu toe. De identiek ontworpen schepen, met een BRT van 124.500 ton, een lengte van 300 m en een breedte van 37,60 m, bieden ieder plaats aan ongeveer 3.300 passagiers.

Gestandaardiseerd besturingsplatform Als standaard voor alle elektromotoren in de machinekamer, facilitaire voorzienin-

gen, dek-apparatuur en hotel/HVAC-systemen zijn Danfoss VLT AutomationDrive FC302 frequentieregelaars gespecificeerd. Ze worden geïnstalleerd voor de regeling van pompen, ventilatoren, compressoren, separatoren en lieren. Standaardisatie is noodzakelijk aangezien alle scheepsuitrusting door leveranciers van over de hele wereld worden geleverd. Alle motoren voldoen aan premium efficiency IE 3 om optimale energie-efficiëntie te garanderen. De FC 302 frequentieregelaars zijn geselecteerd om alle systemen van boeg tot achtersteven soepel te laten draaien. Door het standaardiseren van het motorbesturingsplatform is Aida verzekerd van kostenbesparende prestaties en onderhoud. Ulf Hirsekorn, Senior Superintendent Electric bij de rederij, verklaart: “We richten ons zoveel mogelijk op standaardisatie. Dat helpt ons om het aantal leveranciers te verminderen en complexiteit met meerdere platformen te voorkomen. Door dezelfde frequentieregelaar op het gehele schip toe te passen, hoeven we slechts één systeem te kennen, waardoor controle en onderhoud veel eenvoudiger en kostenbesparend wordt.”

Kleine en robuuste regelaars

De nieuwe generatie cruiseschepen van Aida Cruises gaan efficiënt om met energie

Oktober 2013

33_danfoss.indd 33

AT AANDRIJFTECHNIEK

Om het gewicht van de vele kilometers stroomkabel te verminderen, is de netspanning voor deze schepen 690 V. Er zijn meer dan honderd frequentieregelaars op elk schip, variërend van 2,2 kW tot 400 kW en voorzien van Profinet interface. De grootste regelaars behoren tot Danfoss’ nieuwe D-frame serie, die qua formaat tot de kleinste regelaars op de markt behoren. De IP55 robuuste frequentieregelaars zijn

uitermate geschikt voor installatie direct in de machinekamers dicht bij de motoren waardoor er geen lange motorkabels benodigd zijn. Met Profinet op het gehele schip hebben de ingenieurs aan boord het volledige overzicht van de vele systemen op ieder moment. Waarschuwingen, storingen of alarmen kunnen meteen worden gesignaleerd en behandeld. Dit is belangrijk voor de veiligheid en niet in het minst voor het gevoel van comfort van de passagier.

Tapijt van lucht Bij de nieuwe generatie schepen is goed gekeken naar bescherming van het milieu. De nieuwe schepen zullen per passagier minder dan 3 dm3/100 km brandstof verbruiken. Dit is mede het gevolg van het gebruik van het innovatieve Mitsubishi Air Lubrication System (MALS) waardoor de schepen glijden op een tapijt van luchtbellen. Niet alleen vermindert dit de wrijvingsweerstand, ook het brandstofverbruik vermindert aanzienlijk. Op de schepen regelt een VLT AutomationDrive de pomp die de bubbels genereert. Dit is de eerste keer dat het systeem wordt toegepast op cruiseschepen. Mitsubishi verwacht dat MALS het brandstofverbruik van elk schip vermindert met ongeveer 7 procent.

Schepen op luchtbellen laten glijden Andere brandstof besparende factoren zijn onder meer een volledig nieuw ontwerp van de scheepsromp en dual fuel motoren. Deze kunnen draaien op vloeibaar gas, waardoor de CO2- en deeltjesuitstoot aanzienlijk wordt verminderd, afhankelijk van de beschikbaarheid ervan in de haven. De eerste vaart is gepland voor 2015 met een 86-daagse reis van Yokohama in Japan naar Duitsland. Inl.: Danfoss BV, tel.: (010) 249 20 50, www.danfoss.nl/vlt

www.AT-aandrijftechniek.nl

33

07-10-13 09:01


Maakindustrie trekt Nederland uit de crisis [tekst] Henk Meinen, Reinold Tomberg [foto’s] Metaal Magazine

Nyenrode Business Universiteit en Eisma Industrialmedia zetten tijdens een inspiratiedag op donderdag 21 november de schijnwerpers op de maakindustrie. Het gaat in het bijzonder op de rol die de maakindustrie kan spelen bij het oplossen van de nog immer doorzeurende crisis. Maken en exporteren moet weer de leidraad worden voor onze vaderlandse economie.

C

hina is de werkplaats van de wereld en ons land zou moeten excelleren als polder voor logistiek en dienstverlening. Zelfs serieuze mensen hebben te lang dit loflied gezongen. Na de dubbele - of is het een drievoudige - dip zijn we toch anders gaan denken, zeker als we bijvoorbeeld kijken naar onze oosterburen. Natuurlijk kun je er kanttekeningen bijplaatsen (denk aan Hartz IV) maar de Duitse industrie staat er heel wat beter voor dan onze nationale industrie.

Als voorbeeld: de wereldmarkt voor gereedschapswerktuigen bereikt dit jaar een omvang van 68 miljard euro. Kijk je naar de wereldproductie dan zie je voor Duitsland met pakweg 16% een derde plaats na China en Japan. China is een grote afzetmarkt, maar in de exportstatistieken voor gereedschapswerktuigen tref je China niet aan. Pakweg 45% van de wereldexport komt voor rekening van Duitsland en Japan (respectievelijk 22% en 24%). 94% van de gereedschapswerktuigen die Japan

exporteert, is computergestuurd (CNC). Voor ‘made in Germany’ bedraagt dit percentage 89%. In bovengenoemd cijfermateriaal van de VDW (Verein Deutscher Werkzeugmaschinenfabriken) ligt het succes opgeslagen van Duitsland als machinebouwland. Ook in hogelonenlanden kun je dus, werkend met je handjes, heel goed geld verdienen - als je maar hightech bezig bent en je de producten van je maakindustrie exporteert. Dat besef zijn wij in ons land kwijt geraakt. Het is de hoogste tijd om weer makend aan de slag te gaan. De inspiratiedag van Nyenrode Business Universiteit en Eisma Industrialmedia is bedoeld om dit inzicht uit te dragen.

Sleutelrol Het voorbeeld hierboven heeft betrekking op gereedschapswerktuigen (verspanende en niet-verspanende metaalbewerkingsmachines), maar wereldwijd kun je een vergelijkbaar succesverhaal vertellen over de Europese vliegtuig- en automobielbouw. Zo heeft VW succes in China en groeit Airbus snel in vergelijking met Boeing. Regionaal zijn er uiteraard, ook in Europa, drastische verschillen. Doorslaggevend is het zelfscheppende, vernieuwende vermogen van een land (of continent, als we Europees denken). Ooit was dit een belangrijk strategisch belang: zonder eigen maakindustrie ben je in tijd van een crisis in de aap gelogeerd. In onze laatste oorlog (die gelukkig al meer dan zeventig jaar achter ons ligt) hebben wij toch moeten ervaren dat ons eigen defensiematerieel uit 1930 niet het meest geschikt was om je tien jaar later mee te verdedigen.

Maken is mooi

Nederland speelt in bepaalde markten een belangrijke rol als leverancier van technologisch hoogstaande machines. Unisign in Pannerden (L) is vermaard om zijn verticale CNC bewerkingscentra

34

34-35_induvisie.indd 34

www.AT-aandrijftechniek.nl

Dat strategisch belang geldt nog steeds: het is niet ideaal om geavanceerde vijfassige freesmachines met bijbehorende eigentijdse besturingen naar niet-Westerse landen te exporteren. Anderzijds, zoals een directeur van een Duitse machinefa-

Oktober 2013

AT AANDRIJFTECHNIEK

07-10-13 09:02


CONGRES Maakindustrie

Meer naar Nederland

Weir Minerals Netherlands in Venlo ontwerpt en produceert hoogwaardige pompen voor de mijnbouw, grondstoffenproductie, pijpleidingtransport, bouwindustrie, afvalwaterzuivering en procesindustrie

briek onlangs tijdens een persconferentie verzuchtte: ‘Ik kan niet zien welke kennis in een personal computer wordt meegenomen naar een ander land.’ Hij had ook kunnen opmerken dat hij geen enkel idee had wie uit het Verre Oosten probeert zijn kennis en kunde uit zijn computersystemen te halen. Als hij het wel zou weten, zou hij waarschijnlijk geen oog meer dicht doen.

Maken is welvaart Kennis speelt namelijk een sleutelrol. Zo bouwt tractorfabrikant John Deere met duizenden mensen in Mannheim (D) elke dag honderden tractoren. Het is geen ‘Modern Times’, maar bij een bezoek vraag je je wel af hoe die veelal handmatige werkzaamheden in Duitsland tóch renderend zijn. Het gaat om kennis. In Mannheim wordt eigentijdse maaktechnologie ontwikkeld, bijvoorbeeld het geautomatiseerd assembleren van tractorframes, wat je nergens ter wereld aantreft. Hiermee is het bedrijf concurrerend en kan het exporteren. De tractorfabrikant heeft vanzelfsprekend ook de plicht om zijn kennis voortdurend op peil te houden en verder te ontwikkelen. Anders gaat het de Engelse automobielindustrie achterna: in een paar decennia van een leidende industrie naar bijna nul.

Oktober 2013

34-35_induvisie.indd 35

AT AANDRIJFTECHNIEK

Maken is mooi Maken is welvaart, maar maken is ook mooi. We nemen de authentieke verwondering die we momenteel zien rondom het 3D-printen als voorbeeld. Zelfs in alfaprogramma’s op tv wordt volop aandacht gegeven aan het opgroeiend maken van producten. Het is toch nog niet zo lang geleden dat de industrie in de dagbladen tv-wereld beschouwd werd als een stinkend relikwie uit een vorige eeuw. Dat gaat niet meer op. Maken is mooi: je scant met je camera of smartphone een vorm in én vervolgens druk je je eigen product laagje voor laagje af met een vlakbedprinter die aan je personal computer is gekoppeld. Dat enthousiasme moeten we terugkrijgen in ons land. Zelfscheppend bezig zijn is leuker dan de boel uit het Verre Oosten met containers hierheen slepen. Het is opmerkelijk dat je in onze buurlanden die fierheid van het zelf maken meer aantreft dan in ons land. Bovendien krijgt het ambacht van het maken meer waardering. Iemand die in landen als Zwitserland of Duitsland werkt aan een innovatief product, is iemand. Dat merk je ook bij rondleidingen op de werkvloer: je wordt voorgesteld en er worden handen geschud. Dat gaat heel anders dan de schijnbare onzichtbaarheid van de makers op de Nederlandse werkvloer. Maken is mooi, maar je moet er ook trots op zijn.

‘We moeten meer arbeidsintensieve maakindustrie naar Nederland halen’, zei Rindert Wolters in zijn hoedanigheid als Nevat-voorzitter tijdens de 2012 editie van de T&U Manifestatie in Papendal. Hij bedoelt dan niet wat kleinere toeleverbedrijven, maar grote internationaal opererende ondernemingen. Hij doelt onder andere op opkomende Chinese grootmachten die een springplank zoeken in Europa. Zo wordt China van een bedreiging een kans. Voor het naar Nederland halen van maakindustrie zou naar zijn mening actief gelobbyd moeten worden, ‘voordat ze naar Polen, Tsjechië of Roemenië gaan.’ Volgens Wolters heerst er in Nederland een heel goed industrieklimaat. ‘Er is veel kennis aanwezig en we beschikken over een degelijke sociale en financiële infrastructuur.’ Een voorwaarde is voor hem nog wel dat de flexibiliteit omhoog moet. Niet alleen van de arbeidsmarkt, maar ook van de wetgeving en van de bankensector. Die flexibiliteit is overigens niet alleen nodig om aantrekkelijk te zijn als vestigingsplaats voor (nieuwe) producenten, maar ook om schommelingen in de economie op te kunnen vangen. De maakindustrie trekt Nederland uit de crisis.

Congres InduVisie Het congres InduVisie vindt plaats op donderdag 21 november 2013 van 13:30 u tot 17:30 u bij Business Universiteit Nyenrode. De sprekers zijn prominenten uit het bedrijfsleven, politiek, wetenschap en organisaties. Ze zijn de dragers van de boodschap ‘Maakindustrie trekt Nederland uit de crisis’ en willen dit uitdragen naar het bedrijfsleven, overheid en onderwijs. Sprekers zijn Frans van Seumeren (Van Seumeren groep/voorzitter FC Utrecht), Peter Bongaerts (directeur Beleid FME CWM), Jacques Reijniers (professor Purchasing Management bij Nyenrode), Ron van de Oetelaar (sinds 1 oktober general manager van Bosch Rexroth Nederland) en Egbert-Jan Sol (TNO director Hightech Systems & Materials). Dagvoorzitter is Tom van ‘t Hek. De toegangsprijs bedraagt € 395; voor abonnees van de vakbladen van Eisma Industrialmedia bedraagt de prijs € 295. Inl.: Eisma Industrialmedia BV, tel.: (088) 294 47 60, www.induvisie.nl

www.AT-aandrijftechniek.nl

35

07-10-13 09:02


@ info

2013 • STAND 7403

stamhuislineair.nl

Together, we can make the perfect mix for your motion and control technologies Bezoek ons op Europort 2013 voor een bijzonder overzicht van ons complete programma.

Stamhuis

LINEAIRTECHNIEK

STAMHUISLINEAIR.NL

Elektrisch voertuig bouwen?

Scan de QR-code voor meer informatie en ontvang een gratis cocktail!

Alpatek B.V. heeft een zeer uitgebreid assortiment aandrijfcomponenten om uw voertuig elektrisch aan te drijven: • Batterijgevoede DC- en AC-motoren 12-240 V • Wielnaafmotoren • Complete differentieelaandrijvingen 250 W - 25 kW (ook voor hydromotoren) • Tandwielkasten • Planetaire wielaandrijvingen met motoren • Toerenregelingen • Disselkoppen, voetpedalen, hall sensors • Aansluiten en programmeren elektronika

Meer informatie? Telefoon: O343 - 45 37 44, e-mail: info@alpatek.com

www.parker.com/nl

www.ontdekparker.nl

KIJK OP WWW .ALPATEK.COM


Productnieuws

Wegmeetsensor

Micro Epsilon ontwikkelde binnen de serie InduSensor EDS een inductieve staafjesvormige sensor die geschikt is voor integratie in een miniatuuractuator. De sensor heeft een massa van 13 g, is 56 mm lang en heeft een diameter van 2,5 mm. Hij is bestand tegen temperaturen tot 165°C, ruwe omgevingen en drukken tot 375 bar. Door de eigenschappen zijn de sensoren onder meer te gebruiken voor het uitvoeren van absolute wegmetingen aan of in een hydraulische cilinder; het meetbereik loopt hierbij tot 100 mm. De olie in de cilinder fungeert ook als mechanische demping voor schokken en trillingen.

Klauwkoppeling

De Gerwah serie klauwkoppelingen van Ringfeder Power Transmission omvat een omvangrijke hoeveelheid elastomeerkoppelingen. Kenmerkend voor deze koppelingen is onder meer het goede trilling- en schokabsorberende vermogen dat bijdraagt aan een nauwkeurige en gelijkmatige vermogensoverdracht. Daarbij compenseren de koppelingen foutieve radiale, axiale en hoekuitlijningen. Afhankelijk van de uitvoering zijn de koppelingen geschikt voor koppels tot 2.400 Nm. Dit, gecombineerd met de compacte uitvoering en het elektrisch isolerende vermogen, maakt de koppelingen geschikt voor een breed toepassingsgebied.

Meer info? Products4Engineers: 72846

Meer info? Products4Engineers: 72846

Inl.: Micro-Epsilon Benelux,

Inl.: MultiComponents International BV,

tel.: (0162) 51 04 00,

tel.: (0348) 47 10 18,

www.micro-epsilon.de

www.multicomponents.nl

Softstarter

Onder de naam S811+ biedt Eaton Electric een softstarter voor stroomsterktes van 11 A tot 1.000 A. De productserie is ontworpen in overeenstemming met de geldende regelgeving en industriële normen, zoals IEC 60947-4-2, EN 60947-4-2, C-Tick, CSA liftregelgeving, CCC. Toepassingen zijn te vinden in motor control centres (MCC), pompen, ventilatoren en transportbanden. Kenmerkend zijn onder meer de geïntegreerde beveiliging tegen overbelasting, het relatief hoge startkoppel en de hoge motorstromen. Verder voorziet de softstarter in een speciaal pompalgoritme waarmee waterslag is te voorkomen. Meer info? Products4Engineers: 72901 Inl.: Eaton Industries BV, tel.: (0418) 57 02 00, www.eatonelectric.nl

Luchtbediende slede

SMC Pneumatics heeft een nieuwe generatie luchtbediende sledes gelanceerd. De MXQ-Z serie bestaat uit vier uitvoeringen in één geleider: met poorten aan twee zijden, met een kleinere boring, met de poorten aan één zijde en met een gelijke hoogte als de bestaande serie. Dankzij het compacte, symmetrische ontwerp is de slede geschikt voor toepassingen in krappe ruimtes. De MXQ-Z is dankzij de dunnere slede 44 procent lichter en 23 procent lager. Die is gemaakt van een speciaal roestvaststaal, waardoor de stijfheid niet wordt beïnvloed. Meer info? Products4Engineers: 72887 Inl.: SMC Pneumatics BV, tel.: (020) 531 88 66, www.smcpneumatics.nl

Telescoopgeleiding

Het assortiment telescoopgeleidingen van Rollon is uitgebreid met de volledig telescopische geleiding DSS 43 Syn uit de serie Telescopic Rail. De geleidingen zijn opgebouwd uit twee geleiderails die in combinatie met een S-vormig tussenelement de volle slag mogelijk maken. Er zijn drie uitvoeringen beschikbaar. De DSS is aan één zijde uit te trekken, de DSB is ook aan één zijde uit te trekken maar beschikt over een vergrendelingsmogelijkheid in gesloten toestand. De DSD tenslotte is aan twee zijden uit te trekken.

I/O-systeem

Axioline E is een nieuw I/O-systeem van Phoenix Contact voor Profibus en industriële ethernetnetwerken zoals Profinet, Modbus/TCP, Ethercat, Ethernet/IP en Sercos. Voor alle zes netwerken zijn zes modulen leverbaar met digitale in- en/ of uitgangen en een universele IO-Link module. Met behulp van deze module kunnen zowel digitale als analoge signalen worden ingelezen of uitgestuurd via IO-Link/analoog converters. De nieuwe connectoren voor stromen tot 2 x 12 A dragen ook bij aan de besparing op de bekabelingskosten. Meer info? Products4Engineers: 72891 Inl.: Phoenix Contact BV, tel.: (0316) 59 19 11, www.phoenixcontact.nl

Meer info? Products4Engineers: 72876 Inl.: Rollon BV, tel.: (0316) 58 19 99, www.rollon.nl

Oktober 2013

37-39_Productnieuws.indd 37

AT AANDRIJFTECHNIEK

www.AT-aandrijftechniek.nl

37

07-10-13 09:03


view with

Maritime by Holland paviljoen Europort 2013 Hal 1 stand 1115

krachtige beweging Brevini Power Transmission en Brevini Fluid Power brengen u verder Brevini Power Transmission en Brevini Fluid Power zijn onderdelen van de wereldwijd opererende Brevini Group. Samen bieden zij een compleet product- en kennisportfolio op het gebied van aandrijving en hydraulica. Onze toepassingen staan in diverse sectoren garant voor de feilloze, krachtige beweging waar u naar op zoek bent.

Onze sterke marktpositie en de kwaliteit van onze producten zijn een direct gevolg van voortdurende innovatie van bewezen concepten. Onze merken leveren u altijd de meest up-to-date technologie. Op uw specifieke vragen vinden onze specialisten het antwoord. Zodat uw bedrijf nooit meer stil hoeft te staan.

Brevini Power Transmission Benelux Rรถntgenweg 24 2408 AB Alphen aan den Rijn T +31 172 47 64 64 bpt.nl@brevini.com www.brevini.nl

1

Download de Layar app

2

Scan met Layar de advertentie

BREVINI0439_130513_adv_12_aandrijftechniek_230x300_fc.indd 1

3

Scan met Layar en krijg deze USB-stick gratis!

Brevini Fluid Power Benelux Rรถntgenweg 24 2408 AB Alphen aan den Rijn T +31 172 47 08 70 bfp.benelux@brevini.com www.brevini.nl

Luister, bekijk en zie meer.

13-05-13 11:39


Productnieuws

Ultrasone sensoren

Nieuw in het programma van Wenglor zijn ultrasone sensoren. De parametrering gebeurt direct in de sensor via extern ‘inleren’ of via IO-Link. Hierdoor zijn externe programmeerunits niet nodig. De meetwaarde is als spanning- of stroomwaarde (0–10 V of 4–20 mA) en in digitale vorm (IO-Link) uit te geven. Voor detectie van grotere oppervlakten met meer sensoren is een synchroon modus beschikbaar, waarin de gepulste ultrasoon geluidsgolven gelijktijdig vanuit alle sensoren worden uitgezonden. In de multiplex modus worden de sensoren juist afwisselend geactiveerd, zodat zij elkaar niet wederzijds kunnen beïnvloeden. De sensoren zijn geschikt voor toepassing in olierijke, stoffige of dampige omgevingen. Meer info? Producst4Engineers: 72835 Inl.: Wenglor Sensortechniek BV, tel.: (0341) 42 30 64, www.wenglor.nl

Rollenomloopeenheid

Koppelmeetsystemen voor windmolens

HBM biedt intelligente hard- en softwareoplossingen voor het testen en meten van windmolens. Het bedrijf levert onder meer oplossingen voor duurtests om de belasting van rotorbladen te onderzoeken, om de opwekking van stroom te meten, het gewicht en de belasting van complete offshore-installaties te meten of het extreem hoge koppel, dat in windmolens ontstaat. De trend voor offshore windenergie-installaties gaat in de richting van aandrijfsystemen zonder reductiekasten (direct drive). Omdat de generator langzamer draait maar wel dezelfde kracht gebruikt om de windenergie om te zetten in elektrische energie, ontstaat een extreem hoog koppel in de hele aandrijving dat kan oplopen tot meerdere MNm (meganewtonmeter). Dergelijke hoge koppels kunnen gemeten worden met geschikte koppelmeetopnemers.

Voor hoofdasgeleidingen van gereedschapsmachines worden behalve naaldkooien en rollenomloopblokken steeds meer rollenomloopeenheden gebruikt. Deze zijn montagegereed voorgespannen en kunnen krachten uit alle richtingen en momenten op alle assen opvangen. De geleidingen van het type RUE van de divisie Lineairtechniek van Schaeffler bieden een hoog draagvermogen, hoge stijfheid en optimale functieintegratie. De nieuwe afmeting RUE 25-E kent een hogere mate van functie-integratie dan voorganger RUE 25-D. Zo zorgt een smeermiddelverdeler voor optimale oliesmering, onafhankelijk van de inbouwpositie. De nieuwe geleiding is een op een uitwisselbaar met zijn voorganger.

Meer info? Producst4Engineers: 72961 Inl.: HBM Benelux, tel.: (0416) 28 60 40, www.hbm.com

Middendrukfilter

De GMF Iprotect serie van Parker Hannifin is ontwikkeld als kostenbesparend hydrauliekfilter met de gewenste filtratiekwaliteit. Het ontwerp is gebaseerd op de EPF iprotect serie hogedrukfilters die een compactere oplossing toestaat, omdat het filterelement in het filterhuis blijft tijdens het wisselen van het element. De Iprotect elementen worden geleverd met quantumfiber media met een breed filteroppervlak. Dit zorgt voor een lage drukval, lange levensduur en een maximale bescherming, zelfs in koude en dynamische omstandigheden. De nieuwe serie is daarmee geschikt voor mobiele en industriële applicaties.

37-39_Productnieuws.indd 39

Inl.: Schaeffler Nederland BV, tel.: (0342) 40 30 00, www.schaeffler.nl

Zelfsmerende ketting

Inl.: Parker Hannifin BV,

De zelfsmerende onderhoudsvrije Lambda ketting van Tsubaki is nu ook beschikbaar in een uitvoering voor bedrijfstemperaturen tot 230ºC. De nieuwe ketting vertoont geen sterkteverlies bij hogere temperaturen en heeft een levensduur die ruim vier keer langer is dan die van een standaard ketting. Met de lancering van de Lambda-ketting KF serie zijn de zelfsmerende eigenschappen nu ook beschikbaar voor bijvoorbeeld heat seal toepassingen in de verpakkingsindustrie en de productie van halfgeleiders, in staalwalsen en smeltovens en bij het spuitgieten van bijvoorbeeld auto-onderdelen. De pennen, massieve rollen en binnenplaten zijn bovendien vernikkeld. De kettingen uit de KF serie worden gesmeerd met NSF H-1 smeermiddel zodat dit type ketting ook in voedingstoepassingen kan worden gebruikt.

tel.: (0541) 58 50 00,

Meer info? Producst4Engineers: 72970

www.ontdekparker.nl

Inl.: Tsubakimoto Europe BV, tel.: (078) 620 40 00, www. tsubaki.eu

Meer info? Producst4Engineers: 72769

OKTOBER 2013

Meer info? Producst4Engineers: 72971

AT AANDRIJFTECHNIEK

www.AT-aandrijftechniek.nl

39

07-10-13 09:04


Induvisie OVER DE TOEKOMST VAN DE NEDERLANDSE INDUSTRIE

PROGRAMMA Datum:

21 november 2013

Locatie:

Business Universiteit Nyenrode

Dagvoorzitter:

Tom van ‘t Hek

Entree:

€ 395,- (voor abonnees van Eisma € 295,-)

De maakindustrie trekt Nederland uit de crisis. Laat u inspireren door visionairs. De maakindustrie is enorm waardevol voor Nederland,

SPREKERS

dat weet u als geen ander. Maar hoe ziet de toekomst eruit?

Frans van Seumeren - Mammoet

Eisma Industrialmedia en Business Universiteit Nyenrode hebben

Peter Bongaerts - FME

een aantal visionairs uit bedrijfsleven en wetenschap uitgenodigd om

Jacques Reiniers - Nyenrode

hun visie en ideeën te delen over de toekomst van de maakindustrie

Ron van den Oetelaar - Bosch Rexroth Benelux

in Nederland. Kom en ontdek nieuwe ideeën voor 2014!

Egbert-Jan Sol - TNO

Induvisie is een activiteit van Eisma Industrialmedia in samenwerking met Nyenrode Business Universiteit. Een unieke combinatie van kennis en communicatie. Meer informatie? Ga naar www.induvisie.nl

www.induvisie.nl

2013-0131 Adv. Induvisie 230x300mm.indd 1

03-10-13 11:27


R

Katern over ontwikkelingen in Robotica 

nr. 8 oktober 2013

Robotica

Applicatie De ontwikkeling van robots lijkt een snelle vlucht te nemen. AandrijfTechniek sprak met RenĂŠ van der Wal van TEB Engineering, en Jos de Vries van Crown Van Gelder over oudere robots die worden vervangen door nieuwe

Applicatie Het enten van gewassen vergt voornamelijk menselijke arbeid. AandrijfTechniek ging in gesprek met Piet Oomen en Andreas Hofland van de ISO-Groep over het enten en hun oplossing voor deze handmatige manier van werken: hun entrobot

Componenten De componenten waaruit robots worden opgebouwd, moeten aan bepaalde eisen, normen of regels voldoen. AandrijfTechniek vroeg het aan Paul de Bie en Peter Mous van Electro Abi, dat zelf robots bouwt

Oktober 2013

41_coverrobotica.indd 41

R AANDRIJFTECHNIEK

www.AT-aandrijftechniek.nl

41

07-10-13 09:06


Vervanging robots leidt tot hoger rendement [tekst en foto’s] Dirk Scheper

De ontwikkeling van robots lijkt momenteel een snelle vlucht te nemen. Maar in feite zijn we al enkele generaties robots verder en worden oudere exemplaren vervangen door nieuwe. TEB Engineering heeft de robots, die in de papierfabriek van Crown Van Gelder zorgden voor de handling van het verpakkingsmateriaal voor het verpakken van de papierrollen, vervangen. Aandrijftechniek sprak met René van der Wal, projectmanager bij TEB Engineering, en Jos de Vries, senior buyer bij Crown Van Gelder.

C

rown Van Gelder in Velsen-Noord produceert volcontinu vanuit de basisgrondstof pulp hoogwaardig papier. In een aantal geïntegreerde processtappen wordt de voorbewerkte pulp via een oploopkast op een doekpartij gepompt, waar het papierblad wordt gevormd. Via een aantal vervolgstappen wordt water verwijderd, maar om de papierbaan goed droog te krijgen loopt deze door een uitgekiend systeem van droogcilinders. Het papier wordt door Crown Van Gelder op rollen uitgeleverd.

Robots Deze rollen worden voorzien van karton als beschermend verpakkingsmateriaal, waaronder de zogenoemde dunne kartonnen ‘kopplaten’. Deze platen worden door twee elkaar aanvullende robots aangebracht. De kopplaten liggen op basis van hun uiteenlopende diameters per robot in een cirkel in kolommen op pallets opgesteld. Afhankelijk van de aange-

42

42-43,45_vervangrobot.indd 42

www.AT-aandrijftechniek.nl

voerde papierrol wordt vanuit een centraal besturingssysteem bepaald welke diameter kopplaat noodzakelijk is om de rol afdoende te beschermen en op welke positie (de aangewezen pallet) de stapel kopplaten staat. De eerste robot krijgt opdracht om telkens twee kopplaten van de stapel af te pakken en deze aan weerszijden op de rol te plaatsen. Vervolgens wordt er een dikke papieren baan omheen gedraaid die mechanisch wordt gecentreerd en om de rol heen wordt gewalst. De rol papier gaat vervolgens naar de tweede robot die een gelijkwaardige opdracht heeft gekregen. Tussen de beide robotsystemen wordt een etiket met alle informatie op de

rol papier aangebracht, waaronder een barcode. De tweede robot zorgt er voor dat de volgende kopplaat, die van een lijmlaag is voorzien, op een perseenheid wordt aangebracht. De perseenheid wordt om de

Modernisering door nieuwe robots papieren rol geplaatst. Deze eenheid is verwarmd en drukt de buitenste kopplaat tegen de papieren rol. Dit proces vereist een nauwkeurige positionering. De oorspronkelijke situatie maakt gebruik van een aantal discrete sensoren om de posi-

Oktober 2013

R AANDRIJFTECHNIEK

07-10-13 09:07


ROBOTICA Applicatie

TEB Engineering heeft in de papierfabriek van Crown Van Gelder twee robots voor de handling van het materiaal voor het verpakken van de papierrollen vervangen

Voor de nieuwe

gen vooronderzoek gunde Crown Van Gelder het project aan de business unit Industrial Projects van TEB Engineering in Heerhugowaard en gaf deze onderneming de opdracht om de robots te vervangen door moderne exemplaren. Er is wederom gekozen voor robots van ABB (IRB6640). Deze keuze is gedaan op basis van de ervaring van de papiermaker met de oorspronkelijke, bestaande installatie en de meer dan tien jaar ervaring van TEB als systeemintegrator. Ook laatstgenoemde is goed bekend met deze robots. Kwaliteit en service van de leverancier passen bovendien goed in het continue productieproces en de daarbij behorende 24/7-omgeving. De opdrachtgever had als extra eisen dat de tooling van de robot moest worden vervangen en dat het project turn-key moest worden uitgevoerd, inclusief demontage en verkoop van de oude robots, montage van de nieuwe robots en het inbedrijfstelling. Het complete project qua installatie en daarmee stilstand van de productie moest tevens binnen één week zijn gerealiseerd, langer was niet mogelijk.

robots viel de keuze op de ABB IRB6640.

Realisatie

Zowel opdracht-

René van der Wal: “Hoewel het oorspronkelijke discrete sensorsysteem geregeld voor fouten zorgde, bleek pas in de gesprekken dat dit sensorsysteem feitelijk veel te veel verstoringen veroorzaakte. Niet alleen is het gebruik van discrete sensoren binnen een productieomgeving een verouderde techniek, maar ook de toegepaste techniek voldeed niet meer. In over-

gever Crown Van Gelder als systeem integrator TEB Engineering zijn bekend en hebben goede ervaringen

tie van de kopplaat te bepalen voordat de kopplaat op de pers wordt aangebracht.

Noodzaak Het oorspronkelijke robotsysteem voldeed op verschillende punten niet meer. Niet alleen was deze bestaande robotinstallatie (ABB IRB6400) na zestien jaar aan vervanging toe, maar bestond er bovendien de wens om de betrouwbaarheid van het sensorsysteem te vergroten, om de kans op ongewenste stilstand van de productiestraat te verminderen. De doelstellingen zijn duidelijk geformuleerd: modernisering van de robots, verbetering van de nauwkeurigheid en reducering van de stilstandtijd. Na een gede-

Oktober 2013

42-43,45_vervangrobot.indd 43

R AANDRIJFTECHNIEK

met robots van deze fabrikant

leg hebben wij voorgesteld om dit discrete sensorsysteem te vervangen door een vision-systeem.” Het vision-systeem maakt gebruik van IRverlichting en bijbehorende camera’s waarmee de exacte positie van de buitenkopplaat wordt bepaald. De van dit systeem afkomstige informatie wordt gebruikt om de kopplaten door de tweede robot binnen nauwkeurig gedefinieerde grenzen op de pers aan te brengen. Van der Wal: “Crown Van Gelder stond welwil-

Betere nauwkeurigheid door vision-systeem lend tegenover deze vernieuwing maar verlangde wel een 100 procent betrouwbaar systeem. Wij waren dusdanig overtuigd van de mogelijkheden en faciliteiten van het vision-systeem dat wij besloten hebben om deze aanpassing op basis van no-cure-no-pay in het project op te nemen.” Het oude sensorsysteem zou in geval van nood nog steeds als backup-oplossing kunnen worden ingezet.

Vision-systeem Van der Wal: “We hadden voor de uitvoering van het vision-systeem meerdere mogelijkheden tot onze beschikking. Zo zouden er één of twee camera’s op de robot kunnen worden geplaatst, waarbij de positie van de kopplaten wordt bepaald vóór het oppakken. Een andere optie was het stationair monteren van één of twee camera’s. Hierbij wordt de positie van de kopplaten bepaald ná het oppakken en vervolgens wordt de plaatsingspositie hierop aangepast.” Er is in overleg gekozen voor de laatste mogelijkheid, namelijk het plaatsen van twee stationaire camera’s. Deze beslissing is genomen op basis van de eisen waaraan het robotsysteem en daarmee het vision-systeem moet voldoen, namelijk robuustheid, redundantie, capaciteit en functionaliteit. Deze camera’s staan op hoog geplaatste steunen, maar wel dusdanig in een vrije ruimte waar bovenloopkranen kunnen komen.

www.AT-aandrijftechniek.nl

4

43

07-10-13 09:07


voor rendement en betrouwbaarheid BeariNGs

KOYO BENELUX

e:jeb-info@jtekt.com www.koyo.eu

P.O. Box 1 2965 ZG Nieuwpoort Phone: + 31 (0)184-606800 Fax: + 31 (0)184-606857

MAGNETISCHE PRECISIE. ALTIJD. OVERAL.

Een nieuwe technologie voor nieuwe perspectieven n n n n

Non-contacttechnologie voor een lange levensduur Grote nauwkeurigheid van 1 째 tot 0,1 째 Robuust ontwerp voor gebruik in extreme omstandigheden Compact ontwerp voor verschillende toepassingen

www.pepperl-fuchs.nl/magnetic-encoders


ROBOTICA Applicatie

Er is gekozen voor camera’s uit de Insightreeks van Cognex. Van der Wal zegt hierover: “Cognex is marktleider op het gebied van vision-systemen en een betrouwbare partner waar wij al jarenlang projecten mee realiseren.”

Werking Tijdens normaal bedrijf worden aan weerszijden van de tooling twee kopplaten opgepakt. Deze platen worden door de robot kort in het zicht van de camera’s gehouden waarna de exacte positie wordt gebruikt voor plaatsing. Dit kost weinig tijd en is voldoende om de lijn op volle capaciteit te laten draaien. Mocht één camera toch verkeerde informatie geven, dan wordt de tooling geroteerd en de tweede camera nogmaals gebruikt om de positie te bepalen. Door de extra benodigde tijd die deze handeling kost daalt de capaciteit wel iets, maar kan het systeem toch nauwkeurig blijven werken. De installatie wordt bestuurd door een Siemens S5 PLC met een operatorinterface. Het PLC-systeem regelt de complete afhandeling voor het inpakken van de rollen papier. De robots en de productie worden op deze manier bestuurd en bewaakt. Daarbij wordt ook het beheer van het inpakken gerealiseerd. Dat betekent dat ook de gegevens van de in te pakken rol, het voorraadbeheer van de kopplaten en de locatie van de verschillende formaten kopplaten bij de robots vanuit dit systeem worden aangestuurd. Per cyclus krijgt de robot een opdracht van de PLC met informatie over de oppaklocatie van de kopplaat en een specificatie van de te verpakken rol. Alle communicatie wordt gedaan op I/O basis via remote I/O van de PLC (ET200B). Van der Wal: “Vanuit Crown Van Gelder was de wens om deze remote I/O blokken te vervangen

Realisatie binnen korte stilstandtijd door een moderne variant (ET200S) zodat dat deel van de installatie alvast werd voorbereid op een toekomstige vervanging van de S5 PLC. Deze nieuwe remote I/O is door ons geleverd en geïntegreerd in de besturingskast van de nieuwe robotcontrollers. Uitgangspunt hierbij was om de bestaande S5-besturing zoveel mogelijk met rust te laten om geen onnodige projectrisico’s te introduceren die door de korte installatietijd pas op locatie van de klant naar voren zouden kunnen komen.” Het complete systeem is op een aantal punten verder geactualiseerd, waarbij gebruik is gemaakt van de laatste stand van de techniek. Hiermee wordt voorkomen

Oktober 2013

42-43,45_vervangrobot.indd 45

R AANDRIJFTECHNIEK

dat het systeem op korte termijn weer aangepast zou moeten worden. Het gaat hierbij om een drietal punten, namelijk: • het vernieuwen van de robots die de kern van het project vormen; • het vervangen van het discrete sensorsysteem door een modern vision-systeem; • het opnieuw ontwerpen van de tooling, waarbij mechanische overbelasting die in het oorspronkelijke systeem soms voor kwam, wordt voorkomen door softwarematige bewaking van de servobesturing in de robot.

De eerste robot pakt telkens twee kopplaten van een pallet en plaatst deze aan weerszijden op de papierrol

bewaking van de robot regelen, zorgen er voor dat mechanische overbelasting van de tooling wordt voorkomen. Het op basis van no-cure-no-pay geleverde vision-systeem heeft inmiddels zijn waarde bewezen: de betrouwbaarheid en nauwkeurigheid van deze oplossing zorgt voor een storingsvrije installatie. De Vries besluit: “Ons project is een goed voorbeeld hoe modernisering van de robotinstallatie, aangevuld met een visionsysteem, voor optimalisatie qua betrouwbaarheid en stilstand binnen een industriële productieomgeving zorgt.” R

Resultaat Wat is nu het uiteindelijke resultaat van deze renovatie van de robotinstallatie? Een duidelijke verbetering is de betrouwbaarheid van het volledige systeem. Zo moest in het oorspronkelijke systeem de operator de optredende verstoringen handmatig corrigeren. Verstoringen die het gevolg waren van de verslechterende prestaties van de robots en de onnauwkeurigheid van het discrete sensorsysteem. Jos de Vries is daar namens Crown Van Gelder duidelijk over: “Het robotsysteem werkt in de nieuwe opzet storingsvrij en blijkt absoluut betrouwbaar te zijn.” Beide partijen zijn tevreden en kijken terug op een geslaagd project. Het volledige systeem is door een goede voorbereiding en FAT binnen enkele dagen functioneel opgeleverd. Een bijkomend voordeel was dat, door weer voor de ABB robots te kiezen, de oude programmatuur (na zestien jaar!) hergebruikt kon worden. Additionele softwaremodules die de

Inl.: Crown Van Gelder, tel.: (0251) 26 22 33, www.cvg.nl TEB Engineering, tel.: (072) 574 19 14, www.teb.nl

De tweede robot pakt de volgende kopplaat, die van een lijmlaag is voorzien, op en brengt die aan op de rol die in een perseenheid wordt geplaatst

www.AT-aandrijftechniek.nl

45

07-10-13 09:08


Entrobot unieke oplossing voor een oud probleem [tekst] Dirk Scheper [foto’s] ISO-Groep

Het enten van gewassen wordt voornamelijk uitgevoerd om kwalitatief betere gewassen te verkrijgen en minder uitval, naast het feit dat het kwantitatief meer oplevert. Het enten is een proces dat voornamelijk menselijke arbeid vergt. AandrijfTechniek gaat in gesprek met directeur Piet Oomen en salesmanager Andreas Hofland van de ISO-Groep in Gameren (bij Zaltbommel), over het enten en hun oplossing voor deze handmatige manier van werken: hun entrobot.

D

e ISO-Groep is gestart als onderneming die machines ontwikkelt en bouwt voor de tuinbouw. De afgelopen jaren is deze sector begonnen met een inhaalslag op robotiseringsgebied. Hierop inspelend heeft de ISO-Groep enkele machines en robotinstallaties ontwikkeld, waaronder de RoBoPlant, de entrobot en de steksteker. Andreas Hofland is bij enkele projecten als adviseur betrokken geweest: “Het gaat altijd om een samenwerking met de klant. En die klant is geen uniform gegeven. Een plantenkweker heeft een bepaalde marge nodig waarin automatisering mogelijk is. De kunst is om datgene wat teeltkundig mogelijk is, te matchen met wat vanuit de automatisering aan minimale randvoorwaarden wordt gesteld.” Waarmee hij het probleem van automatisering in de tuinbouw duidelijk verwoord.

Natuurlijke concurrent

Na verschillende robotsystemen te hebben getest, bleek de Densorobot het beste bij de applicatie te passen

46

46-47,49_entrobot.indd 46

www.AT-aandrijftechniek.nl

Enten geeft het beste van wat de natuurlijke wereld te bieden heeft. Het is dan ook de grootste concurrent van genetisch gemodificeerde gewassen. Hofland: “Je neemt een sterke plant die resistent is voor veel ziekten en voorzien is van een goede wortelgroei. Dit gebruik je als onderstam waarop planten worden aangebracht die zijn geselecteerd op kwaliteit, op smaak, kwantiteit en andere belangrijke eigenschappen. Het voordeel is dat je onafhankelijk bent van de vraag of die

plant wel goed te telen is. Het proces zorgt er voor dat je meer kunt met veel minder bestrijdingsmiddelen. Het enten zorgt er samengevat voor dat de plant sterker wordt en minder bestrijdingsmiddelen nodig heeft om goed te gedijen.” Er moet een controle plaatsvinden op het plantje zelf, voornamelijk of het plantje ook groot genoeg is om te enten. De grootte bepaalt mede de afstand tussen de lobben, de onderste blaadjes, en de kop of kruin. Deze afstand is van groot belang voor een goede ent. Het bepalen van deze afstand kan met behulp van een vision-systeem, maar het gaat altijd om een afweging tussen de kostprijs van de automatisering en wat het oplevert. Het gaat hierbij om de bekende 80/20-regel, waarbij 80 procent van de gewenste automatisering voor 20 procent van de kosten kan worden gerealiseerd. Hofland: “Van belang is om verschillende controlepunten in het proces te hebben waarbij je invloed op de automatisering kan uitoefenen of uiteindelijk dat wat gefaciliteerd wordt ook dat is wat je uiteindelijk realiseert.”

Klant is geen uniform gegeven Na de juiste afstand te hebben gecontroleerd, wordt het plantje ingehangen met behulp van een laserlichtje en neemt de robot het over en brengt het plantje bij de onderstam. Vervolgens wordt de snee gemaakt, wordt het op elkaar geplaatst en aangedrukt om een goede hechting te verkrijgen. Dan komt er een siliconen clip om heen om beide delen van de ent te fixeren.

Missende schakel Het enten met een robot is vooral interessant voor landen met hoge loonkosten. De robot vervangt immers menselijke handelingen en kan continu doorwerken. Piet Oomen geeft aan dat de entrobot feitelijk onderdeel is van een compleet auto-

Oktober 2013

R AANDRIJFTECHNIEK

07-10-13 09:08


ROBOTICA Applicatie

matiseringsproces binnen een plantenkwekerij. “Vergeet niet dat het selecteren en verwerken van de planten in trays meestal al is geautomatiseerd, evenals het afvoergedeelte. Feitelijk vormt de entrobot de missende schakel in de automatiseringsketen.” Hij onderstreept dat er ook veel plantenkwekerijen zijn waar nog niet veel is geautomatiseerd, omdat bijvoorbeeld de lonen ter plaatse laag liggen. Juist voor deze kwekerijen heeft de onderneming een nieuwe machine ontwikkeld die niet door één operator, maar door twee operators wordt bediend. Het systeem is aanzienlijk goedkoper en de automatisering er voor en er na is niet noodzakelijk.

Entrobot is de missende schakel “De kweker kan met deze installatie veel eenvoudiger de eerste stap zetten in het enten. Het voordeel is dat er altijd een goede, uniforme kwaliteit ent wordt gerealiseerd met minder uitval en minder risico op besmetting van de ent. Handmatig enten levert geregeld een ongewenste besmetting van de plant op.” Hofland noemt nog een voordeel op, namelijk dat de installatie ook met stoom kan worden gereinigd. Dat gebeurt bijvoorbeeld na een gewenste aantal series of als er op een ander plantmateriaal wordt overgeschakeld. Bovendien kunnen

De steksteker is geschikt voor uiteenlo-

Een robotsysteem is gemakkelijker te onder-

pende producten, waarbij alleen de kop

houden, te reinigen, te programmeren en te

van de robot en het vision-systeem moeten

bedienen dan een mechanisatieoplossing

worden aangepast

botte mesjes worden vervangen, waardoor de gevoeligheid voor ongewenste gebeurtenissen wordt gereduceerd. Hierdoor neemt de leveringsbetrouwbaarheid toe en neemt de kwantiteit toe. Het productieproces wordt kortom verbeterd met minder uitval. Worden de lonen hoger, kan de automatisering zonder veel problemen worden uitgebouwd. Volgens Oomen heeft vooral in de voedselindustrie een enorme schaalvergroting plaatsgevonden. Ook in opkomende landen wordt tegenwoordig de vraag gesteld of de voedselveiligheid wel voldoende is gewaarborgd. Deze entrobot is een mogelijkheid om dit te faciliteren.

Steksteker

De entrobot zoals die in kwekerijen kan worden opgesteld

Oktober 2013

46-47,49_entrobot.indd 47

R AANDRIJFTECHNIEK

De steksteker is een ander robotsysteem van de ISO-Groep, een installatie die het handmatig steksteken volledig heeft vervangen. Dit is een complex systeem omdat de stek in chaos ligt, terwijl het moet worden verenkeld om het te kunnen verwerken. Lang was dit verenkelen de kern van de ontwikkelingen, terwijl het niet robotiseerbaar leek te zijn. Oomen: “De stek is prijzig en er kan niet zomaar worden aangenomen dat 20 procent verlies mag optreden. Wij hebben een oplossing bedacht in de vorm van een schudband die gebruik maakt van verschillende schudpatronen. Na het schudden wordt met behulp van camera’s gekeken of een individuele stek goed kan worden opge-

pakt voor verdere verwerking. Het is niet nodig dat ze volledig gesepareerd zijn, als de robot maar kan herkennen dat de stekjes opgepakt kunnen worden en ze kan oppakken.” Het systeem pakt vier stekjes op, die op een steekbrug worden geplaatst. Hierna worden nogmaals vier stekjes opgenomen die aan de andere kant van de steekbrug worden geplaatst. Dit gebeurt allemaal om ‘snelheid te maken’. De andere moeilijkheid om dit systeem te ontwikkelen, is namelijk dat goed getrainde mensen meer dan drieduizend stekjes per uur steken. De automatisering moet daar wel tegenop kunnen werken. Snelheid vormt een essentiële ontwerpfactor, evenals de kwaliteit. De robot zorgt er voor dat alle stekken even diep zitten, zodat de wortelaanmaak overal gelijk is en identieke planten ontstaan. De steksteker is geschikt voor uiteenlopende producten, waarbij alleen de kop van de robot en het vision-systeem moeten worden aangepast. Denk aan een grijper voor het oppakken van de chrysantenstekken, terwijl voor cactusstekken gebruik wordt gemaakt van een vacuüm zuigertje. Ook dit verduidelijkt dat het om kleine aantallen gaat van de op klantspecificatie geassembleerde robot. De eerste kennismaking met de robot was met dit steksteken. Oomen: “Tijdens dit project werd al snel duidelijk welke meerwaarde de vereenvoudigde bediening en

www.AT-aandrijftechniek.nl

47

07-10-13 09:09


Engineered solutions by Holland Hydraulics

VACATURES IN DE TECHNIEK

www.products4engineers.nl

TESTOPSTELLING PRODUCTIEPERS 15 slagen/min. - 300 bar - 600 Ton

Actie is reactie

Dag en nacht hydraulische kracht! Holland Hydraulics heeft in de wereld van de hydrauliek een goede reputatie en kan door een jarenlange kennis en ervaring élke opdracht tot in de perfectie uitvoeren.

WWW.HOLLAND-HYDRAULICS.NL

Op zoek naar werk in de Techniek of toe aan een nieuwe stap in uw carrière? Careers4Engineers is een technisch georiënteerd carrièreplatform voor hoger opgeleiden. Dankzij een exclusieve samenwerking tussen Products4Engineers & Techniekvacaturebank vindt u op www.products4engineers.nl/ vacatures.nl een aanbod op maat van werkgevers uit de technische branche.

BINNENHAVENSTRAAT 14 7553 GJ HENGELO F +31 (0)74 - 250 64 13

T +31 (0)74 - 291 78 48

Ga voor meer informatie naar www.eisma.nl of neem direct contact op 088 2944 700

INFO@HOLLAND-HYDRAULICS.NL

7536 adv. Bennie Jolink.indd 1

02-09-13 13:48

WJ200

Compacte frequentieregelaar van Hitachi De compacte frequentieregelaar serie WJ200 van Hitachi in de vermogensreeks van 0,2 – 15kW (35,9A CT, 44A VT dual rating) is breed inzetbaar waarbij kracht en dynamiek mede vereist is. De serie onderscheidt zich door: • Zeer hoog startkoppel • Hoge toerentalnauwkeurigheid • PLC functie • Safety stopfunctie • Wachtwoord beveiliging • Positioneringsfuncties • Ingebouwde remunit • Veldbus aansluitingen • Ingebouwde energiemeter en energiebesparingsregeling • “Side by side” montage • Wereldwijde standaarden CE, UL, c-UL en c-Tick Hiflex voegt aan de zekerheid van dit wereldmerk toegankelijke ondersteuning en service toe. Meer informatie over Hitachi: www.hitachi-ds.com

Wolweverstraat 22 · 2984 CD Ridderkerk · Postbus 4070 · 2980 GB Ridderkerk Telefoon : 0180 - 46 60 04 · Telefax : 0180 - 44 23 55 · Service : 0180 - 44 23 40 Internet : www.hiflex.nl · E-mail : info@hiflex.nl

Hitachi_Ad_WJ200_190x130.indd 1

21.05.13 14:03


ROBOTICA Applicatie

de aanzienlijke reductie van het onderhoud had. Voor ISO-Groep was dit reden om de oorspronkelijke mechanische oplossing voor het enten (die uit veel precisieonderdelen bestond, die mechanisch op elkaar moesten worden afgestemd) te vervangen voor een robotvariant. De robotisering betekent dat alle ongemakken in de software worden ondergebracht en veel problemen worden voorkomen, met als voordeel dat exporteren interessanter is geworden.”

De entrobot wordt in de eigen fabriek geassembleerd, waarbij sommige componenten door toeleveranciers worden aangeleverd. De robot zelf is afkomstig van het Japanse Denso. Oomen: “Op het moment dat we besloten robots toe te passen, bood Denso de beste oplossing voor ons probleem. Eerst hadden we gekozen voor een deltarobot, maar die mistte de nauwkeurigheid en de snelheid. Na verschillende robotsystemen te hebben getest, bleek Denso de beste te zijn. En dat geldt feitelijk nog steeds. Zij beschikken

46-47,49_entrobot.indd 49

Unieke machines waarvan basis gelijk is

Robotkeuze

Oktober 2013

daarnaast over de juiste technieken en kennis om tot een goede samenwerking te komen.” Belangrijke factoren zijn snelheid, gewicht aan de grijper, nauwkeurigheid, remmen en starten en het gemak van aansturing. Het zijn deze feitelijke voorwaarden waarop de aanschaf is gebaseerd.

R AANDRIJFTECHNIEK

Anders dan bij industriële robots heeft de grijper van de stekrobot continu met andere posities te maken. Dat betekent ook dat elke machine apart wordt ontwikkeld en geleverd. Feitelijk gaat het om unieke machines, waarvan de basis gelijk is. Een trend die meespeelt is dat de mechanische automatiseringsoplossingen momenteel worden vervangen door robotsystemen. Hofland: “Het grote voordeel is dat het onderhoud wordt gedecimeerd, het systeem eenvoudiger is te reinigen,

Een ingekochte robot alleen maakt

compacter is en gemakkelijker te programmeren en te bedienen.”

nog geen productiecel. Voor de

Toekomst

handling van trays

Behalve aan de stekrobot voor chrysanten wordt gewerkt aan stekrobots die geschikt zijn voor andere planten. Dit vraagt echter een aanpassing aan zowel het vision-systeem als de grijper. De veel kleinere stekken vergen een aparte aanpak. Ook op teeltgebied wordt er volop ontwikkeld om het proces nog beter onder controle te krijgen zodat automatisering steeds toegankelijker wordt. In de toekomst kunnen gewassen volautomatisch worden gekweekt en komt er geen mens meer aan te pas. Het duurt mogelijk nog enkele jaren, maar het gaat snel. De eerste kwekers experimenteren al en als het daadwerkelijk binnen het volledige productieproces sneller en goedkoper kan worden, gaat de volautomatische kweek er nog sneller aankomen. R

en entjes is een aardige verzameling mechanische, pneumatische en elektronische componenten nodig

Inl.: ISO-Groep, tel.: (0418) 55 27 35, www.iso-group.nl

www.AT-aandrijftechniek.nl

49

07-10-13 09:09


Eisen aan robotcomponenten zijn afhankelijk van applicatie [tekst] Dirk Scheper [foto’s] Electro Abi BV, Haarlem

Robots staan bol van sensoren en actuatoren en hebben een geavanceerde

in gesprek met ir. Paul de Bie, algemeen directeur van Electro Abi, en ing.

gelegd. Is dit een haptisch systeem een robot of alleen maar een hulpmiddel? De Bie vraagt zich af of een robot niet meer of minder is dan alleen een geautomatiseerde faciliteit van een menselijke handeling. De robot wordt vooral ingezet om voor de mens gevaarlijke klussen te klaren of saaie werkzaamheden over te nemen. We laten dit in het midden.

Peter Mous, specialist en technisch adviseur robotica bij dezelfde onderne-

Verschil moet er zijn

besturing nodig. Maar de componenten waaruit robots worden opgebouwd, moeten aan bepaalde eisen, normen of regels voldoen. Het blijkt niet eenvoudig om achter een eenduidig antwoord te komen. AandrijfTechniek gaat

ming. Het bedrijf bouwt zelf robots, maar is vooral bekend als leverancier van aandrijfcomponenten.

E

lectro Abi heeft een eigen robotsysteem ontwikkeld en vorig jaar op de markt gebracht onder de naam Abiflexx. Ook is patent aangevraagd op de Parallel Kinematic Wide Delta Robot. Het zijn modulaire systemen die geschikt zijn voor veel pick-and-place toepassingen. Ze zijn in eerste aanleg ontwikkeld en ontworpen om te kunnen voldoen aan de hoge eisen die gelden in hygiënische omgevingen in bijvoorbeeld de voedingsmiddelenindustrie. Paul de Bie heeft dus recht van spreken als het gaat om het aangeven waaraan componenten voor de roboticamarkt aan zouden moeten voldoen.

Applicatie bepalend

Met de ABiflexx dubbele deltarobot heeft Electro Abi op vakbeurzen al veel kijkers én serieuze partners getrokken

50

50-51,53_abirobot.indd 50

www.AT-aandrijftechniek.nl

“De applicatie bepaalt aan welke eisen en normen de componenten voor de robot moeten voldoen”, legt De Bie uit, waarbij hij direct bij de kernbeantwoording van mijn vraag komt. “De agro en food eisen andere voorzieningen dan bijvoorbeeld de auto-industrie of toepassingen binnen de zorg.” Hij noemt onder andere de Da Vinci robot in de chirurgie, die aan andere eisen en normen moet voldoen dan de melkrobot op een boerderij. De medische robot is een haptisch systeem dat de chirurg helpt om moeilijke ingrepen via een kijkoperatie te verrichten. Hier wordt direct weer de definitie van een robot neer-

Zowel de medische robot als de melkrobot moet aan hygiënische eisen en normen voldoen, maar wel op een verschillend niveau. Volgens De Bie wordt in 95 procent van de applicaties waarin een deltarobot wordt ingezet, gebruikgemaakt van carbonarmen. Deze armen zijn licht, stijf en robuust, maar ongeschikt om in de voedselindustrie te worden toegepast, omdat carbonvezels kunnen afgeven. Electro Abi maakt daarom gebruik van titaniumbuizen (armen), die ook sterk en licht zijn maar wel duurder. Maar het belangrijkste is dat ze super hygiënisch zijn. En de applicatie bepaalt eenmaal de normen waaraan het toegepaste materiaal moet voldoen.

Geen eenduidige eisen aan onderdelen We komen dan direct ook te spreken over de Amerikaanse FDA-norm waaraan systemen moeten voldoen als ze binnen de voedselindustrie worden toegepast. De Food and Drug Administration is in de VS het agentschap van de federale overheid dat onder meer de kwaliteit en veiligheid van voedsel, toevoegingen en dergelijke bewaakt. De tegenhanger van de FDA in Europa is EHEDG (European Hygienic Engineering & Design Group), waaraan systemen (dus ook componenten voor robots) binnen de voedingsmiddelenindustrie bij voorkeur moeten voldoen, naast toevoegingen en andere zaken als kwaliteit en veiligheid. Het onderstreept eens en te meer dat er geen eenduidige algemene eisen gesteld worden aan de toege-

Oktober 2013

R AANDRIJFTECHNIEK

07-10-13 09:10


ROBOTICA Componenten

De applicatie bepaalt de materiaalkeuze. Gezien het beoogde toepassingsgebied (de voedingsmiddelenindustrie) koos Electro Abi voor zijn dubbele deltarobot voor titanium in plaats van een composiet met koolstofvezel

paste onderdelen in een robot. Maar is daarmee alles gezegd?

Andere aspecten Neen, want andere aspecten spelen ook een rol, bijvoorbeeld de snelheid van het systeem, de veiligheidseisen waaraan een robot moet voldoen en de gevraagde nauwkeurigheid.

Nauwkeurigheid en prijskaartje medebepalend Zo bepaalt de snelheid van de robot het materiaal waaruit de componenten moeten bestaan. Een roestvaststalen eenheid weegt meer dan een eenheid uit koolstofvezel, maar deze laatste is ongeschikt voor gebruik in de voedingsmiddelenindustrie. Een industriële robot in de autoindustrie is trager en werkt in de regel met zwaardere componenten die verplaatst moeten worden dan een zeer snelle pick-and-place eenheid die alleen kleine onderdelen moet plaatsen in bijvoorbeeld de halfgeleiderindustrie. Hiermee springen we weliswaar op een ander onderwerp, maar niettemin eveneens bepalend voor de eisen en normen waaraan de toegepaste componenten in

OKTOBER 2013

50-51,53_abirobot.indd 51

R AANDRIJFTECHNIEK

een robot moeten voldoen. We spreken over de grijper van de robot. Een magneetgrijper voor het sorteren van boutjes vraagt minder componenten en is lichter dan een grijper waarmee een autoruit wordt geplaatst of een gecompliceerde grijper waarmee fruit wordt gesorteerd in de verpakkingsindustrie. Ook de veiligheid speelt een rol bij het bepalen van de componenten en de eisen en normen waaraan onderdelen voor de robotindustrie aan moeten voldoen. Een zorgrobot vraagt om andere eisen en normen dan een industriële robot. De laatstgenoemde wordt afgeschermd met veiligheidshekken die garanderen dat de medewerkers tijdens werkzaamheden niet door een robotarm worden getroffen, terwijl een zorgrobot of softwarematig of hardwarematig van de noodzakelijke veiligheid wordt voorzien om te voorkomen dat er ongelukken gebeuren. Bovendien staan industriële robots in de regel op een vaste plek binnen de onderneming, terwijl een zorgrobot zich tussen mensen kan bewegen. Een binnen de chirurgie toegepaste haptische robot moet uiteraard nauwkeuriger functioneren dan de melkrobot. “De nauwkeurigheid tussen beide systemen ligt anders en daarmee wordt ook de nauwkeurigheid van de componenten vastgelegd. Denk aan de nauwkeurigheid

van de overbrengingen, vertragingen en tandwielkasten. Hier speelt ook het kostenaspect een rol. Een zeer nauwkeurige tandwielkast heeft een prijskaartje, maar dit geeft tevens aan dat de applicatie weer bepalend is voor de componentkeuze voor het robotsysteem.

Planetair of cycloïde Peter Mous gaat hier verder op in. “Je hebt te maken met planetaire vertragingen, die voornamelijk voor pick-and-place eenheden binnen de verpakkingsindustrie worden ingezet, en cycloïde vertragingen

Net als de materialen wordt het type en de uitvoering van de grijper bepaald door de applicatie. In dit geval is de deltarobot voorzien van een vacuümgrijper van Piab

www.AT-aandrijftechniek.nl

51

07-10-13 09:11


Krachtige, betrouwbare hydrauliek Action-Hydro: hoogwaardige hydrauliek voor alle denkbare toepassingen. Specialist met een schat aan ervaring in hydraulische systemen. Voor situaties waar het draait om betrouwbaarheid en duurzaamheid. Action-Hydro B.V. Kabelstraat 7 1322 AD Almere T: 036-5360204 E: info@action-hydro.nl I: www.action-hydro.nl

ONZE KENNIS, UW SUCCES kijk voor meer informatie op www.eisma.nl/industrialmedia

Nestenschijven in gegoten of bewerkte uitvoering, ook in RVS en kunststof.

Gecalibreerde rondstaal ketting volgens DIN, verzinkt of RVS, uit voorraad leverbaar.

Slijtplaten voor o.a. bodembekleding, schrapertransporteurs, stortgoten, elevatorbakken en transportschroeven.

Elevatorbekers volgens DIN en tekening in staal, RVS of kunststof

Onder druk de beste prestaties... Vervangingsdelen zoals cartridgekits, lagers, assen, sealkits, rotatinggroups, compensators enz. van onder andere METARIS, CML en VELJAN (ook toepasbaar in de originele pompen van Denison, Vickers, Rexroth, Sauer, Voac).

Gesmede schraperketting in geharde uitvoering, diverse meenemervormen mogelijk.

®

Heko ketting

Gootschraperketting en transportketting in diverse uitvoeringen, ook volgens uw tekening mogelijk.

• Slijtvaste geharde rondstaalketting in Mn-Cr-Ni staal. • Slijtvaste geharde kettingbeugels. • Eindloos kettingsysteem met HEKO TS-TSN kettingbeugels. • Kettingwielen in on- en vertande uitvoering. • Geha-onderhoudsvrije lagers.

GEHA B.V. Aandr.techn.’10

Kettingen- en mechanisch transport Grote Tocht 27, Westerspoor-Zuid Postbus 2150, 1500 GD Zaandam Tel.: (+31) 075-65 39 800. Fax: (+31) 075-67 02 456 E-mail: info@geha-zaandam.nl Website: www.geha-zaandam.nl

Ohmstraat 42, 3335 LT Zwijndrecht T. +31 (0)78 623 18 18 • www.rs-hydrauliek.nl

Leverancier van hydraulische- en aandrijftechnische componenten, remmen, systemen en besturingen

Als het om kettingen en transport gaat...


ROBOTICA Componenten

die veel duurder zijn dan planetaire vertragingen. De laatste worden veelal gebruikt in zware industriële robots, zoals lasrobots en robots in productielijnen in de auto-industrie. Deze cycloïde vertragin-

Hoogste standaard was bewuste keuze gen kenmerken zich door de hoge variatie in overbrengingen en een meertrapsvertraging die voor een sterke reductie van trillingen zorgt. Het geringe massatraagheidsmoment zorgt voor een hoge snelheid. Aspecten als overbelastbaarheid (voor versnellingskrachten), noodstop, radiale krachten, torsiestijfheid en koppelvolumeverhouding zijn voor beide typen vertragingen vrijwel gelijk, afhankelijk van de fabrikant. Beide soorten zijn compact en qua vormgeving en vermogensdichtheid vooral geënt op het toepassen in samenwerking met servomotoren.” Zowel De Bie als Mous onderstrepen het feit dat Electro Abi weliswaar pas kort op de robotmarkt is, maar dat de onderneming al decennia lang ervaring heeft met alle componenten die binnen een robot worden toegepast. Dat verklaart ook de kennis en inzichten over de componenten voor de robotica. Het leveringsprogramma omvat motoren, tandwielkasten, versterkers, controllers en software. De Bie: “Dat is de reden dat we op een bepaald moment begonnen met het zelf ontwikkelen van een robot. We beschikken over de mechanische, elektrotechnische en besturingstechnische vaardigheden en kennis. We kunnen hiermee niet alleen onze klanten helpen met een adequate en juiste keuze in de bepaling voor

Net als de mechanische en elektrische componenten betrekt Electro Abi de besturing van de Abiflexx uit het eigen programma

het juiste gebruik van en inzet van componenten binnen hun robotsystemen en automatiseringsoplossingen, we kunnen het nu ook zelf toepassen.” Mous onderstreept dat het eigen systeem volledig is ontwikkeld om te voldoen aan de FDA-normen en EHEDG-richtlijnen. Deze normen en richtlijnen bepalen de vorm, de materiaalkeuze en de methode van oppervlaktebehandeling. Het is een bewuste keuze geweest om van de hoogst mogelijke standaard uit te gaan, hiermee wordt automatisch voldaan aan de lagere eisen bij andere applicaties.

De Haarlemse onderneming heeft veel ervaring met componenten die afnemers in robots toepassen. Voor de eigen robot is onder meer gekozen voor

Conclusie Het is duidelijk geworden dat de eisen en normen waaraan de componenten voor een robotsysteem moeten voldoen, volledig afhankelijk zijn van de toepassing waarin het wordt ingezet. Een industriële robot vergt andere specificaties dan een chirurgische haptische robot, en een zorgof servicerobot vraagt om andere specificaties dan een melkrobot. De omgevingsfactoren spelen een belangrijke rol, zoals de waterbestendigheid en de daaraan verbonden IP-waarden van de componenten, de nauwkeurigheid waarmee onderdelen bewegen, de gerealiseerde oppervlaktebehandelingen, de materiaalkeuze voor de bestanddelen van de robot en vergeet niet de veiligheid, de snelheid en de additionele voorzieningen, zoals het gebruik van een grijper of vacuümzuigers. Een uitgangspunt kan zijn uit te gaan van de hoogste normen en eisen, zoals bijvoorbeeld gesteld door de FDA of de EHEDG om vervolgens afhankelijk van de applicatie te ‘downgraden’ naar goedkopere, minder duurzame en minder nauwkeurige onderdelen. Geen eenduidig antwoord, maar wel een handreiking. R

Neugart planetaire vertragingen, hier in combinatie met een servomotor

Oktober 2013

50-51,53_abirobot.indd 53

R AANDRIJFTECHNIEK

Inl.: Electro Abi BV, tel.: (023) 531 92 92, www.abi.nl

www.AT-aandrijftechniek.nl

53

07-10-13 09:11


COLOFON Maandelijks vakblad voor ontwerpers, constructeurs en onderhoudstechnici, op het gebied van mechanische, elektrische, hydraulische en pneumatische aandrijfcomponenten en systemen, besturingen, en industriële en procesautomatisering. Redactie Hoofdredactie: ing. Ad Spijkers Redactie: Jeroen Aalberts, Benny Gudde, Eindredactie: Liedy Bisselink Basis ontwerp: Studio Putto bNO – De Rijp Restyle ontwerp: ZeeDesign - Witmarsum Tel. redactie: (088) 294 47 02 E-mail redactie: redactie.aandrijftechniek@eisma.nl Adres: Informaticaweg 3, 7007 CP Doetinchem Postbus 361, 7000 AJ Doetinchem

Nieuwsbrief en website Wekelijks brengt Aandrijftechniek zijn e-mailnieuwsbrief met actuele technische informatie, branchenieuws en de nieuwste productinformatie. Abonneren op deze gratis nieuwsbrief kan via www.AT-aandrijftechniek.nl. www.AT-aandrijftechniek.nl bevat een uitgebreid overzicht van alle producten en leveranciers, te bereiken via een handige zoek-routine. Daarnaast bevat de site dagelijks geactualiseerd nieuws uit de branche, een uitgebreide agenda en dossiers met gebundelde informatie.

Aan dit nummer werkten mee: S. Heije, J. van Huet, H. Meinen, D. Scheper, R. Tomberg, L. Vermeer, M. de Wit-Blok

AGENDA

Uitgave Eisma Industrialmedia b.v., Doetinchem

Yaskawa Techniek Dagen

Aquatech 2013

Directie Egbert van Hes, algemeen directeur, Bouke Hoving, financieel directeur Gerbert Tiecken, uitgeefdirecteur

Evenement voor robotica en motion, Veldhoven, 22-23 oktober. Inl.: Yaskawa Benelux BV, tel.: (040) 289 55 00, www.motoman.nl

Vakbeurs op het gebied van proces-, drink- en afvalwater en industrieel watergebruik, Amsterdam, 5-8 november. Inl.: Amsterdam RAI, tel.: (020) 549 12 12, www.aquatechtrade.com

Uitgever Cobie te Nijenhuis

E|DPC 2013

Advertentie-exploitatie Salesmanager: Cobie te Nijenhuis, tel.: (088) 294 47 35 Accountmanagement: Vincent Hermans, tel.: (088) 294 47 40 Rafke Kraakman, tel.: (088) 294 47 10 Traffic: ZeeDesign tel.: (0517) 531 672 fax: (0517) 531 810 aandrijftechniek@zeedesign.nl Marketing

Imke Hammerman tel.: (088) 294 47 60 i.hammerman@eisma.nl

Abonnementeninformatie Abonneeservice: Postbus 2238, 5600 CE Eindhoven. Tel.: +31 88 226 66 48 e-mail: abonnement@eisma.nl Abonnementsprijs: De abonnementsprijs bedraagt 264 euro per jaar (excl. 6% BTW) (bij automatische incasso bespaart u 3 euro administratiekosten) en is bij vooruitbetaling verschuldigd. Abonnementsprijzen voor andere landen op aanvraag. Abonnementen: Abonnementen kunnen op elk gewenst moment van het jaar ingaan en worden genoteerd tot wederopzegging. Opgave via www.AT-aandrijftechniek.nl of abonnement@eisma.nl.

 pzegging dienst schriftelijk en O minimaal een maand voor het einde van de abonnementsperiode te geschieden. U ontvangt van ons een schriftelijke bevestiging.

Bankrelatie: Voor Nederland: Rabobank Leeuwarden-Noord- west Friesland: 36.59.11.100 voor België: Postcheque Brussel: 000-0007463-91 Productie: DTP & Prepress: ZeeDesign Druk: Scholma Druk b.v. Copyright: © 2013

Eisma Industrialmedia, Leeuwarden.

Algemene voorwaarden | Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of overgenomen, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Uitgever en auteurs aanvaarden dan ook geen enkele aansprakelijkheid voor schade, van welke aard ook, die het gevolg is van handelingenen/of beslissingen die gebaseerd zijn op bedoelde informatie. Gebruikers van dit blad wordt met nadruk aangeraden deze informatie niet geïsoleerd te gebruiken, maar af te gaan op hun professionele kennis en ervaring en de te gebruiken informatie te controleren. Leveringsvoorwaarden, zie www.eismamediagroep.nl

54

54_service.indd 54

Electric Drives Production Conference and Exhibition, Neurenberg (D), 28-30 oktober. Inl.: Institut für Fabrieksautomatisierung und Produktionssysteme, tel.: (+49) 911 53 02 90 90, www.edpc.eu

Dag van het veilig werken De Stichting Samenwerken voor Veiligheid (SSVV) maakt zich sterk voor Het Veilig Werken, Rotterdam, 29 oktober. Inl.: SSVV, tel.: (070) 337 87 54, www.dagvanhetveiligwerken.nl

ICT & Logistiek 2013 Vakbeurs voor ICT-toepassingen en -diensten in de logistieke keten, Utrecht, 30-31 oktober. Inl.: VNU Exhibitions, tel.: (030) 295 27 02, www.ict-en-logistiek.nl

International Water Week 2013 Internationale beurs over watertechnologie en watermanagement, Amsterdam, 4-8 november. Inl.: Amsterdam RAI, tel.: (020) 549 23 27, www.internationalwaterweek.com

Business Software ERP-PLM event voor de industrie bedoeld voor managers uit de klantorder- en voorraadgestuurde industrie, Eindhoven, 5 november. Inl.: Mikrocentrum, tel.: (040) 296 99 22, www.business-software-event.nl

SolidWorks 2014 Benelux Launch Event SolidWorks University is een gratis kennisdag voor iedereen die betrokken is bij productontwikkeling en engineering, Eindhoven, 5 november. Inl.: DesignSolutions BV, tel.: (0418) 51 05 57, www.designsolutions.nl

www.AT-aandrijftechniek.nl

Europort 2013 Internationale maritieme vakbeurs over innovatieve technologie, Rotterdam, 5-8 november. Inl.: Ahoy Rotterdam, tel.: (010) 293 32 50, www.europort.nl

Bits&Chips 2013 Embedded Systems Jaarlijks evenement voor bedrijven en kennisinstellingen over embedded systemen en software, ‘s-Hertogenbosch, 7 november. Inl.: Techwatch, tel.: (024) 350 55 44, www.embedded-systems.nl

Robotica in de zorg Ontwikkelingen rondom zorgrobotica, stijgende kosten en het tekort aan personeel, Eindhoven, 13 november. Inl.: Mikrocentrum, tel.: (040) 296 99 10, www.mikrocentrum.nl

Automation Fair 2013 Vakbeurs voor industriële automatisering, Houston (USA), 13-14 november. Inl.: Rockwell Automation BV, tel.: (0297) 54 35 00, nl.rockwellautomation.com

Empack Zwolle Regionaal verpakkingsevenement voor de Noord- en Oost Nederlandse markt, Zwolle, 13-14 november. Inl.: Easyfairs, tel.: (0162) 40 89 99, www.easyfairs.com

Constructeursdag 2013 Een dag die zich richt op werktuigbouwkundige constructeurs, ontwerpers, research & development teams, consultants, docenten en studenten (HBO/TU), projectengineers en projectleiders, Utrecht, 19 november. Inl.: Constructeur, tel.: (0570) 50 43 32, www.engineersonline.nl

InduVisie Inspiratiedag voor en over de maakindustrie. Een initiatief van Eisma Industrialmedia en Nyenrode Business Universiteit, Breukelen, 21 november. Inl.: www.induvisie.nl

Robot Safety Training
 Training waarbij gekeken wordt naar risico’s die samenhangen met het gebruik van robots, Vianen, 21 november. Inl.: Pilz, tel.: (0347) 32 04 77, www.bestellen.pilz.nl

Oktober 2013

AT AANDRIJFTECHNIEK

07-10-13 09:12


Standnummer: 8000

Crane Winches

Mooring and Anchoring

Slewing

Fire Fighting

Trusters & (hybrid) Propulsion

Slewing

Jack-Up

De Graaf Aandrijvingen BV, Rotating Equipment o.a. voor: 

Maritiem

: Thrusters & Propulsion, Jack-Up, Kranen, Life Saving, Lieren

Olie & Gas : Pompen, Compressoren en Gas- en stoomturbines

Industrie

: Logistiek, Transport

Energie

: Windmolens, Getijde Energie

ORTLINGHAUS ● WIKOV ● LALEONESSA ● STM-GSM ● DINAMIC OIL ● VEM ● CARINI ● PMP SCHAKELBARE KOPPELINGEN ● TANDWIELKASTEN ● DRAAIKRANSLAGERS ● LIEREN ● MOTOREN

WWW.DEGRAAF-AANDRIJVINGEN.NL


Motion Controllers

Servo Versterkers

Torque Motoren

Sleepringen

Encoders

DC & BLDC Motoren

Uw Partner in Aandrijftechniek Draaiverbindingen

Vertragingen

Drive Components & Systems Service & Engineering Precisiesystemen en Positioneertechniek

Haalbaarheidstudies Project Management

Mechanische Precisiecomponenten

Just in Time Delivery Actuators

www.eltromat.com

Smart Motoren

Kogelomloopspillen

Rechtgeleidingen

www.telerex-europe.com


Aandrijftechniek 8 - 2013