Page 1

01_Cover_01 03-03-11 08:28 Pagina 1

Aandrijven - Besturen - Toepassen

nr. 3 Maart 2011

AANDRIJFTECHNIEK

ELEKTRISCH Bosch viert dit jaar het 125-jarig bestaan. De onderneming steekt ook nu nog veel middelen in innovatie.

HYDRAULISCH De remenergie van het voertuig dat de motorbike launch coaster op snelheid brengt wordt opgeslagen in de vorm van hydraulische olie onder druk.

ONDERWIJS De Technische Universiteit Eindhoven start het komende academisch jaar een bachelorprogramma Automotive.

www.AT-aandrijftechniek.nl


03_Inhoud_03 07-03-11 10:04 Pagina 3

Aandrijven - Besturen - Toepassen

Maart 2011 nr. 3

AANDRIJFTECHNIEK 24 | Elektrisch

INHOUD 38 | Onderwijs

30 | Hydraulisch

4 | NIEUWS

18 | BESTURINGEN

29 | VAKBEURS

Column Ad Spijkers 125 Jaar Benz Patent Motorwagen ROVC leidt medewerkers Electrabel op

Kan een badmintonrobot een geoefende badmintonspeler verslaan? Met de snelheid, nauwkeurigheid en intelligentie van Jada wel.

Maintenance Next biedt een totaaloverzicht van de onderhoudsmarkt. Passie voor techniek staat van 12 tot en met 14 april centraal.

22 | ELEKTRISCH

30 | HYDRAULISCH

Linak ontwikkelde een actuator met ingebouwde elektronica voor het parallel aansturen van een groot aantal zonnepanelen.

Tijdens de rit met de motorbike launch coaster wordt een hydraulische zuigeraccumulator gevuld met twee relatief kleine pompen. Hierdoor is tot 30.000 euro op de installatiekosten bespaard.

9 | TECHNISCH NIEUWS UV-transparante film voor beeldsensoren Productie in een schoenendoos

10 | BESTURINGEN OpenSafety is een uitbreiding op het Powerlink netwerk protocol voor veiligheidssystemen. Een belangrijke eigenschap is de veilige manier van distribueren van alle parameters.

14 | BESTURINGEN In het samenwerkingsproject ‘Neural Dynamics’ willen onderzoekers een robotsysteem bouwen, dat de menselijke cognitieve vaardigheden nabootst.

15 | BESTURINGEN Robot Amigo kan zelfstandig en zonder te knoeien een flesje water oppakken en naar een patiënt in een ziekenhuisbed brengen. Een project van de TU Eindhoven om een world wide web voor robots te realiseren.

24 | ELEKTRISCH Robert Bosch viert dit jaar een dubbel jubileum. De onderneming bestaat niet alleen 125 jaar, in 2011 is het ook 150 jaar geleden dat oprichter Robert Bosch werd geboren.

33 | MECHANISCH

26 | VAKBEURS

34 | MECHANISCH

Met de kernpunten industriële automatisering, energietechnologieën, toelevering, service, aandrijf- en regeltechniek, zal de Hannover Messe 2011 de belangrijkste trends in deze sectoren tonen.

Schaeffler biedt een breed portfolio van lageroplossingen voor waterkracht en komt met nieuwe innovaties.

Schinfa Machinerevisie is een nieuwe Nederlandse machinebouwer van CNCfreesmachines en heeft in eigen beheer de Mill 300 gebouwd.

36 | MECHANISCH Zeitlauf hanteert voor haar aandrijvingen de meest recente kwaliteitsnormen die in de medische technologie gelden.

38 | ONDERWIJS OP DE VOORPAGINA De X-life premiumkwaliteitlagers van INA en FAG zorgen voor wrijvingsarme en onderhoudsvriendelijke lageringen in vloeistofpompen. De pompen functioneren daardoor duidelijk langer en betrouwbaarder.

De Technische Universiteit Eindhoven is breder georiënteerd dan algemeen wordt verondersteld. Het komende academisch jaar start een bachelorprogramma Automotive.

42 | PRODUCTNIEUWS Aandrijftechniek selecteerde belangrijke noviteiten van deze maand.

46 | SERVICE Servicepagina met agenda, colofon en informatie over nieuwsbrief en website Schaeffler Nederland BV info.nl@schaeffler.com www.schaeffler.nl

MAART 2011

AT AANDRIJFTECHNIEK

www.AT-aandrijftechniek.nl

3


04-07_Nieuws_04-07 07-03-11 13:22 Pagina 4

Recycling Wij horen veel leveranciers enorme verhalen houden over duurzaamheid, milieu en meer van die modekreten waar de halvarine-, zeeppoeder- en verzekeringmarketeers ons in de televisiereclame ook mee doodgooien. Nu wil het toeval, dat wij binnen Eisma Industrialmedia behalve Aandrijftechniek ook een blad Recycling Magazine hebben. Ik vroeg een in beide werelden bekende freelancer om voor beide bladen eens een artikel over de recycling van aandrijfcomponenten te schrijven. Twee verhalen voor de prijs van één dus. Helaas was het resultaat ronduit pijnlijk. Als uitgangspunt fungeerde een mailing aan een aantal gerenommeerde aanbieders uit de aandrijfwereld. Pas na een herinneringsmail reageerden er twee met een beschrijving hoe ze met recycling van ingenomen apparatuur omgaan, en eentje antwoordde dat het bedrijf niets aan recycling doet. Goed, deze drie bedrijven namen dus de moeite om te reageren, maar de rest liet niet eens van zich horen. Ik weet niet hoe u het ervaart als een relatie gewoon niet reageert op een vraag, maar ik vind het niet beleefd. Ik ben ook bang dat die ene die aangaf niets aan recycling te doen, representatief is voor de branche. Oude hydropompen, persluchtcilinders, koppelingen en elektromotoren worden kennelijk rücksichtslos bij het oud ijzer gekieperd. Ergens kan ik het nog wel begrijpen ook. De materiaalprijzen liggen bij inkoop hoog, maar bij verkoop plotseling heel laag. Het produceren van nieuwe hydropompen bijvoorbeeld gebeurt seriematig en economisch verantwoord. Maar af en toe een of een paar pompjes slopen en de onderdelen sorteren op materiaal terwijl dat niets oplevert, is economisch natuurlijk niet haalbaar. Maar duurzaamheid begint op het tekenbord en eindigt bij een verantwoorde afvoer. Voor dat laatste valt te vrezen. Van het ‘beter milieu’, ‘groene energie’ en ‘duurzaamheid’ van aanbieders, machinebouwers én -gebruikers krijg ik daarom toch een beetje een vieze smaak in de mond.

125 Jaar Benz Patent Motorwagen Carl Benz is een icoon in de geschiedenis van de automobiel. Ter gelegenheid van het 125e jubileum van de Benz Patent Motorwagen herdenkt het Deutsche Museum Verkehrszentrum in München in een kleine speciale tentoonstelling de uitvinder en zijn werk. In het middelpunt van de expositie staat de originele auto waarop octrooi is verleend. De speciale tentoonstelling vertelt het verhaal van Carl Benz in de context van de problemen bij de start van de firma Benz en de groei van automobiel tot ongeveer 1900. De expositie vergelijkt het benzineconcept met de concurrerende alternatieven van toen, zoals stoom- en elektrowagens. Behalve de Benz Patent Motorwagen worden onder andere de stoomwagen van Léon Serpollet en de Amerikaanse Mobile Company gepresenteerd, evenals een Baker Electric Roadster als bewijsstuk voor een tijdperk van de automobielontwikkeling, waarin de technische diversiteit het proces bepaalde.

Alternatieve technologieën Lange tijd schatte men alternatieve voertuigaandrijvingen niet op de juiste waarde voor de automobielgeschiedenis, gegeven de mislukte technische constructies. In een tijd, waarin opnieuw naar aandrijfalternatieven wordt gezocht, staan ze echter opnieuw in de belangstelling. Want de successen en mislukkingen van de verschillende voertuigtypen vertellen veel over de mechanismen die ertoe bijdroegen, dat de automobiel met verbrandingsmotor de afgelopen eeuw deze wedstrijd domineerde. Een deel van de oorzaken voor het afvallen van de stoomwagen en de elektromobielen was de technische uitvoering. Veel van de problemen, zoals bijvoorbeeld de ontwikkeling van krachtige batterijen, was toen niet op te lossen. Een belangrijke rol kan men echter ook toeschrijven aan de toenmalige automobielcultuur en de gemeenschap van welvarende gebruikers, die vooral belang hadden bij snelle, krachtige voertuigen.

Inl.: Deutsches Museum, tel.: (+46) 89 2179-1, www.deutsches-museum.de

Ad Spijkers Redactie.aandrijftechniek@eisma.nl

Een blik in de tentoonstelling ‘Benz & Co. - 125 Jahre Benz Patent Motorwagen (foto: Deutsches Museum)

4

www.AT-aandrijftechniek.nl

MAART 2011

AT AANDRIJFTECHNIEK


04-07_Nieuws_04-07 07-03-11 13:22 Pagina 7

Nieuws

Demcon opent vestiging in Vijfde Hightech Mechatronica Eindhoven Op 24 maart organiseert Techwatch voor en professionals die ze kunnen onderHigh-end technologieleverancier Demcon opent per 1 april een vestiging in Eindhoven. Naast het hoofdkantoor in Oldenzaal en de Amsterdamse vestiging die vorig jaar werd verworven door de overname van Finapres Medical Systems, vormt deze derde vestiging een nieuwe mijlpaal op het groeipad dat Demcon al jaren bewandelt. Voor Demcon was 2010 een zeer goed jaar: de omzet steeg, autonoom en dankzij genoemde overname, met 15% tot boven de 10 miljoen euro. Het personeelsbestand groeide met twintig nieuwe medewerkers tot bijna honderd. Grote opdrachten van onder meer FEI en het Amerikaanse Stryker zorgden voor een goedgevulde orderportefeuille. Vanwege de aanhoudende groei oriënteert de onderneming zich op nieuwe huisvesting voor het hoofdkantoor in Twente, met uitgebreide faciliteiten voor (cleanroom)productie. Dit voorjaar wordt hierover een besluit verwacht. Inl.: Demcon, tel.: (0541) 57 07 20, www.demcon.nl

Stryker maakt met

de vijfde maal de beurs en conferentie Hightech Mechatronica. Het event is gericht op technici, ontwikkelaars, technisch managers en beslissers in de mechatronica en geavanceerde machinebouw. Op de beursvloer vindt u aanbieders van engineeringservices, diensten, tooling, prototypingservices, productie en geavanceerde assemblage. Machinebouwers kunnen er kennismaken met de experts

Kort Nieuws 4Het aandrijf- en besturingsbedrijf Control Techniques uit Sliedrecht bezoekt bedrijven met haar eigen beursstand. Een vrachtauto is omgebouwd tot demonstratie- en trainingsfaciliteit en rijdt sinds kort door Nederland. Bedrijven kunnen het productenpakket bekijken en er is tevens gelegenheid om een training te volgen.

steunen bij de ontwikkeling en productie van hightech systemen.Op het evenement is de hele keten vertegenwoordigd. Bedrijven die tussen idee en markt alles willen uitbesteden en zelf geen mechatronicaontwikkeling of productie willen doen, vinden op Hightech Mechatronica alles van hun gading. De marktsegmenten die dit jaar tijdens de managementsessies worden behandeld zijn onder andere solar en precisietechnologie. Het evenement wordt gehouden in het NH Conference Centre Koningshof in Veldhoven. Inl.: Techwatch, tel.: (024) 350 35 32, www.techwatch.nl Keynotesprekers tijdens de conferentie (foto: Tech-

Mim-technologie on-

watch)

derdelen voor chirurgische instrumenten

Conferentie ‘De drijvende kracht van Robotica'

(foto: Demcon)

Mijnsbergen sluit zich aan bij Indutrade Benelux Indutrade Benelux heeft per 1 januari de aandelen van Mijnsbergen uit Mijdrecht en zusteronderneming ATB Automation uit SintPieters-Leeuw (B) overgenomen. Beide ondernemingen worden op zelfstandige wijze voortgezet door het huidige management. Indutrade Benelux is een onderdeel van het Zweedse beursgenoteerde Indutrade AB. In de Benelux vallen hier onder andere onder: Hitma, Ammertech, Douwes International, Gimex, HP Valves, Aluglas en Hanwel. Met deze acquisitie is Indutrade een bedrijf rijker dat exact voldoet aan het profiel van de bedrijvengroep. Mijnsbergen gaat deel uitmaken van de sectie Special Products binnen Indutrade. Directeur Daan Wouterse zal de dagelijkse leiding eind 2011 overdragen aan de huidige managers Olaf van de Ven en Henry le Noble. Inl.: Mijnsbergen, tel.: (0297) 28 58 21, www.mijnsbergen.nl Indutrade Benelux, tel.: (0297) 51 46 14, www.indutradebenelux.nl

Mijnsbergen zal binnen Indutrade verder groeien en doorontwikkelen (foto: Mijnsbergen)

MAART 2011

AT AANDRIJFTECHNIEK

4Cito Benelux verzorgt al een aantal jaren met succes praktijkgerichte seminars en themadagen. Eigen specialisten maar ook deskundigen van buitenaf delen hier hun kennis en ervaring met de aanwezigen. Ook dit voorjaar biedt het moederbedrijf van de Benelux-vestigingen van Phoenix Contact, Rittal en Eplan weer verschillende nieuwe technologieseminars. 4EuroSkills zijn de Europese kampioenschappen voor het vakmanschap waarbij elke twee jaar honderden jonge vakmensen in verschillende vakgebieden tegen elkaar strijden. EuroSkills 2010, gehouden in Lissabon, is afgesloten met achttien gouden medailles voor Nederland. Het team Mechatronica won in het vakgebied mechatronica dankzij financiële alsook facilitaire steun van Festo Nederland en haar medewerkers.

Op 27 april organiseert Roboned haar eerste conferentie, genaamd ‘De drijvende kracht van Robotica: Technologie, Onderwijs en Maatschappij’. De conferentie zal zich richten op de aspecten die het mogelijk maken dat robots daadwerkelijk ingezet kunnen worden waar dat nodig is. En wel op een dusdanige manier dat de Nederlandse economie en de burger daar profijt van heeft. Een belangrijk aspect is technologie, maar zeker net zo belangrijk is onderwijs en maatschappelijke acceptatie. Roboned is een platform voor bedrijven, kennisinstellingen en maatschappelijke instellingen die zich bezighouden met robotica in Nederland. Het doel van Roboned is het ontwikkelen van visie op de gewenste Nederlandse roboticasituatie over een x-aantal jaren. Het uiteindelijke streven is het genereren van een sterke Nederlandse roboticamarkt. Met deze conferentie wil Roboned een overzicht geven van de stand van zaken van de technologie. Inl.: Roboned, tel.: (053) 489 27 78, www.roboned.nl

www.AT-aandrijftechniek.nl

7


09_technisch nieuws_09 07-03-11 10:06 Pagina 9

Technisch nieuws

UV-transparante film voor beeldsensoren Beeldsensoren zoals die in mobiele telefoons worden ingebouwd, zijn in sommige gebieden kleurenblind. Dat ligt aan een laag die ultraviolet licht niet doorlaat. Daarom zijn deze CMOS-chips tot nog toe niet geschikt voor spectroscopie. Een nieuw productieproces maakt deze laag transparant, waarmee de sensoren geschikt worden voor speciale toepassingen.

C

MOS-beeldsensoren zijn al lang standaard in de consumentenelektronica, bijvoorbeeld in mobiele telefoons en digitale

camera's. Ook in andere toepassingsgebieden is de opmars niet te stoppen. Onder andere de automobielindustrie heeft de potentie van optische halfgeleiderchips ontdekt en gebruikt ze steeds vaker in bestuurders-assistentiesystemen. Dit varieert van parkeerhulp en rijbaanherkenning tot aan dode hoek waarschuwsystemen.

Kleurenblind

CMOS-beeldsensoren kunnen in de toekomst in de professionele microscopie worden gebruikt (foto: Fraunhofer)

Sensoren die lichtsignalen in elektrische pulsen omzetten, moeten bij speciale toepassingen veel kunnen verdragen zoals een hoge omgevingstemperatuur of vochtigheid. Daarom worden CMOS-componenten tijdens de laatste stap van het proces met een laag siliciumnitride (SiN) afgedekt.

Deze chemische verbinding vormt een harde laag, die de sensor beschermt tegen mechanische schades en het binnendringen van vocht en ionen. Deze zogeheten passivering wordt voorgeschreven door de industrie. De siliciumnitridelaag laat echter geen licht in het UV- en blauwe kleurenspectrum door, zodat CMOS-sensoren voor industriële- of speciale camera’s daarom gedeeltelijk kleurenblind zijn.

Extra processtap Onderzoekers van het Fraunhofer-Institut für Mikroelektronische Schaltungen und Systeme (IMS) in Duisburg hebben een nieuwe processtap voor de beschermlaag ontwikkeld waardoor de optische eigenschappen verbeterd worden. Door het stikstofaandeel in de laag te verhogen, wordt de bandbreedte ook groter. Dit betekent, dat het licht meer energie dan het UV-licht nodig heeft om door het materiaal geabsorbeerd te worden. De sensor is hiermee transparant geworden in het blauwe en het UV gebied. Inl.: Fraunhofer IMS, tel.: (+49) 203 37 83 130, www.ims.fraunhofer.de

Productie in een schoenendoos Met behulp van Square Foot Manufacturing (SFM) willen wetenschappers van de Helmut Schmidt Universität in Hamburg een revolutie in de industriële microproductie ontketenen. Ze gaan daarbij uit van ‘productie in een schoenendoos’: kleine maar flexibele machines die met een soort bouwdoossysteem in weinig stappen en met geringe kosten op elke nieuwe eis kunnen worden ingesteld en aangepast.

D

eze machines zouden ondanks hun geringe afmetingen nauwkeurig steeds kleinere en complexer wordende werkstukken voor de medische techniek, optiek, pyrotechniek, mechatronica en (micro) matrijzen voor de werktuigbouw kunnen produceren. De trend in de industriële microproductie verandert van eendimensionale massaproductie naar een steeds grotere variëteit van producten in afnemende aantallen en met kortere innovatiecycli. Moderne ultra/precisiemachines kunnen onder

MAART 2011

AT AANDRIJFTECHNIEK

deze omstandigheden maar zelden economisch worden ingezet. Daarbij groeit juist in de microproductie de behoefte aan nieuwe machines met aangepaste afmetingen die economisch en ecologisch beter werken dan tot nog toe.

Square Foot Manufacturing Het idee achter Square Foot Manufacturing (SFM) is, dat machines zo klein, licht en flexibel worden gemaakt dat ze binnen korte tijd kunnen worden omgebouwd en afgesteld. Daarbij worden de machines af-

hankelijk van de bewerkingstaken van het werkstuk op de plaats gepositioneerd, en niet andersom. Nieuw daarbij is dat de werkruimte van de machine de ruimte van het werkstuk overlapt. Daardoor kunnen meerdere machines tegelijkertijd aan een onderdeel werken en afhankelijk van de behoefte flexibel naast elkaar, boven elkaar maar ook vrijgesproken of op een rij worden geplaatst.

Met SFM hebben onderzoekers van de Helmut Schmidt Universität een nieuw concept voor industriële microproductie ontwikkeld (foto: HSU)

Inl.: Helmut Schmidt Universität, tel.: (+49) 40 6541-1, www.hsu-hh.de

www.AT-aandrijftechniek.nl

9


Probeer AT-aandrijftechniek met 20% korting! Aandrijftechniek is zakelijk en informatief. Aandrijftechniek brengt onafhankelijke informatie over ontwerp, constructie, onderhoud en toepassing van componenten en (besturing-)systemen. Het magazine bevat een interessante mix van nieuws, vaktechniek, reportages en natuurlijk veel productinformatie. De teksten zijn kort, zakelijk, krachtig en staan boordevol relevante informatie. De techniek wordt vertaald naar de praktijk! Aandrijftechniek richt zich hierbij op de volledige breedte van uw vakgebied. Wilt u ook profiteren van het voordelige ‘Introductieabonnement’? Vul dan onderstaande bon in en stuur deze zonder postzegel naar onderstaand adres. Of mail uw gegevens naar abonnement@eisma.nl Veel leesplezier en inspiratie!

Antwoordstrook ‘Introductieabonnement op Aandrijftechniek 

Ja, ik meld mij aan als nieuwe abonnee van Aandrijftechniek en ontvang hierbij 20% korting. Ik betaal voor het eerste jaar slechts € 185,- (excl. BTW) in plaats van € 231,- (excl. BTW)

Naam:………………………………………………….

Postcode:……..………………………………

Adres:………………………………………………….

Telefoon:………………………………………

Plaats:………………………………………………….

Handtekening:………………………………

E-mail:………………………………………………….

U kunt de ingevulde bon opsturen naar Eisma Industrialmedia BV, antwoordnummer 155, 7000 VB Doetinchem. Abonnementen gelden tot wederopzegging. Opzeggingen dienen schriftelijk en tenminste 1 maand vóór verschijnen van het laatste nummer van de abonnementsperiode te geschieden. Prijzen gelden alleen voor Nederland, andere landen op aanvraag.

Aandrijftechniek 3 - 2011  

Aandrijftechniek is zakelijk en informatief. Aandrijftechniek brengt onafhankelijke informatie over ontwerp, constructie, onderhoud en toepa...