Bua na Cainte 6 - Leabhar an Mhúinteora - An Chéad Téarma

Page 1

al ED C o C m O pa

ny

of

Ire

la

nd

Bua na Cainte 6

An Té C ar héa m d a

6

© Th

e

Ed

uc

at

io n

An Comhlacht Oideachais

European Language Label An Séala Eorpach Teanga

2015

Edco

Bua na Cainte 6 TRB An Chéad Téarma Cover.indd 1

26/08/2022 15:35


ny

of

Ire

la

nd

6

uc

at io

na

ED l C o C m O pa

Leabhar an Mhúinteora do Rang 6

© Th

e

Ed

Martina Ní Fhátharta * Seán de Brún

An Comhlacht Oideachais

BUA NA CAINTE 6 TRB Prelims.indd 1

26/08/2022 11:43


An Chéad Chló 2022 An Comhlacht Oideachais Bóthar Bhaile an Aird Baile Uailcín Baile Átha Cliath 12

nd

www.edco.ie

la

Ball den Smurfit Kappa ctp

Ire

© Martina Ní Fhátharta, Seán de Brún 2022

of

Gach ceart ar cosaint. Ní ceadmhach aon chuid den fhoilseachán seo a atáirgeadh, a stóráil i gcóras aisghabhála ná a tharchur ar aon mhodh nó slí, bíodh sin leictreonach, meicniúil, bunaithe ar fhótachóipeáil, ar thaifeadadh nó eile gan cead a fháil roimh ré ón bhfoilsitheoir nó ceadúnas a cheadaíonn cóipeáil shrianta in Éirinn arna eisiúint ag Gníomhaireacht um Cheadúnú Cóipchirt na hÉireann, 63 Sráid Phádraig, Dún Laoghaire, Baile Átha Cliath, A96 WF25.

ED l C o C m O pa

ny

Clúdach: Outburst Design (www.outburstdesign.ie) Dearadh agus clóchur: Design Image (www.designimage.ie) Eagarthóir: Aoife Barrett (www.barrettediting.ie) Obair ealaíne: Kim Shaw Illustrations (http://kim-shaw-Illustration.squarespace.com)

at io

na

Bainisteoir Tionscnaimh: Aoife Barrett (www.barrettediting.ie) Scríbhneoir Scripte TÉC: Nóra Maria Ní Fhátharta Comhairleoir Teanga: An Dr Úna Nic Éinrí Eagarthóir Scripte TÉC: Aoife Barrett Cainteoirí: Mícheál Ó Dubhghaill, Áine Ní Dhroighneáin, Sailí Ní Dhroighneáin, Áine Ní Dhubhghaill, Gráinne Bleasdale, Pádraig Ó Dubhghaill Amhránaithe: Mícheál Ó Dubhghaill, Bríd Treasa Wyndham, Gráinne Bleasdale Ceoltóirí: Mícheál Ó Dubhghaill, Tony Buckley Taifeadadh: David Keary, Red Door Studio (www.reddoorproductions.ie), Tony Buckley, Stiúideo Taifeadta Audio for All (www.audioforall.com)

© Th

e

Ed

uc

Cóipcheart Úsáideadh cóipcheart © liricí amhrán/rann le cead mar atá thíos. Gabhaimid buíochas leo seo a leanas a thug cead dúinn ábhar dá gcuid a úsáid sa leabhar seo: ‘Go Barr na gCnoc’ as Líonta H, An Comhlacht Oideachais; ‘An tEitleán’ le Seán Ó Finneadha as Dánta Bunscoile 2, Folens; ‘Léimigí, Casaigí’ le Dominic Ó Braonáin as Mo Cheol Thú!, An Comhlacht Oideachais; ‘An Scoil’ le Daithí Ó Diollúin as Bun na Spéire, Cló Iar-Chonnacht; ‘Oíche Shamhna’ as Dánta Bunscoile 1, Folens; ‘Amhrán na gCupán’ CUPS Words and Music by A.P Carter, Luisa Gerstein Vallejo and Heloise Tunstall-Behrens © 2013 Peer International Corporation and Hal Leonard; ‘Mo Dhreoilín’ le Seán Monaghan and the Maimín Cajun Band; ‘Scéal na Nollag’ le Seán S. Ó Donnchadha as Gaeilge ag Obair, Folens; ‘Oíche Nollag’ le Máire Mhac an tSaoi as Margadh na Saoire, Sáirséal agus Dill; ‘Séid a Ghaoth’ as Séideán Sí Leabhar an Oide C, Foras na Gaeilge/An Gúm; ‘An Spásaire’ as Dánta Bunscoile 2, Folens; ‘An Cheolchoirm’ le Dominic Ó Braonáin as Mo Cheol Thú!, An Comhlacht Oideachais; ‘An tEarrach’ as Dánta Bunscoile 2, Folens; ‘Mo Ghile Mear’ le Dónal Ó Liatháin; ‘Siar a Raghadsa’ le Máirtín Ó Direáin as Dánta Bunscoile 2, Folens; ‘Cúl an Tí’ le Seán Ó Ríordáin as Scáthán Véarsaí, Sáirséal agus Dill; ‘Murúch’ le Gabriel Rosenstock; ‘Cailín na Gaillimhe/Galway Girl’ le Steve Earle agus Sharon Shannon as Transcendental Blues, BMG; ‘Táim Láidir’ le Lionárd ó hAnnaidh as Dánta Bunscoile 2, Folens; ‘Glaoch na hÉireann/Ireland’s Call’ le Phil Coulter; ‘Eilifint ar an Trá’ le Máire Ní Ghallchobhair as Seo, Siúd agus Uile, An Gúm.

BUA NA CAINTE 6 TRB Prelims.indd 2

26/08/2022 11:43


nd

Clár

la

Réamhrá....................................................................................... iv

Ire

Plean Bliana................................................................................xvi

Plean Míosúil.............................................................................. lvii

of

Plean Coicíse Mé Féin Aonad 1 & Aonad 2...................................... 1

ny

Ceachtanna Mé Féin Aonad 1 & Aonad 2........................................ 8

ED l C o C m O pa

Plean Coicíse Mé Féin Aonad 3 & An Fómhar................................ 27 Ceachtanna Mé Féin Aonad 3 & Scéal........................................... 34 Ceachtanna An Aimsir – An Fómhar & Scéal................................. 50 Plean Coicíse An Scoil Aonad 1 & Aonad 2................................... 63

na

Ceachtanna An Scoil Aonad 1 & Aonad 2...................................... 69

at io

Plean Coicíse An Scoil Aonad 3 & Oíche Shamhna........................ 89 Ceachtanna An Scoil Aonad 3 & Scéal.......................................... 97

uc

Ceachtanna Ócáidí Speisialta – Oíche Shamhna & Scéal.............. 115

Ed

Plean Coicíse Bia Aonad 1 & Aonad 2......................................... 131

© Th

e

Ceachtanna Bia Aonad 1 & Aonad 2........................................... 138 Plean Trí Seachtaine Bia Aonad 3 & An Nollaig........................... 158 Ceachtanna Bia Aonad 3 & Scéal................................................ 165 Ceachtanna Ócáidí Speisialta – An Nollaig & Scéal..................... 180

BUA NA CAINTE 6 TRB Prelims.indd 3

26/08/2022 11:43


Réamhrá Réamhrá

ED l C o C m O pa

ny

of

Ire

la

nd

Fáilte go Bua na Cainte 6, clár cuimsitheach Gaeilge do rang a sé a forbraíodh chun cumas cumarsáide páistí sa Ghaeilge a fhorbairt. Sa chlár seo, baintear leas as cur chuige cumarsáideach chun páistí a chur i mbun cumarsáide sa dara teanga agus spreagtar iad chun an Ghaeilge a fhoghlaim trí dheiseanna taitneamhacha cumarsáide a chruthú dóibh. Tá an cur chuige seo páistelárnach; leagtar an phríomhbhéim ar riachtanas cumarsáide a bheith á chomhlíonadh ag an bhfoghlaimeoir. Dírítear ar bhrí agus ar theachtaireachtaí a chur in iúl, agus an múinteoir ag múnlú agus ag athúsáid na teanga an lá ar fad. Leagtar an bhéim ar chumarsáid thaitneamhach, idirghníomhach a bhfuil cuspóir léi. (Curaclam Teanga na Bunscoile, lch. 38, 2019) Cuireadh moltaí ó mhúinteoirí bunscoile agus torthaí taighde comhaimseartha san áireamh i bhforbairt an chláir agus rinneadh gach iarracht freastal ar riachtanais mhúinteoirí chun clár taitneamhach, tairbheach agus somhúinte a chur ar fáil. Tá leanúnachas soiléir ón gclár Bua na Cainte 5. Tá an teanga grádaithe go córasach agus déantar dul siar rialta ar na heiseamláirí teanga a múineadh i rang a cúig. Sa chlár Bua na Cainte 6 baintear leas as an teicneolaíocht chomhaimseartha chun spéis na bpáistí a mhúscailt sa Ghaeilge agus chun iad a spreagadh dul i mbun cumarsáide go fonnmhar inti. Tá Séala Eorpach Teanga agus Gradam Digiteach na Bliana Accenture buaite ag an gclár Bua na Cainte as feabhas na hidirghníomhaíochta agus na hanamúlachta. Déantar gach iarracht foghlaimeoirí neamhspleácha teanga a chruthú trí dheiseanna taitneamhacha cumarsáide a chruthú do na páistí mar a mholann Cummins agus Ó Duibhir (2012). Tugtar deiseanna do na páistí eiseamláirí teanga a fhoghlaim trí chomhráite réadúla, scéalta taitneamhacha, dánta gleoite, amhráin mhealltacha agus raon leathan cluichí agus gníomhaíochtaí spreagúla. Múintear an teanga le haghaidh fíorchumarsáide agus úsáidtear ábhar a bhaineann le taithí agus le heispéiris na bpáistí i réimse leathan comhthéacsanna. Déantar sealbhú botún a sheachaint trí mhúinteoireacht fhollasach lena n-áirítear gnéithe den ghramadach. Cuirtear béim ar cheartúsáid na teanga agus múintear foirm na teanga ag díriú ar ghánna cumarsáide na bpáistí, ach go háirithe. Le go mbeidh rath ar mhúineadh agus ar fhoghlaim na Gaeilge, tá sé tábhachtach an Ghaeilge a mhúineadh trí mheán na Gaeilge amháin. (CuraclamTeanga na Bunscoile, lch. 37, 2019). Sa chlár Bua na Cainte, leagtar béim ar dheiseanna a thabhairt do na páistí an Ghaeilge atá á foghlaim acu a úsáid go neamhfhoirmiúil i rith an lae ar scoil.

uc

at io

na

Snáitheanna:Teanga ó Bhéal, Léitheoireacht, Scríbhneoireacht Sa chlár Bua na Cainte 6 forbraítear cumas teanga ó bhéal an pháiste (cumas éisteachta agus cumas labhartha) cumas léitheoireachta an pháiste agus cumas scríbhneoireachta an pháiste sa Ghaeilge ar bhealach comhtháite mar a mholtar i gCuraclam Teanga na Bunscoile (2019). Cuirtear an phríomhbhéim ar labhairt na Gaeilge ach múintear an léitheoireacht agus an scríbhneoireacht i gcomhar leis an teanga ó bhéal ar shlí thaitneamhach le cluichí mealltacha agus gníomhaíochtaí spreagúla. Fágtar faoin múinteoir é an téacs a ionramháil, a léiriú nó a bhaint den scáileán de réir mar a oireann do shainriachtanais an pháiste. Cuirtear clár cuimsitheach léitheoireachta ar fáil do na páistí ina leagtar béim ar spéis na bpáistí a chothú sa léitheoireacht. Tugtar deiseanna rialta do na páistí éisteacht le scéalta draíochtúla agus le dánta taitneamhacha á léamh maraon le deiseanna rialta a chur ar fáil do na páistí léitheoireacht i gcomhpháirt a dhéanamh. Múintear an téarmaíocht ar leith a bhaineann leis an léitheoireacht do na páistí chomh maith. Tugtar deiseanna do na páistí focail a aithint trí leideanna a úsáid ó phictiúir, ó chomhthéacs na bhfocal agus ón gcomhréir. Cuirtear gníomhaíochtaí taitneamhacha léitheoireachta ar fáil i leabhar an pháiste agus leagtar an-bhéim ar a bhfuil á léamh ag an bpáiste a thuiscint. Sa chlár Bua na Cainte 6 soláthraítear gníomhaíochtaí spreagúla scríbhneoireachta a chothaíonn féinmhuinín an pháiste.

© Th

e

Ed

Scríbhneoireacht Léirítear meas ar an bhfocal scríofa i dtimpeallacht foghlama na bpáistí agus cuirtear obair scríofa an pháiste ar taispeáint sa seomra ranga. Úsáidtear pictiúir chun obair scríofa an pháiste a léiriú agus chun spéis an pháiste a mhúscailt sa scríbhneoireacht. Moltar do mhúinteoirí aischothú dearfach a thabhairt d’iarrachtaí an pháiste dul i mbun scríbhneoireachta. Tugtar go leor deiseanna do na páistí leas a bhaint as an bpróiseas scríbhneoireachta trí dhréacht a scríobh, eagarthóireacht a dhéanamh ar an dréacht agus an píosa a athscríobh. Moltar do mhúinteoirí píosaí scríbhneoireachta na bpáistí a fhoilsiú sa seomra ranga. Ní mór scil agus ceird na scríbhneoireachta a mhúineadh. Foghlaimítear an scil seo trí chleachtadh. Aibhsíonn an léaráid thíos cuid de phríomhghnéithe na scríbhneoireachta. Glactar leis go mbeidh traschur scileanna ón mBéarla ann maidir le peannaireacht agus poncaíocht. Litriú

Gramadach

Seánra

Saorscríbhneoireacht

Foclóir

iv

BUA NA CAINTE 6 TRB Prelims.indd 4

26/08/2022 11:43


Réamhrá

nd

Seánraí Scríbhneoireachta Is cuid thábhachtach d’fhoghlaim teanga í an scríbhneoireacht agus ní mór an scil seo a fhoghlaim trí thaithí le seánraí éagsúla scríbhneoireachta, trí sheánraí téacs a fhiosrú, tríd an scríbhneoireacht mhúnlaithe, an scríbhneoireacht roinnte, an scríbhneoireacht threoraithe agus an scríbhneoireacht neamhspleách. Tá gnéithe ann sa scríbhneoireacht féin atá lárnach sa scil seo. Sa chlár Bua na Cainte 6 cuirtear an-bhéim ar na gnéithe seo – foclóir, litriú, gramadach agus saorscríbhneoireacht. Déantar na scileanna seo a mhúnlú do na páistí sula ndéantar iad go neamhspleách. Is próiséas í scil na scríbhneoireachta agus de réir a chéile tagann cruinneas trí fhiosrú, trí mhúnlú agus trí roinnt. Is iad seo a leanas na seánraí scríbhneoireachta:

ED l C o C m O pa

ny

of

Ire

la

Insint Scéal a insint. Bíonn carachtair sa scéal. D’fhéadfadh an scéal a bheith cruthaitheach nó fíor. De ghnáth bíonn na scéalta seo san aimsir chaite. Tugtar scafall do na páistí scéalta a scríobh.

at io

na

Tig leis an múinteoir agus na páistí scéal a scríobh le chéile chun sampla de dhea-scríbhneoireacht a thaispeáint do na páistí. Tugtar deiseanna do na páistí a scileanna cruthaitheacha a fhorbairt agus carachtair éagsúla a úsáid le linn dóibh bheith ag scríobh scéalta.

© Th

e

Ed

uc

Tugtar scafaill do pháistí más gá le linn dóibh dul i mbun saorscríbhneoireachta.

v

BUA NA CAINTE 6 TRB Prelims.indd 5

26/08/2022 11:43


Réamhrá

ED l C o C m O pa

ny

of

Ire

la

nd

Athinsint Insítear don léitheoir cad a tharla. Tá saghsanna éagsúla scríbhneoireachta athinsinte ann, mar shampla, turas go dtí ionad siopadóireachta nó turas scoile. Bíonn ord croineolaíoch sa scéal. Bíonn sé pearsanta (Ag Rothaíocht Faoin Tuath), fíriciúil (Ceolchoirm) nó samhlaíoch (An Vaimpír Oíche Shamhna). Tugtar a lán deiseanna do na páistí scéalta pearsanta a scríobh sa chlár Bua na Cainte 6. Tugtar scafall do na páistí scéalta cruthaitheacha a scríobh.

uc

at io

na

Spreagtar na páistí scéalta a scríobh go neamhspleách chomh maith.

© Th

e

Ed

Scríbhneoireacht Ghnásúil Sa scríbhneoireacht ghnásúil, mínítear conas rud éigin a dhéanamh go córasach. Is cur síos ar rud atá fíor atá ann. Tugtar deiseanna do na páistí scríbhneoireacht ghnásúil a dhéanamh nuair a bhíonn siad ag scríobh oidis do cháca Cáise Líomóide, mar shampla.

vi

BUA NA CAINTE 6 TRB Prelims.indd 6

26/08/2022 11:43


Réamhrá

ny

of

Ire

la

nd

Tuairisc Bíonn eolas fíor á chur in iúl i dtuairisc. Tugtar deiseanna do na páistí tuairiscí a scríobh faoi ghnéithe éagsúla den saol mórthimpeall orthu, An Fháinleog, mar shampla.

ED l C o C m O pa

Scríobhann na páistí tuairiscí faoi ghnéithe éagsúla den dúlra mar chuid den Fhoghlaim Chomhtháite Ábhar agus Teanga

Ed

uc

at io

na

Spreagtar na páistí eolas a bhailiú faoi thíortha agus tuairiscí a scríobh mar gheall orthu mar chuid den Fhoghlaim Chomhtháite Ábhar agus Teanga chomh maith. (An Iodáil: mar shampla)

© Th

e

Scríbhneoireacht Mhínithe Míníonn scríbhneoireacht mhínithe conas a oibríonn rudaí nó an próiséas a bhaineann le rud, mar shampla: Saolré an Fhroig. Ní daoine iad na rannpháirtithe agus bíonn gaol idir cúis agus éifeacht.

vii

BUA NA CAINTE 6 TRB Prelims.indd 7

26/08/2022 11:43


Réamhrá

ED l C o C m O pa

ny

of

Ire

la

nd

Scríbhneoireacht Shóisialta Cabhraíonn an scríbhneoireacht shóisialta le páistí bheith i dteagmháil lena chéile agus is féidir é seo a dhéanamh go foirmiúil nó go neamhfhoirmiúil. Tugtar neart deiseanna do na páistí scríbhneoireacht shóisialta a dhéanamh sa chlár. Scríobhann na páistí ríomhphoist, mar shampla.

Tacaíonn an múinteoir leis na páistí dul i ngleic leis na seánraí éagsúla scríbhneoireachta. Baineann an múinteoir úsáid as scríbhneoireacht mhúnlaithe. Bíonn an múinteoir agus na páistí ag scríobh le chéile. Léiríonn an múinteoir dea-chleachtas scríbhneoireachta do na páistí. Baintear úsáid as an scríbhneoireacht roinnte agus tacaíonn an múinteoir leis na páistí dul i mbun scríbhneoireachta. Is í an scríbhneoireacht neamhspleách an sprioc. Tugtar scafall do na páistí dul i mbun scríbhneoireachta go sóisialta as a stuaim féin.

© Th

e

Ed

uc

at io

na

Litriú Tá clár struchtúrtha, céimnithe litrithe curtha ar fáil sa chlár Bua na Cainte 6. Forbróidh an clár litrithe scileanna meiteachognaíocha an pháiste trí fheasacht an pháiste ar struchtúr na teanga a fheabhsú. Tig leis an múinteoir an clár seo a úsáid chun feasacht fhóineolaíoch agus fhóinéimeach an pháiste a fheabhsú. D’fhéadfaí an clár seo a chur in oiriúint do riachtanais an ranga ar an iomlán agus do riachtanais pháistí aonair. Sa chlár litrithe tá na focail go léir cloiste ag na páistí sna ceachtanna comhrá agus tá taithí acu ar na focail a chleachtadh agus a úsáid i gcomhthéacsanna éagsúla. Tá leanúnachas soiléir ón gclár litrithe Bua na Cainte 1, 2, 3,4 agus 5. Sa chlár Bua na Cainte 1, múineadh túschonsain na bhfocal do na páistí agus tugadh tuiscint dóibh ar an tslí a gcomhfhreagraíonn fuaimeanna agus litreacha áirithe i mBéarla agus i nGaeilge. Cuireadh leis an mbunchloch sin i mBua na Cainte 2. Díríodh aird na bpáistí ar na gutaí gearra agus ar na gutaí fada. Sa chlár Bua na Cainte 3, díríodh aird na bpáistí ar fhocail ardmhinicíochta sa Ghaeilge. Tá an-tábhacht ag baint leis na focail seo toisc go dtagann siad aníos go minic i dtéacsanna léitheoireachta. Leagadh béim ar fheasacht an pháiste ar phatrúin focal a fheabhsú. Cuireadh béim ar leith ar chomhfhreagracht na ngutaí leathana agus na ngutaí caola i bhfocail a thabhairt faoi deara. Sa chlár Bua na Cainte 4, 5 agus 6, tugtar deiseanna rialta do na páistí na focail atá foghlamtha acu a úsáid chun téacsanna a scríobh. Tá ceachtanna litrithe suimiúla san acmhainn dhigiteach agus tá gníomhaíochtaí comhfhreagracha sa leabhar litrithe chun deiseanna a thabhairt do na páistí na focail a chleachtadh agus a úsáid i gcomhthéacsanna difriúla. Tig leis an múinteoir na ceachtanna digiteacha a ionramháil agus an straitéis is feiliúnaí a fheileann dá rang féin a úsáid chun cumas litrithe na bpáistí a fhorbairt. Féadfar leas a bhaint as an straitéis seo a leanas chun cuidiú le páistí a scileanna litrithe a fheabhsú. Féach agus Abair Clúdaigh agus Scríobh Cinntigh ● ●

Tig leis an múinteoir an acmhainn dhigiteach a úsáid chun aird an pháiste a dhíriú ar: Fuaimeanna an fhocail Patrúin an fhocail Brí an fhocail

● ● ●

viii

BUA NA CAINTE 6 TRB Prelims.indd 8

26/08/2022 11:43


Réamhrá Tig leis an bpáiste an focal a chloisteáil nuair a ghliogáiltear ar an micreafón. Tig leis an bpáiste an focal a cheilt nuair a ghliogáiltear ar an bhfeadóg. Tig leis an bpáiste an méarchlár a úsáid chun an focal a scríobh nuair a ghliogáiltear ar an bpeann.

nd

Tig leis an bpáiste an focal a chinntiú nuair a ghliogáiltear ar an gcomhartha ceiste.

Ire

la

Tig leis an múinteoir aischothú dearfach a thabhairt don pháiste nuair a ghliogáiltear ar an réalta.

of

Lámhleabhar an Mhúinteora I lámhleabhar an mhúinteora leagtar an clár oibre do rang a sé amach in Aonaid Teagaisc agus Foghlama de réir théamaí an churaclaim: Mé Féin, An Scoil, Bia, Caitheamh Aimsire, An Aimsir (An tEarrach, An Samhradh, an Fómhar, An Geimhreadh), Éadaí, Sa Bhaile, An Teilifís, Siopadóireacht agus Ócáidí Speisialata (Oíche Shamhna, An Nollaig, Lá ’le Pádraig, An Cháisc).

ED l C o C m O pa

ny

Torthaí Foghlama Déanann na torthaí foghlama cur síos ar an bhfoghlaim agus ar an bhforbairt a bhfuiltear ag súil leo ó pháistí ag deireadh tréimhse dhá bhliain. Sa chlár Bua na Cainte 6, má éiríonn leis na páistí na feidhmeanna teanga atá luaite sna ceachtanna a bhaint amach, cuirfear ar chumas na bpáistí na torthaí foghlama a bhaint amach de réir a chéile agus éireoidh leo dul chun cinn suntasach a dhéanamh sa Ghaeilge. Teanga ó Bhéal Rannpháirtíocht, éisteacht agus aird Inspreagadh agus rogha Gnásanna sóisialta agus feasacht ar dhaoine eile Struchtúr abairte agus gramadach Stór focal Léiriú tuisceana Iarratais, ceisteanna agus idirghníomhuithe Catagóiriú Athinsint agus mionléiriú Teanga a úsáid go spraíúil agus go cruthaitheach Eolas, míniú agus údar a thabhairt Cur síos, tuar agus machnamh ● ● ● ● ● ●

na

● ●

at io

● ● ● ●

uc

Léitheoireacht Rannpháirtíocht Inspreagadh agus rogha Gnásanna cló agus struchtúr abairte Feasacht fhóineolaíochta agus feasacht fhóinéimeach Fonaic, aithint focal agus staidéar ar fhocail Stór focal Cuspóir, séanra agus guth Freagairt agus intinn an údair Tuiscint Líofacht agus féincheartú

● ● ●

© Th

e

Ed

● ● ●

Scríbhneoireacht Rannpháirtíocht Inspreagadh agus rogha Struchtúr abairte agus gnásanna cló Litriú agus staidéar ar fhocail Stór focal Cuspóir, séanra agus guth Próiseas na scríbhneoireachta agus cruthú téacs Freagairt agus intinn an údair Peannaireacht agus cur i láthair

● ● ● ● ● ● ● ● ●

ix

BUA NA CAINTE 6 TRB Prelims.indd 9

26/08/2022 11:43


Réamhrá Gnéithe Sa chlár Bua na Cainte 6, leagtar béim ar na gnéithe seo a leanas mar a mholtar i gCuraclam Teanga na Bunscoile (2019): Caidreamh cumarsáideach a fhorbairt trí theanga Ábhar agus struchtúr na teanga a thuiscint Teanga a fhiosrú agus a úsáid. ● ● ●

ED l C o C m O pa

ny

of

Ire

la

nd

Feidhmeanna Teanga Tá na feidhmeanna teanga lárnach d’fhoghlaim an dara teanga. ‘Feidhm teanga’ a thugtar ar an úsáid a bhaineann duine as teanga chun sprioc chumarsáide éigin a bhaint amach. Ionas go mbeidh páistí atá ag foghlaim an dara teanga in ann feidhmiú sa teanga nua agus cumarsáid éifeachtach a dhéanamh, tá sé tábhachtach go mbeadh máistreacht acu ar roinnt feidhmeanna teanga. Cuireann feidhmeanna teanga ar chumas páistí iad féin a chur in aithne do dhaoine eile, ceisteanna a chur, smaointe a chur in iúl, iarratais a dhéanamh agus struchtúr a chur ar na freagraí a thugann siad ar dhaoine eile. Bíonn páistí ag comhlíonadh feidhmeanna teanga nuair atá an chumarsáid seo ar bun. Is féidir le páistí na feidhmeanna teanga a chomhlíonadh ní hamháin i bhfíorshuímh ach freisin i suímh shamhailteacha, cuir i gcás, rólghlacadh agus drámaíocht shochdhrámatúil. (Curaclam Teanga na Bunscoile, lch. 40, 2019) D’fhonn freastal ar ábhar suime agus ar riachtanais teanga na bpáistí, múintear an teanga in Bua na Cainte 6 i gcomhthéacs topaicí a bhaineann le saol na bpáistí. Cruthaíonn na topaicí comhthéacsanna réalaíocha le haghaidh samplaí a úsáid agus a mhúineadh sa cheacht Gaeilge. Ag tarraingt ar an gcur chuige cumarsáideach, is féidir na feidhmeanna teanga a mhúineadh agus a chleachtadh sa tréimhse réamhchumarsáide, sa tréimhse chumarsáide agus sa tréimhse iarchumarsáide. (Curaclam Teanga na Bunscoile, lch. 40, 2019) Sa chlár Bua na Cainte 6 múintear frásaí ionas go bhforbróidh an páiste scileanna comhrá sa dara teanga. Eiseamláirí Teanga Riantar eiseamláirí teanga feiliúnacha chun na feidhmeanna teanga comhfhreagracha a chomhlíonadh agus déantar grádú ar na heiseamláirí teanga de réir leibhéal deacrachta le go bhforbróidh cumas teanga an pháiste agus go mbeidh leanúnachas soiléir ann ó rang a cúig. Déantar dul siar cuí ar na heiseamláirí teanga i gcomhthéacsanna éagsúla chun féinmhuinín an pháiste maidir le húsáid na Gaeilge a fhorbairt.

uc

at io

na

Úsáid Neamhfhoirmiúil na Gaeilge – Gnáthchaint an Ranga Moltar i gCuraclam Teanga na Bunscoile 2019 Gaeilge a úsáid go neamhfhoirmiúil i rith an lae ar scoil. ‘Beidh foghlaim T2 páistí á méadú agus á brostú de réir mar a mhéadaítear a dteagmháil le T2, mar shampla, úsáid neamhfhoirmiúil a bhaint as an nGaeilge an lá ar fad.’ (Curaclam Teanga na Bunscoile, lch. 37, 2019) Leagtar an-bhéim ar úsáid na Gaeilge mar mheán cumarsáide sa chlár Bua na Cainte 6. Tá sé tábhachtach go múinfidh múinteoirí na ceachtanna trí mheán na Gaeilge amháin agus go labhróidh siad Gaeilge leis na páistí go rialta sa seomra ranga agus i dtimpeallacht na scoile. Is den riachtanas leis go mbeidh deiseanna ag na páistí an teanga atá foghlamtha acu a chleachtadh agus a úsáid i gcomhthéacsanna éagsúla lasmuigh den cheacht Gaeilge. Dá mhéad Gaeilge a chloiseann agus a úsáideann na páistí is ea is fearr.

© Th

e

Ed

An Ceacht Cumarsáide I lámhleabhar an mhúinteora tugtar moltaí don mhúinteoir conas na ceachtanna a mhúineadh go cumarsáideach. Is moltaí iad agus má bhíonn straitéisí nó modhanna múinte eile ag an múinteoir chun na páistí a chur i mbun cainte moltar don mhúinteoir na straitéisí agus na modhanna sin a úsáid chun torthaí foghlama Churaclam Teanga na Bunscoile (2019) a bhaint amach. Tá saoirse ag an múinteoir na modhanna múinte is feiliúnaí a úsáid chun freastal ar shainriachtanais chumarsáide a ranga féin. Moltar go láidir don mhúinteoir cur leis na ceachtanna nó baint díobh de réir mar is gá chun freastal ar riachtanais foghlama páistí. An Tréimhse Réamhchumarsáide Sa tréimhse réamhchumarsáide den cheacht múintear na heiseamláirí teanga a bheidh ag teastáil ó na páistí chun na feidhmeanna teanga agus na torthaí foghlama a chomhlíonadh. Úsáidtear an teicneolaíocht chun spéis na bpáistí a mhúscailt san ábhar agus chun na heiseamláirí teanga a mhúineadh agus a chleachtadh go dtí go mbíonn na páistí in ann dul i mbun cumarsáide sa tréimhse chumarsáide den cheacht. Tá sé tábhachtach go mbeidh na páistí gníomhach san fhoghlaim, ag déanamh tascanna cumarsáide agus ag imirt cluichí. Tréimhse Chumarsáide Moltar do mhúinteoirí dóthain ama a thabhairt don tréimhse chumarsáide den cheacht. Is den riachtanas deiseanna cuí a thabhairt do na páistí an teanga atá foghlamtha acu a chleachtadh agus a úsáid go cumarsáideach. Tá saoirse ag an múinteoir maidir le roghnú na dtascanna cumarsáide ach má bhíonn straitéis níos feiliúnaí ag múinteoir chun eiseamláir a chleachtadh

x

BUA NA CAINTE 6 TRB Prelims.indd 10

26/08/2022 11:43


Réamhrá tá saoirse ag an múinteoir an straitéis sin a úsáid. Maidir le hobair bheirte moltar an tasc a chleachtadh os comhair an ranga i dtosach báire, múinteoir agus páiste ar dtús, páiste agus páiste i mbeirteanna os comhair an ranga ansin agus na páistí go léir a chur ag obair i mbeirteanna ina dhiaidh sin. Tig leis an múinteoir leabhar an pháiste a úsáid chun na páistí a chur i mbun cumarsáide.

la

nd

Tréimhse Iarchumarsáide Sa tréimhse iarchumarsáide den cheacht téitear siar ar na heiseamláirí teanga agus déantar measúnú ar chumas an pháiste an fheidhm teanga a chomhlíonadh. Tig leis an múinteoir an clár foghlama a chur in oiriúint dá réir. Baintear leas as na gníomhaíochtaí oideachasúla i leabhar an pháiste chun dul siar agus treisiú a dhéanamh ar na heiseamláirí teanga a múineadh.

● ●

ny

Cad iad na spriocanna cumarsáide atá ag an bpáiste? Cén cumas cumarsáide atá ag an bpáiste sa Ghaeilge? Conas a éireoidh leis an bpáiste na spriocanna cumarsáide a bhaint amach? Conas is féidir cumas cumarsáide an pháiste a fheabhsú?

of

Ire

Measúnú Cuirtear an-bhéim ar thábhacht an mheasúnaithe sa chlár Bua na Cainte 6. Le go mbeidh rath ar fhoghlaim na Gaeilge caithfidh an múinteoir a bheith in ann na ceisteanna seo a fhreagairt:

ED l C o C m O pa

Sa chlár seo moltar don mhúinteoir leas a bhaint as torthaí an mheasúnaithe go foirmitheach d’fhonn tuiscint bhaileach a fháil ar chaighdeán Gaeilge an pháiste chun múineadh agus foghlaim na Gaeilge a bhisiú sa seomra ranga. Ní hamháin go leagtar béim ar an measúnú sa tréimhse iarchumarsáide de gach ceacht ach ag deireadh gach téama trialtar cumas an pháiste na feidhmeanna teanga a chomhlíonadh.

na

Fad na gCeachtanna Fágtar faoin múinteoir é breithiúnas gairmiúil a thabhairt faoin méid ama a thógfaidh sé chun gach ceacht a mhúineadh. De bharr éagsúlacht na gceachtanna múinfear cuid de na ceachtanna i dtréimhse ghairid ach tá ceachtanna eile ann a thógfaidh níos mó ama chun iad a mhúineadh ag brath ar riachtanais foghlama na bpáistí. Caithfidh gach múinteoir an t-ábhar a chur in oiriúint do shainriachtanais foghlama na bpáistí.

© Th

e

Ed

uc

at io

Foghlaim Chomhtháite Ábhar agus Teanga/Comhtháthú le hÁbhair eile Is bealach éifeachtach í an Fhoghlaim Chomhtháite Ábhar agus Teanga (FCÁT) le teagmháil na bpáistí leis an nGaeilge a mhéadú trí fhíorchomhthéacsanna a chruthú ina mbeidh an teanga á húsáid ag páistí. Tugann FCÁT deis do pháistí coincheapa, meonta agus scileanna i réimse ar leith den churaclam a fhoghlaim i nGaeilge, agus a muinín a fhorbairt trína scileanna nua teanga a úsáid i bhfíorchomhthéacsanna taobh amuigh den cheacht teanga scoite. (Curaclam Teanga na Bunscoile, lch. 51, 2019) Sa chlár Bua na Cainte 6 moltar comhtháthú a dhéanamh idir an Ghaeilge agus na hábhair eile chun níos mó deiseanna a thabhairt do na páistí an Ghaeilge a úsáid agus ‘tugtar deiseanna do mhúinteoirí an Ghaeilge a chomhtháthú ar fud an churaclaim ar bhealach gníomhach lánbhrí.’ (Curaclam Teanga na Bunscoile, lch. 51, 2019) Is iomaí féidearthacht a riantar sa chlár maidir le comhtháthú a dhéanamh idir an Ghaeilge agus ábhair eile Churaclam Teanga na Bunscoile (2019). Is gné lárnach den chlár Bua na Cainte 6 é comhtháthú a dhéanamh idir an Ghaeilge agus an Ceol.

xi

BUA NA CAINTE 6 TRB Prelims.indd 11

26/08/2022 11:43


Réamhrá Is iomaí dán gleoite agus amhrán bríomhar atá sa chlár. Riantar féidearthachtaí chomh maith maidir le comhtháthú a dhéanamh idir an Ghaeilge agus ábhair eile – Drámaíocht, Corpoideachas, Oideachas Sóisialta, Imshaoil agus Eolaíochta, Oideachas Sóisialta, Pearsanta agus Sláinte agus Matamaitic.

la

nd

Gné na Teicneolaíochta Comhrá Tá comhráite taitneamhacha leagtha amach i gcomhthéacsanna ar féidir leis na páistí ionannú leo. Tá na suímh éagsúil, réadúil agus praiticiúil agus spreagann na comhráite na páistí féin dul i mbun cainte. Tá an teanga grádaithe agus céimnithe. Tá saoirse ag an múinteoir an t-ábhar a ionramháil chun é a chur in oiriúint do riachtanais foghlama na bpáistí.

of

Ire

Amhráin agus Dánta Faigheann an páiste tuiscint ar ghné thábhachtach d’fheasacht chultúir na hÉireann sa réimse leathan dánta gleoite agus amhrán mealltach a chuirtear ar fáil sa chlár Bua na Cainte 6. Is gné shuntasach den chlár í go dtacaíonn na hamhráin agus na dánta leis na heiseamláirí teanga a múineadh sa chomhrá. Tá an caighdeán ceoil agus amhránaíochta sa chlár gan sárú.

ED l C o C m O pa

ny

Gníomhaíochtaí Tá raon leathan gníomhaíochtaí agus cluichí éagsúla sa chlár Bua na Cainte 6. Tá aidhm oideachasúil ar leith ag gach cluiche chun cumas cumarsáide an pháiste a fhorbairt. Tugann na cluichí deis iontach don pháiste an teanga a chleachtadh agus a úsáid i gcomhthéacs taitneamhach spreagúil. Tá éagsúlacht agus dúshlán sna cluichí seo agus is féidir iad a úsáid chun freastal ar éagsúlacht chumais na bpáistí. Seo a leanas na cluichí agus na gníomhaíochtaí a úsáidtear: Freagair na Ceisteanna, Bí ag Caint, Spraoi le Briathra, Bí ag Scríobh, Scríobh an Scéal, Suimeanna Focal, Scríobh na hAbairtí, Líon na Bearnaí, Crosfhocal, Tasc Tuisceana, Cluiche Kim, Foclóir, Tóirfhocal, Ar Thóir an Óir agus Biongó. Tá sé tábhachtach go mbainfidh an múinteoir leas as na cluichí chun na páistí a spreagadh chun dul i mbun cumarsáide. Chun freastal ar éagsúlacht chumais tá dhá leibhéal i gcuid de na cluichí seo.

na

Freagair na Ceisteanna: Cuireann an cluiche seo feabhas ar scileanna tuisceana agus ar scileanna léitheoireachta an pháiste. Bíonn ar an bpáiste na habairtí a léamh agus freagra na ceiste a roghnú. Cuirtear scafall ar fáil don pháiste sa chluiche seo mar má bhíonn deacracht ag páiste abairt a léamh tig leis an bpáiste éisteacht leis an abairt.

uc

at io

Bí ag Caint: Tá an phríomhbhéim ar labhairt na Gaeilge sa chlár Bua na Cainte. Sa ghníomhaíocht seo, bíonn ar an bpáiste ceist a fhreagairt. Tig leis an bpáiste a g(h)uth a thaifeadadh agus éisteacht lena f(h)reagra féin arís. Spreagann an ghníomhaíocht seo an páiste chun Gaeilge a labhairt. Cuirtear scafall ar fáil don pháiste sa ghníomhaíocht seo mar má bhíonn deacracht ag páiste abairt a rá tig leis an bpáiste éisteacht leis an abairt arís agus arís eile. Tig leis an múinteoir leas a bhaint as an ngníomhaíocht seo chun measúnú a dhéanamh ar dhul chun cinn an pháiste maidir le labhairt na Gaeilge.

Ed

Spraoi le Briathra: Cabhraíonn an cluiche seo le páistí patrúin na mbriathra sna haimsirí éagsúla a thabhairt faoi deara agus a chleachtadh. Tá an cluiche seo úsáideach chun scileanna feasachta teanga an pháiste a fheabhsú.

© Th

e

Bí ag Scríobh: Sa ghníomhaíocht seo spreagtar an páiste taitneamh a bhaint as gníomhaíochtaí scríbhneoireachta a chothaíonn féinmhuinín. Spreagtar an páiste focail a aithint agus abairtí a scríobh. Is féidir an ghníomhaíocht seo a dhéanamh ag dhá leibhéal éagsúla chun freastal ar éagsúlacht chumais agus ar stíleanna éagsúla foghlama. Ag leibhéal a haon, bíonn ar an bpáiste an focal ceart a roghnú. Ag leibhéal a dó, bíonn ar an bpáiste an focal cuí a litriú. Scríobh an Scéal: Sa chluiche seo, tugtar scafall don pháiste abairtí a chruthú agus scéalta a scríobh agus forbraítear cumas an pháiste scéalta a scríobh go neamhspleách.

Suimeanna Focal: Cabhraíonn an cluiche seo le páistí patrúin na mbriathra sna haimsirí éagsúla a thabhairt faoi deara agus a chleachtadh. Tá an cluiche seo úsáideach chun scileanna feasachta teanga an pháiste a fheabhsú. Scríobh na hAbairtí: Cabhraíonn an cluiche seo le páistí patrúin na mbriathra sna haimsirí éagsúla a thabhairt faoi deara agus a chleachtadh. Tá an cluiche seo úsáideach chun scileanna feasachta teanga an pháiste a fheabhsú. Ag leibhéal a haon, bíonn ar an bpáiste an briathar ceart a roghnú. Ag leibhéal a dó, bíonn ar an bpáiste an briathar cuí a litriú.

xii

BUA NA CAINTE 6 TRB Prelims.indd 12

26/08/2022 11:43


Réamhrá Líon na Bearnaí: Cabhraíonn an cluiche seo le páistí patrúin na réamhfhocal a thabhairt faoi deara agus a chleachtadh. Cuirtear scafall ar fáil don pháiste sa chluiche seo mar má bhíonn deacracht ag páiste an réamhfhocal ceart a roghnú tig leis an bpáiste éisteacht leis an abairt. Chun freastal ar éagsúlacht chumais na bpáistí, féadfar an tasc seo a dhéanamh ag dhá leibhéal. Ag leibhéal a haon, bíonn ar an bpáiste an réamhfhocal ceart a roghnú. Ag leibhéal a dó, bíonn ar an bpáiste an réamhfhocal cuí a litriú.

nd

Crosfhocal: Tugann an cluiche seo deis don pháiste dul siar agus daingniú a dhéanamh ar fhoclóir agus forbraítear cruinneas litrithe an pháiste chomh maith.

Ire

la

Tasc Tuisceana: Sa chluiche seo forbraítear scileanna tuisceana an pháiste agus tugtar deiseanna don mhúinteoir monatóireacht a dhéanamh ar chumas tuisceana an pháiste a fhorbairt chomh maith le scileanna idirdhealaithe an pháiste a chur chun cinn.

of

Cluiche Kim: Tugann an cluiche seo deis don pháiste an foclóir nua a chleachtadh le pictiúir mhealltacha. Cuirtear an focal leis an bpictiúr chomh maith agus freastalaíonn sé seo ar stíleanna éagsúla foghlama. Tig leis an múinteoir freastal ar an idirdhealú le pictiúr amháin nó níos mó a chasadh agus ligean don pháiste a rá cén pictiúr a tógadh. Tríd an gcluiche seo is féidir leis an múinteoir cluiche cuimhne a imirt chomh maith agus dúshlán breise a thabhairt don pháiste.

ny

Foclóir: Sa chluiche seo tugtar deis don pháiste dul siar ar an bhfoclóir agus an foclóir a úsáid i gcomhthéacsanna éagsúla.

ED l C o C m O pa

Tóirfhocal: Cabhraíonn an cluiche seo leis an bpáiste a scileanna litrithe a fhorbairt agus taitneamh a bhaint as cluichí focal. Ar Thóir an Óir: Sa chluiche seo forbraítear scileanna tuisceana an pháiste.

Biongó: Imrítear an cluiche seo chun páistí a spreagadh chun dul siar ar an bhfoclóir atá foghlamtha acu. Tá an focal scríofa ar an gcárta chomh maith chun scileanna aithint focal na bpáistí a fhorbairt. Imrítear an cluiche i mbeirteanna agus tá na cártaí biongó le fáil sna hacmhainní.

at io

na

An Clár Bán Is gné thábhtachtach den chlár Bua na Cainte é an clár bán idirghníomhach. Tá réimse leathan uirlisí ann a chabhraíonn leis an múinteoir ceachtanna agus gníomhaíochtaí a dhearadh do shainriachtanais a ranga. Tig leis an múinteoir na pictiúir agus na cúlraí a úsáid chun a c(h)eachtanna féin a dhearadh bunaithe ar ábhar na gceachtanna. Féadfar leas a bhaint as an gclár bán chun dul siar a dhéanamh ar an ábhar le páistí áirithe nó chun dúshlán breise a thabhairt do pháistí eile. Tá raon leathan áiseanna agus roghanna ar fáil don mhúinteoir chun ceachtanna a oireann do riachtanais a ranga féin a ullmhú roimh ré. Pointeoir chun na huirlisí éagsúla a mhúchadh.

Téacs a scríobh sa bhosca scríbhneoireachta leis an méarchlár. Pictiúir nó téacs a scriosadh leis an scriosán. Pictiúir nó focail a cheilt agus a léiriú.

e

Ed

uc

Pictiúir a tharraingt nó focail a scríobh leis an bpeann luaidhe.

Comhad chun ceachtanna a aimsiú.

Diosca chun ceachtanna a shábháil.

Pictiúir a chur chun tosaigh nó a chur ar chúl.

Pictiúir a ghrádú.

Pictiúir a rothlú.

Pictiúir a chasadh

© Th

xiii

BUA NA CAINTE 6 TRB Prelims.indd 13

26/08/2022 11:43


Réamhrá Bua na Cainte 6 – Leabhar an Pháiste Is éard atá i leabhar an pháiste ná gníomhaíochtaí cumarsáide chun na páistí a spreagadh chun an teanga atá foghlamtha acu a úsáid agus a chleachtadh. Úsáidtear leabhar an pháiste sa tréimhse chumarsáide tréimhse iarchumarsáide den cheacht. Tá sé tábhachtach leas a bhaint as an leabhar chun na páistí a spreagadh chun dul i mbun cainte agus chun dul siar a dhéanamh ar na heiseamláirí teanga atá múinte.

Ire

la

nd

Ról an Tuismitheora/an Chaomhnóra Tá ról lárnach ag tuismitheoirí/caomhnóirí sa chlár Bua na Cainte 6. Tig leis na tuismitheoirí/caomhnóirí leas a bhaint as leabhar an pháiste sa bhaile chun dul siar ar an obair scoile. Ag tús na scoilbhliana moltar don mhúinteoir cruinniú a eagrú le tuismitheoirí chun iad a chur ar an eolas faoi bhealaí ina bhféadfaidís cabhair agus tacaíocht a thabhairt dá bpáistí maidir le foghlaim na Gaeilge.

of

Moltar don tuismitheoir dul siar ar an eiseamláir teanga leis an bpáiste chun an obair scoile a chomhlánú. Tá sé antábhachtach do thuismitheoirí/chaomhnóirí na páistí a mholadh nuair a bhíonn siad in ann na feidhmeanna teanga a chomhlíonadh. Moltar do thuismitheoirí an teanga a fhoghlaimíonn na páistí ar scoil a úsáid lena bpáistí féin sa bhaile chun obair na scoile a athdhaingniú.

ED l C o C m O pa

ny

Idirdhealú Is gné thábhachtach de dhea-chleachtas múinteoireachta é gach deis a thapú chun deiseanna foghlama a chur ar fáil atá oiriúnach do riachtanais agus do chumas an pháiste. Déanann dea-mhúinteoirí é seo go fo-chomhfhiosach nuair a thugtar cabhair bhreise nó am breise do pháiste nó nuair a dhéantar tasc a athrú chun freastal ar riachtanais an pháiste. Sa chlár Bua na Cainte 6 moltar don mhúinteoir an t-ábhar a idirdhealú agus na modhanna múinte/straitéisí is oiriúnaí a roghnú don rang atá faoina c(h)úram. Braithfidh an t-idirdhealú a dhéanfar ar shainriachtanais an ranga.

na

Idirdhealú sna Spriocanna Foghlama Bíonn sé mar aidhm ag an múinteoir go mbainfidh gach páiste a (h)acmhainn bhuaice amach sa Ghaeilge. Cuireann an múinteoir na spriocanna foghlama in oiriúint do chumas an pháiste. Moltar gach páiste as an iarracht a dhéanann sé/sí agus cuirtear béim ar an dul chun cinn a dhéanann sé/sí ag a ráta luais féin seachas ar an teip. Tá sé tábhachtach dushlán cuí a thabhairt do gach dalta sa rang. Tá an clár Bua na Cainte 6 struchtúrtha, grádaithe agus céimnithe. Moltar do mhúinteoirí ábhar breise a mhúineadh chun freastal ar riachtanais pháistí cumasacha nó an t-ábhar a chur in oiriúint do riachtanais pháistí áirithe. Má bhíonn deacrachtaí ag páistí áirithe an foclóir ar fad a thabhairt leo moltar an t-ábhar a chur in oiriúint dá gcumas.

Ed

uc

at io

Idirdhealú sa Mhodheolaíocht Fágtar faoin múinteoir na modhanna múinte agus na straitéisí is oiriúnaí a roghnú don rang nó do na ranganna atá faoina c(h) úram. Moltar do mhúinteoirí raon modhanna agus straitéistí éagsúla a úsáid. Mar shampla, má bhíonn deacrachtaí ag na páistí sainfhoclóir an téama a aithint agus a ainmniú féadfar dul siar a dhéanamh ar an ábhar tríd an Modh Díreach a úsáid chun breis cleachtaidh a thabhairt do pháistí áirithe más gá. Nuair a bhíonn Modh na Lánfhreagartha Gníomhaí in úsáid d’fhéadfadh páistí cumasacha na horduithe a thabhairt i dtús báire chun scafall a thabhairt do pháistí eile. D’fhéadfadh na páistí eile na horduithe a leanúint chun tuiscint a léiriú agus spreagtar iad leis na horduithe a thabhairt de réir a chéile.

© Th

e

Idirdhealú sna Straitéisí Moltar do mhúinteoirí raon de straitéisí éagsúla a úsáid de réir mar a oireann do chumas agus do riachtanais an ranga. Nuair a bhíonn obair bheirte ar siúl iarrtar ar an bpáiste is cumasaí na ceisteanna a chur agus iarrtar ar an bpáiste eile na ceisteanna a fhreagairt. De réir a chéile spreagtar an páiste seo ceisteanna a chur. Nuair a bhíonn drámaíocht ar siúl d’fhéadfadh na páistí cumasacha abairtí a rá agus na páistí eile gníomhartha a dhéanamh chun tuiscint a léiriú. Spreagtar na páistí seo na habairtí a rá de réir a chéile. Nuair a bhíonn an scéal á insint mar ghrúpa is féidir páistí a ghrúpáil ar bhonn éagsúlacht chumais ionas gur féidir leo foghlaim óna chéile. Idirdhealú sna Tascanna Moltar na tascanna cumarsáide a chur in oiriúint do chumas na bpáistí. Is féidir leis na páistí cumasacha na tascanna a dhéanamh ar dtús agus is féidir dushlán breise a thabhairt do na páistí seo más gá. Moltar gach páiste as an dul chun cinn a dhéanann sé/sí. Is féidir níos mó ama a thabhairt do pháistí áirithe más gá. Idirdhealú sa Luas Múinteoireachta Moltar don mhúinteoir breis ama a thabhairt do pháistí áirithe más gá agus an luas múinteoireachta a chur in oiriúnt dá gcumas.

xiv

BUA NA CAINTE 6 TRB Prelims.indd 14

26/08/2022 11:43


Réamhrá Idirdhealú trí Thacaíocht Bhreise Moltar tacaíocht bhreise a thabhairt do pháistí áirithe más gá. Is féidir é seo a dhéanamh tríd an ábhar a shimpliú, níos mó fearais léirithe a úsáid, níos mó úsáid a bhaint as an teicneolaíocht nó níos mó dul siar a dhéanamh leis na páistí seo. Tá sé tábhachtach na páistí a mholadh as na hiarrachtaí a dhéanann siad.

Ire

la

nd

Idirdhealú trí Acmhainní Moltar breis acmhainní a úsáid le páistí áirithe chun an próiséas foghlama a éascú dóibh. Moltar níos mó ama a thabhairt dóibh chun na hábhair nithiúla, na pictiúir srl. a ionramháil. Is féidir níos mó ama a thabhairt dóibh chomh maith ar an gclár bán idirghníomhach. Féadfar úsáid a bhaint as an teicneolaíocht chun cúram a dhéanamh den idirdhealú. Tig leis an bpáiste tuilleadh cleachtaidh a dhéanamh agus dul siar ar na tascanna cumarsáide ar an ríomhaire aonair sa seomra ranga má bhíonn gá leis.

at io

na

ED l C o C m O pa

ny

of

Scéalta Cuirtear scéalta tarraingteacha ar fáil sa chlár Bua na Cainte 6. Tá sé tábhachtach scéalta deasa Gaeilge a insint do pháistí chun spéis na bpáistí a mhúscailt sa teanga. Tá tábhacht ar leith ag baint leis na scéalta chun ionchur teanga a sholáthar do na páistí, chun scileanna éisteachta agus scileanna cuimhne na bpáistí a fhorbairt, chun eiseamláirí teanga a mhúineadh do na páistí, chun mothúcháin, cruthaitheacht agus samhlaíocht na bpáistí a fhorbairt agus mar bhunús do mhúineadh na léitheoireachta.

Tá féidearthachtaí iontacha ann maidir le húsáid na scéalta sa chlár Bua na Cainte 6. Tig leis an oide leas a bhaint as na scéalta de réir mar a oireann do riachtanais na bpáistí. Moltar don mhúinteoir deis a thabhairt do na páistí: Éisteacht leis an scéal agus taitneamh a bhaint as Tascanna éagsúla a dhéanamh bunaithe ar ábhar an scéil A bheith rannpháirteach san insint agus an scéal a insint in éineacht leis an scéalaí go háirithe má bhíonn athrá sa scéal Abairtí a chríochnú Mím nó dráma a bhunú ar an scéal Nathanna cainte ó na scéalta a úsáid i ngnáthchaint an lae de réir mar a fheileann Obair ealaíne a dhéanamh bunaithe ar an scéal.

uc

● ●

● ● ●

Ed

e

© Th

Clabhsúr Le go mbeidh rath ar an gclár Bua na Cainte 6 caithfidh an múinteoir an t-ábhar a ionramháil chun páistí a spreagadh chun dul i mbun cainte sa Ghaeilge. Taithí a dhéanann máistreacht agus má théann na páistí i dtaithí ar na heiseamláirí teanga a úsáid go rialta gheobhaidh siad máistreacht ar na feidhmeanna teanga a chomhlíonadh gan stró. Go mbaine na páistí taitneamh agus tairbhe as Bua na Cainte 6.

xv

BUA NA CAINTE 6 TRB Prelims.indd 15

26/08/2022 11:43


Plean Bliana Plean Bliana

uc

at io

na

Snáitheanna Teanga ó Bhéal Léitheoireacht Scríbhneoireacht

ED l C o C m O pa

ny

of

Ire

la

nd

Aidhmeanna Ag tagairt do Churaclam Teanga na Bunscoile (2019) is iad seo a leanas na haidhmeanna a bhaineann le teagasc agus le foghlaim na Gaeilge: n Cur ar chumas páistí tógáil ar eolas agus ar thaithí atá acu cheana féin ar theanga agus ar fhoghlaim teanga le cur lena bhfoghlaim teanga n Páistí a spreagadh glacadh go dearfach leis an nGaeilge agus ár bhféiniúlacht chultúrtha a chur chun cinn trí úsáid na Gaeilge n Páistí a bhfuil teangacha agus cultúir éagsúla acu a spreagadh bheith bródúil as a n-oidhreacht agus í a roinnt n Aitheantas a thabhairt don raon taithí, cumais agus stíl teanga a bhíonn ag páistí agus iad ag foghlaim teanga ar scoil mar chéad chéim chun cur ar a gcumas a bheith rannpháirteach i gcaidreamh bríoch cumarsáideach n Glacadh le huathúlacht na bpáistí trína meas ar a dteanga bhaile, a dtuiscint ar theanga agus ar ilghnéitheacht, agus a gcumas chun teangacha, gothaí agus uirlisí éagsúla a úsáid le cumarsáid a dhéanamh le daoine i gcomhthéacsanna agus i suímh éagsúla a chothú n Páistí a spreagadh agus a chumasú le cumarsáid éifeachtach a dhéanamh i nGaeilge n Páistí a chumasú le bheith rannpháirteach go hiomlán i réimse leathan d’eispéiris ábhartha bhríocha teanga agus chumarsáideacha le páistí ar comhaois leo agus le daoine fásta, agus le taitneamh a bhaint astu n Spéis ar feadh an tsaoil i bhfoghlaim teanga, agus grá d’fhoghlaim teanga a chothú i bpáistí ar mhaithe le taitneamh agus saibhriú pearsanta agus, ar an gcaoi sin, dearcadh dearfach i leith cumarsáide agus teanga a chur chun cinn n Tuiscint páistí ar an domhan a leathnú trí éagsúlacht shaibhir eispéiris teanga agus trí fheasacht agus meas ar theangacha agus ar chultúir eile a chothú i dtimpeallacht foghlama a shaibhríonn iad n Páistí a spreagadh le bheith rannpháirteach go pearsanta i réimse leathan téacsanna labhartha, geáitsíochta, scríofa agus il-mhodúlacha, agus smaoineamh go criticiúil orthu n Tacú le páistí lena scileanna liteartha a fhorbairt agus iad a chumasú le dul chun cinn a dhéanamh ar a luas foghlama féin sa teanga ó bhéal, sa léitheoireacht agus sa scríbhneoireacht n Feasacht teanga a chothú sna páistí, ionas go dtuigfidh siad agus go mbeidh meas acu ar ábhar agus ar struchtúr teangacha agus go bhfaighidh siad buntuiscint ar stair teangacha agus cultúr eile (Curaclam Teanga na Bunscoile 2019 lch. 12–13).

© Th

e

Ed

Teanga ó Bhéal Rannpháirtíocht, éisteacht agus aird Inspreagadh agus rogha Gnásanna sóisialta agus feasacht ar dhaoine eile Struchtúr abairte agus gramadach Stór focal Léiriú tuisceana Iarratais, ceisteanna agus idirghníomhuithe Catagóiriú Athinsint agus mionléiriú Teanga a úsáid go spraíúil agus go cruthaitheach Eolas, míniú agus údar a thabhairt Cur síos, tuar agus machnamh

Gnéithe

Caidreamh cumarsáideach a fhorbairt trí theanga Ábhar agus struchtúr na teanga a thuiscint Teanga a fhiosrú agus a úsáid

Torthaí Foghlama

Léitheoireacht Rannpháirtíocht Inspreagadh agus rogha Gnásanna cló agus struchtúr abairte Feasacht fhóineolaíoch agus fhóinéimeach Fónaic agus aithint focal agus staidéar ar fhocail Stór focal Cuspóir, seánra agus guth Freagairt agus intinn an údair Tuiscint Líofacht agus féincheartú

Scríbhneoireacht Rannpháirtíocht Inspreagadh agus rogha Struchtúr abairte agus gnásanna cló Litriú agus staidéar ar fhocail Stór focal Cuspóir, seánra agus guth Próiseas na scríbhneoireachta agus ag cruthú téacs Freagairt agus intinn an údair Peannaireacht agus cur i láthair

Modhanna Múinte An Modh Díreach An Modh Closamhairc An Modh Closlabhartha

n n n

xvi

BUA NA CAINTE 6 TRB Prelims.indd 16

26/08/2022 11:43


Plean Bliana n n n

Modh na Lánfhreagartha Gníomhaí Modh na Sraithe Modh na Ráite

la

nd

Straitéisí n Cluichí n Obair Bheirte n Drámaíocht n Scéalaíocht n Amhráin agus Dánta

ED l C o C m O pa

ny

of

Ire

Idirdhealú Déantar cúram den idirdhealú maidir leis na gnéithe seo a leanas den mhúinteoireacht agus den fhoghlaim chun freastal ar shainriachtanais na bpáistí: n Idirdhealú sna Spriocanna Foghlama n Idirdhealú san Ábhar n Idirdhealú sa Mhodheolaíocht n Idirdhealú sna Straitéisí n Idirdhealú sna Tascanna n Idirdhealú sa Luas Múinteoireachta n Idirdhealú trí Thacaíocht Bhreise n Idirdhealú trí Acmhainní

© Th

e

Ed

uc

at io

na

Acmhainní n Pictiúir n Cártaí don Obair Bheirte n Cártaí Biongó n Luaschártaí n Abairtchártaí n Leabhair n An Clár Bán Idirghníomhach (Pictiúir, Cúlraí, srl.)

xvii

BUA NA CAINTE 6 TRB Prelims.indd 17

26/08/2022 11:43


Plean Bliana An Chéad Téarma 3 Cuir tic sa bhosca cuí mar chabhair don phleanáil n Mé Féin

uc

Léitheoireacht Cumarsáid Rannpháirtíocht Inspreagadh agus rogha

© Th

e

Ed

Tuiscint Gnásanna cló agus struchtúr abairte Feasacht fhóineolaíoch agus fhóinéimeach Fónaic, aithint focal agus staidéar ar fhocail Stór focal Fiosrú agus úsáid Cuspóir, seánra agus guth Freagairt agus intinn an údair Tuiscint Líofacht agus féincheartú Scríbhneoireacht Cumarsáid Rannpháirtíocht Inspreagadh agus rogha

nd

n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n

Tá mé go maith. Tá tú ar fheabhas. Tá sé go hiontach. Tá sí thar cionn. Táimid thar barr. Tá sibh togha. Tá siad cuíosach.

n n n n n n n

Cad is ainm duit? Cáit is ainm dom. Cén rang ina bhfuil tú i mbliana? Tá mé i rang a sé i mbliana. An mó duine atá i do theaghlach? Tá seachtar i mo theaghlach, mé féin san áireamh. An mó deartháir atá agat? Tá beirt deartháireacha agam. An mó deirfiúr atá agat? Tá beirt deirfiúracha agam freisin. Cé hé an duine is sine sa chlann? Is é mo dheartháir Pól an duine is sine sa chlann. Cé hé an duine is óige sa chlann? Is í mo dheirfiúr Úna an duine is óige sa chlann. An bhfuil peata agat sa bhaile? Tá peata agam. Tá madra agam. An maith leat do chlann? Is breá liom mo chlann mar bíonn spórt agus scléip againn le chéile.

n n n n n n n n n n n n n n n n n n

at io

Fiosrú agus úsáid Iarratais, ceisteanna agus idirghníomhuithe Catagóiriú Athinsint agus mionléiriú Teanga a úsáid go spraíúil agus go cruthaitheach Eolas, míniú agus údar a thabhairt Cur síos, tuar agus machnamh

na

Tuiscint Struchtúr abairte agus gramadach Stór focal Léiriú tuisceana

ED l C o C m O pa

ny

of

Ire

Teanga ó Bhéal Cumarsáid Rannpháirtíocht, éisteacht agus aird Inspreagadh agus rogha Gnásanna sóisialta agus feasacht ar dhaoine eile

Eiseamláirí Teanga Dia duit. Dia’s Muire duit. Conas atá tú ar maidin? Táim go maith, go raibh maith agat, agus tú féin? Táim ar fheabhas ar fad, buíochas le Dia. Tá sláinte an bhradáin agam. Cén chaoi a bhfuil tú inniu? Táim thar barr, agus tú féin? Táim go hiontach. Táim togha, agus tú féin? Táim thar barr. Táim cuíosach, agus tú féin? Táim togha. Táim thar cionn, agus tú féin? Táim cuíosach. Fáilte romhat isteach. Dia daoibh. Dia’s Muire duit. Cén chaoi a bhfuil sibh inniu? Táimid go maith, buíochas le Dia. Ar fheabhas.

la

Torthaí Foghlama Trí eispéiris foghlama chuí tharraingteacha ba cheart go mbeadh páistí in ann na torthaí foghlama seo a bhaint amach:

n

xviii

BUA NA CAINTE 6 TRB Plean Bliana.indd 18

26/08/2022 11:44


Plean Bliana

Ire

An mó duine atá sa chlann? Tá seachtar sa chlann, na tuismitheoirí san áireamh. An mó deirfiúr atá ag Cáit? Tá beirt deirfiúracha aici. An mó deartháir atá ag Cáit? Tá beirt deartháireacha aici. An mó deirfiúr atá ag Pól? Tá triúr deirfiúracha aige. An mó deartháir atá ag Pól? Tá deartháir amháin aige. Cé hé an páiste is sine sa chlann? Is é Pól an duine is sine sa chlann. Cé hé an páiste is óige sa chlann? Is í Úna an páiste is óige sa chlann.

Drámaíocht Go Barr na gCnoc An Poc ar Buile An Táin Scéal An Táin

n n n n n n n n n n n n n n

Las an solas. Dún an doras. Bain díot do chóta. Múch an clár bán. Cuir an bosca ar an tseilf. Tóg siosúr amach as an mbosca. Gearr an páipéar. Caith chugam an liathróid. Féach ar an bpóstaer. Scríobh na habairtí i do chóipleabhar. Ná bí ag gáire. Bí ag obair go dian dícheallach.

n n n n n n n n n n n n

Lasaigí an solas. Dúnaigí an doras. Bainigí díbh bhur gcótaí. Múchaigí an clár bán. Cuirigí an bosca ar an tseilf. Tógaigí siosúir amach as an mbosca. Gearraigí an páipéar. Caithigí chugam na liathróidí. Féachaigí ar an bpóstaer. Scríobhaigí na habairtí in bhur gcóipleabhair. Ná bígí ag pleidhcíocht. Bígí ag obair go dian dícheallach.

n n n n n n n n n n n n

at io

uc

Ed

e

© Th

Amhráin agus Dánta Amhrán – Go Barr na gCnoc Amhrán – An Poc ar Buile Dán – An tEitleán

la

nd

n n n n n n n

na

An aidiacht shealbhach a úsáid go cruinn An chopail ‘Is’ a úsáid go cruinn An fhoirm cheisteach, an fhoirm dhearfach agus an fhoirm dhiúltach de bhriathra sa chéad réimniú a úsáid go cruinn An forainm réamhfhoclach ‘do’ a úsáid go cruinn Céimeanna comparáide na haidiachta a úsáid go cruinn Ceist a chur Ceist a fhreagairt Cur síos a dhéanamh Míniú a thabhairt Na forainmneacha réamhfhoclacha aige/aici a úsáid go cruinn Orduimhreacha a úsáid go cruinn Ríomhphost a scríobh Aois a chur in iúl go cruinn Beannú do dhuine/dhaoine Daoine a chomhaireamh Fáilte a chur roimh dhuine Forainmneacha pearsanta a úsáid go cruinn Freagairt do bheannú Ordú a thabhairt Scéal a insint Stór focal a úsáid Taitneamh/Easpa taitnimh a léiriú

Seo í Cáit agus a clann. Tá beirt deirfiúracha aici. Tá beirt deartháireacha aici. Is é Pól an páiste is sine sa chlann. Tá triúr deirfiúracha aige. Tá deartháir amháin aige. Is í Úna an páiste is óige sa chlann.

of

Feidhmeanna Teanga Ba cheart go mbeadh an páiste in ann:

n

ny

Fiosrú agus úsáid Cuspóir, seánra agus guth Próiseas na scríbhneoireachta agus ag cruthú téacs Freagairt agus intinn an údair Peannaireacht agus cur i láthair

duine amháin, beirt, triúr, ceathrar, cúigear, seisear, seachtar, ochtar, naonúr, deichniúr.

ED l C o C m O pa

Tuiscint Struchtúr abairte agus gnásanna cló Litriú agus staidéar ar fhocail Stór focal

Las. Lasaigí. Dún. Dúnaigí. Bain. Bainigí. Múch. Múchaigí. Cuir. Cuirigí. Tóg. Tógaigí. Gearr. Gearraigí. Caith. Caithigí. Féach. Féachaigí. Scríobh. Scríobhaigí. n Seo é Pól. Is fear é.

n n

xix

BUA NA CAINTE 6 TRB Plean Bliana.indd 19

26/08/2022 11:44


Plean Bliana Tá a shúile gorm. Tá féasóg agus croiméal air. Tá a bheola dearg. Tá a chuid gruaige dubh agus gearr. Tá a chuid gruaige díreach. Tá hata dearg ar a cheann. Níl spéaclaí air.

nd la Ire of

ny

Seo í Cáit. Is bean í. Tá a súile glas. Tá a beola dearg. Tá a cuid gruaige fionn agus catach. Níl a cuid gruaige gearr. Tá a cuid gruaige fada. Tá fáinne cluaise uirthi. Tá slabhra uirthi. Tá spéaclaí uirthi freisin.

n n n n n n n

An fear é? Ní hea. Ní fear é. An bhfuil hata uirthi? Tá hata uirthi. An bhfuil spéaclaí uirthi? Níl spéaclaí uirthi. An í Máire í? Is í Máire í.

n n n n

ED l C o C m O pa

n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n

at io

uc

© Th

e

Ed

Feasacht Teanga Ainmfhocail geit aghaidh hata ainm i mbliana an bosca lámh an ceathrú bliain leaba an clár bán leigheas an chéad bhliain liathróid an dara bliain lúidín an cúigiú bliain madra an doras maidin an dochtúir meánscoil an fhuinneog malaí an liathróid an páipéar méara an séú bliain mná an solas na habairtí

n n n n n n n n n n

An fear é? Is ea. Is fear é. An bhfuil a shúile donn? Níl a shúile donn. An bhfuil sé maol? Níl sé maol. An bhfuil a chuid gruaige fada? Níl a chuid gruaige fada. An bhfuil croiméal air? Níl croiméal air. An fear é? Ní hea. Is bean í. An bhfuil a súile gorm? Níl a súile gorm. An bhfuil a cuid gruaige rua? Níl a cuid gruaige rua. An bhfuil a cuid gruaige fada? Tá a cuid gruaige fada. An bhfuil spéaclaí uirthi? Níl spéaclaí uirthi. An fear é? Is ea. Is fear é. An bhfuil spéaclaí air? Tá spéaclaí air. An bhfuil féasóg air? Tá féasóg air. An bhfuil fáinne cluaise air? Níl fáinne cluaise air. An bhfuil caipín air? Níl caipín air. An fir iad? Is ea. Is fir iad. An mná iad? Is ea. Is mná iad.

na

Teanga ó Bhéal, Léitheoireacht, agus Scríbhneoireacht Bua na Cainte 6 Cén chaoi a bhfuil tú? Conas atá tú inniu? Tá ___ an bhradáin agam. (sláinte) Táim ___ ar fad go raibh maith agat. (ar fheabhas) Táim thar ___, buíochas le Dia. (cionn) Táim thar ___, go raibh maith agat. (barr) Cén chaoi ina bhfuil sibh? Táimid ___ buíochas le Dia. (togha) Táimid ___. (cuíosach) lch. 1 n Mo Theaghlach lch. 2 n An mó duine i do chlann? lch. 3 n Orduithe lch. 4 n Go Barr na gCnoc lch. 5 n Codanna an Choirp lch. 6 n An chopail ‘Is’ lch. 7 n An Réamhfhocal ‘do’ lch. 8 n Aois lch. 9 n An Poc ar Buile lch. 10 n Codanna an Choirp lch. 11 n Mé Féin agus Mo Chlann lch. 12 n Bran sa Chistin lch. 13 n Ruairí Breoite lch. 14 n Ríomhphost faoi Ruairí Breoite lch. 15 n An tEitleán lch. 16 n An Táin lch. 17 n Scéal faoin Táin lch. 18 n Ar Thóir an Óir lch. 19 n Seanfhocal: Mol an óige agus tiocfaidh sí! lch. 20 n Measúnú lch. 21 n Measúnú lch. 22 n

xx

BUA NA CAINTE 6 TRB Plean Bliana.indd 20

26/08/2022 11:44


Plean Bliana n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n

nd la Ire of

ny

ED l C o C m O pa

dom, duit, dó, di, dúinn, daoibh, dóibh.

n

aon bhliain d’aois, dhá bhliain d’aois, trí bliana d’aois, ceithre bliana d’aois, cúig bliana d’aois, sé bliana d’aois, seacht mbliana d’aois, ocht mbliana d’aois, naoi mbliana d’aois, deich mbliana d’aois. n aon bhliain déag d’aois, dhá bhliain déag d’aois, trí bliana déag d’aois, ceithre bliana déag d’aois, cúig bliana déag d’aois, sé bliana déag d’aois, seacht mbliana déag d’aois, ocht mbliana déag d’aois, naoi mbliana déag d’aois, fiche bliain d’aois.

n

Cén aois thú? Tá mé dhá bhliain déag d’aois. Cén aois é do dheartháir Pól? Tá sé seacht mbliana déag d’aois. Tá sé níos sine ná mé. Cén aois í do dheirfiúr Úna? Tá sí naoi mbliana d’aois. Tá sí níos óige ná mé.

n n n n n n n n

Seo m’aghaidh. Tá malaí ar m’aghaidh. Tá súile, srón agus smig ar m’aghaidh. Tá mo bheola dearg. Tá fiacla i mo bhéal. Tá teanga i mo bhéal freisin. Seo í mo lámh. Seo iad mo mhéara. Seo ordóg. Seo lúidín. A chara, Conas atá tú?

n n n n n n n n n n n n

at io

Ed

e

© Th

Cad is ainm duit? Róisín is ainm dom. Cad is ainm do do dheartháir? Ruairí is ainm dó. Cad is ainm do do dheirfiúr? Niamh is ainm di. Cad is ainm do do chara? Liam is ainm dó. Cad is ainm don bhuachaill sin? Samar is ainm dó. Cad is ainm don chailín sin? Cáit is ainm di. Cad is ainm do na buachaillí sin? Liam agus Pól is ainm dóibh. Cad is ainm do na cailíní sin? Úna agus Aoife is ainm dóibh. Cad is ainm don fhear sin? Tomás is ainm dó. Cad is ainm don bhean sin? Áine is ainm di. Cad is ainm do na mná sin? Áine agus Síle is ainm dóibh. Cad is ainm do na fir sin? Tomás agus Seán is ainm dóibh.

na

na buachaillí na liathróidí naoi mbliana d’aois naonúr na tuismitheoirí ocht mbliana d’aois ocht mbliana déag d’aois ochtar ordóg páiste peata pian póstaer ríomhphost scornach sé bliana d’aois sé bliana déag d’aois seacht mbliana d’aois seacht mbliana déag d’aois seachtar seisear siosúir slabhra slaghdán sláinte an bhradáin smidiríní smig spéaclaí spórt agus scléip srón súile teaghlach teanga teocht tinneas cinn togha trí bliana d’aois trí bliana déag d’aois triúr

uc

an tríú bliain an t-urlár aon bhliain d’aois aon bhliain déag d’aois béal bean beirt beirt deartháireacha beirt deirfiúracha beola bosca bruscair buíochas cailín caipín ceann ceathrar ceithre bliana d’aois ceithre bliana déag d’aois clann cóipleabhair cótaí cúig bliana déag d’aois cúig bliana d’aois cúigear cupán bainne deartháir deichniúr deich mbliana d’aois deirfiúr dhá bhliain d’aois dhá bhliain déag d’aois droim duine amháin fáinne cluaise fear féasóg fiacla fiche bliain d’aois fir gairdín cúil

Beannachtaí Dia duit. Dia’s Muire duit. Táim go maith, go raibh maith agat. Táim ar fheabhas, buíochas le Dia. Tá sláinte an bhradáin agam. Táim go hiontach ar fad.

xxi

BUA NA CAINTE 6 TRB Plean Bliana.indd 21

26/08/2022 11:44


Plean Bliana

n n n n n n

D’ól Niamh cupán bainne. D’fhág sí an cupán bainne ar an mbord. Chaith Oisín liathróid chuig Bran. Léim Bran in airde. Leag sé an cupán. Bhris an cupán ina smidiríní. Bhain Bran geit as na páistí. Scuab Niamh an t-urlár. Chuir Oisín an cupán briste isteach sa bhosca bruscair. Dhún Niamh an bosca bruscair. Ghlan Oisín an t-urlár. Rith Bran agus na páistí amach sa ghairdín cúil.

n n n n n n n n n n n n

Ar ól Niamh cupán bainne? D’ól Niamh cupán bainne. Ar ól Oisín cupán bainne? Níor ól Oisín cupán bainne.

n n n n

la

nd

Tá sé sa chéad bhliain sa mheánscoil. Tá sé sa dara bliain sa mheánscoil. Tá sé sa tríú bliain sa mheánscoil. Tá sí sa cheathrú bliain sa mheánscoil. Tá sí sa chúigiú bliain sa mheánscoil. Tá sí sa séú bliain sa mheánscoil.

uc

at io

na

ED l C o C m O pa

ny

Daoine a Chomhaitreamh duine amháin beirt triúr ceathrar cúigear seisear seachtar ochtar naonúr deichniúr Orduithe san Uimhir Iolra Lasaigí Gearraigí Múchaigí Bainigí Cuirigí Scríobhaigí Brisigí Féachaigí Dúnaigí

n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n

of

Ceisteanna agus Freagraí san Aimsir Láithreach Cad is ainm duit? Cén rang ina bhfuil tú i mbliana? An mó duine atá i do theaghlach? An mó deartháir atá agat? An mó deirfiúr atá agat? Cé hé an duine is sine sa chlann? Cé hé an duine is óige i do chlann?’

Tá súil agam go bhfuil tú ar fónamh. Cáit is ainm dom. Tá mé dhá bhliain déag d’aois. Tá mé i mo chónaí i mBaile Átha Cliath. Tá mo chuid gruaige fada, dubh agus catach. Tá mo shúile donn. Táim ag freastal ar Scoil Éanna. Táim i rang a sé i mbliana. Tá seachtar i mo chlann, mé féin san áireamh. Tá beirt deartháireacha agam. Pól agus Eoin is ainm dóibh. Tá siad níos sine ná mé. Tá Pól seacht mbliana déag d’aois. Tá sé sa chúigiú bliain sa mheánscoil. Tá Eoin cúig bliana déag d’aois. Tá sé sa tríú bliain sa mheánscoil. Tá beirt deirfiúracha agam freisin. Síle agus Úna is ainm dóibh. Tá siad níos óige ná mé. Tá Síle aon bhliain déag d’aois. Tá sí i rang a cúig i mbliana. Tá Úna naoi mbliana d’aois. Tá sí i rang a trí i mbliana. Is breá liom mo chlann mar bíonn spórt agus scléip againn le chéile. Scríobh ríomhphost chugam go luath agus inis dom fút féin agus do chlann. Le dea-mhéin, Cáit

Ire

Táim cuíosach. Táimid thar cionn. Táimid togha. Táimid thar barr.

© Th

e

Ed

Ordú Diúltach san Uimhir Iolra Ná bainigí Ná tógaigí Ná cuirigí Ná dúnaigí Ná féachaigí Ná buailigí Ná scríobhaigí Ná caithigí An Chopail ‘Is’

An fear é? Is ea. Is fear é. Ní hea. An bean í? Is ea. Is bean í. Ní hea.

n n n

xxii

BUA NA CAINTE 6 TRB Plean Bliana.indd 22

26/08/2022 11:44


Plean Bliana Ar fhág Niamh an cupán bainne ar an mbord? D’fhág Niamh an cupán bainne ar an mbord. Ar fhág Oisín an cupán bainne ar an mbord? Níor fhág Oisín an cupán bainne ar an mbord.

n n n n

An Forainm Réamhfhoclach ‘do’ dom duit dó di dúinn daoibh dóibh Aois aon bhliain déag d’aois dhá bhliain déag d’aois trí bliana déag d’aois ceithre bliana déag d’aois cúig bliana déag d’aois sé bliana déag d’aois seacht mbliana déag d’aois ocht mbliana déag d’aois naoi mbliana déag d’aois fiche bliain d’aois

Ar chaith Niamh liathróid chuig Bran? Níor chaith Niamh liathróid chuig Bran. Ar chaith Oisín liathróid chuig Bran? Chaith Oisín liathróid chuig Bran.

n n n n

Ar chuir Oisín an cupán briste isteach sa bhosca bruscair? Chuir Oisín an cupán briste isteach sa bhosca bruscair. Ar chuir Niamh an cupán briste isteach sa bhosca bruscair? Níor chuir Niamh an cupán briste isteach sa bhosca bruscair.

n n n n

Orduimhreacha an chéad bhliain an dara bliain an tríú bliain an ceathrú bliain an cúigiú bliain an séú bliain

Ar dhún Niamh an bosca bruscair? Dhún Niamh an bosca bruscair. Ar dhún Oisín an bosca bruscair? Níor dhún Oisín an bosca bruscair.

n n n n

la

na

ED l C o C m O pa

ny

of

Ire

Ar leag Oisín an cupán bainne? Níor leag Oisín an cupán bainne. Ar leag Bran an cupán bainne? Leag Bran an cupán bainne. Ar bhris an cupán ina smidiríní? Bhris an cupán ina smidiríní. Ar bhris an fhuinneog ina smidiríní? Níor bhris an fhuinneog ina smidiríní.

nd

An buachaill é? An cailín í? Is ea. Ní hea.

Briathra san Aimsir Chaite – Ceisteanna agus Freagraí Cé a bhí tinn? An raibh Ruairí ar scoil inné? Cé a tháinig? Cad a thug an dochtúir do Ruairí? Ar fhan Ruairí sa leaba?

n n n n

Ar ghlan Oisín an t-urlár? Ghlan Oisín an t-urlár. Ar ghlan Niamh an t-urlár? Níor ghlan Niamh an t-urlár. Ar rith Bran amach sa ghairdín cúil? Rith Bran amach sa ghairdín cúil. Ar rith an cat amach sa ghairdín cúil? Níor rith an cat amach sa ghairdín cúil.

n n n n n n n

Ní raibh Ruairí ar scoil ar feadh seachtaine mar bhí sé tinn. Ní raibh sé ar fónamh. Bhí tinneas cinn air. Bhí slaghdán air. Bhí a scornach tinn. Bhí sé ag casachtach agus ag sraothartach. Bhí pian ina bholg aige. Bhí sé ag aiseag. Bhí a theocht ard. Bhí sé lag. Bhí sé breoite. Tháinig an dochtúir. Thug an dochtúir leigheas dó. D’fhan sé sa leaba ar feadh cúpla lá. Tá biseach air anois. Cé a bhí tinn? Bhí Ruairí tinn. An raibh Ruairí ar scoil inné?

n n n n n n n n n n n n n n n n n n

at io

© Th

e

Ed

uc

Briathra ón gCéad Réimniú san Aimsir Chaite, An Fhoirm Cheisteach, Dhearfach agus Dhiúltach Ar ól? D’ól/Níor ól. Ar fhág? D’fhág/Níor fhág. Ar chaith? Chaith/Níor chaith. Ar léim? Léim/Níor léim. Ar leag? Leag/Níor leag. Ar bhris? Bhris/Níor bhris. Ar scuab? Scuab/Níor scuab. Ar chuir? Chuir/Níor chuir. Ar dhún? Dhún/Níor dhún. Ar ghlan? Ghlan/Níor ghlan. Ar rith? Rith/Níor rith.

n n n n

xxiii

BUA NA CAINTE 6 TRB Plean Bliana.indd 23

26/08/2022 11:44


Plean Bliana

Conas atá tú inniu? Tá mé cuíosach. Cén chaoi a bhfuil tú inniu? Tá mé togha, go raibh maith agat. Conas atá sibh? Táimid ar fheabhas ar fad.

nd la

aon bhliain déag d’aois, dhá bhliain déag d’aois, lch. 1 n trí bliana déag d’aois, ceithre bliana déag d’aois, cúig bliana déag d’aois, sé bliana déag d’aois, seacht mbliana déag d’aois, ocht mbliana déag d’aois, naoi mbliana déag d’aois. lch. 4 n aghaidh, malaí, súile, srón, smig, beola, fiacla, teanga.

Ed

uc

at io

An mó duine atá i do chlann? Tá seisear i mo chlann. Tá seachtar i mo chlann. Tá ochtar i mo chlann. Tá naonúr i mo chlann. Tá deichniúr i mo chlann.

dom duit dó di dúinn daoibh dóibh

na

An mó deartháir atá agat? Tá deartháir amháin agam. Tá beirt deartháireacha agam. Tá triúr deartháireacha agam. Tá ceathrar deartháireacha agam. Tá cúigear deartháireacha agam.

n n n n n n n n n n n n n n n n n n n

ED l C o C m O pa

Litriú

ny

of

Ire

Ní raibh Ruairí ar scoil inné. Cén fáth nach raibh Ruairí ar scoil inné? Ní raibh Ruairí ar scoil inné mar ní raibh sé ar fónamh. An raibh slaghdán ar Ruairí? Bhí slaghdán ar Ruairí. Bhí a scornach tinn. Bhí sé ag casachtach agus ag sraothartach. An raibh tinneas cinn air? Bhí tinneas cinn air. An raibh pian ina dhroim aige? Ní raibh pian ina dhroim aige. Cé a tháinig? Tháinig an dochtúir. Cad a thug an dochtúir do Ruairí? Thug an dochtúir leigheas do Ruairí. Ar fhan Ruairí sa leaba ar feadh cúpla lá? D’fhan Ruairí sa leaba ar feadh cúpla lá. An bhfuil biseach ar Ruairí anois? Tá biseach ar Ruairí anois.

sa chéad bhliain, sa dara bliain, sa tríú bliain, sa cheathrú bliain, sa chúigiú bliain, sa séú bliain.

lch. 5 n

Las. Lasaigí. Múch. Múchaigí. Ná las. Ná múch.

© Th

e

Tá mo chuid gruaige gearr. Tá do chuid gruaige fada. Tá a chuid gruaige díreach. Tá a cuid gruaige catach. Is fear é. Is bean í. Is fir iad. Is mná iad.

lch. 2

n Ar bhris sí? Bhris sí/Níor bhris sí. Ar chaith sí? Chaith sí/Níor chaith sí. Ar ghlan sí? Ghlan sí/Níor ghlan sí. Ar ól sí? D’ól sí/Níor ól sí. Ar fhág sí? D’fhág sí/Níor fhág sí.

Bhí slaghdán ar Ruairí. Bhí tinneas cinn air. Bhí sé ag casachtach. lch. 3 n Bhí sé ag sraothartach. Bhí sé ag aiseag. Tar éis cúpla lá, bhí biseach air.

lch. 6 n

xxiv

BUA NA CAINTE 6 TRB Plean Bliana.indd 24

26/08/2022 11:44


Plean Bliana Úsáid Neamhfhoirmiúil na Gaeilge

of

n n n n n n n n n n n n n n n n n n

nd

Ire

la

Las an solas. Múch an ríomhaire Féach ar an gcluiche. Gearr an páipéar. Caith chugam an liathróid. Scríobh síos an obair bhaile. Ná bí ag gáire. Bí ag obair go dian dícheallach. Cén aois thú? Cá bhfuil tú i do chónaí? Cén rang ina bhfuil tú? An raibh tú tinn inné? Ar fhan tú sa leaba inné? Cén fáth nach raibh tú ar scoil inné? An raibh tinneas cinn ort? An raibh do scornach tinn? An raibh slaghdán ort? An bhfuil biseach ort anois?

ED l C o C m O pa

n n n n n n n n n n n n n n n n n n

ny

Dia duit. Dia’s Muire duit. Conas atá tú? Cén chaoi a bhfuil tú? Táim go maith, go raibh maith agat. Táim ar fheabhas ar fad, buíochas le Dia. Tá sláinte an bhradáin agam. Táim thar barr agus tú féin? Táim go hiontach. Táim togha agus tú féin? Táim cuíosach agus tú féin? Táim thar cionn agus tú féin? An mó duine atá i do theaghlach? An mó deartháir atá agat? An mó deirfiúr atá agat? Cé hé an duine is sine sa chlann? Cé hé an duine is óige sa chlann? An bhfuil peata agat sa bhaile? An maith leat do chlann? Dún an doras.

Cluichí

Foclóir Bí ag Scríobh Tasc Tuisceana Cén t-am é? Tóirfhocal Freagair na Ceisteanna Roghnaigh an Focal

na

Suimeanna Focal Scríobh an Scéal Spraoi le Briathra Cluiche Kim Cuir Ceist Bí ag Caint

© Th

e

Ed

Drámaíocht An Táin

Stair An Táin

uc

Ceol An Poc ar Buile Go Barr na gCnoc

at io

Foghlaim Chomhtháite Ábhar agus Teanga

xxv

BUA NA CAINTE 6 TRB Plean Bliana.indd 25

26/08/2022 11:44


Plean Bliana Scríbhneoireacht Spraoi le Briathra: Ar ól sí? D’ól sí. Níor ól sí. Ar fhág sí? D’fhág sí. Níor fhág sí. Ar chaith sí? Chaith sí. Níor chaith sí. Ar léim sí? Léim sí. Níor léim sí. Ar leag sí? Leag sí. Níor leag sí. Ar bhris sí? Bhris sí. Níor bhris sí. Ar scuab sí? Scuab sí. Níor scuab sí. Ar chuir sí? Chuir sí. Níor chuir sí. Ar dhún sí? Dhún sí. Níor dhún sí. Ar ghlan sí? Ghlan sí. Níor ghlan sí. Ar rith sí? Rith sí. Níor rith sí.

ny

Líon na Bearnaí: mé: Niamh is ainm dom. sé: Oisín is ainm dó. tú: Liam is ainm duit. sí: Cáit is ainm di. sinn: Oisín agus Niamh is ainm dúinn. sibh: Ruairí agus Róisín is ainm daoibh. siad: Liam agus Samar is ainm dóibh. na cailíní: Cáit agus Úna is ainm dóibh. Foclóir: fir, mná, lúidín, ordóg, teanga, beola.

Seanfhocal Mol an óige agus tiocfaidh sí!

© Th

e

Ed

uc

at io

na

Freagair na Ceisteanna: 1 Cén aois é Liam? 2 Cén rang ina bhfuil sé i mbliana? 3 Cá bhfuil sé ag dul ar scoil? 4 An mó deartháir atá aige? 5 An mó deirfiúr atá aige? 6 Cé hé an duine is sine sa chlann? 7 Cén aois é Seán? 8 An bhfuil Seán ag freastal ar Scoil Éanna? 9 Cén bhliain ina bhfuil Seán sa mheánscoil? 10 Cén aois í Cáit? 11 Cén rang ina bhfuil Cáit? 12 Cé hé an duine is óige sa chlann?

Scríobh na hAbairtí: Cén aois í? Tá sí deich mbliana d’aois. Tá sí aon bhliain déag d’aois. Tá sí dhá bhliain déag d’aois. Tá sí trí bliana déag d’aois. Tá sí ceithre bliana déag d’aois. Tá sí cúig bliana déag d’aois. Tá sí sé bliana déag d’aois. Tá sí seacht mbliana déag d’aois. Tá sí ocht mbliana déag d’aois. Tá sí naoi mbliana déag d’aois.

ED l C o C m O pa

Léitheoireacht Bí ag Léamh: Seo é Liam. Tá sé dhá bhliain déag d’aois. Tá sé i rang a sé i mbliana. Tá sé ag freastal ar Scoil Éanna. Tá seisear ina chlann. Tá deartháir amháin aige. Seán is ainm dó. Is é Seán an duine is sine sa chlann. Tá sé trí bliana déag d’aois. Tá sé sa chéad bhliain sa mheánscoil. Tá beirt deirfiúracha aige. Tá siad níos óige ná é. Tá Cáit ocht mbliana d’aois. Tá sí i rang a dó. Is í Lia an duine is óige sa chlann. Tá sí seacht mbliana d’aois. Tá madra beag ag Liam. Oscar is ainm dó. Is maith le Liam a chlann. Is breá leis a mhadra freisin.

of

Ire

la

Teanga ó Bhéal 1 Cén chaoi a bhfuil tú inniu? 2 Cad is ainm duit? 3 Cén rang ina bhfuil tú i mbliana? 4 An mó duine atá i do theaghlach? 5 An mó deirfiúr atá agat? 6 Cé hé an duine is sine sa chlann? 7 Cé hé an duine is óige sa chlann? 8 An bhfuil peata agat sa bhaile? 9 An maith leat do chlann? 10 Cén aois thú? 11 An bhfuil do chuid gruaige catach? 12 An bhfuil do chuid gruaige fada? 13 An bhfuil do shúile gorm?

nd

Measúnú

xxvi

BUA NA CAINTE 6 TRB Plean Bliana.indd 26

26/08/2022 11:44


Plean Bliana 3 Cuir tic sa bhosca cuí mar chabhair don phleanáil n Aimsir – An Fómhar

nd

la

of

Tuiscint Struchtúr abairte agus gramadach Léiriú tuisceana

Eiseamláirí Teanga An fómhar atá ann. n Is iad Lúnasa, Meán Fómhair agus Deireadh Fómhair míonna an fhómhair. n De ghnáth, bíonn an aimsir go deas ag tús an fhómhair. n De réir a chéile, téann an aimsir in olcas. n Bíonn an aimsir fuar agus fliuch ag deireadh an fhómhair. n Titeann na duilleoga de na crainn san fhómhar. n Bailíonn an t-iora rua cnónna. n Cuireann sé iad i bhfolach i bpoll sa chrann. n Téann an t-iora rua a chodladh don gheimhreadh. n Geimhríonn an sciathán leathair agus an ghráinneog freisin. n Fágann an chuach agus an fháinleog Éire san fhómhar. n Téann siad go dtí na tíortha teo mar ní maith leo an geimhreadh fuar in Éirinn. n Ní fhágann an spideog agus an dreoilín Éire san fhómhar. n Fanann siad in Éirinn don gheimhreadh. n Bíonn an feirmeoir gnóthach san fhómhar. n Bíonn sé ag baint an fhómhair. n Bíonn sé ag baint eorna agus coirce. n Bíonn an feirmeoir ag obair go dian dícheallach san fhómhar. n

Ire

Torthaí Foghlama Trí eispéiris foghlama chuí tharraingteacha ba cheart go mbeadh páistí in ann na torthaí foghlama seo a bhaint amach: Teanga ó Bhéal Cumarsáid Rannpháirtíocht, éisteacht agus aird Inspreagadh agus rogha

Cén dáta atá ann? ___ de Dheireadh Fómhair. n (An chéad lá, An dara lá, An tríú lá, An ceathrú lá, An cúigiú lá, An séú lá, An seachtú lá, An t-ochtú lá, An naoú lá, An deichiú lá, An t-aonú lá déag, An dara lá déag, An tríú lá déag, An ceathrú lá déag, An cúigiú lá déag, An séú lá déag, An seachtú lá déag, An t-ochtú lá déag, An naoú lá déag, An fichiú lá, An t-aonú lá is fiche, An dara lá is fiche, An tríú lá is fiche, An ceathrú lá is fiche, An cúigiú lá is fiche, An séú lá is fiche, An seachtú lá is fiche, An t-ochtú lá is fiche, An naoú lá is fiche, An tríochadú lá, An t-aonú lá is tríocha) n

na

Léitheoireacht Cumarsáid Rannpháirtíocht Inspreagadh agus rogha

ED l C o C m O pa

ny

Fiosrú agus úsáid Iarratais, ceisteanna agus idirghníomhuithe Teanga a úsáid go spraíúil agus go cruthaitheach Eolas, míniú agus údar a thabhairt Cur síos, tuar agus machnamh

D’fhás/Fásann/Fásfaidh eorna an fómhar seo caite/gach fómhar/an fómhar seo chugainn. D’fhág/Fágann/Fágfaidh an fháinleog Éire an fómhar seo caite/gach fómhar/an fómhar seo chugainn.

uc

at io

Tuiscint Gnásanna cló agus struchtúr abairte Feasacht fhóineolaíoch agus fhóinéimeach Fónaic, aithint focal agus staidéar ar fhocail Stór focal

Ed

Fiosrú agus úsáid Freagairt agus intinn an údair Tuiscint Líofacht agus féincheartú

© Th

e

Scríbhneoireacht Cumarsáid Inspreagadh agus rogha Tuiscint Struchtúr abairte agus gnásanna cló Litriú agus staidéar ar fhocail Stór focal Fiosrú agus úsáid Cuspóir, seánra agus guth Peannaireacht agus cur i láthair

n n

D’fhan/Fanann/Fanfaidh an spideog in Éirinn an fómhar seo caite/gach fómhar/ an fómhar seo chugainn. n D’fhill/Filleann/Fillfidh an fháinleog ar Éirinn an t-earrach seo caite/gach earrach/an t-earrach seo chugainn.

n

Cén bhliain atá ann? Dhá mhíle fiche a haon. Dhá mhíle fiche a dó. Dhá mhíle fiche a trí. Dhá mhíle fiche a ceathair. Dhá mhíle fiche a cúig. Dhá mhíle fiche a sé. Dhá mhíle fiche a seacht. Dhá mhíle fiche a hocht. Dhá mhíle fiche a naoi. Dhá mhíle tríocha. Dhá mhíle tríocha a haon.

n n n n n n n n n n n n

xxvii

BUA NA CAINTE 6 TRB Plean Bliana.indd 27

26/08/2022 11:44


Plean Bliana Feidhmeanna Teanga Ba cheart go mbeadh an páiste in ann:

n n n n n n n n n

e

Ed

uc

at io

na

ED l C o C m O pa

ny

of

Ire

la

nd

Gach fómhar, scuabann Oisín na duilleoga sa ghairdín ar chúl an tí. Tógann Niamh fear bréige amach as an gcró. Dúnann sí doras an chró. Crochann sí an fear bréige sa ghairdín mar bíonn na Scéal a insint héin ag ithe na nglasraí. Cur síos a dhéanamh Baineann Daidí na prátaí. Stór focal a úsáid Baineann Daideo an féar le lomaire faiche. An dáta a ainmniú Piocann na páistí na húlla san úllord ag bun an ghairdín. An bhliain a ainmniú Cuireann siad na húlla i gciseán. An patrún chun an uimhir iolra d’ainmfhocail a thabhairt faoi deara agus Glanann na páistí an cró sa ghairdín. a úsáid Ainmfhocail a rá agus a litriú go cruinn Is éan beag í an fháinleog. Bíonn dath dúghorm ar a droim. san uimhir iolra Bíonn dath bán ar a brollach. Amhráin agus Dánta Bíonn dath dearg ar a scornach. Léimigí, Casaigí Bíonn cruth V ar eireaball na fáinleoige. Is féidir leis an bhfáinleog eitilt go híseal os cionn na habhann chun deoch Scéal uisce a fháil nuair a bhíonn sí ag eitilt. An Sionnach Bíonn an fháinleog fhireann agus an fháinleog bhaineann ag obair le chéile chun nead a dhéanamh. Teanga ó Bhéal, Léitheoireacht Déanann siad nead as láib agus plandaí. agus Scríbhneoireacht Fágann fáinleoga Éire san fhómhar mar ní maith leo an geimhreadh fuar Bua na Cainte 6 An Fómhar lch. 23 n in Éirinn. Léimigí, Casaigí lch. 24 n Téann fáinleoga go dtí an Afraic san fhómhar mar bíonn an aimsir níos An Dáta lch. 25 n fearr ansin. Eitlíonn na fáinleoga go dtí an Afraic Theas. Ag Obair sa Ghairdín san Fhómhar lch. 26 n Feiceann siad an Fhrainc, an Spáinn agus an Afraic Theas thíos fúthu. An Fómhar – Foclóir lch. 27 n Tógann an turas sé seachtaine. An Fháinleog lch. 28 n Eitlíonn na fáinleoga i rith an lae. An Fháinleog lch. 29 n Is féidir leo 300 ciliméadar a eitilt gach lá. An Sionnach – Foclóir lch. 30 n Codlaíonn siad i gcrainn san oíche. An Sionnach – Scéal lch. 31 n Itheann na fáinleoga feithidí nuair a bhíonn siad ag eitilt. Crosfhocal lch. 32 n Fanann na fáinleoga san Afraic Theas don gheimhreadh agus filleann siad Ar Thóir an Óir lch. 33 n ar Éirinn san earrach. Bíonn áthas ar gach duine nuair a fhilleann na fáinleoga san earrach mar bíonn a fhios acu go bhfuil an samhradh ag teacht. Feasacht Teanga Ainmfhocail an fháinleog, na fáinleoga an Afraic Éire an ghráinneog, na gráinneoga an Afraic Theas eireaball an fhuiseog, na fuiseoga an aimsir eorna an fhuinseog, na fuinseoga an chuach coirce an fhuinneog, na fuinneoga an dreoilín fáinleoga an spideog, na spideoga an féar fear bréige

© Th

an feirmeoir an fháinleog an Fhrainc an fhuinneog an fhuinseog an fómhar an ghráinneog an sciathán leathair an Spáinn an spideog an t-earrach an t-iora rua an turas áthas

n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n

feithidí geimhreadh glasraí lá láib lomaire faiche Lúnasa Meán Fómhair míonna na crainn na duilleoga na fáinleoga na fuinneoga na fuinseoga

xxviii

BUA NA CAINTE 6 TRB Plean Bliana.indd 28

26/08/2022 11:44


Plean Bliana

Ire

la

nd

na fuiseoga na gráinneoga na héin na húlla na páistí na prátaí na spideoga nead oíche plandaí poll roth scornach tíortha úllord

of

bliain brollach ciseán cnónna crann cró cúl an tí Daideo Daidí dáta dath Deireadh Fómhair deoch uisce doras droim éan

Cén dáta atá ann inniú? Cén bhliain atá ann? Déan cur síos ar ___.

ED l C o C m O pa

n Cén séasúr atá ann anois? Ainmnigh míonna an fhómhair. n Cén saghas aimsire a bhíonn ann ag tús an fhómhair? n Cén saghas aimsire a bhíonn ann ag deireadh an fhómhair? n

ny

Úsáid Neamhfhoirmiúil na Gaeilge

n n n

Cluichí

Freagair na Ceisteanna Scríobh na hAbairtí Crosfhocal Bí ag Scríobh

na

Foclóir Bí ag Caint Scríobh an Scéal Spraoi le Briathra

Foghlaim Chomhtháite Ábhar agus Teanga Ceol Léimigí, Casaigí

© Th

e

Ed

uc

at io

Oideachas Sóisialta Imshaoil agus Eolaíochta An Fómhar An Fháinleog An Sionnach

xxix

BUA NA CAINTE 6 TRB Plean Bliana.indd 29

26/08/2022 11:44


Plean Bliana 3 Cuir tic sa bhosca cuí mar chabhair don phleanáil n An Scoil

of

Ire

la

Teanga ó Bhéal Cumarsáid Rannpháirtíocht, éisteacht agus aird Inspreagadh agus rogha Gnásanna sóisialta agus feasacht ar dhaoine eile

© Th

e

Fiosrú agus úsáid Freagairt agus intinn an údair Líofacht agus féincheartú Scríbhneoireacht Cumarsáid Rannpháirtíocht Inspreagadh agus rogha Tuiscint Struchtúr abairte agus gnásanna cló Litriú agus staidéar ar fhocail Stór focal

n n n n n n n n n n n n

D’ól mé. D’ól tú. D’ól sé. D’ól sí. D’ólamar. D’ól sibh. D’ól siad.

n

D’fhéach mé. D’fhéach tú. D’fhéach sé. D’fhéach sí. D’fhéachamar. D’fhéach sibh. D’fhéach siad.

n

Feicim le mo shúilín rud éigin a thosaíonn le ___. (m, s, c. r, p, l, d, b) An bhfeiceann tú ___? Feicim ___. Ní fheicim ___. m (mála scoile, mata, marcóirí) s (scriosán, siosúr, solas) c (cathaoir, cruinneog, cófra, criáin, cóipleabhar, cás peann luaidhe, clog) r (ríomhaire, rialóir, radaitheoir) p (pictiúr, póstaer, péint, printéir, peann, peann luaidhe, páipéar) l (léarscáil, leabharlann, leithreas, luch, leabhar, liathróid) d (doras, doirteal) b (bosca lóin, bosca bruscair, bord, bláthchuach, bioróir)

n n n n n n n n n n n

at io

Ed

uc

Tuiscint Gnásanna cló agus struchtúr abairte Feasacht fhóineolaíoch agus fhóinéimeach Fónaic, aithint focal agus staidéar ar fhocail Stór focal

n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n

Bhíomar ag obair go dian dícheallach ar scoil. D’fhéachamar ar fhístéip ar an gclár bán inné. D’éisteamar le scéal. Chanamar amhrán. Sheinneamar ceol. D’itheamar agus d’ólamar ár ndóthain ag am lóin. Dhúnamar ár mboscaí lóin. Chuireamar ár mboscaí lóin inár málaí scoile. Ghlanamar na boird tar éis am lóin. Ritheamar amach sa chlós.

na

Fiosrú agus úsáid Iarratais, ceisteanna agus idirghníomhuithe Athinsint agus mionléiriú Teanga a úsáid go spraíúil agus go cruthaitheach Cur síos, tuar agus machnamh

ED l C o C m O pa

ny

Tuiscint Struchtúr abairte agus gramadach Stór focal Léiriú tuisceana

Léitheoireacht Cumarsáid Rannpháirtíocht Inspreagadh agus rogha

Eiseamláirí Teanga Bhí an múinteoir agus na páistí ag obair go dian dícheallach sa seomra ranga. Chuala siad cnag ar an doras. Bhí an príomhoide ag an doras. Bhí an múinteoir ag labhairt leis an bpríomhoide lasmuigh den doras. Leis sin, chonaic Ruairí damhán alla mór. Bhí scanradh an domhain air. Bhain an damhán alla geit uafásach as. Bhéic sé in ard a chinn is a ghutha. Léim Niamh in airde. Thóg sí an damhán alla agus chuir sí lasmuigh den fhuinneog é. Bhí bláthchuach ar leac na fuinneoige. Leag Niamh an bláthchuach. Bhris an bláthchuach ina smidiríní. Phléasc na páistí amach ag gáire. ‘Bígí ciúin,’ arsa Oisín. ‘Cloisfidh an múinteoir an raic.’ ‘Beidh an múinteoir ar buile.’ Scuab Oisín an ghloine bhriste agus chuir sé isteach sa bhosca bruscair í. Shuigh na páistí síos. Thosaigh gach duine ag obair go dian dícheallach arís. Leis sin, tháinig an múinteoir isteach sa seomra ranga. Bhí sé an-sásta mar bhí na páistí go léir ag obair. ‘Tá sibh ar fheabhas ar fad. Ní bheidh aon obair bhaile agaibh anocht,’ arsa an múinteoir. Bhí gliondar croí ar na páistí.

nd

Torthaí Foghlama Trí eispéiris chuí foghlama tharraingteacha ba cheart go mbeadh páistí in ann na torthaí foghlama seo a bhaint amach:

xxx

BUA NA CAINTE 6 TRB Plean Bliana.indd 30

26/08/2022 11:44


Plean Bliana

nd

Cad é? Is ___ é. Cad í? Is ___ í. (innealtóir, amhránaí, siúinéir, iománaí, feirmeoir, tiománaí, garda, bádóir, píolóta, siopadóir, dochtúir, peileadóir, fiaclóir, múinteoir, búistéir, ceoltóir)

n n

ny

of

Ire

la

n n n n n n n n n n n n n n n n

Drámaíocht An Bhunscoil Abú An Damhán Alla sa Seomra Ranga Bodach an Chóta Lachna

n

Cad a dhéanfaidh tú nuair a bheidh tú fásta suas? Ba mhaith liom bheith i ___ nuair a bheidh mé fásta suas. (m’innealtóir, m’amhránaí, m’iománaí, m’fhiaclóir, mo dhochtúir, mo thógálaí, mo shiúinéir, mo phíolóta, mo pheileadóir, mo cheoltóir)

n

Cad a dhéanann tú ar scoil gach lá? Éistim leis an múinteoir gach lá. Féachaim ar an gclár bán gach lá. Léim leabhar gach lá. Canaim amhrán gach lá. Seinnim ceol gach lá. Scríobhaim scéal gach lá.

n n n n n n n

Éistim leis an scéal. Éisteann tú leis an scéal. Éisteann sé leis an scéal. Éisteann sí leis an scéal. Éistimid leis an scéal. Éisteann sibh leis an scéal. Éisteann siad leis an scéal.

n n n n n n n

Cá bhfuil tú ag dul ar scoil? Táim ag freastal ar Scoil Éanna. Cad is ainm don mhúinteoir? Iníon de Barra is ainm don mhúinteoir. Cén rang ina bhfuil tú i mbliana? Táim i rang a sé i mbliana. Cén rang ina raibh tú anuraidh?

n n n n n n n

at io

uc

Ed

e

© Th

Amhráin agus Dánta Amhrán – An Bhunscoil Abú Amhrán – Nuair a Bheidh mé Fásta Suas Dán – An Scoil Scéal Bodach an Chóta Lachna

n n n n n n

Cad atá ar an mbord? Tá cruinneog ar an mbord. Cé atá taobh thiar den bhord? Tá an múinteoir taobh thiar den bhord. Cá bhfuil an scriosán? Tá an scriosán faoin mbord. Cé atá in aice leis an mbord? Tá Róisín in aice leis an mbord. Cá bhfuil an teilgeoir? Tá an teilgeoir os cionn an bhoird. Cad atá os comhair an bhoird? Tá mála scoile os comhair an bhoird. Cá bhfuil Bran? Tá Bran ar an gcathaoir. Cé atá taobh thiar den chathaoir? Tá Liam taobh thiar den chathaoir. Cá bhfuil Niamh? Tá Niamh in aice leis an gcathaoir. Cad atá faoin gcathaoir? Tá rialóir faoin gcathaoir. Cad atá ar an bhfuinneog? Tá dallóg ar an bhfuinneog. Cá bhfuil an bosca bruscair? Tá an bosca bruscair faoin bhfuinneog. Cé atá ag an bhfuinneog? Tá an múinteoir ag an bhfuinneog. Cad atá ar leac na fuinneoige? Tá bláthchuach ar leac na fuinneoige. Cad atá os cionn na fuinneoige? Tá clog os cionn na fuinneoige. Cad atá os comhair na fuinneoige? Tá bord os comhair na fuinneoige.

na

Feidhmeanna Teanga Ba cheart go mbeadh an páiste in ann: Aird a lorg An chopail ‘Is’ a úsáid go cruinn An guta gearr a agus an guta fada á a aithint An réamhfhocal ‘ar’ a úsáid go cruinn An réamhfhocal ‘ó’ a úsáid go cruinn chun gá a léiriú An t-am a insint Briathar sa chéad réimniú a rá sna pearsana difriúla san aimsir chaite Briathra a úsáid go cruinn sa chéad phearsa uimhir iolra san aimsir chaite Briathra sa chéad réimniú a úsáid chun scéal a insint san aimsir láithreach Buíochas a ghabháil Buíochas a léiriú Cead a lorg Cead a thabhairt Ceist a chur Ceist a fhreagairt Cluiche a imirt Cur síos a dhéanamh Daoine a mholadh Daoine a oibríonn i scoil a ainmniú Eolas a thabhairt Fainic a chur ar dhuine Gá a léiriú Gairmeacha beatha a ainmniú Na réamhfhocail leis an alt ‘ar’ ‘taobh thiar’ ‘faoi’ ‘in aice’ ‘os cionn’ ‘os comhair’ ‘ag’ a úsáid go cruinn Ordú a thabhairt Rogha a léiriú Scéal a insint Seomraí na scoile a ainmniú Stór focal a úsáid Taitneamh a léiriú Teachtaireacht a thabhairt

Feicim liathróid ar an gcathaoir. Feicim peann ar an gcófra. Feicim gliú ar an mbord. Feicim póstaer ar an mballa. Feicim dallóg ar an bhfuinneog. Feicim dáta ar an bhféilire.

ED l C o C m O pa

Fiosrú agus úsáid Cuspóir, seánra agus guth Freagairt agus intinn an údair Peannaireacht agus cur i láthair

n

xxxi

BUA NA CAINTE 6 TRB Plean Bliana.indd 31

26/08/2022 11:44


Plean Bliana

© Th

e

Briathra san Aimsir Chaite, Aimsir Láithreach agus Aimsir Fháistineach Chuir. Cuireann. Cuirfidh. Bhain. Baineann. Bainfidh. Thóg. Tógann. Tógfaidh. Leag. Leagann. Leagfaidh. Bhéic. Béiceann. Béicfidh. Léim. Léimeann. Léimfidh. Bhris. Briseann. Brisfidh. Scuab. Scuabann. Scuabfaidh.

la

Ire

of

ny

ED l C o C m O pa

mala – mála. paiste – páiste. An Guta Gearr a rang, halla, cnag. An Guta Fada á dán, ábhar, amhrán.

A mhúinteoir, scríobh mé scéal. An bhfuil cead agam mo scéal a léamh don rang? Tá cead agat. Seol do scéal chugam. Tar amach anseo agus léigh do scéal don rang. Táim ag freastal ar Scoil Éanna. Is maith liom an bhunscoil mar tá a lán cairde agam ar scoil. Buailim le mo chairde gach lá ar scoil. Iníon de Barra is ainm do mo mhúinteoir. Tosaíonn an lá scoile ar a naoi a chlog. Críochnaíonn an lá scoile ar leathuair tar éis a dó. Táim i rang a sé i mbliana. Bhí mé i rang a cúig anuraidh. Beidh mé sa chéad bhliain sa mheánscoil an bhliain seo chugainn. Beidh brón orm nuair a fhágfaidh mé an bhunscoil. Tá a lán cairde agam sa bhunscoil ach táim ag súil go mór leis an meánscoil freisin. Déanaim Béarla, Gaeilge, Mata, Stair, Tíreolaíocht, Eolaíocht, Ceol, Ealaín agus Corpoideachas ar scoil. Taitníonn Ealaín go mór liom mar tá an-suim agam san Ealaín. Ní maith liom Tíreolaíocht mar níl suim agam sa Tíreolaíocht. Is fearr liom Corpoideachas ná aon ábhar eile mar tá an-suim agam sa spórt. Ba mhaith liom bheith i m’fhiaclóir nuair a bheidh mé fásta suas. Go raibh maith agat, a Róísín. Sin scéal iontach. Cén t-am é? Tá sé fiche cúig chun a hocht. Tá sé fiche chun a hocht. Tá sé ceathrú chun a hocht. Tá sé deich chun a hocht. Tá sé cúig chun a hocht.

at io

Ed

uc

Feasacht Teanga Ceisteanna san Aimsir Chaite Cá? Cé? Cén fáth? Cá raibh an múinteoir? Cé a leag an bláthchuach? Cén fáth ar bhéic Ruairí?

n n n n n n n n

nd

Bhí mé i rang a cúig anuraidh. Cén rang ina mbeidh tú an bhliain seo chugainn? Beidh mé sa chéad bhliain sa mheánscoil an bhliain seo chugainn. An dtaitníonn an bhunscoil leat? Taitníonn an bhunscoil go mór liom mar tá a lán cairde agam ar scoil. Bíonn spórt agus scléip agam ar scoil gach lá. Táim ag súil leis an meánscoil freisin. Cad iad na hábhair a dhéanann tú ar scoil gach lá? Déanaim Béarla, Gaeilge, Mata, Stair, Tíreolaíocht, Eolaíocht, Ceol, Ealaín agus Corpoideachas. Cén t-ábhar is fearr leat? Is fearr liom Corpoideachas. Cén fáth? Mar tá an-suim agam sa spórt. An bhfuil aon ábhar nach maith leat? Ní maith liom Béarla. Níl suim agam sa Bhéarla. Cad a dhéanfaidh tú nuair a bheidh tú fásta suas? Ba mhaith liom bheith i m’innealtóir nuair a bheidh mé fásta suas.

na

Teanga ó Bhéal, Léitheoireacht agus Scríbhneoireacht Bua na Cainte 6 Raic sa Seomra Ranga lch. 34 n Briathra ón gCéad Réimniú lch. 35 n Ar Scoil lch. 36 n Foclóir lch. 37 n Ceisteanna ‘Cad atá?’ ‘Cé atá?’ ‘Cá bhfuil?’ lch. 38 n An Bhunscoil Abú lch. 39 n Daoine ‘Cé hé?’ ‘Cé hí?’ lch. 40 n Cad a dhéanfaidh tú nuair a bheidh tú fásta suas? lch. 41 n Daoine lch. 41 n Nuair a Bheidh mé Fásta Suas lch. 42 n Cad a dhéanann tú ar scoil gach lá? lch. 43 n Ar Scoil lch. 44 n An Bhunscoil lch. 45 n Léarscáil na Scoile – Scoil Éanna lch. 46 n Cad atá uait? lch. 47 n An Coróinvíreas lch. 48 n Ceisteanna agus Foclóir lch. 49 n Scéal a scríobh faoin gCoróinvíreas lch. 50 n An Scoil lch. 51 n Bodach an Chóta Lachna lch. 52 n Scéal a scríobh faoi Bhodach an Chóta Lachna lch. 53 n Ar Thóir an Óir lch. 54 n Seanfhocal lch. 55 n Measúnú lch. 56 n Measúnú lch. 57 n

n n n n n n n n n n n

n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n

xxxii

BUA NA CAINTE 6 TRB Plean Bliana.indd 32

26/08/2022 11:44


Cén fáth nach bhfuil tú ag obair? Rinne mé dearmad ar mo chás peann luaidhe. D’fhág mé é sa bhaile. Cad atá ag teastáil uait? Tá peann ag teastáil uaim. Tabharfaidh mé peann duit. Seo duit peann. Go raibh míle maith agat. Ná habair é.

n n n n n n n n n

Tá cás peann luaidhe ag teastáil ó Ruairí. Tá gliú ag teastáil ó Róisín. Tá criáin ag teastáil ón gcailín. Tá siosúr ag teastáil ón mbuachaill. Tá leabhair ag teastáil ó na buachaillí. Tá péint ag teastáil ó na cailíní.

n n n n n n

Cé hé? Cé hí?

© Th

e

Ed

uc

An Chopail ‘Is’ Is amhránaí é/í. Is ceoltóir é/í. Is píolóta é/í. Is feirmeoir é/í. Is iománaí é/í. Is tógálaí é/í. Is múinteoir é/í. Is peileadóir é/í. Is garda é/í. Is tiománaí é/í. Is siopadóir é/í. Is siúinéir é/í. Is búistéir é/í. Is dochtúir é/í. Is innealtóir é/í. Is fiaclóir é/í.

n n n n n n n n n

nd

la

Ire

at io

Ceisteanna san Aimsir Láithreach

n n n n n n n

na

Briathra san Aimsir Láithreach Éistim Féachaim Léim Canaim Seinnim Scríobhaim Táim Buailim Tosaíonn Críochnaíonn

of

Briathra san Aimsir Láithreach Cad atá? Cé atá? Cá bhfuil? Cad atá ar an bhfuinneog? Cé atá ag an bhfuinneog? Cá bhfuil an múinteoir?

Tá sé a hocht a chlog. Tharraing mé léarscáil na scoile. Bíonn an príomhoide ag obair in oifig an phríomhoide. Bíonn an rúnaí ag obair in oifig an rúnaí. Tá ceithre sheomra ranga thíos staighre. Tá leithris, stóras, siúltán fada agus halla mór spóirt thíos staighre freisin. Is breá liom an halla spóirt mar bímid ag imirt cluichí ann. Bíonn spórt agus scléip againn sa halla spóirt. Ainmnigh na seomraí thíos staighre. Tá halla, oifig an rúnaí, oifig an phríomhoide, leithris, stóras, siúltán agus seomraí ranga thíos staighre. Cé mhéad seomra ranga atá thíos staighre? Tá ceithre sheomra ranga thíos staighre. Cá mbíonn an príomhoide ag obair? Bíonn an príomhoide ag obair in oifig an phríomhoide. Cá mbíonn an rúnaí ag obair? Bíonn an rúnaí ag obair in oifig an rúnaí. Tá ceithre sheomra ranga thuas staighre. Tá leabharlann agus seomraí don oideachas speisialta thuas staighre. Tá an seomra foirne thuas staighre freisin. Itheann na múinteoirí lón sa seomra foirne. Tá clós agus páirc imeartha in aice leis an scoil. Ainmnigh na seomraí thuas staighre. Tá seomraí ranga, leabharlann, seomra don oideachas speisialta agus seomra foirne thuas staighre. Cé mhéad seomra ranga atá thuas staighre? Tá ceithre sheomra ranga thuas staighre. Cá bhfuil an pháirc imeartha? Tá an pháirc imeartha in aice leis an scoil. Cá bhfuil an clós? Tá an clós in aice leis an scoil.

ny

An Chéad Phearsa Uimhir Iolra de Bhriathra san Aimsir Chaite Bhíomar D’fhéachamar D’éisteamar Chanamar Sheinneamar D’itheamar D’ólamar Dhúnamar Chuireamar Ghlanamar Ritheamar

ED l C o C m O pa

Plean Bliana

n n n n n n n n n n n n n

xxxiii

BUA NA CAINTE 6 TRB Plean Bliana.indd 33

26/08/2022 11:44


Plean Bliana Bhí Thug Fuair Chuaigh An Chéad Phearsa Uimhir Iolra de Bhriathra san Aimsir Fháistineach Éistfimid Canfaimid Seinnfimid Féachfaimid Cuirfimid Scríobhfaimid Dúnfaimid Buailfimid Bainfimid Tógfaimid Glanfaimid Brisfimid Litriú Phléasc mé. Phléasc tú. Phléasc sé. Phléasc sí. Phléascamar. Phléasc sibh. Phléasc siad. D’éist mé. D’éist tú. D’éist sé. D’éist sí. D’éisteamar. D’éist sibh. D’éist siad.

mé: Tá leabhar ag teastáil uaim. tú: Tá péint ag teastáil uait. sé: Tá cóipleabhar ag teastáil uaidh. sí: Tá cás peann luaidhe ag teastáil uaithi. sinn: Tá málaí scoile ag teastáil uainn. sibh: Tá criáin ag teastáil uaibh. siad: Tá marcóirí ag teastáil uathu.

n n n n n n n

nd

Briathra Neamhrialta san Aimsir Chaite

© Th

e

Ed

uc

at io

na

ED l C o C m O pa

ny

of

Ire

la

Bhí Úna i rang a sé sa bhliain 2020. Bhí a lán cairde aici. Bhí sí sona sásta. Thaitin an scoil go mór léi. Tháinig galar nua go hÉirinn an bhliain sin. Fuair a lán daoine an coróinvíreas. Bhí a lán daoine an-tinn. Bhí siad ag casachtach agus ag sraothartach. Bhí siad an-lag. Thug na dochtúirí agus na haltraí aire do na daoine breoite. Bhí siad ag obair go dian dícheallach. Bhí na hospidéil plódaithe le daoine. Dhún na scoileanna go léir ar an dara lá déag de Mhárta. Níor oscail na scoileanna arís go Meán Fómhair. Bhí Úna ag foghlaim ón mbaile. Chonaic sí a múinteoir ar líne. Níor bhuail sí lena cairde. Ní raibh spórt agus scléip aici lena cairde. Bhí ar gach duine fanacht sa bhaile. Bhí Mamaí agus Daidí ag obair ón mbaile. D’fhan mé. D’fhan tú. Nigh Úna a lámha go minic. D’fhan sé. D’fhan sí. Bhí sí ag bácáil le Daidí sa bhaile. D’fhanamar. D’fhan sibh. D’fhan siad. Bhí sí ag cabhrú le Mamaí sa ghairdín freisin. lch. 9 n Bhí a lán siopaí dúnta. Bhí na siopaí bia oscailte. Feicim liathróid ar an gcathaoir. Nuair a bhí daoine ag siopadóireacht sa siopa bia, chaith siad maisc. Feicim peann ar an gcófra. Fuair Úna madra nua. Feicim gliú ar an mbord. Thug sí aire don mhadra. Feicim póstaer ar an mballa. Chuaigh sí ag siúl leis an madra gach lá. Feicim dallóg ar an bhfuinneog. Bhí uaigneas ar Úna mar ní fhaca sí Mamó agus Daideo. Feicim dáta ar an bhféilire. Bhí brón ar Úna mar fuair a lán daoine bás. Tá cuirtíní ar an bhfuinneog. Fuair Mamó agus Daideo vaicsín sa bhliain 2021. Tá Bran faoin bhfuinneog. Tháinig siad ar cuairt agus bhí gliondar croí ar Úna. Tá Róisín ag an bhfuinneog. Tá bláthchuach ar leac na fuinneoige. Buailfidh mé. Buailfidh tú. Buailfidh sé. Buailfidh sí. Buailfimid. Tá clog os cionn na fuinneoige. Buailfidh sibh. Buailfidh siad. Tá scuab os comhair na fuinneoige. lch. 10 n Dúnfaidh mé. Dúnfaidh tú. Dúnfaidh sé. Dúnfaidh sí. Dúnfaimid. Dúnfaidh sibh. Dúnfaidh siad. iománaí, tiománaí, amhránaí, tógalaí. A mhúinteoir, scríobh mé scéal. An bhfuil cead agam mo scéal a léamh don rang? Tá cead agat. Seol do scéal chugam. Tar amach anseo agus léigh do scéal don rang. Tháinig an coróinvíreas go hÉirinn sa bhliain 2020. Bhí a lán daoine an-tinn. Bhí siad ag casachtach agus ag sraothartach. Bhí siad an-lag.

n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n

n

n n n n n n n n n n

xxxiv

BUA NA CAINTE 6 TRB Plean Bliana.indd 34

26/08/2022 11:44


Plean Bliana Éistim. Éisteann tú. Éisteann sé. Éisteann sí. Éistimid. Éisteann sibh. Éisteann siad.

n n n n n n n n n n n n

of ny

na

Tá sé fiche cúig chun a deich. Tá sé fiche chun a deich. Tá sé ceathrú chun a deich. Tá sé deich chun a deich. Tá sé cúig chun a deich. Tá sé a deich a chlog.

ED l C o C m O pa

Tá sé cúig tar éis a ceathair. Tá sé deich tar éis a ceathair. Tá sé ceathrú tar éis a ceathair. Tá sé fiche tar éis a ceathair. Tá sé fiche cúig tar éis a ceathair. Tá sé leathuair tar éis a ceathair. lch. 12 n

Ire

la

nd

Thug na dochtúirí agus na haltraí aire do na daoine breoite. Bhí na hospidéil plódaithe le daoine. Dhún na scoileanna go léir ar an dara lá déag de Mhárta 2020. Bhí na páistí ag foghlaim ón mbaile. Níor bhuail na páistí lena gcairde. Níor oscail na scoileanna arís go Meán Fómhair. lch. 11 n Nigh gach duine a lámha go minic. Bhí na siopaí bia oscailte ach bhí a lán siopaí eile dúnta. mala – mála. paiste – páiste. Nuair a bhí daoine ag siopadóireacht sa siopa bia chaith siad maisc. An Guta Gearr a – rang, halla, cnag. Fuair a lán daoine bás. Bhí uaigneas ar na páistí mar ní fhaca siad Mamó agus Daideo. An Guta Fada á – dán, ábhar, amhrán. Fuair gach duine vaicsín sa bhliain 2021.

at io

uaim uait uaidh uaithi uainn uaibh uathu

uc

lch. 13 n

© Th

e

Ed

Buailfidh mé le mo chairde. Buailfidh tú le do chairde. Buailfidh sé lena chairde. Buailfidh sí lena cairde. Buailfimid lenár gcairde. Buailfidh sibh le bhur gcairde. Buailfidh siad lena gcairde. Bhuail mé. Bhuail tú. Bhuail sé. Bhuail sí. Bhuaileamar. Bhuail sibh. Bhuail siad.

xxxv

BUA NA CAINTE 6 TRB Plean Bliana.indd 35

26/08/2022 11:44


Plean Bliana

nd

Buailim. Buaileann tú. Buaileann sé. Buaileann sí. Buailimid. Buaileann sibh. Buaileann siad.

lch. 14 n Feasacht Teanga – Ainmfhocail

na

at io

Ed

e

© Th

ny

in ard a chinn is a ghutha innealtóir iománaí lá lámha leabhair leabharlann leac na fuinneoige léarscáil leithreas leithris liathróid luch madra maisc mála mála scoile Mamó marcóirí Márta mata Meán Fómhair meánscoil múinteoir na boird na buachaillí na cailíní na dochtúirí na hábhair na haltraí na hospidéil na páistí na scoileanna obair bhaile oideachas speisialta oifig an phríomhoide oifig an rúnaí os cionn na fuinneoige os comhair na fuinneoige

ED l C o C m O pa

cathaoir ceol ceoltóir clár bán clog clós cluichí cnag cófra cóipleabhar Corpoideachas criáin cruinneog cuairt Daideo dallóg damhán alla dán dáta dochtúir doirteal doras duine Ealaín Eolaíocht féilire feirmeoir fiaclóir fístéip fuinneog Gaeilge gairdín galar garda geit gliondar croí gliú halla halla spóirt

uc

ábhar aire am lóin amhrán amhránaí an bhliain an bhunscoil an bosca bruscair an chéad bhliain an coróinvíreas an fhuinneog an ghloine an múinteoir an pháirc imeartha an príomhoide an raic an rúnaí an scriosán an seomra foirne an t-ábhar an teilgeoir anuraidh ár ndóthain bácáil bádóir balla Béarla bioróir bláthchuach bord bosca bruscair boscaí lóin brón buachaill búistéir cailín cairde cás peann luaidhe casachtach

of

Ire

la

Buailfidh mé. Buailfidh tú. Buailfidh sé. Buailfidh sí. Buailfimid. Buailfidh sibh. Buailfidh siad.

páipéar páirc imeartha páiste peann peann luaidhe peileadóir péint pictiúr píolóta póstaer printéir radaitheoir rang rialóir ríomhaire scanradh an domhain scéal scoil scriosán seomra ranga siopa bia siopadóir siopadóireacht siosúr siúinéir siúltán smidiríní solas spórt spórt agus scléip sraothartach staighre Stair stóras suim tiománaí Tíreolaíocht uaigneas vaicsín

xxxvi

BUA NA CAINTE 6 TRB Plean Bliana.indd 36

26/08/2022 11:44


Plean Bliana Úsáid Neamhfhoirmiúil na Gaeilge

Cluichí

n n n n n n n n n

Bí ag Scríobh Foclóir Tasc Tuisceana Cén t-am é? Líon na Bearnaí Scríobh na hAbairtí Roghnaigh an Focal

ED l C o C m O pa

Suimeanna Focal Scríobh an Scéal Spraoi le Briathra Cluiche Kim Tóirfhocal Cuir Ceist Bí ag Caint

n n n

nd

la

Ire

n n n n n n n

Cén rang ina bhfuil tú? An dtaitníonn ___ leat? Taitníonn/Ní thaitníonn ___ liom. A mhúinteoir, an bhfuil cead agam mo scéal a léamh don rang? Rinne mé dearmad ar mo ___. Cad atá uait? Tá ___ ag teastáil uaim. Seo duit ___. Go raibh míle maith agat. Ná habair é. A mhúinteoir, scríobh mé scéal. An bhfuil cead agam dul go dtí an leithreas?

of

n n n n n n

ny

Bígí ciúin. Tá ___ ar buile. Tá sibh ar fheabhas ar fad. Bí ag obair go dian dícheallach. Ní bheidh aon obair bhaile agaibh anocht. Cuir ___ isteach sa bhosca bruscair. Rinne mé dearmad ar mo ___. Cad atá uait? Tá ___ ag teastáil uaim. Seo duit ___. Go raibh míle maith agat. Ná habair é. A mhúinteoir, scríobh mé scéal. An bhfuil cead agam dul go dtí an leithreas?

Ceol An Bhunscoil Abú

Stair Bodach an Chóta Lachna

© Th

e

Ed

uc

at io

Drámaíocht Bodach an Chóta Lachna

na

Foghlaim Chomhtháite Ábhar agus Teanga

xxxvii

BUA NA CAINTE 6 TRB Plean Bliana.indd 37

26/08/2022 11:44


Plean Bliana Measúnú

ny

of

Ire

la

nd

Léitheoireacht Freagair na Ceisteanna: 1 Cá bhfuil Cáit ag dul ar scoil? Tá Cáit ag freastal ar Scoil Éanna. 2 Cén rang ina bhfuil sí i mbliana? Tá sí i rang a sé i mbliana. 3 Cén rang ina raibh sí anuraidh? Bhí sí i rang a cúig anuraidh. 4 Cén rang ina mbeidh sí an bhliain seo chugainn? Beidh sí sa chéad bhliain sa mheánscoil an bhliain seo chugainn. 5 An bhfuil Cáit ag súil leis an meánscoil? Tá Cáit ag súil go mór leis an meánscoil. 6 An bhfuil deirfiúr ag Cáit sa mheánscoil? Tá deirfiúr ag Cáit sa mheánscoil. 7 Cén rang ina bhfuil a deirfiúr sa mheánscoil? Tá a deirfiúr sa dara bliain sa mheánscoil. 8 Cén rang ina bhfuil a deartháir sa mheánscoil? Tá a deartháir sa chúigiú bliain sa mheánscoil. 9 Cén t-ábhar is fearr le Cáit? Is fearr léi Corpoideachas ná aon ábhar eile. 10 An dtaitníonn an bhunscoil le Cáit? Taitníonn an bhunscoil go mór léi.

at io

na

ED l C o C m O pa

Teanga ó Bhéal 1 Cá bhfuil tú ag dul ar scoil? Táim ag freastal ar ___. 2 Cad is ainm don mhúinteoir? ___ is ainm don mhúinteoir. 3 Cén rang ina bhfuil tú i mbliana? Táim i rang a sé i mbliana. 4 Cén rang ina raibh tú anuraidh? Bhí mé i rang a cúig anuraidh. 5 Cén rang ina mbeidh tú an bhliain seo chugainn? Beidh mé sa chéad bhliain sa mheánscoil an bhliain seo chugainn. 6 An dtaitníonn an bhunscoil leat? Taitníonn an bhunscoil go mór liom mar tá a lán cairde agam ar scoil. Bíonn spórt agus scléip agam ar scoil gach lá. Táim ag súil leis an meánscoil freisin. 7 Cad iad na hábhair a dhéanann tú ar scoil gach lá? Déanaim Béarla, Gaeilge, Mata, Stair, Tíreolaíocht, Eolaíocht, Ceol, Ealaín agus Corpoideachas. 8 Cad a dhéanann tú ar scoil gach lá? Bím ag léamh, ag scríobh, ag foghlaim, ag canadh amhrán, ag seinm ceoil, ag rá dánta, ag imirt peile agus ag tarraingt ar scoil gach lá. 9 Cén t-ábhar is fearr leat? Cén fáth? Is fearr liom Gaeilge mar tá an-suim agam sa Ghaeilge. 10 An bhfuil aon ábhar nach maith leat? Ní maith liom Stair. Níl suim agam sa Stair. 11 Cad a dhéanfaidh tú nuair a bheidh tú fásta suas? Ba mhaith liom bheith i m’fhiaclóir nuair a bheidh mé fásta suas. 12 Ainmnigh cúig rud atá sa seomra ranga. Teilgeoir, léarscáil, péint, gliú, cruinneog.

© Th

e

Ed

uc

Léitheoireacht Bí ag Léamh: Tá Cáit ag freastal ar Scoil Éanna. Tá sí i rang a sé i mbliana. Bhí sí i rang a cúig anuraidh. Beidh sí sa chéad bhliain sa mheánscoil an bhliain seo chugainn. Tá Cáit ag súil go mór leis an meánscoil. Déanfaidh sí a lán ábhar nua sa mheánscoil. Tá a deirfiúr Áine agus a deartháir Tomás ag freastal ar an meánscoil freisin. Tá Áine sa dara bliain agus tá Tomás sa chúigiú bliain. Beidh brón ar Cháit nuair a fhágfaidh sí an bhunscoil. Tá a lán cairde aici sa bhunscoil agus taitníonn an bhunscoil go mór leí. Is í Ealaín an t-ábhar is fearr léi. Tá an-suim ag Cáit san Ealaín. Is breá léi bheith ag tarraingt. Taitníonn Corpoideachas go mór léi freisin. Tá an-suim aici sa chispheil.

Scríbhneoireacht Líon na Bearnaí: ó mé: uaim. tú: uait. sé: uaidh. sí: uaithi. sinn: uainn. sibh: uaibh. siad: uathu. Tá criáin ag teastáil ó Niamh. Tá siosúr ag teastáil ó Oisín. Róisín: Tá cás peann luaidhe ag teastáil uaithi. mé: Tá leabhar ag teastáil uaim. Oisín: Tá cóipleabhar ag teastáil uaidh. tú: Tá péint ag teastáil uait. sibh: Tá criáin ag teastáil uaibh. sinn: Tá málaí scoile ag teastáil uainn. na buachaillí: Tá marcóirí ag teastáil uathu. siad: Tá gliú ag teastáil uathu. Spraoi le Briathra: Bhris mé. Bhris tú. Bhris sé. Bhris sí. Bhriseamar. Bhris sibh. Bhris siad. Brisim. Briseann tú. Briseann sé. Briseann sí. Brisimid. Briseann sibh. Briseann siad. Brisfidh mé. Brisfidh tú. Brisfidh sé. Brisfidh sí. Brisfimid. Brisfidh sibh. Brisfidh siad. Roghnaigh an Focal: bláthchuach, damhán alla, solas, iománaí, fiaclóir, sliabh.

Seanfhocal Is fearr an tsláinte ná na táinte.

xxxviii

BUA NA CAINTE 6 TRB Plean Bliana.indd 38

26/08/2022 11:44


Plean Bliana 3 Cuir tic sa bhosca cuí mar chabhair don phleanáil n Ócáidí Speisialta – Oíche Shamhna

Léitheoireacht Cumarsáid Rannpháirtíocht Inspreagadh agus rogha

Ed

uc

at io

Tuiscint Gnásanna cló agus struchtúr abairte Feasacht fhóineolaíoch agus fhóinéimeach Fónaic, aithint focal agus staidéar ar fhocail Stór focal

© Th

e

Fiosrú agus úsáid Cuspóir, seánra agus guth Tuiscint Líofacht agus féincheartú Scríbhneoireacht Cumarsáid Rannpháirtíocht Inspreagadh agus rogha Tuiscint Struchtúr abairte agus gnásanna cló Litriú agus staidéar ar fhocail Stór focal

n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n

nd

na

Fiosrú agus úsáid Iarratais, ceisteanna agus idirghníomhuithe Athinsint agus mionléiriú Teanga a úsáid go spraíúil agus go cruthaitheach Cur síos, tuar agus machnamh

ED l C o C m O pa

ny

of

Tuiscint Struchtúr abairte agus gramadach Stór focal Léiriú tuisceana

la

Teanga ó Bhéal Cumarsáid Rannpháirtíocht, éisteacht agus aird Inspreagadh agus rogha

Cad é? Is ___ é. (puimcín, bairín breac, sciathán leathair, damhán alla, ulchabhán, ceann cait) Cé hé? Is ___ é. (creatlach, cnámharlach, asarlaí, taibhse, púca, vaimpír) Is cailleach í. Tarraing seanteach. Tarraing puimcín ar leac na fuinneoige. Tarraing fleasc ar an doras. Tarraing crann mór sa ghairdín os comhair an tí. Tarraing ulchabhán ar an gcrann. Tarraing sciathán leathair ag eitilt sa spéir. Tarraing an ghealach agus réaltaí sa spéir freisin. Tarraing téad damhán alla ar crochadh ón gcrann. Tarraing damhán alla mór sa téad damhán alla. Tarraing asarlaí in aice leis an gcrann. Tarraing cailleach agus cat ag eitilt ar scuab. Tarraing púca taobh thiar den chrann. Tarraing tine chnámh sa ghairdín. Tarraing vaimpír in aice leis an tine chnámh. Tarraing diabhal in aice leis an tine chnámh freisin. Maith thú! Tá an pictiúr go hálainn. Déan cur síos ar do phictiúr. Tharraing mé seanteach. Tharraing mé puimcín ar leac na fuinneoige. Tharraing mé fleasc ar an doras. Tharraing mé crann mór sa ghairdín os comhair an tí. Tharraing mé ulchabhán ar an gcrann. Tharraing mé sciathán leathair ag eitilt sa spéir. Tharraing mé an ghealach agus réaltaí sa spéir freisin. Tharraing mé téad damhán alla ar crochadh ón gcrann. Tharraing mé damhán alla mór sa téad damhán alla. Tharraing mé asarlaí in aice leis an gcrann. Tharraing mé cailleach agus cat ag eitilt ar scuab. Tharraing mé púca taobh thiar den chrann. Tharraing mé tine chnámh sa ghairdín. Tharraing mé vaimpír in aice leis an tine chnámh. Tá an pictiúr go hálainn ar fad. Molaim thú!

Ire

Torthaí Foghlama Trí eispéiris foghlama chuí tharraingteacha ba cheart go mbeadh páistí in ann na torthaí foghlama seo a bhaint amach:

Beidh gliondar croí ar na páistí Oíche Shamhna. Gléasfaidh Niamh mar dhiabhal. Gléasfaidh Oisín mar vaimpír agus gléasfaidh Ciara mar phúca. Gearrfaidh Mamaí aghaidh sa phuimcín agus cuirfidh sí an puimcín ar leac na fuinneoige. Lasfaidh Mamaí soilse oráiste san fhuinneog freisin. Tiocfaidh a gcairde go dtí an chóisir. Beidh sceitimíní áthais orthu. Crochfaidh Daidí úll ón tsíleáil. Imreoidh na páistí cluichí. Beidh spórt agus scléip acu. Íosfaidh na páistí bairín breac, úlla, cnónna agus milseáin. Ólfaidh siad oráiste agus cóla.

n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n

xxxix

BUA NA CAINTE 6 TRB Plean Bliana.indd 39

26/08/2022 11:44


Plean Bliana

An ngléasfaidh Niamh mar dhiabhal? Gléasfaidh Niamh mar dhiabhal.

n n

nd

n n n

An ngléasfaidh Niamh mar vaimpír? Ní ghléasfaidh Niamh mar vaimpír.

An ngearrfaidh Ciara aghaidh sa phuimcín? Ní ghearrfaidh Ciara aghaidh sa phuimcín.

Drámaíocht Draíocht na Samhna Oíche Shamhna An Vaimpír Scéal

An ngoidfidh an cat píosa den bhairín breac? Ní ghoidfidh an cat píosa den bhairín breac.

n n

Rachaidh mé ó theach go teach le mo chairde Oíche Shamhna. Beidh an oíche chomh dubh le pic. Beidh mé ag lorg bob nó bia. Beidh mé gléasta mar chnámharlach. Beidh féasta agam i mo theach. Tiocfaidh mo chairde go dtí an féasta. Íosfaidh mé bairín breac, cnónna, úlla agus milseáin. Ólfaidh mé oráiste. Beidh rogha gach bia agus togha gach dí agam. Crochfaidh Mamaí úll ón tsíleáil. Bainfidh mé plaic as an úll. Imreoidh mé cluichí le mo chairde. Féachfaidh mé ar scannán uafáis ar an teilifís. Beidh scanradh an domhain orm. Beidh m’aghaidh chomh bán le sneachta. Beidh mé ag crith le heagla. Beidh spórt agus scléip agam le mo chairde Oíche Shamhna.

n n n n n n n n n n n n n n n n n

Tarraing sciathán leathair. Ar dtús, tarraing an ceann. Ansin, tarraing an corp. Ansin, tarraing na cluasa. Ina dhiaidh sin, tarraing na súile. Ina dhiaidh sin, tarraing an tsrón. Ina dhiaidh sin, tarraing an béal. Ina dhiaidh sin, tarraing na fiacla. Ina dhiaidh sin, tarraing na sciatháin. Ar deireadh, dathaigh an sciathán leathair. Maith thú! Tá do phictiúr ar fheabhas ar fad.

n n n n n n n n n n n n

Conas a tharraing tú an sciathán leathair? Ar dtús, tharraing mé an ceann. Ansin, tharraing mé an corp. Ansin, tharraing mé na cluasa.

n n n n

© Th

e

Ed

uc

at io

Teanga ó Bhéal, Léitheoireacht agus Scríbhneoireacht Bua na Cainte 6 Cad é? Cé hé/hí? lch. 58 n Cnámharlach lch. 59 n Draíocht na Shamhna lch. 60 n Oíche Shamhna lch. 61 n Imeachtaí Oíche Shamhna lch. 62 n Sciathán Leathair lch. 63 n Sciatháin Leathair na hÉireann lch. 64 n Oíche Shamhna lch. 65 n An Vaimpír lch. 66 n Scríobh an Scéal – An Vaimpír lch. 67 n Ar Thóir an Óir lch. 68 n

n n n n

na

An Vaimpír

n n

An ngoidfidh Bran píosa den bhairín breac? Goidfidh Bran píosa den bhairín breac.

ED l C o C m O pa

Amhráin agus Dánta Dán – Draíocht na Samhna Amhrán – Oíche Shamhna

Feasacht Teanga An Chopail ‘Is’ Is damhán alla é. Is ceann cait é. Is sciathán leathair é. Is bairín breac é. Is téad damhán alla é. Is ulchabhán é. Is fleasc é. Is puimcín é.

Ire

An ngearrfaidh Mamaí aghaidh sa phuimcín? Gearrfaidh Mamaí aghaidh sa phuimcín.

la

n n

ny

Feidhmeanna Teanga Ba cheart go mbeadh an páiste in ann: Cur síos a dhéanamh Eolas a thabhairt Stór focal a úsáid Ordú a thabhairt Ordú a leanúint Ceist a chur Ceist a fhreagairt Míniú a thabhairt Scéal a scríobh san aimsir fháistineach An chopail ‘Is’ a úsáid go cruinn

Beidh rogha gach bia agus togha gach dí acu. Goidfidh Bran píosa den bhairín breac. Íosfaidh sé é faoin mbord.

of

Fiosrú agus úsáid Cuspóir, seánra agus guth Freagairt agus intinn an údair Peannaireacht agus cur i láthair

xl

BUA NA CAINTE 6 TRB Plean Bliana.indd 40

26/08/2022 11:44


Plean Bliana An Chopail ‘Is’ Is púca é. Is creatlach é. Is asarlaí é. Is taibhse é. Is cnámharlach é. Is diabhal é. Is cailleach í. Is vaimpír í.

Ansin, tharraing mé na súile. Ina dhiaidh sin, tharraing mé an tsrón. Ina dhiaidh sin, tharraing mé an béal. Ina dhiaidh sin, tharraing mé na fiacla. Ar deireadh, dhathaigh mé an sciathán leathair. Molaim thú! Tá do phictiúr go hálainn.

nd

la

Is ainmhí é an sciathán leathair. Ní éan é. Bíonn sciatháin air. Is féidir leis eitilt. Ní féidir le haon ainmhí eile eitilt. Bíonn an sciathán leathair in Éirinn an-bheag. Bíonn sé donn. Itheann sé feithidí agus damháin alla. Itheann sé feithidí nuair a bhíonn sé ag eitilt. Bíonn sciatháin leathair sa zú i mBaile Átha Cliath. Itheann siad torthaí. Cónaíonn an sciathán leathair i gcrann nó i sceach. Crochann an sciathán leathair bunoscionn. Téann an sciathán leathair a chodladh don gheimhreadh. Téann an sciathán leathair a chodladh i Mí na Samhna agus ní dhúisíonn sé go Mí an Mhárta. Is ainmhí oíche é an sciathán leathair. Téann an sciathán leathair ag lorg bia san oíche. Bíonn an sciathán leathair ina chodladh i rith an lae. Codlaíonn an sciathán leathair bunoscionn. Sa samhradh, bíonn sciathán leathair óg amháin ag an máthair. Tugann an mháthair bainne don sciathán leathair óg. Cónaíonn an sciathán leathair vaimpíre i Meiriceá. Ólann sé fuil ainmhithe. Ní maith le feirmeoirí an sciathán leathair vaimpíre.

Ire

Ordú san Uimhir Uatha Tarraing Déan cur síos ar ___.

na

n n n n n n n n n n n n n n

n n n n n n n n n n

uc

at io

Ceisteanna san Aimsir Fháistineach An ngléasfaidh? An ngoidfidh? An ngearrfaidh?

ED l C o C m O pa

ny

of

Briathra san Aimsir Fháistineach Beidh Gléasfaidh Gearrfaidh Cuirfidh Lasfaidh Tiocfaidh Crochfaidh Imreoidh Íosfaidh Ólfaidh Goidfidh Rachaidh Bainfidh Imreoidh Féachfaidh

n n n n n n n

© Th

e

Ed

Briathra san Aimsir Láithreach Bíonn Itheann Cónaíonn Crochann Codlaíonn Tugann Ólann Briathra san Aimsir Chaite Bhí Chuaigh Chonaic Lean Rith D’fhéach D’eitil

xli

BUA NA CAINTE 6 TRB Plean Bliana.indd 41

26/08/2022 11:44


Plean Bliana Feasacht Teanga – Ainmfhocail plaic púca puimcín réaltaí samhradh scannán uafáis scanradh an domhain sceach sceitimíní áthais sciatháin sciathán leathair scuab seanteach soilse oráiste spéir spórt agus scléip taibhse teach téad damhán alla teilifís tine chnámh togha gach dí torthaí ulchabhán úll úlla vaimpír zú

na

ED l C o C m O pa

ny

of

Ire

la

nd

damhán alla diabhal doras éan féasta feirmeoirí feithidí fleasc fuil gairdín geimhreadh gliondar croí leac na fuinneoige máthair Meiriceá Mí an Mhárta Mí na Samhna milseáin na cluasa na fiacla na páistí na sciatháin na súile rogha gach bia oíche Oíche Shamhna oráiste os comhair an tí pic pictiúr píosa

at io

ag crith le heagla aghaidh ainmhí ainmhithe an béal an ceann an chóisir an corp an ghealach an oíche an pictiúr an tsíleáil an tsrón asarlaí Baile Átha Cliath bainne bairín breac bia bob bord cailleach cairde cat ceann cait chomh bán le sneachta cluichí cnámharlach cnónna cóla crann creatlach

Litriú

éa: éan, féasta, scéal, Gléasfaidh. éadaí, réalta, spéaclaí, Féachfaidh.

Ed

uc

an bairín, na bairíní, an puimcín, na puimcíní, an cailín, na cailíní, an gairdín, na gairdíní, an coinín, na coiníní, an púicín, na púicíní.

Ar dtús. Ansin. Ina dhiaidh sin. Ar deireadh.

lch. 16 n

e

An ngléasfaidh sé? Gléasfaidh sé. Ní ghléasfaidh sé.

© Th

Cad é? Is ___ é. (marcóir, peann, srl.) Tarraing ___. Cad a tharraing tú? Tharraing mé ___. Déan cur síos ar do phictiúr. Cad a dhéanfaidh tú Oíche Shamhna? An ngléasfaidh tú mar ___? (vaimpír, srl.)

lch. 15 n Úsáid Neamhfhoirmiúil na Gaeilge n n n n n n

An dtaitníonn ___ leat? An mbíonn féasta agat Oíche Shamhna? Cén bia a itheann tú? An imríonn tú cluichí? An mbíonn spórt agus scléip agat? An maith leat ___? Cén fáth?

n n n n n n n

xlii

BUA NA CAINTE 6 TRB Plean Bliana.indd 42

26/08/2022 11:44


Plean Bliana Cluichí Suimeanna Focal Foclóir Freagair na Ceisteanna Roghnaigh an Focal

nd

Cluiche Kim Crosfhocal Bí ag Caint Scríobh an Scéal

Foghlaim Chomhtháite Ábhar agus Teanga Ealaín An Sciathán Leathair

© Th

e

Ed

uc

at io

na

ED l C o C m O pa

ny

of

Ire

Drámaíocht Oíche Shamhna

la

Oideachas Sóisialta Imshaoil agus Eolaíochta An Sciathán Leathair

xliii

BUA NA CAINTE 6 TRB Plean Bliana.indd 43

26/08/2022 11:44


Plean Bliana 3 Cuir tic sa bhosca cuí mar chabhair don phleanáil n Bia

D’éirigh sí ar a hocht a chlog inné. Éiríonn sí ar a hocht a chlog gach lá. Éireoidh sí ar a hocht a chlog amárach.

n n n

Chóirigh sí a leaba inné. Cóiríonn sí a leaba gach lá. Cóireoidh sí a leaba amárach.

n n n

D’ullmhaigh sí a bricfeasta inné. Ullmhaíonn sí a bricfeasta gach lá. Ullmhóidh sí a bricfeasta amárach.

n n n

Thosaigh sí ag imirt peile lena cairde sa chlós inné. Tosaíonn sí ag imirt peile lena cairde sa chlós gach lá. Tosóidh sí ag imirt peile lena cairde sa chlós amárach.

n n n

Ar dhúisigh Róisín ar a hocht a chlog? Níor dhúisigh Róisín ar a hocht a chlog. Ar dhúisigh Róisín ar cheathrú chun a hocht? Dhúisigh Róisín ar cheathrú chun a hocht. Ar éirigh Róisín ar cheathrú chun a hocht? Níor éirigh Róisín ar cheathrú chun a hocht. Ar éirigh Róisín ar a hocht a chlog? D’éirigh Róisín ar a hocht a chlog. Ar ullmhaigh Mamaí a bricfeasta? Níor ullmhaigh Mamaí a bricfeasta. Ar ullmhaigh Róisín a bricfeasta? D’ullmhaigh Róisín a bricfeasta. Ar fhág Róisín an teach ar a hocht a chlog? Níor fhág Róisín an teach ar a hocht a chlog. Ar fhág Róisín an teach ar cheathrú chun a naoi? D’fhág Róisín an teach ar cheathrú chun a naoi. Ar thosaigh Róisín ag imirt peile lena cairde? Thosaigh Róisín ag imirt peile lena cairde. Ar chóirigh Róisín a leaba? Chóirigh Róisín a leaba. Ar ghléas Róisín í féin? Ghléas Róisín í féin.

n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n

ED l C o C m O pa

at io

e

Ed

uc

Tuiscint Gnásanna cló agus struchtúr abairte Feasacht fhóineolaíoch agus fhóinéimeach Fónaic, aithint focal agus staidéar ar fhocail Stór focal

© Th

Fiosrú agus úsáid Cuspóir, seánra agus guth Freagairt agus intinn an údair Tuiscint Líofacht agus féincheartú Scríbhneoireacht Cumarsáid Rannpháirtíocht Inspreagadh agus rogha

nd

n n n

na

Fiosrú agus úsáid Iarratais, ceisteanna agus idirghníomhuithe Athinsint agus mionléiriú Teanga a úsáid go spraíúil agus go cruthaitheach Eolas, míniú agus údar a thabhairt Cur síos, tuar agus machnamh

n n n n n n n n n n n n

Dhúisigh Róisín ar cheathrú chun a hocht inné. Dúisíonn Róisín ar cheathrú chun a hocht gach lá. Dúiseoidh Róisín ar cheathrú chun a hocht amárach.

ny

Tuiscint Struchtúr abairte agus gramadach Stór focal Léiriú tuisceana

Léitheoireacht Cumarsáid Rannpháirtíocht Inspreagadh agus rogha

la

of

Teanga ó Bhéal Cumarsáid Rannpháirtíocht, éisteacht agus aird Inspreagadh agus rogha Gnásanna sóisialta agus feasacht ar dhaoine eile

Dhúisigh Róisín ar cheathrú chun a hocht. D’éirigh sí ar a hocht a chlog. Chóirigh sí a leaba. Bhí cithfholcadh aici. Ghléas sí í féin. D’ullmhaigh sí a bricfeasta. D’ith sí agus d’ól sí a dóthain. Rug sí ar a mála scoile. D’fhág sí an teach ar cheathrú chun a naoi. Rith sí ar scoil ar nós na gaoithe. Thosaigh sí ag imirt peile lena cairde sa chlós. Bhí spórt agus scléip aici.

Ire

Torthaí Foghlama Trí eispéiris foghlama chuí tharraingteacha ba cheart go mbeadh páistí in ann na torthaí foghlama seo a bhaint amach:

xliv

BUA NA CAINTE 6 TRB Plean Bliana.indd 44

26/08/2022 11:44


Plean Bliana

Drámaíocht Am Lóin Sa Bhialann Na Milseáin Romulus agus Remus Scéal Romulus agus Remus

n n n n

Ar Maidin Dhúisigh mé ar leathuair tar éis a seacht ar maidin. D’éirigh mé ansin. Léim mé amach as an leaba. Chóirigh mé an leaba. Bhí cithfholcadh agam. Ghléas mé mé féin. D’ullmhaigh mé mo bhricfeasta. D’ith mé leite, ubh fhriochta, ispíní agus slisíní bagúin. Bhí mo bhricfeasta an-bhlasta. D’ól mé sú oráiste. D’ith mé agus d’ól mé mo dhóthain. Ansin, rug mé ar mo mhála scoile. D’fhág mé an teach ar cheathrú chun a naoi. Rith mé ar scoil ar nós na gaoithe. Bhuail mé le mo chairde i gclós na scoile. Thosaigh mé ag imirt peile leo. Bhí spórt agus scléip agam ar maidin. Ar fheabhas ar fad. Maith thú!

n n n n n n n n n n n n n n n n n n n

Tá sé in am lóin. Tógaigí amach bhur lón. Go hiontach ar fad. Tá mé stiúgtha leis an ocras agus spallta leis an tart. Cad atá agat don lón inniu? Tá ceapaire, úll, piorra agus sú oráiste agam don lón. An ndearna tú do lón ar maidin? Ní dhearna mé mo lón ar maidin. Rinne mé mo lón aréir. An dtaitníonn do lón leat? Taitníonn mo lón go mór liom. Tá mo bhosca lóin agam ach rinne mé dearmad ar mo bhuidéal bainne. D’fhág mé é sa bhaile. Ná bí buartha. Tá dhá bhuidéal uisce agam. Tabharfaidh mé ceann amháin duit. Go raibh maith agat. Ná habair.

n n n n n n n n n n n n n n n n n n

at io

uc

Ed

© Th

e

Amhráin agus Dánta Amhrán – Amhrán na gCupán Amhrán – Mo Dhreoilín Dán – Mise Éire

n n n n n n n n n n n n

nd la

Ire

A mhúinteoir, tá scéal scríofa agam. Seol chugam do scéal. Ceart go leor. Tar go dtí an clár bán agus léigh do scéal dúinn.

na

Briathra a úsáid go cruinn san aimsir chaite Stór focal a úsáid Ceist a chur Ceist a fhreagairt Scéal a insint Cur síos a dhéanamh Teachtaireacht a thabhairt Duine a mholadh Easpa cuimhne a léiriú Taitneamh a léiriú Easpa ábaltachta a léiriú Comhghairdeas a dhéanamh Mothúchán a léiriú Beannú do dhaoine Freagairt do bheannú Comhrá a thosú Rogha a dhéanamh An réamhfhocal ‘ag’ a úsáid go cruinn Ordú a dhéanamh Fáilte a chur roimh dhuine Treoracha a thabhairt/a leanúint An chopail ‘Is’ a úsáid go cruinn Ainmfhocail a úsáid go cruinn san uimhir iolra Nathanna cainte a úsáid go cumarsáideach

of

Feidhmeanna Teanga Ba cheart go mbeadh an páiste in ann:

ny

Fiosrú agus úsáid Cuspóir, seánra agus guth Freagairt agus intinn an údair Peannaireacht agus cur i láthair

Cén t-am a dhúisigh tú ar maidin? Dhúisigh mé ar cheathrú chun a hocht ar maidin. Cén t-am a d’éirigh tú? Déirigh mé ar cheathrú chun a hocht freisin. Cad a d’ith tú don bhricfeasta ar maidin? D’ith mé gránach, iógart, tósta agus im. Cad a d’ól tú don bhricfeasta ar maidin? D’ól mé bainne. Cén t-am a d’fhág tú do theach? D’fhág mé mo theach ar leathuair tar éis a hocht. Cén t-am a shroich tú an scoil? Shroich mé an scoil ar cheathrú chun a naoi.

ED l C o C m O pa

Tuiscint Struchtúr abairte agus gnásanna cló Litriú agus staidéar ar fhocail Stór focal

xlv

BUA NA CAINTE 6 TRB Plean Bliana.indd 45

26/08/2022 11:44


Plean Bliana Ní féidir liom mo bhuidéal uisce a oscailt. An osclóidh tú an buidéal dom? Cinnte, osclóidh mé. D’oscail an múinteoir an buidéal uisce do Róisín.

aon bhosca amháin, dhá bhosca, trí bhosca, ceithre bhosca, cúig bhosca, sé bhosca, seacht mbosca, ocht mbosca, naoi mbosca, deich mbosca.

n

Ire

la

nd

n

of

aon bhó amháin, dhá bhó, trí bhó, ceithre bhó, cúig bhó, sé bhó, seacht mbó, ocht mbó, naoi mbó, deich mbó.

ny

aon bhord amháin, dhá bhord, trí bhord, ceithre bhord, cúig bhord, sé bhord, seacht mbord, ocht mbord, naoi mbord, deich mbord.

ED l C o C m O pa

Rinne an múinteoir póstaer mór. Bhí ainm gach páiste ar an bpóstaer. Chroch sí an póstaer ar an mballa. Tá críochnaithe agam. Maith thú, a Niamh Nuair a chuala an múinteoir páiste ag labhairt Gaeilge, chuir sí réalta in aice le hainm an pháiste ar an bpóstaer. Am lóin a bhí ann. Thosaigh na páistí ag labhairt Gaeilge ag am lóin. Bhí an múinteoir an-sásta. Ní féidir liom an buidéal a oscailt. Osclóidh mé an buidéal duit. Maith sibh! Thug an múinteoir réaltaí do na páistí. Tá mé lán go béal. Chuala an múinteoir Liam ag labhairt Gaeilge ag am lóin. Maith thú, a Liam. Thug sí réalta dó. Chuala an múinteoir Liam ag labhairt Gaeilge i rith an lae freisin. Níl aon pheann agam. D’fhág mé mo pheann sa bhaile. Bhí trófaí ag an múinteoir ar an Aoine. Chuir sé an trófaí ar bhord Liam. ‘Comhghairdeas leat,’ arsa an múinteoir le Liam. Ghlac an múinteoir grianghraf de Liam. Chroch sí an grianghraf ar an doras. Molaim thú! Mhol an múinteoir Liam. Thug na páistí bualadh bos mór dó freisin. Bhí gliondar croí ar Liam mar bhuaigh sé an comórtas. Bhí sé an-bhródúil as féin. Bhí an múinteoir an-bhródúil as Liam freisin.

at io

© Th

e

Ed

uc

Feasacht Teanga Briathra san Aimsir Chaite Dhúisigh Chuala D’éirigh Thug Chóirigh Ghlac Bhí Mhol Ghléas D’oscail D’ullmhaigh Chuaigh D’ith Shuigh Rug Rith D’fhág Fuair Thosaigh Chuaigh D’ól Chríochnaigh Léim Smaoinigh Bhuail Thóg Rinne Shábháil Chroch Mharaigh Chuir Shroich

Ceisteanna san Aimsir Chaite An ndearna? Ar fhág? Cá ndeachaigh? Cá raibh?

n n n n

aon bhuidéal amháin, dhá bhuidéal, trí bhuidéal, ceithre bhuidéal, cúig bhuidéal, sé bhuidéal, seacht mbuidéal, ocht mbuidéal, naoi mbuidéal, deich mbuidéal.

na

Teanga ó Bhéal, Léitheoireacht agus Scríbhneoireacht Bua na Cainte 6 Róisín ar maidin lch. 69 n Spraoi le Briathra lch. 70 n Scéal faoi Róisín lch. 71 n Cén t-am é? lch. 72 n Ar Maidin lch. 73 n Amhrán na gCupán lch. 74 n Am Lóin lch. 75 n Ag Labhairt Gaeilge Am Lóin lch. 76 n Sa Bhialann lch. 77 n Tóirfhocal lch. 78 n Oideas do Cháca Cáise Líomóide lch. 79 n Mo Dhreoilín lch. 80 n Pirimid an Bhia lch. 81 n Crosfhocal lch. 82 n Pirimid an Bhia lch. 83 n Na Milseáin lch. 85 n An Iodáil lch. 86 n An Iodáil – Freagair na Ceisteanna lch. 87 n Mise Éire lch. 88 n Romulus agus Remus lch. 89 n Romulus agus Remus – Scríobh an Scéal lch. 90 n Ar Thóir an Óir lch. 91 n Seanfhocal lch. 92 n Measúnú – Teanga ó Bhéal agus Léitheoireacht lch. 93 n Measúnú – Scríbhneoireacht lch. 94 n

n

n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n

Thosaigh mé. Thosaigh tú. Thosaigh sé. Thosaigh sí. Thosaíomar. Thosaigh sibh. Thosaigh siad.

n

Dhúisigh mé. Dhúisigh tú. Dhúisigh sé. Dhúisigh sí. Dhúisíomar. Dhúisigh sibh. Dhúisigh siad.

n

xlvi

BUA NA CAINTE 6 TRB Plean Bliana.indd 46

26/08/2022 11:44


Plean Bliana D’éirigh mé. D’éirigh tú. D’éirigh sé. D’éirigh sí. D’éiríomar. D’éirigh sibh. D’éirigh siad.

n

Chuaigh an chlann go bialann sa bhaile mór ar an Satharn. Bhí an bhialann an-ghalánta. Bhí an bhialann plódaithe le daoine. Shuigh an chlann chun boird. Tháinig freastalaí chuig an mbord. ‘Dia daoibh,’ arsa an freastalaí. ‘Dia’s Muire duit,’ arsa gach duine. ‘Conas atá sibh?’ arsa an freastalaí. ‘Táimid togha,’ arsa gach duine. Thug an freastalaí biachlár do gach duine. Cad a bheidh agat don dinnéar? Beidh sicín rósta, glasraí agus prátaí agam, más é do thoil é. Ceart go leor. Cad a bheidh agat don dinnéar? Beidh iasc agus sceallóga prátaí agam, más é do thoil é. Ceart go leor. Cad a bheidh agat don dinnéar? Beidh borgaire, sailéad agus sceallóga prátaí agam, más é do thoil é. Ceart go leor. Cad a bheidh agat don dinnéar? Beidh píotsa agus sceallóga prátaí agam, más é do thoil é. Ceart go leor. Cad a bheidh agat don dinnéar? Beidh curaí sicín agus rís agam, más é do thoil é. Ceart go leor. Scríobh an freastalaí síos an t-ordú. Bhí an chlann ag súil go mór leis an mbéile.

n n n n n n n n n n n n n n n n n n n

Bhí dinnéar deas ag na páistí. Bhí sailéad agam. Bhí borgaire agus sceallóga prátaí agat. Bhí sicín agus sceallóga prátaí aige. Bhí iasc agus sceallóga prátaí aici. Bhí liamhás, cairéid agus prátaí rósta againn. Bhí mairteoil, prátaí rósta agus glasraí agaibh. Bhí muiceoil, prátaí rósta agus tornapaí acu.

n n n n n n n n

Dia duit agus fáilte romhat. Taispeánfaidh mé duit conas cáca cáise líomóide a dhéanamh. Ar dtús, cuir na brioscaí isteach i mála plaisteach agus dún an mála. Bris na brioscaí i bpíosaí beaga. Cuir na brioscaí isteach i mbabhla. Leáigh an t-im san oigheann micreathonnach. Cuir an t-im isteach sa bhabhla. Cuir siúcra donn isteach sa bhabhla freisin. Clúdaigh bun an stáin le rianpháipéar. Measc an t-im agus an siúcra leis na brioscaí sa bhabhla le spúnóg adhmaid. Ansin, cuir an meascán isteach sa stán. Clúdaigh bun an stáin leis an meascán agus brúigh go maith é. Cuir an stán isteach sa chuisneoir. Measc an cháis mhascarpóiné, an siúcra mín, agus an sú líomóide le chéile. Tóg an stán amach as an gcuisneoir agus cuir an meascán cáise ar na brioscaí brúite. Ar deireadh, cuir an stán ar ais sa chuisneoir ar feadh cúpla uair an chloig.

n n n n n n n n n n n n n n

Ire

la

nd

Ar thug? Cathain a chuaigh? Cé a tháinig? Ar scríobh? Cé a rinne? Cár chroch? Céard a chuir? Cé a ghlac? Cén fáth ar mhol? Ar bhuaigh? An raibh? Ar thaitin?

na

Briathra san Aimsir Fháistineach Íosfaidh Rithfidh Dúiseoidh Ólfaidh Cóireoidh Fágfaidh Tosóidh Aireoidh Ullmhóidh Gheobhaidh Éireoidh

ED l C o C m O pa

ny

of

Ordú san Uimhir Uatha Cuir Tóg Bris Gearr Bain Leáigh Aimsigh Measc Ainmnigh Líon Déan Clúdaigh Brúigh

Ed

uc

at io

Briathra san Aimsir Láithreach Tá Smaoiním Cónaíonn Éirím Téann Ullmhaím Bíonn Gléasaim Tugann Sroichim Fásann Buailim Itheann Crochaim Dúisím Glacaim Críochnaím Cónaím

© Th

e

Cé? Cá? Cad? Cathain? Cé tháinig chuig an mbord? Cá raibh an bhialann? Cad a bheidh ag Niamh don dinnéar? Cathain a chuaigh an chlann go dtí an bhialann?

Ainmfhocail ag crú na gréine Gaeilge ag imirt peile geimhreadh ainm glasraí áit gliondar croí am lóin gránach an aimsir grianghraf an bhialann i rith an lae an cáca iasc

n n n n n n n

n n

xlvii

BUA NA CAINTE 6 TRB Plean Bliana.indd 47

26/08/2022 11:44


Plean Bliana n n n

Seo í Pirimid an Bhia. Ag bun na pirimide, tá glasraí agus torthaí. Is cóir duit idir seacht gcinn agus cúig cinn a ithe gach lá. Tá a lán vitiminí i nglasraí agus i dtorthaí. Os a gcionn sin, tá prátaí, pasta, gránach, rís agus arán. Is cóir duit idir trí cinn agus cúig cinn a ithe gach lá. Os a gcionn sin, tá bainne, iógart agus cáis. Is cóir duit trí cinn a ithe gach lá. Tá cailciam i mbainne agus i gcáis. Tá cailciam go maith do na cnámha. Os a gcionn sin, tá feoil, iasc, uibheacha agus cnónna. Is cóir duit dhá cheann a ithe gach lá. Os a gcionn sin, tá im agus ola. Ní cóir duit ach méid beag ime agus ola a ithe gach lá. Ag barr na pirimide, tá milseáin, brioscaí, cácaí agus borróga. Tá a lán siúcra sna bianna seo. Ní cóir duit na bianna seo a ithe go minic. Níl na bianna seo go maith duit. Is cóir duit a lán uisce a ól gach lá.

n n n n n n n n n n n n n n n n n n n

la

Ire

of

ny

ED l C o C m O pa

Tarraing Pirimid an Bhia don bhia a íosfaidh tú amárach. Tarraing trí ghlasra. Scríobh na focail freisin. Ceart go leor. Ar fheabhas! Tarraing trí thoradh freisin. Tarraing trí shaghas bia anseo. Tarraing dhá shaghas bia anseo. Tarraing saghas amháin bia anseo.

at io

uc

Ed

e

© Th

nd

Tóg an cáca amach as an gcuisneoir. Cuir ar phláta é. Gearr slis den cháca le scian agus bain taitneamh as.

na

an chistin Iodáilis an chlann iógart an clár bán ionadh an domhain an comórtas ispíní an duine lá an ghrian laethanta saoire an Iodáil lán go béal an leithreas leaba an mála leite an meascán leithscéal an múinteoir liamhás an pápa lón an Róimh maidin an Satharn mairteoil an sú líomóide mála milseán an t-am mála plaisteach an teach mála scoile an t-im milseáin an t-ordú muiceoil an trá na brioscaí an Vatacáin na brioscaí brúite ar nós na gaoithe na cnámha arán na focail aréir na hAlpa babhla na páistí báid náire baile obair bhaile bainne ocras an domhain balla oigheann béile micreathonnach bia ola biachlár oráiste bialann páiste bianna pasta bliain peann bó piorra bord píotsa borgaire Pirimid an Bhia borróga pláta bosca póstaer bosca lóin prátaí bratach prátaí rósta bricfeasta príomhchathair brón réalta bualadh bos rianpháipéar buidéal bainne rís cáca cáise líomóide sailéad cácaí samhradh cailciam scéal cairde sceallóga prátaí cairéid sciáil cáis scian cáis mhascarpóiné scoil canálacha seomra spraoi carranna sicín rósta cathair siúcra cead siúcra donn

n n n n n n n n n

Tráthnóna amháin, bhí na páistí ag déanamh obair bhaile sa seomra spraoi. n Bhí Mamaí ag cabhrú leo. n ‘Caithfidh mé dul go dtí an leithreas,’ arsa Niamh. n Nuair a bhí Niamh sa chistin, smaoinigh sí go raibh milseáin sa chófra. n Fuair sí an mála milseán agus d’ith sí iad go léir. n Isteach léi sa seomra spraoi arís. n ‘Tá ocras an domhain orm,’ arsa Oisín. n An bhfuil cead agam milseáin a fháil? n ‘Níl cead agat,’ arsa Mamaí. n Níl milseáin go maith duit. n Téigh go dtí an chistin agus faigh úll an duine dúinn. n Chuaigh Oisín go dtí an chistin agus fuair sé úlla do gach duine. n Tar éis tamaill, chríochnaigh na páistí an obair bhaile agus isteach leo sa chistin. n Thug Mamaí faoi deara go raibh na milseáin imithe. n Bhí fearg an domhain uirthi. n A Oisín, tá tú an-dána. n Thóg tú na milseáin agus d’ith tú iad go léir. n ‘Níor thóg mé iad,’ arsa Oisín. n Bhí ionadh an domhain air. n Bhí náire ar Niamh. n ‘Níor ith Oisín na milseáin,’ arsa Niamh. n ‘D’ith mé iad. Tá brón orm.’ n ‘Gabh mo leithscéal, a Oisín,’ arsa Mamaí. n

xlviii

BUA NA CAINTE 6 TRB Plean Bliana.indd 48

26/08/2022 11:44


Plean Bliana n n

Tá an Iodáil i ndeisceart na hEorpa. Cónaíonn 61 mhilliún duine san Iodáil. Labhraíonn muintir na hIodáile Iodáilis. Tá bratach na hIodáile glas, bán agus dearg. Téann a lán daoine go dtí an Iodáil ar laethanta saoire gach samhradh mar bíonn an aimsir go hálainn. Bíonn an ghrian ag spalpadh anuas. Luíonn daoine siar faoi theas na gréine ar an trá. Bíonn siad ag crú na gréine. Téann daoine ag sciáil sna hAlpa i dtuaisceart na hIodáile gach geimhreadh. Is í an Róimh príomhchathair na hIodáile. Tá an Vatacáin sa Róimh. Cónaíonn an pápa sa Vatacáin. Tugann a lán cuairteoirí cuairt ar an Túr Pisa gach bliain. Is cathair álainn í Veinéis. Tá canálacha sa chathair. Téann daoine ó áit go háit i mbáid. Fásann a lán feirmeoirí fíonchaora. Úsáideann siad na fíonchaora chun fíon a dhéanamh. Tá bia na hIodáile an-bhlasta. Itheann muintir na hIodáile píotsa agus pasta. Is breá leo cáis freisin. Déantar carranna Fiat agus Ferrari san Iodáil freisin.

n n n n

of

Ire

la

nd

‘Ceart go leor,’ arsa Oisín. Bhí faoiseamh air.

ny

siúcra mín slis slisíní bagúin spallta leis an tart spórt agus scléip spúnóg adhmaid stán stiúgtha leis an ocras sú oráiste taitneamh teas na gréine tornapaí torthaí tósta tráthnóna trófaí tuaisceart Túr Pisa ubh fhriochta uibheacha uisce úll úlla Veinéis vitiminí

ED l C o C m O pa

ceann ceapaire cistin cithfholcadh clós clós na scoile cnónna cófra cuairt cuairteoirí cuisneoir curaí sicín daoine dearmad deisceart dinnéar doras dóthain Eoraip faoiseamh fearg an domhain feirmeoirí feoil fíon fíonchaora freastalaí im

n n n n n n n n n n n n n n n n n n

na

Litriú

at io

Dhúisigh, Dúisíonn, Dúiseoidh. Thosaigh, Tosaíonn, Tosóidh. D’éirigh, Éiríonn, Éireoidh. D’ullmhaigh, Ullmhaíonn, Ullmhóidh.

Ed

uc

Ar dhúisigh? Dhúisigh. Níor dhúisigh. Ar chóirigh? Chóirigh. Níor chóirigh. Ar éirigh? D’éirigh. Níor éirigh. Ar ullmhaigh? D’ullmhaigh. Níor ullmhaigh.

e

gránach, leite, tósta, ispíní, slisíní bagúin, ubh fhriochta, iógart, sú oráiste.

© Th

Dhúisigh sí. Dhoirt sí. Dhóigh sí. Dhún sí. Dhreap sí. Dhathaigh sí.

Chlúdaigh Samar bun an stáin le rianpháipéar inné. Clúdaíonn Samar bun an stáin le rianpháipéar gach lá. Clúdóidh Samar bun an stáin le rianpháipéar amárach. lch. 20 n

Guta Gearr u: ubh, dubh, subh, cupán, curaí sicín, putóg. lch. 17 n Guta Fada ú: úll, sú talún, oinniún, múinteoir, ordú, cúig. an tráta, na trátaí an práta, na prátaí an briosca, na brioscaí an pláta, na plátaí lch. 18 n an glasra, na glasraí an mála, na málaí.

aon bhuidéal amháin, dhá bhuidéal, trí bhuidéal, ceithre bhuidéal, cúig bhuidéal, sé bhuidéal, seacht mbuidéal, ocht mbuidéal, naoi mbuidéal, deich mbuidéal. Thosaigh mé. Thosaigh tú. Thosaigh sé. Thosaigh sí. Thosaíomar. Thosaigh sibh. Thosaigh siad. Dhúisigh mé. Dhúisigh tú. Dhúisigh sé. Dhúisigh sí. Dhúisíomar. Dhúisigh sibh. Dhúisigh siad. D’éirigh mé. D’éirigh tú. D’éirigh sé. D’éirigh sí. D’éiríomar. D’éirigh sibh. D’éirigh siad.

agam, agat, aige, aici, againn, agaibh, acu.

lch. 21 n

Tá ___ an domhain uirthi. (áthas, ocras, faoiseamh, uaigneas, fearg, tuirse, náire, tart, brón) Chónaigh mé. Chónaigh tú. Chónaigh sé. Chónaigh sí. Chónaíomar. Chónaigh sibh. Chónaigh siad. Cónaím. Cónaíonn tú. Cónaíonn sé. Cónaíonn sí. Cónaímid. Cónaíonn sibh. Cónaíonn siad.

lch. 21 n

lch. 19 n xlix

BUA NA CAINTE 6 TRB Plean Bliana.indd 49

26/08/2022 11:44


Plean Bliana Cluichí Spraoi le Briathra Líon na Bearnaí Scríobh na hAbairtí Suimeanna Focal Bí ag Caint Crosfhocal

nd

Cluiche Kim Foclóir Scríobh an Scéal Bí ag Scríobh Freagair na Ceisteanna Tasc Tuisceana

of

Ire

Dia daoibh. Dia’s Muire duit. Conas atá tú? Táim togha. Ceart go leor. Dia duit agus fáilte romhat. Cuir an leabhar ar an mbord. Clúdaigh do fhreagra. Gearr an páipéar. Tá faoiseamh orm. Tá brón orm. Tá tart orm. Tá tuirse orm. Tá fearg orm. Tá ocras orm. Tá uaigneas orm. Tá áthas orm.

ny

n n n n n n n n n n n n n n n n n

ED l C o C m O pa

Cad a rinne tú ar maidin? Cén t-am a d’éirigh tú ar maidin? Cad a d’ith tú don bhricfeasta? Cad a d’ól tú don bhricfeasta? Cén t-am a shroich tú an scoil? A mhúinteoir, tá scéal scríofa agam. Ar fheabhas ar fad. Maith thú! Tá sin go hiontach ar fad. Tá mé stiúgtha leis an ocras agus spallta leis an tart. Go raibh maith agat. Ná habair. Tá críochnaithe agam. Maith thú! Maith sibh! Táim lán go béal. Comhghairdeas leat.

la

Úsáid Neamhfhoirmiúil na Gaeilge

n n n n n n n n n n n n n n n n n

Foghlaim Chomhtháite Ábhar agus Teanga Oideachas Sóisialta Imshaoil agus Eolaíochta Na Mothúcháin Cáca Cáise Líomóide Pirimid an Bhia Tíreolaíocht An Iodáil

© Th

e

Ed

uc

Ceol Amhrán na gCupán Mo Dhreoilín

at io

na

Ealaín Pirimid an Bhia

l

BUA NA CAINTE 6 TRB Plean Bliana.indd 50

26/08/2022 11:44


Plean Bliana Measúnú

ny

of

Ire

la

nd

Freagair na Ceisteanna: 1 An maith le Róisín bia sláintiúil a ithe? Is maith le Róisín bia sláintiúil a ithe. 2 Cad a itheann Róisín ag am bricfeasta? Itheann Róisín leite ag am bricfeasta. 3 Cad a ólann Róisín ag am bricfeasta? Ólann Róisín sú oráiste ag am bricfeasta. 4 An itheann Róisín gránach ar maidin? Ní itheann Róisín gránach ar maidin. 5 An ólann Róisín sú oráiste ag am lóin? Ní ólann Róisín sú oráiste ag am lóin. 6 An mbíonn ceapaire ag Róisín ag am lóin? Bíonn ceapaire ag Róisín ag am lóin. 7 An mbíonn iasc ag Róisín don dinnéar gach lá? Ní bhíonn iasc ag Róisín don dinnéar gach lá. 8 An mbíonn iógart ag Róisín ar maidin? Ní bhíonn iógart ag Róisín ar maidin. 9 An itheann Róisín milseáin gach tráthnóna? Ní itheann Róisín milseáin gach tráthnóna. 10 An itheann Róisín milseáin ag an deireadh seachtaine? Itheann Róisín milseáin ag an deireadh seachtaine. 11 Ainmnigh dhá shaghas glasraí – cairéid agus cabáiste. 12 Ainmnigh dhá shaghas torthaí – úll agus piorra.

at io

na

ED l C o C m O pa

Teanga ó Bhéal 1 Ar dhúisigh tú go luath ar maidin? Dhúisigh mé go luath ar maidin. 2 Ar éirigh tú ar a hocht a chlog? D’éirigh mé ar a hocht a chlog. 3 Ar chóirigh tú do leaba ar maidin? Níor chóirigh mé mo leaba ar maidin. 4 Ar ullmhaigh Mamaí an bricfeasta? Níor ullmhaigh Mamaí an bricfeasta. D’úllmhaigh Daidí an bricfeasta. 5 Ar fhág tú an teach ar leathuair tar éis a hocht? D’fhág mé an teach ar leathuair tar éis a hocht. 6 Cad a d’ith tú don bhricfeasta ar maidin? D’ith mé gránach agus tósta ar maidin. 7 Ar ól tú bainne ar maidin? D’ól mé sú oráiste ar maidin. 8 Cén t-am a shroich tú an scoil ar maidin? Shroich mé an scoil ar maidin ar cheathrú chun a naoi. 9 Cad atá agat don lón inniu? Tá ceapairí agus úll agam don lón inniu. 10 An ndearna tú dearmad ar do bhosca lóin inniu? Ní dhearna mé dearmad ar mo bhosca lóin inniu. 11 An maith leat glasraí? Is maith liom glasraí. 12 An bhfuil glasraí go maith duit? Tá glasraí go maith dom. 13 An bhfuil milseáin go maith duit? Níl milseáin go maith dom. 14 Cad a íosfaidh tú don dinnéar amárach? Íosfaidh mé curaí sicín agus rís don dinnéar amárach.

© Th

e

Ed

uc

Léitheoireacht Bí ag Léamh: Is maith le Róisín bia sláintiúil a ithe. Ar maidin, itheann sí leite agus cuireann sí sméara gorma sa leite. Ólann sí sú oráiste. Ag am sosa ar scoil, itheann Róisín úll. Ag am lóin, itheann Róisín ceapaire. Bíonn im agus cáis ina ceapaire. Itheann sí banana freisin. Ólann sí buidéal uisce. Ag am dinnéir, bíonn prátaí, glasraí agus feoil ag Róisín. Ólann Róisín bainne freisin. Bíonn iógart aici tar éis an dinnéir gach tráthnóna. Itheann Róisín milseáin ag an deireadh seachtaine. Ní itheann Róisín milseáin i rith na seachtaine. Mar a deir an seanfhocal, is fearr an tsláinte ná na táinte.

Scríbhneoireacht Spraoi le Briathra: Dhúisigh. Duisíonn. Duiseoidh. Chóirigh. Cóiríonn. Cóireoidh. Thosaigh. Tosaíonn. Tosóidh. D’éirigh. Éiríonn. Éireoidh. D’ullmhaigh. Ullmhaíonn. Ullmhóidh.

Spraoi le Briathra: Thosaigh mé. Thosaigh tú. Thosaigh sé. Thosaigh sí. Thosaíomar. Thosaigh sibh. Thosaigh siad. Dhúisigh mé. Dhúisigh tú. Dhúisigh sé. Dhúisigh sí. Dhúisíomar. Dhúisigh sibh. Dhúisigh siad. D’éirigh mé. D’éirigh tú. D’éirigh sé. D’éirigh sí. D’éiríomar. D’éirigh sibh. D’éirigh siad. Líon na Bearnaí: mé: agam; tú: agat; sé: aige; sí: aici; sinn: againn; sibh: agaibh; siad: acu. Beidh brioscaí ag na páistí. Niamh: Beidh píotsa agus sceallóga prátaí aici. Oisín: Beidh borgaire, sailéad agus sceallóga prátaí aige. tú: Beidh curaí sicín agus rís agat. mé: Beidh iasc agus sceallóga prátaí agam. sinn: Beidh cáca seacláide againn. sibh: Beidh anraith agaibh. Pól agus Úna: Beidh sailéad acu.

Seanfhocal Nuair a bhíonn an bolg lán, is maith leis na cnámha síneadh.

li

BUA NA CAINTE 6 TRB Plean Bliana.indd 51

26/08/2022 11:44


Plean Bliana 3 Cuir tic sa bhosca cuí mar chabhair don phleanáil n An Nollaig

la

Teanga ó Bhéal Cumarsáid Rannpháirtíocht, éisteacht agus aird Inspreagadh agus rogha Gnásanna sóisialta agus feasacht ar dhaoine eile

Ire

of

ED l C o C m O pa

na

at io

Léitheoireacht Cumarsáid Rannpháirtíocht Inspreagadh agus rogha

Bhí na páistí ar bís mar bhí an Nollaig ag teacht. Chuaigh an chlann go dtí an chathair chun siopadóireacht na Nollag a dhéanamh. Bhí an chathair plódaithe le daoine. Bhí gach mac máthar ann. Bhí atmaisféar álainn sa chathair. Chonaic na páistí crann Nollag mór ar thaobh na sráide. Bhí soilse ildaite ar lasadh ar an gcrann Nollag. Bhí maisiúcháin ar an gcrann Nollag freisin. Bhí cór in aice leis an gcrann Nollag. Bhí siad ag canadh carúl agus ag seinm ceoil. Thaitin na carúil go mór leis na páistí. Chuaigh na páistí isteach in ollmhargadh. ‘Ceannóimid leabhar do Dhaidí,’ arsa Ciara. ‘Ceannóimid hata do Mhamaí,’ arsa Oisín. Cheannaigh na páistí bronntanais do Mhamó agus do Dhaideo freisin. D’íoc na páistí as na bronntanais. Ina dhiaidh sin, bhí na páistí stiúgtha leis an ocras. Chuaigh na páistí isteach i mbialann. Bhí slua mór sa bhialann. Bhí an áit dubh le daoine. Bhí seacláid the agus borróga ag na páistí. Bhí na borróga an-bhlasta. D’ith siad agus d’ól siad a ndóthain. Bhuail na páistí le Ruairí agus Róisín sa bhialann. Thaitin an lá sa chathair go mór leis na páistí. Bhí an-lá acu.

ny

Tuiscint Struchtúr abairte agus gramadach Stór focal Léiriú tuisceana Fiosrú agus úsáid Iarratais, ceisteanna agus idirghníomhuithe Catagóiriú Athinsint agus mionléiriú Teanga a úsáid go spraíúil agus go cruthaitheach Eolas, míniú agus údar a thabhairt Cur síos, tuar agus machnamh

Cad é? Is ___ é. (cloigín, crann Nollag, fear sinséir, teach arán sinséir, cárta Nollag, fleasc na Nollag, bronntanas Nollag, stábla, cáca Nollag, asal, cuileann, réinfhia, stoca, fear sneachta, ribín) Cad é? Is ___ í. (réalta, tine, coinneal)

e

Ed

uc

Tuiscint Gnásanna cló agus struchtúr abairte Feasacht fhóineolaíoch agus fhóinéimeach Fónaic, aithint focal agus staidéar ar fhocail Stór focal

© Th

Fiosrú agus úsáid Cuspóir, seánra agus guth Freagairt agus intinn an údair Tuiscint Líofacht agus féincheartú Scríbhneoireacht Cumarsáid Rannpháirtíocht Inspreagadh agus rogha

n

n n n

nd

Torthaí Foghlama Trí eispéiris foghlama chuí tharraingteacha ba cheart go mbeadh páistí in ann na torthaí foghlama seo a bhaint amach:

An Satharn seo caite, chuaigh mé féin agus mo chlann go dtí an chathair chun siopadóireacht na Nollag a dhéanamh. Bhí mé ar bís. Bhí an aimsir an-fhuar. Bhí sé ag cur sneachta go trom agus bhí brat bán sneachta ar an talamh. Bhí mé préachta leis an bhfuacht. Bhí an chathair plódaithe le daoine. Bhí gach mac máthar ann. Bhí atmaisféar álainn sa chathair. Chonaic mé crann Nollag mór ar thaobh na sráide. Bhí soilse ildaite ar lasadh ar an gcrann Nollag. Bhí maisiúcháin ar an gcrann Nollag freisin. Bhí cór in aice leis an gcrann Nollag. Bhí siad ag canadh carúl agus ag seinm ceoil. Thaitin na carúil go mór liom. Cheannaigh mé leabhar do Dhaidí, hata do Mhamaí, maisiúchán Nollag do Mhamó agus do Dhaideo, féirín do Niamh agus bábóg do Chiara. D’íoc mé as na bronntanais ansin. Ina dhiaidh sin, chuaigh mé isteach i mbialann.

n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n n

n n n n n n n n n n n n n n n n n

lii

BUA NA CAINTE 6 TRB Plean Bliana.indd 52

26/08/2022 11:44


Plean Bliana

nd la

Ire

Ar dtús, d’fhill mé an cairtchlár ina dhá leath. Ansin, ghearr mé ciorcail ghlasa le siosúr. Ina dhiaidh sin, ghreamaigh mé na ciorcail den chárta le gliú chun crann Nollag a dhéanamh. Ansin, chuir mé gealra ar an gcrann. Ina dhiaidh sin, chuir mé réaltaí in aice leis an gcrann Nollag. Ansin, d’oscail mé an cárta agus scríobh mé nóta ar an gcárta. Do: Róisín Nollaig shona agus athbhliain faoi shéan is faoi mhaise duit. Le grá ó: Niamh Ina dhiaidh sin, chuir mé an cárta i gclúdach litreach. Ansin, scríobh mé ainm agus seoladh ar an gclúdach litreach. Ar deireadh, chuir mé an cárta Nollag sa phost.

n n

Lá fuar geimhridh a bhí ann. Bhí Muire agus Iósaf ag dul go Beithil. Bhí Muire ina suí ar an asal. Shiúil Iósaf in aice leis an asal. Bhí sé ag cur sneachta go trom agus bhí brat bán sneachta ar an talamh. Nuair a shroich siad Beithil, bhí an áit plódaithe le daoine. Bhí Muire agus Iósaf préachta leis an bhfuacht. Bhí siad tuirseach traochta freisin. Chuaigh siad ó theach go teach ag lorg seomra don oíche ach bhí gach áit lán. An bhfuil seomra agat dúinn don oíche? Níl, ach tá stábla agam agus is féidir leat fanacht sa stábla. Ghabh Iósaf buíochas leis an bhfear agus ar aghaidh leo go dtí an stábla. Rugadh an leanbh Íosa sa stábla i lár na hoíche. Bhí asal agus bó sa stábla freisin.

n n n n n n n n n n n n n n

of

n n

at io

uc

Ed

e

© Th

Amhráin agus Dánta Amhrán – Ar Son an Ama Fadó Dán – Scéal na Nollag Dán – Oíche Nollag

Drámaíocht Siopadóireacht na Nollag An Chéad Nollaig Cailín na Lasán Scéal Cailín na Lasán

n n n n n n n n n n n

Nollaig shona agus athbhliain faoi shéan is faoi mhaise duit. Gurab amhlaidh duit. Seo iad na rudaí atá ag teastáil chun cárta Nollag a dhéanamh, cairtchlár bán, páipéar glas, gliú, siosúr, gealra agus réaltaí. Fill an cairtchlár ina dhá leath. Gearr ciorcail ghlasa le siosúr. Greamaigh na ciorcail den chárta le gliú chun crann Nollag a dhéanamh. Cuir gealra ar an gcrann. Cuir réaltaí in aice leis an gcrann Nollag. Oscail an cárta agus scríobh nóta ar an gcárta. Do: Mamó Nollaig shona agus athbhliain faoi shéan is faoi mhaise duit. Le grá ó: Ruairí Cuir an cárta i gclúdach litreach. Scríobh ainm agus seoladh ar an gclúdach litreach. Cuir an cárta Nollag sa phost.

na

Feidhmeanna Teanga Ba cheart go mbeadh an páiste in ann: An réamhfhocal ‘ag’ a úsáid go cruinn Aontú le duine Beannú do dhaoine Beannú do dhuine Briathra a úsáid go cruinn san aimsir chaite agus san aimsir láithreach Cead a dhiúltú Cead a lorg Cead a thabhairt Ceist a chur Ceist a fhreagairt Comhghairdeas a dhéanamh Comhrá a thosú Cur síos a dhéanamh Duine a mholadh Easpa ábaltachta a léiriú Easpa cuimhne a léiriú Eolas a thabhairt Fáilte a chur roimh dhuine Freagairt do bheannú Gá a léiriú Leithscéal a ghabháil Mothúcháin a léiriú Ordú a thabhairt Rogha a dhéanamh Scéal a insint Stór focal a úsáid Taitneamh a léiriú Teachtaireacht a thabhairt Treoir a leanúint Treoir a thabhairt

ny

Fiosrú agus úsáid Cuspóir, seánra agus guth Freagairt agus intinn an údair Peannaireacht agus cur i láthair

Bhí mé stiúgtha leis an ocras agus spallta leis an tart. Bhí slua mór sa bhialann. Bhí an áit dubh le daoine. Bhí seacláid the agus borróg agam. Bhí an bhorróg an-bhlasta. D’ith mé agus d’ól mé mo dhóthain. Bhí mé lán go béal ansin. Bhuail mé le mo chairde, Róisín agus Ruairí, sa bhialann. Bhí spórt agus scléip againn. Thaitin an lá sa chathair go mór liom. Bhí an-lá agam.

ED l C o C m O pa

Tuiscint Struchtúr abairte agus gnásanna cló Litriú agus staidéar ar fhocail Stór focal

n n n n n n n n n n n n n

n n n n n n n n n n

liii

BUA NA CAINTE 6 TRB Plean Bliana.indd 53

26/08/2022 11:44


Plean Bliana

n n

ny

of

Ire

la

nd

Féile an-speisialta ab ea an Nollaig in Éirinn fadó. Bhí féile na Nollag ar siúl ar feadh dhá lá déag. Thosaigh féile na Nollag ar an gceathrú lá is fiche de Mhí na Nollag agus chríochnaigh féile na Nollag ar an séú lá d’Eanáir. Ghlan daoine an teach ó bhun go barr d’fhéile na Nollag. Ar an gceathrú lá is fiche de Mhí na Nollag mhaisigh daoine an teach le cuileann. Las siad coinneal na Nollag san fhuinneog freisin. D’ith daoine gé don dinnéar lá Nollag. Rinne gach duine an cáca Nollag agus an phutóg Nollag sa bhaile. Chuaigh daoine go dtí aifreann meánoíche Oíche Nollag. Féile mhór ab ea Lá an Dreoilín ar an séú lá is fiche de Mhí na Nollag. Chuaigh daoine ó theach go teach ag bailiú airgid. Bhí dreoilín bréige ar bhata acu. Chan siad amhráin agus sheinn siad ceol binn do mhuintir an tí. Bhí spórt agus scléip acu. Bhí an-lá acu. Chroch páistí stocaí in aice na tine do Dhaidí na Nollag. Thug Daidí na Nollag féiríní do na páistí. Uaireanta, thug Daidí na Nollag píosaí guail do pháistí dána. Bhí Lá Nollag na mBan ann ar an séú lá d’Eanáir. Bhí dinnéar mór i ngach teach ar an lá seo freisin. Rinne na fir an chócaireacht ar an lá seo agus lig na mná a scíth.

n

n n n n n n n n n n n n n n n n n n n

Ed

uc

at io

Feasacht Teanga An Chopail ‘Is’ Is cloigín é. Is crann Nollag é. Is fear sinéir é. Is teach arán sinéir é. Is cárta Nollag é. Is fleasc Nollag é. Is bronntanas é. Is stábla é. Is cáca Nollag é. Is asal é. Is cuileann é. Is réinfhia é. Is stoca Nollag é. Is fear sneachta é. Is ribín é. Is réalta í. Is tine í. Is conneal í.

n n n n n n n n n n n

na

Maisiúcháin na Nollag lch. 95 n Siopadóireacht na Nollag lch. 96 n Siopadóireacht na Nollag lch. 97 n Beannú na Nollag lch. 98 n Ar Son an Ama Fadó lch. 99 n Déan Cárta Nollag lch. 100 n An Chéad Nollaig lch. 101 n Scéal na Nollag lch. 102 n Féile na Nollag in Éirinn Fadó lch. 103 n Oíche Nollag lch. 104 n Cailín na Lasán lch. 105 n Cailín na Lasán – Scríobh an Scéal lch. 106 n Ar Thóir an Óir lch. 107 n

Bhí áthas an domhain ar Mhuire agus ar Iósaf. Bhí aoirí ag tabhairt aire do na caoirigh ar an sliabh. Chonaic siad aingil sa spéir. Dúirt na haingil gur rugadh rí i stábla i mBeithil. Bhrostaigh na haoirí go dtí an stábla. Thug siad uain óga mar bhronntanais don leanbh Íosa. Chonaic na trí rí réalta gheal sa spéir. Lean siad an réalta. Stop an réalta os cionn an stábla. Isteach leis na trí rí sa stábla. Thug siad ór, miorr agus túis don leanbh Íosa. Chuir Muire, Iósaf, na haoirí, na trí rí agus na hainmhithe fáilte mhór roimh an leanbh Íosa.

ED l C o C m O pa

Teanga ó Bhéal, Léitheoireacht agus Scríbhneoireacht Bua na Cainte 6

© Th

e

Briathra san Aimsir Chaite Bhí Bhrostaigh Chuaigh Thug Chonaic Lean Thaitin Stop Cheannaigh Chuir D’íoc Chríochnaigh D’ith Ghlan D’ól Mhaisigh Bhuail Rinne Thaitin Chroch Shroich Chan Ghabh Sheinn Dúirt Lig

liv

BUA NA CAINTE 6 TRB Plean Bliana.indd 54

26/08/2022 11:44


Plean Bliana Ceisteanna san Aimsir Chaite An ndeachaigh? An raibh? An bhfaca? Ar bhuail? Ar thaitin? Ar cheannaigh? Ar íoc? Ordú san Uimhir Uatha Fill. Gearr. Greamaigh. Cuir. Oscail. Scríobh. Déan.

nd

Ceisteanna san Aimsir Chaite Cé? Cad? Cár? Cathain? Conas? Cá? Cé a lean an réalta gheal? Cad a chonaic na haoirí sa spéir? Cár stop an réalta? Cathain a thosaigh Féile na Nollag? Conas a mhaisigh daoine an teach? Cá ndeachaigh?

na

uc

Ed

e

© Th

of

Ire

píosa píosaí guail plódaithe le daoine post préachta leis an bhfuacht putóg Nollag réalta réaltaí réinfhia ribín scíth seacláid the seoladh seomra siopadóireacht na Nollag siosúr slua soilse ildaite spallta leis an tart spéir spórt agus scléip stábla stiúgtha leis an ocras stoca stocaí talamh teach arán sinséir tine tuirseach traochta túis uain

ny

ED l C o C m O pa

damhán alla diabhal doras éan féasta feirmeoirí feithidí fleasc fuil gairdín geimhreadh gliondar croí leac na fuinneoige máthair Meiriceá Mí an Mhárta Mí na Samhna milseáin na cluasa na fiacla na páistí na sciatháin na súile na caoirigh na hainmhithe na fir na páistí na trí rí Nollaig shona nóta rogha gach bia ó theach go teach oíche Nollag ollmhargadh ór oíche Oíche Shamhna oráiste os comhair an tí páipéar páistí dána pic pictiúr

at io

ag canadh carúl ag cur sneachta ag seinm ceoil ag tabhairt aire aifreann aingil ainm amhráin an aimsir an áit dubh le daoine an cárta an chathair an chlann an chócaireacht an fhuinneog an lá an leanbh Íosa an Nollaig An Satharn an sliabh aoirí ar thaobh na sráide asal áthas an domhain athbhliain faoi shéan is faoi mhaise atmaisféar bábóg bata Beithil bialann bó borróga brat bán sneachta bronntanas Nollag bronntanais buíochas cáca Nollag cairtchlár cárta Nollag ceol binn ciorcail cloigín clúdach litreach

la

Feasacht Teanga – Ainmfhocail

lv

BUA NA CAINTE 6 TRB Plean Bliana.indd 55

26/08/2022 11:44


Plean Bliana Litriú Is crann Nollag é. Is cárta Nollag é. Is bronntanas Nollag é. Is stoca Nollag é. Is ribín é. Is cloigín é.

Bhí mé ar bís. Bhí an-lá agam. Bhí spórt agus scléip agam. Thaitin an lá go mór liom.

Bhí fear sneachta ar thaobh na sráide. Bhí crann Nollag ar thaobh na sráide. Bhí cór ar thaobh na sráide.

ea: fear sneachta, leanbh, tuirseach, geal, Lean. éa: réalta, mainséar, céad, dinnéar, Féach.

la

nd

Nollaig shona agus athbhliain faoi shéan is faoi mhaise duit. Gurab amhlaidh duit. lch. 24 n

Ire

lch. 23 n

scléip, in Éirinn, féile, spéir, bréige, féirín.

of

Cluichí

lch. 25 n

Scríobh an Scéal Foclóir Freagair na Ceisteanna Ar Thóir an Óir

ED l C o C m O pa

ny

Cluiche Kim Bí ag Caint Bí ag Scríobh Tasc Tuisceana

Úsáid Neamhfhoirmiúil na Gaeilge An raibh an áit plódaithe le daoine? An raibh an áit dubh le daoine? Ar thaitin an scéal leat?

Nollaig shona agus athbhliain faoi shéan is faoi mhaise duit.

n Fill ___. n Gearr ___. n Greamaigh ___. Cuir ___. Oscail ___. n Scríobh ___.

n n n n n n

na

Foghlaim Chomhtháite Ábhar agus Teanga

at io

Ealaín Cárta Nollag

Drámaíocht Cailín na Lasán

© Th

e

Ed

uc

Oideachas Sóisialta, Imshaoil agus Eolaíochta Féile na Nollag in Éirinn Fadó

Ceol Ar Son an Ama Fadó

lvi

BUA NA CAINTE 6 TRB Plean Bliana.indd 56

26/08/2022 11:44


Plean Míosúil lvii

Mé Féin An Aimsir – An Fómhar

Deireadh Fómhair

An Scoil Ócáidí Speisialta – Oíche Shamhna

Mí na Samhna

An Scoil Bia

Mí na Nollag

Bia Ócáidí Speisialta – An Nollaig

Eanáir

An Geimhreadh An Aimsir

Ire of

ny

ED l C o C m O pa

An Aimsir – An tEarrach Caitheamh Aimsire

Feabhra

Caitheamh Aimsire Éadaí Ócáidí Speisialta – Lá ’le Pádraig

na

Márta

at io

Aibreán

Sa Bhaile Ócáidí Speisialta – An Cháisc An Teilifís Siopadóireacht An Aimsir – An Samhradh Dul Siar

© Th

e

Ed

uc

Bealtaine

Meitheamh

la

Meán Fómhair

nd

Plean Míosúil

lvii

BUA NA CAINTE 6 TRB Plean Bliana.indd 57

26/08/2022 11:44


nd la Ire of ny ED l C o C m O pa

na at io uc Ed e © Th BUA NA CAINTE 6 TRB Plean Bliana.indd 58

26/08/2022 11:44


Mé Féin Plean Coicíse Mé Féin Aonad 1 & Aonad 2 Snáitheanna

Gnéithe Caidreamh cumarsáideach a fhorbairt trí theanga Ábhar agus struchtúr na teanga a thuiscint Teanga a fhiosrú agus a úsáid

la

nd

Bua na Cainte 6 (Teicneolaíocht) Bua na Cainte 6 Leabhar an Pháiste (lch. 1–10) Bua na Cainte 6 Leabhar Litrithe (lch. 1–4) Pictiúir Luaschártaí/Cártaí Cainte

Ire

Teanga ó Bhéal Léitheoireacht Scríbhneoireacht

Acmhainní

of

Torthaí Foghlama

Moltar don mhúinteoir torthaí foghlama a oireann do shainriachtanais na bpáistí a roghnú. Trí eispéiris foghlama chuí tharraingteacha ba cheart go mbeadh páistí in ann na torthaí foghlama seo a bhaint amach:

Éisteann na páistí leis an téacs agus baineann siad brí agus taitneamh as an téacs. (Aonad 1 Ceacht 3, Ceacht 4; Aonad 2 Ceacht 4, An tAmhrán)

TF2: Inspreagadh agus rogha

Éisteann na páistí leis an téacs agus cuireann siad a dtuairimí in iúl faoin téacs. (Aonad 2 Ceacht 1, Ceacht 2)

TF3: Gnásanna sóisialta agus feasacht ar dhaoine eile

Úsáideann na páistí teanga chun tús a chur le comhrá bunaithe ar ábhar pearsanta agus úsáideann siad teanga chun oibriú i bpáirt le daoine eile. (Aonad 1 Ceacht 1, Ceacht 2; Aonad 2 Ceacht 2, Ceacht 4)

TF4: Struchtúr abairte agus gramadach

Úsáideann na páistí an ghramadach chuí ina gcuid cainte agus ceisteanna pearsanta á bhfreagairt agus daoine á gcomhaireamh. (Aonad 1 Ceacht 2, Ceacht 3; Aonad 2 Ceacht 2, Ceacht 3)

at io

na

TF1: Rannpháirtíocht, éisteacht agus aird

Úsáideann na páistí abairtí leanúnacha agus ord ceart ar na focail agus struchtúr ceart ar an abairt. (Aonad 2 Ceacht 1)

TF5: Stór focal

Úsáideann na páistí réimse leathan beannachtaí, nathanna cainte agus frásaí coitianta le foghraíocht chuí. (Aonad 1 Ceacht 1)

TF6: Léiriú tuisceana

Éisteann na páistí go gníomhach leis an téacs agus léiríonn siad tuiscint trí threoracha a leanúint agus trí scéilín agus cur síos a thuiscint. (Aonad 1 Ceacht 4; Aonad 2 Ceacht 4) Cuireann agus freagraíonn na páistí réimse ceisteanna. (Aonad 1 Ceacht 1, Ceacht 2, Ceacht 3; Aonad 2 Ceacht 2, Ceacht 4)

© Th

e

Ed

Tuiscint

Fiosrú agus úsáid

Tuairisceoirí

uc

Cumarsáid

Torthaí Foghlama

ED l C o C m O pa

Gné

ny

Teanga ó Bhéal

TF7: Iarratais, ceisteanna agus idirghníomhuithe TF10:Teanga a úsáid go spraíúil agus go cruthaitheach

Éisteann na páistí leis na hamhráin Go Barr na gCnoc, agus An Poc ar Buile ag baint spraoi astu chun cuidiú leo a dteanga labhartha a fhorbairt. (Aonad 1 An tAmhrán; Aonad 2 An tAmhrán)

TF12: Cur síos, tuar agus machnamhh

Déanann na páistí cur síos ar na carachtair i gcomhthéacs réalaíoch ag úsáid teanga go muiníneach. (Aonad 2 Ceacht 1)

1

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 1

26/08/2022 11:45


Mé Féin Léitheoireacht Gné

Forbraíonn na páistí spéis agus sásamh sa léitheoireacht. (Aonad 1 Ceacht 1, Ceacht 2, Ceacht 3; Aonad 2 Ceacht 1, Ceacht 2, Ceacht 3)

TF2: Inspreagadh agus rogha

Léann na páistí an téacs ar mhaithe le pléisiúr agus spéis agus déanann siad machnamh ar an téacs. (Aonad 1 An tAmhrán; Aonad 2 Ceacht 1, Ceacht 2, Ceacht 3, An tAmhrán) Déanann na páistí staidéar ar struchtúr na n-abairtí sa téacs. (Aonad 1 Ceacht 1; Aonad 2 Ceacht 2)

TF4: Feasacht fhóineolaíoch agus fhóinéimeach

ED l C o C m O pa

Úsáideann na páistí straitéisí tuisceana chun dul i ngleic leis an téacs. (Aonad 1 Ceacht 1, Ceacht 3; Aonad 2 Ceacht 1, Ceacht 2, Ceacht 3)

na

TF9:Tuiscint

at io

TF10: Líofacht agus féincheartú

Torthaí Foghlama

Scríbhneoireacht

Tuairisceoirí Baineann na páistí taitneamh as téacsanna a chruthú chun cumarsáid a dhéanamh le daoine eile agus chun a bhféiniúlacht a chur in iúl. (Aonad 1 Ceacht 1, Ceacht 2, Ceacht 4, An tAmhrán; Aonad 2 Ceacht 1, Ceacht 2, Ceacht 3, Ceacht 4)

TF2: Inspreagadh agus rogha

Déanann na páistí ábhar a mheas agus a roghnú chun téacs a chruthú. (Aonad 2 An tAmhrán)

TF3: Struchtúr abairte agus gnásanna cló

Baineann na páistí úsáid as struchtúr abairte le haimsirí cearta na mbriathra ina gcuid scríbhneoireachta. (Aonad 1 Ceacht 1, An tAmhrán; Aonad 2 Ceacht 2)

TF1: Rannpháirtíocht

Ed e © Th

Tuiscint

Léann na páistí an téacs ag leibhéal neamhspleách ag luas réasúnta agus le tuiscint agus déanann siad féincheartú. (Aonad 1 Ceacht 1, Ceacht 4; Aonad 2 Ceacht 1)

uc

Gné Cumarsáid

Aithníonn na páistí na fuaimeanna ar nós: siollaí, rím agus túsfhoghair, foghair dheiridh agus fóinéimí sa téacs agus sa litriú. (Aonad 1 Ceacht 2; Aonad 2 Ceacht 3, Ceacht 4)

Aithníonn na páistí cosúlachtaí agus difríochtaí idir focail agus patrúin i bhfocail sa téacs agus sa litriú. (Aonad 1 Ceacht 2, Ceacht 3, Ceacht 4, Litriú; Aonad 2 Ceacht 1, Ceacht 3, Ceacht 4, An tAmhrán) TF8: Freagairt agus intinn an údair Úsáideann na páistí straitéisí tuisceana chun dul i ngleic leis an téacs. (Aonad 1 Ceacht 2, Ceacht 4; Aonad 2 Ceacht 4) TF5: Fónaic, aithint focal agus staidéar ar fhocail

Fiosrú agus úsáid

Ire

TF3: Gnásanna cló agus struchtúr abairte

la

nd

TF1: Rannpháirtíocht

of

Tuiscint

Tuairisceoirí

ny

Cumarsáid

Torthaí Foghlama

TF4: Litriú agus staidéar ar fhocail Litríonn na páistí focail ardmhinicíochta go cruinn ina gcuid scríbhneoireachta agus sa litriú agus aithníonn siad go n-athraíonn focail Ghaeilge de réir chomhtéacs na gramadaí). (Aonad 1 Ceacht 1, Ceacht 2, Ceacht 3, Ceacht 4, Litriú; Aonad 2 Ceacht 1, Ceacht 2, Ceacht 3, Ceacht 4, Litriú) TF5: Stór focal

Roghnaíonn na páistí teanga agus stór focal ábhartha chun téacsanna a chruthú. (Aonad 1 Ceacht 1, Ceacht 2; Aonad 2 Ceacht 3, An tAmhrán)

2

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 2

26/08/2022 11:45


Mé Féin Cruthaíonn na páistí téacsanna agus iad ag díriú ar a gcuspóir. Déanann siad iniúchadh ar ghnéithe teanga ina gcuid scríbhneoireachta agus forbraíonn siad a nguth pearsanta agus téacsanna á gcruthú acu chun a gcuid tuairimí a roinnt le daoine eile. (Aonad 1 Ceacht 1, Ceacht 2, Ceacht 4; Aonad 2 Ceacht 2, Ceacht 3, Ceacht 4, An tAmhrán)

TF7: Próiseas na scríbhneoireachta agus ag cruthú téacs

Úsáideann na páistí scileanna agus straitéisí chun téacs a chruthú. (Aonad 2 Ceacht 1)

nd

TF6: Cuspóir, seánra agus guth

la

Fiosrú agus úsáid

of

Ire

TF8: Freagairt agus intinn an údair Roinneann na páistí brí a gcuid téacsanna. (Aonad 1 An tAmhrán)

Ábhar

ny

Scríobhann na páistí go hinléite agus go líofa. (Aonad 1 Ceacht 2; Aonad 2 Ceacht 1)

TF9: Peannaireacht agus cur i láthair

ED l C o C m O pa

Eiseamláirí Teanga

e

Ed

uc

at io

na

Aonad 1 Ceacht 1 Dia duit. Dia’s Muire duit. Conas atá tú ar maidin? Táim go maith, go raibh maith agat, agus tú féin? Táim ar fheabhas ar fad, buíochas le Dia. Tá sláinte an bhradáin agam. Cén chaoi a bhfuil tú inniu? Táim thar barr, agus tú féin? Táim go hiontach. Táim togha, agus tú féin? Táim thar barr. Táim cuíosach agus tú féin? Táim togha. Táim thar cionn, agus tú féin? Táim cuíosach. Fáilte romhat isteach. Dia daoibh. Dia’s Muire duit. Cén chaoi a bhfuil sibh inniu? Táimid go maith, buíochas le Dia. Ar fheabhas.

© Th

Tá mé go maith. Tá tú ar fheabhas. Tá sé go hiontach. Tá sí thar cionn. Táimid thar barr. Tá sibh togha. Tá siad cuíosach. Litriú: Conas atá tú inniu? Táim cuíosach, go raibh maith agat. Cén chaoi a bhfuil tú? Táim go maith, buíochas le Dia. Cén chaoi a bhfuil tú? Tá sláinte an bhradáin agam, buíochas le Dia. Conas atá sibh? Táimid go hiontach.

Aonad 1 Ceacht 2 Cad is ainm duit? Cáit is ainm dom. Cén rang ina bhfuil tú i mbliana? Tá mé i rang a sé i mbliana. An mó duine atá i do theaghlach? Tá seachtar i mo theaghlach, mé féin san áireamh. An mó deartháir atá agat? Tá beirt deartháireacha agam. An mó deirfiúr atá agat? Tá beirt deirfiúracha agam freisin. Cé hé an duine is sine sa chlann? Is é mo dheartháir Pól an duine is sine sa chlann. Cé hé an duine is óige sa chlann? Is í mo dheirfiúr Úna an duine is óige sa chlann. An bhfuil peata agat sa bhaile? Tá peata agam. Tá madra agam. An maith leat do chlann? Is breá liom mo chlann mar bíonn spórt agus scléip againn le chéile. duine amháin, beirt, triúr, ceathrar, cúigear, seisear, seachtar, ochtar, naonúr, deichniúr. Litriú: ceath + rar = ceathrar cúig + ear = cúigear dear + tháir = deartháir dear + tháir + eacha = deartháireacha An mó deartháir atá agat? Tá deartháir amháin agam. Tá beirt deartháireacha agam. Tá triúr deartháireacha agam. Tá ceathrar deartháireacha agam. Tá cúigear deartháireacha agam.

3

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 3

26/08/2022 11:45


e

Ed

uc

at io

Aonad 2 Ceacht 1 Seo é Pól. Is fear é. Tá a shúile gorm. Tá féasóg agus croiméal air. Tá a bheola dearg. Tá a chuid gruaige dubh agus gearr. Tá a chuid gruaige díreach. Tá hata dearg ar a cheann. Níl spéaclaí air.

na

Litriú: An mó duine atá i do chlann? Tá seisear i mo chlann. Tá seachtar i mo chlann. Tá ochtar i mo chlann. Tá naonúr i mo chlann. Tá deichniúr i mo chlann.

© Th

Seo í Cáit. Is bean í. Tá a súile glas. Tá a beola dearg. Tá a cuid gruaige fionn agus catach. Níl a cuid gruaige gearr. Tá a cuid gruaige fada. Tá fáinne cluaise uirthi. Tá slabhra uirthi. Tá spéaclaí uirthi freisin.

la

Ire

of

Lasaigí an solas. Dúnaigí an doras. Bainigí díbh bhur gcótaí. Múchaigí an clár bán. Cuirigí an bosca ar an tseilf. Tógaigí siosúir amach as an mbosca. Gearraigí an páipéar. Caithigí chugam na liathróidí. Féachaigí ar an bpóstaer. Scríobhaigí na habairtí in bhur gcóipleabhair. Ná bígí ag pleidhcíocht. Bígí ag obair go dian dícheallach.

ED l C o C m O pa

An mó duine atá sa chlann? Tá seachtar sa chlann, na tuismitheoirí san áireamh. An mó deirfiúr atá ag Cáit? Tá beirt deirfiúracha aici. An mó deartháir atá ag Cáit? Tá beirt deartháireacha aici. An mó deirfiúr atá ag Pól? Tá triúr deirfiúracha aige. An mó deartháir atá ag Pól? Tá deartháir amháin aige. Cé hé an páiste is sine sa chlann? Is é Pól an duine is sine sa chlann. Cé hé an páiste is óige sa chlann? Is í Úna an páiste is óige sa chlann.

Aonad 1 Ceacht 4 Las an solas. Dún an doras. Bain díot do chóta. Múch an clár bán. Cuir an bosca ar an tseilf. Tóg siosúr amach as an mbosca. Gearr an páipéar. Caith chugam an liathróid. Féach ar an bpóstaer. Scríobh na habairtí i do chóipleabhar. Ná bí ag gáire. Bí ag obair go dian dícheallach.

ny

Aonad 1 Ceacht 3 Seo í Cáit agus a clann. Tá beirt deirfiúracha aici. Tá beirt deartháireacha aici. Is é Pól an páiste is sine sa chlann. Tá triúr deirfiúracha aige. Tá deartháir amháin aige. Is í Úna an páiste is óige sa chlann.

nd

Mé Féin

Las. Lasaigí. Dún. Dúnaigí. Bain. Bainigí. Múch. Múchaigí. Cuir. Cuirigí. Tóg. Tógaigí. Gearr. Gearraigí. Caith. Caithigí. Féach. Féachaigí. Scríobh. Scríobhaigí. Litriú: Las. Lasaigí. Múch. Múchaigí. Ná las. Ná múch.

Aonad 2 Ceacht 2 An fear é? Is ea. Is fear é. An bhfuil a shúile donn? Níl a shúile donn. An bhfuil sé maol? Níl sé maol. An bhfuil a chuid gruaige fada? Níl a chuid gruaige fada. An bhfuil croiméal air? Níl croiméal air. An fear é? Ní hea. Is bean í. An bhfuil a súile gorm? Níl a súile gorm. An bhfuil a cuid gruaige rua? Níl a cuid gruaige rua. An bhfuil a cuid gruaige fada? Tá a cuid gruaige fada. An bhfuil spéaclaí uirthi? Níl spéaclaí uirthi.

4

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 4

26/08/2022 11:45


Ire

la

An fear é? Is ea. Is fear é. An bhfuil spéaclaí air? Tá spéaclaí air. An bhfuil féasóg air? Tá féasóg air. An bhfuil fáinne cluaise air? Níl fáinne cluaise air. An bhfuil caipín air? Níl caipín air. An fir iad? Is ea. Is fir iad. An mná iad? Is ea. Is mná iad.

Litriú: Tá mo chuid gruaige gearr. Tá do chuid gruaige fada. Tá a chuid gruaige díreach. Tá a cuid gruaige catach.

nd

Mé Féin

na

ED l C o C m O pa

ny

Aonad 2 Ceacht 4 aon bhliain d’aois, dhá bhliain d’aois, trí bliana d’aois, ceithre bliana d’aois, cúig bliana d’aois, sé bliana d’aois, seacht mbliana d’aois, ocht mbliana d’aois, naoi mbliana d’aois, deich mbliana d’aois, aon bhliain déag d’aois, dhá bhliain déag d’aois, trí bliana déag d’aois, ceithre bliana déag d’aois, cúig bliana déag d’aois, sé bliana déag d’aois, seacht mbliana déag d’aois, ocht mbliana déag d’aois, naoi mbliana déag d’aois, fiche bliain d’aois.

Ed

uc

at io

Aonad 2 Ceacht 3 Cad is ainm duit? Róisín is ainm dom. Cad is ainm do do dheartháir? Ruairí is ainm dó. Cad is ainm do do dheirfiúr? Niamh is ainm di. Cad is ainm do do chara? Liam is ainm dó. Cad is ainm don bhuachaill sin? Samar is ainm dó. Cad is ainm don chailín sin? Cáit is ainm di. Cad is ainm do na buachaillí sin? Liam agus Pól is ainm dóibh. Cad is ainm do na cailíní sin? Úna agus Aoife is ainm dóibh. Cad is ainm don fhear sin? Tomás is ainm dó. Cad is ainm don bhean sin? Áine is ainm di. Cad is ainm do na mná sin? Áine agus Síle is ainm dóibh. Cad is ainm do na fir sin? Tomás agus Seán is ainm dóibh.

of

Litriú: Is fear é. Is bean í. Is fir iad. Is mná iad.

Cén aois thú? Tá mé dhá bhliain déag d’aois. Cén aois é do dheartháir Pól? Tá sé seacht mbliana déag d’aois. Tá sé níos sine ná mé. Cén aois í do dheirfiúr Úna? Tá sí naoi mbliana d’aois. Tá sí níos óige ná mé.

Litriú: aon bhliain déag d’aois, dhá bhliain déag d’aois, trí bliana déag d’aois, ceithre bliana déag d’aois, cúig bliana déag d’aois, sé bliana déag d’aois, seacht mbliana déag d’aois, ocht mbliana déag d’aois, naoi mbliana déag d’aois.

© Th

e

Litriú: dom, duit, dó, di, dúinn, daoibh, dóibh.

5

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 5

26/08/2022 11:45


Mé Féin

ny

of

Ire

Cén aois thú? Tá mé dhá bhliain déag d’aois. Cén aois é do dheartháir Pól? Tá sé seacht mbliana déag d’aois. Tá sé níos sine ná mé. Cén aois í do dheirfiúr Úna? Tá sí naoi mbliana d’aois. Tá sí níos óige ná mé.

la

nd

Aonad 2 Ceacht 4 aon bhliain d’aois, dhá bhliain d’aois, trí bliana d’aois, ceithre bliana d’aois, cúig bliana d’aois, sé bliana d’aois, seacht mbliana d’aois, ocht mbliana d’aois, naoi mbliana d’aois, deich mbliana d’aois, aon bhliain déag d’aois, dhá bhliain déag d’aois, trí bliana déag d’aois, ceithre bliana déag d’aois, cúig bliana déag d’aois, sé bliana déag d’aois, seacht mbliana déag d’aois, ocht mbliana déag d’aois, naoi mbliana déag d’aois, fiche bliain d’aois.

Litriú: aon bhliain déag d’aois, dhá bhliain déag d’aois, trí bliana déag d’aois, ceithre bliana déag d’aois, cúig bliana déag d’aois, sé bliana déag d’aois, seacht mbliana déag d’aois, ocht mbliana déag d’aois, naoi mbliana déag d’aois.

ED l C o C m O pa

Aonad 2 Ceacht 3 Cad is ainm duit? Róisín is ainm dom. Cad is ainm do do dheartháir? Ruairí is ainm dó. Cad is ainm do do dheirfiúr? Niamh is ainm di. Cad is ainm do do chara? Liam is ainm dó. Cad is ainm don bhuachaill sin? Samar is ainm dó. Cad is ainm don chailín sin? Cáit is ainm di. Cad is ainm do na buachaillí sin? Liam agus Pól is ainm dóibh. Cad is ainm do na cailíní sin? Úna agus Aoife is ainm dóibh. Cad is ainm don fhear sin? Tomás is ainm dó. Cad is ainm don bhean sin? Áine is ainm di. Cad is ainm do na mná sin? Áine agus Síle is ainm dóibh. Cad is ainm do na fir sin? Tomás agus Seán is ainm dóibh.

Litriú: dom, duit, dó, di, dúinn, daoibh, dóibh.

Modhanna Múinte

Straitéisí Teagaisc agus Foghlama

Amhráin agus Dánta

at io

An Modh Díreach Modh na Lánfhreagartha Gníomhaí An Modh Closamhairc An Modh Closlabhartha Modh na Sraithe Modh na Ráite

na

Eispéiris Foghlama

© Th

e

Ed

uc

Amhrán – Go Barr na gCnoc Amhrán – An Poc ar Buile

Cluichí Tasc Tuisceana Bí ag Scríobh Bí ag Caint Tóirfhocal Freagair na Ceisteanna Scríobh na hAbairtí Scríobh an Scéal Spraoi le Briathra Suimeanna Focal Cuir Ceist Líon na Bearnaí

Drámaíocht

Scéalta

Dráma bunaithe ar an amhrán: An Poc ar Buile Dráma bunaithe ar an scéal: An Táin

An Táin

Obair Bheirte Féach samplaí den obair bheirte sna ceachtanna éagsúla.

6

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 6

26/08/2022 11:45


Mé Féin Úsáid Neamhfhoirmiúil na Gaeilge Féach samplaí den Ghaeilge neamhfhoirmiúil sna ceachtanna éagsúla.

Idirdhealú

Stair An Táin

Ire

Ceol Go Barr na gCnoc An Poc ar Buile

la

Foghlaim Chomhtháite Ábhar agus Teanga

Measúnú Measúnú don Fhoghlaim Dírbhreathnú an Mhúinteora Ceistiú Tascanna Measúnaithe Féinmheasúnú

Idirdhealú trí thacaíocht bhreise Idirdhealú trí acmhainní

nd

Idirdhealú sna straitéisí Idirdhealú sna tascanna Idirdhealú sa luas múinteoireachta

Drámaíocht An Táin

Féinmhachnamh

of

Idirdhealú sna spriocanna foghlama Idirdhealú san ábhar Idirdhealú sa mhodheolaíocht

3 

7

© Th

e

Ed

uc

at io

na

ED l C o C m O pa

ny

Cuir na siombailí thíos in aice leis na heiseamláirí ag deireadh an aonaid. Múineadh an t-ábhar seo agus d’éirigh leis na páistí dul chun cinn a dhéanamh san fhoghlaim. Múineadh an t-ábhar seo ach teastaíonn tuilleadh tacaíochta ó na páistí chun a chinntiú go mbeidh dul chun cinn san fhoghlaim. Níor múineadh an t-ábhar seo.

7

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 7

26/08/2022 11:45


Mé Féin Aonad 1 – Ceacht 1 Príomhthorthaí Foghlama Samplacha an Cheachta Trí eispéiris foghlama chuí tharraingteacha ba cheart go mbeadh páistí in ann na torthaí foghlama seo a bhaint amach:

Léitheoireacht

Scríbhneoireacht

nd

Teanga ó Bhéal

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht

Tuiscint TF4: Struchtúr abairte agus gramadach

Tuiscint TF4: Feasacht fhóineolaíoch agus fhóinéimeach TF5: Fónaic, aithint focal agus staidéar ar fhocail

Tuiscint TF3: Struchtúr abairte agus gnásanna cló TF4: Litriú agus staidéar ar fhocail TF5: Stór focal

Fiosrú agus úsáid TF7: Iarratais, ceisteanna agus idirghníomhuithe

Fiosrú agus úsáid TF8: Freagairt agus intinn an údair

● ●

© Th

e

Ed

uc

at io

Beannú do dhuine/dhaoine Freagairt do bheannú Ceist a chur Ceist a fhreagairt Fáilte a chur roimh dhuine Forainmneacha pearsanta a úsáid go cruinn

na

Ire

of

ny

Ba cheart go mbeadh an páiste in ann:

Fiosrú agus úsáid TF6: Cuspóir, seánra agus guth TF9: Peannaireacht agus cur i láthair

ED l C o C m O pa

Feidhmeanna Teanga

la

Cumarsáid TF3: Gnásanna sóisialta agus feasacht ar dhaoine eile

Eiseamláirí Teanga

Comhrá 1.1 Dia duit. Dia’s Muire duit. Conas atá tú ar maidin? Táim go maith, go raibh maith agat, agus tú féin? Táim ar fheabhas ar fad, buíochas le Dia. Tá sláinte an bhradáin agam. Cén chaoi a bhfuil tú inniu? Táim thar barr, agus tú féin? Táim go hiontach. Táim togha, agus tú féin? Táim thar barr. Táim cuíosach agus tú féin? Táim togha. Táim thar cionn, agus tú féin? Táim cuíosach. Fáilte romhat isteach. Dia daoibh. Dia’s Muire duit. Cén chaoi a bhfuil sibh inniu? Táimid go maith, buíochas le Dia. Ar fheabhas. Comhrá 1.2 Tá mé go maith. Tá tú ar fheabhas. Tá sé go hiontach. Tá sí thar cionn. Táimid thar barr. Tá sibh togha. Tá siad cuíosach.

Snáitheanna: Teanga ó Bhéal, Léitheoireacht, Scríbhneoireacht Gnéithe: Cumarsáid, Tuiscint, Fiosrú agus úsáid

Tréimhse Réamhchumarsáide

Múintear comhrá 1.1 le cabhair na teicneolaíochta. Beannaíonn an múinteoir do pháiste agus spreagtar an páiste freagairt don bheannú: ‘Dia duit.’ ‘Dia’s Muire duit.’ Ceistíonn an múinteoir páiste: ‘Conas atá tú ar maidin?’ ‘Cén chaoi a bhfuil tú inniu?’ Freagraíonn an páiste na ceisteanna: ‘Táim thar barr.’ ‘Táim go hiontach.’ ‘Táim togha.’ ‘Táim cuíosach.’ ‘Táim thar cionn.’ Beannaíonn an múinteoir don rang go léir: ‘Dia daoibh.’ Freagraíonn na páistí: ‘Dia’s Muire duit.’ Ceistíonn an múinteoir an rang go léir: ‘Cén chaoi a bhfuil sibh inniu?’ Freagraíonn na páistí na ceisteanna: ‘Táimid go maith, buíochas le Dia.’ 8

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 8

26/08/2022 11:45


Mé Féin Múintear comhrá 1.2. Múineann an múinteoir an t-ábhar seo le gníomhartha cuí: ‘Tá mé go maith.’ ‘Tá tú ar fheabhas.’ ‘Tá sé go hiontach.’ ‘Tá sí thar cionn.’ ‘Táimid thar barr.’ ‘Tá sibh togha.’ ‘Tá siad cuíosach.’ Deir na páistí na habairtí seo le gníomhartha cuí.

nd

Tasc Tuisceana: Conas atá tú ar maidin? Táim ___. (go maith go raibh maith agat, ar fheabhas, buíochas le Dia, go hiontach, togha, thar barr, thar cionn) Conas atá sibh inniu? Táimid ___. Cén chaoi a bhfuil sibh inniu? Táimid ___.

of

Tréimhse Chumarsáide

Ire

Litriú: Conas atá tú inniu? Táim cuíosach, go raibh maith agat. Cén chaoi a bhfuil tú? Táim go maith, buíochas le Dia. Cén chaoi a bhfuil tú? Tá sláinte an bhradáin agam, buíochas le Dia. Conas atá sibh? Táimid go hiontach.

la

Bí ag Scríobh: Táimid ___. (go maith, buíochas le Dia, ar fheabhas, go raibh maith agat, go hiontach, thar barr, thar cionn, cuíosach)

ED l C o C m O pa

ny

Tagann páiste amach os comhair an ranga. Beannaíonn an múinteoir don pháiste: ‘Dia duit.’ ‘Conas atá tú ar maidin?’ Freagraíonn an páiste don bheannú agus spreagtar an páiste freagraí éagsúla a thabhairt: ‘Dia’s Muire duit.’ ‘Táim go maith, go raibh maith agat, agus tú féin?’ ‘Táim ar fheabhas ar fad, buíochas le Dia.’ ‘Tá sláinte an bhradáin agam.’ ‘Táim thar barr, agus tú féin?’ ‘Táim go hiontach.’ ‘Táim togha, agus tú féin?’ ‘Táim thar barr.’ srl. Tagann beirt pháistí amach os comhair an ranga. Beannaíonn páiste A do pháiste B: ‘Dia duit.’ ‘Conas atá tú ar maidin?’ Freagraíonn páiste B don bheannú agus spreagtar páiste B freagraí éagsúla a thabhairt: ‘Dia’s Muire duit.’ ‘Táim go maith, go raibh maith agat, agus tú féin?’ ‘Táim ar fheabhas ar fad, buíochas le Dia.’ ‘Tá sláinte an bhradáin agam.’ ‘Táim thar barr, agus tú féin?’ ‘Táim go hiontach.’ ‘Táim togha, agus tú féin?’ ‘Táim thar barr.’ srl. Beannaíonn an múinteoir do pháiste: ‘Dia duit.’ ‘Conas atá tú ar maidin?’ Freagraíonn an páiste don bheannú agus beannaíonn an páiste do pháiste eile. Freagraíonn an páiste eile. Leantar ar aghaidh mar sin.

na

Obair Bheirte: Bua na Cainte 6 lch. 1. Beannaíonn páiste A do pháiste B agus freagraíonn páiste B don bheannú. Malartaíonn na páistí róil.

Tréimhse Iarchumarsáide

at io

Dul siar: Bua na Cainte 6 lch. 1. Léann na páistí na ceisteanna agus na freagraí. Ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘Conas atá tú inniu?’ ‘Cén chaoi ina bhfuil tú inniu?’ ‘Cén chaoi a bhfuil sibh?’ Freagraíonn na páistí na ceisteanna. Spreagtar na páistí na focail a litriú.

uc

Ceistíonn páiste A páiste B agus freagraíonn páiste B na ceisteanna. Malartaíonn na paistí róil.

Ed

Bua na Cainte 6 lch. 1. Scríobhann na páistí freagraí na gceisteanna.

© Th

e

Úsáid neamhfhoirmiúil na Gaeilge: Spreagtar na páistí beannú dá chéile gach maidin: ‘Dia duit.’ ‘Dia’s Muire duit.’ ‘Conas atá tú?’ ‘Cén chaoi a bhfuil tú?’ Spreagtar na páistí na habairtí seo a úsáid: ‘Táim go maith, go raibh maith agat, agus tú féin?’ ‘Táim ar fheabhas ar fad, buíochas le Dia.’ ‘Tá sláinte an bhradáin agam.’ ‘Táim thar barr, agus tú féin?’ ‘Táim go hiontach.’ ‘Táim togha, agus tú féin?’ ‘Táim cuíosach, agus tú féin?’ ‘Táim thar cionn, agus tú féin?’

Measúnú don Fhoghlaim: Dírbhreathnú an Mhúinteora/Ceistiú/Tascanna An bhfuil an páiste in ann beannú do dhuine/do dhaoine? ‘Dia duit.’ ‘Dia dhaoibh.’ An bhfuil an páiste in ann freagairt do bheannú? ‘Dia’s Muire duit.’ An bhfuil an páiste in ann ceist a chur/a fhreagairt? ‘Conas atá tú ar maidin?’ ‘Cén chaoi a bhfuil tú inniu?’ ‘Táim go maith, go raibh maith agat, agus tú féin?’ ‘Táim ar fheabhas ar fad, buíochas le Dia.’ ‘Tá sláinte an bhradáin agam.’ ‘Táim thar barr.’ ‘Táim go hiontach.’ ‘Táim togha.’ ‘Táim cuíosach.’ ‘Táim thar cionn.’ An bhfuil an páiste in ann fáilte a chur roimh dhuine? ‘Fáilte romhat isteach.’ An bhfuil an páiste in ann forainmneacha pearsanta a úsáid go cruinn? ‘Tá mé go maith.’ ‘Tá tú ar fheabhas.’ ‘Tá sé go hiontach.’ ‘Tá sí thar cionn.’ ‘Táimid thar barr.’ ‘Tá sibh togha.’ Tá siad cuíosach.’

9

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 9

26/08/2022 11:45


Mé Féin Aonad 1 – Ceacht 2 Príomhthorthaí Foghlama Samplacha an Cheachta Trí eispéiris foghlama chuí tharraingteacha ba cheart go mbeadh páistí in ann na torthaí foghlama seo a bhaint amach:

Léitheoireacht

Scríbhneoireacht

nd

Teanga ó Bhéal

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht

Tuiscint TF4: Struchtúr abairte agus gramadach

Tuiscint TF4: Feasacht fhóineolaíoch agus fhóinéimeach TF5: Fónaic, aithint focal agus staidéar ar fhocail

Tuiscint TF3: Struchtúr abairte agus gnásanna cló TF4: Litriú agus staidéar ar fhocail TF5: Stór focal

Fiosrú agus úsáid TF7: Iarratais, ceisteanna agus idirghníomhuithe

Fiosrú agus úsáid TF8: Freagairt agus intinn an údair TF10: Líofacht agus féincheartú

© Th

e

Ed

uc

at io

na

Ceist a chur Ceist a fhreagairt Daoine a chomhaireamh Taitneamh/Easpa taitnimh a léiriú

Ire

of

ny

Ba cheart go mbeadh an páiste in ann:

Fiosrú agus úsáid TF6: Cuspóir, seánra agus guth TF9: Peannaireacht agus cur i láthair

ED l C o C m O pa

Feidhmeanna Teanga

la

Cumarsáid TF3: Gnásanna sóisialta agus feasacht ar dhaoine eile

Eiseamláirí Teanga

Comhrá 2.1 Cad is ainm duit? Cáit is ainm dom. Cén rang ina bhfuil tú i mbliana? Tá mé i rang a sé i mbliana. An mó duine atá i do theaghlach? Tá seachtar i mo theaghlach, mé féin san áireamh. An mó deartháir atá agat? Tá beirt deartháireacha agam. An mó deirfiúr atá agat? Tá beirt deirfiúracha agam freisin. Cé hé an duine is sine sa chlann? Is é mo dheartháir Pól an duine is sine sa chlann. Cé hé an duine is óige sa chlann? Is í mo dheirfiúr Úna an duine is óige sa chlann. An bhfuil peata agat sa bhaile? Tá peata agam. Tá madra agam. An maith leat do chlann? Is breá liom mo chlann mar bíonn spórt agus scléip againn le chéile. Comhrá 2.2 duine amháin, beirt, triúr, ceathrar, cúigear, seisear, seachtar, ochtar, naonúr, deichniúr.

Snáitheanna: Teanga ó Bhéal, Léitheoireacht, Scríbhneoireacht Gnéithe: Cumarsáid, Tuiscint, Fiosrú agus úsáid

Tréimhse Réamhchumarsáide

Múintear comhrá 2.1 le cabhair na teicneolaíochta. Ceistíonn an múinteoir páistí éagsúla: ‘Cad is ainm duit?’ ‘Cén rang ina bhfuil tú i mbliana?’ ‘An mó duine atá i do theaghlach?’ ‘An mó deartháir atá agat?’ ‘An mó deirfiúr atá agat?’ ‘Cé hé an duine is sine sa chlann?’ ‘Cé hé an duine is óige sa chlann?’ ‘An bhfuil peata agat sa bhaile?’ ‘An maith leat do chlann?’ Freagraíonn na páistí na ceisteanna: ‘___ is ainm dom.’ ‘Tá mé i rang a sé i mbliana.’ ‘Tá ___ i mo theaghlach, mé féin san áireamh.’ ‘Tá ___ deartháireacha agam.’ ‘Tá ___ deirfiúracha agam freisin.’ ‘Is é/í ___ (mo dheartháir, mo dheirfiúr) ___ an duine is sine

10

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 10

26/08/2022 11:45


Mé Féin sa chlann.’ (ainm) ‘Is í/é ___ (mo dheirfiúr, mo dheartháir) ___ an duine is óige sa chlann.’ (ainm) ‘Tá peata agam.’ ‘Tá madra agam.’ ‘Is breá liom mo chlann mar bíonn spórt agus scléip againn le chéile.’ Tasc Tuisceana: duine amháin, beirt, triúr, ceathrar, cúigear, seisear, seachtar, ochtar, naonúr, deichniúr.

nd

Bí ag Caint: Cad is ainm duit? Cén rang ina bhfuil tú? An mó duine atá i do theaghlach? An mó deartháir atá agat? An mó deirfiúr atá agat? Cé hé an duine is sine sa chlann? Cé hí an duine is óige sa chlann? An mó duine atá sa phictiúr? An bhfuil peata agat sa bhaile?

la

Scríobh na hAbairtí: Is é Oisín an duine is sine sa chlann. Is í Ciara an duine is óige sa chlann. Is í Róisín an duine is sine sa chlann. Is é Ruairí an duine is óige sa chlann. Is é Eoin an duine is sine sa chlann. Is í Úna an duine is óige sa chlann. Is é Samar an duine is sine sa chlann. Is í Nadia an duine is óige sa chlann.

of

Ire

Litriú: ceath + rar = ceathrar, cúig + ear = cúigear, dear + tháir = deartháir, dear + tháir + eacha = deartháireacha. An mó deartháir atá agat? Tá deartháir amháin agam. Tá beirt deartháireacha agam. Tá triúr deartháireacha agam. Tá ceathrar deartháireacha agam. Tá cúigear deartháireacha agam.

Tréimhse Chumarsáide

ED l C o C m O pa

ny

Léann na páistí na ceisteanna agus na freagraí. Tagann páiste amach os comhair an ranga. Ceistíonn an múinteoir an páiste: ‘Cad is ainm duit?’ ‘Cén rang ina bhfuil tú i mbliana?’ ‘An mó duine atá i do theaghlach?’ ‘An mó deartháir atá agat?’ ‘An mó deirfiúr atá agat?’ srl. Freagraíonn an páiste na ceisteanna. Tagann páiste amach os comhair an ranga. Ceistíonn an páiste páistí eile: ‘Cé hé an duine is sine i do chlann?’ ‘Cé hé an duine is óige i do chlann?’ ‘An bhfuil peata agat sa bhaile?’ Freagraíonn na páistí na ceisteanna. Tagann beirt pháistí amach os comhair an ranga. Ceistíonn páiste A páiste B: ‘Cad is ainm duit?’ ‘Cén rang ina bhfuil tú i mbliana?’ ‘An mó duine atá i do theaghlach?’ srl. Obair Bheirte: Bua na Cainte 6 lch. 2. Ceistíonn páiste A páiste B. Freagraíonn páiste B na ceisteanna. Malartaíonn na páistí róil.

Tréimhse Iarchumarsáide

at io

na

Dul siar: Bua na Cainte 6 lch. 2. Léann páiste A na ceisteanna agus freagraíonn páiste B na ceisteanna ó bhéal. Scríobann na páistí freagraí na gceisteanna: ‘Cad is ainm duit?’ ‘Cén rang ina bhfuil tú i mbliana?’ ‘An mó duine atá i do theaghlach?’ ‘An mó deartháir atá agat?’ ‘An mó deirfiúr atá agat?’ ‘Cé hé an duine is sine i do chlann?’ ‘Cé hé an duine is óige i do chlann?’ ‘An bhfuil peata agat sa bhaile?’

© Th

e

Ed

uc

Úsáid neamhfhoirmiúil na Gaeilge: Spreagtar na páistí tuairisciú: ‘___ is ainm dom.’ ‘Táim i rang a sé i mbliana.’ ‘Tá ___ i mo theaghlach, mé féin san áireamh.’ (beirt, triúr, ceathrar, cúigear, seisear, seachtar, ochtar, naonúr, deichniúr) ‘Tá ___ deartháireacha/deirfiúracha agam.’ (beirt, triúr, ceathrar, cúigear, seisear, seachtar, ochtar, naonúr, deichniúr) ‘Is é/í ___ an duine is sine/óige sa chlann.’ (mo dheartháir ___, mo dheirfiíur ___) ‘Is breá liom mo chlann mar bíonn spórt agus scléip againn le chéile.’

Measúnú don Fhoghlaim: Dírbhreathnú an Mhúinteora/Ceistiú/Tascanna An bhfuil an páiste in ann ceist a chur/a fhreagairt? ‘Cad is ainm duit?’ ‘Cén rang ina bhfuil tú i mbliana?’ ‘An mó duine atá i do theaghlach?’ ‘An mó deartháir atá agat?’ ‘An mó deirfiúr atá agat?’ ‘Cé hé an duine is sine sa chlann?’ ‘Cé hé an duine is óige sa chlann?’ ‘An bhfuil peata agat sa bhaile?’ ‘An maith leat do chlann?’ ‘___ is ainm dom.’ ‘Táim i rang a sé i mbliana.’ ‘Tá ___ i mo theaghlach, mé féin san áireamh.’ ‘Tá ___ deartháireacha agam.’ ‘Tá ___deirfiúracha agam freisin.’ ‘Is é/í ___ (mo dheartháir, mo dheirfiúr) ___ an duine is sine sa chlann.’ (ainm) ‘Is í/é ___ (mo dheirfiúr, dheartháir) ___ an duine is óige sa chlann.’ (ainm) ‘Tá peata agam.’ ‘Tá madra agam.’ ‘Is breá liom mo chlann mar bíonn spórt agus scléip againn le chéile.’ An bhfuil an páiste in ann daoine a chomhaireamh? (duine amháin, beirt, triúr, ceathrar, cúigear, seisear, seachtar, ochtar, naonúr, deichniúr) An bhfuil an páiste in ann taitneamh a léiriú? ‘Is breá liom mo chlann mar bíonn spórt agus scléip againn le chéile.’

11

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 11

26/08/2022 11:45


Mé Féin Aonad 1 – Ceacht 3 Príomhthorthaí Foghlama Samplacha an Cheachta Trí eispéiris foghlama chuí tharraingteacha ba cheart go mbeadh páistí in ann na torthaí foghlama seo a bhaint amach:

Léitheoireacht

Scríbhneoireacht

nd

Teanga ó Bhéal

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht

Tuiscint TF4: Struchtúr abairte agus gramadach

Tuiscint TF5: Fónaic, aithint focal agus staidéar ar fhocail

Tuiscint TF3: Struchtúr abairte agus gnásanna cló TF4: Litriú agus staidéar ar fhocail

Fiosrú agus úsáid TF7: Iarratais, ceisteanna agus idirghníomhuithe

Fiosrú agus úsáid TF9: Tuiscint

Ba cheart go mbeadh an páiste in ann:

● ●

© Th

e

Ed

uc

at io

Cur síos a dhéanamh Na forainmneacha réamhfhoclacha aige/aici a úsáid go cruinn Daoine a chomhaireamh Ceist a chur Ceist a fhreagairt

na

of ny

Fiosrú agus úsáid TF9: Peannaireacht agus cur i láthair

Eiseamláirí Teanga

ED l C o C m O pa

Feidhmeanna Teanga

Ire

la

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht, éisteacht agus aird

Comhrá 3.1 Seo í Cáit agus a clann. Tá beirt deirfiúracha aici. Tá beirt deartháireacha aici. Is é Pól an páiste is sine sa chlann. Tá triúr deirfiúracha aige. Tá deartháir amháin aige. Is í Úna an páiste is óige sa chlann. Comhrá 3.2 An mó duine atá sa chlann? Tá seachtar sa chlann, na tuismitheoirí san áireamh. An mó deirfiúr atá ag Cáit? Tá beirt deirfiúracha aici. An mó deartháir atá ag Cáit? Tá beirt deartháireacha aici. An mó deirfiúr atá ag Pól? Tá triúr deirfiúracha aige. An mó deartháir atá ag Pól? Tá deartháir amháin aige. Cé hé an páiste is sine sa chlann? Is é Pól an duine is sine sa chlann. Cé hé an páiste is óige sa chlann? Is í Úna an páiste is óige sa chlann.

Snáitheanna: Teanga ó Bhéal, Léitheoireacht, Scríbhneoireacht Gnéithe: Cumarsáid, Tuiscint, Fiosrú agus úsáid

Tréimhse Réamhchumarsáide

Múintear comhrá 3.1 le cabhair na teicneolaíochta. Ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘An mó deirfiúr atá ag Cáit?’ ‘An mó deartháir atá ag Cáit?’ ‘Cé hé an páiste is sine sa chlann?’ ‘An mó deirfiúr atá ag Pól?’ ‘An mó deartháir atá ag Pól.’ ‘Cé hí an páiste is óige sa chlann?’ Freagraíonn na páistí na ceisteanna: ‘Tá beirt deirfiúracha aici.’ ‘Tá beirt deartháireacha aici.’ ‘Is é Pól an páiste is sine sa chlann.’ ‘Tá triúr deirfiúracha aige.’ ‘Tá deartháir amháin aige.’ ‘Is í Úna an páiste is óige sa chlann.’

12

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 12

26/08/2022 11:45


Mé Féin Múintear comhrá 3.2 le cabhair na teicneolaíochta. Ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘An mó duine atá sa chlann?’ ‘An mó deirfiúr atá ag Cáit?’ ‘An mó deartháir atá ag Cáit?’ ‘An mó deirfiúr atá ag Pól?’ ‘An mó deartháir atá ag Pól?’ ‘Cé hé an páiste is sine sa chlann?’ ‘Cé hé an páiste is óige sa chlann?’ Freagraíonn na páistí na ceisteanna. Scríobh an Scéal: Seo í Cáit agus a clann. Tá beirt deirfiúracha aici. Tá beirt deartháireacha aici. Is é Pól an páiste is sine sa chlann. Tá triúr deirfiúracha aige. Tá deartháir amháin aige. Is í Úna an páiste is óige sa chlann.

la

nd

Bí ag Caint: An mó duine atá sa chlann? An mó deirfiúr atá ag Cáit? An mó deartháir atá ag Cáit? An mó deirfiúr atá ag Pól? An mó deartháir atá ag Pól? Cé hé an páiste is sine sa chlann? Cé hé an páiste is óige sa chlann? An mó duine atá sa chlann? An mó páiste atá sa chlann? An mó deartháir atá ag Niamh? An mó deirfiúr atá ag Oisín? Cé hé an páiste is óige sa chlann?

Ire

Litriú: An mó duine atá i do chlann? Tá seisear i mo chlann. Tá seachtar i mo chlann. Tá ochtar i mo chlann. Tá naonúr i mo chlann. Tá deichniúr i mo chlann.

of

Tréimhse Chumarsáide

ny

Léann na páistí an scéal: ‘Seo í Cáit agus a clann.’ ‘Tá beirt deirfiúracha aici.’ ‘Tá beirt deartháireacha aici.’ ‘Is é Pól an páiste is sine sa chlann.’ ‘Tá triúr deirfiúracha aige.’ ‘Tá deartháir amháin aige.’ ‘Is í Úna an páiste is óige sa chlann.’ Tagann páistí éagsúla amach os comhair an ranga agus déanann siad cur síos orthu féin agus ar a gclanna.

ED l C o C m O pa

Léann na páistí na ceisteanna: ‘An mó duine atá sa chlann?’ ‘An mó deirfiúr atá ag Cáit?’ ‘An mó deartháir atá ag Cáit?’ ‘An mó deirfiúr atá ag Pól?’ ‘An mó deartháir atá ag Pól.’ ‘Cé hé an páiste is sine sa chlann?’ ‘Cé hí an páiste is óige sa chlann?’ ‘An mó deartháir atá ag Niamh?’ ‘An mó deirfiúr atá ag Oisín?’ Obair Bheirte: Bua na Cainte 6 lch. 3. Ceistíonn páiste A páiste B. Freagraíonn páiste B na ceisteanna. Malartaíonn na páistí róil.

Tréimhse Iarchumarsáide

na

Dul siar: Bua na Cainte 6 lch. 3. Ceistítear na páistí agus freagraíonn na páistí na ceisteanna ó bhéal.

Ed

uc

at io

Úsáid neamhfhoirmiúil na Gaeilge: Spreagtar na páistí tuairisciú: ‘Tá deartháir amháin agam.’ ‘Tá deirfiúr amháin agam.’ ‘Tá beirt deirfiúracha agam.’ ‘Tá beirt deartháireacha agam.’ ‘Tá triúr deartháireacha agam.’ ‘Tá triúr deirfiúracha agam.’ ‘Is mise an páiste is óige sa chlann.’ ‘Is mise an páiste is sine sa chlann.’

© Th

e

Measúnú don Fhoghlaim: Dírbhreathnú an Mhúinteora/Ceistiú/Tascanna An bhfuil an páiste in ann cur síos a dhéanamh? ‘Seo í Cáit agus a clann.’ srl. An bhfuil an páiste in ann na forainmneacha réamhfhoclacha aige/aici a úsáid go cruinn? ‘Tá beirt deirfiúracha aici.’ ‘Tá beirt deartháireacha aici.’ ‘Tá triúr deirfiúracha aige.’ ‘Tá deartháir amháin aige.’ An bhfuil an páiste in ann daoine a chomhaireamh? ‘Tá seachtar sa chlann, na tuismitheoirí san áireamh.’ ‘Tá beirt deirfiúracha aici.’ ‘Tá beirt deartháireacha aici.’ ‘Tá triúr deirfiúracha aige.’ ‘Tá deartháir amháin aige.’ An bhfuil an páiste in ann ceist a chur/a fhreagairt? ‘An mó duine atá sa chlann?’ ‘Tá seachtar sa chlann, na tuismitheoirí san áireamh.’ ‘An mó deirfiúr atá ag Cáit?’ ‘Tá beirt deirfiúracha aici.’ srl.

13

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 13

26/08/2022 11:45


Mé Féin Aonad 1 – Ceacht 4 Príomhthorthaí Foghlama Samplacha an Cheachta Trí eispéiris foghlama chuí tharraingteacha ba cheart go mbeadh páistí in ann na torthaí foghlama seo a bhaint amach:

Léitheoireacht

Fiosrú agus úsáid TF8: Freagairt agus intinn an údair TF10: Líofacht agus féincheartú

Fiosrú agus úsáid TF6: Cuspóir, seánra agus guth

Feidhmeanna Teanga

Ordú a thabhairt

© Th

e

Ed

uc

at io

na

Ire

Tuiscint TF4: Litriú agus staidéar ar fhocail

Eiseamláirí Teanga

Comhrá 4.1 Las an solas. Dún an doras. Bain díot do chóta. Múch an clár bán. Cuir an bosca ar an tseilf. Tóg siosúr amach as an mbosca. Gearr an páipéar. Caith chugam an liathróid. Féach ar an bpóstaer. Scríobh na habairtí i do chóipleabhar. Ná bí ag gáire. Bí ag obair go dian dícheallach.

ED l C o C m O pa

Ba cheart go mbeadh an páiste in ann:

la

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht

of

Tuiscint TF6: Léiriú tuisceana

Tuiscint TF4: Feasacht fhóineolaíoch agus fhóinéimeach TF5: Fónaic, aithint focal agus staidéar ar fhocail

ny

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht, éisteacht agus aird

Scríbhneoireacht

nd

Teanga ó Bhéal

Lasaigí an solas. Dúnaigí an doras. Bainigí díbh bhur gcótaí. Múchaigí an clár bán. Cuirigí an bosca ar an tseilf. Tógaigí siosúir amach as an mbosca. Gearraigí an páipéar. Caithigí chugam na liathróidí. Féachaigí ar an bpóstaer. Scríobhaigí na habairtí in bhur gcóipleabhair. Ná bígí ag pleidhcíocht. Bígí ag obair go dian dícheallach. Comhrá 4.2 Las. Lasaigí. Dún. Dúnaigí. Bain. Bainigí. Múch. Múchaigí. Cuir. Cuirigí. Tóg. Tógaigí. Gearr. Gearraigí. Caith. Caithigí. Féach. Féachaigí. Scríobh. Scríobhaigí.

Snáitheanna: Teanga ó Bhéal, Léitheoireacht, Scríbhneoireacht Gnéithe: Cumarsáid, Tuiscint, Fiosrú agus úsáid

Tréimhse Réamhchumarsáide

Múintear comhrá 4.1 le gníomhartha cuí le páiste amháin os comhair an ranga. Tugann an múinteoir na horduithe seo a leanas: ‘Las an solas.’ Lasann an páiste an solas. ‘Dún an doras.’ Dúnann an páiste an doras. ‘Bain díot do chóta.’ Baineann an páiste

14

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 14

26/08/2022 11:45


Mé Féin

la

nd

a c(h)óta de/di. ‘Múch an clár bán.’ Múchann an páiste an clár bán. ‘Cuir an bosca ar an tseilf.’ Cuireann an páiste an bosca ar an tseilf. ‘Gearr an páipéar.’ Gearrann an páiste an páipéar. ‘Caith chugam an liathróid.’ Caitheann an páiste an liathróid chuig an múinteoir. ‘Féach ar an bpóstaer.’ Féachann an páiste ar an bpóstaer. ‘Scríobh na habairtí i do chóipleabhar.’ Scríobhann an páiste na habairtí ina c(h)óipleabhar. ‘Ná bí ag gáire.’ Ní gháireann an páiste. ‘Bí ag obair go dian dícheallach.’ Tosaíonn an páiste ag obair go dian. Tagann beirt pháistí amach os comhair an ranga agus tugann an múinteoir na horduithe seo a leanas: ‘Lasaigí an solas.’ ‘Dúnaigí an doras.’ ‘Bainigí díbh bhur gcótaí.’ ‘Múchaigí an clár bán.’ ‘Cuirigí an bosca ar an tseilf.’ ‘Tógaigí siosúir amach as an mbosca.’ ‘Gearraigí an páipéar.’ ‘Caithigí chugam na liathróidí.’ ‘Féachaigí ar an bpóstaer.’ ‘Scríobhaigí na habairtí in bhur gcóipleabhair.’ ‘Ná bígí ag pleidhcíocht.’ ‘Bígí ag obair go dian dícheallach.’ Déanann na páistí na gníomhartha cuí.

Ire

Tasc Tuisceana: Bain díot do chóta. Bainigí díbh bhur gcótaí. Las an solas. Lasaigí an solas. Múch an clár bán. Múchaigí an clár bán. Gearr an páipéar. Gearraigí an páipéar. Scríobh na habairtí. Scríobhaigí na habairtí.

of

Spraoi le Briathra: Las. Lasaigí. Dún. Dúnaigí. Cuir. Cuirigí. Múch. Múchaigí. Tóg. Tógaigí. Gearr. Gearraigí. Scríobh. Scríobhaigí. Féach. Féachaigí. Caith. Caithigí.

Tréimhse Chumarsáide

ED l C o C m O pa

Litriú: Las. Lasaigí. Múch. Múchaigí. Ná las. Ná múch.

ny

Suimeanna Focal: Bain. Bainigí. Las. Lasaigí. Dún. Dúnaigí. Cuir. Cuirigí. Múch. Múchaigí. Tóg. Tógaigí. Gearr. Gearraigí. Scríobh. Scríobhaigí. Féach. Féachaigí. Caith. Caithigí.

Bua na Cainte 6 lch. 4. Tugann an múinteoir an t-ordú san uimhir uatha agus spreagtar an páiste an t-ordú a thabhairt san uimhir iolra: ‘Las. Lasaigí. Múch. Múchaigí. Cuir. Cuirigí. Gearr. Gearraigí. Dún. Dúnaigí. Tóg. Tógaigí. Scríobh. Scríobhaigí. Féach. Féachaigí. Caith. Caithigí.’

na

Deir agus litríonn an páiste na briathra seo a leanas san uimhir uatha agus san uimhir iolra: ‘Las. Lasaigí. Múch. Múchaigí. Cuir. Cuirigí. Gearr. Gearraigí. Dún. Dúnaigí. Tóg. Tógaigí. Scríobh. Scríobhaigí. Féach. Féachaigí. Caith. Caithigí.’

at io

Obair Bheirte: Bua na Cainte 6 lch. 4. Tugann an páiste an t-ordú san uimhir uatha agus tugann páiste B an t-ordú san uimhir iolra. Malartaíonn na páistí róil.

Tréimhse Iarchumarsáide

Ed

uc

Dul siar: Bua na Cainte 6 lch. 4. Scríobhann na páistí na habairtí: Las: Tú: ‘_ _ _ an solas,’ arsa an múinteoir le Niamh. Sibh: ‘_ _ _ _ _ _ _ an solas,’ arsa an múinteoir leis na páistí. Múch: Tú: ‘_ _ _ _ an ríomhaire,’ arsa an múinteoir le Niamh. Sibh: ‘_ _ _ _ _ _ _ _ na ríomhairí,’ arsa an múinteoir leis na páistí. Cuir: Tú: ‘_ _ _ _ an clár bán ar siúl,’ arsa an múinteoir le Niamh. Sibh: ‘_ _ _ _ _ _ _ an clár bán ar siúl,’ arsa an múinteoir leis na páistí. Féach: Tú: ‘_ _ _ _ _ ar an gclár bán,’ arsa an múinteoir le Niamh. Sibh: ‘_ _ _ _ _ _ _ _ _ ar an gclár bán,’ arsa an múinteoir leis na páistí.

© Th

e

Úsáid neamhfhoirmiúil na Gaeilge: Spreagtar na páistí orduithe a thabhairt: ‘Dún an doras.’ ‘Las an solas.’ ‘Múch an ríomhaire.’ ‘Féach ar an gcluiche.’ ‘Gearr an páipéar.’ ‘Caith chugam an liathróid.’ ‘Scríobh síos an obair bhaile.’ ‘Ná bí ag gáire.’ ‘Bí ag obair go dian dícheallach.’

Measúnú don Fhoghlaim: Dírbhreathnú an Mhúinteora/Ceistiú/Tascanna An bhfuil an páiste in ann ordú a thabhairt? ‘Las an solas.’ ‘Dún an doras.’ ‘Bain díot do chóta.’ ‘Múch an clár bán.’ ‘Cuir an bosca ar an tseilf.’ ‘Tóg siosúr amach as an mbosca.’ ‘Gearr an páipéar.’ ‘Caith chugam an liathróid.’ ‘Féach ar an bpóstaer.’ ‘Scríobh na habairtí i do chóipleabhar.’ ‘Ná bí ag gáire.’ ‘Bí ag obair go dian dícheallach.’ ‘Lasaigí an solas.’ ‘Dúnaigí an doras.’ ‘Bainigí díbh bhur gcótaí.’ ‘Múchaigí an clár bán.’ ‘Cuirigí an bosca ar an tseilf.’ ‘Tógaigí siosúir amach as an mbosca.’ ‘Gearraigí an páipéar.’ ‘Caithigí chugam na liathróidí.’ ‘Féachaigí ar an bpóstaer.’ ‘Scríobhaigí na habairtí in bhur gcóipleabhair.’ ‘Ná bígí ag pleidhcíocht.’ ‘Bígí ag obair go dian dícheallach.’

15

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 15

26/08/2022 11:45


Mé Féin Aonad 1 – Amhrán Príomhthorthaí Foghlama Samplacha an Amhráin Trí eispéiris foghlama chuí tharraingteacha ba cheart go mbeadh páistí in ann na torthaí foghlama seo a bhaint amach:

Léitheoireacht

Scríbhneoireacht

nd

Teanga ó Bhéal

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht

la

Cumarsáid TF2: Inspreagadh agus rogha

Ire

Tuiscint TF3: Struchtúr abairte agus gnásanna cló Fiosrú agus úsáid TF8: Freagairt agus intinn an údair

ny

of

Fiosrú agus úsáid TF10: Teanga a úsáid go spraíúil agus go cruthaitheach

ED l C o C m O pa

Amhrán – Go Barr na gCnoc Rachaimid go barr na gcnoc, Hurá, Hurá. Rachaimid go barr na gcnoc, Hurá, Hurá.

na

Rachaimid go barr na gcnoc, Ar chapall álainn, láidir, dubh, Rachaimid go barr na gcnoc, Go barr na gcnoc i gcéin.

uc

at io

Seinntear agus múintear an t-amhrán Go Barr na gCnoc do na páistí. Canann an rang go léir, grúpaí éagsúla páistí, páistí aonair an t-amhrán. Ceistíonn an múinteoir na páistí agus freagraíonn siad na ceisteanna: ‘Cad is ainm don amhrán?’ ‘Go Barr na gCnoc is ainm don amhrán.’ ‘Cé a bhí ag dul go barr na gcnoc?’ ‘Bhí cailín agus buachaill ag dul go barr na gcnoc.’ ‘Cén dath a bhí ar an gcapall?’ ‘Bhí an capall dubh.’ ‘An raibh an capall lag?’ ‘Ní raibh an capall lag.’ ‘Bhí an capall láidir.’ ‘An féidir leat marcaíocht?’ ‘Is féidir liom marcaíocht.’ ‘An maith leat an t-amhrán?’ ‘Cén fáth?’ ‘Is maith liom an t-amhrán mar tá sé bríomhar.’

Ed

Bí ag Caint: Bua na Cainte 6 lch. 5. Cad is ainm don amhrán? Cé a bhí ag dul go barr na gcnoc? Cén dath a bhí ar an gcapall? An raibh an capall lag? An féidir leat marcaíocht? An maith leat an t-amhrán?

© Th

e

Scríobh an Scéal: Rachaimid go barr na gcnoc, Hurá, Hurá. Rachaimid go barr na gcnoc, Hurá, Hurá. Rachaimid go barr na gcnoc, Ar chapall álainn, láidir, dubh, Rachaimid go barr na gcnoc, Go barr na gcnoc i gcéin.

16

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 16

26/08/2022 11:45


Mé Féin Aonad 2 – Ceacht 1 Príomhthorthaí Foghlama Samplacha an Cheachta Trí eispéiris foghlama chuí tharraingteacha ba cheart go mbeadh páistí in ann na torthaí foghlama seo a bhaint amach:

Léitheoireacht

Scríbhneoireacht

nd

Teanga ó Bhéal

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht

Cumarsáid TF2: Inspreagadh agus rogha

Tuiscint TF4: Struchtúr abairte agus gramadach

Tuiscint TF4: Feasacht fhóineolaíoch agus fhóinéimeach TF5: Fónaic, aithint focal agus staidéar ar fhocail

Tuiscint TF4: Litriú agus staidéar ar fhocail TF5: Stór focal

Fiosrú agus úsáid TF12: Cur síos, tuar agus machnamh

Fiosrú agus úsáid TF9: Tuiscint TF10: Líofacht agus féincheartú

Ba cheart go mbeadh an páiste in ann: ● ●

© Th

e

Ed

uc

at io

na

Cur síos a dhéanamh Stór focal a úsáid An aidiacht shealbhach a úsáid go cruinn

Ire

of

ny

Eiseamláirí Teanga

ED l C o C m O pa

Feidhmeanna Teanga

la

Cumarsáid TF2: Inspreagadh agus rogha

Comhrá 1.1 Seo é Pól. Is fear é. Tá a shúile gorm. Tá féasóg agus croiméal air. Tá a bheola dearg. Tá a chuid gruaige dubh agus gearr. Tá a chuid gruaige díreach. Tá hata dearg ar a cheann. Níl spéaclaí air. Seo í Cáit. Is bean í. Tá a súile glas. Tá a beola dearg. Tá a cuid gruaige fionn agus catach. Níl a cuid gruaige gearr. Tá a cuid gruaige fada. Tá fáinne cluaise uirthi. Tá slabhra uirthi. Tá spéaclaí uirthi freisin. Comhrá 1.2 Tá mo chuid gruaige gearr. Tá do chuid gruaige fada. Tá a chuid gruaige díreach. Tá a cuid gruaige catach.

Snáitheanna: Teanga ó Bhéal, Léitheoireacht, Scríbhneoireacht Gnéithe: Cumarsáid, Tuiscint, Fiosrú agus úsáid

Tréimhse Réamhchumarsáide

Múintear comhrá 1.1 ag úsáid pictiúr. Ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘Cé hé seo?’ ‘An fear é?’ ‘Cén dath atá ar a shúile?’ ‘An bhfuil féasóg agus croiméal air?’ ‘Cén dath atá ar a bheola?’ ‘Cén dath atá ar a chuid gruaige?’ ‘An bhfuil a chuid gruaige gearr?’ ‘An bhfuil a chuid gruaige díreach?’ ‘Cad atá ar a cheann?’ ‘An bhfuil spéaclaí air?’ ‘Cé hí seo?’ ‘An bean í?’ ‘Cén dath atá ar a súile?’ ‘Cén dath atá ar a beola?’ ‘Cén dath atá ar a cuid gruaige?’ ‘An bhfuil a cuid gruaige catach?’ ‘An bhfuil a cuid gruaige 17

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 17

26/08/2022 11:45


Mé Féin gearr?’ ‘An bhfuil a cuid gruaige fada?’ ‘An bhfuil fáinne cluaise uirthi?’ ‘An bhfuil slabhra uirthi?’ ‘An bhfuil spéaclaí uirthi?’ Freagraíonn na páistí na ceisteanna.

nd

Tasc Tuisceana: Cuir ___ air. (súile donna, srón, beola dearga, croiméal, féasóg, gruaig rua) Cuir fáinne ina shrón. Cuir fáinne ina chluas dheas. Cuir caipín donn ar a cheann. Cuir fiacla ina bhéal. Cuir ___ uirthi. (súile glasa, srón, spéaclaí gréine, gruaig fhionn) Cuir fáinne ina srón. Cuir fáinne ina cluas chlé. Cuir hata gréine ar a ceann. Cuir fiacla ina béal. Cuir slabhra ar a muineál.

la

Scríobh na hAbairtí: Seo é Pól. Is fear é. Tá a shúile gorm. Tá féasóg agus croiméal air. Tá a bheola dearg. Tá a chuid gruaige dubh, díreach agus gearr. Seo í Cáit. Is bean í. Tá a súile glas. Tá a beola dearg. Tá a cuid gruaige fionn, fada agus catach.

Ire

Scríobh an Scéal: Seo é Pól. Is fear é. Tá a shúile gorm. Tá féasóg agus croiméal air. Tá a bheola dearg. Tá a chuid gruaige dubh agus gearr. Tá a chuid gruaige díreach. Tá hata dearg ar a cheann. Níl spéaclaí air. Seo í Cáit. Is bean í. Tá a súile glas. Tá a cuid gruaige fada agus catach. Níl a cuid gruaige gearr. Tá fáinne cluaise uirthi. Tá slabhra uirthi. Tá spéaclaí uirthi freisin.

of

Litriú: Tá mo chuid gruaige gearr. Tá do chuid gruaige fada. Tá a chuid gruaige díreach. Tá a cuid gruaige catach.

ny

Tréimhse Chumarsáide

ED l C o C m O pa

Bua na Cainte 6 lch. 6. Iarrann an múinteoir ar na páistí cur síos a dhéanamh ar Phól: ‘Seo é Pól.’ ‘Is fear é.’ ‘Tá a shúile gorm.’ ‘Tá féasóg agus croiméal air.’ ‘Tá a bheola dearg.’ ‘Tá a chuid gruaige dubh agus gearr.’ ‘Tá a chuid gruaige díreach.’ ‘Tá hata dearg ar a cheann.’ ‘Níl spéaclaí air.’

na

Bua na Cainte 6 lch. 6. Iarrann an múinteoir ar na páistí cur síos a dhéanamh ar Cháit: ‘Seo í Cáit.’ ‘Is bean í.’ ‘Tá a súile glas.’ ‘Tá a beola dearg.’ ‘Tá a cuid gruaige fionn agus catach.’ ‘Níl a cuid gruaige gearr.’ ‘Tá a cuid gruaige fada.’ ‘Tá fáinne cluaise uirthi.’ ‘Tá slabhra uirthi.’ Tagann páiste amach os comhair an ranga agus déanann sé/sí cur síos ar Phól: ‘Seo é Pól.’ ‘Is fear é.’ ‘Tá a shúile gorm.’ ‘Tá féasóg agus croiméal air.’ srl. Tagann páiste eile amach os comhair an ranga agus déanann sé/sí cur síos ar Cháit: ‘Seo í Cáit.’ ‘Is bean í.’ ‘Tá a súile glas.’ ‘Tá a beola dearg.’ srl.

at io

Obair Bheirte: Bua na Cainte 6 lch. 6. Déanann páiste A cur síos ar Phól agus déanann páiste B cur síos ar Cháit. Malartaíonn na páistí róil. Bua na Cainte 6 lch. 6. Féachann na páistí ar na pictiúir de Phól agus de Cháit agus deir siad cúig abairt fúthu araon.

uc

Tréimhse Iarchumarsáide

Ed

Dul siar: Bua na Cainte 6 lch. 6. Tarraingíonn na páistí pictiúr de Phól agus de Cháit faoi seach. Scríobhann na páistí cúig abairt faoi phictiúr Phóil agus faoi phictiúr Cháit.

© Th

e

Úsáid neamhfhoirmiúil na Gaeilge: Spreagtar na páistí tuairisciú: ‘Is buachaill mé.’ ‘Is cailín mé.’ ‘Tá mo chuid gruaige dubh.’ ‘Tá mo chuid gruaige fionn.’ ‘Tá mo shúile donn.’ ‘Tá mo shúile gorm.’ ‘Tá mo chuid gruaige gearr.’ ‘Tá mo chuid gruaige fada.’ ‘Tá mo chuid gruaige díreach.’ ‘Tá mo chuid gruaige catach.’ ‘Tá spéaclaí orm.’ ‘Tá mo bheola dearg.’ ‘Tá fáinne cluaise orm.’ ‘Tá slabhra orm.’ ‘Tá spéaclaí orm.’

Measúnú don Fhoghlaim: Dírbhreathnú an Mhúinteora/Ceistiú/Tascanna An bhfuil an páiste in ann cur síos a dhéanamh? ‘Tá spéaclaí uirthi freisin.’ ‘Tá a shúile gorm.’ ‘Tá féasóg agus croiméal air.’ ‘Tá a bheola dearg.’ ‘Tá a chuid gruaige dubh agus gearr.’ srl. An bhfuil an páiste in ann stór focal a úsáid? (fear, súile, féasóg, croiméal, beola, a chuid gruaige, hata, ceann, spéaclaí, fáinne cluaise, slabhra) An bhfuil an páiste in ann an aidiacht shealbhach a úsáid go cruinn? ‘Tá mo chuid gruaige gearr.’ ‘Tá do chuid gruaige fada.’ ‘Tá a chuid gruaige díreach.’ ‘Tá a cuid gruaige catach.’

18

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 18

26/08/2022 11:45


Mé Féin Aonad 2 – Ceacht 2 Príomhthorthaí Foghlama Samplacha an Cheachta Trí eispéiris foghlama chuí tharraingteacha ba cheart go mbeadh páistí in ann na torthaí foghlama seo a bhaint amach:

Léitheoireacht

Scríbhneoireacht

nd

Teanga ó Bhéal

Cumarsáid TF2: Inspreagadh agus rogha

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht

Tuiscint TF4: Struchtúr abairte agus gramadach

Tuiscint TF3: Gnásanna cló agus struchtúr abairte TF5: Fónaic, aithint focal agus staidéar ar fhocail

Tuiscint TF4: Litriú agus staidéar ar fhocail

Fiosrú agus úsáid TF7: Iarratais, ceisteanna agus idirghníomhuithe

Fiosrú agus úsáid TF9: Tuiscint

Ba cheart go mbeadh an páiste in ann: ● ●

© Th

e

Ed

uc

at io

na

Ceist a chur Ceist a fhreagairt An chopail ‘Is’ a úsáid go cruinn

Ire

of

ny

Fiosrú agus úsáid TF6: Cuspóir, seánra agus guth

Eiseamláirí Teanga

ED l C o C m O pa

Feidhmeanna Teanga

la

Cumarsáid TF2: Inspreagadh agus rogha

An fear é? Is ea. Is fear é. An bhfuil a shúile donn? Níl a shúile donn. An bhfuil sé maol? Níl sé maol. An bhfuil a chuid gruaige fada? Níl a chuid gruaige fada. An bhfuil croiméal air? Níl croiméal air. An fear é? Ní hea. Is bean í. An bhfuil a súile gorm? Níl a súile gorm. An bhfuil a cuid gruaige rua? Níl a cuid gruaige rua. An bhfuil a cuid gruaige fada? Tá a cuid gruaige fada. An bhfuil spéaclaí uirthi? Níl spéaclaí uirthi. An fear é? Is ea. Is fear é. An bhfuil spéaclaí air? Tá spéaclaí air. An bhfuil féasóg air? Tá féasóg air. An bhfuil fáinne cluaise air? Níl fáinne cluaise air. An bhfuil caipín air? Níl caipín air. An fir iad? Is ea. Is fir iad. An mná iad? Is ea. Is mná iad.

Snáitheanna: Teanga ó Bhéal, Léitheoireacht, Scríbhneoireacht Gnéithe: Cumarsáid, Tuiscint, Fiosrú agus úsáid 19

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 19

26/08/2022 11:45


Mé Féin Tréimhse Réamhchumarsáide

Múintear an comhrá ag úsáid pictiúr. Ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘An fear é?’ ‘An bhfuil a shúile donn?’ ‘An bhfuil sé maol?’ ‘An bhfuil a chuid gruaige fada?’ ‘An bhfuil croiméal air?’ ‘An bean í?’ ‘An bhfuil a súile gorm?’ ‘An bhfuil a cuid gruaige rua?’ ‘An bhfuil a cuid gruaige fada?’ ‘An bhfuil spéaclaí uirthi?’ ‘An bhfuil spéaclaí air?’ ‘An bhfuil féasóg air?’ ‘An bhfuil fáinne cluaise air?’ ‘An bhfuil caipín air?’ ‘An fir iad?’ ‘An mná iad?’ Freagraíonn na páistí na ceisteanna.

nd

Tasc Tuisceana: An buachaill é? Is ea/Ní hea. Is buachaill é. An cailín í? Is ea/Ní hea. Is cailín í. An fear é? Is ea/Ní hea. Is fear é. An bean í? Is ea/Ní hea. Is bean í.

Ire

la

Bí ag Caint: An fear é? Is ea. Is fear é. An bhfuil a shúile donn? Níl a shúile donn. An bhfuil sé maol? Níl sé maol. An bhfuil a chuid gruaige fada? Níl a chuid gruaige fada. An bhfuil croiméal air? Níl croiméal air. An bean í? Is ea. Is bean í. An bhfuil a súile gorm? Níl a súile gorm. An bhfuil a cuid gruaige rua? Níl a cuid gruaige rua. An bhfuil a cuid gruaige fada? Tá a cuid gruaige fada. An bhfuil spéaclaí uirthi? Níl spéaclaí uirthi.

ny

of

Cuir Ceist: An fear é? Is ea. Is fear é. An bhfuil sé maol? Tá sé maol. An bhfuil croiméal air? Tá croiméal air. An bhfuil a chuid gruaige liath? Tá a chuid gruaige liath. An bhfuil féasóg air? Níl féasóg air. An bean í? Is bean í. An bhfuil a cuid gruaige fada? Tá a cuid gruaige fada. An bhfuil a cuid gruaige catach? Níl a cuid gruaige catach. An bhfuil a cuid gruaige rua? Tá a cuid gruaige rua. An bhfuil spéaclaí uirthi? Níl spéaclaí uirthi.

Tréimhse Chumarsáide

ED l C o C m O pa

Litriú: Is fear é. Is bean í. Is fir iad. Is mná iad.

Bua na Cainte 6 lch. 7. Iarrann an múinteoir ar na páistí cur síos a dhéanamh ar Phól: ‘Is fear é.’ ‘Níl spéaclaí air.’ ‘Níl féasóg air.’ ‘Níl fáinne cluaise air.’ ‘Níl caipín air.’

at io

na

Iarrann an múinteoir ar na páistí cur síos a dhéanamh ar Thomás: ‘Is fear é.’ ‘Tá a shúile donn.’ ‘Níl sé maol.’ ‘Níl a chuid gruaige fada.’ ‘Tá croiméal air.’ Iarrann an múinteoir ar na páistí cur síos a dhéanamh ar Áine. ‘Is bean í.’ ‘Níl a súile gorm.’ ‘Níl a cuid gruaige rua.’ ‘Tá a cuid gruaige fada.’ ‘Níl spéaclaí uirthi.’ Tagann páiste amach os comhair an ranga agus déanann sé/sí cur síos ar Thomás. Tagann páiste eile amach os comhair an ranga agus déanann sé/sí cur síos ar Áine. Tagann páiste eile amach os comhair an ranga agus déanann sé/sí cur síos ar Phól.

uc

Tagann beirt pháistí amach os comhair an ranga agus déanann páiste A cur síos ar Áine agus déanann páiste B cur síos ar Phól.

Ed

Obair Bheirte: Bua na Cainte 6 lch. 7. Déanann páiste A cur síos ar Áine agus déanann páiste B cur síos ar Thomás. Malartaíonn na páistí róil. Tugann an múinteoir an freagra agus spreagtar na páistí an cheist a chumadh: ‘An bhfuil féasóg air?’ srl.

© Th

e

Tagann páiste amach os comhair an ranga agus tugann an múinteoir an freagra agus spreagtar an páiste an cheist a chumadh: ‘An bhfuil spéaclaí uirthi?’ Tagann beirt pháistí amach os comhair an ranga. Tugann páiste A an freagra agus spreagtar páiste B an cheist a chumadh. Malartaíonn na páistí róil. Obair Bheirte: Bua na Cainte 6 lch. 7. Cumann páiste A cúig cheist faoi A agus cumann páiste B cúig cheist faoi Mhícheál. Malartaíonn na páistí róil.

20

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 20

26/08/2022 11:45


Mé Féin Tréimhse Iarchumarsáide

Dul siar: Bua na Cainte 6 lch. 7. Freagraíonn na páistí na ceisteanna. Cumann agus scríobhann na páistí na ceisteanna faoi Ava agus faoi Mhícheál.

la

nd

Úsáid neamhfhoirmiúil na Gaeilge: Spreagtar na páistí tuairisciú: ‘Is buachaill mé.’ ‘Is cailín mé.’ ‘Tá mo shúile gorm.’ ‘Tá mo shúile donn.’ ‘Tá mo ghruaig donn.’ ‘Tá mo ghruaig catach.’ ‘Tá mo ghruaig fada.’ ‘Tá mo ghruaig gearr.’ ‘Tá spéaclaí orm.’ ‘Tá fáinne cluaise orm.’

Ire

Measúnú don Fhoghlaim: Dírbhreathnú an Mhúinteora/Ceistiú/Tascanna

© Th

e

Ed

uc

at io

na

ED l C o C m O pa

ny

of

An bhfuil an páiste in ann ceist a chur/a fhreagairt? ‘An fear é?’ ‘Is ea.’ ‘Is fear é.’ ‘An bhfuil a shúile donn?’ ‘Níl a shúile donn.’ ‘An bhfuil sé maol?’ ‘Níl sé maol.’ srl. An bhfuil an páiste in ann an chopail ‘Is’ a úsáid go cruinn? ‘Is fear é.’ ‘Is bean í.’ ‘Is fir iad.’ ‘Is mná iad.’

21

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 21

26/08/2022 11:45


Mé Féin Aonad 2 – Ceacht 3 Príomhthorthaí Foghlama Samplacha an Cheachta Trí eispéiris foghlama chuí tharraingteacha ba cheart go mbeadh páistí in ann na torthaí foghlama seo a bhaint amach:

Léitheoireacht

Scríbhneoireacht

nd

Teanga ó Bhéal

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht

Tuiscint TF4: Struchtúr abairte agus gramadach

Tuiscint TF4: Feasacht fhóineolaíoch agus fhóinéimeach TF5: Fónaic, aithint focal agus staidéar ar fhocail

Tuiscint TF4: Litriú agus staidéar ar fhocail

Fiosrú agus úsáid TF7: Iarratais, ceisteanna agus idirghníomhuithe

Fiosrú agus úsáid TF9: Tuiscint

● ●

Ceist a chur Ceist a fhreagairt An forainm réamhfhoclach ‘do’ a úsáid go cruinn

© Th

e

Ed

uc

at io

na

Ire

of

ED l C o C m O pa

ny

Fiosrú agus úsáid TF6: Cuspóir, seánra agus guth

Feidhmeanna Teanga Ba cheart go mbeadh an páiste in ann:

la

Cumarsáid TF3: Gnásanna sóisialta agus feasacht ar dhaoine eile

Eiseamláirí Teanga

Comhrá 3.1 Cad is ainm duit? Róisín is ainm dom. Cad is ainm do do dheartháir? Ruairí is ainm dó. Cad is ainm do do dheirfiúr? Niamh is ainm di. Cad is ainm do do chara? Liam is ainm dó. Cad is ainm don bhuachaill sin? Samar is ainm dó. Cad is ainm don chailín sin? Cáit is ainm di. Cad is ainm do na buachaillí sin? Liam agus Pól is ainm dóibh. Cad is ainm do na cailíní sin? Úna agus Aoife is ainm dóibh. Cad is ainm don fhear sin? Tomás is ainm dó. Cad is ainm don bhean sin? Áine is ainm di. Cad is ainm do na mná sin? Áine agus Síle is ainm dóibh. Cad is ainm do na fir sin? Tomás agus Seán is ainm dóibh. Comhrá 3.2 dom duit dó di dúinn daoibh dóibh

Snáitheanna: Teanga ó Bhéal, Léitheoireacht, Scríbhneoireacht Gnéithe: Cumarsáid, Tuiscint, Fiosrú agus úsáid

22

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 22

26/08/2022 11:45


Mé Féin Tréimhse Réamhchumarsáide

Múintear comhrá 3.1 le cabhair na teicneolaíochta. Ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘Cad is ainm duit?’ ‘Cad is ainm do do dheartháir?’ ‘Cad is ainm do do dheirfiúr?’ ‘Cad is ainm do do chara?’ ‘Cad is ainm don bhuachaill sin?’ ‘Cad is ainm don chailín sin?’ ‘Cad is ainm do na buachaillí sin?’ ‘Cad is ainm do na cailíní sin?’ ‘Cad is ainm don fhear sin?’ ‘Cad is ainm don bhean sin?’ ‘Cad is ainm do na mná sin?’ ‘Cad is ainm do na fir sin?’ Freagraíonn na páistí na ceisteanna.

nd

Múintear comhrá 3.2 le geáitsíocht chuí. Deir an múinteoir na forainmneacha réamhfhoclacha ‘dom, duit, dó, di, dúinn, daoibh, dóibh’ agus úsáidtear samplaí praiticiúla sa rang chun iad a mhíniú.

Ire

la

Bí ag Caint: Cad is ainm duit? Cad is ainm dó? Cad is ainm di? Cad is ainm don bhuachaill seo? Cad is ainm don chailín seo? Cad is ainm don fhear seo? Cad is ainm don bhean seo? Cad is ainm do na fir seo? Cad is ainm do na mná seo? Cad is ainm do na páistí seo?

of

Líon na Bearnaí: mé: Niamh is ainm dom. sé: Oisín is ainm dó. tú: Liam is ainm duit. sí: Cáit is ainm di. sinn: Oisín agus Niamh is ainm dúinn. sibh: Ruairí agus Róisín is ainm daoibh. siad: Liam agus Samar is ainm dóibh. na cailíní: Cáit agus Úna is ainm dóibh.

Tréimhse Chumarsáide

ED l C o C m O pa

Litriú: dom, duit, dó, di, dúinn, daoibh, dóibh.

ny

Scríobh na hAbairtí: Áine is ainm don bhean seo. Seán is ainm don fhear seo. Aoife is ainm don pháiste seo. Áine agus Síle is ainm do na mná seo. Tomás agus Seán is ainm do na fir seo.

Bua na Cainte 6 lch. 8. Iarrann an múinteoir ar na páistí na habairtí a chríochnú: ‘Niamh is ainm ___.’ srl. Tagann beirt pháistí amach os comhair an ranga. Deir páiste A agus páiste B gach re abairt.

na

Obair Bheirte: Bua na Cainte 6 lch. 8. Deir páiste A agus páiste B gach re abairt. Malartaíonn na páistí róil.

uc

at io

Bua na Cainte 6 lch. 8. Ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘Cad is ainm duit?’ ‘Cad is ainm do do dheartháir?’ ‘Cad is ainm do do dheirfiúr?’ ‘Cad is ainm do do chara?’ srl. Freagraíonn na páistí na ceisteanna. Tagann beirt pháistí amach os comhair an ranga. Ceistíonn páiste A páiste B. Freagraíonn páiste B na ceisteanna.

Ed

Obair Bheirte: Bua na Cainte 6 lch. 8. Ceistíonn páiste A páiste B. Freagraíonn páiste B na ceisteanna. Malartaíonn na páistí róil.

Tréimhse Iarchumarsáide

e

Dul siar: Bua na Cainte 6 lch. 8. Freagraíonn na páistí na ceisteanna ó bhéal. Scríobhann na páistí freagraí na gceisteanna.

© Th

Úsáid neamhfhoirmiúil na Gaeilge: Spreagtar na páistí tuairisciú: ‘___ (ainm(neacha)) is ainm ___.’ (dom, duit, dó, di, dúinn, daoibh, dóibh)

Measúnú don Fhoghlaim: Dírbhreathnú an Mhúinteora/Ceistiú/Tascanna An bhfuil an páiste in ann ceist a chur/a fhreagairt? ‘Cad is ainm duit?’ ‘Róisín is ainm dom.’ ‘Cad is ainm do do dheartháir?’ ‘Ruairí is ainm dó.’ ‘Cad is ainm do do dheirfiúr?’ ‘Niamh is ainm di.’ ‘Cad is ainm do do chara?’ ‘Liam is ainm dó.’ ‘Cad is ainm don bhuachaill sin?’ ‘Samar is ainm dó.’ srl. An bhfuil an páiste in ann an forainm réamhfhoclach ‘do’ a úsáid go cruinn? mé: Niamh is ainm dom. sé: Oisín is ainm dó. tú: Liam is ainm duit. sí: Cáit is ainm di. sinn: Oisín agus Niamh is ainm dúinn. sibh: Ruairí agus Róisín is ainm daoibh. siad: Liam agus Samar is ainm dóibh. na cailíní: Cáit agus Úna is ainm dóibh.

23

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 23

26/08/2022 11:45


Mé Féin Aonad 2 – Ceacht 4 Príomhthorthaí Foghlama Samplacha an Cheachta Trí eispéiris foghlama chuí tharraingteacha ba cheart go mbeadh páistí in ann na torthaí foghlama seo a bhaint amach:

Léitheoireacht

Scríbhneoireacht

nd

Teanga ó Bhéal

Cumarsáid TF2: Inspreagadh agus rogha

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht

Tuiscint TF6: Léiriú tuisceana

Tuiscint TF4: Feasacht fhóineolaíoch agus fhóinéimeach TF5: Fónaic, aithint focal agus staidéar ar fhocail

Tuiscint TF4: Litriú agus staidéar ar fhocail TF5: Stór focal

Fiosrú agus úsáid TF11: Eolas, míniú agus údair a thabhairt

Fiosrú agus úsáid TF9: Tuiscint

● ●

of

Fiosrú agus úsáid TF8: Freagairt agus intinn an údair

Eiseamláirí Teanga

Comhrá 4.1 aon bhliain d’aois, dhá bhliain d’aois, trí bliana d’aois, ceithre bliana d’aois, cúig bliana d’aois, sé bliana d’aois, seacht mbliana d’aois, ocht mbliana d’aois, naoi mbliana d’aois, deich mbliana d’aois, aon bhliain déag d’aois, dhá bhliain déag d’aois, trí bliana déag d’aois, ceithre bliana déag d’aois, cúig bliana déag d’aois, sé bliana déag d’aois, seacht mbliana déag d’aois, ocht mbliana déag d’aois, naoi mbliana déag d’aois, fiche bliain d’aois. Comhrá 4.2 Cén aois thú? Tá mé dhá bhliain déag d’aois. Cén aois é do dheartháir Pól? Tá sé seacht mbliana déag d’aois. Tá sé níos sine ná mé. Cén aois í do dheirfiúr Úna? Tá sí naoi mbliana d’aois. Tá sí níos óige ná mé.

© Th

e

Ed

uc

at io

Aois a chur in iúl go cruinn Ceist a chur Ceist a fhreagairt Céimeanna comparáide na haidiachta a úsáid go cruinn

na

ny

ED l C o C m O pa

Feidhmeanna Teanga Ba cheart go mbeadh an páiste in ann:

Ire

la

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht, éisteacht agus aird TF3: Gnásanna sóisialta agus feasacht ar dhaoine eile

Snáitheanna: Teanga ó Bhéal, Léitheoireacht, Scríbhneoireacht Gnéithe: Cumarsáid, Tuiscint, Fiosrú agus úsáid

Tréimhse Réamhchumarsáide

Múintear comhrá 4.1 le cabhair na teicneolaíochta. Taispeánann an múinteoir pictiúr agus/nó figiúirí agus ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘Cén aois í seo?’ Freagraíonn na páistí: ‘aon bhliain d’aois, dhá bhliain d’aois, trí bliana d’aois, ceithre bliana d’aois, cúig bliana d’aois, sé bliana d’aois, seacht mbliana d’aois, ocht mbliana d’aois, naoi mbliana d’aois, deich mbliana d’aois, aon bhliain déag d’aois, dhá bhliain déag d’aois, trí bliana déag d’aois, ceithre bliana déag d’aois, cúig bliana déag d’aois, sé bliana déag d’aois, seacht mbliana déag d’aois, ocht mbliana déag d’aois, naoi mbliana déag d’aois, fiche bliain d’aois.’ Múintear comhrá 4.2 le cabhair na teicneolaíochta. Ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘Cén aois thú?’ ‘Cén aois é do dheartháir Pól?’ ‘Cén aois í do dheirfiúr Úna?’ Freagraíonn na páistí na ceisteanna: ‘Tá mé dhá bhliain déag d’aois.’ ‘Tá sé seacht mbliana déag d’aois.’ ‘Tá sé níos sine ná mé.’ ‘Tá sí naoi mbliana d’aois.’ ‘Tá sí níos óige ná mé.’ 24

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 24

26/08/2022 11:45


Mé Féin Tasc Tuisceana: Cén aois é/í? Tá sé/sí ___. (aon bhliain d’aois, dhá bhliain d’aois, trí bliana d’aois, ceithre bliana d’aois, cúig bliana d’aois, sé bliana d’aois, seacht mbliana d’aois, ocht mbliana d’aois, naoi mbliana d’aois, deich mbliana d’aois, aon bhliain déag d’aois, dhá bhliain déag d’aois, trí bliana déag d’aois, ceithre bliana déag d’aois, cúig bliana déag d’aois, sé bliana déag d’aois, seacht mbliana déag d’aois, ocht mbliana déag d’aois, naoi mbliana déag d’aois)

nd

Scríobh na hAbairtí: Cén aois í? Tá sí deich mbliana d’aois. Tá sí aon bhliain déag d’aois. Tá sí dhá bhliain déag d’aois. Tá sí trí bliana déag d’aois. Tá sí ceithre bliana déag d’aois. Tá sí cúig bliana déag d’aois. Tá sí sé bliana déag d’aois. Tá sí seacht mbliana déag d’aois. Tá sí ocht mbliana déag d’aois. Tá sí naoi mbliana déag d’aois.

Ire

la

Bí ag Caint: Cén aois thú? Tá mé aon bhliain déag d’aois. Cén aois é do dheartháir? Is leathchúpla mé. Tá mo dheartháir Oisín aon bhliain déag d’aois freisin. Cén aois í do dheirfiúr Ciara? Tá sí ceithre bliana d’aois. Cén aois ___? (é, í) Tá ___ (sé, sí) ___. (aon bhliain d’aois, dhá bhliain d’aois, trí bliana d’aois, ceithre bliana d’aois, cúig bliana d’aois, sé bliana déag d’aois, seacht mbliana déag d’aois, ocht mbliana déag d’aois, naoi mbliana déag d’aois)

Tréimhse Chumarsáide

Bua na Cainte 6 lch. 9. Léann na páistí na ceisteanna agus na freagraí.

ny

of

Litriú: aon bhliain déag d’aois, dhá bhliain déag d’aois, trí bliana déag d’aois, ceithre bliana déag d’aois, cúig bliana déag d’aois, sé bliana déag d’aois, seacht mbliana déag d’aois, ocht mbliana déag d’aois, naoi mbliana déag d’aois.

ED l C o C m O pa

Ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘Cén aois thú?’ ‘Cén aois é do dheartháir?’ ‘Cén aois í do dheirfiúr?’ ‘Cén aois í Cáit?’ ‘Cén aois í Úna?’ ‘Cén aois é Pól?’ Freagraíonn na páistí na ceisteanna. Tagann páiste amach os comhair an ranga agus ceistíonn an páiste páistí eile: ‘Cén aois thú?’ ‘Cén aois é do dheartháir?’ ‘Cén aois í do dheirfiúr?’ ‘Cén aois í Cáit?’ ‘Cén aois í Úna?’ ‘Cén aois é Pól?’ Freagraíonn na páistí na ceisteanna.

na

Tagann beirt pháistí amach os comhair an ranga. Ceistíonn paiste A páiste B: ‘Cén aois thú?’ ‘Cén aois é do dheartháir?’ ‘Cén aois í do dheirfiúr?’ srl. Freagraíonn páiste B na ceisteanna. Malartaíonn na páistí róil.

at io

Obair Bheirte: Bua na Cainte 6 lch. 9. Ceistíonn páiste A páiste B: ‘Cén aois thú?’ ‘Cén aois é do dheartháir?’ ‘Cén aois í do dheirfiúr?’ srl. Malartaíonn na páistí róil.

uc

Obair Bheirte: Bua na Cainte 6 lch. 9. Ceistíonn páiste A páiste B: ‘Cén aois é?’ ‘Cén aois í?’ Freagraíonn páiste B na ceisteanna. Malartaíonn na páistí róil.

Ed

Tréimhse Iarchumarsáide

Dul siar: Bua na Cainte 6 lch. 9. Freagraíonn na páistí na ceisteanna ó bhéal. Scríobhann na páistí freagraí na gceisteanna.

© Th

e

Úsáid neamhfhoirmiúil na Gaeilge: Spreagtar na páistí tuairisciú: ‘Tá mé dhá bhliain déag d’aois.’ ‘Tá mo dheartháir seacht mbliana déag d’aois.’ ‘Tá mo dheartháir níos sine ná mé.’ ‘Tá mo dheirfiúr naoi mbliana d’aois.’ ‘Tá sí níos óige ná mé.’

Measúnú don Fhoghlaim: Dírbhreathnú an Mhúinteora/Ceistiú/Tascanna An bhfuil an páiste in ann aois a chur in iúl go cruinn? ‘Tá sé/sí ___.’ (aon bhliain d’aois, dhá bhliain d’aois, trí bliana d’aois, ceithre bliana d’aois, cúig bliana d’aois, sé bliana d’aois, seacht mbliana d’aois, ocht mbliana d’aois, naoi mbliana d’aois, deich mbliana d’aois, aon bhliain déag d’aois, dhá bhliain déag d’aois, srl.) An bhfuil an páiste in ann ceist a chur/a fhreagairt? ‘Cén aois thú?’ ‘Tá mé dhá bhliain déag d’aois.’ ‘Cén aois é do dheartháir Pól?’ ‘Tá sé seacht mbliana déag d’aois.’ ‘Tá sé níos sine ná mé.’ ‘Cén aois í do dheirfiúr Úna?’ ‘Tá sí naoi mbliana d’aois.’ ‘Tá sí níos óige ná mé.’ An bhfuil an páiste in ann céimeanna comparáide na haidiachta a úsáid go cruinn?’ ‘Tá sé níos sine ná mé.’ ‘Tá sí níos óige ná mé.’

25

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 25

26/08/2022 11:45


Mé Féin Aonad 2 – Amhrán Príomhthorthaí Foghlama Samplacha an Amhráin Trí eispéiris foghlama chuí tharraingteacha ba cheart go mbeadh páistí in ann na torthaí foghlama seo a bhaint amach:

Léitheoireacht

Scríbhneoireacht

nd

Teanga ó Bhéal

Cumarsáid TF2: Inspreagadh agus rogha

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht

Tuiscint TF4: Feasacht fhóineolaíoch agus fhóinéimeach TF5: Fónaic, aithint focal agus staidéar ar fhocail

Tuiscint TF5: Stór focal

Fiosrú agus úsáid TF10: Teanga a úsáid go spraíúil agus go cruthaitheach

Fiosrú agus úsáid TF9: Tuiscint

of

Ire

la

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht, éisteacht agus aird

ny

Fiosrú agus úsáid TF6: Cuspóir, seánra agus guth

ED l C o C m O pa

Amhrán – An Poc ar Buile

Ar mo ghabháil dom siar chun Droichead Uí Mhóra, Píce i mo dhóid ’s mé ag dul i meitheal, Cé a chasfaí orm i gcumar ceo, Ach pocán crón is é ar buile.

na

Aililiú, puililiú, aililiú, Tá an poc ar buile. Aililiú, puililiú, aililiú, Tá an poc ar buile.

© Th

e

Ed

uc

at io

Bhí garda mór i mBaile an Róistigh, Is bhailigh fórsaí chun sinn a chlipeadh. Bhuail sé rop dhá adharc sa tóin air, Is dá bhríste nua do dhein sé giobail. Aililiú, puililiú, aililiú, Tá an poc ar buile. Aililiú, puililiú, aililiú, Tá an poc ar buile.

I nDaingean Uí Chúis le haghaidh an tráthnóna, Bhí an sagart paróiste amach inár gcoinne. Is é dúirt gurbh é an diabhal ba dhóigh leis A ghabh an treo ar phocán buile. Aililiú, puililiú, aililiú, Tá an poc ar buile. Aililiú, puililiú, aililiú, Tá an poc ar buile.

Castar agus múintear an t-amhrán An Poc ar Buile do na páistí. Canann an rang go léir, grúpaí éagsúla páistí, páistí aonair an t-amhrán. Déanann na páistí dráma bunaithe ar an amhrán. Bí ag Caint: Bua na Cainte 6 lch. 10. Pléann an múinteoir agus na páistí an t-amhrán. Ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘Cad is ainm don amhrán?’ ‘Cá raibh an fear ag dul?’ ‘Cad a bhí ina lámh aige?’ ‘Ar bhuail an gabhar an garda?’ ‘Ar thaitin an gabhar leat?’ ‘Ar thaitin an t-amhrán leat?’ Freagraíonn na páistí na ceisteanna.

26

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 26

26/08/2022 11:45


Mé Féin & An Fómhar Plean Coicíse

Mé Féin Aonad 3 & An Fómhar

Snáitheanna

Gnéithe Caidreamh cumarsáideach a fhorbairt trí theanga Ábhar agus struchtúr na teanga a thuiscint Teanga a fhiosrú agus a úsáid

la

nd

Bua na Cainte 6 (Teicneolaíocht) Bua na Cainte 6 Leabhar an Pháiste (lch. 11–33) Bua na Cainte 6 Leabhar Litrithe (lch. 5–8) Pictiúir Luaschártaí/Cártaí Cainte

Ire

Teanga ó Bhéal Léitheoireacht Scríbhneoireacht

Acmhainní

Torthaí Foghlama

of

Moltar don mhúinteoir torthaí foghlama a oireann do shainriachtanais na bpáistí a roghnú. Trí eispéiris foghlama chuí tharraingteacha ba cheart go mbeadh páistí in ann na torthaí foghlama seo a bhaint amach:

Gné

TF2: Inspreagadh agus rogha

Éisteann na páistí leis na téacsanna agus cuireann siad a dtuairimí in iúl faoi na scéalta. (Mé Féin An Scéal; An Fómhar An Scéal)

TF3: Gnásanna sóisialta agus feasacht ar dhaoine eile

Baineann na páistí úsáid as gnásanna sóisialta teanga chun tús a chur le comhrá bunaithe ar ábhar pearsanta agus úsáideann siad an teanga go muiníneach. (Mé Féin Aonad 3 Ceacht 1, Ceacht 2)

ED l C o C m O pa

Éisteann na páistí leis na comhráite agus na scéalta agus baineann siad brí agus taitneamh astu. (Mé Féin Aonad 3 Ceacht 2, Ceacht 3, Ceacht 4, An Scéal; An Fómhar Ceacht 1, Ceacht 2, Ceacht 4, An Scéal)

at io

TF4: Struchtúr abairte agus gramadach

uc

Tuiscint

Ed

TF5: Stór focal

e

TF6: Léiriú tuisceana

© Th

Fiosrú agus úsáid

Eiseamláirí

TF1: Rannpháirtíocht, éisteacht agus aird

na

Cumarsáid

Torthaí Foghlama

ny

Teanga ó Bhéal

Úsáideann na páistí abairtí leis an aimsir cheart agus léiríonn siad úsáid chuí na gramadaí. (Mé Féin Aonad 3 Ceacht 3, Ceacht 4, An tAmhrán; An Fómhar Ceacht 1, Ceacht 3, Ceacht 4, An Scéal) Úsáideann na páistí réimhse leathan stór focal, beannachtaí agus nathanna cainte. (Mé Féin Aonad 3 Ceacht 1, Ceacht 2)

TF7: Iarratais, ceisteanna agus idirghníomhuithe

Éisteann na páistí leis na téacsanna agus tuigeann siad agus pléann siad na téacsanna seo. (Mé Féin Aonad 3 An Scéal; An Fómhar An Scéal) Cuireann agus freagraíonn na páistí réimse ceisteanna. (Mé Féin Aonad 3 Ceacht 3, Ceacht 4; An Fómhar Ceacht 2)

TF8: Catagóiriú

Cruthaíonn na páistí catagóirí. (Mé Féin Aonad 3 Ceacht 2)

TF9: Athinsint agus mionléiriú

Insíonn na páistí scéalta pearsanta agus scéalta samhlaíochta ag baint úsáide as stór focal oiriúnach. (Mé Féin Aonad 3 Ceacht 1, Ceacht 2, An tAmhrán, An Scéal)

TF10:Teanga a úsáid go spraíúil agus go cruthaitheach

Éisteacht le gnéithe aeistéitiúla agus cruthaitheacha na teanga labhartha i réimse seánraí agus spraoi a bheith acu leo, chun cuidiú leo a dteanga labhartha féin a fhorbairt. (Mé Féin Aonad 3 An tAmhrán; An Fómhar An tAmhrán)

27

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 27

26/08/2022 11:45


Mé Féin & An Fómhar Eolas cuí a roghnú agus a úsáid chun tuairimí agus smaointe a chur in iúl go soiléir. (An Fómhar An Scéal)

TF12: Cur síos, tuar agus machnamh

Cur síos, tuar agus machnamh a dhéanamh ar ghníomhartha, imeachtaí agus próisis a bhaineann le comhthéacsanna réalaíocha agus samhlaíocha ag úsáid teanga go muiníneach. (An Fómhar Ceacht1, Ceacht3, Ceacht 4, An Scéal)

Léitheoireacht

Aithníonn na páistí iad féin mar léitheoirí agus forbraíonn siad a spéis sa léitheoireacht. (Mé Féin Aonad 3 Ceacht 4, An Scéal; An Fómhar Ceacht 1, Ceacht 4, An Scéal)

TF2: Inspreagadh agus rogha

Roghnaíonn agus pléann na páistí téacs ar mhaithe le pléisiúr, le spéis agus cuspóir ar leith. (Mé Féin Aonad 3 Ceacht 2, Ceacht 3, An tAmhrán, An Scéal; An Fómhar Ceacht 2, Ceacht 3, An Scéal) Déanann na páistí staidéar ar struchtúr na n-abairtí sa téacs. (Mé Féin Aonad 3 Ceacht 3, Ceacht 4; An Fómhar Ceacht 1, Ceacht 2, Ceacht 3, An Scéal)

of

ny

TF3: Gnásanna cló agus struchtúr abairte TF4: Feasacht fhóineolaíoch agus fhóinéimeach

Aithníonn na páistí túsfhogair agus fóinéimí i bhfocail. (Mé Féin Aonad 3 Ceacht 2, Ceacht 3, An Scéal; An Fómhar Ceacht 1, An tAmhrán)

TF5: Fónaic, aithint focal agus staidéar ar fhocail

Aithníonn na páistí cosúlachtaí agus difríochtaí i bhfocail sa téacs agus úsáideann siad réimse straitéisí aitheanta focal agus iad ag léamh na dtéacsanna. (Mé Féin Aonad 3 Ceacht 1, Ceacht 2, Ceacht 3, Ceacht 4, An Scéal; An Fómhar Ceacht 3, An tAmhrán)

at io

TF6: Stór focal

TF7: Cuspóir, seánra agus guth

Sealbhaíonn na páistí stór focal chun tacú le tuiscint ar an téacs (Mé Féin Aonad 3 Ceacht 4, An tAmhrán; An Fómhar Ceacht 2, Ceacht 3, An Scéal) Freagaíonn na páistí do ghnéithe samhlaíocha agus cruthaitheacha téacs. (Mé Féin Aonad 3 An tAmhrán)

uc

Fiosrú agus úsáid

Ire

TF1: Rannpháirtíocht

ED l C o C m O pa

Tuiscint

Tuairisceoirí

na

Cumarsáid

Torthaí Foghlama

la

Gné

nd

TF11: Eolas, míniú agus údair a thabhairt

TF9:Tuiscint

Baineann na páistí úsáid as straitéisí tuisceana chun dul i ngleic leis an téacs. (Mé Féin Aonad 3 Ceacht 1)

TF10: Líofacht agus féincheartú

Léann na páistí téacsanna ag luas réasúnta agus le tuiscint agus déanann siad féincheartú (Mé Féin Aonad 3 Ceacht 2, Ceacht 3, Ceacht 4, An Scéal; An Fómhar Ceacht 3)

© Th

e

Ed

TF8: Freagairt agus intinn an údair Úsáideann na páistí tuiscintí éagsúla chun an téacs a aithint agus a phlé. (An Fómhar Ceacht 2, Ceacht 3, An Scéal)

Scríbhneoireacht

Gné

Cumarsáid

Torthaí Foghlama

Tuairisceoirí

TF1: Rannpháirtíocht

Baineann na páistí taitneamh as téacs a chruthú chun cumarsáid a dhéanamh le daoine eile, a bhféiniúlacht a chur in iúl agus a gcuid smaointe a chur in iúl. (Mé Féin Aonad 3 Ceacht 1, Ceacht 2, Ceacht 3, An Dán, An Scéal)

TF2: Inspreagadh agus rogha

Déanann páistí ábhar a roghnú chun téacs a chruthú. (Mé Féin Aonad 3 Ceacht 2, Ceacht 4; An Fómhar Ceacht 1, Ceacht 3, Ceacht 4, An Scéal)

28

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 28

26/08/2022 11:45


Mé Féin & An Fómhar Tuiscint

TF3: Struchtúr abairte agus gnásanna cló

Baineann na páistí úsáid as struchtúr abairte ina gcuid scríbhneoireachta. (Mé Féin Aonad 3 Ceacht 2, Ceacht 3, Ceacht 4, An Dán, An Scéal; An Fómhar Ceacht 1, Ceacht 3, Ceacht 4)

nd

TF4: Litriú agus staidéar ar fhocail Litríonn na páistí réimse focal go cruinn ina gcuid scríbhneoireachta. Aithníonn siad go n-athraíonn focail Ghaeilge de réir chomhthéacs na gramadaí. (Mé Féin Aonad 3 Ceacht 1, Ceacht 2, Ceacht 3, Ceacht 4, Litriú; An Fómhar Ceacht 1, Ceacht 3, Ceacht 4, An Scéal)

Ire

Úsáideann na páistí scileanna agus straitéisí chun téacs a chruthú. (Mé Féin Aonad 3 Ceacht 1, Ceacht 4)

ED l C o C m O pa

TF7: Próiseas na scríbhneoireachta agus ag cruthú téacs

of

TF6: Cuspóir, seánra agus guth

ny

Fiosrú agus úsáid

Roghnaíonn na páistí focail ábhartha chun téacs a chruthú. (Mé Féin Aonad 3 Ceacht 1, Ceacht 4; An Fómhar Ceacht 1, An Scéal) Cruthaíonn na páistí téacs agus iad ag díriú ar chuspóir ar leith. Forbraíonn siad a nguth pearsanta agus cruthaíonn siad téacs chun a gcuid tuairimí a roinnt le daoine eile. (Mé Féin Aonad 3 Ceacht 2, An Dán; An Fómhar Ceacht 2, Ceacht 3, An Scéal)

la

TF5: Stór focal

TF8: Freagairt agus intinn an údair Roinneann na páistí brí a gcuid téacsanna le daoine eile. (Mé Féin Aonad 3 Ceacht 2, An Dán, An Scéal) TF9: Peannaireacht agus cur i láthair

Scríobhann na páistí go hinléite agus go líofa. (Mé Féin Aonad 3 Ceacht 2, Ceacht 3, Ceacht 4, An Scéal; An Fómhar Ceacht 1, Ceacht 4)

Ábhar

na

Eiseamláirí Teanga

Ed

uc

at io

Mé Féin Aonad 3 Ceacht 1 Seo m’aghaidh. Tá malaí ar m’aghaidh. Tá súile, srón agus smig ar m’aghaidh. Tá mo bheola dearg. Tá fiacla i mo bhéal. Tá teanga i mo bhéal freisin. Seo í mo lámh. Seo iad mo mhéara. Seo ordóg. Seo lúidín.

© Th

e

Litriú: aghaidh, malaí, súile, srón, smig, beola, fiacla, teanga.

Mé Féin Aonad 3 Ceacht 2 A chara, Conas atá tú? Tá súil agam go bhfuil tú ar fónamh. Cáit is ainm dom. Tá mé dhá bhliain déag d’aois. Tá mé i mo chónaí i mBaile Átha Cliath. Tá mo chuid gruaige fada, dubh agus catach. Tá mo shúile donn. Táim ag freastal ar Scoil Éanna. Táim i rang a sé i mbliana. Tá seachtar i mo chlann, mé féin san áireamh. Tá beirt deartháireacha agam. Pól agus Eoin is ainm dóibh. Tá siad níos sine ná mé. Tá Pól seacht mbliana déag d’aois. Tá sé sa chúigiú bliain sa mheánscoil. Tá Eoin cúig bliana déag d’aois. Tá sé sa tríú bliain sa mheánscoil. Tá beirt deirfiúracha agam freisin. Síle agus Úna is ainm dóibh. Tá siad níos óige ná mé. Tá Síle aon bhliain déag d’aois. Tá sí i rang a cúig i mbliana. Tá Úna naoi mbliana d’aois. Tá sí i rang a trí i mbliana. Is breá liom mo chlann mar bíonn spórt agus scléip againn le chéile. Scríobh ríomhphost chugam go luath agus inis dom fút féin agus do chlann. Le dea-mhéin, Cáit

Tá sé sa chéad bhliain sa mheánscoil. Tá sé sa dara bliain sa mheánscoil. Tá sé sa tríú bliain sa mheánscoil. Tá sí sa cheathrú bliain sa mheánscoil. Tá sí sa chúigiú bliain sa mheánscoil. Tá sí sa séú bliain sa mheánscoil. Litriú: sa chéad bhliain, sa dara bliain, sa tríú bliain, sa cheathrú bliain, sa chúigiú bliain, sa séú bliain. 29

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 29

26/08/2022 11:45


Mé Féin & An Fómhar

uc

Ar bhris an cupán ina smidiríní? Bhris an cupán ina smidiríní. Ar bhris an fhuinneog ina smidiríní? Níor bhris an fhuinneog ina smidiríní.

nd

An raibh Ruairí ar scoil inné? Ní raibh Ruairí ar scoil inné.

ED l C o C m O pa

at io

na

Ar chaith Niamh liathróid chuig Bran? Níor chaith Niamh liathróid chuig Bran. Ar chaith Oisín liathróid chuig Bran? Chaith Oisín liathróid chuig Bran.

ny

Cé a bhí tinn? Bhí Ruairí tinn.

Ar fhág Niamh an cupán bainne ar an mbord? D’fhág Niamh an cupán bainne ar an mbord. Ar fhág Oisín an cupán bainne ar an mbord? Níor fhág Oisín an cupán bainne ar an mbord.

Ar leag Oisín an cupán bainne? Níor leag Oisín an cupán bainne. Ar leag Bran an cupán bainne? Leag Bran an cupán bainne.

la

of

Ar ól Niamh cupán bainne? D’ól Niamh cupán bainne. Ar ól Oisín cupán bainne? Níor ól Oisín cupán bainne.

Mé Féin Aonad 3 Ceacht 4 Ní raibh Ruairí ar scoil ar feadh seachtaine mar bhí sé tinn. Ní raibh sé ar fónamh. Bhí tinneas cinn air. Bhí slaghdán air. Bhí a scornach tinn. Bhí sé ag casachtach agus ag sraothartach. Bhí pian ina bholg aige. Bhí sé ag aiseag. Bhí a theocht ard. Bhí sé lag. Bhí sé breoite. Tháinig an dochtúir. Thug an dochtúir leigheas dó. D’fhan sé sa leaba ar feadh cúpla lá. Tá biseach air anois.

Ire

Mé Féin Aonad 3 Ceacht 3 D’ól Niamh cupán bainne. D’fhág sí an cupán bainne ar an mbord. Chaith Oisín liathróid chuig Bran. Léim Bran in airde. Leag sé an cupán. Bhris an cupán ina smidiríní. Bhain Bran geit as na páistí. Scuab Niamh an t-urlár. Chuir Oisín an cupán briste isteach sa bhosca bruscair. Dhún Niamh an bosca bruscair. Ghlan Oisín an t-urlár. Rith Bran agus na páistí amach sa ghairdín cúil.

Cén fáth nach raibh Ruairí ar scoil inné? Ní raibh Ruairí ar scoil inné mar ní raibh sé ar fónamh. An raibh slaghdán ar Ruairí? Bhí slaghdán ar Ruairí. Bhí a scornach tinn. Bhí sé ag casachtach agus ag sraothartach. An raibh tinneas cinn air? Bhí tinneas cinn air. An raibh pian ina dhroim aige? Ní raibh pian ina dhroim aige. Cé a tháinig? Tháinig an dochtúir.

© Th

e

Ed

Ar chuir Oisín an cupán briste isteach sa bhosca bruscair? Chuir Oisín an cupán briste isteach sa bhosca bruscair. Cad a thug an dochtúir do Ruairí? Ar chuir Niamh an cupán briste isteach sa bhosca bruscair? Thug an dochtúir leigheas do Ruairí. Níor chuir Niamh an cupán briste isteach sa bhosca bruscair. Ar fhan Ruairí sa leaba ar feadh cúpla lá? Ar dhún Niamh an bosca bruscair? D’fhan Ruairí sa leaba ar feadh cúpla lá. Dhún Niamh an bosca bruscair. An bhfuil biseach ar Ruairí anois? Ar dhún Oisín an bosca bruscair? Tá biseach ar Ruairí anois. Níor dhún Oisín an bosca bruscair. Ar ghlan Oisín an t-urlár? Ghlan Oisín an t-urlár. Ar ghlan Niamh an t-urlár? Níor ghlan Niamh an t-urlár. Ar rith Bran amach sa ghairdín cúil? Rith Bran amach sa ghairdín cúil. Ar rith an cat amach sa ghairdín cúil? Níor rith an cat amach sa ghairdín cúil.

Litriú: Bhí slaghdán ar Ruairí. Bhí tinneas cinn air. Bhí sé ag casachtach. Bhí sé ag sraothartach. Bhí sé ag aiseag. Tar éis cúpla lá, bhí biseach air.

30

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 30

26/08/2022 11:45


Mé Féin & An Fómhar Litriú: Ar bhris sí? Bhris sí. Níor bhris sí. Ar chaith sí? Chaith sí. Níor chaith sí. Ar ghlan sí? Ghlan sí. Níor ghlan sí. Ar ól sí? D’ól sí. Níor ól sí. Ar fhág sí? D’fhág sí. Níor fhág sí.

of

Ire

la

nd

An Fómhar Ceacht 2 Cén dáta atá ann? ___ de Dheireadh Fómhair. (An chéad lá, An dara lá, An tríú lá, An ceathrú lá, An cúigiú lá, An séú lá, An seachtú lá, An t-ochtú lá, An naoú lá, An deichiú lá, An t-aonú lá déag, An dara lá déag, An tríú lá déag, An ceathrú lá déag, An cúigiú lá déag, An séú lá déag, An seachtú lá déag, An t-ochtú lá déag, An naoú lá déag, An fichiú lá, An t-aonú lá is fiche, An dara lá is fiche, An tríú lá is fiche, An ceathrú lá is fiche, An cúigiú lá is fiche, An séú lá is fiche, An seachtú lá is fiche, An t-ochtú lá is fiche, An naoú lá is fiche, An tríochadú lá, An t-aonú lá is tríocha)

ny

Cén bhliain atá ann? Dhá mhíle fiche a haon. Dhá mhíle fiche a dó. Dhá mhíle fiche a trí. Dhá mhíle fiche a ceathair. Dhá mhíle fiche a cúig. Dhá mhíle fiche a sé. Dhá mhíle fiche a seacht. Dhá mhíle fiche a hocht. Dhá mhíle fiche a naoi. Dhá mhíle tríocha. Dhá mhíle tríocha a haon.

ED l C o C m O pa

An Fómhar Ceacht 1 An fómhar atá ann. Is iad Lúnasa, Meán Fómhair agus Deireadh Fómhair míonna an fhómhair. De ghnáth, bíonn an aimsir go deas ag tús an fhómhair. De réir a chéile, téann an aimsir in olcas. Bíonn an aimsir fuar agus fliuch ag deireadh an fhómhair. Titeann na duilleoga de na crainn san fhómhar. Bailíonn an t-iora rua cnónna. Cuireann sé iad i bhfolach i bpoll sa chrann. Téann an t-iora rua a chodladh don gheimhreadh. Geimhríonn an sciathán leathair agus an ghráinneog freisin. Fágann an chuach agus an fháinleog Éire san fhómhar. Téann siad go dtí na tíortha teo mar ní maith leo an geimhreadh fuar in Éirinn. Ní fhágann an spideog agus an dreoilín Éire san fhómhar. Fanann siad in Éirinn don gheimhreadh. Bíonn an feirmeoir gnóthach san fhómhar. Bíonn sé ag baint an fhómhair. Bíonn sé ag baint eorna agus coirce. Bíonn an feirmeoir ag obair go dian dícheallach san fhómhar.

uc

at io

na

D’fhás/Fásann/Fásfaidh eorna an fómhar seo caite/gach fómhar/an fómhar seo chugainn. D’fhág/Fágann/Fágfaidh an fháinleog Éire an fómhar seo caite/gach fómhar/an fómhar seo chugainn. D’fhan/Fanann/Fanfaidh an spideog in Éirinn an fómhar seo caite/gach fómhar/an fómhar seo chugainn. D’fhill/Filleann/Fillfidh an fháinleog ar Éirinn an t-earrach seo caite/gach earrach/an t-earrach seo chugainn.

Litriú: dhá mhíle fiche a haon. dhá mhíle fiche a dó. dhá mhíle fiche a trí. dhá mhíle fiche a ceathair. dhá mhíle fiche a cúig. dhá mhíle fiche a sé. dhá mhíle fiche a seacht. dhá mhíle fiche a hocht. dhá mhíle fiche a naoi. dhá mhíle tríocha.

e

Ed

Litriú: D’fhás sé. Fásann sé. Fásfaidh sé. D’fhan sé. Fanann sé. Fanfaidh sé. D’fhill sé. Filleann sé. Fillfidh sé. D’fhág sé. Fágann sé. Fágfaidh sé. D’fhéach sé. Féachann sé. Féachfaidh sé.

© Th

An Fómhar Ceacht 3 Gach fómhar, scuabann Oisín na duilleoga sa ghairdín ar chúl an tí. Tógann Niamh fear bréige amach as an gcró. Dúnann sí doras an chró. Crochann sí an fear bréige sa ghairdín mar bíonn na héin ag ithe na nglasraí. Baineann Daidí na prátaí. Baineann Daideo an féar le lomaire faiche. Piocann na páistí na húlla san úllord ag bun an ghairdín. Cuireann siad na húlla i gciseán. Glanann na páistí an cró sa ghairdín.

An Fómhar Ceacht 4 Is éan beag í an fháinleog. Bíonn dath dúghorm ar a droim. Bíonn dath bán ar a brollach. Bíonn dath dearg ar a scornach. Bíonn cruth V ar eireaball na fáinleoige. Is féidir leis an bhfáinleog eitilt go híseal os cionn na habhann chun deoch uisce a fháil nuair a bhíonn sí ag eitilt. Bíonn an fháinleog fhireann agus an fháinleog bhaineann ag obair le chéile chun nead a dhéanamh. Déanann siad nead as láib agus plandaí. Fágann fáinleoga Éire san fhómhar mar ní maith leo an geimhreadh fuar in Éirinn.

31

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 31

26/08/2022 11:45


Mé Féin & An Fómhar Téann fáinleoga go dtí an Afraic san fhómhar mar bíonn an aimsir níos fearr ansin. Eitlíonn na fáinleoga go dtí an Afraic Theas. Feiceann siad an Fhrainc, an Spáinn agus an Afraic Theas thíos fúthu. Tógann an turas sé seachtaine. Eitlíonn na fáinleoga i rith an lae. Is féidir leo 300 ciliméadar a eitilt gach lá. Codlaíonn siad i gcrainn san oíche. Itheann na fáinleoga feithidí nuair a bhíonn siad ag eitilt. Fanann na fáinleoga san Afraic Theas don gheimhreadh agus filleann siad ar Éirinn san earrach. Bíonn áthas ar gach duine nuair a fhilleann na fáinleoga san earrach mar bíonn a fhios acu go bhfuil an samhradh ag teacht.

of

Ire

la

nd

Litriú: Scuab sí. Scuabann sí. Scuabfaidh sí. Thóg sí. Tógann sí. Tógfaidh sí. Dhún sí. Dúnann sí. Dúnfaidh sí. Chroch sí. Crochann sí. Crochfaidh sí. Bhain sí. Baineann sí. Bainfidh sí. Phioc sí. Piocann sí. Piocfaidh sí. Chuir sí. Cuireann sí. Cuirfidh sí. Ghlan sí. Glanann sí. Glanfaidh sí. Bhris sí. Briseann sí. Brisfidh sí. Chaith sí. Caitheann sí. Caithfidh sí.

ny

an fháinleog, na fáinleoga, an ghráinneog, na gráinneoga, an fhuiseog, na fuiseoga, an fhuinseog, na fuinseoga, an fhuinneog, na fuinneoga, an spideog, na spideoga.

ED l C o C m O pa

Litriú: an fháinleog, na fáinleoga, an ghráinneog, na gráinneoga, an fhuiseog, na fuiseoga, an fhuinseog, na fuinseoga, an fhuinneog, na fuinneoga.

Eispéiris Foghlama

Amhráin agus Dánta

Dán – An tEitleán Amhrán – Léimigí, Casaigí

© Th

e

Ed

uc

at io

An Modh Díreach Modh na Lánfhreagartha Gníomhaí An Modh Closamhairc An Modh Closlabhartha Modh na Sraithe Modh na Ráite

Straitéisí Teagaisc agus Foghlama

na

Modhanna Múinte

Cluichí Foclóir Tóirfhocal Scríobh an Scéal Tasc Tuisceana Bí ag Scríobh Spraoi le Briathra Freagair na Ceisteanna Bí ag Caint Scríobh na hAbairtí Crosfhocal

Drámaíocht

Scéalta

Dráma bunaithe ar an amhrán: Léimigí, Casaigí Dráma bunaithe ar an scéal: An Táin

An Táin An Sionnach

Obair Bheirte Féach ar samplaí den obair bheirte i gceachtanna na n-aonad.

Úsáid Neamhfhoirmiúil na Gaeilge

Féach ar shamplaí den Ghaeilge neamhfhoirmiúil i gceachtanna na n-aonad.

Idirdhealú Idirdhealú sna spriocanna foghlama Idirdhealú san ábhar Idirdhealú sa mhodheolaíocht

Idirdhealú sna straitéisí Idirdhealú sna tascanna Idirdhealú sa luas múinteoireachta

Idirdhealú trí thacaíocht bhreise Idirdhealú trí acmhainní

32

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 32

26/08/2022 11:45


Mé Féin & An Fómhar Measúnú

Drámaíocht An Táin

Stair An Táin

Ceol Léimigí, Casaigí

nd

Measúnú don Fhoghlaim Dírbhreathnú an Mhúinteora Ceistiú Tascanna Measúnaithe Féinmheasúnú

Foghlaim Chomhtháite Ábhar agus Teanga

Féinmhachnamh

3 

7

© Th

e

Ed

uc

at io

na

ED l C o C m O pa

ny

of

Ire

la

Cuir na siombailí thíos in aice leis na heiseamláirí ag deireadh an aonaid. Múineadh an t-ábhar seo agus d’éirigh leis na páistí dul chun cinn a dhéanamh san fhoghlaim. Múineadh an t-ábhar seo ach teastaíonn tuilleadh tacaíochta ó na páistí chun a chinntiú go mbeidh dul chun cinn san fhoghlaim. Níor múineadh an t-ábhar seo.

33

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 33

26/08/2022 11:45


Mé Féin Aonad 3 – Ceacht 1 Príomhthorthaí Foghlama Samplacha an Cheachta Trí eispéiris foghlama chuí tharraingteacha ba cheart go mbeadh páistí in ann na torthaí foghlama seo a bhaint amach:

Léitheoireacht

Scríbhneoireacht

nd

Teanga ó Bhéal

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht Tuiscint TF5: Fónaic, aithint focal agus staidéar ar fhocail

Fiosrú agus úsáid TF9: Athinsint agus mionléiriú

Fiosrú agus úsáid TF9: Tuiscint

Stór focal a úsáid Cur síos a dhéanamh

na

ny

Ba cheart go mbeadh an páiste in ann:

Eiseamláirí Teanga

Seo m’aghaidh. Tá malaí ar m’aghaidh. Tá súile, srón agus smig ar m’aghaidh. Tá mo bheola dearg. Tá fiacla i mo bhéal. Tá teanga i mo bhéal freisin. Seo í mo lámh. Seo iad mo mhéara. Seo ordóg. Seo lúidín.

ED l C o C m O pa

Feidhmeanna Teanga

Tuiscint TF4: Litriú agus staidéar ar fhocail TF5: Stór focal

of

Tuiscint TF5: Stór focal

Ire

la

Cumarsáid TF3: Gnásanna sóisialta agus feasacht ar dhaoine eile

at io

Snáitheanna: Teanga ó Bhéal, Léitheoireacht, Scríbhneoireacht Gnéithe: Cumarsáid, Tuiscint, Fiosrú agus úsáid

Tréimhse Réamhchumarsáide

Ed

uc

Múintear an comhrá le cabair na teicneolaíochta. Úsáidtear pictiúir. Tagann páistí éagsúla amach os comhair an ranga agus ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘Cad í seo?’ ‘Cad atá ar d’aghaidh?’ ‘Cén dath atá ar do bheola?’ ‘Cad atá i do bhéal?’ ‘Cad iad seo?’ ‘Cad é seo?’ Freagraíonn na páistí na ceisteanna: ‘Seo m’aghaidh.’ ‘Tá malaí ar m’aghaidh.’ ‘Tá súile, srón agus smig ar m’aghaidh.’ ‘Tá mo bheola dearg.’ ‘Tá fiacla i mo bhéal.’ ‘Tá teanga i mo bhéal freisin.’ ‘Seo í mo lámh.’ ‘Seo iad mo mhéara.’ ‘Seo ordóg.’ ‘Seo lúidín.’

e

Foclóir: aghaidh, malaí, súile, srón, smig, beola, fiacla, teanga.

© Th

Tóirfhocal: aghaidh, malaí, súile, srón, smig, beola, fiacla, teanga, méar, ordóg, lúidín. Scríobh an Scéal: Seo í m’aghaidh. Tá malaí ar m’aghaidh. Tá súile, srón agus smig ar m’aghaidh. Tá mo bheola dearg. Tá fiacla i mo bhéal. Tá teanga i mo bhéal freisin. Seo mo lámh. Seo iad mo mhéara. Seo ordóg. Seo lúidín. Litriú: aghaidh, malaí, súile, srón, smig, beola, fiacla, teanga.

34

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 34

26/08/2022 11:45


Mé Féin

la Ire

ED l C o C m O pa

Tréimhse Iarchumarsáide

ny

Obair Bheirte: Bua na Cainte 6 lch. 11. Úsáidtear pictiúr mar spreagthach agus spreagann páiste A páiste B cur síos a dhéanamh air/uirthi féin. Deir páiste B: ‘Seo m’aghaidh.’ ‘Tá malaí ar m’aghaidh.’ ‘Tá súile, srón agus smig ar m’aghaidh.’ srl. Malartaíonn na páistí róil.

of

Bua na Cainte 6 lch. 11. Léann na páistí na habairtí. Taispeánann an múinteoir pictiúr agus iarrtar ar na páistí cur síos a dhéanamh ar an bpictiúr. Tagann páiste amach os comhair an ranga. Úsáidtear pictiúr mar spreagthach agus spreagtar an páiste cur síos a dhéanamh air/uirthi féin: ‘Seo m’aghaidh.’ ‘Tá malaí ar m’aghaidh.’ ‘Tá súile, srón agus smig ar m’aghaidh.’ ‘Tá mo bheola dearg.’ ‘Tá fiacla i mo bhéal.’ ‘Tá teanga i mo bhéal freisin.’ ‘Seo í mo lámh.’ ‘Seo iad mo mhéara.’ ‘Seo ordóg.’ ‘Seo lúidín.’ Tagann beirt pháistí amach os comhair an ranga. Úsáidtear pictiúr mar spreagthach agus spreagann páiste A páiste B cur síos a dhéanamh air/uirthi féin. Deir páiste B: ‘Seo m’aghaidh.’ ‘Tá malaí ar m’aghaidh.’ ‘Tá súile, srón agus smig ar m’aghaidh.’ srl. Malartaíonn na páistí róil.

nd

Tréimhse Chumarsáide

Dul siar: Bua na Cainte 6 lch. 11. Scríobhann gach páiste faoina (h)aghaidh. ‘Seo m’aghaidh.’ ‘Tá malaí ar m’aghaidh.’ ‘Tá súile, srón agus smig ar m’aghaidh.’ ‘Tá mo bheola dearg.’ ‘Tá fiacla i mo bhéal.’ ‘Tá teanga i mo bhéal freisin.’ ‘Seo í mo lámh.’ ‘Seo iad mo mhéara.’ ‘Seo ordóg.’ ‘Seo lúidín.’ Bua na Cainte 6 lch. 11. Tarraingíonn na páistí pictiúr dá lámha agus scríobhann siad na focail chuí in aice leis na méara. Bua na Cainte 6 lch. 11. Déanann na páistí an tóirfhocal: aghaidh, malaí, súile, srón, smig, beola, fiacla, teanga, méar, ordóg, lúidín.

at io

na

Seánra Scríbhneoireachta:Tuairisc. Nuair a scríobhann na páistí faoina a n-aghaidh tig leo an foclóir agus an teimpléad ar lch. 11 a úsáid mar chabhair. Baintear leas as an bpróiseas scríbhneoireachta. Scríobhann an páiste dréacht. Déanann sé/sí eagarthóireacht ar an dréacht agus athscríobhann sé/sí an píosa. Foilsítear an píosa scríbhneoireachta sa seomra ranga.

Ed

uc

Úsáid neamhfhoirmiúil na Gaeilge: Spreagtar na páistí tuairisciú: ‘Seo m’aghaidh.’ ‘Tá malaí ar m’aghaidh.’ ‘Tá súile, srón agus smig ar m’aghaidh.’ ‘Tá mo bheola dearg.’ ‘Tá fiacla i mo bhéal.’ ‘Tá teanga i mo bhéal.’ ‘Seo í mo lámh.’ ‘Seo iad mo mhéara.’ ‘Seo ordóg.’ ‘Seo lúidín.’

© Th

e

Measúnú don Fhoghlaim: Dírbhreathnú an Mhúinteora/Ceistiú/Tascanna An bhfuil an páiste in ann stór focal a úsáid? (aghaidh, malaí, súile, srón, smig, beola, fiacla, béal, teanga, lámh, méara, ordóg, lúidín) An bhfuil an páiste in ann cur síos a dhéanamh? ‘Seo m’aghaidh.’ ‘Tá malaí ar m’aghaidh.’ ‘Tá súile, srón agus smig ar m’aghaidh.’ ‘Tá mo bheola dearg.’ ‘Tá fiacla i mo bhéal.’ ‘Tá teanga i mo bhéal freisin.’ ‘Seo í mo lámh.’ ‘Seo iad mo mhéara.’ ‘Seo ordóg.’ ‘Seo lúidín.’

35

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 35

26/08/2022 11:45


Mé Féin Aonad 3 – Ceacht 2 Príomhthorthaí Foghlama Samplacha an Cheachta Trí eispéiris foghlama chuí tharraingteacha ba cheart go mbeadh páistí in ann na torthaí foghlama seo a bhaint amach:

Léitheoireacht

Scríbhneoireacht

nd

Teanga ó Bhéal

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht

Tuiscint TF5: Stór focal

Tuiscint TF3: Gnásanna cló agus struchtúr abairte TF4: Feasacht fhóineolaíoch agus fhóinéimeach TF5: Fónaic, aithint focal agus staidéar ar fhocail

Tuiscint TF3: Struchtúr abairte agus gnásanna cló TF4: Litriú agus staidéar ar fhocail TF5: Stór focal

Fiosrú agus úsáid TF8: Catagóiriú TF9: Athinsint agus mionléiriú

Fiosrú agus úsáid TF10: Líofacht agus féincheartú

ED l C o C m O pa

ny

of

Ire

la

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht, éisteacht agus aird TF3: Gnásanna sóisialta agus feasacht ar dhaoine eile

Feidhmeanna Teanga

● ●

© Th

e

Ed

uc

Beannú do dhuine Cur síos a dhéanamh Ríomhphost a scríobh Orduimhreacha a úsáid go cruinn

at io

na

Ba cheart go mbeadh an páiste in ann:

Fiosrú agus úsáid TF6: Cuspóir, seánra agus guth TF8: Freagairt agus intinn an údair TF9: Peannaireacht agus cur i láthair

Eiseamláirí Teanga

Comhrá 2.1 A chara, Conas atá tú? Tá súil agam go bhfuil tú ar fónamh. Cáit is ainm dom. Tá mé dhá bhliain déag d’aois. Tá mé i mo chónaí i mBaile Átha Cliath. Tá mo chuid gruaige fada, dubh agus catach. Tá mo shúile donn. Táim ag freastal ar Scoil Éanna. Táim i rang a sé i mbliana. Tá seachtar i mo chlann, mé féin san áireamh. Tá beirt deartháireacha agam. Pól agus Eoin is ainm dóibh. Tá siad níos sine ná mé. Tá Pól seacht mbliana déag d’aois. Tá sé sa chúigiú bliain sa mheánscoil. Tá Eoin cúig bliana déag d’aois. Tá sé sa tríú bliain sa mheánscoil. Tá beirt deirfiúracha agam freisin. Síle agus Úna is ainm dóibh. Tá siad níos óige ná mé. Tá Síle aon bhliain déag d’aois. Tá sí i rang a cúig i mbliana. Tá Úna naoi mbliana d’aois. Tá sí i rang a trí i mbliana. Is breá liom mo chlann mar bíonn spórt agus scléip againn le chéile. Scríobh ríomhphost chugam go luath agus inis dom fút féin agus do chlann. Le dea-mhéin, Cáit Comhrá 2.2 Tá sé sa chéad bhliain sa mheánscoil. Tá sé sa dara bliain sa mheánscoil. Tá sé sa tríú bliain sa mheánscoil. Tá sí sa cheathrú bliain sa mheánscoil. Tá sí sa chúigiú bliain sa mheánscoil. Tá sí sa séú bliain sa mheánscoil.

Snáitheanna: Teanga ó Bhéal, Léitheoireacht, Scríbhneoireacht Gnéithe: Cumarsáid, Tuiscint, Fiosrú agus úsáid

36

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 36

26/08/2022 11:45


Mé Féin Tréimhse Réamhchumarsáide

nd

Múintear comhrá 2.1 le cabhair na teicneolaíochta. Léann an múinteoir an ríomhphost ar an gclár bán. Ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘Conas atá tú?’ ‘Cad is ainm duit?’ ‘Cén aois thú?’ ‘Cá bhfuil tú i do chónaí?’ ‘Cén saghas gruaige atá ort?’ ‘Cén dath atá ar do shúile?’ ‘Ca bhfuil tú ag dul ar scoil?’ ‘Cén rang ina bhfuil tú?’ ‘An mó duine atá i do chlann?’ ‘An mó deartháir atá agat?’ ‘Cad is ainm dó/dóibh?’ ‘An bhfuil sé/siad níos sine ná tú?’ ‘Cén aois é/iad?’ ‘Cén rang/bliain ina bhfuil sé/siad?’ ‘An mó deirfiúr atá agat?’ ‘Cad is ainm di/dóibh?’ ‘Cén rang/bhliain ina bhfuil sí/siad?’ ‘An maith leat do chlann?’ ‘Cén fáth?’ Freagraíonn na páistí na ceisteanna.

Ire

la

Múintear comhrá 2.2 ag úsáid pictiúr agus/nó figiúirí – orduimhreacha. Ceistíonn an múinteoir na páistí:’Cén bhliain ina bhfuil sé/sí sa mheánscoil?’ Freagraíonn na páistí na ceisteanna: ‘Tá sé sa chéad bhliain sa mheánscoil.’ ‘Tá sé sa dara bliain sa mheánscoil.’ ‘Tá sé sa tríú bliain sa mheánscoil.’ ‘Tá sí sa cheathrú bliain sa mheánscoil.’ ‘Tá sí sa chúigiú bliain sa mheánscoil.’ ‘Tá sí sa séú bliain sa mheánscoil.’

of

Tasc Tuisceana: Tá sé sa chéad bhliain sa mheánscoil. Tá sé sa dara bliain sa mheánscoil. Tá sé sa tríú bliain sa mheánscoil. Tá sí sa cheathrú bliain sa mheánscoil. Tá sí sa chúigiú bliain sa mheánscoil. Tá sí sa séú bliain sa mheánscoil.

ED l C o C m O pa

ny

Bí ag Scríobh: Conas atá tú? Tá súil agam go bhfuil tú ar fónamh. Cáit is ainm dom. Tá mé dhá bhliain déag d’aois. Tá mé i mo chónaí i mBaile Átha Cliath.Tá mo chuid gruaige fada, dubh agus catach. Tá mo shúile donn.Táim ag freastal ar Scoil Éanna. Táim i rang a sé i mbliana.Tá seachtar i mo chlann, mé féin san áireamh.Tá beirt deartháireacha agam. Pól agus Eoin is ainm dóibh. Tá siad níos sine ná mé. Tá Pól seacht mbliana déag d’aois. Tá sé sa chúigiú bliain sa mheánscoil. Tá Eoin cúig bliana déag d’aois. Tá sé sa tríú bliain sa mheánscoil. Tá beirt deirfiúracha agam freisin. Síle agus Úna is ainm dóibh. Tá siad níos óige ná mé. Tá Síle aon bhliain déag d’aois. Tá sí i rang a cúig i mbliana. Tá Úna naoi mbliana d’aois. Tá sí i rang a trí i mbliana. Is breá liom mo chlann mar bíonn spórt agus scléip againn le chéile. Scríobh ríomhphost chugam go luath agus inis dom fút féin agus do chlann. Litriú: sa chéad bhliain, sa dara bliain, sa tríú bliain, sa cheathrú bliain, sa chúigiú bliain, sa séú bliain.

Tréimhse Chumarsáide

at io

na

Bua na Cainte 6 lch. 12. Léann na páistí an ríomhphost: ‘A chara, Conas atá tú? Tá súil agam go bhfuil tú ar fónamh. Cáit is ainm dom. Tá mé dhá bhliain déag d’aois. Tá mé i mo chónaí i mBaile Átha Cliath. Tá mo chuid gruaige fada, dubh agus catach. Tá mo shúile donn. Táim ag freastal ar Scoil Éanna. Táim i rang a sé i mbliana.’ srl.

Ed

uc

Scríbhneoireacht Mhúnlaithe: Cabhraíonn an múinteoir leis na páistí ríomhphost a scríobh agus tig leo na ceisteanna agus na treoracha ar lch. 12 a úsáid mar chabhair: ‘Cad is ainm duit?’ ‘Cén aois thú?’ ‘Déan cur síos ar do chuid gruaige.’ ‘Déan cur síos ar do shúile.’ ‘Cá bhfuil tú ag dul ar scoil?’ ‘Cén rang ina bhfuil tú?’ ‘An mó duine atá i do chlann?’ ‘An mó deartháir atá agat?’ ‘An mó deirfiúr atá agat?’ ‘Cad is ainm do do dheartháireacha?’ ‘Cad is ainm do do dheirfiúracha?’ ‘Cén aois iad do dheartháireacha?’ ‘Cén aois iad do dheirfiúracha?’ ‘Cé hé an duine is sine sa chlann?’ ‘Cé hé an duine is óige sa chlann?’ ‘An maith leat do chlann?’

e

Tréimhse Iarchumarsáide

© Th

Dul siar: Bua na Cainte 6 lch. 12. Scríobhann na páistí ríomhphost. Seánra Scríbhneoireachta: Scríbhneoireacht Shóisialta: Nuair a scríobhann na páistí ríomhphost tig leo an foclóir agus an teimpléad ar lch. 12 a úsáid mar chabhair. Baintear leas as an bpróiseas scríbhneoireachta. Scríobhann an páiste dréacht. Déanann sé/sí eagarthóireacht ar an dréacht agus athscríobhann sé/sí an píosa. Foilsítear an píosa scríbhneoireachta sa seomra ranga. Léann páistí éagsúla a ríomhphost do na páistí eile.

37

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 37

26/08/2022 11:45


Mé Féin

la

Measúnú don Fhoghlaim: Dírbhreathnú an Mhúinteora/Ceistiú/Tascanna

nd

Úsáid neamhfhoirmiúil na Gaeilge: Spreagtar na páistí tuairisciú: ‘Conas atá tú?’ ‘Tá mé dhá bhliain déag d’aois.’ ‘Tá mé i mo chónaí i ___.’ ‘Tá mo chuid gruaige fada, dubh agus catach.’ ‘Tá mo shúile ___.’ ‘Táim ag freastal ar Scoil ___.’ ‘Táim i rang a sé i mbliana.’ ‘Tá ___ i mo chlann, mé féin san áireamh.’ ‘Tá ___ deartháireacha agam.’ ‘___ agus ___ is ainm dóibh.’ ‘Tá siad ___ ná mé.’ (níos óige, níos sine) ‘Tá ___ deirfiúracha agam freisin.’ ‘___ agus ___ is ainm dóibh.’ ‘Tá siad ___ ná mé.’ (níos óige, níos sine) ‘Is breá liom mo chlann mar bíonn spórt agus scléip againn le chéile.’

© Th

e

Ed

uc

at io

na

ED l C o C m O pa

ny

of

Ire

An bhfuil an páiste in ann beannú do dhuine? ‘Conas atá tú?’ An bhfuil an páiste in ann cur síos a dhéanamh? ‘Cáit is ainm dom.’ ‘Tá mé dhá bhliain déag d’aois.’ ‘Tá mé i mo chónaí i mBaile Átha Cliath.’ ‘Tá mo chuid gruaige fada, dubh agus catach.’ ‘Tá mo shúile donn.’ ‘Táim ag freastal ar Scoil Éanna.’ ‘Táim i rang a sé i mbliana.’ srl. An bhfuil an páiste in ann ríomhphost a scríobh? ‘A chara, conas atá tú?’ ‘Tá súil agam go bhfuil tú go maith.’ srl.

38

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 38

26/08/2022 11:45


Mé Féin Aonad 3 – Ceacht 3 Príomhthorthaí Foghlama Samplacha an Cheachta Trí eispéiris foghlama chuí tharraingteacha ba cheart go mbeadh páistí in ann na torthaí foghlama seo a bhaint amach:

Léitheoireacht

Scríbhneoireacht

nd

Teanga ó Bhéal

Cumarsáid TF2: Inspreagadh agus rogha

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht

Tuiscint TF4: Struchtúr abairte agus gramadach

Tuiscint TF3: Gnásanna cló agus struchtúr abairte TF4: Feasacht fhóineolaíoch agus fhóinéimeach TF5: Fónaic, aithint focal agus staidéar ar fhocail

Tuiscint TF3: Struchtúr abairte agus gnásanna cló TF4: Litriú agus staidéar ar fhocail

Fiosrú agus úsáid TF7: Iarratais, ceisteanna agus idirghníomhuithe

Fiosrú agus úsáid TF10: Líofacht agus féincheartú

Ba cheart go mbeadh an páiste in ann:

uc

at io

Scéal a insint san aimsir chaite Ceist a chur Ceist a fhreagairt An fhoirm cheisteach, an fhoirm dhearfach agus an fhoirm dhiúltach de bhriathra sa chéad réimniú a úsáid go cruinn

na

of

ny

ED l C o C m O pa

Feidhmeanna Teanga

Ire

la

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht, éisteacht agus aird

© Th

e

Ed

Comhrá 3.2 Ar ól Niamh cupán bainne? D’ól Niamh cupán bainne. Ar ól Oisín cupán bainne? Níor ól Oisín cupán bainne.

Ar fhág Niamh an cupán bainne ar an mbord? D’fhág Niamh an cupán bainne ar an mbord. Ar fhág Oisín an cupán bainne ar an mbord? Níor fhág Oisín an cupán bainne ar an mbord. Ar chaith Niamh liathróid chuig Bran? Níor chaith Niamh liathróid chuig Bran. Ar chaith Oisín liathróid chuig Bran? Chaith Oisín liathróid chuig Bran.

Fiosrú agus úsáid TF9: Peannaireacht agus cur i láthair

Eiseamláirí Teanga

Comhrá 3.1 D’ól Niamh cupán bainne. D’fhág sí an cupán bainne ar an mbord. Chaith Oisín liathróid chuig Bran. Léim Bran in airde. Leag sé an cupán. Bhris an cupán ina smidiríní. Bhain Bran geit as na páistí. Scuab Niamh an t-urlár. Chuir Oisín an cupán briste isteach sa bhosca bruscair. Dhún Niamh an bosca bruscair. Ghlan Oisín an t-urlár. Rith Bran agus na páistí amach sa ghairdín cúil.

Ar chuir Oisín an cupán briste isteach sa bhosca bruscair? Chuir Oisín an cupán briste isteach sa bhosca bruscair. Ar chuir Niamh an cupán briste isteach sa bhosca bruscair? Níor chuir Niamh an cupán briste isteach sa bhosca bruscair. Ar dhún Niamh an bosca bruscair? Dhún Niamh an bosca bruscair. Ar dhún Oisín an bosca bruscair? Níor dhún Oisín an bosca bruscair. Ar ghlan Oisín an t-urlár? Ghlan Oisín an t-urlár. Ar ghlan Niamh an t-urlár? Níor ghlan Niamh an t-urlár.

39

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 39

26/08/2022 11:45


Mé Féin Ar leag Oisín an cupán bainne? Níor leag Oisín an cupán bainne. Ar leag Bran an cupán bainne? Leag Bran an cupán bainne.

Ar rith Bran amach sa ghairdín cúil? Rith Bran amach sa ghairdín cúil. Ar rith an cat amach sa ghairdín cúil? Níor rith an cat amach sa ghairdín cúil.

la

nd

Ar bhris an cupán ina smidiríní? Bhris an cupán ina smidiríní. Ar bhris an fhuinneog ina smidiríní? Níor bhris an fhuinneog ina smidiríní.

Ire

Snáitheanna: Teanga ó Bhéal, Léitheoireacht, Scríbhneoireacht Gnéithe: Cumarsáid, Tuiscint, Fiosrú agus úsáid

Tréimhse Réamhchumarsáide

ED l C o C m O pa

ny

of

Múintear comhrá 3.1 le cabhair ó phictiúr agus ghníomhartha cuí. Ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘Cad a d’ól Niamh?’ ‘Cad a d’fhág Niamh ar an mbord?’ ‘Cár fhág Niamh an cupán bainne?’ ‘Cad a chaith Oisín chuig Bran?’ ‘Cé a chaith an liathróid chuig Bran?’ ‘Cad a rinne Bran?’ ‘Ar léim Bran san aer?’ ‘Cad a leag Bran?’ ‘Ar leag Bran an cupán?’ ‘Cad a tharla don chupán?’ ‘Ar bhris an cupán ina smidiríní?’ ‘Ar bhain Bran geit as na páistí?’ ‘Cé a scuab an t-urlár?’ ‘Cár chuir Oisín an cupán briste?’ ‘Cé a chuir an cupán briste isteach sa bhosca bruscair?’ ‘Cad a rinne Niamh?’ ‘Cé a dhún an bosca bruscair?’ ‘Cad a rinne Oisín?’ ‘Cé a ghlan an t-urlár?’ ‘Cad a rinne Bran agus na páistí?’ ‘Cár rith Bran agus na páistí?’ Freagraíonn na páistí na ceisteanna. Múintear comhrá 3.2 ag úsáid pictiúr agus gníomhartha cuí. Ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘Ar ól Niamh cupán bainne?’ ‘Ar ól Oisín cupán bainne?’ ‘Ar fhág Niamh an cupán bainne ar an mbord?’ ‘Ar fhág Oisín an cupán bainne ar an mbord?’ ‘Ar chaith Niamh liathróid chuig Bran?’ ‘Ar chaith Oisín liathróid chuig Bran?’ ‘Ar leag Oisín an cupán bainne?’ ‘Ar leag Bran an cupán bainne?’ ‘Ar bhris an cupán ina smidiríní?’ ‘Ar bhris an fhuinneog ina smidiríní?’ ‘Ar chuir Oisín an cupán briste isteach sa bhosca bruscair?’ ‘Ar chuir Niamh an cupán briste isteach sa bhosca bruscair?’ ‘Ar dhún Niamh an bosca bruscair?’ ‘Ar dhún Oisín an bosca bruscair?’ ‘Ar ghlan Oisín an t-urlár?’ ‘Ar ghlan Niamh an t-urlár?’ ‘Ar rith Bran amach sa ghairdín cúil?’ ‘Ar rith an cat amach sa ghairdín cúil?’ Freagraíonn na páistí na ceisteanna.

at io

na

Spraoi le Briathra: Ar ól sí? D’ól sí. Níor ól sí. Ar fhág sí? D’fhág sí. Níor fhág sí. Ar chaith sí? Chaith sí. Níor chaith sí. Ar léim sí? Léim sí. Níor léim sí. Ar leag sí? Leag sí. Níor leag sí. Ar bhris sí? Bhris sí. Níor bhris sí. Ar scuab sí? Scuab sí. Níor scuab sí. Ar chuir sí? Chuir sí. Níor chuir sí. Ar dhún sí? Dhún sí. Níor dhún sí. Ar ghlan sí? Ghlan sí. Níor ghlan sí. Ar rith sí? Rith sí. Níor rith sí.

Ed

uc

Freagair na Ceisteanna: Ar ól Niamh cupán bainne? D’ól Niamh cupán bainne. Ar ól Oisín cupán bainne? Níor ól Oisín cupán bainne. Ar fhág Niamh an cupán bainne ar an mbord? D’fhág Niamh an cupán bainne ar an mbord. Ar fhág Oisín an cupán bainne ar an mbord? Níor fhág Oisín an cupán bainne ar an mbord. Ar chaith Niamh liathróid chuig Bran? Níor chaith Niamh liathróid chuig Bran. Ar chaith Oisín liathróid chuig Bran? Chaith Oisín liathróid chuig Bran. Ar leag Oisín an cupán bainne? Níor leag Oisín an cupán bainne. Ar leag Bran an cupán bainne? Leag Bran an cupán bainne. Ar bhris an cupán ina smidiríní? Bhris an cupán ina smidiríní. Ar bhris an fhuinneog ina smidiríní? Níor bhris an fhuinneog ina smidiríní.

© Th

e

Bí ag Caint: Ar ól Niamh cupán bainne? D’ól Niamh cupán bainne. Ar fhág Oisín an cupán bainne ar an mbord? Níor fhág Oisín an cupán bainne ar an mbord. Ar chaith Niamh liathróid chuig Bran? Níor chaith Niamh liathróid chuig Bran. Ar leag Bran an cupán bainne? Leag Bran an cupán bainne. Ar bhris an cupán ina smidiríní? Bhris an cupán ina smidiríní. Ar chuir Niamh an cupán briste isteach sa bhosca bruscair? Níor chuir Niamh an cupán briste isteach sa bhosca bruscair. Ar dhún Niamh an bosca bruscair? Dhún Niamh an bosca bruscair. Ar dhún Oisín an bosca bruscair? Níor dhún Oisín an bosca bruscair. Ar ghlan Oisín an t-urlár? Ghlan Oisín an t-urlár. Ar rith Bran amach sa ghairdín cúil? Rith Bran amach sa ghairdín cúil. Litriú: Ar bhris sí? Bhris sí. Níor bhris sí. Ar chaith sí? Chaith sí. Níor chaith sí. Ar ghlan sí? Ghlan sí. Níor ghlan sí. Ar ól sí? D’ól sí. Níor ól sí. Ar fhág sí? D’fhág sí. Níor fhág sí.

40

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 40

26/08/2022 11:45


Mé Féin Tréimhse Chumarsáide

Bua na Cainte 6 lch. 13. Léann na páistí an scéal. Drámaíocht: Déantar dráma bunaithe ar an scéal. Glacann páistí éagsúla páirteanna mar Niamh, mar Oisín agus mar Bhran.

la

of

Obair Bheirte: Bua na Cainte 6 lch. 13. Ceistíonn páiste A páiste B: ‘Ar ól Niamh cupán bainne?’ srl. Freagraíonn páiste B na ceisteanna. Malartaíonn na páistí róil.

Ire

Tagann beirt pháistí amach os comhair an ranga. Ceistíonn páiste A páiste B: ‘Ar ól Niamh cupán bainne?’ ‘Ar ól Oisín cupán bainne?’ ‘Ar fhág Niamh an cupán bainne ar an mbord?’ srl. Freagraíonn páiste B na ceisteanna. Malartaíonn na páistí róil.

nd

Bua na Cainte 6 lch. 13. Ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘Ar ól Niamh cupán bainne?’ srl. Freagraíonn na páistí na ceisteanna.

Tréimhse Iarchumarsáide

ny

Dul siar: Bua na Cainte 6 lch. 13. Scríobhann na páistí freagraí na gceisteanna san aimsir chaite.

ED l C o C m O pa

Bua na Cainte 6 lch. 13. Scríobhann na páistí freagraí na gceisteanna: ‘Ar ól Niamh cupán bainne?’ ‘Ar ól Oisín cupán bainne?’ ‘Ar fhág Niamh an cupán bainne ar an mbord?’ ‘Ar fhág Oisín an cupán bainne ar an mbord?’ ‘Ar chaith Niamh an liathróid chuig Bran?’ ‘Ar leag Bran an cupán?’ ‘Ar bhris an cupán ina smidiríní?’ ‘Ar chuir Niamh an cupán briste isteach sa bhosca bruscair?’ ‘Ar dhún Oisín an bosca bruscair?’ ‘Ar ghlan Oisín an t-urlár?’

at io

na

Úsáid neamhfhoirmiúil na Gaeilge: Spreagtar na páistí tuairisciú: ‘D’ól mé cupán bainne.’ ‘Níor ól mé an t-uisce.’ ‘D’fhág mé an leabhar ar an mbord.’ ‘Níor fhág mé aon rud ar an mbord.’ ‘Chaith mé an liathróid.’ ‘Níor chaith mé an chloch.’ ‘Léim mé san aer.’ ‘Níor léim mé ar an leaba.’ ‘Leag mé crann.’ ‘Níor leag mé an crann.’ ‘Bhris mé an camán.’ ‘Níor bhris mé an fhuinneog.’ ‘Bhain mé geit as.’ ‘Níor bhain mé mo chóta díom.’ ‘Scuab mé an t-urlár.’ ‘Chuir mé an cupán ar an mbord.’ ‘Níor chuir mé an leabhar sa mhála.’ ‘Dhún mé an doras.’ ‘Níor dhún mé an leabhar.’ ‘Ghlan mé an t-urlár.’ ‘Níor ghlan mé an chistin.’ ‘Rith mé amach sa chlós.’ ‘Níor rith mé abhaile.’

Measúnú don Fhoghlaim: Dírbhreathnú an Mhúinteora/Ceistiú/Tascanna

© Th

e

Ed

uc

An bhfuil an páiste in ann scéal a insint san aimsir chaite? ‘D’ól Niamh cupán bainne.’ ‘D’fhág sí an cupán bainne ar an mbord.’ ‘Chaith Oisín liathróid chuig Bran.’ ‘Léim Bran in airde.’ ‘Leag sé an cupán.’ srl. An bhfuil an páiste in ann ceist a chur/a fhreagairt? ‘Ar chuir Oisín an cupán briste isteach sa bhosca bruscair?’ ‘Chuir Oisín an cupán briste isteach sa bhosca bruscair.’ ‘Níor chuir Niamh an cupán briste isteach sa bhosca bruscair.’ ‘Ar dhún Niamh an bosca bruscair?’ ‘Dhún Niamh an bosca bruscair.’ ‘Níor dhún Oisín an bosca bruscair.’ srl. An bhfuil an páiste in ann an fhoirm cheisteach, an fhoirm dhearfach agus an fhoirm dhiúltach de bhriathra sa chéad réimniú a úsáid go cruinn? ‘Ar ghlan Oisín an t-urlár?’ ‘Ghlan Oisín an t-urlár.’ ‘Ar ghlan Niamh an t-urlár?’ ‘Níor ghlan Niamh an t-urlár.’ srl.

41

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 41

26/08/2022 11:45


Mé Féin Aonad 3 – Ceacht 4 Príomhthorthaí Foghlama Samplacha an Cheachta Trí eispéiris foghlama chuí tharraingteacha ba cheart go mbeadh páistí in ann na torthaí foghlama seo a bhaint amach:

Léitheoireacht

Scríbhneoireacht

nd

Teanga ó Bhéal

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht

Cumarsáid TF2: Inspreagadh agus rogha

Tuiscint TF4: Struchtúr abairte agus gramadach TF5: Stór focal

Tuiscint TF3: Gnásanna cló agus struchtúr abairte TF5: Fónaic, aithint focal agus staidéar ar fhocail TF6: Stór focal

Tuiscint TF3: Struchtúr abairte agus gnásanna cló TF4: Litriú agus staidéar ar fhocail TF5: Stór focal

Fiosrú agus úsáid TF7: Iarratais, ceisteanna agus idirghníomhuithe

Fiosrú agus úsáid TF10: Líofacht agus féincheartú

Ba cheart go mbeadh an páiste in ann:

● ●

Ed

uc

at io

Scéal a insint Ceist a chur Ceist a fhreagairt Míniú a thabhairt Stór focal a úsáid

na

of

ny

ED l C o C m O pa

Feidhmeanna Teanga

Ire

la

Cumarsáid TF3: Gnásanna sóisialta agus feasacht ar dhaoine eile

© Th

e

Comhrá 4.2 Cé a bhí tinn? Bhí Ruairí tinn. An raibh Ruairí ar scoil inné? Ní raibh Ruairí ar scoil inné. Cén fáth nach raibh Ruairí ar scoil inné? Ní raibh Ruairí ar scoil inné mar ní raibh sé ar fónamh. An raibh slaghdán ar Ruairí? Bhí slaghdán ar Ruairí. Bhí a scornach tinn. Bhí sé ag casachtach agus ag sraothartach.

Fiosrú agus úsáid TF7: Próiseas scríbhneoireachta agus ag cruthú téacs TF9: Peannaireacht agus cur i láthair

Eiseamláirí Teanga

Comhrá 4.1 Ní raibh Ruairí ar scoil ar feadh seachtaine mar bhí sé tinn. Ní raibh sé ar fónamh. Bhí tinneas cinn air. Bhí slaghdán air. Bhí a scornach tinn. Bhí sé ag casachtach agus ag sraothartach. Bhí pian ina bholg aige. Bhí sé ag aiseag. Bhí a theocht ard. Bhí sé lag. Bhí sé breoite. Tháinig an dochtúir. Thug an dochtúir leigheas dó. D’fhan sé sa leaba ar feadh cúpla lá. Tá biseach air anois. An raibh tinneas cinn air? Bhí tinneas cinn air. An raibh pian ina dhroim aige? Ní raibh pian ina dhroim aige. Cé a tháinig? Tháinig an dochtúir. Cad a thug an dochtúir do Ruairí? Thug an dochtúir leigheas do Ruairí. Ar fhan Ruairí sa leaba ar feadh cúpla lá? D’fhan Ruairí sa leaba ar feadh cúpla lá. An bhfuil biseach ar Ruairí anois? Tá biseach ar Ruairí anois.

Snáitheanna: Teanga ó Bhéal, Léitheoireacht, Scríbhneoireacht Gnéithe: Cumarsáid, Tuiscint, Fiosrú agus úsáid

42

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 42

26/08/2022 11:45


Mé Féin Tréimhse Réamhchumarsáide

nd

Múintear comhrá 4.1 ag úsáid pictiúr agus gníomhartha cuí. Ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘Cén fáth nach raibh Ruairí ar scoil ar feadh seachtaine?’ ‘An raibh sé ar fónamh?’ ‘An raibh tinneas cinn air?’ ‘An raibh slaghdán air?’ ‘An raibh a scornach tinn?’ ‘An raibh sé ag casachtach agus ag sraothartach?’ ‘An raibh pian ina bholg aige?’ ‘An raibh sé ag aiseag?’ ‘An raibh a theocht ard?’ ‘An raibh sé lag?’ ‘An raibh sé breoite?’ ‘Ar tháinig an dochtúir chuige?’ ‘Cad a thug an dochtúir do Ruairí?’ ‘Ar fhan Ruairí sa leaba ar feadh cúpla lá?’ ‘An bhfuil biseach air anois?’ Freagraíonn na páistí na ceisteanna.

la

Tasc Tuisceana: Bhí sé ag casachtach. Bhí slaghdán air. Bhí sé ag sraothartach. Ní raibh Ruairí ar fónamh. Bhí Ruairí breoite. Bhí a scornach tinn. Bhí tinneas cinn air. Tá biseach air. Thug an dochtúir leigheas dó. Bhí pian ina bholg aige. Bhí sé ag aiseag.

of

Ire

Scríobh an Scéal: A mhúinteoir, ní raibh Ruairí ar scoil ar feadh seachtaine mar bhí sé tinn. Ní raibh sé ar fónamh. Bhí tinneas cinn air. Bhí a scornach tinn. Bhí slaghdán air. Bhí sé ag casachtach agus ag sraothartach. Bhí pian ina bholg aige. Bhí sé ag aiseag. Bhí a theocht ard. Bhí sé lag. Bhí sé breoite. Tháinig an dochtúir. Thug an dochtúir leigheas dó. D’fhan sé sa leaba ar feadh cúpla lá. Tá biseach air anois. Mise le meas, Áine

ED l C o C m O pa

ny

Bí ag Caint: Cé a bhí tinn? Bhí Ruairí tinn. An raibh Ruairí ar scoil inné? Ní raibh Ruairí ar scoil inné. Cén fáth nach raibh Ruairí ar scoil inné? Ní raibh Ruairí ar scoil inné mar ní raibh sé ar fónamh. An raibh slaghdán ar Ruairí? Bhí slaghdán ar Ruairí. Bhí a scornach tinn. Bhí sé ag casachtachach agus ag sraothartach. An raibh tinneas cinn air? Bhí tinneas cinn air. An raibh pian ina dhroim aige? Ní raibh pian ina dhroim aige. Cé a tháinig? Tháinig an dochtúir. Cad a thug an dochtúir do Ruairí? Thug an dochtúir leigheas do Ruairí. Ar fhan Ruairí sa leaba ar feadh cúpla lá? D’fhan Ruairí sa leaba ar feadh cúpla lá. An bhfuil biseach ar Ruairí anois? Litriú: Bhí slaghdán ar Ruairí. Bhí tinneas cinn air. Bhí sé ag casachtach. Bhí sé ag sraothartach. Bhí sé ag aiseag. Tar éis cúpla lá, bhí biseach air.

Tréimhse Chumarsáide

at io

na

Bua na Cainte 6 lch. 14. Léann na páistí an scéal: ‘Ní raibh Ruairí ar scoil ar feadh seachtaine mar bhí sé tinn.’ ‘Ní raibh sé ar fónamh.’ ‘Bhí tinneas cinn air.’ ‘Bhí slaghdán air.’ ‘Bhí a scornach tinn.’ ‘Bhí sé ag casachtach agus ag sraothartach.’ ‘Bhí pian ina bholg aige.’ ‘Bhí sé ag aiseag.’ ‘Bhí a theocht ard.’ ‘Bhí sé lag.’ ‘Bhí sé breoite.’ ‘Tháinig an dochtúir.’ ‘Thug an dochtúir leigheas dó.’ ‘D’fhan sé sa leaba ar feadh cúpla lá.’ ‘Tá biseach air anois.’ Drámaíocht: Bunaítear dráma ar an scéal.

© Th

e

Ed

uc

Ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘Cé a bhí tinn?’ ‘An raibh Ruairí ar scoil inné?’ ‘Cén fáth nach raibh Ruairí ar scoil inné?’ ‘An raibh slaghdán ar Ruairí?’ srl. Freagraíonn na páistí na ceisteanna. Tagann páiste amach os comhair an ranga. Ceistíonn an múinteoir an páiste: ‘An raibh tinneas cinn air?’ ‘An raibh pian ina dhroim aige?’ ‘Cé a tháinig?’ ‘Cad a thug an dochtúir do Ruairí?’ srl. Tagann beirt pháistí amach os comhair an ranga. Ceistíonn páiste A páiste B: ‘Ar fhan Ruairí sa leaba ar feadh cúpla lá?’ ‘An bhfuil biseach ar Ruairí anois?’ Freagraíonn páiste B na ceisteanna. Malartaíonn na páistí róil. Obair Bheirte: Bua na Cainte 6 lch. 14. Ceistíonn páiste A páiste B: ‘Cé a bhí tinn?’ ‘An raibh Ruairí ar scoil inné?’ ‘Cén fáth nach raibh Ruairí ar scoil inné?’ ‘An raibh slaghdán ar Ruairí?’ ‘An raibh tinneas cinn air?’ ‘An raibh pian ina dhroim aige?’ ‘Cé a tháinig?’ ‘Cad a thug an dochtúir do Ruairí?’ ‘Ar fhan Ruairí sa leaba ar feadh cúpla lá?’ ‘An bhfuil biseach ar Ruairí anois?’ Freagraíonn páiste B na ceisteanna. Malartaíonn na páistí róil.

Tréimhse Iarchumarsáide

Dul siar: Bua na Cainte 6 lch. 14. Ceistítear na páistí agus freagraíonn siad na ceisteanna. Bua na Cainte 6 lch. 15. Roghnaíonn na páistí an focal ceart. (tinneas cinn, ag casachtach, ag sraothartach, biseach, ag aiseag, breoite, dochtúir, slaghdán, leigheas) Bua na Cainte 6 lch. 15. Scríobhann na páistí an ríomhphost: 43

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 43

26/08/2022 11:45


Mé Féin A mhúinteoir, a chara, Ní raibh Ruairí ar scoil ar feadh seachtaine mar bhí sé ___. Ní raibh sé ar ___. Bhí tinneas ___ air. Bhí a scornach tinn. Bhí slaghdán air. Bhí sé ag ___ agus ag sraothartach. Bhí ___ ina bholg aige. Bhí sé ag aiseag. Bhí a theocht ___. Bhí sé lag. Bhí sé breoite. Tháinig an ___. Thug an dochtúir ___ dó. D’fhan sé sa leaba ar feadh cúpla ___. Tá ___ air anois. Mise le meas, Áine

of

Ire

la

nd

Úsáid neamhfhoirmiúil na Gaeilge: Spreagtar na páistí tuairisciú: ‘Ní raibh mé ar scoil ar feadh seachtaine mar bhí mé tinn.’ ‘Ní raibh mé ar fónamh.’ ‘Bhí tinneas cinn orm.’ ‘Bhí slaghdán orm.’ ‘Bhí mo scornach tinn.’ ‘Bhí mé ag casachtach agus ag sraothartach.’ ‘Bhí pian i mo bholg agam.’ ‘Bhí mé ag aiseag.’ ‘Bhí mo theocht ard.’ ‘Bhí mé lag.’ ‘Bhí mé breoite.’ ‘Tá biseach orm.’

Measúnú don Fhoghlaim: Dírbhreathnú an Mhúinteora/Ceistiú/Tascanna

© Th

e

Ed

uc

at io

na

ED l C o C m O pa

ny

An bhfuil an páiste in ann ceist a chur/a fhreagairt? ‘Cé a bhí tinn?’ ‘Bhí Ruairí tinn.’ ‘An raibh Ruairí ar scoil inné?’ ‘Ní raibh Ruairí ar scoil inné.’ ‘Cén fáth nach raibh Ruairí ar scoil inné?’ ‘Ní raibh Ruairí ar scoil inné mar ní raibh sé ar fónamh.’ srl. An bhfuil an páiste in ann scéal a insint? ‘Ní raibh Ruairí ar scoil ar feadh seachtaine mar bhí sé tinn.’ ‘Ní raibh sé ar fónamh.’ ‘Bhí tinneas cinn air.’ ‘Bhí slaghdán air.’ ‘Bhí a scornach tinn.’ ‘Bhí sé ag casachtach agus ag sraothartach.’ ‘Bhí pian ina bholg aige.’ ‘Bhí sé ag aiseag.’ srl. An bhfuil an páiste in ann míniú a thabhairt? ‘Ní raibh Ruairí ar scoil ar feadh seachtaine mar bhí sé tinn.’ ‘Ní raibh Ruairí ar scoil inné mar ní raibh sé ar fónamh.’ An bhfuil an páiste in ann stór focal a úsáid? (ar feadh seachtaine, ar fónamh, tinneas cinn, slaghdán, scornach thinn, ag casachtach, ag sraothartach, pian ina bholg, pian ina dhroim, ag aiseag, teocht ard, dochtúir, leigheas, leaba, biseach)

44

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 44

26/08/2022 11:45


Mé Féin Aonad 3 – Dán Príomhthorthaí Foghlama Samplacha an Dáin Trí eispéiris foghlama chuí tharraingteacha ba cheart go mbeadh páistí in ann na torthaí foghlama seo a bhaint amach:

Léitheoireacht

Tuiscint TF6: Stór focal

Tuiscint TF3: Struchtúr abairte agus gnásanna cló TF4: Litriú agus staidéar ar fhocail

Fiosrú agus úsáid TF7: Cuspóir, seánra agus guth

of

Ire

la

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht

Fiosrú agus úsáid TF6: Cuspóir, seánra agus guth TF8: Freagairt agus intinn an údair

ED l C o C m O pa

Fiosrú agus úsáid TF9: Athinsint agus mionléiriú TF10: Teanga a úsáid go spraíúil agus go cruthaitheach

Cumarsáid TF2: Inspreagadh agus rogha

ny

Tuiscint TF4: Struchtúr abairte agus gramadach

Scríbhneoireacht

nd

Teanga ó Bhéal

Dán – An tEitleán

Ceannóidh mé eitleán breá Nuair a bheidh mé fásta suas, Is timpeall an domhain mhóir Is ea rachaidh mé ar luas.

uc

at io

na

Thar shléibhte arda bána, Thar fhásaigh mhóra theo. Thar muir is thar aigéan, Eitleoidh mé gan stró.

Is orm a bheidh an bród, Go hard ansiúd sa spéir, Ag imeacht liom ar luas Thar tíortha i bhfad i gcéin.

Ed

Deirtear agus múintear an dán An tEitleán do na páistí. Deir an múinteoir, an rang go léir, grúpaí éagsúla páistí, páistí aonair an dán.

© Th

e

Bí ag Caint: Bua na Cainte 6 lch. 16. Ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘Cad is ainm don dán?’ ‘An tEitleán is ainm don dán.’ ‘An maith leat an dán?’ ‘Cén fáth?’ ‘Is maith liom an dán mar tá an dán suimiúil.’ ‘Céard a cheannóidh an cailín?’ ‘Ceannóidh an cailín eitleán.’ ‘An eitleoidh sí go tapa?’ ‘Eitleoidh sí go tapa.’ ‘Aimsigh focail ina bhfuil ó sa dán.’ ‘Ceannóidh, mhóir, mhóra, stró, bród.’ ‘Aimsigh focail ina bhfuil á sa dán.’ ‘eitleán, breá, fásta, bána, fhásaigh.’ ‘Aimsigh focail ina bhfuil é sa dán.’ ‘shléibhte, aigéan, mé, spéir, i gcéin.’ ‘Aimsigh focail ina bhfuil ua sa dán.’ ‘suas, luas.’

45

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 45

26/08/2022 11:45


Mé Féin Scéal – An Táin Príomhthorthaí Foghlama Samplacha an Scéil Trí eispéiris foghlama chuí tharraingteacha ba cheart go mbeadh páistí in ann na torthaí foghlama seo a bhaint amach:

Léitheoireacht

Scríbhneoireacht

nd

Teanga ó Bhéal

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht

Tuiscint TF6: Léiriú tuisceana

Tuiscint TF4: Feasacht fhóineolaíoch agus fhóinéimeach TF5: Fónaic, aithint focal agus staidéar ar fhocail

Tuiscint TF3: Struchtúr abairte agus gnásanna cló

Fiosrú agus úsáid TF9: Athinsint agus mionléiriú

Fiosrú agus úsáid TF7: Cuspóir, seánra agus guth TF10: Líofacht agus féincheartú

ED l C o C m O pa

ny

of

Ire

la

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht, éisteacht agus aird TF2: Inspreagadh agus rogha

Fiosrú agus úsáid TF8: Freagairt agus intinn an údair TF9: Peannaireacht agus cur i láthair

An Táin

Bhí Méabh ina banríon ar Chúige Chonnacht. Ailill ab ainm dá fear céile. Bhí Méabh agus Ailill an-saibhir.

Méabh:

‘Is bean an-saibhir mé,’ arsa Méabh lena fear céile. ‘Tá a lán óir agus a lán airgid agam.’

at io

na

Scéalaí:

© Th

e

Ed

Scéalaí:

uc

Ailill:

‘Is fear an-saibhir mé freisin,’ arsa Ailill lena bhean chéile. ‘Tá a lán óir agus a lán airgid agam.’ ‘Tá rud amháin agam nach bhfuil agat,’ arsa Ailill. ‘Tá tarbh mór bán agam. Is é an tarbh is fearr in Éirinn é.’ Bhí éad ar Mhéabh. Ba mhaith léi an tarbh is fearr in Éirinn a bheith aici. Bhí tarbh amháin eile in Éirinn a bhí chomh maith le tarbh Ailill. Tarbh mór donn ab ea é. Ba le Dáire an tarbh mór donn seo. Bhí Dáire ina chónaí i gCúige Uladh. Chuaigh Méabh agus a harm go Cúige Uladh chun an tarbh mór donn a fháil. Bhí Conchúr Mac Neasa ina rí ar Chúige Uladh ag an am. Bhí a lán laochra in arm an rí. Tháinig cailleach na farraige.

Cailleach na Farraige:

Cuirfidh mé na fir go léir san arm ina gcodladh. A fheara, téigí a chodladh.

Scéalaí:

Thit an rí Conchúr agus na laochra go léir ina gcodladh sámh.

Cailleach na Farraige:

Cén fáth nár thit tú i do chodladh sámh?

Cú Chulainn:

Níor thit mé i mo chodladh mar níl mé ocht mbliana déag d’aois go fóill.

46

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 46

26/08/2022 11:45


Mé Féin Nuair a tháinig Méabh agus a harm go Cúige Uladh, b’é Cú Chulainn an t-aon laoch a bhí ina dhúiseacht.

Méabh:

Tá an tarbh mór donn uaim.

Cú Chulainn:

Ní thabharfaidh mé an tarbh mór donn duit.

Scéalaí:

Bhí laoch cróga ag Méabh. Ferdia ab ainm dó. Ghlaoigh Méabh ar Fherdia. D’iarr Méabh air troid le Cú Chulainn.

Méabh:

An dtroidfidh tú le Cú Chulainn? Caithfidh mé an tarbh mór donn a fháil.

Ferdia:

Ní maith liom troid le Cú Chulainn. Is é Cú Chulainn an cara is fearr atá agam.

Méabh:

Caithfidh tú troid leis. Caithfidh mé an tarbh mór donn a fháil. Tabhair an tarbh mór donn dom nó maróidh Ferdia tú.

Cú Chulainn:

Ní féidir liom an tarbh mór donn a thabhairt duit. Ní leatsa an tarbh mór donn. Ní maith liom troid le Ferdia. Is é Ferdia an cara is fearr atá agam.

Méabh:

Caithfidh tú troid leis. Caithfidh mé an tarbh mór donn a fháil.

Scéalaí:

Thosaigh Cú Chulainn agus Ferdia ag troid. Chaith siad trí lá ag troid ag áth san abhainn. Throid siad go fíochmhar gach lá. Chabhraigh siad lena chéile gach oíche. Bhí béile acu le chéile. Bhí sleá dhraíochta ag Cú Chulainn. An Ga Bolga ab ainm don tsleá. Chaith Cú Chualainn an Ga Bolga. Chuaigh an ga trí chorp Fherdia. Thit Ferdia. Rith Cú Chulainn chuige. Rug sé air agus thóg sé go bruach na habhann é. Fuair Ferdia bocht bás. Bhí brón an domhain ar Chú Chulainn. Bhí Cú Chulainn bocht an-lag nuair a bhí an troid thart. Bhí fearg ar Mhéabh nuair a bhuaigh Cú Chulainn an troid.

© Th

e

Ed

uc

at io

na

ED l C o C m O pa

ny

of

Ire

la

nd

Scéalaí:

Méabh:

Tógfaidh mé an tarbh mór donn.

Scéalaí:

Bhí an tarbh mór donn ar buile. Rith an tarbh go Cúige Chonnacht ar nós na gaoithe. Chonaic an tarbh donn an tarbh bán. Throid an tarbh donn leis an tarbh bán. Mharaigh an tarbh donn an tarbh bán. Rith an tarbh donn ar ais go Cúige Uladh ar luas lasrach. Bhuail sé a cheann i gcoinne an tsléibhe agus fuair sé bás. B’shin deireadh leis an tarbh mór donn.

47

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 47

26/08/2022 11:45


Mé Féin Bua na Cainte 6 lch. 17. Ceistíonn an múinteoir na páistí agus freagraíonn siad na ceisteanna: Cad is anim don scéal? Cén saghas scéil é? An raibh Cú Chulainn cróga? Cad a bhí ina lámh ag Cú Chulainn? Cé a bhuaigh an troid? Ar thaitin an scéal leat? Cén fáth? Ar thaitin Cú Chulainn leat? Ar thaitin Ferdia leat?

la

of

Bí ag Scríobh: Bua na Cainte 6 lch. 18. Ní thabharfaidh mé __ duit. (an bhó, an tarbh, an madra, an broc, an chaora, an t-asal, an gabhar, an mhuc, an fia, an capall)

Ire

Scríobh an Scéal: Bua na Cainte 6 lch. 18. Bhí Méabh ina banríon ar Chúige Chonnacht. Ailill ab ainm dá fear céile. Bhí tarbh mór donn ag Ailill. Ba mhaith le Méabh tarbh mór a bheith aici freisin. Bhí Conchúr Mac Neasa ina rí ar Chúige Uladh. Chuir cailleach na farraige draíocht ar laochra Uladh. Bhí na laochra go léir ina gcodladh sámh. Níor thit Cú Chulainn ina chodladh mar ní raibh sé ocht mbliana déag d’aois go fóill. Throid Cú Chulainn le Ferdia gach lá. Chabhraigh siad lena chéile gach oíche. Bhuaigh Cú Chulainn an troid. Fuair Ferdia bocht bás.

nd

Gníomhaíochtaí

ny

Foclóir: cailleach na farraige, slat draíochta, na laochra, an rí Conchúr, tarbh mór donn, Cú Chulainn, Ferdia, áth, abhainn, ga bolga, sleá, geata.

ED l C o C m O pa

Bí ag Caint: Cén saghas scéil é? Is finscéal é. An raibh Cú Chulainn cróga? Bhí Cú Chulainn an-chróga. Cad a bhí ina lámh ag Cú Chulainn? Bhí an ga bolga ina lámh ag Cú Chulainn. Cé a bhuaigh an troid? Bhuaigh Cú Chulainn an troid. Ar thaitin an scéal leat? Thaitin an scéal go mór liom mar is maith liom finscéalta. Tá an-suim agam sa stair freisin. Ar thaitin Cú Chulainn leat? Thaitin Cú Chulainn go mór liom mar bhí sé an-chróga. Ar thaitin Ferdia leat? Thaitin Ferdia go mór liom mar bhí sé an-chróga freisin. Bhí trua agam dó mar fuair sé bás.

© Th

e

Ed

uc

at io

na

Ar Thóir an Óir: Bua na Cainte 6 lch. 19. 1 Cé a bhí ina banríon ar chúige Chonnacht? Bhí Méabh ina banríon ar chúige Chonnacht. 2 An raibh tarbh donn ag Ailill? Ní raibh tarbh donn ag Ailill. 3 An raibh tarbh bán ag Ailill? Bhí tarbh bán ag Ailill. 4 Cé a bhí ina rí ar Chúige Uladh? Bhí Conchúr Mac Neasa ina rí ar Chúige Uladh. 5 Cé a chuir draíocht ar laochra Uladh? Chuir cailleach na farraige draíocht ar laochra Uladh. 6 Cén fáth nár thit Cú Chulainn ina chodladh? Níor thit Cú Chulainn ina chodladh mar ní raibh sé ocht mbliana déag d’aois go fóill. 7 Ar iarr Méabh ar Fherdia troid le Cú Chulainn? D’iarr Méabh ar Fherdia troid le Cú Chulainn. 8 Cár throid Cú Chulainn agus Ferdia? Throid Cú Chulainn agus Ferdia ag áth san abhainn. 9 Cé a bhuaigh an troid? Bhuaigh Cú Chulainn an troid. 10 Cé a fuair bás? Fuair Ferdia bás.

Seanfhocal

Mol an óige agus tiocfaidh sí!

48

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 48

26/08/2022 11:45


Mé Féin Measúnú

la Ire

ny

of

Bí ag Caint: Bua na Cainte 6 lch. 21. 1 Cén chaoi a bhfuil tú inniu? Tá sláinte an bhradáin agam, buíochas le Dia. 2 Cad is ainm duit? ___ is ainm dom. 3 Cén rang ina bhfuil tú i mbliana? Táim i rang a sé i mbliana. 4 An mó duine atá i do theaghlach? Tá ___ i mo theaghlach, mé féin san áireamh. 5 An mó deartháir atá agat? Tá deartháir amháin agam. 6 An mó deirfiúr atá agat? Níl aon deirfiúr agam. 7 Cé hé an duine is sine sa chlann? Is mise an duine is sine sa chlann. 8 Cé hé an duine is óige sa chlann? Is é ___ an duine is óige sa chlann. 9 An bhfuil peata agat sa bhaile? Tá peata agam sa bhaile. Tá cat agam. 10 An maith leat do chlann? Is maith liom mo chlann mar bíonn spórt agus scléip againn le chéile. 11 Cén aois thú? Tá mé dhá bhliain déag d’aois. 12 An bhfuil do chuid gruaige catach? Níl mo chuid gruaige catach. Tá mo chuid gruaige díreach. 13 An bhfuil do chuid gruaige fada? Tá mo chuid gruaige fada. 14 An bhfuil do shúile gorm? Tá mo shúile gorm.

nd

Teanga ó Bhéal

ED l C o C m O pa

Léitheoireacht Bí ag Léamh – Liam agus a Chlann: Bua na Cainte 6 lch. 21. Seo é Liam. Tá sé dhá bhliain déag d’aois. Tá sé i rang a sé i mbliana.Tá sé ag freastal ar Scoil Éanna.Tá seisear ina chlann.Tá deartháir amháin aige. Seán is ainm dó. Is é Seán an duine is sine sa chlann. Tá sé trí bliana déag d’aois. Tá sé sa chéad bhliain sa mheánscoil. Tá beirt deirfiúracha aige. Tá siad níos óige ná é. Tá Cáit ocht mbliana d’aois. Tá sí i rang a dó. Is í Lia an duine is óige sa chlann. Tá sí seacht mbliana d’aois. Tá madra beag ag Liam. Oscar is ainm dó. Is maith le Liam a chlann. Is breá leis a mhadra freisin.

Ed

uc

at io

na

Freagair na Ceisteanna: Bua na Cainte 5 lch. 21. 1 Cén aois é Liam? Tá sé dhá bhliain déag d’aois. 2 Cén rang ina bhfuil sé i mbliana? Tá sé i rang a sé i mbliana. 3 Cá bhfuil sé ag dul ar scoil? Tá sé ag freastal ar Scoil Éanna. 4 An mó deartháir atá aige? Tá deartháir amháin aige. 5 An mó deirfiúr atá aige? Tá beirt deirfiúracha aige. 6 Cé hé an duine is sine sa chlann? Is é Seán an duine is sine sa chlann. 7 Cén aois é Seán? Tá sé trí bliana déag d’aois. 8 An bhfuil Seán ag freastal ar Scoil Éanna? Níl Seán ag freastal ar Scoil Éanna. 9 Cén bhliain ina bhfuil Seán sa mheánscoil? Tá Seán sa chéad bhliain sa mheánscoil. 10 Cén aois í Cáit? Tá sí ocht mbliana d’aois. 11 Cén rang ina bhfuil Cáit? Tá sí i rang a dó. 12 Cé hé an duine is óige sa chlann? Is í Lia an duine is óige sa chlann.

© Th

e

Scríbhneoireacht Spraoi le Briathra: Bua na Cainte 6 lch. 22. Ar ól sí? D’ól sí. Níor ól sí. Ar fhág sí? D’fhág sí. Níor fhág sí. Ar chaith sí? Chaith sí. Níor chaith sí. Ar léim sí? Léim sí. Níor léim sí. Ar leag sí? Leag sí. Níor leag sí. Ar bhris sí? Bhris sí. Níor bhris sí. Ar scuab sí? Scuab sí. Níor scuab sí. Ar chuir sí? Chuir sí. Níor chuir sí. Ar dhún sí? Dhún sí. Níor dhún sí. Ar ghhlan sí? Ghlan sí. Níor ghlan sí. Ar rith sí? Rith sí. Níor rith sí. Bí ag Scríobh: Bua na Cainte 6 lch. 22. Cén aois thú? (aon bhliain déag d’aois, dhá bhliain déag d’aois, trí bliana déag d’aois, ceithre bliana déag d’aois, cúig bliana déag d’aois, sé bliana déag d’aois, seacht mbliana déag d’aois, ocht mbliana déag d’aois, naoi mbliana déag d’aois)

Líon na Bearnaí: Bua na Cainte 6 lch. 22. mé: Liam is ainm dom. sí: Róisín is ainm di. sé: Samar is ainm dó. tú: Oisín is ainm duit. siad: Ciara agus Niamh is ainm dóibh.Liam agus Oisín is ainm do na buachaillí. Niamh agus Róisín is ainm do na cailíní. Pól is ainm don fhear sin. Roghnaigh an Focal Ceart: Bua na Cainte 6 lch. 22. mná, fir, beola, teanga, ordóg, lúidín. 49

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 49

26/08/2022 11:45


An Fómhar An Fómhar – Ceacht 1 Príomhthorthaí Foghlama Samplacha an Cheachta Trí eispéiris foghlama chuí tharraingteacha ba cheart go mbeadh páistí in ann na torthaí foghlama seo a bhaint amach:

Léitheoireacht

Scríbhneoireacht

nd

Teanga ó Bhéal

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht

Cumarsáid TF2: Inspreagadh agus rogha

Tuiscint TF4: Struchtúr abairte agus gramadach

Tuiscint TF3: Gnásanna cló agus struchtúr abairte TF3: Feasacht fhóineolaíoch agus fhóinéimeach

Tuiscint TF3: Struchtúr abairte agus gnásanna cló TF4: Litriú agus staidéar ar fhocail TF5: Stór focal

Fiosrú agus úsáid TF12: Cur síos, tuar agus machnamh

Fiosrú agus úsáid TF8: Freagairt agus intinn an údair

Ba cheart go mbeadh an páiste in ann: ● ●

of

ny

Eiseamláirí Teanga

Comhrá 1.1 An fómhar atá ann. Is iad Lúnasa, Meán Fómhair agus Deireadh Fómhair míonna an fhómhair. De ghnáth, bíonn an aimsir go deas ag tús an fhómhair. De réir a chéile, téann an aimsir in olcas. Bíonn an aimsir fuar agus fliuch ag deireadh an fhómhair. Titeann na duilleoga de na crainn san fhómhar. Bailíonn an t-iora rua cnónna. Cuireann sé iad i bhfolach i bpoll sa chrann. Téann an t-iora rua a chodladh don gheimhreadh. Geimhríonn an sciathán leathair agus an ghráinneog freisin. Fágann an chuach agus an fháinleog Éire san fhómhar. Téann siad go dtí na tíortha teo mar ní maith leo an geimhreadh fuar in Éirinn. Ní fhágann an spideog agus an dreoilín Éire san fhómhar. Fanann siad in Éirinn don gheimhreadh. Bíonn an feirmeoir gnóthach san fhómhar. Bíonn sé ag baint an fhómhair. Bíonn sé ag baint eorna agus coirce. Bíonn an feirmeoir ag obair go dian dícheallach san fhómhar

e

Ed

uc

at io

na

Scéal a insint san aimsir láithreach Cur síos a dhéanamh Stór focal a úsáid

Fiosrú agus úsáid TF9: Peannaireacht agus cur i láthair

ED l C o C m O pa

Feidhmeanna Teanga

Ire

la

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht, éisteacht agus aird

D’fhan an spideog in Éirinn an fómhar seo caite. Fanann an spideog in Éirinn gach fómhar. Fanfaidh an spideog in Éirinn an fómhar seo chugainn.

D’fhág an fháinleog Éire an fómhar seo caite. Fágann an fháinleog Éire gach fómhar. Fágfaidh an fháinleog Éire an fómhar seo chugainn.

D’fhill an fháinleog ar Éirinn an t-earrach seo caite. Filleann an fháinleog ar Éirinn gach earrach. Fillfidh an fháinleog ar Éirinn an t-earrach seo chugainn.

© Th

Comhrá 1.2 D’fhás eorna an fómhar seo caite. Fásann eorna gach fómhar. Fásfaidh eorna an fómhar seo chugainn.

Snáitheanna: Teanga ó Bhéal, Léitheoireacht, Scríbhneoireacht Gnéithe: Tuiscint, Fiosrú agus úsáid, Cumarsáid

50

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 50

26/08/2022 11:45


An Fómhar Tréimhse Réamhchumarsáide

la

nd

Múintear comhrá 1.1 le cabhair na teicneolaíochta. Ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘Cén séasúr atá ann?’ ‘Cén saghas aimsire a bhíonn ann ag tús an fhómhair?’ ‘Cén saghas aimsire a bhíonn ann ag deireadh an fhómhair?’ ‘Cad a tharlaíonn do na duilleoga san fhómhar?’ ‘Cad a bhailíonn an t-iora rua san fhómhar?’ ‘Cad a dhéanann an t-iora rua don gheimhreadh?’ ‘Cad a dhéanann an sciathán leathair agus an ghráinneog don gheimhreadh?’ ‘An bhfagann an chuach agus an fháinleog Éire san fhómhar?’ ‘Cá dtéann an chuach agus an fháinleog don gheimhreadh?’ ‘Cén fáth a dtéann an chuach agus an fháinleog go tíortha teo?’ ‘An bhfágann an spideog agus an dreoilín Éire san fhómhar?’ ‘An bhfanann an spideog agus an dreoilín in Éirinn don gheimhredh?’ ‘An mbíonn an feirmeoir gnóthach san fhómhar?’ ‘Cad a dhéanann an feirmeoir san fhómhar?’ ‘An mbíonn an feirmeoir ag obair go dian dícheallach san fhómhar?’ Freagraíonn na páistí na ceisteanna.

of

Ire

Múintear comhrá 1.2 le cabhair na teicneolaíochta: ‘D’fhás eorna an fómhar seo caite.’ ‘Fásann eorna gach fómhar.’ ‘Fásfaidh eorna an fómhar seo chugainn.’ ‘D’fhág an fháinleog Éire an fómhar seo caite.’ ‘Fágann an fháinleog Éire gach fómhar.’ ‘Fágfaidh an fháinleog Éire an fómhar seo chugainn.’ ‘D’fhan an spideog in Éirinn an fómhar seo caite.’ ‘Fanann an spideog in Éirinn gach fómhar.’ ‘Fanfaidh an spideog in Éirinn an fómhar seo chugainn.’ ‘D’fhill an fháinleog ar Éirinn an t-earrach seo caite.’ ‘Filleann an fháinleog ar Éirinn gach earrach.’ ‘Fillfidh an fháinleog ar Éirinn an t-earrach seo chugainn.’ Deir an múinteoir, an rang go léir, grúpaí éagsúla páistí agus páistí aonair na habairtí san aimsir chaite, san aimsir láithreach agus san aimsir fháistineach.

ny

Foclóir: duilleoga, an t-iora rua, cnónna, an ghráinneog, an sciathán leathair, an chuach, an fháinleog, an spideog, an dreoilín, an feirmeoir, eorna, coirce.

ED l C o C m O pa

Bí ag Caint: Cén séasúr atá ann anois? Ainmnigh míonna an fhómhair. Cén saghas aimsire a bhíonn ann ag tús an fhómhair? Cén saghas aimsire a bhíonn ann ag deireadh an fhómhair? Cad a tharlaíonn do na duilleoga san fhómhar? Cad a dhéanann an t-iora rua san fhómhar? Ainmnigh trí ainmhí a gheimhríonn. Cén fáth a fhágann an chuach agus an fháinleog Éire san fhómhar? Ainmnigh dhá éan a fhanann in Éirinn don gheimhreadh. Cad a dhéanann an feirmeoir san fhómhar?

na

Scríobh an Scéal: An fómhar atá ann. Is iad Lúnasa, Meán Fómhair agus Deireadh Fómhair míonna an fhómhair. De ghnáth, bíonn an aimsir go deas ag tús an fhómhair. De réir a chéile, téann an aimsir in olcas. Bíonn an aimsir fuar agus fliuch ag deireadh an fhómhair. Titeann na duilleoga de na crainn san fhómhar. Bailíonn an t-iora rua cnónna. Cuireann sé iad i bhfolach sa chrann.

at io

Spraoi le Briathra: Inné, d’fhás sé. Gach lá, fásann sé. Amárach, fásfaidh sé. Inné, d’fhan sé. Gach lá, fanann sé. Amárach, fanfaidh sé. Inné, d’fhill sé. Gach lá, filleann sé. Amárach, fillfidh sé. Inné, d’fhág sé. Gach lá, fágann sé. Amárach, fágfaidh sé. Inné, d’fhéach sé. Gach lá, féachann sé. Amárach, féachfaidh sé.

uc

Litriú: D’fhás sé. Fásann sé. Fásfaidh sé. D’fhan sé. Fanann sé. Fanfaidh sé. D’fhill sé. Filleann sé. Fillfidh sé. D’fhág sé. Fágann sé. Fágfaidh sé. D’fhéach sé. Féachann sé. Féachfaidh sé.

Tréimhse Chumarsáide

Ed

Bua na Cainte 6 lch. 23. Léann na páistí an scéal: ‘An fómhar atá ann. Bíonn an feirmeoir ag obair go dian dícheallach san fhómhar.’

© Th

e

Ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘Cén séasúr atá ann anois?’ ‘Ainmnigh míonna an fhómhair.’ ‘Cén saghas aimsire a bhíonn ann ag deireadh an fhómhair?’ ‘Cén saghas aimsire a bhíonn ann ag tús an fhómhair?’ srl. Freagraíonn na páistí na ceisteanna. Tagann páiste amach os comhair an ranga. Ceistíonn an múinteoir an páiste: ‘Cad a tharlaíonn do na duilleoga san fhómhar?’ ‘Cad a dhéanann an t-iora rua san fhómhar?’ srl. Freagraíonn an páiste na ceisteanna. Tagann páiste amach os comhair an ranga. Ceistíonn an páiste páistí eile: ‘Ainmnigh trí ainmhí a gheimhríonn.’ srl. Freagraíonn na páistí na ceisteanna. Tagann beirt pháistí amach os comhair an ranga. Ceistíonn páiste A páiste B: ‘Cén fáth a fhágann an chuach agus an fháinleog Éire san fhómhar?’ srl. Freagraíonn páiste B na ceisteanna. Obair Bheirte: Ceistíonn páiste A páiste B: ‘Ainmnigh dhá éan a fhanann in Éirinn don gheimhreadh.’ ‘Cad a dhéanann an feirmeoir san fhómhar?’ srl. Freagraíonn páiste B na ceisteanna. Malartaíonn na páistí róil.

51

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 51

26/08/2022 11:45


An Fómhar Tréimhse Iarchumarsáide

Dul siar: Bua na Cainte 6 lch. 23. Ceistíonn an múinteoir na páistí. Freagraíonn na páistí na ceisteanna ó bhéal.

nd

Bua na Cainte 6 lch. 23. Scríobhann na páistí freagraí na gceisteanna: ‘Cén séasúr atá ann anois?’ ‘Ainmnigh míonna an fhómhair.’ ‘Cén saghas aimsire a bhíonn ann ag deireadh an fhómhair?’ ‘Cén saghas aimsire a bhíonn ann ag tús an fhómhair?’ ‘Cad a tharlaíonn do na duilleoga san fhómhar?’ ‘Cad a dhéanann an t-iora rua san fhómhar?’ srl.

la

Úsáid neamhfhoirmiúil na Gaeilge: Spreagtar na páistí tuairisciú: ‘D’fhág mé an scoil.’ ‘Fágann mé an scoil.’ ‘Fágfaidh mé an scoil.’ ‘D’fhan mé sa scoil.’ ‘Fanann mé sa scoil.’ ‘Fanfaidh mé sa scoil.’ ‘D’fhill mé bhaile.’ ‘Filleann mé abhaile.’ ‘Fillfidh mé abhaile.’

of

Ire

Foghlaim Chomháite Ábhar agus Teanga: Oideachas, Sóisialta, Imshaoil agus Eolaíochta. Is féidir an t-ábhar seo a mhúineadh i gceacht OSIE.

Measúnú don Fhoghlaim: Dírbhreathnú an Mhúinteora/Ceistiú/Tascanna

© Th

e

Ed

uc

at io

na

ED l C o C m O pa

ny

An bhfuil an páiste in ann scéal a insint san aimsir láithreach? ‘An fómhar atá ann.’ ‘Is iad Lúnasa, Meán Fómhair agus Deireadh Fómhair míonna an fhómhair.’ ‘De ghnáth, bíonn an aimsir go deas ag tús an fhómhair.’ srl. An bhfuil an páiste in ann cur síos a dhéanamh? ‘Bailíonn an t-iora rua cnónna.’ ‘Cuireann sé iad i bhfolach i bpoll sa chrann.’ ‘Téann an t-iora rua a chodladh don gheimhreadh.’ ‘Geimhríonn an sciathán leathair agus an ghráinneog freisin.’ ‘Fágann an chuach agus an fháinleog Éire san fhómhar.’ srl. An bhfuil an páiste in ann stór focal a úsáid?’ (an fómhar, Lúnasa, Meán Fómhair, Deireadh Fómhair, míonna, an aimsir, na duilleoga, na crainn, an t-iora rua, cnónna, geimhreadh, an sciathán leathair, an ghráinneog, an chuach, an fháinleog, tíortha teo, an spideog, an dreoilín, an feirmeoir, eorna, coirce)

52

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 52

26/08/2022 11:45


An Fómhar An Fómhar – Ceacht 2 Príomhthorthaí Foghlama Samplacha an Cheachta Trí eispéiris foghlama chuí tharraingteacha ba cheart go mbeadh páistí in ann na torthaí foghlama seo a bhaint amach:

Léitheoireacht Cumarsáid TF1: Inspreagadh agus rogha

la

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht, éisteacht agus aird

Scríbhneoireacht

nd

Teanga ó Bhéal

Fiosrú agus úsáid TF6: Cuspóir, seánra agus guth

Ba cheart go mbeadh an páiste in ann: ●

An dáta a ainmniú An bhliain a ainmniú

Cén dáta atá ann? ___ de Dheireadh Fómhair. (An chéad lá, An dara lá, An tríú lá, An ceathrú lá, An cúigiú lá, An séú lá, An seachtú lá, An t-ochtú lá, An naoú lá, An deichiú lá, An t-aonú lá déag, An dara lá déag, An tríú lá déag, An ceathrú lá déag, An cúigiú lá déag, An séú lá déag, An seachtú lá déag, An t-ochtú lá déag, An naoú lá déag, An fichiú lá, An t-aonú lá is fiche, An dara lá is fiche, An tríú lá is fiche, An ceathrú lá is fiche, An cúigiú lá is fiche, An séú lá is fiche, An seachtú lá is fiche, An t-ochtú lá is fiche, An naoú lá is fiche, An tríochadú lá, An t-aonú lá is tríocha) Cén bhliain atá ann? Dhá mhíle fiche a haon. Dhá mhíle fiche a dó. Dhá mhíle fiche a trí. Dhá mhíle fiche a ceathair. Dhá mhíle fiche a cúig. Dhá mhíle fiche a sé. Dhá mhíle fiche a seacht. Dhá mhíle fiche a hocht. Dhá mhíle fiche a naoi. Dhá mhíle tríocha. Dhá mhíle tríocha a haon.

uc

at io

na

Eiseamláirí Teanga

ED l C o C m O pa

Feidhmeanna Teanga

ny

of

Fiosrú agus úsáid TF7: Iarratais, ceisteanna agus idirghníomhuithe

Tuiscint TF4: Litriú agus staidéar ar fhocail

Ire

Tuiscint TF3: Gnásanna cló agus struchtú abairte TF6: Stór focal

Ed

Snáitheanna: Teanga ó Bhéal, Léitheoireacht, Scríbhneoireacht Gnéithe: Tuiscint, Fiosrú agus úsáid, Cumarsáid

Tréimhse Réamhchumarsáide

© Th

e

Múintear an comhrá le cabhair na teicneolaíochta. Úsáidtear féilire. Ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘Cén dáta atá ann?’ Freagraíonn na páistí na ceisteanna: ‘___ de Dheireadh Fómhair.’ (An chéad lá, An dara lá, An tríú lá, An ceathrú lá, An cúigiú lá, An séú lá, An seachtú lá, An t-ochtú lá, An naoú lá, An deichiú lá, An t-aonú lá déag, An dara lá déag, An tríú lá déag, An ceathrú lá déag, An cúigiú lá déag, An séú lá déag, An seachtú lá déag, An t-ochtú lá déag, An naoú lá déag, An fichiú lá, An t-aonú lá is fiche, An dara lá is fiche, An tríú lá is fiche, An ceathrú lá is fiche, An cúigiú lá is fiche, An séú lá is fiche, An seachtú lá is fiche, An t-ochtú lá is fiche, An naoú lá is fiche, An tríochadú lá, An t-aonú lá is tríocha) Ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘Cén bhliain atá ann?’ Freagraíonn na páistí na ceisteanna: ‘Dhá mhíle fiche a haon.’ ‘Dhá mhíle fiche a dó.’ ‘Dhá mhíle fiche a trí.’ ‘Dhá mhíle fiche a ceathair.’ ‘Dhá mhíle fiche a cúig.’ ‘Dhá mhíle fiche a sé.’ ‘Dhá mhíle fiche a seacht.’ ‘Dhá mhíle fiche a hocht.’ ‘Dhá mhíle fiche a naoi.’ ‘Dhá mhíle tríocha.’ ‘Dhá mhíle tríocha a haon.’ Freagair na Ceisteanna: Cén dáta atá ann? An deichiú lá de Lúnasa, dhá mhíle fiche a haon. An dara lá déag de Lúnasa, dhá mhíle fiche a ceathair. An séú lá déag de Lúnasa, dhá mhíle fiche a dó. An ceathrú lá déag de Lúnasa, dhá mhíle fiche a trí. An naoú lá déag de Mheán Fómhair, dhá mhíle fiche a dó. An cúigiú lá déag de Mheán Fómhair, dhá mhíle fiche a cúig. An seachtú lá de Mheán Fómhair, dhá mhíle fiche a seacht. An fichiú lá de Mheán Fómhair, dhá mhíle fiche a naoi. An dara lá is fiche de Dheireadh Fómhair, dhá mhíle fiche a sé. Cén dáta atá ann? An ceathrú lá is fiche de Dheireadh Fómhair, dhá mhíle fiche a dó.

53

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 53

26/08/2022 11:45


An Fómhar Bí ag Caint: Cén dáta atá ann? An deichiú lá de Lúnasa, dhá mhíle fiche a haon. An dara lá déag de Lúnasa, dhá mhíle fiche a ceathair. An séú lá déag de Lúnasa, dhá mhíle fiche a dó. An ceathrú lá déag de Lúnasa, dhá mhíle fiche a trí. An naoú lá déag de Mheán Fómhair, dhá mhíle fiche a dó. An cúigiú lá déag de Mheán Fómhair, dhá mhíle fiche a cúig. An seachtú lá de Mheán Fómhair, dhá mhíle fiche a seacht. An fichiú lá de Mheán Fómhair, dhá mhíle fiche a naoi. An naoú lá is fiche de Dheireadh Fómhair, dhá mhíle fiche a cúig. An seachtú lá is fiche de Dheireadh Fómhair, dhá mhíle tríocha.

nd

Litriú: dhá mhíle fiche a haon, dhá mhíle fiche a dó, dhá mhíle fiche a trí, dhá mhíle fiche a ceathair, dhá mhíle fiche a cúig, dhá mhíle fiche a sé, dhá mhíle fiche a seacht, dhá mhíle fiche a hocht, dhá mhíle fiche a naoi, dhá mhíle tríocha.

of

Tagann páiste amach os comhair an ranga. Léiríonn an múinteoir dátaí éagsúla agus deir na páistí na dátaí: ‘An cúigiú lá is fiche.’ ‘An deichiú lá.’ srl.

Ire

Bua na Cainte 6 lch. 25. Léiríonn an múinteoir dátaí éagsúla do na páistí spreagtar na páistí na dátaí a rá ó bhéal: ‘An chéad lá.’ ‘An dara lá.’ ‘An tríú lá.’ srl.

la

Tréimhse Chumarsáide

ny

Tagann páiste amach os comhair an ranga agus léiríonn an páiste dátaí éagsúla do na páistí agus deir siad na dátaí: ‘An t-ochtú lá déag.’ srl.

ED l C o C m O pa

Tagann beirt pháistí amach os comhair an ranga. Léiríonn páiste A dátaí éagsúla do pháiste B agus deir páiste B na dátaí.

Obair Bheirte: Léiríonn páiste A dátaí éagsúla do pháiste B agus deir páiste B na dátaí. Malartaíonn na páistí róil.

Tréimhse Iarchumarsáide

Dul siar: Bua na Cainte 6 lch. 25. Scríobhann na páistí na dátaí – 12/08/2024, 16/08/2022, 14/08/2023, srl.

na

Scríobhann an múinteoir agus na páistí an dáta ar an gclár bán gach maidin.

at io

Úsáid neamhfhoirmiúil na Gaeilge: Spreagtar na páistí tuairisciú: ‘An chéad lá de Dheireadh Fómhair atá ann.’ ‘An dara lá de Dheireadh Fómhair atá ann.’ ‘An tríú lá de Dheiredh Fómhair atá ann.’ ‘An ceathrú lá de Dheireadh Fómhair atá ann.’

uc

Measúnú don Fhoghlaim: Dírbhreathnú an Mhúinteora/Ceistiú/Tascanna

© Th

e

Ed

An bhfuil an páiste in ann an dáta a ainmniú? ‘An chéad lá de Dheireadh Fómhair atá ann.’ ‘An dara lá de Dheireadh Fómhair atá ann.’ ‘An tríú lá de Dheiredh Fómhair tá ann.’ ‘An ceathrú lá de Dheireadh Fómhair atá ann.’ srl. An bhfuil an páiste in ann an bhliain a ainmniú? ‘Dhá mhíle fiche a haon.’ ‘Dhá mhíle fiche a dó.’ ‘Dhá mhíle fiche a trí.’ ‘Dhá mhíle fiche a ceathair.’ ‘Dhá mhíle fiche a cúig.’ ‘Dhá mhíle fiche a sé.’ srl.

54

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 54

26/08/2022 11:45


An Fómhar An Fómhar – Ceacht 3 Príomhthorthaí Foghlama Samplacha an Cheachta Trí eispéiris foghlama chuí tharraingteacha ba cheart go mbeadh páistí in ann na torthaí foghlama seo a bhaint amach:

Léitheoireacht

Scríbhneoireacht

nd

Teanga ó Bhéal

Cumarsáid TF2: Inspreagadh agus rogha

Cumarsáid TF2: Inspreagadh agus rogha

Tuiscint TF4: Struchtúr abairte agus gramadach

Tuiscint TF3: Gnásanna cló agus struchtúr abairte TF5: Fónaic, aithint focal agus staidéar ar fhocail TF6: Stór focal

Tuiscint TF3: Struchtúr abairte agus gnásanna cló TF4: Litriú agus staidéar ar fhocail

Fiosrú agus úsáid TF12: Cur síos, tuar agus machnamh

Fiosrú agus úsáid TF10: Líofacht agus féincheartú

Ba cheart go mbeadh an páiste in ann: ●

Scéal a insint san aimsir láithreach Stór focal a úsáid

na

Ire

of

ny

Fiosrú agus úsáid TF6: Cuspóir, seánra agus guth

Eiseamláirí Teanga

ED l C o C m O pa

Feidhmeanna Teanga

la

Cumarsáid TF2: Inspreagadh agus rogha

Gach fómhar, scuabann Oisín na duilleoga sa ghairdín ar chúl an tí. Tógann Niamh fear bréige amach as an gcró. Dúnann sí doras an chró. Crochann sí an fear bréige sa ghairdín mar bíonn na héin ag ithe na nglasraí. Baineann Daidí na prátaí. Baineann Daideo an féar le lomaire faiche. Piocann na páistí na húlla san úllord ag bun an ghairdín. Cuireann siad na húlla i gciseán. Glanann na páistí an cró sa ghairdín.

at io

Snáitheanna: Teanga ó Bhéal, Léitheoireacht, Scríbhneoireacht Gnéithe: Tuiscint, Fiosrú agus úsáid, Cumarsáid

Tréimhse Réamhchumarsáide

Ed

uc

Múintear an comhrá le cabhair na teicneolaíochta. Ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘An scuabann Oisín na duilleoga sa ghairdín ar chúl an tí?’ ‘Cad a scuabann Oisín?’ ‘Cad a thógann Niamh amach as an gcró?’ ‘Cad a dhúnann Niamh?’ ‘Cad a chrochann Niamh sa ghairdín?’ ‘Cén fáth a chrochann Niamh an fear bréige sa ghairdín?’ ‘Cad a bhaineann Daidí?’ ‘Cad a bhaineann Daideo leis an lomaire faiche?’ ‘Cad a phiocann na páistí san úllord?’ ‘Cad a chuireann na páistí i gciseán?’ ‘An nglanann na páistí an cró?’ Freagraíonn na páistí na ceisteanna.

© Th

e

Scríobh an Scéal: An fómhar seo caite/Gach fómhar/An fómhar seo chugainn scuab/scuabann/scuabfaidh Oisín na duilleoga sa ghairdín ar chúl an tí. An fómhar seo caite/Gach fómhar/An fómhar seo chugainn thóg/tógann/tógfaidh Niamh fear bréige amach as an gcró. An fómhar seo caite/Gach fómhar/An fómhar seo chugainn dhún/dúnann/dúnfaidh sí doras an chró. An fómhar seo caite/Gach fómhar/An fómhar seo chugainn chroch/crochann/crochfaidh sí an fear bréige sa ghairdín mar bíonn na héin ag ithe na nglasraí. An fómhar seo caite/Gach fómhar/An fómhar seo chugainn bhain/baineann/bainfidh Daideo an féar le lomaire faiche. An fómhar seo caite/Gach fómhar/An fómhar seo chugainn phioc/piocann/piocfaidh na páistí na húlla san úllord ag bun an ghairdín. An fómhar seo caite/Gach fómhar/An fómhar seo chugainn chuir/cuireann/cuirfidh siad na húlla i gciseán. An fómhar seo caite/Gach fómhar/An fómhar seo chugainn ghlan/glanann/glanfaidh na páistí an cró sa ghairdín.

Spraoi le Briathra: Scuab sí. Scuabann sí. Scuabfaidh sí. Thóg sí. Tógann sí. Tógfaidh sí. Dhún sí. Dúnann sí. Dúnfaidh sí. Chroch sí. Crochann sí. Crochfaidh sí. Bhain sí. Baineann sí. Bainfidh sí. Phioc sí. Piocann sí. Piocfaidh sí. Chuir sí. Cuireann sí. Cuirfidh sí. Ghlan sí. Glanann sí. Glanfaidh sí. Bhris sí. Briseann sí. Brisfidh sí. Chaith sí. Caitheann sí. Caithfidh sí. Scríobh na hAbairtí: Scuab/Scuabann/Scuabfaidh Oisín na duilleoga sa ghairdín ar chúl an tí inné/gach lá/amárach. Thóg/ Tógann/Tógfaidh Niamh fear bréige amach as an gcró inné/gach lá/amárach. Dhún/Dúnann/Dúnfaidh Niamh doras an chró 55

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 55

26/08/2022 11:45


An Fómhar inné/gach lá/amárach. Chroch/Crochann/Crocfaidh Niamh an fear bréige sa ghairdín inné/gach lá/amárach. Bhain/Baineann/ Bainfidh Daideo an féar le lomaire faiche inné/gach lá/amárach. Phioc/Piocann/Piocfaidh na páistí úlla san úllord ag bun an ghairdín inné/gach lá/amárach. Chuir/Cuireann/Cuirfidh Ciara na húlla i gciseán inné/gach lá/amárach. Ghlan/Glanann/Glanfaidh na páistí an cró sa ghairdín cúil inné/gach lá/amárach. Crosfhocal: cró, fear bréige, duilleoga, ciseán, lomaire faiche, úllord, glasraí, úlla, spád, scuab.

Tréimhse Chumarsáide

Bua na Cainte 6 lch. 26. Léann na páistí an scéal: ‘Gach fómhar scuabann Oisín . . . Glanann na páistí an cró sa ghairdín cúil.’

of

Bua na Cainte 6 lch. 26. Iarrtar ar pháistí éagsúla an scéal a léamh san aimsir chaite: ‘An fómhar seo caite scuab Oisín na duilleoga sa ghairdín ar chúl an tí.’ srl.

Ire

la

nd

Litriú: Scuab sí. Scuabann sí. Scuabfaidh sí. Thóg sí. Tógann sí. Tógfaidh sí. Dhún sí. Dúnann sí. Dúnfaidh sí. Chroch sí. Crochann sí. Crochfaidh sí. Bhain sí. Baineann sí. Bainfidh sí. Phioc sí. Piocann sí. Piocfaidh sí. Chuir sí. Cuireann sí. Cuirfidh sí. Ghlan sí. Glanann sí. Glanfaidh sí. Bhris sí. Briseann sí. Brisfidh sí. Chaith sí. Caitheann sí. Caithfidh sí.

ny

Bua na Cainte 6 lch. 26. Tagann páiste amach os comhair an ranga. Léann an múinteoir an scéal san aimsir láithreach agus spreagtar an páiste é a léamh san aimsir chaite.

ED l C o C m O pa

Bua na Cainte 6 lch. 26. Tagann páiste amach os comhair an ranga. Léann an páiste an scéal san aimsir láithreach agus spreagtar na páistí an scéal a léamh san aimsir chaite.

Bua na Cainte 6 lch. 26. Tagann beirt pháistí amach os comhair an ranga. Léann páiste A an scéal san aimsir láithreach agus léann páiste B an scéal san aimsir chaite. Malartaíonn na páistí róil. Obair Bheirte: Léann páiste A an scéal san aimsir láithreach agus léann páiste B an scéal san aimsir chaite. Malartaíonn na páistí róil.

at io

na

Déantar an rud céanna leis an aimsir láithreach agus an aimsir fháistineach: ‘Gach fómhar scuabann Oisín na duilleoga sa ghairdín ar chúl an tí.’ srl. ‘An fómhar seo chugainn scuabfaidh Oisín na duilleoga sa ghairdín ar chúl an tí.’ srl.

Tréimhse Iarchumarsáide

uc

Dul siar: Bua na Cainte 6 lch. 26. Scríobhann na páistí na briathra san aimsir láithreach agus san aimsir fháistineach.

Ed

Bua na Cainte 6 lch. 26. Críochníonn na páistí na briathra san aimsir láithreach: Tóg + ann = Tógann. Dún + ann = Dúnann. Croch + ann = Crochann. Bain + eann = Baineann. Cuir + eann = Cuireann. Glan + ann = Glanann. Scuab + faidh = Scuabfaidh. Tóg + faidh = Tógfaidh. Dún + faidh = Dúnfaidh. Croch + faidh = Crocfaidh.

e

Bua na Cainte 6 lch. 27. Scríobhann na páistí an scéal san aimsir láithreach agus san aimsir fháistineach.

© Th

Bua na Cainte 6 lch. 27. Déanann na páistí an crosfhocal – scuab, úlla, duilleoga, spád, lomaire faiche, glasraí, fear bréige, úllord, ciseán, cró. Úsáid neamhfhoirmiúil na Gaeilge: Spreagtar na páistí tuairisciú: ‘Scuabaim an t-urlár.’ ‘Tógaim amach mo leabhar.’ ‘Dúnaim an doras.’ ‘Crochaim an pictiúr ar an mballa.’ ‘Piocaim na fiailí.’ ‘Cuirim an dinnéar san oigheann.’ ‘Glanaim an chistin.’ Foghlaim Chomhtháite Ábhar agus Teanga: Oideachas Sóisialta Imshaoil agus Eolaíochta. Is féidir an ceacht seo a dhéanamh i gceacht OSIE.

Measúnú don Fhoghlaim: Dírbhreathnú an Mhúinteora/Ceistiú/Tascanna An bhfuil an páiste in ann scéal a insint? ‘Gach fómhar, scuabann Oisín na duilleoga sa ghairdín ar chúl an tí.’ ‘Tógann Niamh fear bréige amach as an gcró.’ ‘Dúnann sí doras an chró.’ srl. An bhfuil an páiste in ann stór focal a úsáid? (an fómhar, na duilleoga, fear bréige, an cró, sa ghairdín, na héin, na glasraí, na prátaí, an féar, lomaire faiche, úlla, úllord) 56

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 56

26/08/2022 11:45


An Fómhar An Fómhar – Ceacht 4 Príomhthorthaí Foghlama Samplacha an Cheachta Trí eispéiris foghlama chuí tharraingteacha ba cheart go mbeadh páistí in ann na torthaí foghlama seo a bhaint amach:

Léitheoireacht

Scríbhneoireacht

nd

Teanga ó Bhéal

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht

Cumarsáid TF2: Inspreagadh agus rogha

Tuiscint TF4: Struchtúr abairte agus gramadach

Tuiscint TF6: Stór focal

Tuiscint TF3: Struchtúr abairte agus gnásanna cló TF4: Litriú agus staidéar ar fhocail

Fiosrú agus úsáid TF12: Cur síos, tuar agus machnamh

Fiosrú agus úsáid TF8: Freagairt agus intinn an údair

Ba cheart go mbeadh an páiste in ann: ● ● ●

Cur síos a dhéanamh Scéal a insint An patrún chun an uimhir iolra d’ainmfhocail a chruthú Ainmfhocail a rá agus a litriú go cruinn san uimhir iolra

na

of

ny

Fiosrú agus úsáid TF9: Peannaireacht agus cur i láthair

Eiseamláirí Teanga

ED l C o C m O pa

Feidhmeanna Teanga

Ire

la

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht, éisteacht agus aird

Itheann na fáinleoga feithidí nuair a bhíonn siad ag eitilt. Fanann na fáinleoga san Afraic Theas don gheimhreadh agus filleann siad ar Éirinn san earrach. Bíonn áthas ar gach duine nuair a fhilleann na fáinleoga san earrach mar bíonn a fhios acu go bhfuil an samhradh ag teacht. Comhrá 4.2 an fháinleog, na fáinleoga, an ghráinneog, na gráinneoga, an fhuiseog, na fuiseoga, an fhuinseog, na fuinseoga, an fhuinneog, na fuinneoga, an spideog, na spideoga.

© Th

e

Ed

uc

at io

Fágann fáinleoga Éire san fhómhar mar ní maith leo an geimhreadh fuar in Éirinn. Téann fáinleoga go dtí an Afraic san fhómhar mar bíonn an aimsir níos fearr ansin. Eitlíonn na fáinleoga go dtí an Afraic Theas. Feiceann siad an Fhrainc, an Spáinn agus an Afraic Theas thíos fúthu. Tógann an turas sé seachtaine. Eitlíonn na fáinleoga i rith an lae. Is féidir leo 300 ciliméadar a eitilt gach lá. Codlaíonn siad i gcrainn san oíche.

Comhrá 4.1 Is éan beag í an fháinleog. Bíonn dath dúghorm ar a droim. Bíonn dath bán ar a brollach. Bíonn dath dearg ar a scornach. Bíonn cruth V ar eireaball na fáinleoige. Is féidir leis an bhfáinleog eitilt go híseal os cionn na habhann chun deoch uisce a fháil nuair a bhíonn sí ag eitilt. Bíonn an fháinleog fhireann agus an fháinleog bhaineann ag obair le chéile chun nead a dhéanamh. Déanann siad nead as láib agus plandaí.

Snáitheanna: Teanga ó Bhéal, Léitheoireacht, Scríbhneoireacht Gnéithe: Tuiscint, Fiosrú agus úsáid, Cumarsáid

Tréimhse Réamhchumarsáide

Múintear comhrá 4.1 le cabhair na teicneolaíochta. Ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘An éan beag í an fháinleog?’ ‘Cén dath a bhíonn ar a droim?’ ‘Cén dath a bhíonn ar a brollach?’ ‘Cén dath a bhíonn ar a scornach?’ ‘Cén cruth a bhíonn ar eireaball na fáinleoige?’ ‘An féidir leis an bhfáinleog eitilt go híseal os cionn na habhann chun deoch uisce a fháil nuair a bhíonn sí ag eitilt?’ ‘An mbíonn an fháinleog fhireann agus an fháinleog bhaineann ag obair le chéile chun nead a dhéanamh?’ ‘Cad as a ndéanann siad an nead?’ ‘An maith leis na fáinleoga an geimhreadh fuar in Éirinn?’ ‘Cé fáth a dtéann na fáinleoga go dtí an Afraic?’ ‘An eitlíonn na fáinleoga go dtí an Afraic Theas?’ ‘Cad a fheiceann na fáinleoga ar a dturas go dtí an Afraic Theas?’ ‘Cén fhad a thógann an turas go dtí an Afraic Theas?’ ‘Cá gcodlaíonn na fáinleoga san oíche?’ ‘Cad a itheann na fáinleoga nuair a bhíonn siad ag eitilt?’ ‘Cá bhfanann na fáinleoga don gheimhreadh?’ ‘Cathain a fhilleann na fáinleoga ar Éirinn?’ ‘An mbíonn áthas ar

57

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 57

26/08/2022 11:45


An Fómhar gach duine nuair a fhilleann na fáinleoga san earrach?’ Múintear comhrá 4.2 le cabhair na teicneolaíochta. Deir an múinteoir na hainmfhocail san uimhir uatha agus san uimhir iolra: ‘an fháinleog, na fáinleoga’, ‘an ghráinneog, na gráinneoga’, ‘an fhuiseog, na fuiseoga’, ‘an fhuinseog, na fuinseoga’, ‘an fhuinneog, na fuinneoga’, ‘an spideog, na spideoga’. Deir an rang go léir, grúpaí éagsúla páistí agus páistí aonair na hainmfhocail san uimhir uatha agus san uimhir iolra.

nd

Foclóir: Éire, An Fhrainc, An Spáinn, An Afraic Theas, feithidí, scornach, brollach, eireaball.

of

Ire

la

Bí ag Caint: An éan beag í an fháinleog? Is éan beag í an fháinleog. Déan cur síos ar an bhfáinleog? Is éan beag í an fháinleog. Bíonn dath dúghorm ar a droim. Bíonn dath bán ar a brollach. Bíonn dath dearg ar a scornach. Bíonn cruth V ar eireaball na fáinleoige. Cén cruth a bhíonn ar eireaball na fáinleoige? Bíonn cruth V ar eireaball na fáinleoige. Cá dtéann na fáinleoga san fhómhar? Téann na fáinleoga go dtí an Afraic Theas san fhómhar. Cén fhad a thógann an turas go dtí an Afraic? Tógann an turas sé seachtaine. Cá gcodlaíonn na fáinleoga? Codlaíonn na fáinleoga i gcrainn san oíche. Cad a itheann fáinleoga? Itheann na fáinleoga feithidí nuair a bhíonn siad ag eitilt. Cathain a fhilleann na fáinleoga ar Éirinn? Filleann na fáinleoga ar Éirinn san earrach.

ny

Bí ag Scríobh: Is éan beag í an fháinleog. Bíonn dath dúghorm ar a droim. Bíonn dath bán ar a brollach. Bíonn dath dearg ar a scornach. Bíonn cruth V ar eireaball na fáinleoige. Déanann siad nead as láib agus plandaí. Téann fáinleoga go dtí an Afraic Theas san fhómhar. Itheann na fáinleoga feithidí.

Tréimhse Chumarsáide

ED l C o C m O pa

Litriú: an fháinleog, na fáinleoga, an ghráinneog, na gráinneoga, an fhuiseog, na fuiseoga, an fhuinseog, na fuinseoga, an fhuinneog, na fuinneoga.

Bua na Cainte 6 lch. 28. Léann na páistí an scéal: ‘Is éan beag í an fháinleog . . . an samhradh ag teacht.’

na

Bua na Cainte 6 lch. 29. Ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘An éan beag í an fháinleog?’ ‘Déan cur síos ar an bhfáinleog.’ srl.

at io

Tagann páiste amach os comhair an ranga. Ceistíonn an múinteoir an páiste: ‘Cén cruth a bhíonn ar eireaball na fáinleoige?’ ‘Cá dtéann na fáinleoga san fhómhar?’ srl. Freagraíonn an páiste na ceisteanna.

Ed

uc

Tagann páiste amach os comhair an ranga. Ceistíonn an páiste páistí eile: ‘Cén fhad a thógann an turas go dtí an Afraic?’ ‘Cá gcodlaíonn na fáinleoga?’ srl. Freagraíonn na páistí na ceisteanna. Tagann beirt pháistí amach os comhair an ranga. Ceistíonn páiste A páiste B: ‘Cad a itheann fáinleoga?’ ‘Cathain a fhilleann na fáinleoga ar Éire?’ srl. Freagraíonn páiste B na ceisteanna. Malartaíonn na páistí róil.

e

Obair Bheirte: Ceistíonn páiste A páiste B. Freagraíonn páiste B na ceisteanna. Malartaíonn na páistí róil.

© Th

Scríbhneoireacht Mhúnlaithe: Cabhraionn an múinteoir leis na páistí scéal a scríobh faoin bhfáinleog agus tig leo an teimpléad ar lch. 29 agus an t-eolas ar lch. 28 a úsáid mar chabhair.

Tréimhse Iarchumarsáide

Dul siar: Bua na Cainte 6 lch. 28. Léann na páistí an scéal: ‘Is éan beag í an fháinleog….an samhradh ag teacht.’ Bua na Cainte 6 lch. 29. Freagraíonn na páistí na ceisteanna ó bhéal agus scríobhann siad freagraí na gceisteanna: ‘An éan beag í an fháinleog?’ ‘Déan cur síos ar an bhfáinleog?’ srl. Bua na Cainte 6 lch. 29. Taispeántar léarscáil agus ainmníonn na páistí na tíortha.

58

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 58

26/08/2022 11:45


An Fómhar Seánra Scríbhneoireachta:Tuairisc. Nuair a scríobhann na páistí scéal faoin bhfáinleog tig leo an foclóir agus an teimpléad ar lch. 29 agus an t-eolas ar lch. 28 a úsáid mar chabhair. Baintear leas as an bpróiseas scríbhneoireachta. Scríobhann an páiste dréacht. Déanann sé/sí eagarthóireacht ar an dréacht agus athscríobhann sé/sí an píosa. Foilsítear an píosa scríbhneoireachta sa seomra ranga.

la

nd

Úsáid neamhfhoirmiúil na Gaeilge: Spreagtar na páistí tuairisciú: ‘Is féidir liom léamh.’ ‘Is féidir liom scríobh.’ ‘Is féidir liom canadh.’ ‘Bíonn áthas orm.’

Ire

Measúnú don Fhoghlaim: Dírbhreathnú an Mhúinteora/Ceistiú/Tascanna

© Th

e

Ed

uc

at io

na

ED l C o C m O pa

ny

of

An bhfuil an páiste in ann cur síos a dhéanamh? ‘Is éan beag í an fháinleog.’ ‘Bíonn dath dúghorm ar a droim.’ ‘Bíonn dath bán ar a brollach.’ ‘Bíonn dath dearg ar a scornach.’ srl. An bhfuil an páiste in ann scéal a insint? ‘Fágann fáinleoga Éire san fhómhar mar ní maith leo an geimhreadh fuar in Éirinn.’ ‘Téann fáinleoga go dtí an Afraic san fhómhar mar bíonn an aimsir níos fearr ansin.’ ‘Eitlíonn na fáinleoga go dtí an Afraic Theas.’ ‘Feiceann siad an Fhrainc, an Spáinn agus an Afraic Theas thíos fúthu.’ srl. An bhfuil an páiste in ann an patrún chun an uimhir iolra d’ainmfhocail a chruthú? (an fháinleog, na fáinleoga, an ghráinneog, na gráinneoga, an fhuiseog, na fuiseoga, an fhuinseog, na fuinseoga, an fhuinneog, na fuinneoga) An bhfuil an páiste in ann ainmfhocail a rá agus a litriú go cruinn san uimhir iolra? (na fáinleoga, na gráinneoga, na fuiseoga, na fuinseoga, na fuinneoga)

59

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 59

26/08/2022 11:45


An Fómhar Amhrán – Léimigí, Casaigí Príomhthorthaí Foghlama Samplacha an Amhrán Trí eispéiris foghlama chuí tharraingteacha ba cheart go mbeadh páistí in ann na torthaí foghlama seo a bhaint amach:

Léitheoireacht

nd

Teanga ó Bhéal

Tuiscint TF4: Feasacht fhóineolaíoch agus fhóinéimeach TF5: Fónaic, aithint focal agus staidéar ar fhocail

la

Cumarsáid TF2: Inspreagadh agus rogha

Ire

Fiosrú agus úsáid TF10: Teanga a úsáid go spraíúil agus go cruthaitheach

ny

ED l C o C m O pa

Léimigí, Casaigí, Piocaigí na torthaí. Léimigí, Casaigí, Piocaigí níos mó. Léimigí, Casaigí, Piocaigí na torthaí. Léimigí, Casaigí, Piocaigí go leor.

of

Léimigí, Casaigí

Léimigí, Casaigí, Piocaigí na torthaí. Léimigí, Casaigí, Piocaigí níos mó. Léimigí, Casaigí, Piocaigí na torthaí. Léimigí, Casaigí, Piocaigí go leor. (x2)

Ed

uc

at io

na

Curfá Ó, a thiarna, piocaigí na torthaí, Ó, a thiarna, piocaigí níos mó, Ó, a thiarna, piocaigí na torthaí, Ó, a thiarna, piocaigí go leor.

© Th

e

Múintear an t-amhrán. Canann an múinteoir, an rang go léir, grúpaí éagsúla páistí agus páistí aonair an t-amhrán. Ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘An maith leat an t-amhrán?’ ‘Cén séasúr atá ann?’ ‘Cá bhfuil na páistí?’ Freagraíonn na páistí na ceisteanna: ‘Is maith liom an t-amhrán mar tá sé bríomhar.’ ‘An fómhar atá ann.’ ‘Tá na páistí faoin tuath.’

60

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 60

26/08/2022 11:45


An Fómhar Scéal – An Sionnach Príomhthorthaí Foghlama Samplacha an Scéil Trí eispéiris foghlama chuí tharraingteacha ba cheart go mbeadh páistí in ann na torthaí foghlama seo a bhaint amach:

Léitheoireacht

Scríbhneoireacht

nd

Teanga ó Bhéal

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht TF2: Inspreagadh agus rogha

Cumarsáid TF2: Inspreagadh agus rogha

Tuiscint TF4: Struchtúr abairte agus gramadach TF4: Léiriú tuisceana

Tuiscint TF3: Gnásanna cló agus struchtúr abairte TF6: Stór focal

Tuiscint TF4: Litriú agus staidéar ar fhocail TF5: Stór focal

Fiosrú agus úsáid TF11: Eolas, míniú agus údar a thabhairt TF12: Cur síos, tuar agus machnamh

Fiosrú agus úsáid TF8: Freagairt agus intinn an údair

ED l C o C m O pa

ny

of

Ire

la

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht, éisteacht agus aird TF2: Inspreagadh agus rogha

Fiosrú agus úsáid TF6: Cuspóir seánra agus guth

An Sionnach

© Th

e

Ed

uc

at io

na

Scéalaí: Ainmhí álainn is ea an sionnach. Tugtar madra rua ar an sionnach freisin mar is saghas madra é agus bíonn dath rua air. Bíonn brollach bán ar an sionnach agus bíonn a eireaball fada. Ainmhí an-chliste is ea é freisin. Bíonn cluasa móra ar an sionnach agus bíonn sé an-mhaith ag éisteacht. Cloiseann an sionnach lucha agus péisteanna talún nuair a bhíonn siad ag bogadh ar an talamh. Cónaíonn an sionnach i bpoll. Tugtar brocais ar an bpoll seo. Cónaíonn an sionnach faoin tuath. Is maith leis an sionnach bheith ina chónaí san fhoraois. Cónaíonn an madra rua sa bhaile mór agus sa chathair freisin. Fanann an sionnach fireann agus an sionnach baineann le chéile ar feadh blianta. Bíonn sionnaigh óga ag an sionnach baineann uair amháin sa bhliain. Bíonn sionnaigh óga ag an sionnach san earrach. Coileán a thugtar ar an sionnach óg. Uaireanta, bíonn sé choileán san ál. Tugann an sionnach fireann agus an sionnach baineann aire mhaith do na coileáin. Fanann an sionnach baineann leis na coileáin sa bhrocais. Téann an sionnach fireann ag fiach agus tugann sé bia ar ais chuig na coileáin óga sa bhrocais. Is féidir leis an sionnach rith go tapa. Léimeann sé thar bhallaí arda. Dreapann sé an claí. Dreapann sé crainn freisin. Is ainmhí oíche é an sionnach agus is fearr leis dul amach ag seilg chun bia a fháil san oíche. Itheann an sionnach lucha, froganna, francaigh, coiníní agus uibheacha. Itheann an sionnach feithidí agus péisteanna talún. Itheann an sionnach torthaí freisin. Itheann sé sméara dubha freisin. Ní maith le feirmeoirí an sionnach mar itheann an sionnach cearca agus sicíní.

61

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 61

26/08/2022 11:45


An Fómhar Éisteann na páistí leis an scéal. Múintear an scéal le cabhair na teicneolaíochta.

ED l C o C m O pa

ny

of

Scríobh an Scéal: Bua na Cainte 6 lch. 30. Déanann na páistí na habairtí a chomhlanú: Ainmhí álainn, cliste is ea an ___. Bíonn dath ___ air. Bíonn ___ bán ar an sionnach agus bíonn a ___ fada. Bíonn ___ móra ar an sionnach agus bíonn sé an-mhaith ag éisteacht. Cónaíonn an sionnach i bpoll. Tugtar ___ ar an bpoll seo. Cónaíonn an sionnach faoin tuath. Is maith leis an sionnach bheith ina chónaí ___. Bíonn sionnaigh ___ ag an sionnach san fhoraois. Itheann an sionnach lucha, ___ agus coiníní. Ní maith le ___ an sionnach mar itheann an sionnach cearca agus sicíní. Bua na Cainte 6 lch. 30.Tarraingíonn na páistí sionnach agus scríobhann siad na focail in aice leis an sionnach.

Ire

la

nd

Ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘Cén saghas ainmhí é an sionnach?’ ‘Cén t-ainm eile atá ar an sionnach?’ ‘Cén dath a bhíonn ar an sionnach?’ ‘Cén dath a bhíonn ar a bhrollach?’ ‘An mbíonn eireaball fada ar an sionnach?’ ‘An ainmhí cliste é an sionnach?’ ‘An mbíonn cluasa móra ar an sionnach?’ ‘An mbíonn an sionnach go maith ag éisteacht?’ ‘Cad a chloiseann an sionnach nuair a bhíonn siad ag bogadh ar an talamh?’ ‘Cá gcónaíonn an sionnach?’ ‘Cad a thugtar ar an bpoll ina gcónaíonn an sionnach?’ ‘An gcónaíonn an sionnach faoin tuath?’ ‘An maith leis an sionnach bheith ina chónaí san fhoraois?’ ‘An gcónaíonn an madra rua sa bhaile mór agus sa chathair?’ ‘An fada a fhanann an sionnach fireann agus an sionnach baineann le chéile?’ ‘Cathain a bhíonn sionnaigh óga ag an sionnach?’ ‘Cén t-ainm a thugtar ar an sionnach óg?’ ‘Cé mhéad coileán a bhíonn ag an sionnach baineann?’ ‘Cé a thugann aire do na coileáin?’ ‘Cá fhanann an sionnach baineann leis na coileáin?’ ‘Cé a fhaigheann bia do na coileáin óga?’ ‘An féidir leis an sionnach rith go tapa?’ ‘An léimeann an sionnach thar ballaí?’ ‘An ndreapann sé claí?’ ‘An ndreapann sé crainn?’ ‘An ainmhí oíche é an sionnach?’ ‘Cad a itheann an sionnach?’ ‘An maith le feirmeoirí an sionnach?’ ‘Cén fáth?’

Bua na Cainte 6 lch. 31. Léann na páistí an scéal faoin sionnach. Crosfhocal: luch, poll, francach, feithidí, cearc, coinín, madra rua, uibheacha, brollach, balla, sionnach, frog, coileán, claí, feirmeoir, cluasa, péist talún, sicín, eireball, foraois.

at io

na

Seánra Scríbhneoireachta:Tuairisc. Nuair a scríobhann na páistí scéal faoin sionnach tig leo an foclóir agus an teimpléad ar lch. 30 agus ar lch. 31 a úsáid mar chabhair. Baintear leas as an bpróiseas scríbhneoireachta. Scríobhann an páiste dréacht. Déanann sé/sí eagarthóireacht ar an dréacht agus athscríobhann sé/sí an píosa. Foilsítear an píosa scríbhneoireachta sa seomra ranga.

© Th

e

Ed

uc

Ar Thóir an Óir: Bua na Cainte 6 lch. 33. 1 Cén dath a bhíonn ar an sionnach? Bíonn dath rua air. 2 Cén dath a bhíonn ar a bhrollach? Bíonn a bhrollach bán. 3 An ainmhí cliste é? Is ainmhí cliste é. 4 An féidir leis an sionnach rith go tapa? Is féidir leis an sionnach rith go tapa. 5 An féidir leis an sionnach léim go hard? Is féidir leis an sionnach léim go hard. 6 An ndreapann an sionnach crainn? Dreapann an sionnach crainn. 7 An ainmhí oíche é an sionnach? Is ainmhí oíche é an sionnach. 8 An mbíonn sionnaigh óga ag an sionnach san fhómhar? Ní bhíonn sionnaigh óga ag an sionnach san fhómhar. 9 An itheann an sionnach ainmhithe eile? Itheann an sionnach ainmhithe eile. 10 An maith le feirmeoirí an sionnach? Ní maith le feirmeoirí an sionnach.

62

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 62

26/08/2022 11:45


An Scoil Plean Coicíse

An Scoil Aonad 1 & Aonad 2

Snáitheanna

Gnéithe Caidreamh cumarsáideach a fhorbairt trí theanga Ábhar agus struchtúr na teanga a thuiscint Teanga a fhiosrú agus a úsáid

la

nd

Bua na Cainte 6 (Teicneolaíocht) Bua na Cainte 6 Leabhar an Pháiste (lch. 34–45) Bua na Cainte 6 Leabhar Litrithe (lch. 9–12) Pictiúir Luaschártaí/Cártaí Cainte

Ire

Teanga ó Bhéal Léitheoireacht Scríbhneoireacht

Acmhainní

of

Torthaí Foghlama

Moltar don mhúinteoir torthaí foghlama a oireann do shainriachtanais na bpáistí a roghnú. Trí eispéiris foghlama chuí tharraingteacha ba cheart go mbeadh páistí in ann na torthaí foghlama seo a bhaint amach:

Éisteann na páistí go gníomhach leis na comhráite agus leis na téacsanna. Baineann siad brí agus taitneamh as na comhráite agus na téacsanna sin. (Aonad 1 Ceacht 1, Ceacht 2, Ceacht 3, Ceacht 4, An tAmhrán, An Scéal)

TF2: Inspreagadh agus rogha

Éisteacht le téacsanna agus a gcuid tuairimí faoi na téacsanna sin a chur in iúl. (Aonad 2, Ceacht 4, An tAmhrán)

TF3: Gnásanna sóisialta agus feasacht ar dhaoine eile

Úsáideann na páistí gnásanna sóisialta teanga chun tús a chur le comhrá agus páirt a ghlacadh i gcomhrá bunaithe ar ábhar pearsanta.Úsáideann siad an teanga go muiníneach chun oibriú i bpáirt le daoine eile. (Aonad 2 Ceacht 1, Ceacht 2 agus Ceacht, 3) Úsáideann na páistí abairtí leanúnacha leis an aimsir cheart, le hord ceart na bhfocal agus le struchtúr ceart na habairte agus le húsáid chuí na gramadaí. (Aonad 1 Ceacht 1, Ceacht 2; Aonad 2 Ceacht 1, Ceacht 2 agus Ceacht 3)

at io

TF4: Struchtúr abairte agus gramadach

Ed

uc

Tuiscint

TF5: Stór focal

Úsáideann na páistí réimse níos leithne de stór focal le foghraíocht chuí agus roghnaíonn siad straitéisí éagsúla chun stór focal a shealbhú ó fhoinsí éagsúla. (Aonad 1 Ceacht 3, An tAmhrán; Aonad 2 Ceacht 4 agus an tAmhrán)

TF6: Léiriú tuisceana

Éisteann na páistí go gníomhach leis na téacsanna chun iad a thuiscint agus a phlé. (Aonad 1 Ceacht 1; Aonad 2 Ceacht 4, An Scéal)

e © Th

Tuairisceoirí

TF1: Rannpháirtíocht, éisteacht agus aird

na

Cumarsáid

Torthaí Foghlama

ED l C o C m O pa

Gné

ny

Teanga ó Bhéal

63

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 63

26/08/2022 11:45


An Scoil Cuireann agus freagraíonn na páistí réimse ceisteanna ar mhaithe le cuspóirí éagsúla. (Aonad 1 Ceacht 4; Aonad 2 Ceacht 1, Ceacht 2 agus Ceacht 3)

TF9: Athinsint agus mionléiriú

Insíonn na páistí scéalta agus cuireann siad iad i láthair do luchtanna éisteachta éagsúla. Úsáideann siad stór focal oiriúnach sa chur síos. (Aonad 1 Ceacht 1, Ceacht 2; Aonad 2 Ceacht 4, An tAmhrán, An Scéal)

TF10:Teanga a úsáid go spraíúil agus go cruthaitheach

Éisteann na páistí le gnéithe éagsúla na teanga labhartha chun spraoi a bheith acu leo agus chun cuidiú leo a dteanga labhartha féin a fhorbairt. (Aonad 1 Ceacht 3, An tAmhrán; Aonad 2 An tAmhrán)

TF12: Cur síos, tuar agus machnamh

Déanann na páistí cur síos ar imeachtaí éagsúla réalaíocha agus úsáideann siad an teanga go muiníneach. (Aonad 1 Ceacht 1, Ceacht 2; Aonad 2 Ceacht 4, An tAmhrán, An Scéal)

Ire

la

nd

TF7: Iarratais, ceisteanna agus idirghníomhuithe

of

Fiosrú agus úsáid

Cumarsáid

Torthaí Foghlama TF1: Rannpháirtíocht

na

TF2: Inspreagadh agus rogha

TF3: Gnásanna cló agus struchtúr abairte

at io

Tuiscint

Forbraíonn na páistí a spéis/sásamh sa léitheoireacht. (Aonad 1 Ceacht 2, An Scéal, Aonad 2 Ceacht 3, Aonad 2 Ceacht, An Scéal, Aonad 2 Ceacht 3)

Roghnaíonn agus pléann na páistí téacsanna ar mhaithe le pléisiúr, spéis, agus cuspóirí ar leith. Déanann siad machnamh ar na téacsanna seo. (Aonad 1 Ceacht 2, Ceacht 3, Ceacht 4, An tAmhrán, An Scéal, Aonad 2 Ceacht 3, Aonad 2 Ceacht 1, Ceacht 2, Ceacht 4, An tAmhrán) Déanann na páistí staidéar ar struchtúr abairtí, idir abairtí simplí, abairtí comhshuite agus abairtí casta, i dtéacsanna. (Aonad 1 Ceacht 1, Ceacht 2, Ceacht 4, An Scéal; Aonad 2 Ceacht 1, Ceacht 2) Aithníonn na páistí fuaimeanna ar nós túsfhoghar agus foghair deiridh. (Aonad 1 Ceacht 1, Ceacht 3; Aonad 2 Ceacht 1, Ceacht 2, Ceacht 3, An tAmhrán)

TF5: Fónaic, aithint focal agus staidéar ar fhocail

Úsáideann na páistí réimse straitéisí aitheanta focal agus iad ag léamh téacsanna agus aithníonn siad cosúlachtaí agus difríochtaí idir focail agus patrúin i bhfocail i dtéacsanna. (Aonad 1 Ceacht 2, Ceacht 3, Ceacht 4; Aonad 2 Ceacht 1)

TF6: Stór focal

Sealbhaíonn na páistí stór focal agus úsáideann siad réimse straitéisí tuisceana agus eolais chun brí focal/frásaí nua a dheimhniú. (Aonad 1 An tAmhrán, An Scéal; Aonad 2 Ceacht 4, An tAmhrán)

uc

TF4: Feasacht fhóineolaíoch agus fhóinéimeach

Ed e © Th

Tuairisceoirí

ED l C o C m O pa

Gné

ny

Léitheoireacht

64

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 64

26/08/2022 11:45


An Scoil Fiosrú agus úsáid

TF7: Cuspóir, seánra agus guth

Freagraíonn na páistí do ghnéithe aeistéitiúla, samhlaíocha agus cruthaitheacha téacs. (Scéal)

TF8: Freagairt agus intinn an údair Na tuiscintí éagsúla a bhaineann le téacs a aithint agus a phlé. (Aonad 1 Ceacht 2, Scéal; Aonad 2 Ceacht 1 Ceacht 3, Ceacht 4) Úsáid a bhaint as straitéisí tuisceana chun dul i ngleic le téacs go neamhspleách agus i bpáirt le daoine eile. (An Scéal)

nd

TF9:Tuiscint

la

Léann na páistí na téacsanna ag luas réasúnta agus le tuiscint, agus déanann siad féincheartú. (Aonad 1 Ceacht 1, Ceacht 3, Ceacht 4, Aonad 2 Ceacht 2)

Ire

TF10: Líofacht agus féincheartú

Scríbhneoireacht

Tuairisceoirí

Baineann na páistí taitneamh as téacsanna a chruthú chun cumarsáid a dhéanamh le daoine eile. (Aonad 1 Ceacht 2, Ceacht 4, An tAmhrán, An Scéal; Aonad 2 Ceacht 1, Ceacht 2, Ceacht 3, Ceacht 4, An tAmhrán)

TF1: Rannpháirtíocht

ED l C o C m O pa

ny

Cumarsáid

Torthaí Foghlama

of

Gné

TF2: Inspreagadh agus rogha Tuiscint

TF3: Struchtúr abairte agus gnásanna cló

Déanann na páistí ábhar a mheas agus a roghnú chun téacs a chruthú. (Aonad 1 Ceacht 1) Baineann na páistí úsáid as struchtúr abairte agus aimsirí cearta ina gcuid scríbhneoireachta. (Aonad 1 Ceacht 1, Ceacht 2, Ceacht 4, Aonad 2 Ceacht 1, Ceacht 3)

at io

na

TF4: Litriú agus staidéar ar fhocail Litríonn na páistí réimse focal ardmhinicíochta go cruinn agus aithníonn siad go n-athraíonn focail Ghaeilge uaireanta de réir chomhthéacs na gramadaí. Aithníonn siad cosúlachtaí agus difríochtaí idir focail. (Aonad 1 Ceacht 1, Ceacht 2, Ceacht 3, Ceacht 4, An tAmhrán, An Scéal; Aonad 2 Ceacht 1, Ceacht 2, Ceacht 3, Ceacht 4, An tAmhrán)

TF6: Cuspóir, seánra agus guth

© Th

e

Ed

Fiosrú agus úsáid

uc

TF5: Stór focal

Roghnaíonn na páistí stór focal ábhartha chun téacsanna a chruthú. (Aonad 1 Ceacht 1, An Scéal, Aonad 2 Ceacht 1, Ceacht 4) Cruthaíonn na páistí téacsanna agus iad ag díriú ar an gcuspóir. Déanann siad iniúchadh ar ghnéithe teanga ina gcuid scríbhneoireachta. Forbraíonn siad a nguth pearsanta. (Aonad 1 Ceacht 1, Ceacht 2, Ceacht 3, Ceacht 4, An tAmhrán, An Scéal; Aonad 2 Ceacht 1, Ceacht 2, Ceacht 3, Ceacht 4, An tAmhrán)

TF8: Freagairt agus intinn an údair Déanann na páistí a gcuid téacsanna a roinnt. (Aonad 2 Ceacht 4) TF9: Peannaireacht agus cur i láthair

Scríobhann na páistí go hinléite agus go líofa. (Aonad 1 Ceacht 1)

65

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 65

26/08/2022 11:45


An Scoil Ábhar Eiseamláirí Teanga

of

Ire

la

nd

Aonad 1 Ceacht 2 Bhíomar ag obair go dian dícheallach ar scoil. D’fhéachamar ar fhístéip ar an gclár bán inné. D’éisteamar le scéal. Chanamar amhrán. Sheinneamar ceol. D’itheamar agus d’ólamar ár ndóthain ag am lóin. Dhúnamar ár mboscaí lóin. Chuireamar ár mboscaí lóin inár málaí scoile. Ghlanamar na boird tar éis am lóin. Ritheamar amach sa chlós.

ny

D’ól mé. D’ól tú. D’ól sé. D’ól sí. D’ólamar. D’ól sibh. D’ól siad. D’fhéach mé. D’fhéach tú. D’fhéach sé. D’fhéach sí. D’fhéachamar. D’fhéach sibh. D’fhéach siad.

at io

na

ED l C o C m O pa

Aonad 1 Ceacht 1 Bhí an múinteoir agus na páistí ag obair go dian dícheallach sa seomra ranga. Chuala siad cnag ar an doras. Bhí an príomhoide ag an doras. Bhí an múinteoir ag labhairt leis an bpríomhoide lasmuigh den doras. Leis sin, chonaic Ruairí damhán alla mór. Bhí scanradh an domhain air. Bhain an damhán alla geit uafásach as. Bhéic sé in ard a chinn is a ghutha. Léim Niamh in airde. Thóg sí an damhán alla agus chuir sí lasmuigh den fhuinneog é. Bhí bláthchuach ar leac na fuinneoige. Leag Niamh an bláthchuach. Bhris an bláthchuach ina smidiríní. Phléasc na páistí amach ag gáire. ‘Bígí ciúin,’ arsa Oisín. ‘Cloisfidh an múinteoir an raic.’ ‘Beidh an múinteoir ar buile.’ Scuab Oisín an ghloine bhriste agus chuir sé isteach sa bhosca bruscair í. Shuigh na páistí síos. Thosaigh gach duine ag obair go dian dícheallach arís. Leis sin, tháinig an múinteoir isteach sa seomra ranga. Bhí sí an-sásta mar bhí na páistí go léir ag obair. ‘Tá sibh ar fheabhas ar fad.’ Ní bheidh aon obair bhaile agaibh anocht,’ arsa an múinteoir. Bhí gliondar croí ar na páistí.

uc

Litriú: Phléasc mé. Phléasc tú. Phléasc sé. Phléasc sí. Phléascamar. Phléasc sibh. Phléasc siad.

© Th

e

Ed

Aonad 1 Ceacht 3 Feicim le mo shúilín rud éigin a thosaíonn le ___. (m, s, c. r, p, l, d, b) An bhfeiceann tú ___? Feicim ___. Ní fheicim ___. m (mála scoile, mata, marcóirí) s (scriosán, siosúr, solas) c (cathaoir, cruinneog, cófra, criáin, cóipleabhar, cás peann luaidhe, clog) r (ríomhaire, rialóir, radaitheoir) p (pictiúr, póstaer, péint, printéir, peann, peann luaidhe, páipéar) l (léarscáil, leabharlann, lethreas, luch, leabhar, liathróid) d (doras, doirteal) b (bosca lóin, bosca bruscair, bord, bláthchuach, bioróir)

Feicim liathróid ar an gcathaoir. Feicim peann ar an gcófra. Feicim gliú ar an mbord. Feicim póstaer ar an mballa.

Litriú: D’éist mé. D’éist tú. D’éist sé. D’éist sí. D’éisteamar. D’éist sibh. D’éist siad. D’fhan mé. D’fhan tú. D’fhan sé. D’fhan sí. D’fhanamar. D’fhan sibh. D’fhan siad.

Aonad 1 Ceacht 4 Cad atá ar an mbord? Tá cruinneog ar an mbord. Cé atá taobh thiar den bhord? Tá an múinteoir taobh thiar den bhord. Cá bhfuil an scriosán? Tá an scriosán faoin mbord. Cé atá in aice leis an mbord? Tá Róisín in aice leis an mbord. Cá bhfuil an teilgeoir? Tá an teilgeoir os cionn an bhoird. Cad atá os comhair an bhoird? Tá mála scoile os comhair an bhoird. Cá bhfuil Bran? Tá Bran ar an gcathaoir. Cé atá taobh thiar den chathaoir? Tá Liam taobh thiar den chathaoir. Cá bhfuil Niamh? Tá Niamh in aice leis an gcathaoir. Cad atá faoin gcathaoir? Tá rialóir faoin gcathaoir. Cad atá ar an bhfuinneog? Tá dallóg ar an bhfuinneog. Cá bhfuil an bosca bruscair? Tá an bosca bruscair faoin bhfuinneog. Cé atá ag an bhfuinneog? Tá an múinteoir ag an bhfuinneog. Cad atá ar leac na fuinneoige? Tá bláthchuach ar leac na fuinneoige.

66

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 66

26/08/2022 11:45


An Scoil

nd

la

Éistim leis an scéal. Éisteann tú leis an scéal. Éisteann sé leis an scéal. Éisteann sí leis an scéal. Éistimid leis an scéal. Éisteann sibh leis an scéal. Éisteann siad leis an scéal.

ED l C o C m O pa

Cad a dhéanfaidh tú nuair a bheidh tú fásta suas? Ba mhaith liom bheith i ___ nuair a bheidh mé fásta suas. (m’innealtóir, m’amhránaí, m’iománaí, m’fhiaclóir, mo dhochtúir, mo thógálaí, mo shiúinéir, mo phíolóta, mo pheileadóir, mo cheoltóir)

Aonad 2 Ceacht 2 Cad a dhéanann tú ar scoil gach lá? Éistim leis an múinteoir gach lá. Féachaim ar an gclár bán gach lá. Léim leabhar gach lá. Canaim amhrán gach lá. Seinnim ceol gach lá. Scríobhaim scéal gach lá.

Ire

Aonad 2 Ceacht 1 Cé hé? Is ___ é. Cé hí? Is ___ í. (innealtóir, amhránaí, siúinéir, iománaí, feirmeoir, tiománaí, garda, bádóir, píolóta, siopadóir, dochtúir, peileadóir, fiaclóir, múinteoir, búistéir, ceoltóir)

Litriú: Tá cuirtíní ar an bhfuinneog. Tá Bran faoin bhfuinneog. Tá Róisín ag an bhfuinneog. Tá bláthchuach ar leac na fuinneoige. Tá clog os cionn na fuinneoige. Tá scuab os comhair na fuinneoige.

of

Litriú: Feicim liathróid ar an gcathaoir. Feicim peann ar an gcófra. Feicim gliú ar an mbord. Feicim póstaer ar an mballa. Feicim dallóg ar an bhfuinneog. Feicim dáta ar an bhféilire.

Cad atá os cionn na fuinneoige? Tá clog os cionn na fuinneoige. Cad atá os comhair na fuinneoige? Tá bord os comhair na fuinneoige.

ny

Feicim dallóg ar an bhfuinneog. Feicim dáta ar an bhféilire.

Litriú: iománaí, tiománaí, amharánaí, tógálaí.

Litriú: Éistim. Éisteann tú. Éisteann sé. Éisteann sí. Éistimid. Éisteann sibh. Éisteann siad.

© Th

e

Ed

uc

at io

na

Aonad 2 Ceacht 3 Cá bhfuil tú ag dul ar scoil? Táim ag freastal ar Scoil Éanna. Cad is ainm don mhúinteoir? Iníon de Barra is ainm don mhúinteoir. Cén rang ina bhfuil tú i mbliana? Táim i rang a sé i mbliana. Cén rang ina raibh tú anuraidh? Bhí mé i rang a cúig anuraidh. Cén rang ina mbeidh tú an bhliain seo chugainn? Beidh mé sa chéad bhliain sa mheánscoil an bhliain seo chugainn. An dtaitníonn an bhunscoil leat? Taitníonn an bhunscoil go mór liom mar tá a lán cairde agam ar scoil. Bíonn spórt agus scléip agam ar scoil gach lá. Táim ag súil leis an meánscoil freisin. Cad iad na hábhair a dhéanann tú ar scoil gach lá? Déanaim Béarla, Gaeilge, Mata, Stair, Tíreolaíocht, Eolaíocht, Ceol, Ealaín agus Corpoideachas. Cén t-ábhar is fearr leat? Is fearr liom Corpoideachas. Cén fáth? Mar tá an-suim agam sa spórt. An bhfuil aon ábhar nach maith leat? Ní maith liom Béarla. Níl suim agam sa Bhéarla. Cad a dhéanfaidh tú nuair a bheidh tú fásta suas? Ba mhaith liom bheith i m’innealtóir nuair a bheidh mé fásta suas.

Aonad 2 Ceacht 4 A mhúinteoir, scríobh mé scéal. An bhfuil cead agam mo scéal a léamh don rang? Tá cead agat. Seol do scéal chugam. Tar amach anseo agus léigh do scéal don rang. Táim ag freastal ar Scoil Éanna. Is maith liom an bhunscoil mar tá a lán cairde agam ar scoil. Buailim le mo chairde gach lá ar scoil. Iníon de Barra is ainm do mo mhúinteoir. Tosaíonn an lá scoile ar a naoi a chlog. Críochnaíonn an lá scoile ar leathuair tar éis a dó. Táim i rang a sé i mbliana. Bhí mé i rang a cúig anuraidh. Beidh mé sa chéad bhliain sa mheánscoil an bhliain seo chugainn. Beidh brón orm nuair a fhágfaidh mé an bhunscoil. Tá a lán cairde agam sa bhunscoil ach táim ag súil go mór leis an meánscoil freisin. Déanaim Béarla, Gaeilge, Mata, Stair, Tíreolaíocht, Eolaíocht, Ceol, Ealaín agus Corpoideachas ar scoil. Taitníonn ealaín go mór liom mar tá an-suim agam san ealaín. Ní maith liom tíreolaíocht mar níl suim agam sa tíreolaíocht. Is fearr liom Corpoideachas ná aon ábhar eile mar tá ansuim agam sa spórt. Ba mhaith liom bheith i mo fhiaclóir nuair a bheidh mé fásta suas. Go raibh maith agat, a Róísín. Sin scéal iontach.

67

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 67

26/08/2022 11:45


An Scoil mala – mála. paiste – páiste. An Guta Gearr a rang, halla, cnag.

Litriú: Tá sé cúig tar éis a ceathair. Tá sé deich tar éis a ceathair. Tá sé ceathrú tar éis a ceathair. Tá sé fiche tar éis a ceathair. Tá sé fiche cúig tar éis a ceathair. Tá sé leathuair tar éis a ceathair.

An Guta Fada á dán, ábhar, amhrán.

nd

Litriú: mala – mála. paiste – páiste. An Guta Gearr a – rang, halla, cnag. An Guta Fada á – dán, ábhar, amhrán.

Amhráin agus Dánta

of

Suimeanna Focal Scríobh an Scéal Spraoi le Briathra Cluiche Kim Tóirfhocal Cuir Ceist Bí ag Caint Bí ag Scríobh Foclóir Tasc Tuisceana Cén t-am é?

ny

Amhrán – An Bhunscoil Abú Amhrán – Nuair a Bheidh mé Fásta Suas

Cluichí

ED l C o C m O pa

An Modh Díreach Modh na Lánfhreagartha Gníomhaí An Modh Closamhairc An Modh Closlabhartha Modh na Sraithe Modh na Ráite

Straitéisí Teagaisc agus Foghlama

Ire

Modhanna Múinte

la

Eispéiris Foghlama

Drámaíocht

Bodach an Chóta Lachna

at io

na

Dráma bunaithe ar an amhrán: An Bhunscoil Abú Dráma bunaithe ar an scéal faoin damhán alla sa seomra ranga. Dráma bunaithe ar an scéal: Bodach an Chóta Lachna

Scéalta

Obair Bheirte

uc

Féach samplaí den obair bheirte sna ceachtanna éagsúla.

Úsáid Neamhfhoirmiúil na Gaeilge

Ed

Féach samplaí den Ghaeilge neamhfhoirmiúil sna ceachtanna éagsúla.

© Th

e

Idirdhealú sna spriocanna foghlama Idirdhealú san ábhar Idirdhealú sa mhodheolaíocht

Measúnú

Measúnú don Fhoghlaim Dírbhreathnú an Mhúinteora Ceistiú Tascanna Measúnaithe Féinmheasúnú

Idirdhealú Idirdhealú sna straitéisí Idirdhealú sna tascanna Idirdhealú sa luas múinteoireachta

Idirdhealú trí thacaíocht bhreise Idirdhealú trí acmhainní

Foghlaim Chomhtháite Ábhar agus Teanga Ceol An Bhunscoil Abú Nuair a bheidh mé Fásta Suas

Stair Bodach an Chóta Lachna Drámaíocht Bodach an Chóta Lachna

Féinmhachnamh Cuir na siombailí thíos in aice leis na heiseamláirí ag deireadh an aonaid. Múineadh an t-ábhar seo agus d’éirigh leis na páistí dul chun cinn a dhéanamh san fhoghlaim. Múineadh an t-ábhar seo ach teastaíonn tuilleadh tacaíochta ó na páistí chun a chinntiú go mbeidh dul chun cinn san fhoghlaim. Níor múineadh an t-ábhar seo.

3 

7

68

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 68

26/08/2022 11:45


An Scoil Aonad 1 – Ceacht 1 Príomhthorthaí Foghlama Samplacha an Cheachta Trí eispéiris foghlama chuí tharraingteacha ba cheart go mbeadh páistí in ann na torthaí foghlama seo a bhaint amach:

Léitheoireacht

Scríbhneoireacht

nd

Teanga ó Bhéal

Cumarsáid TF2: Inspreagadh agus rogha

Cumarsáid TF2: Inspreagadh agus rogha

Tuiscint TF4: Struchtúr abairte agus gramadach TF6: Léiriú tuisceana

Tuiscint TF3: Gnásanna cló agus struchtúr abairte

Tuiscint TF3: Struchtúr abairte agus gnásanna cló TF4: Litriú agus staidéar ar fhocail TF5: Stór focal

Fiosrú agus úsáid TF9: Athinsint agus mionléiriú TF12: Cur síos, tuar agus machnamh

Fiosrú agus úsáid TF10: Líofacht agus féincheartú

of

Ba cheart go mbeadh an páiste in ann:

● ● ●

ny

© Th

e

Ed

uc

at io

Briathra a úsáid san aimsir chaite chun scéal a insint Ordú a thabhairt Fainic a chur ar dhuine Daoine a mholadh Teachtaireacht a thabhairt Briathar sa chéad réimniú a rá sna pearsana difriúla san aimsir chaite

na

Fiosrú agus úsáid TF6: Cuspóir, seánra agus guth TF9: Peannaireacht agus cur i láthair

ED l C o C m O pa

Feidhmeanna Teanga

Ire

la

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht, éisteacht agus aird

Scuab Oisín an ghloine bhriste agus chuir sé isteach sa bhosca bruscair í. Shuigh na páistí síos. Thosaigh gach duine ag obair go dian dícheallach arís. Leis sin, tháinig an múinteoir isteach sa seomra ranga. Bhí sé an-sásta mar bhí na páistí go léir ag obair. ‘Tá sibh ar fheabhas ar fad.’ Ní bheidh aon obair bhaile agaibh anocht,’ arsa an múinteoir. Bhí gliondar croí ar na páistí.

Eiseamláirí Teanga

Comhrá 1.1 Bhí an múinteoir agus na páistí ag obair go dian dícheallach sa seomra ranga. Chuala siad cnag ar an doras. Bhí an príomhoide ag an doras. Bhí an múinteoir ag labhairt leis an bpríomhoide lasmuigh den doras. Leis sin, chonaic Ruairí damhán alla mór. Bhí scanradh an domhain air. Bhain an damhán alla geit uafásach as. Bhéic sé in ard a chinn is a ghutha. Léim Niamh in airde. Thóg sí an damhán alla agus chuir sí lasmuigh den fhuinneog é. Bhí bláthchuach ar leac na fuinneoige. Leag Niamh an bláthchuach. Bhris an bláthchuach ina smidiríní. Phléasc na páistí amach ag gáire. Bígí ciúin. Cloisfidh an múinteoir an raic. Beidh an múinteoir ar buile. Comhrá 1.2 Bhéic mé. Bhéic tú. Bhéic sé. Bhéic sí. Bhéiceamar. Bhéic sibh. Bhéic siad.

Snáitheanna: Teanga ó Bhéal, Léitheoireacht, Scríbhneoireacht Gnéithe: Tuiscint, Fiosrú agus úsáid, Cumarsáid

69

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 69

26/08/2022 11:45


An Scoil Tréimhse Réamhchumarsáide

nd

Múintear comhrá 1.1 le cabhair ó phictiúr, ó gheáitsíocht agus le cabhair na teicneolaíochta. Ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘Cad a bhí ar siúl ag an múinteoir agus na páistí sa seomra ranga?’ ‘Cad chuala siad?’ ‘Cá raibh an múinteoir ag labhairt leis an bpríomhoide?’ ‘Cad a chonaic Ruairí?’ ‘An raibh scanradh ar Ruairí?’ ‘Ar bhain an damhán alla geit as Ruairí?’ ‘Ar bhéic Ruairí?’ ‘Cad a rinne Niamh?’ ‘Cad a rinne Niamh leis an damhán alla?’ ‘Cad a bhí ar leac na fuinneoige?’ ‘Ar leag Niamh an bláthchuach?’ ‘Cad a tharla don bhláthchuach?’ ‘Cad a rinne na páistí?’ ‘Cad a rinne Oisín?’ ‘Cár chuir Oisín an ghloine?’ ‘Cad a rinne na páistí ansin?’ ‘An raibh an múinteoir sásta leis na páistí nuair a tháinig sí isteach sa seomra?’ ‘Cén fáth?’ ‘Ar thug an múinteoir obair bhaile do na páistí?’ ‘Cén fáth?’ ‘An raibh áthas ar na páistí?’ Freagraíonn na páistí na ceisteanna.

ny

of

Ire

la

Bí ag Caint: Cá raibh an múinteoir agus na páistí? Bhí an múinteoir agus na páistí sa seomra ranga. Cad a bhí ar siúl ag na páistí? Bhí na páistí ag obair go dian dícheallach. Cá raibh an príomhoide? Bhí an príomhoide ag an doras. Cé a chonaic damhán alla mór? Chonaic Ruairí damhán alla mór. Cé a leag an bláthchuach? Leag Niamh an bláthachuach. Cé a scuab an ghloine bhriste? Scuab Oisín an ghloine bhriste. Cén fáth ar bhéic Ruairí in ard a chinn is a ghutha? Bhéic Ruairí in ard a chinn is a ghutha mar chonaic sé damhán alla mór. Cén fáth ar phléasc na páistí amach ag gáire? Phléasc na páistí amach ag gáire mar thóg Niamh an damhán alla agus chuir sí lasmuigh den fhuinneog é. An raibh obair bhaile ag na páistí an tráthnóna sin? Ní raibh obair bhaile ag na páistí an tráthnóna sin. An raibh fearg ar an múinteoir nuair a tháinig sí isteach sa seomra ranga? Ní raibh fearg ar an múinteoir nuair a tháinig sí isteach sa seomra ranga mar bhí na páistí ag obair go dian.

ED l C o C m O pa

Suimeanna Focal: Bhéic + eamar = Bhéiceamar. Phléasc + amar = Phléascamar. Thóg + amar = Thógamar. Chuir + eamar = Chuireamar. Leag + amar = Leagamar. Bhain + eamar = Bhaineamar. Léim + eamar = Léimeamar. Bhris + eamar = Bhriseamar. Scuab + amar = Scuabamar. Scríobh an Scéal: Léimeamar in airde. Leagamar an bláthchuach. Bhriseamar an bláthchuach. Phléascamar amach ag gáire. Scuabamar an t-urlár. Chuireamar an ghloine isteach sa bhosca bruscair. Litriú: Phléasc mé. Phléasc tú. Phléasc sé. Phléasc sí. Phléascamar. Phléasc sibh. Phléasc siad.

Tréimhse Chumarsáide

at io

na

Bua na Cainte 6 lch. 34. Léann na páistí an scéal: ‘Bhí an múinteoir agus na páistí ag obair go dian…Bhí gliondar croí ar na páistí.’ Drámaíocht: Léann páiste amháin an scéal agus déantar dráma bunaithe ar an scéal.

uc

Ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘Cá raibh an múinteoir agus na páistí?’ ‘Cad a bhí ar siúl ag na páistí?’ ‘Cá raibh an príomhoide?’ srl

Ed

Tagann páiste amach os comhair an ranga. Ceistíonn an múinteoir an páiste: ‘Cé a chonaic an damhan alla mór?’ ‘Cé a leag an bláthchuach?’ ‘Cé a scuab an ghloine bhriste?’ srl. Freagraíonn an páiste na ceisteanna.

© Th

e

Tagann beirt pháistí amach os comhair an ranga. Ceistíonn páiste A páiste B: ‘Cén fáth ar bhéic Ruairí?’ ‘Cén fáth ar phléasc na páistí amach ag gáire?’ srl. Freagraíonn páiste B na ceisteanna. Malartaíonn na páistí róil. Obair Bheirte: Bua na Cainte 6 lch. 34. Ceistíonn páiste A páiste B: ‘An raibh obair bhaile ag na páistí an oíche sin?’ ‘An raibh fearg ar an múinteoir nuair a tháinig sí isteach sa seomra ranga? srl. Freagraíonn páiste B na ceisteanna. Malartaíonn na páistí róil.

Tréimhse Iarchumarsáide

Dul siar: Bua na Cainte 6 lch. 35. Deir an múinteoir na briathra san aimsir chaite agus spreagtar na páistí na briathra a rá san aimsir láithreach agus san aimsir fháistineach: ‘Cuireann sí.’ ‘Cuirfidh sí.’ ‘Baineann sí.’ ‘Bainfidh sí.’ ‘Tógann sí.’ ‘Tógfaidh sí.’ ‘Leagann sí.’ ‘Leagfaidh sí.’ ‘Béiceann sí.’ ‘Béicfidh sí.’ ‘Léimeann sí.’ ‘Léimfidh sí.’ ‘Briseann sí.’ ‘Brisfidh sí.’ ‘Scuabann sí.’ ‘Scuabfaidh sí.’ Ceistíonn an múinteoir na páistí. Freagraíonn na páistí na ceisteanna.

70

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 70

26/08/2022 11:45


An Scoil Bua na Cainte 6 lch. 35.Suimeanna Focal - scríobhann na páistí na briathra sa chéad phearsa uimhir iolra, aimsir chaite. Bua na Cainte 6 lch. 35. Scríobh an Scéal - scríobhann na páistí na briathra sa chéad phearsa uimhir iolra, aimsir chaite. Bua na Cainte 6 lch. 35. Scríobhann na páistí na briathra: ‘Cuir’ agus ‘Leag’ i ngach pearsa san aimsir chaite.

la

nd

Úsáid neamhfhoirmiúil na Gaeilge: Spreagtar na páistí tuairisciú: ‘Bhí mé ag obair go dian dícheallach.’ ‘Bhí scanradh an domhain orm.’ ‘Bhain sé geit asam.’ ‘Bhéic mé in ard mo chinn is mo ghutha.’ ‘Tá mé ar fheabhas ar fad.’ ‘Bhí gliondar croí orm.’

Ire

Measúnú don Fhoghlaim: Dírbhreathnú an Mhúinteora/Ceistiú/Tascanna

© Th

e

Ed

uc

at io

na

ED l C o C m O pa

ny

of

An bhfuil an páiste in ann briathra a úsáid san aimsir chaite? ‘Bhí an múinteoir agus na páistí ag obair go dian dícheallach sa seomra ranga.’ ‘Chuala siad cnag ar an doras.’ ‘Bhí an príomhoide ag an doras.’ ‘Bhí an múinteoir ag labhairt leis an bpríomhoide lasmuigh den doras.’ ‘Leis sin, chonaic Ruairí damhán alla mór.’ srl. An bhfuil an páiste in ann ordú a thabhairt?’ ‘Bígí ciúin.’ An bhfuil an páiste in ann fainic a chur ar dhuine?’ ‘Bí ciúin.’ An bhfuil an páiste in ann daoine a mholadh? ‘Tá sibh ar fheabhas ar fad.’ An bhfuil an páiste in ann teachtairecht a thabhairt? ‘Cloisfidh an múinteoir an raic.’ ‘Beidh an múinteoir ar buile.’ An bhfuil an páiste in ann briathar sa chéad réimniú a rá sna pearsana difriúla san aimsir chaite? ‘Bhéic mé.’ ‘Bhéic tú.’ ‘Bhéic sé.’ ‘Bhéic sí.’ ‘Bhéiceamar.’ ‘Bhéic sibh.’ ‘Bhéic siad.’

71

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 71

26/08/2022 11:45


An Scoil Aonad 1 – Ceacht 2 Príomhthorthaí Foghlama Samplacha an Cheachta Trí eispéiris foghlama chuí tharraingteacha ba cheart go mbeadh páistí in ann na torthaí foghlama seo a bhaint amach:

Léitheoireacht

Scríbhneoireacht

nd

Teanga ó Bhéal

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht

Tuiscint TF4: Struchtúr abairte agus gramadach

Tuiscint TF3: Gnásanna cló agus struchtúr abairte TF5: Fónaic, aithint focal agus staidéar ar fhocail

Tuiscint TF3: Struchtúr abairte agus gnásanna cló TF4: Litriú agus staidéar ar fhocail

Fiosrú agus úsáid TF9: Athinsint agus mionléiriú TF12: Cur síos, tuar agus machnamh

Fiosrú agus úsáid TF8: Freagairt agus intinn an údair

of

ny

Briathra a úsáid go cruinn sa chéad phearsa uimhir iolra san aimsir chaite

Ed

uc

at io

na

Fiosrú agus úsáid TF6: Cuspóir, seánra agus guth

ED l C o C m O pa

Feidhmeanna Teanga Ba cheart go mbeadh an páiste in ann:

Ire

la

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht, éisteacht agus aird

Eiseamláirí Teanga

Comhrá 2.1 Bhíomar ag obair go dian dícheallach ar scoil. D’fhéachamar ar fhístéip ar an gclár bán inné. D’éisteamar le scéal. Chanamar amhrán. Sheinneamar ceol. D’itheamar agus d’ólamar ár ndóthain ag am lóin. Dhúnamar ár mboscaí lóin. Chuireamar ár mboscaí lóin inár málaí scoile. Ghlanamar na boird tar éis am lóin. Ritheamar amach sa chlós.

Comhrá 2.2 D’ól mé. D’ól tú. D’ól sé. D’ól sí. D’ólamar. D’ól sibh. D’ól siad. D’fhéach mé. D’fhéach tú. D’fhéach sé. D’fhéach sí. D’fhéachamar. D’fhéach sibh. D’fhéach siad.

© Th

e

Snáitheanna: Teanga ó Bhéal, Léitheoireacht, Scríbhneoireacht Gnéithe: Tuiscint, Fiosrú agus úsáid, Cumarsáid

Tréimhse Réamhchumarsáide

Múintear comhrá 2.1 le cabhair na teicneolaíochta agus le geáitsíocht chuí. Tagann grúpa páistí amach os comhair an ranga agus deir an múinteoir agus na páistí na habairtí le chéile: ‘Bhíomar ag obair go dian dícheallach ar scoil.’ ‘D’fhéachamar ar fhístéip ar an gclár bán inné.’ ‘D’éisteamar le scéal.’ ‘Chanamar amhrán.’ ‘Sheinneamar ceol.’ ‘D’itheamar agus d’ólamar ár ndóthain ag am lóin.’ ‘Dhúnamar ár mboscaí lóin.’ ‘Chuireamar ár mboscaí lóin inár málaí scoile.’ ‘Ghlanamar na boird tar éis am lóin.’ ‘Ritheamar amach sa chlós.’ Ansin ceistíonn an múinteoir an grúpa páistí: ‘An raibh sibh ag obair go dian dícheallach ar scoil?’ ‘Ar fhéach sibh ar fhístéip ar an gclár bán?’ ‘D’éisteamar le scéal.’ ‘Ar chan sibh amhrán.’ ‘Ar sheinn sibh ceol?’ ‘Ar ith sibh agus ar ól sibh bhur ndóthain ag am lóin?’ ‘Ar dhún sibh bhur mboscaí lóin?’ ‘Ar chuir sibh bhur mboscaí lóin in bhur málaí scoile?’ ‘Ar ghlan sibh na boird tar éis am lóin?’ ‘Ar rith sibh amach sa chlós?’ Freagraíonn na páistí na ceisteanna.

72

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 72

26/08/2022 11:45


An Scoil Múintear comhrá 2.2 le cabhair na geáitsíochta: ‘D’ól mé.’ ‘D’ól tú.’ ‘D’ól sé.’ ‘D’ól sí.’ ‘D’ólamar.’ ‘D’ól sibh.’ ‘D’ól siad.’ ‘D’fhéach mé.’ ‘D’fhéach tú.’ ‘D’fhéach sé.’ ‘D’fhéach sí.’ ‘D’fhéachamar.’ ‘D’fhéach sibh.’ ‘D’fhéach siad.’ Deir an múinteoir, an rang go léir, grúpaí éagsúla páistí, páistí aonair na briathra sna pearsana éagsúla. Spraoi le Briathra: D’ól sí. Ólann sí. Ólfaidh sí. D’éist sí. Éisteann sí. Éistfidh sí. D’íoc sí. Íocann sí. Íocfaidh sí.

la

nd

Scríobh an Scéal: D’fhéachamar ar fhístéip ar an gclár bán. D’éisteamar le scéal. Chanamar amhrán. Sheinneamar ceol. D’ólamar ár ndóthain ag am lóin. Dhúnamar ár mboscaí lóin. Chuireamar ár mboscaí lóin inár málaí scoile. Ghlanamar na boird tar éis am lóin. Ritheamar amach sa chlós.

ny

Tréimhse Chumarsáide

of

Litriú: D’éist mé. D’éist tú. D’éist sé. D’éist sí. D’éisteamar. D’éist sibh. D’éist siad. D’fhan mé. D’fhan tú. D’fhan sé. D’fhan sí. D’fhanamar. D’fhan sibh. D’fhan siad.

Ire

Suimeanna Focal: D’éist + eamar = D’éisteamar. D’ól + amar = D’ólamar. D’íoc + amar = D’íocamar. Chan + amar = Chanamar. D’fhéach + amar = D’fhéachamar. Dhún + amar = Dhúnamar. Ghlan + amar = Ghlanamar. D’fhan + amar = D’fhanamar. D’fhág + amar = D’fhágamar.

ED l C o C m O pa

Bua na Cainte 6 lch. 36. Léann na páistí an scéal: ‘Bhíomar ag obair go dian dícheallach ar scoil…..Ritheamar amach sa chlós.’ Bua na Cainte 6 lch. 36. Deir an múinteoir an briathar san aimsir chaite agus spreagtar na páistí an briathar a rá san aimsir láithreach agus san aimsir fháistineach: ‘Ólann sí.’ ‘Ólfaidh sí.’ ‘Éisteann sí.’ ‘Éistfidh sí.’ ‘Íocann sí.’ ‘Íocfaidh sí.’ Úsáidtear pictiúir mar spreagthach. Spreagtar na páistí an scéal a insint le chéile. Deir an múinteoir agus páiste gach re abairt den scéal. Tagann beirt pháistí amach os comhair an ranga agus deir siad gach re abairt.

na

Obair Bheirte: Deir páiste A agus páiste B gach re abairt.

at io

Tréimhse Iarchumarsáide

Dul siar: Bua na Cainte 6 lch. 36. Deir na páistí na briathra ‘’D’ól sí.’ ‘D’éist sí.’ ‘D’íoc sí.’ san aimsir láithreach agus san aimsir fháistineach. Scríobhann na páistí na briathra seo san aimsir láithreach agus san aimsir fháistineach.

uc

Bua na Cainte 6 lch. 36. Scríobhann na páistí na briathra ‘D’éist’ ‘D’ól’ ‘Chan’ ‘D’fhéach’ ‘Dhún’ ‘Ghlan’ sa chéad phearsa uimhir iolra, aimsir chaite.

Ed

Bua na Cainte 6 lch. 36. Scríobhann na páistí an scéal ‘D’fhéachamar ar fhíseán ar an gclár bán.…….’

© Th

e

Úsáid neamhfhoirmiúil na Gaeilge: Spreagtar na páistí tuairisciú: ‘D’ól mé bainne.’ ‘D’ól mé uisce.’ ‘D’ól mé sú oráiste.’ ‘D’fhéach mé ar an bpictiúr.’ ‘D’fhéach mé ar an gclar bán.’ ‘D’fhéach mé ar an teilifís.’ ‘D’fhéach mé ar an gcluiche.’

An bhfuil an páiste in ann briathra a úsáid go cruinn sa chéad phearsa uimhir iolra san aimsir chaite? ‘Bhíomar ag obair go dian dícheallach ar scoil.’ ‘D’fhéachamar ar fhístéip ar an gclár bán.’ ‘D’éisteamar le scéal.’ ‘Chanamar amhrán.’ ‘Sheinneamar ceol.’ ‘D’itheamar agus d’ólamar ár ndóthain ag am lóin.’ ‘Dhúnamar ár mboscaí lóin.’ ‘Chuireamar ár mboscaí lóin inár málaí scoile.’ ‘Ghlanamar na boird tar éis am lóin.’ ‘Ritheamar amach sa chlós.’

73

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 73

26/08/2022 11:45


An Scoil Aonad 1 – Ceacht 3 Príomhthorthaí Foghlama Samplacha an Cheachta Trí eispéiris foghlama chuí tharraingteacha ba cheart go mbeadh páistí in ann na torthaí foghlama seo a bhaint amach:

Léitheoireacht

Scríbhneoireacht

nd

Teanga ó Bhéal

Cumarsáid TF1: Inspreagadh agus rogha

Tuiscint TF5: Stór focal

Tuiscint TF4: Feasacht fhóineolaíoch agus fhóinéimeach TF5: Fónaic, aithint focal agus staidéar ar fhocail

Fiosrú agus úsáid TF10: Teanga a úsáid go spraíúil agus go cruthaitheach

Fiosrú agus úsáid TF10: Líofacht agus féincheartú

● ● ●

Ire of

ny

© Th

e

Ed

uc

at io

na

Ceist a chur Ceist a fhreagairt Cluiche a imirt An réamhfhocal ‘ar’ a úsáid go cruinn

Fiosrú agus úsáid TF6: Cuspóir, seánra agus guth

ED l C o C m O pa

Feidhmeanna Teanga Ba cheart go mbeadh an páiste in ann:

Tuiscint TF1: Litriú agus staidéar ar fhocail

la

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht, éisteacht agus aird

Eiseamláirí Teanga

Comhrá 3.1 Feicim le mo shúilín rud éigin a thosaíonn le ___. (m, s, c. r, p, l, d, b) An bhfeiceann tú ___? Feicim ___. Ní fheicim ___. m (mála scoile, mata, marcóirí) s (scriosán, siosúr, solas) c (cathaoir, cruinneog, cófra, criáin, cóipleabhar, cás peann luaidhe, clog) r (ríomhaire, rialóir, radaitheoir) p (pictiúr, póstaer, péint, printéir, peann, peann luaidhe, páipéar) l (léarscáil, leabharlann, lethreas, luch, leabhar, liathróid) d (doras, doirteal) b (bosca lóin, bosca bruscair, bord, bláthchuach, bioróir) Comhrá 3.2 Feicim liathróid ar an gcathaoir. Feicim peann ar an gcófra. Feicim gliú ar an mbord. Feicim póstaer ar an mballa. Feicim dallóg ar an bhfuinneog. Feicim dáta ar an bhféilire.

Snáitheanna: Teanga ó Bhéal, Léitheoireacht, Scríbhneoireacht Gnéithe: Tuiscint, Fiosrú agus úsáid, Cumarsáid

Tréimhse Réamhchumarsáide

Múintear an comhrá 3.1 le cabhair na teicneolaíochta. Imríonn an múinteoir an cluiche ar an gclár bán agus ceistítear na páistí: ‘Feicim le mo shúilín rud éigin a thosaíonn le ___.’ (m, s, c. r, p, l, d, b) ‘An bhfeiceann tú ___?’ (mála scoile, mata, marcóirí), (scriosán, siosúr, solas), (cathaoir, cruinneog, cófra, criáin, cóipleabhar, cás peann luaidhe, clog), (ríomhaire, rialóir, radaitheoir), (pictiúr, póstaer, péint, printéir, peann, peann luaidhe, páipéar), (léarscáil, leabharlann, leithreas, luch, leabhar, liathróid), (doras, doirteal), (bosca lóin, bosca bruscair, bord, bláthchuach, bioróir) Freagraíonn na páistí: ‘Feicim ___.’ ‘Ní fheicim ___.’ (mála scoile, mata, marcóirí), (scriosán, siosúr, solas), (cathaoir, cruinneog, cófra, criáin, cóipleabhar, cás peann luaidhe, clog),

74

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 74

26/08/2022 11:45


An Scoil (ríomhaire, rialóir, radaitheoir), (pictiúr, póstaer, péint, printéir, peann, peann luaidhe, páipéar), (léarscáil, leabharlann, leithreas, luch, leabhar, liathróid), (doras, doirteal), (bosca lóin, bosca bruscair, bord, bláthchuach, bioróir) Múintear an comhrá 3.2 le cabhair na teicneolaíochta. Úsáideann an múinteoir ábhair nithiúla agus deir sé/sí: ‘Feicim liathróid ar an gcathaoir.’ ‘Feicim peann ar an gcófra.’ ‘Feicim gliú ar an mbord.’ ‘Feicim póstaer ar an mballa.’ ‘Feicim dallóg ar an bhfuinneog.’ ‘Feicim dáta ar an bhféilire.’ Ansin deir an rang go léir, grúpaí éagsúla páistí agus páistí aonair na habairtí.

nd

Cluiche Kim: cruinneog, léarscáil, féilire, teilgeoir, solas, scriosán, siosúr, rialóir, leabharlann, leabharlannaí, bioróir, ríomhaire, printéir, marcóirí, criáin.

Ire

la

Tóirfhocal: cruinneog, léarscáil, féilire, teilgeoir, solas, scriosán, siosúr, rialóir, leabharlann, leabharlannaí, bioróir, ríomhaire, printéir, marcóirí, criáin.

of

Bí ag Caint: An bhfeiceann tú ___? (cruinneog, léarscáil, teilgeoir, leabharlann, solas, leabharlannaí, marcóirí, criáin, siosúr, radaitheoir) Feicim ___. (cruinneog, léarscáil, solas, leabharlannaí, criáin, radaitheoir) Ní fheicim ___. (teilgeoir, leabharlann, marcóirí, siosúr)

ny

Litriú: Feicim liathróid ar an gcathaoir. Feicim peann ar an gcófra. Feicim gliú ar an mbord. Feicim póstaer ar an mballa. Feicim dallóg ar an bhfuinneog. Feicim dáta ar an bhféilire.

Tréimhse Chumarsáide

ED l C o C m O pa

Imrítear an cluiche Feicim le mo shúilín rud éigin a thosaíonn le ___. (m, s, c. r, p, l, d, b) An chéad pháiste a fhaigheann an freagra ceart bíonn deis aige/aici bheith mar mhúinteoir agus imrítear an cluiche. Tagann beirt pháistí amach os comhair an ranga. Imríonn páiste A agus páiste B an cluiche. Malartaíonn na páistí róil. Obair Bheirte: Imríonn páiste A agus páiste B an cluiche. Malartaíonn na páistí róil.

Tréimhse Iarchumarsáide

na

Dul siar: Bua na Cainte 6 lch. 37. Aimsíonn na páistí na focail sa tóirfhocal – féilire, teilgeoir, leabharlann, solas, rialóir, marcóir, bioróir, crián, scriosán, cás peann luaidhe, cruinneog, léarscáil, bosca bruscair, doirteal, peann luaidhe, printéir, ríomhaire, seilf.

Ed

uc

at io

Úsáid neamhfhoirmiúil na Gaeilge: Spreagtar na páistí tuairisciú: ‘Feicim leabhar ar an mbord.’ ‘Feicim peann mála ar an gcathaoir.’ ‘Feicim póstaer ar an mballa.’ ‘Feicim pictiúr ar an gclár bán.’

© Th

e

Measúnú don Fhoghlaim: Dírbhreathnú an Mhúinteora/Ceistiú/Tascanna

An bhfuil an páiste in ann ceist a chur/a fhreagairt? ‘An bhfeiceann tú ___?’ ‘Feicim ___.’ ‘Ní fheicim ___.’ (mála scoile, mata, marcóirí, scriosán, siosúr, solas, cathaoir, cruinneog, cófra, criáin, cóipleabhar, cás peann luaidhe, clog, ríomhaire, rialóir, radaitheoir, pictiúr, póstaer, péint, printéir, peann, peann luaidhe, páipéar, léarscáil, leabharlann, leithreas, luch, leabhar, liathróid, doras, doirteal, bosca lóin, bosca bruscair, bord, bláthchuach, bioróir) An bhfuil an páiste in ann cluiche a imirt? ‘Feicim le mo shúilín rud éigin a thosaíonn le ___.’ (m, s, c. r, p, l, d, b) An bhfuil an páiste in ann an réamhfhocal ‘ar’ a úsáid go cruinn? ‘Feicim liathróid ar an gcathaoir.’ ‘Feicim peann ar an gcófra.’ ‘Feicim gliú ar an mbord.’ ‘Feicim póstaer ar an mballa.’ ‘Feicim dallóg ar an bhfuinneog.’ ‘Feicim dáta ar an bhféilire.’

75

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 75

26/08/2022 11:45


An Scoil Aonad 1 – Ceacht 4 Príomhthorthaí Foghlama Samplacha an Cheachta Trí eispéiris foghlama chuí tharraingteacha ba cheart go mbeadh páistí in ann na torthaí foghlama seo a bhaint amach:

Léitheoireacht

Scríbhneoireacht

nd

Teanga ó Bhéal

Cumarsáid TF2: Inspreagadh agus rogha

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht

Tuiscint TF4: Struchtúr abairte agus gramadach

Tuiscint TF3: Gnásanna cló agus struchtúr abairte TF5: Fónaic, aithint focal agus staidéar ar fhocail

Tuiscint TF3: Struchtúr abairte agus gnásanna cló TF4: Litriú agus staidéar ar fhocail

Fiosrú agus úsáid TF7: Iarratais, ceisteanna agus idirghníomhuithe

Fiosrú agus úsáid TF10: Líofacht agus féincheartú

Ceist a chur Ceist a fhreagairt Na réamhfhocail/réamhfhocail chomhshuite ‘ar’, ‘de’, ‘faoi’, ‘in aice leis’, ‘os cionn’, ‘os comhair’, ‘ag’ a úsáid go cruinn

Ire

Comhrá Cad atá ar an mbord? Tá cruinneog ar an mbord. Cé atá taobh thiar den bhord? Tá an múinteoir taobh thiar den bhord. Cá bhfuil an scriosán? Tá an scriosán faoin mbord. Cé atá in aice leis an mbord? Tá Róisín in aice leis an mbord. Cá bhfuil an teilgeoir? Tá an teilgeoir os cionn an bhoird. Cad atá os comhair an bhoird? Tá mála scoile os comhair an bhoird. Cá bhfuil Bran? Tá Bran ar an gcathaoir. Cé atá taobh thiar den chathaoir? Tá Liam taobh thiar den chathaoir. Cá bhfuil Niamh? Tá Niamh in aice leis an gcathaoir. Cad atá faoin gcathaoir? Tá rialóir faoin gcathaoir. Cad atá ar an bhfuinneog? Tá dallóg ar an bhfuinneog. Cá bhfuil an bosca bruscair? Tá an bosca bruscair faoin bhfuinneog. Cé atá ag an bhfuinneog? Tá an múinteoir ag an bhfuinneog. Cad atá ar leac na fuinneoige? Tá bláthchuach ar leac na fuinneoige. Cad atá os cionn na fuinneoige? Tá clog os cionn na fuinneoige. Cad atá os comhair na fuinneoige? Tá bord os comhair na fuinneoige.

Ed

uc

at io

na

of

ny

Eiseamláirí Teanga

Ba cheart go mbeadh an páiste in ann:

Fiosrú agus úsáid TF6: Cuspóir, seánra agus guth

ED l C o C m O pa

Feidhmeanna Teanga

la

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht, éisteacht agus aird

© Th

e

Snáitheanna: Teanga ó Bhéal, Léitheoireacht, Scríbhneoireacht Gnéithe: Tuiscint, Fiosrú agus úsáid, Cumarsáid

Tréimhse Réamhchumarsáide

Múintear an comhrá le cabhair na teicneolaíochta agus úsáidtear ábhair nithiúla mar is cuí. Ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘Cad atá ar an mbord?’ ‘Cé atá taobh thiar den bhord?’ ‘Cá bhfuil an scriosán?’ ‘Cé atá in aice leis an mbord?’ ‘Cá bhfuil an teilgeoir?’ ‘Cad atá os comhair an bhoird?’ ‘Cá bhfuil Bran?’ ‘Cé atá taobh thiar den chathaoir?’ ‘Cá bhfuil Niamh?’ ‘Cad atá faoin gcathaoir?’ ‘Cad atá ar an bhfuinneog?’ ‘Cá bhfuil an bosca bruscair?’ ‘Cé atá ag an bhfuinneog?’ ‘Cad atá ar leac na fuinneoige?’ ‘Cad atá os cionn na fuinneoige?’ ‘Cad atá os comhair na fuinneoige?’ Freagraíonn na páistí na ceisteanna. Scríobh an Scéal: Tá cruinneog ar an mbord. Tá an múinteoir taobh thiar den bhord. Tá an scriosán faoin mbord. Tá Róisín in aice leis an mbord. Tá an teilgeoir os cionn an bhoird. Tá mála scoile os comhair an bhoird.

76

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 76

26/08/2022 11:45


An Scoil Cuir Ceist: Cad atá ar an mbord? Tá cruinneog ar an mbord. Cé atá taobh thiar den bhord? Tá an múinteoir taobh thiar den bhord. Cá bhfuil an scriosán? Tá an scriosán faoin mbord. Cé atá in aice leis an mbord? Tá Róisín in aice leis an mbord. Cá bhfuil an teilgeoir? Tá an teilgeoir os cionn an bhoird. Cad atá os comhair an bhoird? Tá mála scoile os comhair an bhoird. Cá bhfuil Bran? Tá Bran ar an gcathaoir. Cé atá taobh thiar den chathaoir? Tá Liam taobh thiar den chathaoir. Cá bhfuil Niamh? Tá Niamh in aice leis an gcathaoir. Cad atá faoin gcathaoir? Tá rialóir faoin gcathaoir.

la

nd

Bí ag Caint: Cad atá ar an bhfuinneog? Tá dallóg ar an bhfuinneog. Cá bhfuil an bosca bruscair? Tá an bosca bruscair faoin bhfuinneog. Cé atá ag an bhfuinneog? Tá an múinteoir ag an bhfuinneog. Cad atá ar leac na fuinneoige? Tá bláthchuach ar leac na fuinneoige. Cad atá os cionn na fuinneoige? Tá clog os cionn na fuinneoige. Cad atá os comhair na fuinneoige? Tá bord os comhair na fuinneoige.

Ire

Litriú: Tá cuirtíní ar an bhfuinneog. Tá Bran faoin bhfuinneog. Tá Róisín ag an bhfuinneog. Tá bláthchuach ar leac na fuinneoige. Tá clog os cionn na fuinneoige. Tá scuab os comhair na fuinneoige.

of

Tréimhse Chumarsáide

ny

Bua na Cainte 6 lch. 38. Ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘Cad atá ar an mbord?’ ‘Cé atá taobh thiar den bhord?’ ‘Cá bhfuil an scriosán?’ ‘Cé atá in aice leis an mbord?’ srl. Freagraíonn na páistí na ceisteanna: ‘Tá cruinneog ar an mbord.’ ‘Tá an múinteoir taobh thiar den bhord.’ ‘Tá an scriosán faoin mbord.’ ‘Tá Róisín in aice leis an mbord.’ srl.

ED l C o C m O pa

Taispeántar pictiúir do na páistí agus spreagtar iad an cheist a chur: ‘Cad atá ar an mbord?’ srl

Tagann páiste amach os comhair an ranga. Ceistíonn an múinteoir an páiste: ‘Cad atá ar an mbord?’ ‘Cé atá taobh thiar den bhord?’ Freagraíonn an páiste na ceisteanna.

na

Bua na Cainte 6 lch. 38. Tagann beirt pháistí amach os comhair an ranga. Ceistíonn páiste A páiste B: ‘Cad atá ar an mbord?’ ‘Cé atá taobh thiar den bhord?’ ‘Cad atá faoin mbord?’ ‘Cé atá in aice leis an mbord?’ ‘Cad atá os cionn an bhoird?’

at io

Obair Bheirte: Bua na Cainte 6 lch. 38. Ceistíonn páiste A páiste B. Freagraíonn páiste B na ceisteanna. Malartaíonn na páistí róil.

Tréimhse Iarchumarsáide

Ed

uc

Dul siar: Bua na Cainte 6 lch. 38. Scríobhann na páistí na ceisteanna. Úsáidtear na freagraí mar spreagthach chun na ceisteanna a chumadh: ‘Cé atá taobh thiar den bhord?’ ‘Cad atá taobh thiar den bhord?’ ‘Cá bhfuil an teilgeoir? srl. Bua na Cainte 6 lch. 38. Scríobhann na páistí freagraí na gceisteanna: ‘Cad atá ar an bhfuinneog?’ ‘Cé atá ag an bhfuinneog?’ ‘Cá bhfuil an bosca bruscair?’ srl.

© Th

e

Úsáid neamhfhoirmiúil na Gaeilge: Spreagtar na páistí tuairisciú: ‘Tá leabhar ar an mbord.’ ‘Tá cathaoir taobh thiar den bhord.’ ‘Tá mála faoin gcathaoir.’ ‘Tá póstaer os cionn an bhoird.’ ‘Tá cathaoir os comhair an bhoird.’ ‘Tá mála in aice leis an gcathaoir.’ ‘Tá an múinteoir ag an mbord.’

Measúnú don Fhoghlaim: Dírbhreathnú an Mhúinteora/Ceistiú/Tascanna An bhfuil an páiste in ann ceist a chur/a fhreagairt? ‘Cad atá ar an mbord?’ ‘Tá cruinneog ar an mbord.’ ‘Cé atá taobh thiar den bhord?’ ‘Tá an múinteoir taobh thiar den bhord.’ ‘Cá bhfuil an scriosán?’ Tá an scriosán faoin mbord.’ srl. An bhfuil an páiste in ann na réamhfhocail/réamhfhocail chomhshuite ‘ar’ ‘taobh thiar de’ ‘faoi’ ‘in aice leis’ ‘os cionn’ ‘os comhair’ ‘ag’ a úsáid go cruinn? ‘Tá cruinneog ar an mbord.’ ‘Tá an múinteoir taobh thiar den bhord.’ ‘Tá an scriosán faoin mbord.’ ‘Tá Róisín in aice leis an mbord.’ ‘Tá an teilgeoir os cionn an bhoird.’ ‘Tá mála scoile os comhair an bhoird.’ ‘Tá an múinteoir ag an bhfuinneog.’

77

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 77

26/08/2022 11:45


An Scoil Aonad 1 – Amhrán Príomhthorthaí Foghlama Samplacha an Amhráin Trí eispéiris foghlama chuí tharraingteacha ba cheart go mbeadh páistí in ann na torthaí foghlama seo a bhaint amach:

Léitheoireacht

Scríbhneoireacht

nd

Teanga ó Bhéal

Cumarsáid TF2: Inspreagadh agus rogha

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht

Tuiscint TF5: Stór focal

Tuiscint TF6: Stór focal

Tuiscint TF4: Litriú agus staidéar ar fhocail

of

Ire

la

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht, éisteacht agus aird

Fiosrú agus úsáid TF6: Cuspóir, seánra agus guth

ny

Fiosrú agus úsáid TF10: Teanga a úsáid go spraíúil agus go cruthaitheach

ED l C o C m O pa

Amhrán – An Bhunscoil Abú Bímid ag labhairt Gaeilge. Bímid ag léamh scéalta. Bímid ag foghlaim. Bímid ag spraoi.

na

Bímid ag rá dánta. Bímid ag canadh amhrán. Bímid ag damhsa An bhunscoil abú.

at io

Castar agus múintear an t-amhrán An Bhunscoil Abú do na páistí. Canann an rang go léir, grúpaí éagsúla páistí, páistí aonair an t-amhrán.

Ed

uc

Bí ag Caint: Bua na Cainte 6 lch. 39. Pléann an múinteoir agus na páistí an t-amhrán. Ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘An maith leat an t-amhrán?’ ‘Aimsigh focail le rím ag deireadh líne a haon agus a dó i véarsa a haon.’ ‘Aimsigh trí fhocal sa dán ina bhfuil á?’ ‘Cad a bhíonn ar siúl ag na páistí gach lá ar scoil?’ ‘Cad a bhíonn ar siúl agat gach lá ar scoil?’ Freagraíonn na páistí na ceisteanna: ‘Is maith liom an t-amhrán mar is maith liom an fonn.’

© Th

e

Bí ag Scríobh: Bímid ___. (ag labhairt Gaeilge, ag léamh scéalta, ag foghlaim, ag spraoi, ag rá dánta, ag canadh amhrán, ag damhsa)

78

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 78

26/08/2022 11:45


An Scoil Aonad 2 – Ceacht 1 Príomhthorthaí Foghlama Samplacha an Cheachta Trí eispéiris foghlama chuí tharraingteacha ba cheart go mbeadh páistí in ann na torthaí foghlama seo a bhaint amach:

Léitheoireacht

Scríbhneoireacht

nd

Teanga ó Bhéal

Cumarsáid TF2: Inspreagadh agus rogha TF3: Gnásanna cló agus struchtúr abairte

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht

Tuiscint TF4: Struchtúr abairte agus gramadach

Tuiscint TF4: Feasacht fhóineolaíoch agus fhóinéimeach TF5: Fónaic, aithint focal agus staidéar ar fhocail

Tuiscint TF3: Struchtúr abairte agus gnásanna cló TF4: Litriú agus staidéar ar fhocail TF5: Stór focal

Fiosrú agus úsáid TF7: Iarratais, ceisteanna agus idirghníomhuithe

Fiosrú agus úsáid TF8: Freagairt agus intinn an údair

● ●

Gairmeacha beatha a ainmniú Ceist a chur Ceist a fhreagairt Stór focal a úsáid

uc

at io

na

Ire

of

ny

Ba cheart go mbeadh an páiste in ann:

Fiosrú agus úsáid TF6: Cuspóir, seánra agus guth

ED l C o C m O pa

Feidhmeanna Teanga

la

Cumarsáid TF3: Gnásanna sóisialta agus feasacht ar dhaoine eile

Eiseamláirí Teanga

Comhrá 1.1 Cé hé? Is ___ é. Cé hí? Is ___ í. (innealtóir, amhránaí, siúinéir, iománaí, feirmeoir, tiománaí, garda, bádóir, píolóta, siopadóir, dochtúir, peileadóir, fiaclóir, múinteoir, búistéir, ceoltóir) Comhrá1.2 Cad a dhéanfaidh tú nuair a bheidh tú fásta suas? Ba mhaith liom bheith i ___ nuair a bheidh mé fásta suas. (m’innealtóir, m’amhránaí, m’iománaí, m’fhiaclóir, mo dhochtúir, mo thógálaí, mo shiúinéir, mo phíolóta, mo pheileadóir, mo cheoltóir)

Ed

Snáitheanna: Teanga ó Bhéal, Léitheoireacht, Scríbhneoireacht Gnéithe: Tuiscint, Fiosrú agus úsáid, Cumarsáid

Tréimhse Réamhchumarsáide

© Th

e

Castar agus múintear an t-amhrán Nuair a Bheidh mé Fásta Suas do na páistí. Canann an rang go léir, grúpaí éagsúla páistí, an t-amhrán. Múintear comhrá 1.1. Úsáidtear pictiúir agus ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘Cé hé?’ ‘Cé hí?’ ‘Freagraíonn na páistí na ceisteanna: ‘Is ___ é/í.’ (innealtóir, amhránaí, siúinéir, iománaí, feirmeoir, tiománaí, garda, bádóir, píolóta, siopadóir, dochtúir, peileadóir, fiaclóir, múinteoir, búistéir, ceoltóir) Múintear comhrá 1.2. Úsáidtear pictiúir agus ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘Cad a dhéanfaidh tú nuair a bheidh tú fásta suas?’ Freagraíonn na páistí na ceisteanna: ‘Ba mhaith liom bheith i ___ nuair a bheidh mé fásta suas.’ (m’innealtóir, m’amhránaí, m’iománaí, m’fhiaclóir, mo dhochtúir, mo thógálaí, mo shiúinéir, mo phíolóta, mo pheileadóir, mo cheoltóir) Foclóir: ceoltóir, iománaí, innealtóir, fear an phoist, tógálaí, siúinéir. Bí ag Caint: Cé hí? Is innealtóir í. Cé hé? Is amhránaí é. Cé hí? Is siúinéir í. Cé hé? Is tógálaí é. Cad a dhéanfaidh tú nuair a bheidh tú fásta suas? Ba mhaith liom bheith i ___ nuair a bheidh mé fásta suas? (m’fhiaclóir, mo dhochtúir, mo mhúinteoir, mo phíolóta, mo bhúistéir, mo thiománaí) Tóirfhocal: innealtóir, tógálaí, amhránaí, iománaí, tiománaí, siúinéir, bádóir, peileadóir, feirmeoir, píolóta, búistéir, fiaclóir, dochtúir, siopadóir, ceoltóir, múinteoir. Litriú: iománaí, tiománaí, amhránaí, tógálaí. 79

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 79

26/08/2022 11:45


An Scoil Tréimhse Chumarsáide

nd

Taispeánann an múinteoir pictiúr agus ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘Cé hé?’ ‘Cé hí?’ Freagraíonn na páistí na ceisteanna: ‘Is ___ é/í.’ (innealtóir, amhránaí, siúinéir, iománaí, feirmeoir, srl.) ‘Cad a dhéanfaidh tú nuair a bheidh tú fásta suas?’ Freagraíonn na páistí na ceisteanna: ‘Ba mhaith liom bheith i ___ nuair a bheidh mé fásta suas.’ (mo dhochtúir, mo thógálaí, mo shiúinéir, mo phíolóta, mo pheileadóir, mo cheoltóir, srl.)

Ire

Bua na Cainte 6 lch. 41. Tagann páiste amach os comhair an ranga. Ceistíonn an múinteoir an páiste: ‘Cad a dhéanfaidh tú nuair a bheidh tú fásta suas?’ Freagraíonn an páiste na ceisteanna: ‘Ba mhaith liom bheith i ___ nuair a bheidh mé fásta suas.’

la

Bua na Cainte 6 lch. 40. Tagann páiste amach os comhair an ranga. Ceistíonn an múinteoir an páiste: ‘Cé hé?’ Freagraíonn an páiste na ceisteanna: ‘Is ___ é/í.’ (feirmeoir, tiománaí, garda, bádóir, srl.

ny

of

Tagann beirt pháistí amach os comhair an ranga. Taispeánann páiste A pictiúr do pháiste B agus ceistíonn páiste A páiste B. Freagraíonn páiste B na ceisteanna. Malartaíonn na páistí róil.

ED l C o C m O pa

Obair Bheirte: Bua na Cainte 6 lch. 40. Ceistíonn páiste A páiste B: ‘Cé hé?’ ‘Cé hí?’ Freagraíonn páiste B na ceisteanna. Malartaíonn na páistí róil.

Bua na Cainte 6 lch. 41. Ceistíonn páiste A páiste B: ‘Cad a dhéanfaidh tú nuair a bheidh tú fásta suas?’ Freagraíonn páiste B na ceisteanna. Malartaíonn na páistí róil.

Tréimhse Iarchumarsáide

Dul siar: Bua na Cainte 6 lch. 40 agus lch. 41. Ceistíonn an múinteoir na páistí agus freagraíonn na páistí na ceisteanna.

at io

na

Bua na Cainte 6 lch. 40. Scríobhann na páistí freagraí na gceisteanna: ‘Is ___ é/í.’ (innealtóir, amhránaí, siúinéir, iománaí, feirmeoir, tiománaí, garda, bádóir, píolóta, siopadóir, dochtúir, peileadóir, fiaclóir, múinteoir, búistéir, ceoltóir)

uc

Bua na Cainte 6 lch. 41. Scríobhann na páistí freagraí na gceisteanna: ‘Cad a dhéanfaidh tú nuair a bheidh tú fásta suas?’ ‘Ba mhaith liom bheith ___ nuair a bheidh mé fásta suas.’ (m’innealtóir, m’amhránaí, m’iománaí, mo shiúinéir, srl.)

Ed

Bua na Cainte 6 lch. 41. Scríobhann na páistí poist a chríochnaíonn ar: óir, éir, aí, éir.

e

Bua na Cainte 6 lch. 41. Aimsíonn na páistí na focail innealtóir, amhránaí, siúinéir, iománaí, feirmeoir, tiománaí, garda, bádóir, píolóta, siopadóir, dochtúir, peileadóir, fiaclóir, múinteoir, búistéir, agus ceoltóir sa tóirfhocal.

© Th

Úsáid neamhfhoirmiúil na Gaeilge: Spreagtar na páistí tuairisciú: ‘Ba mhaith liom bheith i mo pheileadóir.’ ‘Ba mhaith liom bheith i mo mhúinteoir.’ ‘Is peileadóir í.’ ‘Is múinteoir é.’

Measúnú don Fhoghlaim: Dírbhreathnú an Mhúinteora/Ceistiú/Tascanna An bhfuil an páiste in ann gairmeacha beatha a ainmniú? (innealtóir, amhránaí, siúinéir, iománaí, srl.) An bhfuil an páiste in ann ceist a chur/a fhreagairt? ‘Cad é/í?’ ‘Is ___ é/í.’ (innealtóir, amhránaí, siúinéir, srl.) An bhfuil an páiste in ann stór focal a úsáid? (innealtóir, amhránaí, siúinéir, iománaí, feirmeoir, tiománaí, garda, bádóir, píolóta, siopadóir, dochtúir, peileadóir, fiaclóir, múinteoir, búistéir, ceoltóir)

80

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 80

26/08/2022 11:45


An Scoil Aonad 2 – Ceacht 2 Príomhthorthaí Foghlama Samplacha an Cheachta Trí eispéiris foghlama chuí tharraingteacha ba cheart go mbeadh páistí in ann na torthaí foghlama seo a bhaint amach:

Léitheoireacht

Scríbhneoireacht

nd

Teanga ó Bhéal

Cumarsáid TF2: Inspreagadh agus rogha

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht

Tuiscint TF4: Struchtúr abairte agus gramadach

Tuiscint TF3: Gnásanna cló agus struchtúr abairte TF4: Feasacht fhóineolaíoch agus fhóinéimeach

Tuiscint TF4: Litriú agus staidéar ar fhocail

Fiosrú agus úsáid TF7: Iarratais, ceisteanna agus idirghníomhuithe

Fiosrú agus úsáid TF10: Líofacht agus féincheartú

Ceist a chur Ceist a fhreagairt Briathra sa chéad réimniú a úsáid chun scéal a insint san aimsir láithreach

Ed

uc

at io

na

of

ny

Ba cheart go mbeadh an páiste in ann:

Fiosrú agus úsáid TF6: Cuspóir, seánra agus guth

ED l C o C m O pa

Feidhmeanna Teanga

Ire

la

Cumarsáid TF3: Gnásanna sóisialta agus feasacht ar dhaoine eile

Eiseamláirí Teanga

Comhrá 2.1 Cad a dhéanann tú ar scoil gach lá? Éistim leis an múinteoir gach lá. Féachaim ar an gclár bán gach lá. Léim leabhar gach lá. Canaim amhrán gach lá. Seinnim ceol gach lá. Scríobhaim scéal gach lá. Comhrá 2.2 Éistim leis an scéal. Éisteann tú leis an scéal. Éisteann sé leis an scéal. Éisteann sí leis an scéal. Éistimid leis an scéal. Éisteann sibh leis an scéal. Éisteann siad leis an scéal.

© Th

e

Snáitheanna: Teanga ó Bhéal, Léitheoireacht, Scríbhneoireacht Gnéithe: Tuiscint, Fiosrú agus úsáid, Cumarsáid

Tréimhse Réamhchumarsáide

Múintear comhrá 2.1 le cabhair na teicneolaíochta. Ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘Cad a dhéanann tú ar scoil gach lá?’ Déanann an múinteoir na gníomhaíochtaí éagsúla. Féachann an múinteoir ar an gclár bán. Léann an múinteoir leabhar. Canann an múinteoir amhrán. Seinneann an múinteoir ceol. Scríobhann an múinteoir scéal ar an gclar bán. Freagraíonn na páistí na ceisteanna.

Múintear comhrá 2.1 le cabhair na teicneolaíochta. Deir an múinteoir na habairtí san aimsir láithreach: ‘Éistim leis an scéal.’ ‘Éisteann tú leis an scéal.’ ‘Éisteann sé leis an scéal.’ ‘Éisteann sí leis an scéal.’ ‘Éistimid leis an scéal.’ ‘Éisteann sibh leis an scéal.’ ‘Éisteann siad leis an scéal.’ Deir an rang go léir, grúpaí éagsúla páistí agus páistí aonair na habairtí san aimsir láithreach. Scríobh an Scéal: Cad a dhéanann tú ar scoil gach lá? Féachaim ar an gclár bán gach lá. Éistim leis an múinteoir gach lá. Léim leabhar gach lá. Canaim amhrán gach lá. Scríobhaim scéal gach lá. Seinnim ceol gach lá.

81

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 81

26/08/2022 11:45


An Scoil Spraoi le Briathra: Éistim. Éisteann tú. Éisteann sé. Éisteann sí. Éistimid. Éisteann sibh. Éisteann siad. Suimeanna Focal: Can + aim = Canaim. Seinn + im = Seinnim. Féach + aim = Féachaim. Lé + im = Léim. Scríobh + aim = Scríobhaim. Can + aimid = Canaimid. Seinn + imid = Seinnimid. Féach + aimid = Féachaimid. Lé + imid = Léimid. Scríobh + aimid = Scríobhaimid.

nd

Litriú: Éistim. Éisteann tú. Éisteann sé. Éisteann sí. Éistimid. Éisteann sibh. Éisteann siad.

Tréimhse Chumarsáide

Ire

la

Úsáidtear pictiúir mar spreagthach agus deir na páistí na habairtí: ‘Éistim leis an múinteoir gach lá.’ srl. Ceistíonn an múinteoir páistí éagsúla: ‘Cad a dhéanann tú ar scoil gach lá?’

of

Tagann páiste amach os comhair an ranga. Ceistíonn an múinteoir an páiste: ‘Cad a dhéanann tú ar scoil gach lá?’ Freagraíonn an páiste an cheist.

Tréimhse Iarchumarsáide

ED l C o C m O pa

Obair Bheirte: Insíonn páiste A agus páiste B gach re abairt den scéal.

ny

Tagann beirt pháistí amach os comhair an ranga. Ceistíonn páiste A páiste B: ‘Cad a dhéanann tú ar scoil gach lá?’ Freagraíonn páiste B an cheist. Malartaíonn na páistí róil.

Dul siar: Bua na Cainte 6 lch. 43. Déanann na páistí an cleachtadh Suimeanna Focal. Scríobhann na páistí na habairtí: ‘Féachaim ar an gclár bán gach lá.’ ‘Léim leabhar gach lá.’ ‘ Féachaimid ar an gclár bán gach lá.’ ‘Léimid leabhar gach lá.’ srl. Bua na Cainte 6 lch. 43. Déanann na páistí na cleachtaí ar bhriathra ón gcéad réimniú: ‘Canaim.’ ‘Éistim’ ‘Féachaim.’ ‘Seinnim’ ‘Scríobhaim.’

uc

at io

na

Úsáid neamhfhoirmiúil na Gaeilge: Spreagtar na páistí tuairisciú: ‘Éistim leis an múinteoir gach lá.’ ‘Féachaim ar an gclár bán gach lá.’ ‘Léim leabhar gach lá.’

Measúnú don Fhoghlaim: Dírbhreathnú an Mhúinteora/Ceistiú/Tascanna

© Th

e

Ed

An bhfuil an páiste in ann ceist a chur/a fhreagairt? ‘Cad a dhéanann tú ar scoil gach lá?’ ‘Éistim leis an múinteoir gach lá.’ ‘Féachaim ar an gclár bán gach lá.’ ‘Léim leabhar gach lá.’ ‘Canaim amhrán gach lá.’ ‘Seinnim ceol gach lá.’ ‘Scríobhaim scéal gach lá.’ An bhfuil an páiste in ann briathra sa chéad réimniú a úsáid chun scéal a insint san aimsir láithreach? ‘Éistim leis an scéal.’ ‘Éisteann tú leis an scéal.’ ‘Éisteann sé leis an scéal.’ ‘Éisteann sí leis an scéal.’ ‘Éistimid leis an scéal.’ ‘Éisteann sibh leis an scéal.’ ‘Éisteann siad leis an scéal.’

82

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 82

26/08/2022 11:45


An Scoil Aonad 2 – Ceacht 3 Príomhthorthaí Foghlama Samplacha an Cheachta Trí eispéiris foghlama chuí tharraingteacha ba cheart go mbeadh páistí in ann na torthaí foghlama seo a bhaint amach:

Léitheoireacht

Scríbhneoireacht

nd

Teanga ó Bhéal

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht

Tuiscint TF4: Struchtúr abairte agus gramadach

Tuiscint TF4: Feasacht fhóineolaíoch agus fhóinéimeach

Tuiscint TF4: Struchtúr abairte agus gramadach Litriú agus staidéar ar fhocail

Fiosrú agus úsáid TF7: Iarratais, ceisteanna agus idirghníomhuithe

Fiosrú agus úsáid TF8: Freagairt agus intinn an údair

Ba cheart go mbeadh an páiste in ann: ● ●

Ceist a chur Ceist a fhreagairt An guta gearr a agus an guta fada á a aithint

© Th

e

Ed

uc

at io

na

Ire

of

ny

Fiosrú agus úsáid TF6: Cuspóir, seánra agus guth

Eiseamláirí Teanga

ED l C o C m O pa

Feidhmeanna Teanga

la

Cumarsáid TF3: Gnásanna sóisialta agus feasacht ar dhaoine eile

Comhrá 3.1 Cá bhfuil tú ag dul ar scoil? Táim ag freastal ar Scoil Éanna. Cad is ainm don mhúinteoir? Iníon de Barra is ainm don mhúinteoir. Cén rang ina bhfuil tú i mbliana? Táim i rang a sé i mbliana. Cén rang ina raibh tú anuraidh? Bhí mé i rang a cúig anuraidh. Cén rang ina mbeidh tú an bhliain seo chugainn? Beidh mé sa chéad bhliain sa mheánscoil an bhliain seo chugainn. An dtaitníonn an bhunscoil leat? Taitníonn an bhunscoil go mór liom mar tá a lán cairde agam ar scoil. Bíonn spórt agus scléip agam ar scoil gach lá. Táim ag súil leis an meánscoil freisin. Cad iad na hábhair a dhéanann tú ar scoil gach lá? Déanaim Béarla, Gaeilge, Mata, Stair, Tíreolaíocht, Eolaíocht, Ceol, Ealaín agus Corpoideachas. Cén t-ábhar is fearr leat? Is fearr liom Corpoideachas. Cén fáth? Mar tá an-suim agam sa spórt. An bhfuil aon ábhar nach maith leat? Ní maith liom Béarla. Níl suim agam sa Bhéarla. Cad a dhéanfaidh tú nuair a bheidh tú fásta suas? Ba mhaith liom bheith i m’innealtóir nuair a bheidh mé fásta suas. Comhrá 3.2 mala – mála. paiste - páiste. An Guta Gearr a rang, halla, cnag. An Guta Fada á dán, ábhar, amhrán. 83

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 83

26/08/2022 11:45


An Scoil Snáitheanna: Teanga ó Bhéal, Léitheoireacht, Scríbhneoireacht Gnéithe: Tuiscint, Fiosrú agus úsáid, Cumarsáid

Tréimhse Réamhchumarsáide

la

Múintear comhrá 3.2 le cabhair na teicneolaíochta. Deir an múinteoir na focail le ‘á’ agus le ‘a’.

nd

Múintear comhrá 3.1 le cabhair na teicneolaíochta. Ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘Cá bhfuil tú ag dul ar scoil?’ ‘Cad is ainm don mhúinteoir?’ ‘Cén rang ina bhfuil tú i mbliana?’ ‘Cén rang ina raibh tú anuraidh?’ ‘Cén rang ina mbeidh tú an bhliain seo chugainn?’ ‘An dtaitníonn an bhunscoil leat?’ ‘Cad iad na hábhair a dhéanann tú ar scoil gach lá?’ ‘An bhfuil aon ábhar nach maith leat?’ Cad a dhéanfaidh tú nuair a bheidh tú fásta suas?’ Freagraíonn na páistí na ceisteanna.

ny

of

Ire

Bí ag Caint: Cá bhfuil tú ag dul ar scoil? Táim ag freastal ar Scoil Éanna. Cad is ainm don mhúinteoir? An tUasal Ó Sé is ainm don mhúinteoir. Cén rang ina bhfuil tú i mbliana? Táim i rang a sé i mbliana. Cén rang ina raibh tú anuraidh? Bhí mé i rang a cúig anuraidh. Cén rang ina mbeidh tú an bhliain seo chugainn? Beidh mé sa chéad bhliain sa mheánscoil an bhliain seo chugainn. An dtaitníonn an bhunscoil leat? Taitníonn an bhunscoil go mór liom mar tá a lán cairde agam ar scoil. Bíonn sport agus scléip agam ar scoil gach lá. Táim ag súil leis an meánscoil freisin. Cad iad na hábhair a dhéanann tú ar scoil gach lá? Déanaim Béarla, Gaeilge, Mata, Stair, Tíreolaíocht, Eolaíocht, Ceol, Ealaín agus Corpoideachas. Cén t-ábhar is fearr leat? Cén fáth? Is fearr liom Gaeilge mar tá an-suim agam sa Ghaeilge. An bhfuil aon ábhar nach maith leat? Ní maith liom Ealaín. Níl suim agam san Ealaín. Cad a dhéanfaidh tú nuair a bheidh tú fásta suas? Ba mhaith liom bheith i m’fhiaclóir nuair a bheidh mé fásta suas.

ED l C o C m O pa

Bhí ag Scríobh: Táim ag súil ___. (leis an meánscoil, leis an gcluiche, leis an gclár teilifíse, leis an deireadh seachtaine, leis na laethanta saoire, leis an samhradh) Tasc Tuisceana: An Guta Gearr a agus an Guta Fada á. mala, mála. paiste, páiste. rang, halla, cnag. dán, ábhar, amhrán. Litriú: mala - mála. paiste - páiste. An Guta Gearr a - rang, halla, cnag. An Guta Fada á - dán, ábhar, amhrán.

Tréimhse Chumarsáide

na

Bua na Cainte 6 lch. 44. Léann na páistí an comhrá. Ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘Cá bhfuil tú ag dul ar scoil?’ ‘Cad is ainm do do mhúinteoir?’ srl. Freagraíonn na páistí na ceisteanna.

at io

Tagann páiste amach os comhair an ranga. Ceistíonn an múinteoir an páiste: ‘Cén rang ina bhfuil tú i mbliana?’ ‘Cén rang ina raibh tú anuraidh?’ srl. Freagraíonn an paiste na ceisteanna. Tagann beirt pháistí amach os comhair an ranga. Ceistíonn páiste A páiste B: ‘An dtaitníonn an bhunscoil leat?’ ‘Cad iad na hábhair a dhéanann tú ar scoil gach lá?’ ‘Freagraíonn páiste B na ceisteanna. Malartaíonn na páistí róil.

Ed

uc

Obair Bheirte: Bua na Cainte 6 lch. 44. Ceistíonn páiste A páiste B: ‘Cén t-ábhar is fearr leat?’ ‘Cén fáth?’ srl. Freagraíonn páiste B na ceisteanna. Malartaíonn na páistí róil.

Tréimhse Iarchumarsáide

e

Dul siar: Bua na Cainte 6 lch. 44. Freagraíonn agus scríobhann na páistí freagraí na gceisteanna: ‘Cá bhfuil tú ag dul ar scoil? ‘Cad is ainm do do mhúinteoir?’ srl.

© Th

Bua na Cainte 6 lch. 44. Déanann na páistí cleachtadh ar an struchtúr abairte ‘Táim ag súil ___.’ (leis an gcluiche, leis an meánscoil, srl.) Úsáid neamhfhoirmiúil na Gaeilge: Spreagtar na páistí tuairisciú: ‘Táim i rang a sé i mbliana.’ ‘Bhí mé i rang a cúig anuraidh.’ ‘Beidh mé sa chéad bhliain sa mheánscoil an bhliain seo chugainn.’ ‘Taitníonn an bhunscoil go mór liom.’

Measúnú don Fhoghlaim: Dírbhreathnú an Mhúinteora/Ceistiú/Tascanna An bhfuil an páiste in ann ceist a chur/a fhreagairt? ‘Cá bhfuil tú ag dul ar scoil?’ ‘Táim ag freastal ar Scoil Éanna.’ ‘Cad is ainm don mhúinteoir?’ ‘An tUasal Ó Sé is ainm don mhúinteoir.’ ‘Cén rang ina bhfuil tú i mbliana?’ ‘Táim i rang a sé i mbliana.’ ‘Cén rang ina raibh tú anuraidh?’ ‘Bhí mé i rang a cúig anuraidh.’ An bhfuil an páiste in ann an guta gearr a agus an guta fada á a aithint? ‘An Guta Gearr a rang, halla, cnag. An Guta Fada á dán, ábhar, amhrán.

84

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 84

26/08/2022 11:45


An Scoil Aonad 2 – Ceacht 4 Príomhthorthaí Foghlama Samplacha an Cheachta Trí eispéiris foghlama chuí tharraingteacha ba cheart go mbeadh páistí in ann na torthaí foghlama seo a bhaint amach:

Léitheoireacht

Scríbhneoireacht

nd

Teanga ó Bhéal

Cumarsáid TF2: Inspreagadh agus rogha

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht

Tuiscint TF5: Stór focal TF5: Léiriú tuisceana

Tuiscint TF6: Stór focal

Tuiscint TF4: Litriú agus staidéar ar fhocail TF5: Stór focal

Fiosrú agus úsáid TF9: Athinsint agus mionléiriú TF12: Cur síos, tuar agus machnamh

Fiosrú agus úsáid TF8: Freagairt agus intinn an údair

Fiosrú agus úsáid TF6: Cuspóir, seánra agus guth TF8: Freagairt agus intinn an údair

● ● ● ● ● ●

© Th

e

Ed

uc

at io

na

Aird a lorg Cead a thabhairt Cur síos a dhéanamh Stór focal a úsáid Rogha a léiriú Taitneamh a léiriú Buíochas a léiriú

Ire

of

ny

Ba cheart go mbeadh an páiste in ann:

Eiseamláirí Teanga

Comhrá A mhúinteoir, scríobh mé scéal. An bhfuil cead agam mo scéal a léamh don rang? Tá cead agat. Seol do scéal chugam. Tar amach anseo agus léigh do scéal don rang. Táim ag freastal ar Scoil Éanna. Is maith liom an bhunscoil mar tá a lán cairde agam ar scoil. Buailim le mo chairde gach lá ar scoil. Iníon de Barra is ainm do mo mhúinteoir. Tosaíonn an lá scoile ar a naoi a chlog. Críochnaíonn an lá scoile ar leathuair tar éis a dó. Táim i rang a sé i mbliana. Bhí mé i rang a cúig anuraidh. Beidh mé sa chéad bhliain sa mheánscoil an bhliain seo chugainn. Beidh brón orm nuair a fhágfaidh mé an bhunscoil. Tá a lán cairde agam sa bhunscoil ach táim ag súil go mór leis an meánscoil freisin. Déanaim Béarla, Gaeilge, Mata, Stair, Tíreolaíocht, Eolaíocht, Ceol, Ealaín agus Corpoideachas ar scoil. Taitníonn Ealaín go mór liom mar tá an-suim agam san Ealaín. Ní maith liom Tíreolaíocht mar níl suim agam sa Tíreolaíocht. Is fearr liom Corpoideachas ná aon ábhar eile mar tá ansuim agam sa spórt. Ba mhaith liom bheith i m’fhiaclóir nuair a bheidh mé fásta suas. Go raibh maith agat, a Róísin. Sin scéal iontach.

ED l C o C m O pa

Feidhmeanna Teanga

la

Cumarsáid TF2: Inspreagadh agus rogha

Snáitheanna: Teanga ó Bhéal, Léitheoireacht, Scríbhneoireacht Gnéithe: Tuiscint, Fiosrú agus úsáid, Cumarsáid

85

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 85

26/08/2022 11:45


An Scoil Tréimhse Réamhchumarsáide

la

nd

Múintear an comhrá le cabhair na teicneolaíochta. Iarrann an múinteoir ar pháistí éagsúla teacht amach os comhair an ranga chun a scéal a insint. Ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘An bhuil tú ag freastal ar Scoil Éanna?’ ‘An maith leat an bhunscoil?’ ‘An mbuaileann tú le do chairde gach lá?’ ‘Cad is ainm do do mhúinteoir?’ ‘Cén t-am a thosaíonn an lá scoile?’ ‘Cén t-am a chríochnaíonn an lá scoile?’ ‘Cén rang ina bhfuil tú?’ ‘Cén rang ina raibh tú anuraidh?’ ‘Cén rang ina mbeidh tú an bhliain seo chugainn?’ ‘An mbeidh brón ort nuair a fhágfaidh tú an bhunscoil?’ ‘An bhfuil a lán cairde agat sa bhunscoil?’ ‘An bhfuil tú ag súil leis an meánscoil?’ ‘Cad iad na hábhair a dhéanann tú ar scoil?’ ‘An dtaitníonn Ealaín leat?’ ‘An maith leat Tíreolaíocht?’ ‘Cad é an t-ábhar is fearr leat?’ ‘Cad ba mhaith leat a dhéanamh nuair a bheidh tú fásta suas?’ Freagraíonn na páistí na ceisteanna.

Ire

Tasc Tuisceana: Cén t-am é? Tá sé ___ (cúig, deich, ceathrú, fiche, fiche cúig, leathuair) tar éis ___. (a haon, a trí, a ceathair, a cúig, a seacht, a deich) Tá sé a sé a chlog.

of

Cén t-am é? Cén t-am é? Tá sé ___ (cúig, deich, ceathrú, fiche, fiche cúig) tar éis ___ (a haon, a dó, a trí, a ceathair, a seacht, a hocht, a naoi, a haon déag, a dó dhéag)

ED l C o C m O pa

ny

Scríobh an Scéal: An Bhunscoil. Táim ag freastal ar Scoil Éanna. Is maith liom an bhunscoil mar tá a lán cairde agam ar scoil. Buailim le mo chairde gach lá ar scoil. Tosaíonn an lá scoile ar a naoi a chlog. Críochnaíonn an lá scoile ar leathuair tar éis a dó. Táim i rang a sé i mbliana. Bhí mé i rang a cúig anuraidh. Beidh mé sa chéad bhliain sa mheánscoil an bhliain seo chugainn. Beidh brón orm nuair a fhágfaidh mé an bhunscoil. Tá a lán cairde agam sa bhunscoil ach táim ag súil go mór leis an meánscoil freisin. Litriú: Tá sé cúig tar éis a ceathair. Tá sé deich tar éis a ceathair. Tá sé ceathrú tar éis a ceathair. Tá sé fiche tar éis a ceathair. Tá sé fiche cúig tar éis a ceathair. Tá sé leathuair tar éis a ceathair.

Tréimhse Chumarsáide

Bua na Cainte 6 lch. 45. Léann na páistí an scéal: ‘Táim ag freastal ar Scoil Éanna.’ srl.

na

Scríbhneoireacht Mhúnlaithe: Scríobhann an múinteoir agus na páistí scéal le chéile ar an gclár bán.

at io

Tagann páiste amach os comhair an ranga. Ceistíonn an múinteoir an páiste: ‘Cá bhfuil tú ag dul ar scoil?’ ‘Cad is ainm do do mhúinteoir?’ srl. Freagraíonn an páiste na ceisteanna.

uc

Tagann beirt pháistí amach os comhair an ranga. Ceistíonn páiste A páiste B: ‘An maith leat do bhunscoil?’ ‘Cén fáth?’ ‘Cén t-am a thosaíonn an lá scoile?’ srl. Freagraíonn páiste B na ceisteanna. Malartaíonn na páistí róil.

Ed

Obair Bheirte: Bua na Cainte 6 lch. 45. Ceistíonn páiste A páiste B: ‘Cén t-am a chríochnaíonn an lá scoile?’ ‘Cén rang ina bhfuil tú i mbliana?’ srl. Freagraíonn páiste B na ceisteanna. Malartaíonn na páistí róil.

e

Tréimhse Iarchumarsáide

© Th

Dul siar: Scríobhann na páistí a scéalta féin.

Seánra Scríbhneoireachta:Tuairisc: Nuair a scríobhann na páistí a scéalta tig leo an teimpléad ar lch. 45 a úsáid mar chabhair. Baintear leas as an bpróiseas scríbhneoireachta. Scríobhann an páiste dréacht. Déanann sé/sí eagarthóireacht ar an dréacht agus athscríobhann sé/sí an píosa. Foilsítear an píosa scríbhneoireachta sa seomra ranga. Bua na Cainte 6 lch. 45. Déanann na páistí cleachtadh ar ‘am’. Scríobhann na páistí na habairtí: ‘Tá sé ceathrú tar éis a dó?’ Úsáid neamhfhoirmiúil na Gaeilge: Spreagtar na páistí tuairisciú: ‘A mhúinteoir, an bhfuil cead agam mo scéal a léamh don rang?’ ‘Buailim le mo chaide gach lá ar scoil.’ ‘Taitníonn Corpoideachas go mór liom.’

86

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 86

26/08/2022 11:45


An Scoil Measúnú don Fhoghlaim: Dírbhreathnú an Mhúinteora/Ceistiú/Tascanna

© Th

e

Ed

uc

at io

na

ED l C o C m O pa

ny

of

Ire

la

nd

An bhfuil an páiste in ann aird a lorg? ‘A mhúinteoir, scríobh mé scéal.’ An bhfuil an páiste in ann ceist a chur/a fhreagairt? ‘An bhfuil cead agam mo scéal a léamh don rang?’ ‘Tá cead agat.’ An bhfuil an páiste in ann ordú a thabhairt? ‘Seol do scéal chugam.’ ‘Tar amach anseo agus léigh do scéal don rang.’ An bhfuil an páiste in ann cead a thabhairt? ‘Tá cead agat.’ An bhfuil an páiste in ann cur síos a dhéanamh? ‘Tosaíonn an lá scoile ar a naoi a chlog.’ ‘Críochnaíonn an lá scoile ar leathuair tar éis a dó.’ ‘Táim i rang a sé i mbliana.’ ‘Bhí mé i rang a cúig anuraidh.’ srl. An bhfuil an páiste in ann stór focal a úsáid? (an bhunscoil, cairde, múinteoir, an lá scoile, an mheánscoil, Béarla, Gaeilge, Mata, Stair, Tíreolaíocht, Eolaíocht, Ceol, Ealaín, Corpoideachas, fiaclóir) An bhfuil an páiste in ann rogha a léiriú? ‘Is fearr liom Corpoideachas ná aon ábhar eile mar tá ansuim agam sa spórt.’ An bhfuil an páiste in ann taitneamh a léiriú? ‘Taitníonn Ealaín go mór liom mar tá an-suim agam san Ealaín.’ An bhfuil an páiste in ann buíochas a léiriú? ‘Go raibh maith agat.’

87

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 87

26/08/2022 11:45


An Scoil Aonad 2 – Amhrán Príomhthorthaí Foghlama Samplacha an Amhráin Trí eispéiris foghlama chuí tharraingteacha ba cheart go mbeadh páistí in ann na torthaí foghlama seo a bhaint amach:

Léitheoireacht

Scríbhneoireacht

nd

Teanga ó Bhéal

Cumarsáid TF2: Inspreagadh agus rogha

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht

Tuiscint TF5: Stór focal

Tuiscint TF4: Feasacht fhóineolaíoch agus fhóinéimeach TF6: Stór focal

Tuiscint TF4: Litriú agus staidéar ar fhocail

Ire

Fiosrú agus úsáid TF6: Cuspóir, seánra agus guth

ED l C o C m O pa

ny

of

Fiosrú agus úsáid TF9: Athinsint agus mionléiriú TF10: Teanga a úsáid go spraíúil agus go cruthaitheach TF12: Cur síos, tuar agus machnamh

la

Cumarsáid TF2: Inspreagadh agus rogha

Amhrán – Nuair a Bheidh Mé Fásta Suas Ba mhaith liom bheith i m’fhiaclóir, I m’fhiaclóir, i m’fhiaclóir. Ba mhaith liom bheith i m’fhiaclóir, Nuair a bheidh mé fásta suas.

© Th

e

Ed

uc

at io

na

Ba mhaith liom bheith i m’fheirmeoir, I m’fheirmeoir, i m’fheirmeoir. Ba mhaith liom bheith i m’fheirmeoir, Nuair a bheidh mé fásta suas. Ba mhaith liom bheith i m’innealtóir, i m’innealtóir, i m’innealtóir, Ba mhaith liom bheith i m’innealtóir, Nuair a bheidh mé fásta suas. Ba mhaith liom bheith i m’iománaí, i m’iománaí, i m’iománaí, Ba mhaith liom bheith i m’iománaí, Nuair a bheidh mé fásta suas. Ba mhaith liom bheith i m’amhránaí, i m’amhránaí, i m’amhránaí, Ba mhaith liom bheith i m’amhránaí, Nuair a bheidh mé fásta suas.

Castar agus múintear an t-amhrán Nuair a Bheidh mé Fásta Suas do na páistí. Bí ag Caint: Bua na Cainte 6 lch. 42. Pléann an múinteoir agus na páistí an t-amhrán. Ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘Ar mhaith leat bheith ___ nuair a bheidh tú fásta suas?’ (i d’fhiaclóir, i d’innealtóir, i d’amhránaí, i d’iománaí) Freagraíonn na páistí na ceisteanna: ‘Ba/Níor mhaith liom bheith i ___.’ (mo fhiaclóir, m’innealtóir, m’ámhránaí, m’iománaí)

Cluiche Kim: innealtóir, tógálaí, amhránaí, iománaí, tiománaí, siúinéir, bádóir, peileadóir, feirmeoir, píolóta, búistéir, fiaclóir, dochtúir, siopadóir, ceoltóir, múinteoir.

88

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 88

26/08/2022 11:45


An Scoil & Oíche Shamhna Plean Coicíse

An Scoil Aonad 3 & Oíche Shamhna

Snáitheanna

Gnéithe Caidreamh Cumarsáideach a fhorbairt trí theanga Ábhar agus struchtúr na teanga a thuiscint Teanga a fhiosrú agus a úsáid

la

nd

Bua na Cainte 6 (Teicneolaíocht) Bua na Cainte 6 Leabhar an Pháiste (lch. 46–68) Bua na Cainte 6 Leabhar Litrithe (lch. 13–16) Pictiúir Luaschártaí/Cártaí Cainte

Ire

Teanga ó Bhéal Léitheoireacht Scríbhneoireacht

Acmhainní

of

Torthaí Foghlama

Moltar don mhúinteoir torthaí foghlama a oireann do shainriachtanais na bpáistí a roghnú. Trí eispéiris foghlama chuí tharraingteacha ba cheart go mbeadh páistí in ann na torthaí foghlama seo a bhaint amach:

Éisteaann na páistí go gníomhach leis na comhráite agus leis na téacsanna. Baineann siad brí agus taitneamh as na comhráite agus na téacsanna sin. (An Scoil Aonad 3 Ceacht 1, Ceacht 3, Dán An Scéal; Oíche Shamhna Ceacht 1, Ceacht 2, Ceacht 4, Ceacht 5, An Scéal)

TF2: Inspreagadh agus rogha

Éisteann na páistí leis na téacsanna agus cuireann siad a gcuid tuairimí faoi na téacsanna sin in iúl. (An Scoil Aonad 3 Ceacht 4; Oíche Shamhna Ceacht 3, An tAmhrán, An Scéal)

at io

TF3: Gnásanna sóisialta agus feasacht ar dhaoine eile TF4: Struchtúr abairte agus gramadach

© Th

e

Ed

uc

Tuiscint

Tuairisceoirí

TF1: Rannpháirtíocht, éisteacht agus aird

na

Cumarsáid

Torthaí Foghlama

ED l C o C m O pa

Gné

ny

Teanga ó Bhéal

Úsáideann na páistí gnásanna sóisialta teanga chun tús a chur le comhrá nó páirt a ghlacadh i gcomhrá. Úsáideann na páistí teanga go muiníneach. (An Scoil Aonad 3 Ceacht 2, Ceacht 4) Baineann na páistí úsáid as abairtí san aimsir cheart, agus ord ceart ar na focail agus struchtúr ceart ar an abairt. Léiríonn siad úsáid chuí na gramadaí. (An Scoil Aonad 3 Ceacht 2; Oíche Shamhna Ceacht 1, Ceacht 2, Ceacht 3, Ceacht 4, Ceacht 5)

TF5: Stór focal

Úsáideann na páistí réimse leathan frásaí coitianta le foghraíocht chuí. Úsáideann siad straitéisí éagsúla chun stór focal a shealbhú. (Oíche Shamhna Ceacht 2, Ceacht 3, An tAmhrán)

TF6: Léiriú tuisceana

Éisteann na páistí go gníomhach leis na téacsanna chun iad a thuiscint agus a phlé. (An Scoil Aonad 3 Ceacht 1, Ceacht 3, Ceacht 4, An Scéal; Oíche Shamhna Ceacht 1, Ceacht 4, Ceacht 5, An Scéal)

89

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 89

26/08/2022 11:45


An Scoil & Oíche Shamhna TF7: Iarratais, ceisteanna agus idirghníomhuithe

Cuireann agus freagraíonn na páistí réimse ceisteanna. (Oíche Shamhna Ceacht 2)

TF8: Catagóiriú

Cruthaíonn na páistí catagóirí. (An Scoil Aonad 3 Ceacht 1)

TF9: Athinsint agus mionléiriú

Insíonn na páistí scéalta ag déanamh cur i láthair struchtúrtha agus úsáideann siad aimsirí agus stór focal oiriúnach. (An Scoil Aonad 3 Ceacht 2, An Scéal; Oíche Shamhna Ceacht 3, Ceacht 4, An Scéal)

TF10:Teanga a úsáid go spraíúil agus go cruthaitheach

Éisteann na páistí le gnéithe cruthaitheacha na teanga labhartha chun cuidiú leo a dteanga labhartha féin a fhorbairt. (An Scoil Aonad 3 Dán; Oíche Shamhna An tAmhrán)

TF11: Eolas, míniú agus údair a thabhairt

Roghnaíonn agus úsáideann na páistí eolas cuí chun tuairimí agus an t-ábhar a chur in iúl go soiléir. (An Scoil Aonad 3 Ceacht 3, Ceacht 4; Oíche Shamhna Ceacht 1)

TF12: Cur síos, tuar agus machnamh

Déanann na páistí cur síos ar imeachtaí a bhaineann le comhthéacsanna réalaíocha ag úsáid teanga go muiníneach. (An Scoil Aonad 3 Ceacht 1, Ceacht 3, An Scéal; Oíche Shamhna Ceacht 2, Ceacht 3, Ceacht 4, Ceacht 5)

ED l C o C m O pa

ny

of

Ire

la

nd

Fiosrú agus úsáid

Léitheoireacht

Gné

TF1: Rannpháirtíocht

na

Cumarsáid

Torthaí Foghlama

TF3: Gnásanna cló agus struchtúr abairte

© Th

e

Ed

uc

Tuiscint

at io

TF2: Inspreagadh agus rogha

Tuairisceoirí

Forbraíonn na páistí a spéis sa léitheoireacht. (An Scoil Aonad 3 Ceacht 3, Ceacht 4, An Scéal; Oíche Shamhna Ceacht 2, Ceacht 4, Ceacht 5, An Scéal)

Roghnaíonn agus pléann na páistí na téacsanna ar mhaithe le pléisiúr, spéis, agus cuspóirí ar leith agus déanann siad machnamh ar na téacsanna seo. (An Scoil Aonad 3 Ceacht 2, Ceacht 3, Ceacht 4, Dán An Scéal; Oíche Shamhna Ceacht 1, Ceacht 3, Ceacht 4, Amhrán, An Scéal) Déanann na páistí staidéar ar struchtúr na n-abairtí. (An Scoil Aonad 3 Ceacht 1, Ceacht 2, Ceacht 3, Ceacht 4, An Scéal; Oíche Shamhna Ceacht 1, Ceacht 2, Ceacht 3, Ceacht 4, Ceacht 5, An Scéal)

TF4: Feasacht fhóineolaíoch agus fhóinéimeach

Aithníonn na páistí fuaimeanna ar nós siollaí agus ríme i bhfocail labhartha agus scríofa. (An Scoil Aonad 3 Dán; Oíche Shamhna An tAmhrán)

TF5: Fónaic, aithint focal agus staidéar ar fhocail

Úsáideann na páistí straitéisí aitheanta focal agus iad ag léamh na dtéacsanna. Aithníonn agus fiosraíonn siad cosúlachtaí agus difríochtaí idir focail agus patrúin i bhfocail. (Oíche Shamhna Ceacht 2, Ceacht 3, Ceacht 4, Ceacht 5)

TF6: Stór focal

Sealbhaíonn na páistí stór focal cuí chun tacú le tuiscint: ar na téacsanna. (An Scoil Aonad 3 Ceacht 1, Ceacht 3, Ceacht 4, An Scéal; Oíche Shamhna Ceacht 1, Ceacht 4, An Scéal)

90

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 90

26/08/2022 11:45


An Scoil & Oíche Shamhna Fiosrú agus úsáid

TF7: Cuspóir, seánra agus guth

Freagraíonn na páistí do ghnéithe samhlaíocha agus cruthaitheacha téacs. (An Scoil Aonad 3 Scéal; Oíche Shamhna Ceacht 1, Ceacht 2, Amhrán)

nd

TF8: Freagairt agus intinn an údair Aithníonn agus pléann na páistí na tuiscintí éagsúla a bhaineann leis na téacsanna. (An Scoil Aonad 3 Ceacht 3, Ceacht 4; Oíche Shamhna Ceacht 1, Ceacht 2, Ceacht 3, Ceacht 4, Ceacht 5, An tAmhrán, An Scéal) Úsáideann na páistí straitéisí tuisceana chun dul i ngleic leis na téacsanna. (An Scoil Aonad 3 Ceacht 1, Ceacht 2, Ceacht 3, Ceacht 4, An Scéal; Oíche Shamhna Ceacht 3, Ceacht 5, An Scéal)

TF10: Líofacht agus féincheartú

Léann na páistí an téacs ag leibhéal neamhspleách ag luas réasúnta agus le tuiscint agus déanann siad féincheartú go neamhspleách. (Oíche Shamhna Ceacht 4)

of

Ire

la

TF9:Tuiscint

Cumarsáid

Torthaí Foghlama TF1: Rannpháirtíocht

TF2: Inspreagadh agus rogha TF3: Struchtúr abairte agus gnásanna cló

Baineann na páistí taitneamh as téacsanna a chruthú chun cumarsáid a dhéanamh le daoine eile. (An Scoil Aonad 3 Ceacht 1, Ceacht 2, Ceacht 3, Ceacht 4, An Scéal; Oíche Shamhna Ceacht 2, Ceacht 3, Ceacht 4, Ceacht 5, An Scéal) Déanann na páistí ábhar a mheas agus a roghnú chun téacs a chruthú. (Oíche Shamhna Ceacht 1, An tAmhrán, An Scéal) Úsáideann na páistí struchtúr abairte agus aimsirí cearta na mbriathra ina gcuid scríbhneoireachta. (An Scoil Aonad 3 Ceacht 2, Ceacht 4; Oíche Shamhna Ceacht 1, Ceacht 2, An tAmhrán, An Scéal

at io

na

Tuiscint

Tuairisceoirí

ED l C o C m O pa

Gné

ny

Scríbhneoireacht

Ed

uc

TF4: Litriú agus staidéar ar fhocail Litríonn na páistí réimse focail ardmhinicíochta go cruinn agus aithníonn siad go n-athraíonn focail Ghaeilge uaireanta de réir chomhthéacs na gramadaí. Aithníonn na páistí cosúlachtaí agus difríochtaí idir focail agus patrúin litreacha. (An Scoil Aonad 3 Ceacht 1, Ceacht 2, Ceacht 3, Ceacht 4, An Scéal; Oíche Shamhna Ceacht 1, Ceacht 2, Ceacht 3, Ceacht 4, Ceacht 5, An tAmhrán)

© Th

e

TF5: Stór focal

Roghnaíonn na páistí teanga agus stór focal ábhartha chun téacsanna a chruthú. (An Scoil Aonad 3 Ceacht 3, An Scéal; Oíche Shamhna Ceacht 1, Ceacht 2, Ceacht 3, Ceacht 4, An tAmhrán, An Scéal)

91

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 91

26/08/2022 11:45


An Scoil & Oíche Shamhna TF6: Cuspóir, seánra agus guth

Cruthaíonn na páistí téacsanna agus iad ag díriú ar an gcuspóir agus an lucht éisteachta. Déanann siad iniúchadh ar struchtúr téacs agus gnéithe teanga ina gcuid scríbhneoireachta. Forbraíonn siad a nguth pearsanta agus cruthaíonn siad téacsanna chun a gcuid tuairimí agus eolais a roinnt le daoine eile. (An Scoil Aonad 3 Ceacht 2, Ceacht 3, Ceacht 4, An Scéal; Oíche Shamhna Ceacht 2, Ceacht 3, Ceacht 4, An tAmhrán, An Scéal)

nd

Fiosrú agus úsáid

la

TF8: Freagairt agus intinn an údair Déanann na páistí a gcuid téacsanna a roinnt. (Oíche Shamhna An Scéal)

Ire

Scríobhann na páistí go hinléite agus go líofa. (Oíche Shamhna Ceacht 5, An tAmhrán)

Ábhar Eiseamláirí Teanga

e

Ed

uc

ny

at io

na

Tharraing mé léarscáil na scoile. Bíonn an príomhoide ag obair in oifig an phríomhoide. Bíonn an rúnaí ag obair in oifig an rúnaí. Tá ceithre sheomra ranga thíos staighre. Tá leithris, stóras, siúltán fada agus halla mór spóirt thíos staighre freisin. Is breá liom an halla spóirt mar bímid ag imirt cluichí ann. Bíonn spórt agus scléip againn sa halla spóirt. Ainmnigh na seomraí thíos staighre. Tá halla, oifig an rúnaí, oifig an phríomhoide, leithris, stóras, siúltán agus seomraí ranga thíos staighre. Cé mhéad seomra ranga atá thíos staighre? Tá ceithre sheomra ranga thíos staighre Cá mbíonn an príomhoide ag obair? Bíonn an príomhoide ag obair in oifig an phríomhoide. Cá mbíonn an rúnaí ag obair? Bíonn an rúnaí ag obair in oifig an rúnaí. Tá ceithre sheomra ranga thuas staighre. Tá leabharlann agus seomraí don oideachas speisialta thuas staighre. Tá an seomra foirne thuas staighre freisin. Itheann na múinteoirí lón sa seomra foirne. Tá clós agus páirc imeartha in aice leis an scoil. Ainmnigh na seomraí thuas staighre. Tá seomraí ranga, leabharlann, seomra don oideachas speisialta agus seomra foirne thuas staighre. Cé mhéad seomra ranga atá thuas staighre? Tá ceithre sheomra ranga thuas staighre. Cá bhfuil an pháirc imeartha? Tá an pháirc imeartha in aice leis an scoil. Cá bhfuil an clós? Tá an clós in aice leis an scoil.

© Th

Aonad 3 Ceacht 2 Cén fáth nach bhfuil tú ag obair? Rinne mé dearmad ar mo chás peann luaidhe. D’fhág mé é sa bhaile. Cad atá ag teastáil uait? Tá peann ag teastáil uaim. Tabharfaidh mé peann duit. Seo duit peann. Go raibh míle maith agat. Ná habair é.

ED l C o C m O pa

Aonad 3 Ceacht 1 Cén t-am é? Tá sé fiche cúig chun a hocht. Tá sé fiche chun a hocht. Tá sé ceathrú chun a hocht. Tá sé deich chun a hocht. Tá sé cúig chun a hocht. Tá sé a hocht a chlog.

of

TF9: Peannaireacht agus cur i láthair

Tá cás peann luaidhe ag teastáil ó Ruairí. Tá gliú ag teastáil ó Róisín. Tá criáin ag teastáil ón gcailín. Tá siosúr ag teastáil ón mbuachaill. Tá leabhair ag teastáil ó na buachaillí. Tá péint ag teastáil ó na cailíní. mé: Tá leabhar ag teastáil uaim. tú: Tá péint ag teastáil uait. sé: Tá cóipleabhar ag teastáil uaidh. sí: Tá cás peann luaidhe ag teastáil uaithi. sinn: Tá málaí scoile ag teastáil uainn. sibh: Tá criáin ag teastáil uaibh. siad: Tá marcóirí ag teastáil uathu. Litriú: ón gcailín, ón mbuachaill, uaim, uait, uaidh, uaithi, uainn, uaibh, uathu.

92

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 92

26/08/2022 11:45


An Scoil & Oíche Shamhna Litriú: Tá sé fiche cúig chun a deich. Tá sé fiche chun a deich. Tá sé ceathrú chun a deich. Tá sé deich chun a deich. Tá sé cúig chun a deich. Tá sé a deich a chlog.

ny

of

Ire

la

nd

Aonad 3 Ceacht 4 A mhúinteoir, scríobh mé scéal. An bhfuil cead agam mo scéal a léamh don rang? Tá cead agat. Seol do scéal chugam. Tar amach anseo agus léigh do scéal don rang. Tháinig an coróinvíreas go hÉirinn sa bhliain 2020. Bhí a lán daoine an-tinn. Bhí siad ag casachtach agus ag sraothartach. Bhí siad an-lag. Thug na dochtúirí agus na haltraí aire do na daoine breoite. Bhí na hospidéil plódaithe le daoine. Dhún na scoileanna go léir ar an dara lá déag de Mhárta 2020. Bhí na páistí ag foghlaim ón mbaile. Níor bhuail na páistí lena gcairde. Níor oscail na scoileanna arís go Meán Fómhair. Nigh gach duine a lámha go minic. Bhí na siopaí bia oscailte ach bhí a lán siopaí eile dúnta. Nuair a bhí daoine ag siopadóireacht sa siopa bia chaith siad maisc. Fuair a lán daoine bás. Bhí uaigneas ar na páistí mar ní fhaca siad Mamó agus Daideo. Fuair gach duine vaicsín sa bhliain 2021.

Ed

uc

at io

na

ED l C o C m O pa

Aonad 3 Ceacht 3 Bhí Úna i rang a sé sa bhliain 2020. Bhí a lán cairde aici. Bhí sí sona sásta. Thaitin an scoil go mór léi. Tháinig galar nua go hÉirinn an bhliain sin. Fuair a lán daoine an coróinvíreas. Bhí a lán daoine an-tinn. Bhí siad ag casachtach agus ag sraothartach. Bhí siad an-lag. Thug na dochtúirí agus na haltraí aire do na daoine breoite. Bhí siad ag obair go dian dícheallach. Bhí na hospidéil plódaithe le daoine. Dhún na scoileanna go léir ar an dara lá déag de Mhárta. Níor oscail na scoileanna arís go Meán Fómhair. Bhí Úna ag foghlaim ón mbaile. Chonaic sí a múinteoir ar líne. Níor bhuail sí lena cairde. Ní raibh spórt agus scléip aici lena cairde. Bhí ar gach duine fanacht sa bhaile. Bhí Mamaí agus Daidí ag obair ón mbaile. Nigh Úna a lámha go minic. Bhí sí ag bácáil le Daidí sa bhaile. Bhí sí ag cabhrú le Mamaí sa ghairdín freisin. Bhí a lán siopaí dúnta. Bhí na siopaí bia oscailte. Nuair a bhí daoine ag siopadóireacht sa siopa bia, chaith siad maisc. Fuair Úna madra nua. Thug sí aire don mhadra. Chuaigh sí ag siúl leis an madra gach lá. Bhí uaigneas ar Úna mar ní fhaca sí Mamó agus Daideo. Bhí brón ar Úna mar fuair a lán daoine bás. Fuair Mamó agus Daideo vaicsín sa bhliain 2021. Tháinig siad ar cuairt agus bhí gliondar croí ar Úna. Buailfidh mé. Buailfidh tú. Buailfidh sé. Buailfidh sí. Buailfimid. Buailfidh sibh. Buailfidh siad.

© Th

e

Dúnfaidh mé. Dúnfaidh tú. Dúnfaidh sé. Dúnfaidh sí. Dúnfaimid. Dúnfaidh sibh. Dúnfaidh siad.

Litriú Buailfidh mé le mo chairde. Buailfidh tú le do chairde. Buailfidh sé lena chairde. Buailfidh sí lena cairde. Buailfimid lenár gcairde. Buailfidh sibh le bhur gcairde. Buailfidh siad lena gcairde.

Litriú: Bhuail mé. Bhuail tú. Bhuail sé. Bhuail sí. Bhuaileamar. Bhuail sibh. Bhuail siad. Buailim. Buaileann tú. Buaileann sé. Buaileann sí. Buailimid. Buaileann sibh. Buaileann siad. Buailfidh mé. Buailfidh tú. Buailfidh sé. Buailfidh sí. Buailfimid. Buailfidh sibh. Buailfidh siad.

93

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 93

26/08/2022 11:45


An Scoil & Oíche Shamhna

ny

of

Ire

la

nd

Oíche Shamhna Ceacht 2 Beidh gliondar croí ar na páistí Oíche Shamhna. Gléasfaidh Niamh mar dhiabhal. Gléasfaidh Oisín mar vaimpír agus gléasfaidh Ciara mar phúca. Gearrfaidh Mamaí aghaidh sa phuimcín agus cuirfidh sí an puimcín ar leac na fuinneoige. Lasfaidh Mamaí soilse oráiste san fhuinneog freisin. Tiocfaidh a gcairde go dtí an chóisir. Beidh sceitimíní áthais orthu. Crochfaidh Daidí úll ón tsíleáil. Imreoidh na páistí cluichí. Beidh spórt agus scléip acu. Íosfaidh na páistí bairín breac, úlla, cnónna agus milseáin. Ólfaidh siad oráiste agus cóla. Beidh rogha gach bia agus togha gach dí acu. Goidfidh Bran píosa den bhairín breac. Íosfaidh sé é faoin mbord. An ngléasfaidh Niamh mar dhiabhal? Gléasfaidh Niamh mar dhiabhal.

ED l C o C m O pa

Oíche Shamhna Ceacht 1 Cad é? Is ___ é. (puimcín, bairín breac, sciathán leathair, damhán alla, ulchabhán, ceann cait) Cé hé? Is ___ é. (creatlach, cnámharlach, asarlaí, taibhse, púca, vaimpír) Is cailleach í. Tarraing seanteach. Tarraing puimcín ar leac na fuinneoige. Tarraing fleasc ar an doras. Tarraing crann mór sa ghairdín os comhair an tí. Tarraing ulchabhán ar an gcrann. Tarraing sciathán leathair ag eitilt sa spéir. Tarraing an ghealach agus réaltaí sa spéir freisin. Tarraing téad damhán alla ar crochadh ón gcrann. Tarraing damhán alla mór sa téad damhán alla. Tarraing asarlaí in aice leis an gcrann. Tarraing cailleach agus cat ag eitilt ar scuab. Tarraing púca taobh thiar den chrann. Tarraing tine chnámh sa ghairdín. Tarraing vaimpír in aice leis an tine chnámh. Tarraing diabhal in aice leis an tine chnámh freisin. Maith thú! Tá an pictiúr go hálainn. Déan cur síos ar do phictiúr.

An ngearrfaidh Mamaí aghaidh sa phuimcín? Gearrfaidh Mamaí aghaidh sa phuimcín. An ngearrfaidh Ciara aghaidh sa phuimcín? Ní ghearrfaidh Ciara aghaidh sa phuimcín. An ngoidfidh Bran píosa den bhairín breac? Goidfidh Bran píosa den bhairín breac. An ngoidfidh an cat píosa den bhairín breac? Ní ghoidfidh an cat píosa den bhairín breac.

e

Ed

uc

at io

na

Tharraing mé seanteach. Tharraing mé puimcín ar leac na fuinneoige. Tharraing mé fleasc ar an doras. Tharraing mé crann mór sa ghairdín os comhair an tí. Tharraing mé ulchabhán ar an gcrann. Tharraing mé sciathán leathair ag eitilt sa spéir. Tharraing mé an ghealach agus réaltaí sa spéir freisin. Tharraing mé téad damhán alla ar crochadh ón gcrann. Tharraing mé damhán alla mór sa téad damhán alla. Tharraing mé asarlaí in aice leis an gcrann. Tharraing mé cailleach agus cat ag eitilt ar scuab. Tharraing mé púca taobh thiar den chrann. Tharraing mé tine chnámh sa ghairdín. Tharraing mé vaimpír in aice leis an tine chnámh. Tá an pictiúr go hálainn ar fad. Molaim thú!

An ngléasfaidh Niamh mar vaimpír? Ní ghléasfaidh Niamh mar vaimpír.

© Th

Oíche Shamhna Ceacht 3 Rachaidh mé ó theach go teach le mo chairde Oíche Shamhna. Beidh an oíche chomh dubh le pic. Beidh mé ag lorg bob nó bia. Beidh mé gléasta mar chnámharlach. Beidh féasta agam i mo theach. Tiocfaidh mo chairde go dtí an féasta. Íosfaidh mé bairín breac, cnónna, úlla agus milseáin. Ólfaidh mé oráiste. Beidh rogha gach bia agus togha gach dí agam. Crochfaidh Mamaí úll ón tsíleáil. Bainfidh mé plaic as an úll. Imreoidh mé cluichí le mo chairde. Féachfaidh mé ar scannán uafáis ar an teilifís.

Oíche Shamhna Ceacht 4 Tarraing sciathán leathair. Ar dtús, tarraing an ceann. Ansin, tarraing an corp. Ansin, tarraing na cluasa. Ina dhiaidh sin, tarraing na súile. Ina dhiaidh sin, tarraing an tsrón. Ina dhiaidh sin, tarraing an béal. Ina dhiaidh sin, tarraing na fiacla. Ina dhiaidh sin, tarraing na sciatháin. Ar deireadh, dathaigh an sciathán leathair. Maith thú! Tá do phictiúr ar fheabhas ar fad.

94

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 94

26/08/2022 11:45


An Scoil & Oíche Shamhna Conas a tharraing tú an sciathán leathair? Ar dtús, tharraing mé an ceann. Ansin, tharraing mé an corp. Ansin, tharraing mé na cluasa. Ansin, tharraing mé na súile. Ina dhiaidh sin, tharraing mé an tsrón. Ina dhiaidh sin, tharraing mé an béal. Ina dhiaidh sin, tharraing mé na fiacla. Ar deireadh, dhathaigh mé an sciathán leathair. Molaim thú! Tá do phictiúr go hálainn.

Oíche Shamhna Ceacht 5 Is ainmhí é an sciathán leathair. Ní éan é. Bíonn sciatháin air. Is féidir leis eitilt. Ní féidir le haon ainmhí eile eitilt. Bíonn an sciathán leathair in Éirinn an-bheag. Bíonn sé donn. Itheann sé feithidí agus damháin alla. Itheann sé feithidí nuair a bhíonn sé ag eitilt. Bíonn sciatháin leathair sa zú i mBaile Átha Cliath. Itheann siad torthaí. Cónaíonn an sciathán leathair i gcrann nó i sceach. Crochann an sciathán leathair bunoscionn.

Oíche Shamhna Ceacht 5 (ar leanúint) Téann an sciathán leathair a chodladh don gheimhreadh. Téann an sciathán leathair a chodladh i Mí na Samhna agus ní dhúisíonn sé go Mí an Mhárta. Is ainmhí oíche é an sciathán leathair. Téann an sciathán leathair ag lorg bia san oíche. Bíonn an sciathán leathair ina chodladh i rith an lae. Codlaíonn an sciathán leathair bunoscionn. Sa samhradh, bíonn sciathán leathair óg amháin ag an máthair. Tugann an mháthair bainne don sciathán leathair óg. Cónaíonn sciathán leathair vaimpíre i Meiriceá. Ólann sé fuil ainmhithe. Ní maith le feirmeoirí an sciathán leathair vaimpíre.

ED l C o C m O pa

ny

of

Ire

la

nd

Beidh scanradh an domhain orm. Beidh m’aghaidh chomh bán le sneachta. Beidh mé ag crith le heagla. Beidh spórt agus scléip agam le mo chairde Oíche Shamhna.

Eispéiris Foghlama

Amhráin agus Dánta

Dán – An Scoil Dán – Draíocht na Samhna Amhrán – Oíche Shamhna

© Th

e

Ed

uc

at io

An Modh Díreach Modh na Lánfhreagartha Gníomhaí An Modh Closamhairc An Modh Closlabhartha Modh na Sraithe Modh na Ráite

Straitéisí Teagaisc agus Foghlama

na

Modhanna Múinte

Cluichí Tasc Tuisceana Cluiche Kim Bí ag Scríobh Líon na Bearnaí Scríobh na hAbairtí Bí ag Caint Scríobh an Scéal Spraoi le Briathra Suimeanna Focal Foclóir Crosfhocal Ar Thóir an Óir Freagair na Ceisteanna

Drámaíocht

Scéalta

Dráma bunaithe ar an dán – Draíocht na Bodach an Chóta Lachna An Vaimpír Samhna Dráma bunaithe ar an amhrán – Oíche Shamhna Dráma bunaithe ar an scéal: Bodach an Chóta Lachna Dráma bunaithe ar an scéal: An Vaimpír

Obair Bheirte Féach ar shamplaí den obair bheirte i gceachtanna na n-aonad.

95

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 95

26/08/2022 11:45


An Scoil & Oíche Shamhna Úsáid Neamhfhoirmiúil na Gaeilge Féach samplaí den Ghaeilge neamhfhoirmiúil sna ceachtanna éagsúla.

Idirdhealú

Ceol Oíche Shamhna

Stair Bodach an Chóta Lachna

Drámaíocht Bodach an Chóta Lachna An Vaimpír

Ealaín Oíche Shamhna

Ire

Measúnú don Fhoghlaim Dírbhreathnú an Mhúinteora Ceistiú Tascanna Measúnaithe Féinmheasúnú

Foghlaim Chomhtháite Ábhar agus Teanga

la

Measúnú

Idirdhealú trí thacaíocht bhreise Idirdhealú trí acmhainní

nd

Idirdhealú sna straitéisí Idirdhealú sna tascanna Idirdhealú sa luas múinteoireachta

Féinmhachnamh

of

Idirdhealú sna spriocanna foghlama Idirdhealú san ábhar Idirdhealú sa mhodheolaíocht

3 

7

© Th

e

Ed

uc

at io

na

ED l C o C m O pa

ny

Cuir na siombailí thíos in aice leis na heiseamláirí ag deireadh an aonaid. Múineadh an t-ábhar seo agus d’éirigh leis na páistí dul chun cinn a dhéanamh san fhoghlaim. Múineadh an t-ábhar seo ach teastaíonn tuilleadh tacaíochta ó na páistí chun a chinntiú go mbeidh dul chun cinn san fhoghlaim. Níor múineadh an t-ábhar seo.

96

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 96

26/08/2022 11:45


An Scoil Aonad 3 – Ceacht 1 Príomhthorthaí Foghlama Samplacha an Cheachta Trí eispéiris foghlama chuí tharraingteacha ba cheart go mbeadh páistí in ann na torthaí foghlama seo a bhaint amach:

Léitheoireacht

Scríbhneoireacht

nd

Teanga ó Bhéal

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht

Tuiscint TF6: Léiriú tuisceana

Tuiscint TF3: Gnásanna cló agus struchtúr abairte TF3: Stór focal

Tuiscint TF4: Litriú agus staidéar ar fhocail

Fiosrú agus úsáid TF8: Catagoiriú TF12: Cur síos, tuar agus machnamh

Fiosrú agus úsáid TF9: Tuiscint:

Ba cheart go mbeadh an páiste in ann:

● ● ● ●

e

Ed

uc

at io

Ceist a chur Ceist a fhreagairt An t-am a insint Seomraí na scoile a ainmniú Daoine a oibríonn i scoil a ainmniú Cur síos a dhéanamh

na

of

ny

Eiseamláirí Teanga

ED l C o C m O pa

Feidhmeanna Teanga

Ire

la

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht, éisteacht agus aird

© Th

Cé mhéad seomra ranga atá thíos staighre? Tá ceithre sheomra ranga thíos staighre Cá mbíonn an príomhoide ag obair? Bíonn an príomhoide ag obair in oifig an phríomhoide. Cá mbíonn an rúnaí ag obair? Bíonn an rúnaí ag obair in oifig an rúnaí. Tá ceithre sheomra ranga thuas staighre. Tá leabharlann agus seomraí don oideachas speisialta thuas staighre. Tá an seomra foirne thuas staighre freisin. Itheann na múinteoirí lón sa seomra foirne.

Comhrá 1.1 Cén t-am é? Tá sé fiche cúig chun a hocht. Tá sé fiche chun a hocht. Tá sé ceathrú chun a hocht. Tá sé deich chun a hocht. Tá sé cúig chun a hocht. Tá sé a hocht a chlog. Comhrá 1.2 Tharraing mé léarscáil na scoile. Bíonn an príomhoide ag obair in oifig an phríomhoide. Bíonn an rúnaí ag obair in oifig an rúnaí. Tá ceithre sheomra ranga thíos staighre. Tá leithris, stóras, siúltán fada agus halla mór spóirt thíos staighre freisin. Is breá liom an halla spóirt mar bímid ag imirt cluichí ann. Bíonn spórt agus scléip againn sa halla spóirt. Ainmnigh na seomraí thíos staighre. Tá halla, oifig an rúnaí, oifig an phríomhoide, leithris, stóras, siúltán agus seomraí ranga thíos staighre. Tá clós agus páirc imeartha in aice leis an scoil. Ainmnigh na seomraí thuas staighre. Tá seomraí ranga, leabharlann, seomraí don oideachas speisialta agus seomra foirne thuas staighre. Cé mhéad seomra ranga atá thuas staighre? Tá ceithre sheomra ranga thuas staighre. Cá bhfuil an pháirc imeartha? Tá an pháirc imeartha in aice leis an scoil. Cá bhfuil an clós? Tá an clós in aice leis an scoil.

Snáitheanna: Teanga ó Bhéal, Léitheoireacht, Scríbhneoireacht Gnéithe: Cumarsáid, Tuiscint, Fiosrú agus úsáid 97

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 97

26/08/2022 11:45


An Scoil Tréimhse Réamhchumarsáide

Múintear comhrá 1.1 le cabhair na teicneolaíochta. Taispeánann an múinteoir an t-am ar an gclog agus ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘Cén t-am é?’ Freagraíonn na páistí na ceisteanna.

la

nd

Múintear comhrá 1.2 le cabhair na teicneolaíochta. Ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘Cad a tharraing tú?’ ‘Cá mbíonn an príomhoide ag obair?’ ‘Cá mbíonn an rúnaí ag obair?’ ‘Cé mhéad seomra ranga atá thíos staighre?’ ‘An maith leat an halla spóirt?’ ‘Ainmnigh na seomraí thíos staighre.’ ‘Cad iad na seomraí atá thuas staighre?’ ‘Cá bhfuil an seomra foirne?’ ‘Cá n-itheann na múinteoirí an lón?’ ‘Cad atá in aice na scoile?’ ‘Ainmnigh na seomraí thuas staighre.’ ‘Cé mhéad seomra ranga atá thuas staighre?’ ‘Cá bhfuil an pháirc imeartha?’ ‘Cá bhfuil an clós?’ Freagraíonn na páistí na ceisteanna.

Ire

Tasc Tuisceana: Cén t-am é? Tá sé ___ (fiche cúig, fiche, ceathrú, deich, cúig) chun ___. (a haon, a dó, a trí, a ceathair, a cúig, a sé, a seacht, a hocht, a naoi, a haon déag)

of

Cluiche Kim: oifig an rúnaí, oifig an phríomhoide, leithris, stóras, siúltán, seomra ranga, leabharlann, seomra foirne, seomra don oideachas speisialta, halla spóirt.

ny

Bí ag Scríobh: Tá ___ thíos staighre. Tá ___ thuas staighre. (oifig an rúnaí, oifig an phríomhoide, leithris, stóras, seomra ranga, seomra foirne, leabharlann, halla spóirt)

Tréimhse Chumarsáide

ED l C o C m O pa

Litriú: Tá sé fiche cúig chun a deich. Tá sé fiche chun a deich. Tá sé ceathrú chun a deich. Tá sé deich chun a deich. Tá sé cúig chun a deich. Tá sé a deich a chlog.

na

Bua na Cainte 6 lch. 46. Léann na páistí an píosa: ‘Seo léarscáil na scoile….leis an scoil.’ Féachann na páistí ar an léarscáil. Ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘Ainmnigh na seomraí atá thíos staighre?’ ‘Ainmnigh na seomraí atá thuas staighre.’ srl. Tagann páiste amach os comhair an ranga. Ceistíonn an múinteoir an páiste: ‘Cá mbíonn an príomhoide ag obair?’ ‘Cá mbíonn an rúnaí ag obair?’ srl. Freagraíonn an páiste na ceisteanna.

at io

Tagann beirt pháistí amach os comhair an ranga. Ceistíonn páiste A páiste B: ‘Cé mhéad seomra ranga atá thíos staighre?’ ‘Cá bhfuil an pháirc imeartha?’ Freagraíonn páiste B na ceisteanna. Malartaíonn na páistí róil.

uc

Obair Bheirte: Bua na Cainte 6 lch. 46. Ceistíonn páiste A páiste B: srl. ‘Ainmnigh na seomraí atá thíos staighre?’ ‘Ainmnigh na seomraí atá thuas staighre.’ srl. Freagraíonn páiste B na ceisteanna. Malartaíonn na páistí róil.

Ed

Tarragaíonn an múinteoir agus na páistí léarscáil na scoile le chéile ar an gclár bán.

Tréimhse Iarchumarsáide

e

Dul siar: Bua na Cainte 6 lch. 46. Tarraingíonn gach páiste léarscáil den scoil.

© Th

Freagraíonn na páistí na ceisteanna. Úsáid neamhfhoirmiúil na Gaeilge: Spreagtar na páistí tuairisciú: ‘Cén t-am é?’ ‘Is breá liom Corpoideachas.’ ‘Bíonn spórt agus scléip agam.’ Foghlaim Chomhtháite Ábhar agus Teanga: Is féidir ceacht Tíreolaíochta a bhunú ar an gceacht seo nuair a tharraingíonn na páistí léarscáil dá scoil.

98

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 98

26/08/2022 11:45


An Scoil Measúnú don Fhoghlaim: Dírbhreathnú an Mhúinteora/Ceistiú/Tascanna

© Th

e

Ed

uc

at io

na

ED l C o C m O pa

ny

of

Ire

la

nd

An bhfuil an páiste in ann ceist a chur/a fhreagairt? ‘Cén t-am é?’ ‘Tá sé fiche chun a hocht.’ srl. An bhfuil an páiste in ann an t-am a insint? ‘Tá sé ceathrú chun a hocht.’ ‘Tá sé deich chun a hocht.’ ‘Tá sé cúig chun a hocht.’ ‘Tá sé a hocht a chlog.’ srl. An bhfuil an páiste in ann seomraí na scoile a ainmniú? (oifig an phríomhoide, oifig an rúnaí, leithris, stóras, siúltán fada, halla mór spóirt, seomraí ranga, leabharlann, seomraí don oideachas speisialta, seomra foirne) An bhfuil an páiste in ann daoine a oibríonn i scoil a ainmniú? (príomhoide, múinteoirí, rúnaí) An bhfuil an páiste in ann cur síos a dhéanamh? ‘Bíonn an príomhoide ag obair in oifig an phríomhoide.’ ‘Bíonn an rúnaí ag obair in oifig an rúnaí.’ ‘Tá ceithre sheomra ranga thíos staighre.’ ‘Tá leithris, stóras, siúltán fada agus halla mór spóirt thíos staighre freisin.’ srl.

99

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 99

26/08/2022 11:45


An Scoil Aonad 3 – Ceacht 2 Príomhthorthaí Foghlama Samplacha an Cheachta Trí eispéiris foghlama chuí tharraingteacha ba cheart go mbeadh páistí in ann na torthaí foghlama seo a bhaint amach:

Léitheoireacht

Scríbhneoireacht

nd

Teanga ó Bhéal

Cumarsáid TF2: Inspreagadh agus rogha

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht

Tuiscint TF4: Struchtúr abairte agus gramadach

Tuiscint TF3: Gnásanna cló agus struchtúr abairte

Tuiscint TF3: Struchtúr abairte agus gnásanna cló TF4: Litriú agus staidéar ar fhocail

Fiosrú agus úsáid TF9: Athinsint agus mionléiriú

Fiosrú agus úsáid TF9: Tuiscint:

Ba cheart go mbeadh an páiste in ann: ● ● ● ● ●

Ceist a chur Ceist a fhreagairt Teachtaireacht a thabhairt Gá a léiriú Buíochas a ghabháil An réamhfhocal ‘ó’ a úsáid go cruinn chun gá a léiriú

© Th

e

Ed

uc

at io

na

of ny

Fiosrú agus úsáid TF6: Cuspóir, seánra agus guth

Eiseamláirí Teanga

ED l C o C m O pa

Feidhmeanna Teanga

Ire

la

Cumarsáid TF3: Gnásanna sóisialta agus feasacht ar dhaoine eile

Comhrá 2.1 Cén fáth nach bhfuil tú ag obair? Rinne mé dearmad ar mo chás peann luaidhe. D’fhág mé é sa bhaile. Cad atá ag teastáil uait? Tá peann ag teastáil uaim. Tabharfaidh mé peann duit. Seo duit peann. Go raibh míle maith agat. Ná habair é. Comhrá 2.2 Tá cás peann luaidhe ag teastáil ó Ruairí. Tá gliú ag teastáil ó Róisín. Tá criáin ag teastáil ón gcailín. Tá siosúr ag teastáil ón mbuachaill. Tá leabhair ag teastáil ó na buachaillí. Tá péint ag teastáil ó na cailíní.

mé: Tá leabhar ag teastáil uaim. tú: Tá péint ag teastáil uait. sé: Tá cóipleabhar ag teastáil uaidh. sí: Tá cás peann luaidhe ag teastáil uaithi. sinn: Tá málaí scoile ag teastáil uainn. sibh: Tá criáin ag teastáil uaibh. siad: Tá marcóirí ag teastáil uathu.

Snáitheanna: Teanga ó Bhéal, Léitheoireacht, Scríbhneoireacht Gnéithe: Cumarsáid, Tuiscint, Fiosrú agus úsáid

Tréimhse Réamhchumarsáide

Múintear comhrá 2.1 le cabhair na teicneolaíochta. Ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘Cén fáth nach bhfuil tú ag obair?’ ‘An ndearna tú dearmad ar do chás peann luaidhe?’ ‘Cár fhág tú é?’ ‘Cad atá ag teastáil uait?’ ‘An dtabharfaidh tú peann dom?’ Freagraíonn na páistí na ceisteanna. Múintear comhrá 2.2 le cabhair na teicneolaíochta. Ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘Cad atá ag teastáil ó Ruairí?’ ‘Cad atá ag teastáil ón gcailín?’ ‘Cad atá ag teastáil ón mbuachaill?’ ‘Cad atá ag teastáil ó na cailíní?’ Freagraíonn na páistí na ceisteanna. 100

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 100

26/08/2022 11:45


An Scoil Deir an múinteoir, an rang go léir, grúpaí éagsúla páistí agus páistí aonair na habairtí: ‘Tá leabhar ag teastáil uaim.’ ‘Tá péint ag teastáil uait.’ ‘Tá cóipleabhar ag teastáil uaidh.’ ‘Tá cás peann luaidhe ag teastáil uaithi.’ ‘Tá málaí scoile ag teastáil uainn.’ ‘Tá criáin ag teastáil uaibh.’ ‘Tá marcóirí ag teastáil uathu.’

nd

Líon na Bearnaí: ó mé: uaim. tú: uait. sé: uaidh. sí: uaithi. sinn: uainn. sibh: uaibh. siad: uathu. Tá criáin ag teastáil ó Niamh. Tá siosúr ag teastáil ó Oisín. Róisín: Tá cás peann luaidhe ag teastáil uaithi. mé: Tá leabhar ag teastáil uaim. Oisín: Tá cóipleabhar ag teastáil uaidh. tú: Tá péint ag teastáil uait. sibh: Tá criáin ag teastáil uaibh. sinn: Tá málaí scoile ag teastáil uainn. na buachaillí: Tá marcóirí ag teastáil uathu. siad: Tá gliú ag teastáil uathu.

Ire

la

Scríobh na hAbairtí: Tá criáin ag teastáil ó Niamh. Tá siosúr ag teastáil ó Oisín. Tá marcóirí ag teastáil ón mbuachaill. Tá péint ag teastáil ón gcailín. Tá rialóirí ag teastáil ó na buachaillí. Tá leabhair ag teastáil ó na cailíní. sí: Tá cás peann luaidhe ag teastáil uaithi. mé: Tá leabhar ag teastáil uaim. sé: Tá cóipleabhar ag teastáil uaidh. tú: Tá péint ag teastáil uait. sibh: Tá criáin ag teastáil uaibh. sinn: Tá málaí scoile ag teastáil uainn. na cailíní: Tá marcóirí ag teastáil uathu. na páistí: Tá gliú ag teastáil uathu.

ny

of

Bí ag Caint: Cad atá ag teastáil uait? Tá leabhar ag teastáil uaim. Cad atá ag teastáil ó Róisín? Tá peann ag teastáil uaithi. Cad atá ag teastáil ó Ruairí? Tá cóipleabhar ag teastáil uaidh. Cad atá ag teastáil ó na cailíní? Tá péint ag teastáil uathu. Cad atá ag teastáil ó na buachaillí? Tá páipéar ag teastáil uathu. Cad atá ag teastáil ó na páistí? Tá criáin ag teastáil uathu. Cad atá ag teastáil uaibh? Tá marcóirí ag teastáil uainn.

Tréimhse Chumarsáide

ED l C o C m O pa

Litriú: ón gcailín, ón mbuachaill, uaim, uait, uaidh, uaithi, uainn, uaibh, uathu.

Bua na Cainte 6 lch. 47. Léann na páistí an scéal: ‘Rinne mé dearmad . . . Ná habair é.’ Tagann páiste amach os comhair an ranga. Ceistíonn an múinteoir an páiste: ‘Cén fáth nach bhfuil tú ag obair?’ Freagraíonn an páiste an cheist.

na

Tagann beirt pháistí amach os comhair an ranga. Ceistíonn páiste A páiste B: ‘Cén fáth nach bhfuil tú ag obair?’ Freagraíonn páiste B an cheist. Malartaíonn na páistí róil.

at io

Obair Bheirte: Ceistíonn páiste A páiste B:‘Cén fáth nach bhfuil tú ag obair?’ Freagraíonn páiste B an cheist. Malartaíonn na páistí róil. Drámaíocht: Déantar dráma bunaithe ar an scéal seo.

uc

Tréimhse Iarchumarsáide

Ed

Dul siar: Bua na Cainte 6 lch. 47. Bua na Cainte 6 lch. 47. Críochnaíonn na páistí na habairtí bunaithe ar an réamhfhocal ‘ó’. Bua na Cainte 6 lch. 47. Scríobhann na páistí freagraí na gceisteanna: ‘Cad atá ag teastáil ón mbuachaill?’ ‘Cad atá ag teastáil ón gcailín?’ ‘Cad atá ag teastáil ó na cailíní?’ ‘Cad atá ag teastáil ó na buachaillí?’ ‘Cad atá ag teastáil uaibh?’

© Th

e

Úsáid neamhfhoirmiúil na Gaeilge: Spreagtar na páistí tuairisciú: ‘Rinne mé dearmad ar mo leabhar.’ ‘Tá peann ag teastáil uaim.’ ‘Cad atá ag teastáil uait?’ ‘Cad atá ag teastáil ón mbuachaill?’ ‘Cad atá ag teastáil ón gcailín?’ ‘Cad atá ag teastáil ó na cailíní?’ ‘Seo duit an leabhar.’ ‘Go raibh míle maith agat.’ ‘Ná habair é.’

Measúnú don Fhoghlaim: Dírbhreathnú an Mhúinteora/Ceistiú/Tascanna An bhfuil an páiste in ann ceist a chur/a fhreagairt? ‘Cén fáth nach bhfuil tú ag obair?’ ‘Rinne mé dearmad ar mo chás peann luaidhe.’ An bhfuil an páiste in ann teachtaireacht a thabhairt? ‘D’fhág mé é sa bhaile.’ An bhfuil an páiste in ann gá a léiriú? ‘Tá peann ag teastáil uaim.’ An bhfuil an páiste in ann buíochas a ghabháil? ‘Go raibh míle maith agat.’ An bhfuil an páiste in ann an réamhfhocal ó a úsáid go cruinn chun gá a léiriú? ‘Tá cás peann luaidhe ag teastáil ó Ruairí.’ ‘Tá gliú ag teastáil ó Róisín.’ ‘Tá criáin ag teastáil ón gcailín.’ srl.

101

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 101

26/08/2022 11:45


An Scoil Aonad 3 – Ceacht 3 Príomhthorthaí Foghlama Samplacha an Cheachta Trí eispéiris foghlama chuí tharraingteacha ba cheart go mbeadh páistí in ann na torthaí foghlama seo a bhaint amach:

Léitheoireacht

Scríbhneoireacht

nd

Teanga ó Bhéal

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht TF2: Inspreagadh agus rogha

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht

Tuiscint TF6: Léiriú tuisceana

Tuiscint TF3: Gnásanna cló agus struchtúr abairte TF6: Stór focal

Tuiscint TF4: Litriú agus staidéar ar fhocail TF4: Stór focal

Fiosrú agus úsáid TF11: Eolas, míniú agus údar a thabhairt TF12: Cur síos, tuar agus machnamh

Fiosrú agus úsáid TF8: Freagairt agus intinn an údair TF9: Tuiscint:

● ●

Ire

of

ny

uc

at io

na

Scéal a insint Stór focal a úsáid Eolas a thabhairt

Fiosrú agus úsáid TF8: Cuspóir, seánra agus guth

ED l C o C m O pa

Feidhmeanna Teanga Ba cheart go mbeadh an páiste in ann:

la

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht, éisteacht agus aird

© Th

e

Ed

Níor oscail na scoileanna arís go Meán Fómhair. Bhí Úna ag foghlaim ón mbaile. Chonaic sí a múinteoir ar líne. Níor bhuail sí lena cairde. Ní raibh spórt agus scléip aici lena cairde. Bhí ar gach duine fanacht sa bhaile. Bhí Mamaí agus Daidí ag obair ón mbaile. Nigh Úna a lámha go minic. Bhí sí ag bácáil le Daidí sa bhaile. Bhí sí ag cabhrú le Mamaí sa ghairdín freisin.

Eiseamláirí Teanga

Comhrá 3.1 Bhí Úna i rang a sé sa bhliain 2020. Bhí a lán cairde aici. Bhí sí sona sásta. Thaitin an scoil go mór léi. Tháinig galar nua go hÉirinn an bhliain sin. Fuair a lán daoine an coróinvíreas. Bhí a lán daoine an-tinn. Bhí siad ag casachtach agus ag sraothartach. Bhí siad an-lag. Thug na dochtúirí agus na haltraí aire do na daoine breoite. Bhí siad ag obair go dian dícheallach. Bhí na hospidéil plódaithe le daoine. Dhún na scoileanna go léir ar an dara lá déag de Mhárta. Bhí a lán siopaí dúnta. Bhí na siopaí bia oscailte. Nuair a bhí daoine ag siopadóireacht sa siopa bia, chaith siad maisc. Fuair Úna madra nua. Thug sí aire don mhadra. Chuaigh sí ag siúl leis an madra gach lá. Bhí uaigneas ar Úna mar ní fhaca sí Mamó agus Daideo. Bhí brón ar Úna mar fuair a lán daoine bás. Fuair Mamó agus Daideo vaicsín sa bhliain 2021. Tháinig siad ar cuairt agus bhí gliondar croí ar Úna.

Comhrá 3.2 Buailfidh mé. Buailfidh tú. Buailfidh sé. Buailfidh sí. Buailfimid. Buailfidh sibh. Buailfidh siad. Dúnfaidh mé. Dúnfaidh tú. Dúnfaidh sé. Dúnfaidh sí. Dúnfaimid. Dúnfaidh sibh. Dúnfaidh siad. Snáitheanna: Teanga ó Bhéal, Léitheoireacht, Scríbhneoireacht Gnéithe: Cumarsáid, Tuiscint, Fiosrú agus úsáid

102

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 102

26/08/2022 11:45


An Scoil Tréimhse Réamhchumarsáide

nd

Múintear comhrá 3.1 le cabhair na teicneolaíochta. Ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘Cén rang ina raibh Úna?’ ‘An raibh a lán cairde aici?’ ‘An raibh Úna sona sásta?’ ‘Ar thaitin an scoil léi?’ ‘Ar tháing galar go hÉirinn?’ ‘Cén t-ainm a bhí ar an galar?’ ‘An bhfuair a lán daoine in Éirinn an coróinvíreas?’ ‘An raibh a lán daoine tinn?’ ‘An raibh siad ag casachtach agus ag sraothartach?’ ‘An raibh siad an-lag?’ ‘Cé a thug aire do na daoine breoite?’ ‘An raibh siad ag obair go dian dícheallach?’ ‘An raibh na hospidéil plódaithe le daoine?’ ‘Cathain a dhún na scoileanna?’ Freagraíonn na páistí na ceisteanna.

la

Múintear comhrá 3.2 le cabhair na teicneolaíochta. Deir an múinteoir: ‘Buailfidh mé. Buailfidh tú. Buailfidh sé. Buailfidh sí. Buailfimid. Buailfidh sibh. Buailfidh siad.’ ‘Dúnfaidh mé. Dúnfaidh tú. Dúnfaidh sé. Dúnfaidh sí. Dúnfaimid. Dúnfaidh sibh. Dúnfaidh siad.’ Deir an rang go léir, grúpaí éagsúla páistí agus páistí aonair na briathra.

ny

of

Ire

Bí ag Caint: Cé a thug aire do na daoine breoite? Thug na dochtúirí agus na haltraí aire do na daoine breoite. An raibh a lán daoine sna hospidéil? Bhí a lán daoine sna hospidéil. Bhí na hospidéil plódaithe le daoine. Cathain a dhún na scoileanna? Dhún na scoileanna ar an dara lá déag de Mhárta. Cathain a d’oscail na scoileanna? D’oscail na scoileanna i Meán Fómhair. Cá raibh Úna ag foghlaim? Bhí Úna ag foghlaim ón mbaile. Cad a rinne Úna nuair a bhí sí sa bhaile? Bhí Úna ag bácáil agus bhí Úna ag cabhrú le Mamaí sa ghairdín freisin. Ar bhuail sí lena cairde? Níor bhuail sí lena cairde. An raibh na siopaí éadaí dúnta? Bhí na siopaí éadaí dúnta. An raibh na siopaí bia dúnta? Ní raibh na siopaí bia dúnta. An bhfuair Mamó agus Daideo vaicsín sa bhliain 2020? Ní bhfuair Mamó agus Daideo vaicsín sa bhliain 2020. Fuair siad vaicsín sa bhliain 2021.

ED l C o C m O pa

Spraoi le Briathra: Buailfidh mé. Buailfidh tú. Buailfidh sé. Buailfidh sí. Buailfimid. Buailfidh sibh. Buailfidh siad. Dúnfaidh mé. Dúnfaidh tú. Dúnfaidh sé. Dúnfaidh sí. Dúnfaimid. Dúnfaidh sibh. Dúnfaidh siad. Suimeanna Focal: Can + faimid = Canfaimid. Seinn + fimid = Seinnfimid. Féach + fimid = Féachfaimid. Éist + fimid = Éistfimid. Scríobh + faimid = Scríobhfaimid. Cuir + fimid = Cuirfimid. Litriú: Buailfidh mé le mo chairde. Buailfidh tú le do chairde. Buailfidh sé lena chairde. Buailfidh sí lena cairde. Buailfimid lenár gcairde. Buailfidh sibh le bhur gcairde. Buailfidh siad lena gcairde.

Tréimhse Chumarsáide

uc

at io

na

Bua na Cainte 6 lch. 48. Léann na páistí an scéal: ‘Bhí Úna i rang a sé . . . gliondar croí ar Úna.’ Ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘Cé a thug aire do na daoine breoite?’ ‘An raibh a lán daoine sna hoispidéil?’ ‘Cathain a dhún na scoileanna?’ srl. Tagann páiste amach os comhair an ranga. Ceistíonn an múinteoir an páiste: ‘Cathain a d’oscail na scoileanna arís?’ ‘Cá raibh Úna ag foghlaim?’ srl. Freagraíonn an páiste na ceisteanna.

Ed

Tagann beirt pháistí amach os comhair an ranga. Ceistíonn páiste A páiste B: ‘Cad a rinne Úna nuair a bhí sí sa bhaile?’ ‘Ar bhuail sí lena cairde?’ srl. Freagraíonn páiste B na ceisteanna. Malartaíonn na páistí róil.

© Th

e

Obair Bheirte: Bua na Cainte 6 lch. 49. Ceistíonn páiste A páiste B: ‘An raibh na siopaí éadaí dúnta?’ ‘An raibh na siopaí bia dúnta?’ ‘An bhfuair Mamó agus Daideo vaicsín sa bhliain 2020?’ srl. Freagraíonn páiste B na ceisteanna. Malartaíonn na páistí róil.

Tréimhse Iarchumarsáide

Bua na Cainte 6 lch. 49. Deir na páistí na briathra ón gcéad réimniú san aimsir fáistineach: ‘Dúnfaidh mé.’ srl. ‘Éistfimid.’ ‘Canfaimid,’ ‘Seinnfimid.’ ‘Féachfaimid.’ ‘Cuirfimid.’ ‘Scríobhfaimid.’ ‘Dúnfaimid.’ ‘Buailfimid.’ ‘Bainfimid.’ ‘Tógfaimid.’ ‘Glanfaimid.’ ‘Brisfimid.’ Bua na Cainte 6 lch. 49. Roghnaíonn na páistí an focal ceart: ‘ag sraothartach’ ‘na dochtúirí’ ‘na haltraí’ ‘daoine bochta’ ‘na hospidéil’ ‘scoileanna’ ‘ag bácáil’ ‘vaicsín’ ‘masc’. Úsáid neamhfhoirmiúil na Gaeilge: Spreagtar na páistí tuairisciú: ‘Bhí mé sona sásta.’ ‘Thaitin an scoil go mór liom.’ ‘Bhí mé ag obair go dian dícheallach.’ ‘Bhí gliondar croí orm.’

103

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 103

26/08/2022 11:45


An Scoil Measúnú don Fhoghlaim: Dírbhreathnú an Mhúinteora/Ceistiú/Tascanna

© Th

e

Ed

uc

at io

na

ED l C o C m O pa

ny

of

Ire

la

nd

An bhfuil an páiste in ann scéal a insint? ‘Bhí Úna i rang a sé sa bhliain 2020.’ ‘Bhí a lán cairde aici.’ ‘Bhí sí sona sásta.’ ‘Thaitin an scoil go mór léi.’ ‘Tháinig galar nua go hÉirinn an bhliain sin.’ srl. An bhfuil an páiste in ann stór focal a úsáid? (galar, an coróinvíreas, ag casachtach, ag sraothartach, na dochtúirí, na haltraí, na daoine breoite, na hospidéil, plódaithe le daoine, foghlaim ón mbaile, ar líne, maisc, aire, uaigneas, fuair a lán daoine bás, vaicsín) An bhfuil an páiste in ann eolas a thabhairt? ‘Tháinig galar nua go hÉirinn an bhliain sin.’ ‘Fuair a lán daoine an coróinvíreas.’ ‘Bhí a lán daoine an-tinn.’ ‘Bhí siad ag casachtach agus ag sraothartach’ ‘Bhí siad an-lag.’ ‘Thug na dochtúirí agus na haltraí aire do na daoine breoite.’ srl.

104

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 104

26/08/2022 11:45


An Scoil Aonad 3 – Ceacht 4 Príomhthorthaí Foghlama Samplacha an Cheachta Trí eispéiris foghlama chuí tharraingteacha ba cheart go mbeadh páistí in ann na torthaí foghlama seo a bhaint amach:

Léitheoireacht

Scríbhneoireacht

nd

Teanga ó Bhéal

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht TF2: Inspreagadh agus rogha

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht

Tuiscint TF6: Léiriú tuisceana

Tuiscint TF3: Gnásanna cló agus struchtúr abairte TF6: Stór focal

Tuiscint TF3: Struchtúr abairte agus gnásanna cló TF4: Litriú agus staidéar ar fhocail

Fiosrú agus úsáid TF11: Eolas, míniú agus údar a thabhairt

Fiosrú agus úsáid TF8: Freagairt agus intinn an údair TF9: Tuiscint:

● ● ●

Ire

of

ny

© Th

e

Ed

uc

at io

Aird a lorg Cead a lorg Cead a thabhairt Ordú a thabhairt Teachtaireacht a thabhairt Scéal a insint

na

Ba cheart go mbeadh an páiste in ann:

Fiosrú agus úsáid TF6: Cuspóir, seánra agus guth

ED l C o C m O pa

Feidhmeanna Teanga

la

Cumarsáid TF2: Inspreagadh agus rogha TF3: Gnásanna sóisialta agus feasacht ar dhaoine eile

Eiseamláirí Teanga

Comhrá A mhúinteoir, scríobh mé scéal. An bhfuil cead agam mo scéal a léamh don rang? Tá cead agat. Seol do scéal chugam. Tar amach anseo agus léigh do scéal don rang. Tháinig an coróinvíreas go hÉirinn sa bhliain 2020. Bhí a lán daoine an-tinn. Bhí siad ag casachtach agus ag sraothartach. Bhí siad an-lag. Thug na dochtúirí agus na haltraí aire do na daoine breoite. Bhí na hospidéil plódaithe le daoine. Dhún na scoileanna go léir ar an dara lá déag de Mhárta 2020. Bhí na páistí ag foghlaim ón mbaile. Níor bhuail na páistí lena gcairde. Níor oscail na scoileanna arís go Meán Fómhair. Nigh gach duine a lámha go minic. Bhí na siopaí bia oscailte ach bhí a lán siopaí eile dúnta. Nuair a bhí daoine ag siopadóireacht sa siopa bia chaith siad maisc. Fuair a lán daoine bás. Bhí uaigneas ar na páistí mar ní fhaca siad Mamó agus Daideo. Fuair gach duine vaicsín sa bhliain 2021.

Snáitheanna: Teanga ó Bhéal, Léitheoireacht, Scríbhneoireacht Gnéithe: Cumarsáid, Tuiscint, Fiosrú agus úsáid

105

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 105

26/08/2022 11:45


An Scoil Tréimhse Réamhchumarsáide

nd

Múintear an comhrá le cabhair na teicneolaíochta. Iarrann an múinteoir ar pháistí éagsúla teacht amach os comhair an ranga agus a scéal a insint. Ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘Cathain ar tháinig an coróinvíreas go hÉirinn?’ ‘An raibh a lán daoine tinn?’ ‘An raibh siad ag casachtach agus ag sraothartach?’ ‘An raibh siad an-lag?’ ‘Cé a thug aire do na daoine breoite?’ ‘An raibh na hospidéil plódaithe le daoine?’ ‘Cathain ar dhún na scoileanna?’ ‘An raibh na páistí ag foghlaim ón mbaile?’ ‘Ar bhuail na páistí lena gcairde?’ ‘Cathain ar oscail na scoileanna?’ ‘Ar nigh gach duine a lámha go minic?’ ‘An raibh na siopaí bia oscailte?’ ‘An raibh a lán siopaí eile dúnta?’ ‘Ar chaith daoine masc nuair a bhí siad ag siopadóireacht?’ ‘An bhfuair a lán daoine bás?’ ‘An raibh uaigneas ar na páistí?’ ‘Cén fáth?’ ‘Cathain a fuair gach duine an vaicsín?’ Freagraíonn na páistí na ceisteanna.

of

Ire

la

Scríobh an Scéal: Tháinig an coróinvíreas go hÉirinn sa bhliain 2020. Bhí a lán daoine an-tinn. Bhí siad ag casachtach agus ag sraothartach. Bhí siad an-lag. Thug na dochtúirí agus na haltraí aire do na daoine breoite. Bhí na hospidéil plódaithe le daoine. Dhún na scoileanna go léir ar an dara lá déag de Mhárta 2020. Bhí na páistí ag foghlaim ón mbaile. Níor bhuail na páistí lena gcairde. Níor oscail na scoileanna arís go Meán Fómhair. Nigh gach duine a lámha go minic. Bhí na siopaí bia oscailte ach bhí a lán siopaí eile dúnta. Nuair a bhí daoine ag siopadóireacht sa siopa bia chaith siad maisc. Fuair a lán daoine bás. Bhí uaigneas ar na páistí mar ní fhaca siad Mamó agus Daideo. Fuair gach duine vaicsín sa bhliain 2021.

ny

Spraoi le Briathra: Dhún mé. Dhún tú. Dhún sé. Dhún sí. Dhúnamar. Dhún sibh. Dhún siad. Dúnaim. Dúnann tú. Dúnann sé. Dúnann sí. Dúnaimid. Dúnann sibh. Dúnann siad. Dúnfaidh mé. Dúnfaidh tú. Dúnfaidh sé. Dúnfaidh sí. Dúnfaimid. Dúnfaidh sibh. Dúnfaidh siad.

ED l C o C m O pa

Scríobh na hAbairtí: Bhuail mé. Bhuail tú. Bhuail sé. Bhuail sí. Bhuaileamar. Bhuail sibh. Bhuail siad. Buailim. Buaileann tú. Buaileann sé. Buaileann sí. Buailimid. Buaileann sibh. Buaileann siad. Buailfidh mé. Buailfidh tú. Buailfidh sé. Buailfidh sí. Buailfimid. Buailfidh sibh. Buailfidh siad. Litriú: Bhuail mé. Bhuail tú. Bhuail sé. Bhuail sí. Bhuaileamar. Bhuail sibh. Bhuail siad. Buailim. Buaileann tú. Buaileann sé. Buaileann sí. Buailimid. Buaileann sibh. Buaileann siad. Buailfidh mé. Buailfidh tú. Buailfidh sé. Buailfidh sí. Buailfimid. Buailfidh sibh. Buailfidh siad.

Tréimhse Chumarsáide

na

Bua na Cainte 6 lch. 50. Léann na páistí an scéal: ‘Tháinig an . . . Mamó agus Daideo.’

at io

Léann an múinteoir agus páistí éagsúla gach re abairt.

uc

Ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘Cathain ar tháing an coróinvíreas go hÉirinn?’ ‘An raibh a lán daoine breoite?’ ‘An raibh daoine ag casachtach agus ag sraothartach?’ ‘Cé thug aire do na daoine bochta?’ srl. Freagraíonn na páistí na ceisteanna.

Ed

Tagann páiste amach os comhair an ranga. Ceistíonn an múinteoir an páiste: ‘An raibh na hospidéil lán le daoine?’ ‘Cathain a dhún na scoileanna?’ srl. Freagraíonn an páiste na ceisteanna.

© Th

e

Tagann beirt pháistí amach os comhair an ranga. Ceistíonn páiste A páiste B: ‘Cá raibh na páistí ag foghlaim?’ ‘Ar bhuail na páistí lena gcairde?’ srl. Freagraíonn páiste B na ceisteanna. Malartaíonn na páistí róil. Obair Bheirte: Ceistíonn páiste A páiste B: ‘Ar nigh gach duine a lámha go minic?’ ‘An raibh na siopaí bia oscailte?’ srl. Freagraíonn páiste B na ceisteanna. Malartaíonn na páistí róil.

Tréimhse Iarchumarsáide

Bua na Cainte 6 lch. 50. Deir agus scríobhann na páistí an briathar ‘Dún’ sna pearsana éagsúla san aimsir chaite, san aimsir láithreach agus san aimsir fháistineach. Bua na Cainte 6 lch. 50. Scríobhann na páistí na briathra san aimsir chaite, san aimsir láithreach agus san aimsir fháistineach: ‘Dhún mé an doras inné.’ ‘Dúnaim an doras gach lá.’ ‘Dúnfaidh mé an doras amárach.’ srl.

106

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 106

26/08/2022 11:45


An Scoil Seánra Scríbhneoireachta:Tuairisc: Nuair a scríobhann na páistí a scéalta faoin gcoróinvíreas tig leo an foclóir ar lch. 50 a úsáid mar chabhair. Baintear leas as an bpróiseas scríbhneoireachta. Scríobhann an páiste dréacht. Déanann sé/sí eagarthóireacht ar an dréacht agus athscríobhann sé/sí an píosa. Foilsítear an píosa scríbhneoireachta sa seomra ranga.

la

Measúnú don Fhoghlaim: Dírbhreathnú an Mhúinteora/Ceistiú/Tascanna

nd

Úsáid neamhfhoirmiúil na Gaeilge: Spreagtar na páistí tuairisciú: ‘A mhúinteoir, scríobh mé scéal.’ ‘An bhfuil cead agam dul go dtí an leithreas?’

© Th

e

Ed

uc

at io

na

ED l C o C m O pa

ny

of

Ire

An bhfuil an páiste in ann aird a lorg? ‘A mhúinteoir, scríobh mé scéal.’ An bhfuil an páiste in ann cead a lorg? ‘An bhfuil cead agam mo scéal a léamh don rang?’ An bhfuil an páiste in ann cead a thabhairt? ‘Tá cead agat.’ An bhfuil an páiste in ann teachtaireacht a thabhairt? ‘Bhí a lán daoine an-tinn.’ ‘Bhí siad ag casachtach agus ag sraothartach.’ ‘Bhí siad an-lag.’ srl. An bhfuil an páiste in ann scéal a insint? ‘Dhún na scoileanna go léir ar an dara lá déag de Mhárta 2020.’ ‘Bhí na páistí ag foghlaim ón mbaile.’ ‘Níor bhuail na páistí lena gcairde.’ ‘Níor oscail na scoileanna arís go Meán Fómhair.’ ‘Nigh gach duine a lámha go minic.’ srl.

107

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 107

26/08/2022 11:45


An Scoil Aonad 3 – Dán Príomhthorthaí Foghlama Samplacha an Dáin Trí eispéiris foghlama chuí tharraingteacha ba cheart go mbeadh páistí in ann na torthaí foghlama seo a bhaint amach:

Léitheoireacht

nd

Teanga ó Bhéal

Cumarsáid TF2: Inspreagadh agus rogha

Fiosrú agus úsáid TF10: Teanga a úsáid go spraíúil agus go cruthaitheach

Tuiscint TF4: Feasacht fhóineolaíoch agus fhóinéimeach

Ire

la

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht, éisteacht agus aird

ED l C o C m O pa

ny

Obair sa rang Súgradh sa halla Guthanna leanaí Ag teacht mar mhacalla.

of

Dán – An Scoil

Ceisteanna is freagraí Sa seomra gach lá. Cathain? Is conas? Cén duine? Cén fáth?

at io

na

Urlár lán le málaí Pictiúir ar an mballa An múinteoir ag caint Is ag tabhairt obair bhaile. Scríobh agus léamh Foghlaim is guí: Ó naoi a chlog ar maidin Go deich chun a trí.

uc

Castar agus múintear an dán An Scoil do na páistí. Deir an rang go léir, grúpaí éagsúla páistí, páistí aonair an dán.

© Th

e

Ed

Bí ag Caint: Bua na Cainte 6 lch. 51. Ceistíonn an múinteoir na páistí: Cé a bhí ag obair sa rang? Bhí na páistí ag obair sa rang. Cad iad na ceisteanna a chuir an múinteoir ar na páistí? Cathain? Conas? Cén duine? Cén fáth? Cad a bhí ar an urlár? Bhí málaí ar an urlár. Cad a bhí ar an mballa? Bhí pictiúir ar an mballa. Cé a thug obair bhaile do na páistí? Thug an múinteoir obair bhaile do na páistí. Cén t-am a thosaigh an lá scoile ar maidin? Thosaigh an lá scoile ar a naoi a chlog. Pléann an múinteoir agus na páistí an dán. ‘Cé a bhí ag obair sa rang?’ ‘Cad iad na ceisteanna a chuir an múinteoir ar na páistí?’ ‘Cad a bhí ar an urlár?’ ‘Cad a bhí ar an mballa?’ ‘Cé a thug obair bhaile do na páistí?’ ‘Cén t-am a thosaigh an lá scoile ar maidin?’ ‘Cén t-am a chríochnaigh an lá scoile?’ Freagraíonn na páistí na ceisteanna: ‘Bhí na páistí ag obair sa rang.’ ‘Cathain?’ ‘Conas?’ ‘Cén duine?’ ‘Cén fáth?’ ‘Bhí málaí ar an urlár.’ ‘Bhí pictiúir ar an mballa.’ ‘Thug an múinteoir obair bhaile do na páistí.’ ‘Thosaigh an lá scoile ar maidin.’ ‘Tosaigh an lá scoile ar a naoi a chlog.’ Cén t-am a chríochnaigh an lá scoile? Chríochnaigh an lá scoile ar a deich chun a trí.

108

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 108

26/08/2022 11:45


An Scoil Scéal – Bodach an Chóta Lachna Príomhthorthaí Foghlama Samplacha an Scéil Trí eispéiris foghlama chuí tharraingteacha ba cheart go mbeadh páistí in ann na torthaí foghlama seo a bhaint amach:

Léitheoireacht

Scríbhneoireacht

nd

Teanga ó Bhéal

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht TF2: Inspreagadh agus rogha

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht

Tuiscint TF6: Léiriú tuisceana

Tuiscint TF3: Gnásanna cló agus struchtúr abairte TF3: Stór focal

Tuiscint TF4: Litriú agus staidéar ar fhocail TF5: Stór focal

Fiosrú agus úsáid TF9: Athinsint agus mionléiriú TF12: Cur síos, tuar agus macnamh

Fiosrú agus úsáid TF7: Cuspóir, seánra agus guth TF8: Freagairt agus intinn an údair TF9: Tuiscint:

of

Ire

la

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht, éisteacht agus aird

ED l C o C m O pa

ny

Fiosrú agus úsáid TF: Cuspóir, seánra agus guth

Bodach an Chóta Lachna Lá amháin, bhí Fionn agus na Fianna ag fiach ar an sliabh in aice na trá. Chonaic siad prionsa ag teacht amach as long ar an trá. Bhí clóca corcra air. Bhí claíomh órga ina lámh aige.

Fionn:

Cé tusa?

na

Scéalaí:

at io

Caol an Iarainn: Is mise Caol an Iarainn. Is prionsa mé ón nGréig. Fionn:

Cén fáth a bhfuil tú anseo?

Scéalaí:

Thosaigh Fionn ag gáire.

Is mise Fionn Mac Cumhaill. Tá arm agam. Na Fianna is ainm dóibh. Tá siad an-láidir agus an-chróga. Ní bheidh tú i do rí ar Éirinn.

© Th

e

Ed

Fionn:

uc

Caol an Iarainn: Ba mhaith liom bheith i mo rí ar Éirinn.

Caol an Iarainn: Déanfaidh mé margadh leat. Beidh rás agam le duine amháin. Má bhuann sé an rás, imeoidh mé abhaile go dtí an Ghréig. Má bhuaim an rás, beidh mé i mo rí ar Éirinn. Fionn:

Bíodh sé ina mhargadh.

Caol an Iarainn: Bíodh sé ina mhargadh. Fionn:

Is é Caoilte Mac Rónáin an reathaí is fearr sna Fianna.

Saighdiúir 1:

Tá sé ar fheabhas ar fad ag rith.

109

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 109

26/08/2022 11:45


An Scoil Tá sé i dTeamhair. Rachaidh mé go Teamhair chun é a fháil. Buafaidh Caoilte Mac Rónáin an rás.

Scéalaí:

Leis sin, léim fear ard tanaí amach as na sceacha. Bhí féasóg fhada air. Bhí cóta fada liath air. Bhí buataisí móra air. Bhí láib ar a bhuataisí móra agus bhí siad an-salach.

Fionn:

Is mise Fionn Mac Cumhaill. Cé tusa?

Bodach an Chóta Lachna:

Is mise Bodach an Chóta Lachna. Is reathaí iontach mé.

Fionn:

Tá reathaí ag teastáil uaim. Tháinig prionsa ón nGréig go hÉirinn. Caol an Iarainn ab ainm dó. Ba mhaith leis bheith ina rí ar Éirinn. Beidh rás idir é agus an reathaí is fearr in Éirinn. Má bhuann an reathaí is fearr in Éirinn an rás, rachaidh an prionsa abhaile go dtí an Ghréig. Tá an reathaí is fearr sna Fianna i dTeamhair. Caoilte Mac Rónáin is ainm dó. Táim ag dul go Teamhair chun é a fháil.

Bodach an Chóta Lachna:

Rithfidh mé an rás. Rithim ar nós na gaoithe. Buafaidh mé ar Chaol an Iarainn.

Fionn:

Ceart go leor.

Scéalaí:

Chuaigh Fionn agus Bodach an Chóta Lachna ar ais go dtí an trá. Bhí Caol an Iarainn sna trithí ag gáire nuair a chonaic sé Bodach an Chóta Lachna.

at io

na

ED l C o C m O pa

ny

of

Ire

la

nd

Saighdiúir 2: Fionn:

An mhaidin ina dhiaidh sin, dhúisigh Caol an Iarainn go luath ar maidin. D’éirigh sé go tapa. Bhí Bodach an Chóta Lachna ina chodladh sámh.

Ed

Scéalaí:

uc

Caol an Iarainn: Buafaidh mé an rás, cinnte. Beidh mé i mo rí ar Éirinn.

© Th

e

Caol an Iarainn: Dúisigh. Tosóimid an rás. Bodach an Chóta Lachna:

Tá sé róluath. Tá tuirse orm. Lean ar aghaidh. Buailfidh mé leat níos déanaí.

Caol an Iarainn: Is amadán thú. Scéalaí:

Ar aghaidh le Caol an Iarainn ag rith go tapa. Tar éis tamaill, dhúisigh Bodach an Chóta Lachna. D’éirigh sé agus ar aghaidh leis ag rith. Rith sé ar nós na gaoithe. Bhuail sé le Caol an Iarainn.

110

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 110

26/08/2022 11:45


An Scoil Bodach an Chóta Lachna:

Chonaic Bodach an Chóta Lachna sméara deasa ar na sceacha. Féach ar na sméara deasa. Stopfaimid agus beidh sméara againn. Táim stiúgtha leis an ocras.

Fionn:

at io

na

ED l C o C m O pa

ny

of

Ire

Stop Bodach an Chóta Lachna agus d’ith sé na sméara. D’ith sé a dhóthain. Bhí na sméara an-bhlasta. Bhí sé lán go béal. Tar éis tamaill, thosaigh Bodach an Chóta Lachna ag rith arís. Rith sé ar luas lasrach. Bhuail sé le Caol an Iarainn arís. Rith Bodach an Chóta Lachna níos tapúla ná Caol an Iarainn. Bhí Fionn agus na Fianna ag feitheamh ar an trá. Chonaic siad bodach an Chóta Lachna ag teacht. Chonaic siad Caol an Iarainn taobh thiar de. Leis sin, tharraing Caol an Iarainn a chlaíomh. Bhéic sé in ard a chinn is a ghutha. Chas Bodach an Chóta Lachna timpeall. Bhuail sé Caol an Iarainn agus bhain sé an ceann de. Bhí trua ag Bodach an Chóta Lachna do Chaol an Iarainn. Rug sé ar an gceann agus chuir sé é ar ghualainn Chaol an Iarainn. Chuir sé a cheann ar a ghualainn droim ar ais. Bhí náire ar Chaol an Iarainn. Rith sé ar ais go dtí an long agus d’imigh sé leis abhaile. Bhuaigh Bodach an Chóta Lachna an rás. Bhéic Fionn agus na Fianna le háthas. Bhí gliondar croí orthu.

la

Scéalaí:

nd

Caol an Iarainn: Ní stopfaidh mé. Is amadán thú! Leanfaidh mé ar aghaidh ag rith agus buafaidh mé an rás.

Go raibh míle maith agat. Shábháil tú Éire.

Fáilte romhaibh. Is prionsa mé ó Thír na nÓg. Caithfidh mé dul ar ais go dtí mo thír álainn féin.

Ed

uc

Bodach an Chóta Lachna:

© Th

e

Scéalaí:

D’ardaigh sé a lámha. D’athraigh sé go prionsa álainn óg. Bhí gruaig fhada fhionn air. Tháinig ceo timpeall air. Nuair a d’imigh an ceo bhí an prionsa imithe. Bhí sé imithe ar ais go Tír na nÓg. Bhí Fionn agus na Fianna breá sásta.

Gníomhaíochtaí

Foclóir: Bua na Cainte 6 lch. 52. Fionn Mac Cumhaill, Bodach an Chóta Lachna, Caol an Iarainn, claíomh, clóca corcra, Na Fianna, capall, trá, long, droim ar ais, san fharraige. Bí ag Caint: Bua na Cainte 6 lch. 52. Ar thaitin an scéal leat? Thaitin an scéal go mór liom mar bhí an scéal greannmhar. Cén saghas scéil é? Is finscéal é. Ainmnigh na carachtair sa scéal. Is iad Fionn Mac Cumhaill, Bodach an Chóta Lachna agus Caol an Iarainn na carachtair sa scéal. Cé a bhuaigh an rás? Bhuaigh Bodach an Chóta Lachna an rás. Ar thaitin Bodach an Chóta Lachna leat? Thaitin Bodach an Chóta Lachna liom. Cén fáth? Mar chabhraigh sé le Fionn Mac Cumhaill. 111

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 111

26/08/2022 11:45


la Ire

ED l C o C m O pa

ny

of

Scríobh an Scéal: Bua na Cainte 6 lch. 53. Scéalaí: Lá amháin, bhí Fionn agus na Fianna ag fiach ar an sliabh in aice na trá. Chonaic siad prionsa ag teacht amach as long ar an trá. Bhí clóca corcra air. Bhí claíomh órga ina lámh aige. Fionn: Cé tusa? Caol an Iarainn: Is mise Caol an Iarainn. Is prionsa mé ón nGréig. Fionn: Cén fáth a bhfuil tú anseo? Caol an Iarainn: Ba mhaith liom bheith i mo rí ar Éirinn. Scéalaí: Thosaigh Fionn ag gáire. Fionn: Is mise Fionn Mac Cumhaill. Tá arm agam. Na Fianna is ainm dóibh. Tá siad an-láidir agus an-chróga. Ní bheidh tú i do rí ar Éirinn. Caol an Iarainn: Déanfaidh mé margadh leat. Beidh rás agam le duine amháin. Má bhuann sé an rás, imeoidh mé abhaile go dtí an Ghréig. Má bhuaim an rás, beidh mé i mo rí ar Éirinn.

nd

An Scoil

Bí ag Scríobh: Bua na Cainte 6 lch. 53. Bhuail sé le ____. (Fionn Mac Cumhaill, Bodach an Chóta Lachna, rí, Caol an Iarainn, feirmeoir, banríon, dochtúir, tógálaí)

© Th

e

Ed

uc

at io

na

Ar Thóir an Óir: Bua na Cainte 6 lch. 54. Roghnaíonn na páistí an freagra ceart ar na ceisteanna éagsúla. 1 Cad a chonaic Fionn ar an trá? Chonaic Fionn long ar an trá. 2 Cé a tháinig amach as an long? Tháinig prionsa ón nGréig amach as an long. 3 Cén t-ainm a bhí ar an bprionsa? Caol an Iarainn ab ainm dó. 4 Cérbh é an reathaí ab fhearr sna Fianna? B’é Caoilte Mac Rónáin an reathaí ab fhearr sna Fianna. 5 Cá raibh Caoilte Mac Rónáin? Bhí sé i dTeamhair. 6 Ar éirigh Bodach an Chóta Lachna go luath ar maidin? Níor éirigh Bodach an Chóta Lachna go luath ar maidin. 7 Ar stop Caol an Iarainn chun sméara dubha a fháil? Níor stop Caol an Iarainn chun sméara dubha a fháil. 8 Ar chuir Bodach an Chóta Lachna an ceann ar Chaol an Iarainn droim ar ais? Chuir Bodach an Chóta Lachna an ceann ar Chaol an Iarainn droim ar ais. 9 Cé a bhuaigh an rás? Bhuaigh Bodach an Chóta Lachna an rás. 10 Cérbh é Bodach an Chóta Lachna? Prionsa ó Thír na nÓg ab ea é.

Seanfhocal

Is fearr an tsláinte ná na táinte.

112

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 112

26/08/2022 11:45


An Scoil Measúnú

la Ire

na

ED l C o C m O pa

ny

of

Bí ag Caint: Bua na Cainte 6 lch. 56 1 Cá bhfuil tú ag dul ar scoil? Táim ag freastal ar ___. 2 Cad is ainm don mhúinteoir? ___ is ainm don mhúinteoir. 3 Cén rang ina bhfuil tú i mbliana? Táim i rang a sé i mbliana. 4 Cén rang ina raibh tú anuraidh? Bhí mé i rang a cúig anuraidh. 5 Cén rang ina mbeidh tú an bhliain seo chugainn? Beidh mé sa chéad bhliain sa mheánscoil an bhliain seo chugainn. 6 An dtaitníonn an bhunscoil leat? Taitníonn an bhunscoil go mór liom mar tá a lán cairde agam ar scoil. Bíonn spórt agus scléip agam ar scoil gach lá. Táim ag súil leis an meánscoil freisin. 7 Cad iad na hábhair a dhéanann tú ar scoil gach lá? Déanaim Béarla, Gaeilge, Mata, Stair, Tíreolaíocht, Eolaíocht, Ceol, Ealaín agus Corpoideachas. 8 Cad a dhéanann tú ar scoil gach lá? Bím ag léamh, ag scríobh, ag foghlaim, ag canadh amhrán, ag seinm ceoil, ag rá dánta, ag imirt peile agus ag tarraingt ar scoil gach lá. 9 Cén t-ábhar is fearr leat? Cén fáth? Is fearr liom Gaeilge mar tá an-suim agam sa Ghaeilge. 10 An bhfuil aon ábhar nach maith leat? Ní maith liom Stair. Níl suim agam sa Stair. 11 Cad a dhéanfaidh tú nuair a bheidh tú fásta suas? Ba mhaith liom bheith i m’fhiaclóir nuair a bheidh mé fásta suas. 12 Ainmnigh cúig rud atá sa seomra ranga. Teilgeoir, léarscáil, péint, gliú, cruinneog.

nd

Teanga ó Bhéal

e

Ed

uc

at io

Léitheoireacht Bí ag Léamh – Slán leis an mBunscoil: Bua na Cainte 6 lch. 56. Seo í Cáit. Tá Cáit ag freastal ar Scoil Éanna. Tá sí i rang a sé i mbliana. Bhí sí i rang a cúig anuraidh. Beidh sí sa chéad bhliain sa mheánscoil an bhliain seo chugainn. Tá Cáit ag súil go mór leis an meánscoil. Déanfaidh sí a lán ábhar nua sa mheánscoil. Tá a deirfiúr Áine agus a deartháir Tomás ag freastal ar an meánscoil freisin. Tá Áine sa dara bliain agus tá Tomás sa chúigiú bliain. Beidh brón ar Cháit nuair a fhágfaidh sí an bhunscoil. Tá a lán cairde aici sa bhunscoil agus taitníonn an bhunscoil go mór léi. Is í Ealaín an t-ábhar is fearr léi. Tá an-suim ag Cáit san Ealaín. Is breá léi bheith ag tarraingt. Taitníonn Corpoideachas go mór léi freisin. Tá an suim aici sa chispheil.

© Th

Freagair na Ceisteanna: Bua na Cainte 6 lch. 56. 1 Cá bhfuil Cáit ag dul ar scoil? Tá Cáit ag freastal ar Scoil Éanna. 2 Cén rang ina bhfuil sí i mbliana? Tá sí i rang a sé i mbliana. 3 Cén rang ina raibh sí anuraidh? Bhí sí i rang a cúig anuraidh. 4 Cén rang ina mbeidh sí an bhliain seo chugainn? Beidh sí sa chéad bhliain sa mheánscoil an bhliain seo chugainn. 5 An bhfuil Cáit ag súil leis an meánscoil? Tá Cáit ag súil go mór leis an meánscoil. 6 An bhfuil deirfiúr ag Cáit sa mheánscoil? Tá deirfiúr ag Cáit sa mheánscoil. 7 Cén rang ina bhfuil a deirfiúr sa mheánscoil? Tá a deirfiúr sa dara bliain sa mheánscoil. 113

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 113

26/08/2022 11:45


An Scoil 8 Cén rang ina bhfuil a deartháir sa mheánscoil? Tá a deartháir sa chúigiú bliain sa mheánscoil. 9 Cén t-ábhar is fearr le Cáit? Is fearr léi Ealaín ná aon ábhar eile. 10 An dtaitníonn an bhunscoil le Cáit? Taitníonn an bhunscoil go mór léi.

of

ny

Spraoi le Briathra: Bua na Cainte 6 lch. 57. Bhris mé. Bhris tú. Bhris sé. Bhris sí. Bhriseamar. Bhris sibh. Bhris siad. Brisim. Briseann tú. Briseann sé. Briseann sí. Brisimid. Briseann sibh. Briseann siad. Brisfidh mé. Brisfidh tú. Brisfidh sé. Brisfidh sí. Brisfimid. Brisfidh sibh. Brisfidh siad.

Ire

la

nd

Scríbhneoireacht Líon na Bearnaí: Bua na Cainte 6 lch. 57. ó mé: uaim. tú: uait. sé: uaidh. sí: uaithi. sinn: uainn. sibh: uaibh. siad: uathu. Tá rialóir ó Liam. Tá bioróir ó Niamh. Tá leabhar ó Oisín. Tá scriosán ó Samar. Tá cóipleabhar ón gcailín. Tá peann ón mbuachaill. mé: Tá scriosán ag teastáil uaim. sí: Tá gliú ag teastáil uaithi. tú: Tá peann ag teastáil uait. Liam: Tá cóipleabhar ag teastáil uaidh. sé: Tá bioróir ag teastáil uaidh. sinn: Tá marcóirí ag teastáil uainn. sibh: Tá leabhair ag teastáil uaibh. siad: Tá páipéar ag teastáil uathu. na páistí: Tá péint ag teastáil uathu. na buachaillí: Tá criáin ag teastáil uathu.

© Th

e

Ed

uc

at io

na

ED l C o C m O pa

Roghnaigh an Focal Ceart: bláthchuach, damhán alla, solas, iománaí, fiaclóir, sliabh.

114

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 114

26/08/2022 11:45


Oíche Shamhna Oíche Shamhna – Ceacht 1 Príomhthorthaí Foghlama Samplacha an Cheachta Trí eispéiris foghlama chuí tharraingteacha ba cheart go mbeadh páistí in ann na torthaí foghlama seo a bhaint amach:

Léitheoireacht

Scríbhneoireacht

nd

Teanga ó Bhéal

Cumarsáid TF2: Inspreagadh agus rogha

Cumarsáid TF2: Inspreagadh agus rogha

Tuiscint TF4: Struchtúr abairte agus gramadach TF6: Léiriú tuisceana

Tuiscint TF3: Gnásanna cló agus struchtúr abairte TF6: Stór focal

Tuiscint TF3: Struchtúr abairte agus gnásanna cló TF4: Litriú agus staidéar ar fhocail TF5: Stór focal

Fiosrú agus úsáid TF11: Eolas, míniú agus údar a thabhairt

Fiosrú agus úsáid TF7: Cuspóir, seánra agus guth

● ● ● ● ● ● ●

Stór focal a úsáid Ceist a chur Ceist a fhreagairt An chopail ‘Is’ a úsáid go cruinn Ordú a thabhairt Ordú a leanúint Cur síos a dhéanamh

na

Ba cheart go mbeadh an páiste in ann:

e

Ed

uc

at io

Comhrá 1.2 Tarraing seanteach. Tarraing puimcín ar leac na fuinneoige. Tarraing fleasc ar an doras. Tarraing crann mór sa ghairdín os comhair an tí. Tarraing ulchabhán ar an gcrann. Tarraing sciathán leathair ag eitilt sa spéir. Tarraing an ghealach agus réaltaí sa spéir freisin. Tarraing téad damhán alla ar crochadh ón gcrann. Tarraing damhán alla mór sa téad damhán alla. Tarraing asarlaí in aice leis an gcrann. Tarraing cailleach agus cat ag eitilt ar scuab. Tarraing púca taobh thiar den chrann. Tarraing tine chnámh sa ghairdín. Tarraing vaimpír in aice leis an tine chnámh. Tarraing diabhal in aice leis an tine chnámh freisin. Maith thú! Tá an pictiúr go hálainn.

© Th

of

ny

Eiseamláirí Teanga

ED l C o C m O pa

Feidhmeanna Teanga

Ire

la

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht, éisteacht agus aird

Comhrá 1.1 Cad é? Is ___ é. (puimcín, bairín breac, sciathán leathair, damhán alla, ulchabhán, ceann cait)

Cé hé? Is ___ é. (creatlach, cnámharlach, asarlaí, taibhse, púca, vaimpír) Is cailleach í. Déan cur síos ar do phictiúr. Tharraing mé seanteach. Tharraing mé puimcín ar leac na fuinneoige. Tharraing mé fleasc ar an doras. Tharraing mé crann mór sa ghairdín os comhair an tí. Tharraing mé ulchabhán ar an gcrann. Tharraing mé sciathán leathair ag eitilt sa spéir. Tharraing mé an ghealach agus réaltaí sa spéir freisin. Tharraing mé téad damhán alla ar crochadh ón gcrann. Tharraing mé damhán alla mór sa téad damhán alla. Tharraing mé asarlaí in aice leis an gcrann. Tharraing mé cailleach agus cat ag eitilt ar scuab. Tharraing mé púca taobh thiar den chrann. Tharraing mé tine chnámh sa ghairdín. Tharraing mé vaimpír in aice leis an tine chnámh. Tá an pictiúr go hálainn ar fad. Molaim thú!

115

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 115

26/08/2022 11:45


Oíche Shamhna, Draíocht is spraoi, Ceann cait, sciathán leathair, Is asarlaí.

Oíche Shamhna, Draíocht is spraoi, Taibhsí ag pleidhcíocht, Faoi sholas na gealaí.

of

Snáitheanna: Teanga ó Bhéal, Léitheoireacht, Scríbhneoireacht Gnéithe: Cumarsáid, Tuiscint, Fiosrú agus úsáid

Tréimhse Réamhchumarsáide

la

Oíche Shamhna, Draíocht is spraoi, Diabhal, púca, Is vaimpírí.

Ire

Rap – Draíocht na Samhna Oíche Shamhna, Draíocht is spraoi, Cailleach, creatlach, Is puimcíní.

nd

Oíche Shamhna

ED l C o C m O pa

ny

Múintear an rap Draíocht na Samhna. Deir an múinteoir an rap. Ansin deir an rang go léir, grúpaí éagsúla páistí, páistí aonair an rap. Ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘An dtaithníonn an rap leat?’ ‘Cén fáth?’ ‘An maith leat an chailleach?’ ‘An maith leat an ceann cait?’ ‘An maith leat an sciathán leathair?’ ‘An maith leat an diabhal?’ ‘An maith leat an púca?’ ‘An maith leat na taibhsí?’ ‘Cén fáth?’ Freagraíonn na páistí na ceisteanna. Múintear comhrá 1.1 le cabhair na teicneolaíochta. Taispeántar pictiúir agus ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘Cad é?’ ‘Is ___ é.’ (puimcín, bairín breac, sciathán leathair, damhán alla, ulchabhán, ceann cait) ‘Cé hé?’ ‘Is ___ é.’ (creatlach, cnámharlach, asarlaí, taibhse, púca, vaimpír) ‘Is cailleach í.’

na

Múintear comhrá 1.2 le cabhair na teicneolaíochta. Deir an múinteoir: ‘Tarraing ___.’ (seanteach, puimcín ar leac na fuinneoige, fleasc ar an doras, srl.) Tarraingíonn an múinteoir ___. (seanteach, puimcín ar leac na fuinneoige, fleasc ar an doras, srl.) Ansin déanann an múinteoir cur síos ar an bpictiúr. Iarrann an múinteoir ar pháistí éagsúla ___ (seanteach, puimcín ar leac na fuinneoige, fleasc ar an doras, srl.) a tharraingt. Ansin iarrann an múinteoir ar na páistí cur síos a dhéanamh ar a bpictiúir.

at io

Cluiche Kim: damhán alla, ceann cait, sciathán leathair, bairín breac, téad damhán alla, ulchabhán, fleasc, puimcín, púca, creatlach, asarlaí, cailleach, taibhse, cnámarlach, diabhal, vaimpír. Crosfhocal: diabhal, cat, puimcín, bairín breac, vaimpír, damhán alla, cnámharlach, cnónna, ceann cait, taibhse, cailleach, púca.

uc

Bí ag Caint: Cad é? Is ___ é. (damhán alla, sciathán leathair, ulchabhán, puimcín) Cé hí? Is cailleach í. Cé hé? Is ___ é. (creatlach, taibhse, asarlaí, vaimpír, diabhal)

Ed

Litriú: an bairín, na bairíní, an puimcín, na puimcíní, an cailín, na cailíní, an gairdín, na gairdíní, an coinín, na coiníní, an púicín, na púicíní.

e

Tréimhse Chumarsáide

© Th

Bua na Cainte 6 lch. 58. Úsáidtear na pictiúir agus ceistíonn an múinteoir páistí éagsúla: ‘Cad é?’ agus ‘Cé hé?’ Freagraíonn na páistí: ‘Is ___ é.’ (damhán alla, sciathán leathair, ulchabhán, puimcín) ‘Is cailleach í.’ ‘Is ___ é.’ (creatlach, taibhse, asarlaí, vaimpír, diabhal)

Tagann páiste amach os comhair an ranga. Ceistíonn an múinteoir an páiste: ‘Cad é?’ Freagraíonn an páiste na ceisteanna: ‘Is ___ é.’ (damhán alla, sciathán leathair, srl.) Tagann beirt pháistí amach os comhair an ranga. Ceistíonn páiste A páiste B: ‘Cad é?’ Freagraíonn páiste B na ceisteanna. Malartaíonn na páistí róil. Tagann páiste amach os comhair an ranga. Ceistíonn an múinteoir an páiste: ‘Cé hé?’ Freagraíonn an páiste na ceisteanna: ‘Is ___ é.’ (creatlach, cnámharlach, asarlaí, srl.)

116

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 116

26/08/2022 11:45


Oíche Shamhna Tagann beirt pháistí amach os comhair an ranga. Ceistíonn páiste A páiste B: ‘Cé hé?’ Freagraíonn páiste B na ceisteanna: ‘Is ___ é.’ (creatlach, cnámharlach, asarlaí, srl.) Malartaíonn na páistí róil. Tugann an múinteoir treoracha do na páistí: ‘Tarraing seanteach.’ srl. Tarraingíonn na páistí na rudaí éagsúla.

nd

Obair Bheirte: Bua na Cainte 6 lch. 58. Ceistíonn páiste A páiste B. Freagraíonn páiste B na ceisteanna. Malartaíonn na páistí róil.

Tréimhse Iarchumarsáide

Bua na Cainte 6 lch. 59. Déanann na páistí an crosfhocal.

Ire

ED l C o C m O pa

Bua na Cainte 6 lch. 60. Deir an rang go léir an rap Draíocht na Samhna.

ny

of

Seánra Scríbhneoireachta: Tuairisc: Scríobhann na páistí faoi na rudaí a tharraing siad. Tig leo an foclóir ar lch. 59 a úsáid mar chabhair. Baintear leas as an bpróiseas scríbhneoireachta. Scríobhann na páistí dréacht. Déanann siad eagarthóireacht ar an dréacht agus athscríobhann siad an píosa. Foilsítear an píosa scríbhneoireachta sa seomra ranga.

la

Dul siar: Bua na Cainte 6 lch. 58. Scríobhann na páistí freagraí na gceisteanna.

Ed

uc

at io

na

Úsáid neamhfhoirmiúil na Gaeilge: Spreagtar na páistí tuairisciú: ‘Is leabhar é.’ ‘Is peann é.’ ‘Is buachaill é.’ ‘Tarraing pictiúr.’ ‘Tarraing líne.’

© Th

e

Measúnú don Fhoghlaim: Dírbhreathnú an Mhúinteora/Ceistiú/Tascanna An bhfuil an páiste in ann stór focal a úsáid? (damhán alla, ceann cait, sciathán leathair, bairín breac, téad damhán alla, ulchabhán, fleasc, puimcín, púca, creatlach, asarlaí, cailleach, taibhse, cnámarlach, diabhal, vaimpír, cat, cnónna) An bhfuil an páiste in ann ceist a chur/a fhreagairt? ‘Cad é?’ ‘Is ___ é.’ (puimcín, bairín breac, sciathán leathair, damhán alla, ulchabhán, ceann cait) ‘Cé hé?’ ‘Is ___ é.’ (creatlach, cnámharlach, asarlaí, taibhse, púca, vaimpír) ‘Is cailleach í.’ An bhfuil an páiste in ann an chopail ‘Is’ a úsáid go cruinn? ‘Is ___ é.’ (puimcín, bairín breac, srl.) An bhfuil an páiste in ann ordú a thabhairt? ‘Tarraing ___.’ (seanteach, fleasc ar an doras, srl.) An bhfuil an páiste in ann ordú a leanúint? ‘Tharraing mé seanteach.’ srl. An bhfuil an páiste in ann cur síos a dhéanamh? ‘Tharraing mé ___.’ (seanteach, fleasc ar an doras, srl.).

117

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 117

26/08/2022 11:45


Oíche Shamhna Oíche Shamhna – Ceacht 2 Príomhthorthaí Foghlama Samplacha an Cheachta Trí eispéiris foghlama chuí tharraingteacha ba cheart go mbeadh páistí in ann na torthaí foghlama seo a bhaint amach:

Léitheoireacht

Scríbhneoireacht

nd

Teanga ó Bhéal

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht

Cumarsáid TF1 Rannpháirtíocht

Tuiscint TF4: Struchtúr abairte agus gramadach TF5: Stór focal

Tuiscint TF3: Gnásanna cló agus struchtúr abairte TF5: Fónaic, aithint focal agus staidéar ar fhocail

Tuiscint TF3: Struchtúr abairte agus gnásanna cló TF4: Litriú agus staidéar ar fhocail TF5: Stór focal

Fiosrú agus úsáid TF7: Iarratais, ceisteanna agus idirghníomhuithe TF12: Cur síos, tuar agus machnamh

Fiosrú agus úsáid TF7: Cuspóir, seánra agus guth

● ● ●

of

ny

Ed

uc

at io

na

Scéal a insint san aimsir fháistineach Stór focal a úsáid Ceist a chur Ceist a fhreagairt

Fiosrú agus úsáid TF6: Cuspóir, seánra agus guth

ED l C o C m O pa

Feidhmeanna Teanga Ba cheart go mbeadh an páiste in ann:

Ire

la

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht, éisteacht agus aird

Eiseamláirí Teanga

Comhrá 2.1 Beidh gliondar croí ar na páistí Oíche Shamhna. Gléasfaidh Niamh mar dhiabhal. Gléasfaidh Oisín mar vaimpír agus gléasfaidh Ciara mar phúca. Gearrfaidh Mamaí aghaidh sa phuimcín agus cuirfidh sí an puimcín ar leac na fuinneoige. Lasfaidh Mamaí soilse oráiste san fhuinneog freisin. Tiocfaidh a gcairde go dtí an chóisir. Beidh sceitimíní áthais orthu. Crochfaidh Daidí úll ón tsíleáil. Imreoidh na páistí cluichí. Beidh spórt agus scléip acu. Íosfaidh na páistí bairín breac, úlla, cnónna agus milseáin. Ólfaidh siad oráiste agus cóla. Beidh rogha gach bia agus togha gach dí acu. Goidfidh Bran píosa den bhairín breac. Íosfaidh sé é faoin mbord. An ngearrfaidh Ciara aghaidh sa phuimcín? Ní ghearrfaidh Ciara aghaidh sa phuimcín.

An ngléasfaidh Niamh mar vaimpír? Ní ghléasfaidh Niamh mar vaimpír.

An ngoidfidh Bran píosa den bhairín breac? Goidfidh Bran píosa den bhairín breac.

An ngearrfaidh Mamaí aghaidh sa phuimcín? Gearrfaidh Mamaí aghaidh sa phuimcín.

An ngoidfidh an cat píosa den bhairín breac? Ní ghoidfidh an cat píosa den bhairín breac.

© Th

e

Comhrá 2.2 An ngléasfaidh Niamh mar dhiabhal? Gléasfaidh Niamh mar dhiabhal.

Snáitheanna: Teanga ó Bhéal, Léitheoireacht, Scríbhneoireacht Gnéithe: Cumarsáid, Tuiscint, Fiosrú agus úsáid

118

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 118

26/08/2022 11:45


Oíche Shamhna Tréimhse Réamhchumarsáide

nd

Múintear comhrá 2.1 le cabhair na teicneolaíochta. Ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘An mbeidh gliondar croí ar na páistí Oíche Shamhna?’ ‘Conas mar a ghléasfaidh Niamh?’ ‘Conas mar a ghléasfaidh Oisín?’ ‘Conas mar a ghléasfaidh Ciara?’ ‘Cad a dhéanfaidh Mamaí?’ ‘Cé a thiocfaidh go dtí an chóisir?’ ‘An mbeidh sceitimíní ar na páistí?’ ‘Cad a dhéanfaidh Daidí?’ ‘An imreoidh na páistí cluichí?’ ‘An mbeidh spórt agus scléip ag na páistí?’ ‘Cad a íosfaidh na páistí?’ ‘Cad a ólfaidh na páistí?’ ‘An mbeidh rogha gach bia agus togha gach dí acu?’ ‘An ngoidfidh Bran píosa den bhairín breac?’ ‘Cá n-íosfaidh sé an bairín breac?’ Freagraíonn na páistí na ceisteanna.

Ire

la

Múintear comhrá 2.2 le cabhair na teicneolaíochta. Ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘An ngléasfaidh Niamh mar dhiabhal?’ ‘An ngléasfaidh Niamh mar vaimpír?’ ‘An ngearrfaidh Mamaí aghaidh sa phuimcín?’ ‘An ngearrfaidh Ciara aghaidh sa phuimcín?’ ‘An ngoidfidh Bran píosa den bhairín breac?’ ‘An ngoidfidh an cat píosa den bhairín breac?’ Freagraíonn na páistí na ceisteanna.

ny

of

Bí ag Caint: An ngléasfaidh Niamh mar dhiabhal? Gléasfaidh Niamh mar dhiabhal. An ngléasfaidh Niamh mar vaimpír? Ní ghléasfaidh Niamh mar vaimpír. An ngearrfaidh Mamaí aghaidh sa phuimcín? Gearrfaidh Mamaí aghaidh sa phuimcín. An ngearrfaidh Ciara aghaidh sa phuimcín? Ní ghearrfaidh Ciara aghaidh sa phuimcín. An ngoidfidh Bran píosa den bhairín breac? Goidfidh Bran píosa den bhairín breac. An ngoidfidh an cat píosa den bhairín breac? Ní ghoidfidh an cat píosa den bhairín breac.

ED l C o C m O pa

Scríobh an Scéal: Beidh gliondar croí ar na páistí Oíche Shamhna. Gléasfaidh Niamh mar dhiabhal agus gléasfaidh Oisín mar vaimpír. Gearrfaidh Mamaí aghaidh sa phuimcín. Cuirfidh sí an puimcín ar leac na fuinneoige. Lasfaidh Mamaí soilse oráiste san fhuinneog freisin. Tiocfaidh a gcairde go dtí an chóisir. Crochfaidh Daidí úll ón tsíleáil. Imreoidh na páistí cluichí. Íosfaidh na páistí bairín breac, úlla, cnónna agus milseáin. Ólfaidh siad oráiste agus cóla. Beidh rogha gach bia agus togha gach dí acu. Goidfidh Bran píosa den bhairín breac. Suimeanna Focal: Gléas + faidh = Gléasfaidh. Gearr + faidh = Gearrfaidh. Ól + faidh = Ólfaidh. Las + faidh = Lasfaidh. Tioc + faidh = Tiocfaidh. Íos + faidh = Íosfaidh. Litriú: An ngléasfaidh sé? Gléasfaidh sé. Ní ghléasfaidh sé.

na

Tréimhse Chumarsáide

at io

Bua na Cainte 6 lch. 61. Léann na páistí an scéal: ‘Bhí gliondar croí . . . faoin mbord.’ Drámaíocht: Déanann na páistí dráma bunaithe ar an scéal.

uc

Ceistíonn an múinteoir na páistí:‘An ngléasfaidh Niamh mar dhiabhal?’ ‘An ngléasfaidh Oisín mar dhiabhal?’ ‘An ngléasfaidh Oisín mar vaimpír?’ ‘An ngléasfaidh Ciara mar chreatlach?’ srl. Freagraíonn na páistí na ceisteanna.

Ed

Bua na Cainte 6 lch. 61. Tagann páiste amach os comhair an ranga. Ceistíonn an múinteoir an páiste: ‘An ngearrfaidh Daidí aghaidh sa phuimcín?’ ‘An ngearrfaidh Mamaí aghaidh sa phuimcín?’ srl. Freagraíonn an páiste na ceisteanna.

© Th

e

Tagann beirt pháistí amach os comhair an ranga. Ceistíonn páiste A páiste B: ‘An ngoidfidh Bran píosa den bhairín breac?’ ‘An ngoidfidh Ciara píosa den bhairín breac?’ srl. Freagraíonn páiste B na ceisteanna. Malartaíonn na páistí róil. Obair Bheirte: Bua na Cainte 6 lch. 61. Ceistíonn páiste A páiste B: ‘An ngléasfaidh Niamh mar dhiabhal?’ ‘An ngléasfaidh Oisín mar dhiabhal?’ ‘An ngléasfaidh Oisín mar vaimpír?’ Freagraíonn páiste B na ceisteanna. Malartaíonn na páistí róil.

Tréimhse Iarchumarsáide

Dul siar: Bua na Cainte 6 lch. 61. Scríobhann na páistí freagraí na gceisteanna: ‘An ngléasfaidh Niamh mar dhiabhal?’ ‘An ngléasfaidh Oisín mar dhiabhal?’ ‘An ngléasfaidh Oisín mar vaimpír?’ ‘An ngléasfaidh Ciara mar chreatlach?’ ‘An ngearrfaidh Daidí aghaidh sa phuimcín?’ ‘An ngearrfaidh Mamaí aghaidh sa phuimcín?’ ‘An ngoidfidh Bran píosa den bhairín breac?’ ‘An ngoidfidh Ciara píosa den bhairín breac?’ Bua na Cainte 6 lch. 61. Téitear siar ar an mbriathar ‘Gléas’ san aimsir chaite, san aimsir láithreach agus san aimsir fháistineach.

119

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 119

26/08/2022 11:45


Oíche Shamhna

Measúnú don Fhoghlaim: Dírbhreathnú an Mhúinteora/Ceistiú/Tascanna

nd

Úsáid neamhfhoirmiúil na Gaeilge: Spreagtar na páistí tuairisciú: ‘Beidh gliondar croí orm.’ ‘Gléasfaidh mé mé féin ar maidin.’ ‘Gearrfaidh mé an páipéar.’ ‘Lasfaidh mé an solas.’ ‘Beidh sceitimíní áthais orm.’ ‘Crochfaidh mé mo chóta sa halla.’ ‘Imreoidh mé cluiche.’ ‘Beidh spórt agus scléip agam.’ ‘Íosfaidh mé mo lón.’ ‘Ólfaidh mé deoch.’ ‘Beidh rogha gach bia agus togha gach dí agam.’

© Th

e

Ed

uc

at io

na

ED l C o C m O pa

ny

of

Ire

la

An bhfuil an páiste in ann scéal a insint san aimsir fháistineach? ‘Beidh gliondar croí ar na páistí Oíche Shamhna.’ ‘Gléasfaidh Niamh mar dhiabhal.’ ‘Gléasfaidh Oisín mar vaimpír agus gléasfaidh Ciara mar phúca.’ srl. An bhfuil an páiste in ann stór focal a úsáid? (gliondar croí, Oíche Shamhna, diabhal, vaimpír, púca, puimcín, soilse oráiste, an chóisir, sceitimíní áthais, an tsíleáil, cluichí, spórt agus scléip, úlla, cnónna, milseáin, oráiste, cóla, rogha gach bia, togha gach dí, bairín breac) An bhfuil an páiste in ann ceist a chur/a fhreagairt? ‘An ngléasfaidh Niamh mar dhiabhal?’ ‘Gléasfaidh Niamh mar dhiabhal.’ ‘An ngléasfaidh Niamh mar vaimpír?’ ‘Ní ghléasfaidh Niamh mar vaimpír.’ srl.

120

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 120

26/08/2022 11:45


Oíche Shamhna Oíche Shamhna – Ceacht 3 Príomhthorthaí Foghlama Samplacha an Cheachta Trí eispéiris foghlama chuí tharraingteacha ba cheart go mbeadh páistí in ann na torthaí foghlama seo a bhaint amach:

Léitheoireacht

Scríbhneoireacht

nd

Teanga ó Bhéal

Cumarsáid TF2: Inspreagadh agus rogha

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht

Tuiscint TF4: Struchtúr abairte agus gramadach TF5: Stór focal

Tuiscint TF3: Gnásanna cló agus struchtúr abairte TF5: Fónaic, aithint focal agus staidéar ar fhocail

Tuiscint TF4: Litriú agus staidéar ar fhocail TF5: Stór focal

Fiosrú agus úsáid TF9: Athinsint agus mionléiriú TF12: Cur síos, tuar agus machnamh

Fiosrú agus úsáid TF9: Tuiscint:

Fiosrú agus úsáid TF6: Cuspóir, seánra agus guth

Ba cheart go mbeadh an páiste in ann: ●

Scéal a scríobh san aimsir fháistineach Stór focal a úsáid

Ed

uc

at io

na

Ire

of

ny

Eiseamláirí Teanga

ED l C o C m O pa

Feidhmeanna Teanga

la

Cumarsáid TF2: Inspreagadh agus rogha

Comhrá Rachaidh mé ó theach go teach le mo chairde Oíche Shamhna. Beidh an oíche chomh dubh le pic. Beidh mé ag lorg bob nó bia. Beidh mé gléasta mar chnámharlach. Beidh féasta agam i mo theach. Tiocfaidh mo chairde go dtí an féasta. Íosfaidh mé bairín breac, cnónna, úlla agus milseáin. Ólfaidh mé oráiste. Beidh rogha gach bia agus togha gach dí agam. Crochfaidh Mamaí úll ón tsíleáil. Bainfidh mé plaic as an úll. Imreoidh mé cluichí le mo chairde. Féachfaidh mé ar scannán uafáis ar an teilifís. Beidh scanradh an domhain orm. Beidh m’aghaidh chomh bán le sneachta. Beidh mé ag crith le heagla. Beidh spórt agus scléip agam le mo chairde Oíche Shamhna.

© Th

e

Snáitheanna: Teanga ó Bhéal, Léitheoireacht, Scríbhneoireacht Gnéithe: Cumarsáid, Tuiscint, Fiosrú agus úsáid

Tréimhse Réamhchumarsáide

Múintear an comhrá le cabhair na teicneolaíochta. Ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘Cá rachaidh tú Oíche Shamhna?’ ‘An mbeidh an oíche dubh?’ ‘Conas mar a bheidh tú gléasta?’ ‘Cad a bheidh á lorg agat?’ ‘Cá mbeidh an féasta agat?’ ‘An dtiocfaidh do chairde go dtí an féasta?’ ‘Cad a íosfaidh tú?’ ‘Cad a ólfaidh tú?’ ‘An mbeidh rogha gach bia agus togha gach dí agat?’ ‘Cad a dhéanfaidh Mamaí?’ ‘An mbainfidh tú plaic as an úll?’ ‘Cad a dhéanfaidh tú le do chairde?’ ‘An bhféachfaidh tú ar scannán uafáis ar an teilifís?’ ‘An mbeidh scanradh ort?’ ‘An mbeidh d’aghaidh chomh bán le sneachta?’ ‘An mbeidh eagla ort?’ ‘An mbeidh spórt agus scléip agat Oíche Shamhna?’ Freagraíonn na páistí na ceisteanna.

Scríobh an Scéal: Beidh an oíche chomh dubh le pic. Rachaidh mé ó theach go teach. Beidh mé ag lorg bob nó bia. Beidh mé gléasta mar chnámharlach. Beidh féasta agam. Tiocfaidh mo chairde go dtí an féasta. Íosfaidh mé bairín breac. Ólfaidh mé oráiste. Beidh rogha gach bia agus togha gach dí agam. Crochfaidh Mamaí úll ón tsíleáil. Bainfidh mé plaic as an úll. Imreoidh mé cluichí le mo chairde. Féachfaidh mé ar scannán uafáis ar an teilifís. Beidh scanradh an domhain orm. Beidh m’aghaidh chomh bán le sneachta. Beidh mé ag crith le heagla. Beidh spórt agus scléip agam. 121

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 121

26/08/2022 11:45


Oíche Shamhna Litriú: éa: éan, féasta, scéal, Gléasfaidh, éadaí, réalta, spéaclaí, Féachfaidh.

Tréimhse Chumarsáide

Bua na Cainte 6 lch. 62. Léann na páistí an scéal: ‘Rachaidh mé…..Shamhna.’

nd

Ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘Cá rachaidh tú Oíche Shamhna?’ ‘An mbeidh an oíche dubh?’ ‘Conas mar a bheidh tú gléasta?’ ‘Cad a bheidh á lorg agat?’ srl. Freagraíonn na páistí na ceisteanna.

Ire

of

Scríbhneoireacht Mhúnlaithe: Scríobhann an múinteoir agus na páistí an scéal le chéile. Tugtar aire ar leith do na rudaí seo a leanas – foclóir, poncaíocht, litriú, gramadach agus peannaireacht. Tig leo an foclóir agus an teimpléad ar lch. 62 a úsáid mar chabhair. Baintear leas as an bpróiseas scríbhneoireachta. Scríobhtar dréacht agus déantar eagarthóireacht ar an dréacht agus athscríobhtar an píosa.

la

Drámaíocht: Déantar dráma bunaithe ar an scéal.

ny

Tréimhse Iarchumarsáide

ED l C o C m O pa

Seánra Scríbhneoireacht:Tuairisc: Scríobhann na páistí a scéalta féin. Tig leo an foclóir ar lch. 62 a úsáid mar chabhair. Baintear leas as an bpróiseas scríbhneoireachta. Scríobhann na páistí dréacht. Déanann siad eagarthóireacht ar an dréacht agus athscríobhann siad an píosa. Foilsítear an píosa scríbhneoireachta sa seomra ranga. Bua na Cainte 6 lch. 62. Roghnaíonn na páistí an focal ceart.

na

Úsáid neamhfhoirmiúil na Gaeilge: Spreagtar na páistí tuairisciú: ‘Beidh féasta agam i mo theach.’ ‘Tiocfaidh mo chairde go dtí mo theach.’ ‘Íosfaidh mé mo lón.’ ‘Ólfaidh mé oráiste.’ ‘Beidh rogha gach bia agus togha gach dí agam.’ ‘Imreoidh mé cluichí le mo chairde.’ ‘Beidh scanradh an domhain orm.’ ‘Beidh mé ag crith le heagla.’ ‘Beidh spórt agus scléip agam le mo chairde.’

at io

Measúnú don Fhoghlaim: Dírbhreathnú an Mhúinteora/Ceistiú/Tascanna

© Th

e

Ed

uc

An bhfuil an páiste in ann scéal a scríobh san aimsir fháistineach?’ ‘Rachaidh mé ó theach go teach le mo chairde Oíche Shamhna.’ ‘Beidh an oíche chomh dubh le pic.’ ‘Beidh mé ag lorg bob nó bia.’ ‘Beidh mé gléasta mar chnámharlach.’ ‘Beidh féasta agam i mo theach.’ srl. An bhfuil an páiste in ann stór focal a úsáid? (Oíche Shamhna, chomh dubh le pic, bob nó bia, cnámharlach, féasta, bairín breac, cnónna, úlla, milseáin, oráiste, rogha gach bia, togha gach dí, úll, an tsíleáil, plaic, cluichí, scannán uafáis, scanradh an domhain, aghaidh chomh bán le sneachta, ag crith le heagla, spórt agus scléip)

122

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 122

26/08/2022 11:45


Oíche Shamhna Oíche Shamhna – Ceacht 4 Príomhthorthaí Foghlama Samplacha an Cheachta Trí eispéiris foghlama chuí tharraingteacha ba cheart go mbeadh páistí in ann na torthaí foghlama seo a bhaint amach:

Léitheoireacht

Scríbhneoireacht

nd

Teanga ó Bhéal

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht TF2: Inspreagadh agus rogha

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht

Tuiscint TF4: Struchtúr abairte agus gramadach TF6: Léiriú tuisceana

Tuiscint TF3: Gnásanna cló agus struchtúr abairte TF6: Stór focal

Tuiscint TF4: Litriú agus staidéar ar fhocail TF5: Stór focal

Fiosrú agus úsáid TF9: Athinsint agus mionléiriú TF12: Cur síos, tuar agus machnamh

Fiosrú agus úsáid TF10: Líofacht agus féincheartú

Ba cheart go mbeadh an páiste in ann: ● ● ●

© Th

e

Ed

uc

at io

na

Ordú a thabhairt Ordú a leanúint Ceist a chur Míniú a thabhairt

Ire

of

ny

Fiosrú agus úsáid TF6: Cuspóir, seánra agus guth

Eiseamláirí Teanga

ED l C o C m O pa

Feidhmeanna Teanga

la

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht, éisteacht agus aird

Comhrá 4.1 Tarraing sciathán leathair. Ar dtús, tarraing an ceann. Ansin, tarraing an corp. Ansin, tarraing na cluasa. Ina dhiaidh sin, tarraing na súile. Ina dhiaidh sin, tarraing an tsrón. Ina dhiaidh sin, tarraing an béal. Ina dhiaidh sin, tarraing na fiacla. Ina dhiaidh sin, tarraing na sciatháin. Ar deireadh, dathaigh an sciathán leathair. Maith thú! Tá do phictiúr ar fheabhas ar fad. Comhrá 4.2 Conas a tharraing tú an sciathán leathair? Ar dtús, tharraing mé an ceann. Ansin, tharraing mé an corp. Ansin, tharraing mé na cluasa. Ansin, tharraing mé na súile. Ina dhiaidh sin, tharraing mé an tsrón. Ina dhiaidh sin, tharraing mé an béal. Ina dhiaidh sin, tharraing mé na fiacla. Ar deireadh, dhathaigh mé an sciathán leathair. Molaim thú! Tá do phictiúr go hálainn.

Snáitheanna: Teanga ó Bhéal, Léitheoireacht, Scríbhneoireacht Gnéithe: Cumarsáid, Tuiscint, Fiosrú agus úsáid

Tréimhse Réamhchumarsáide

Múintear comhrá 4.1 le cabhair na teicneolaíochta. Deir an múinteoir: ‘Tarraing sciatháin leathair.’ Tarraingíonn an múinteoir sciatháin leathair. Deir an múinteoir: ‘Tarraing an ceann.’ Tarraingíonn an múinteoir an ceann. Deir an múinteoir: ‘Tarraing corp.’ Tarraingíonn an múinteoir an corp. Deir an múinteoir: ‘Tarraing na cluasa.’ Tarraingíonn an múinteoir na cluasa. Deir an múinteoir: ‘Tarraing na súile.’ Tarraingíonn an múinteoir na súile. Deir an múinteoir: ‘Tarraing an tsrón.’ Tarraingíonn an múinteoir an tsrón. Deir an múinteoir: ‘Tarraing an béal.’ Tarraingíonn an múinteoir an béal. Deir an múinteoir: ‘Tarraing na 123

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 123

26/08/2022 11:45


Oíche Shamhna fiacla.’ Tarraingíonn an múinteoir na fiacla. Deir an múinteoir: ‘Tarraing na sciatháin.’ Tarraingíonn an múinteoir na sciatháin. Deir an múinteoir: ‘Dathaigh an sciatháin leathair.’ Dathaíonn an múinteoir an sciatháin leathair. Tugann an múinteoir ordú do pháistí éagsúla: ‘Tarraing sciatháin leathair.’ srl. Tarraingíonn an páiste an sciathán leathair, srl.

nd

Múintear comhrá 4.2 le cabhair na teicneolaíochta. Tarraingíonn an páiste sciatháin leathair. Ceistíonn an múinteoir an páiste: ‘Conas a tharraing tú an sciathán leathair?’ Freagraíonn an páiste: ‘Ar dtús, tharraing mé an ceann.’ ‘Ansin, tharraing mé an corp.’ ‘Ansin, tharraing mé na cluasa.’ srl.

la

Cluiche Kim: súile, cluasa, srón, fiacla, sciathán leathair, sciatháin, béal, ceann, corp.

Ire

Foclóir: súile, cluasa, srón, fiacla, sciatháin, béal, ceann, corp.

Litriú: Ar dtús. Ansin. Ina dhiaidh sin. Ar deireadh.

ny

Tréimhse Chumarsáide

of

Scríobh an Scéal: Ar dtús, tarraing an ceann. Ansin, tarraing an corp. Ansin, tarraing na cluasa. Ina dhiaidh sin, tarraing na súile. Ina dhiaidh sin, tarraing an tsrón. Ina dhiaidh sin, tarraing an béal. Ina dhiaidh sin, tarraing na fiacla. Ina dhiaidh sin, tarraing na sciatháin. Ar deireadh, dathaigh an sciathán leathair.

ED l C o C m O pa

Bua na Cainte 6 lch. 63. Tagann páiste amach os comhair an ranga. Tugann an múinteoir treoracha don pháiste: ‘Tarraing sciathán leathair.’ ‘Ar dtús, tarraing an ceann.’ ‘Ansin, tarraing an corp.’ ‘Ansin, tarraing na cluasa.’ ‘Ina dhiaidh sin, tarraing na súile.’ srl. Tarraingíonn an páiste na rudaí éagsúla. Déanann an páiste cur síos ar an rud a rinne sé/sí. Tagann beirt pháistí amach os comhair an ranga. Tugann páiste A treoracha do pháiste B: ‘Tarraing sciathán leathair.’ ‘Ar dtús, tarraing an ceann.’ srl. Tarraingíonn páiste B na rudaí éagsúla agus déanann sé/sí cur síos ar an rud a rinne sé/sí. Malartaíonn na páistí róil.

na

Obair Bheirte: Bua na Cainte 6 lch. 63. Tugann páiste A treoracha do pháiste B: ‘Tarraing an tsrón.’ ‘Ina dhiaidh sin, tarraing an béal.’ srl. Tarraingíonn páiste B na rudaí éagsúla. Malartaíonn na páistí róil.

at io

Tréimhse Iarchumarsáide

Dul siar: Bua na Cainte 6 lch. 63. Scríobhann na páistí scéal ag léiriú conas a tharraing siad sciathán leathair.

Ed

uc

Seánra Scríbhneoireachta: Scríbhneoireacht Ghnásúil: Scríobhann na páistí faoin tslí ar tharraing siad sciathán leathair agus tig leo an foclóir agus an teimpléad ar lch. 63 a úsáid mar chabhair. Baintear leas as an bpróiseas scríbhneoireachta. Scríobhann an páiste dréacht. Déanann sé/sí eagarthóireacht ar an dréacht agus athscríobhann sé/sí an píosa. Foilsítear an píosa scríbhneoireachta sa seomra ranga. Bua na Cainte 6 lch. 63. Aimsíonn agus scríobhann na páistí focail bheaga atá sna focail sciathán leathair.

© Th

e

Úsáid neamhfhoirmiúil na Gaeilge: Spreagtar na páistí tuairisciú: ‘Tharraing mé pictiúr.’ ‘Tharraing mé líne.’ ‘Molaim thú.’

Measúnú don Fhoghlaim: Dírbhreathnú an Mhúinteora/Ceistiú/Tascanna An bhfuil an páiste in ann ordú a thabhairt? ‘Tarraing sciathán leathair.’ ‘Tarraing an ceann.’ ‘Tarraing an corp.’ ‘Tarraing na cluasa.’ ‘Tarraing na súile.’ ‘Tarraing an tsrón.’ ‘Tarraing an béal.’ ‘Tarraing na fiacla.’ srl. An bhfuil an páiste in ann ordú a leanúint? ‘Tharraing mé an ceann.’ ‘Tharraing mé an corp.’ ‘Tharraing mé na cluasa.’ ‘Tharraing mé na súile.’ ‘Tharraing mé an tsrón.’ ‘Tharraing mé an béal.’ ‘Tharraing mé na fiacla.’ srl. An bhfuil an páiste in ann ceist a chur? ‘Conas a tharraing tú an sciathán leathair?’ An bhfuil an páiste in ann míniú a thabhairt? ‘Tharraing mé an ceann.’ ‘Tharraing mé an corp.’ ‘Tharraing mé na cluasa.’ ‘Tharraing mé na súile.’ srl.

124

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 124

26/08/2022 11:45


Oíche Shamhna Oíche Shamhna – Ceacht 3 Príomhthorthaí Foghlama Samplacha an Cheachta Trí eispéiris foghlama chuí tharraingteacha ba cheart go mbeadh páistí in ann na torthaí foghlama seo a bhaint amach:

Léitheoireacht

Scríbhneoireacht

nd

Teanga ó Bhéal

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht

Tuiscint TF4: Struchtúr abairte agus ramadach TF6: Léiriú tuisceana

Tuiscint TF3: Gnásanna cló agus struchtúr abairte TF3: Fónaic, aithint focal agus staidéar ar fhocail

Tuiscint TF3: Struchtúr abairte agus gramadach TF4: Litriú agus staidéar ar fhocail

Fiosrú agus úsáid TF12: Cur síos, tuar agus machnamh

Fiosrú agus úsáid TF9: Tuiscint:

Fiosrú agus úsáid TF9: Peannaireacht agus cur i láthair

Ba cheart go mbeadh an páiste in ann: ● ●

© Th

e

Ed

uc

at io

na

Cur síos a dhéanamh Eolas a thabhairt Stór focal a úsáid

Eiseamláirí Teanga

ED l C o C m O pa

Feidhmeanna Teanga

ny

of

Ire

la

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht, éisteacht agus aird

Comhrá Is ainmhí é an sciathán leathair. Ní éan é. Bíonn sciatháin air. Is féidir leis eitilt. Ní féidir le haon ainmhí eile eitilt. Bíonn an sciathán leathair in Éirinn an-bheag. Bíonn sé donn. Itheann sé feithidí agus damháin alla. Itheann sé feithidí nuair a bhíonn sé ag eitilt. Bíonn sciatháin leathair sa zú i mBaile Átha Cliath. Itheann siad torthaí. Cónaíonn an sciathán leathair i gcrann nó i sceach. Crochann an sciathán leathair bunoscionn. Téann an sciathán leathair a chodladh don gheimhreadh. Téann an sciathán leathair a chodladh i Mí na Samhna agus ní dhúisíonn sé go Mí an Mhárta Is ainmhí oíche é an sciathán leathair. Téann an sciathán leathair ag lorg bia san oíche. Bíonn an sciathán leathair ina chodladh i rith an lae. Codlaíonn an sciathán leathair bunoscionn. Sa samhradh, bíonn sciathán leathair óg amháin ag an máthair. Tugann an mháthair bainne don sciathán leathair óg. Cónaíonn sciathán leathair vaimpíre i Meiriceá. Ólann sé fuil ainmhithe. Ní maith le feirmeoirí an sciathán leathair vaimpíre.

Snáitheanna: Teanga ó Bhéal, Léitheoireacht, Scríbhneoireacht Gnéithe: Cumarsáid, Tuiscint, Fiosrú agus úsáid

125

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 125

26/08/2022 11:45


Oíche Shamhna Tréimhse Réamhchumarsáide

la

nd

Múintear an comhrá le cabhair na teicneolaíochta. Ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘An ainimhí é an sciathán leathair?’ ‘An mbíonn sciatháin air?’ ‘An féidir leis eitilt?’ ‘An féidir le haon ainmhí eile eitilt?’ ‘An mbíonn an sciathán leathair in Éirinn an-bheag.’ ‘Cad a itheann an sciatháin leathair?’ ‘An mbíonn sciatháin leathair sa zú i mBaile Átha Cliath?’ ‘Cá gcónaíonn an sciathán leathair?’ ‘An gcrochann an sciathán leathair bunoscionn?’ ‘An dtéann an sciathán leathair a chodladh don gheimhreadh?’ ‘Cathain a dhúisíonn an sciathán leathair?’ ‘An ainmhí oíche é an sciathán leathair?’ ‘Cathain a théann an sciathán leathair ag lorg bia?’ ‘An mbíonn an sciathán leathair ina chodladh i rith an lae?’ ‘An gcodlaíonn an sciathán leathair bunoscionn?’ ‘Cathain a bhíonn sciathán leathair óg ag an máthair?’ ‘Cad a thugann an mháthair don sciathán leathair óg?’ ‘Cá gcónaíonn an sciatháin leathair vaimpíre?’ ‘Cad a ólann sé?’ ‘An maith le feirmeoirí an sciathán leathair vaimpíre?’ Freagraíonn na páistí na ceisteanna.

ny

of

Ire

Scríobh an Scéal: Is ainmhí é an sciathán leathair. Bíonn sciatháin air. Is féidir leis eitilt. Bíonn an sciathán leathair in Éirinn an-bheag. Bíonn sé donn. Itheann sé feithidí agus damháin alla. Bíonn sciatháin leathair sa zú i mBaile Átha Cliath. Itheann siad torthaí. Cónaíonn an sciathán leathair i gcrann nó i sceach. Crochann an sciathán leathair bunoscionn. Téann an sciathán leathair a chodladh don gheimhreadh. Is ainmhí oíche é an sciathán leathair. Téann an sciathán leathair ag lorg bia san oíche. Bíonn an sciathán leathair ina chodladh i rith an lae. Sa samhradh, bíonn sciathán leathair óg amháin ag an máthair. Tugann an mháthair bainne don sciathán leathair óg.

Tréimhse Chumarsáide

ED l C o C m O pa

Freagair na Ceisteanna: An éan é an sciathán leathair? Ní éan é an sciathán leathair. An ainmhí é an sciathán leathair? Is ainmhí é an sciathán leathair. An mbíonn na sciatháin leathair in Éirinn an-mhór? Ní bhíonn na sciatháin leathair in Éirinn anmhór. An itheann sciatháin leathair feithidí? Itheann sciatháin leathair feithidí. An gcrochann an sciathán leathair bunoscionn? Crochann an sciathán leathair bunoscionn. An ainmhí oíche é an sciathán leathair? Is ainmhí oíche é an sciathán leathair. An mó sciathán leathair óg a bhíonn ag an máthair gach bliain? Bíonn sciathán leathair óg amháin ag an máthair gach bliain. An gcónaíonn sciatháin leathair vaimpíre in Éirinn? Ní chónaíonn sciatháin leathair vaimpíre in Éirinn.

Bua na Cainte 6 lch. 64. Léann na páistí an scéal: ‘Is ainmhí é . . . an sciathán leathair vaimpíre.’

at io

na

Ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘An ainimhí é an sciathán leathair?’ ‘An mbíonn sciatháin air?’ ‘An féidir leis eitilt?’ ‘An féidir le haon ainmhí eile eitilt?’ srl. Freagraíonn na páistí na ceisteanna.

uc

Tagann páiste amach os comhair an ranga. Ceistíonn an múinteoir an páiste: ‘An mbíonn an sciathán leathair in Éirinn an-bheag?’ ‘Cad a itheann an sciatháin leathair?’ srl. Freagraíonn an páiste na ceisteanna.

Ed

Tagann beirt pháistí amach os comhair an ranga. Ceistíonn páiste A páiste B: ‘An mbíonn sciatháin leathair sa zú i mBaile Átha Cliath?’ ‘Cá gcónaíonn an sciathán leathair?’ srl. Freagraíonn páiste B na ceisteanna. Malartaíonn na páistí róil.

© Th

e

Obair Bheirte: Bua na Cainte 6 lch. 64. Ceistíonn páiste A páiste B: ‘An gcrochann an sciathán leathair bunoscionn?’ ‘An dtéann an sciathán leathair a chodladh don gheimhreadh?’ srl. Freagraíonn páiste B na ceisteanna. Malartaíonn na páistí róil.

Tréimhse Iarchumarsáide

Dul siar: Bua na Cainte 6 lch. 64. Freagraíonn na páistí na ceisteanna: ‘An ainmhí é an sciathán leathair?’ An mbíonn an sciathán leathair in Éirinn an-mhór?’ ‘An itheann an sciathán leathair feithidí?’ ‘An gcrochann an sciathán leathair bunoscionn?’ ‘An ainmhí oíche é an sciathán leathair?’ ‘An mó sciathán leathair óg a bhíonn ag an máthair gach bliain?’ ‘An gcónaíonn an sciathán leathair vaimpíre in Éirinn?’ Bua na Cainte 6 lch. 64. Scríobhann na páistí freagraí na gceisteanna. Foghlaim Chomhtháite Ábhar agus Teanga: Is féidir an ceacht seo a mhúineadh mar cheacht san Oideachas Sóisialta, Imshaoil agus Eolaíochta.

126

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 126

26/08/2022 11:45


Oíche Shamhna Úsáid neamhfhoirmiúil na Gaeilge: Spreagtar na páistí tuairisciú: ‘Is buachaill mé.’ ‘Is cailín mé.’ ‘Is féidir liom rith.’ ‘Is féidir liom canadh.’ ‘Ní féidir liom tiomáint.’ ‘Ní féidir liom snámh.’

Measúnú don Fhoghlaim: Dírbhreathnú an Mhúinteora/Ceistiú/Tascanna

© Th

e

Ed

uc

at io

na

ED l C o C m O pa

ny

of

Ire

la

nd

An bhfuil an páiste in ann cur síos a dhéanamh? ‘Is ainmhí é an sciathán leathair.’ ‘Ní éan é.’ ‘Bíonn sciatháin air.’ ‘Is féidir leis eitilt.’ ‘Ní féidir le haon ainmhí eile eitilt.’ ‘Bíonn an sciathán leathair in Éirinn an-bheag.’ ‘Bíonn sé donn.’ srl. An bhfuil an páiste in ann eolas a thabhairt? ‘Bíonn sciatháin leathair sa zú i mBaile Átha Cliath.’ ‘Itheann siad torthaí.’ ‘Cónaíonn an sciathán leathair i gcrann nó i sceach.’ ‘Crochann an sciathán leathair bunoscionn.’ ‘Téann an sciathán leathair a chodladh don gheimhreadh.’ srl. An bhfuil an páiste in ann stór focal a úsáid? (sciathán leathair, éan, sciatháin, feithidí, damháin alla, torthaí, crann, sceach, bunoscionn, ainmhí oíche, sciathán leathair vaimpíre)

127

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 127

26/08/2022 11:45


Oíche Shamhna Oíche Shamhna – Amhrán Príomhthorthaí Foghlama Samplacha an Amhráin Trí eispéiris foghlama chuí tharraingteacha ba cheart go mbeadh páistí in ann na torthaí foghlama seo a bhaint amach:

Léitheoireacht

Scríbhneoireacht

nd

Teanga ó Bhéal

Cumarsáid TF2: Inspreagadh agus rogha

Cumarsáid TF2: Inspreagadh agus rogha

Tuiscint TF4: Stór focal

Tuiscint TF4: Feasacht fhóineolaíoch agus fhóinéimeach

Tuiscint TF3: Struchtúr abairte agus gnásanna cló TF4: Litriú agus staidéar ar fhocail TF5: Stór focal

Fiosrú agus úsáid TF10: Teanga a úsáid go spraíúil agus go cruthaitheach

Fiosrú agus úsáid TF7: Cuspóir, seánra agus guth

of

Ire

la

Cumarsáid TF2: Inspreagadh agus rogha

ED l C o C m O pa

ny

Fiosrú agus úsáid TF6: Cuspóir, seánra agus guth TF9: Peannaireacht agus cur i láthair

Amhrán – Oíche Shamhna Tagann Oíche Shamhna Uair amháin sa bhliain; Úlla, cnónna, milseáin, Aghaidh fhidil is éadaí grinn!

Ed

uc

at io

na

Ó theach go teach a théimid, Bíonn spórt againn is spraoi Ag bailiú bia don fhéasta Ag doras gach aon tí. Is breá liom Oíche Shamhna ’Sna cluichí a imrím. Púicín, Úll ar crochadh ’S Airgead sa Bháisín.

Nuair a thagann deireadh na hoíche Téimid go léir a luí, Codlaímid go sona Go maidin ’s moch éirí.

© Th

e

Múintear an t-amhrán Oíche Shamhna le cabhair na teicneolaíochta. Canann an rang go léir, grúpaí éagsúla páistí, páistí aonair an t-amhrán. Déanann na páistí dráma bunaithe ar an amhrán. Bí ag Caint: Bua na Cainte 6 lch. 65. Ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘An dtaitníonn Oíche Shamhna leat?’ ‘An mbíonn féasta agat Oíche Shamhna?’ ‘Cén bia a itheann tú Oíche Shamhna?’ ‘An imríonn tú cluichí?’ ‘An mbíonn spórt agus scléip agat?’ ‘An maith leat an t-amhrán?’ ‘Cén fáth?’ Aimsigh dhá fhocal ina bhfuil á sa chéad véarsa den amhrán. ‘Aimsigh dhá fhocal ina bhfuil é sa dara véarsa den amhrán.’ ‘Aimsigh trí fhocal ina bhfuil í sa tríú véarsa den amhrán.’ Freagraíonn na páistí na ceisteanna: ‘Taitníonn Oíche Shamhna go mór liom.’ ‘Bíonn féasta agam Oíche Shamhna.’ ‘Ithim bairín breac, úlla, cnónna, milseáin, torthaí, brioscaí agus criospaí.’ ‘Bíonn rogha gach bia agus togha gach dí agam.’ ‘Imrím cluichí.’ ‘Bíonn spórt agus scléip agam.’ ‘Is maith liom an t-amhrán mar is amhrán bríomhar é.’

128

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 128

26/08/2022 11:45


Oíche Shamhna Scéal – Oíche Shamhna Príomhthorthaí Foghlama Samplacha an Scéil Trí eispéiris foghlama chuí tharraingteacha ba cheart go mbeadh páistí in ann na torthaí foghlama seo a bhaint amach:

Léitheoireacht

Scríbhneoireacht

nd

Teanga ó Bhéal

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht TF2: Inspreagadh agus rogha

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht TF2: Inspreagadh agus rogha

Tuiscint TF4: Léiriú tuisceana

Tuiscint TF3: Gnásanna cló agus struchtúr abairte TF6: Stór focal

Tuiscint TF3: Struchtúr abairte agus gnásanna cló TF5: Stór focal

Fiosrú agus úsáid TF9: Athinsint agus mionléiriú

Fiosrú agus úsáid TF9: Tuiscint

of

Ire

la

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht, éisteacht agus aird TF2: Inspreagadh agus rogha

ny

Fiosrú agus úsáid TF6: Cuspóir, seánra agus guth TF8: Freagairt agus intinn an údair

ED l C o C m O pa

An Vaimpír

© Th

e

Ed

uc

at io

na

Scéalaí: Oíche Shamhna a bhí ann. Bhí Aoife agus Úna ar bís. Bhí Aoife gléasta mar vaimpír agus bhí Úna gléasta mar dhiabhal. Chuaigh siad ó theach go teach ag lorg bob nó bia. Bhí an oíche chomh dubh le pic. Bhí an ghealach agus réaltaí sa spéir. Chonaic na cailíní ceann cait ar an gcrann. Shiúil siad abhaile thar reilig. Chonaic siad cnámharlaigh ag damhsa sa reilig. Chonaic siad taibhse mór freisin. Bhí cailleach ghránna agus cat ag eitilt ar scuab dhraíochta. Lean an chailleach na cailíní. Rith na cailíní abhaile ar nós na gaoithe. Bhí féasta ag na cailíní an oíche sin freisin. D’ith siad bairín breac, cnónna, torthaí agus milseáin. D’ith siad criospaí agus brioscaí freisin. D’ól siad cóla. Bhí rogha gach bia agus togha gach dí acu. D’imir Aoife agus Úna cluichí. Chroch Mamaí úll ón tsíleáil. Rinne na páistí iarracht plaic a bhaint as an úll. D’imir na páistí púicín freisin. Thaitin an cluiche go mór leo. Bhí spórt agus scléip acu. Ina dhiaidh sin, chuir Aoife an teilifís ar siúl. Mhúch Úna an solas. Shuigh na cailíní síos ar an tolg. D’fhéach siad ar scannán uafáis. Bhí an scannán uafáis an-suimiúil. Leis sin, chonaic Aoife vaimpír sa chúinne. Scread sí in ard a cinn is a gutha. Bhí faitíos an domhain uirthi. Bhí a haghaidh chomh bán le sneachta. Bhí a croí ina béal le scanradh. Bhí sí ag crith le heagla. Rith Mamaí isteach sa seomra ar luas lasrach.

129

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 129

26/08/2022 11:45


Oíche Shamhna Mamaí: Cad atá ort? Aoife:

Tá vaimpír sa chúinne.

Scéalaí: Chuir Mamaí an solas ar siúl. Mamaí: Ní vaimpír í sin. Is sciathán leathair é.

Bhain an sciathán leathair geit uafásach asam.

la

Aoife:

nd

Scéalaí: D’oscail Mamaí an fhuinneog. D’eitil an sciathán leathair amach an fhuinneog. Bhain an sciathán leathair geit uafásach asam.

Úna:

Ire

Mamaí: An bhfuil sibh ceart go leor anois? Táimid ceart go leor anois.

of

Scéalaí: Ní dhéanfaidh na páistí dearmad ar an oíche sin go brách.

Gníomhaíochtaí

ED l C o C m O pa

ny

Foclóir: Bua na Cainte 6 lch. 66. (tolg, gléasta mar vaimpír, gléasta mar dhiabhal, scannán uafáis, Bhéic sí in ard a cinn is a gutha. bairín breac, milseáin, brioscaí, criospaí, úll ar crochadh ón tsíleáil) Scríobh an Scéal – Oíche Shamhna: Bua na Cainte 6 lch. 66. Oíche Shamhna a bhí ann. Bhí Aoife agus Úna ar bís. Bhí Aoife gléasta mar vaimpír agus bhí Úna gléasta mar dhiabhal. Chuaigh siad ó theach go teach ag lorg bob nó bia. Bhí an oíche chomh dubh le pic. Bhí an ghealach agus réaltaí sa spéir. Chonaic siad ceann cait ar an gcrann. Shiúil siad abhaile thar reilig. Chonaic siad cnámharlaigh ag damhsa sa reilig. Chonaic siad taibhse mór freisin. Bhí cailleach ghránna agus cat ag eitilt ar scuab dhraíochta. Lean an chailleach na cailíní. Rith na cailíní abhaile ar nós na gaoithe.

uc

at io

na

Scríobh an Scéal – An Vaimpír: Bua na Cainte 6 lch. 66. D’fhéach na cailíní ar scannán uafáis. Bhí an scannán uafáis an-suimiúil. Leis sin, chonaic Aoife vaimpír sa chúinne. Scread sí in ard a cinn is a gutha. Bhí faitíos an domhain uirthi. Bhí a haghaidh chomh bán le sneachta. Bhí a croí ina béal le scanradh. Bhí sí ag crith le heagla. Rith Mamaí isteach sa seomra ar luas lasrach. ‘Cad atá ort?’ arsa Mamaí. ‘Tá vaimpír sa chúinne,’ arsa Aoife. ‘Ní vaimpír í sin,’ arsa Mamaí. ‘Is sciathán leathair é,’ arsa Mamaí. D’oscail Mamaí an fhuinneog. D’eitil an sciathán leathair amach an fhuinneog.

© Th

e

Ed

Ar Thóir an Óir: Bua na Cainte 6 lch. 68. 1 An ndeachaigh na cailíní ó theach go teach ag lorg bob nó bia? Chuaigh na cailíní ó theach go teach ag lorg bob nó bia. 2 An raibh an oíche dorcha? Bhí an oíche chomh dubh le pic. 3 An bhfaca na cailíní sciathán leathair ar an gcrann? Chonaic na cailíní sciathán leathair ar an gcrann. 4 Ar lean an ceann cait na cailíní? Níor lean an ceann cait na cailíní. 5 An raibh rogha gach bia agus togha gach dí ag na cailíní ag an bhféasta? Bhí rogha gach bia agus togha gach dí ag na cailíní ag an bhféasta. 6 An ndearna na cailíní iarracht plaic a bhaint as an úll? Rinne na cailíní iarracht plaic a bhaint as an úll. 7 Ar imir Mamaí púicín? Níor imir Mamaí púicín. 8 Ar fhéach na páistí ar scannán uafáis? D’fhéach na páistí ar scannán uafáis. 9 An bhfaca Aoife vaimpír? Ní fhaca Aoife vaimpír. 10 Ar bhain an sciathán leathair geit as na cailíní? Bhain an sciathán leathair geit as na cailíní. 130

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp001-130).indd 130

26/08/2022 11:45


Bia Plean Coicíse

Bia Aonad 1 & Aonad 2

Snáitheanna

Gnéithe Caidreamh cumarsáideach a fhorbairt trí theanga Ábhar agus struchtúr na teanga a thuiscint Teanga a fhiosrú agus a úsáid

la

nd

Bua na Cainte 6 (Teicneolaíocht) Bua na Cainte 6 Leabhar an Pháiste (lch. 69–80) Bua na Cainte 6 Leabhar Litrithe (lch. 17–20) Pictiúir Luaschártaí/Cártaí Cainte

Ire

Teanga ó Bhéal Léitheoireacht Scríbhneoireacht

Acmhainní

of

Torthaí Foghlama

Moltar don mhúinteoir torthaí foghlama a oireann do shainriachtanais na bpáistí a roghnú. Trí eispéiris foghlama chuí tharraingteacha ba cheart go mbeadh páistí in ann na torthaí foghlama seo a bhaint amach:

Éisteann na páistí go gníomhach leis na comhráite agus leis na téacsanna agus baineann siad brí agus taitneamh as na comhráite agus na téacsanna seo. (Aonad 1 Ceacht 1, An tAmhrán; Aonad 2 Ceacht 2, Ceacht 4, An tAmhrán)

TF2: Inspreagadh agus rogha

Éisteann na páistí leis an téacs agus cuireann siad a gcuid tuairimí faoin téacs in iúl. (Aonad 2 Ceacht 3)

TF3: Gnásanna sóisialta agus feasacht ar dhaoine eile

Úsáideann na páistí gnásanna sóisialta teanga chun tús a chur le comhrá agus páirt a ghlacadh i gcomhrá agus úsáideann siad an teanga go muiníneach. (Aonad 1 Ceacht 2, Ceacht 3, Ceacht 4; Aonad 2 Ceacht 1) Úsáideann na páistí abairtí leanúnacha leis an aimsir cheart, ina bhfuil ord ceart ar na focail agus struchtúr ceart ar an abairt. Léiríonn siad úsáid chuí na gramadaí. (Aonad 1 Ceacht 1, Ceacht 2, Ceacht 4, An tAmhrán; Aonad 2 Ceacht 1, Ceacht 2, Ceacht 3, Ceacht 4, An tAmhrán)

at io

TF4: Struchtúr abairte agus gramadach

© Th

e

Ed

uc

Tuiscint

Tuairisceoirí

TF1: Rannpháirtíocht, éisteacht agus aird

na

Cumarsáid

Torthaí Foghlama

ED l C o C m O pa

Gné

ny

Teanga ó Bhéal

TF5: Stór focal

Úsáideann na páistí frásaí coitianta le tuin agus le foghraíocht chuí chun stór focal a shealbhú. (Aonad 1 Ceacht 3; Aonad 2 Ceacht 3)

TF6: Léiriú tuisceana

Éisteann na páistí go gníomhach leis an téacs agus léiríonn siad tuiscint trí threoracha a leanúint. (Aonad 2 Ceacht 4)

131

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp131-198).indd 131

26/08/2022 11:46


Bia Cuireann agus freagraíonn na páistí réimse ceisteanna ar mhaithe le cuspóirí éagsúla. (Aonad 1 Ceacht 2, Ceacht 3)

TF9: Athinsint agus mionléiriú

Insíonn na páistí scéalta pearsanta agus neamhphearsanta ag déanamh cur i láthair struchtúrtha do luchtanna éisteachta éagsúla. Úsáideann siad aimsirí agus stór focal oiriúnach don chur síos. (Aonad 1 Ceacht 1, Ceacht 3, Ceacht 4; Aonad 2 Ceacht 1)

TF10:Teanga a úsáid go spraíúil agus go cruthaitheach

Éisteann na páistí le gnéithe cruthaitheacha na teanga chun cuidiú leo a dteanga labhartha féin a fhorbairt. (Aonad 1 An tAmhrán; Aonad 2 An tAmhrán)

TF11: Eolas, míniú agus údair a thabhairt

Roghnaíonn na páistí eolas cuí chun smaointe a chur in iúl go soiléir. (Aonad 2 Ceacht 4)

TF12: Cur síos, tuar agus machnamh

Déanann na páistí cur síos agus machnamh ar imeachtaí agus ar phróisis a bhaineann le comhthéacsanna réalaíocha ag úsáid teanga go muiníneach. (Aonad 1 Ceacht 4; Aonad 2 Ceacht 2, Ceacht 4)

of

Ire

la

nd

TF7: Iarratais, ceisteanna agus idirghníomhuithe

ny

Fiosrú agus úsáid

Gné Cumarsáid

ED l C o C m O pa

Léitheoireacht

Torthaí Foghlama TF1: Rannpháirtíocht

TF2: Inspreagadh agus rogha

na

TF3: Gnásanna cló agus struchtúr abairte

Aithníonn na páistí fuaimeanna ar nós túsfhoghar i bhfocail labhartha agus scríofa. (Aonad 1 Ceacht 1, Ceacht 4; Aonad 2 Ceacht 1) Úsáideann na páistí straitéisí aitheanta focal agus iad ag léamh na dtéacsanna agus aithníonn siad cosúlachtaí agus difríochtaí idir focail agus patrúin i bhfocail sna téacsanna. (Aonad 1 Ceacht 1, Ceacht 2, Ceacht 4: Aonad 2 Ceacht 1)

TF6: Stór focal

Sealbhaíonn na páistí stór focal chun tacú leo na téacsanna a thuiscint agus úsáideann siad réimse straitéisí tuisceana chun brí focal/frásaí nua a dheimhniú. (Aonad 1 Ceacht 3; Aonad 2 Ceacht 3, Ceacht 4) Freagraíonn na páistí do ghnéithe cruthaitheacha téacs. (Aonad 1 An tAmhrán; Aonad 2 An tAmhrán)

Ed e © Th

Pléann na páistí na téacscanna ar mhaithe le pléisiúr agus spéis agus déanann siad machnamh orthu. (Aonad 1 Ceacht 1, Ceacht 2, Ceacht 3, An tAmhrán; Aonad 2 Ceacht 4, An tAmhrán) Déanann na páistí staidéar ar struchtúr na habairte sna téacsanna. (Aonad 1 Ceacht 1, Ceacht 2, Ceacht 3, An tAmhrán; Aonad 2 Ceacht 2, An tAmhrán)

TF4: Feasacht fhóineolaíoch agus fhóinéimeach TF5: Fónaic, aithint focal agus staidéar ar fhocail

Fiosrú agus úsáid

Forbraíonn na páistí a spéis sa léitheoireacht. (Aonad 1 Ceacht 4; Aonad 2 Ceacht 1, Ceacht 2, Ceacht 3)

uc

at io

Tuiscint

Tuairisceoirí

TF7: Cuspóir, seánra agus guth

TF8: Freagairt agus intinn an údair Aithníonn na páistí na tuiscintí éagsúla a bhaineann le téacs a aithint agus a phlé. (Aonad 1 Ceacht 2, Ceacht 4) TF9:Tuiscint

Baineann na páistí úsáid as straitéisí tuisceana chun dul i ngleic leis na téacsanna. (Aonad 2 Ceacht 1, Ceacht 2, Ceacht 3, Ceacht 4)

TF10: Líofacht agus féincheartú

Léann na páistí na téacsanna teagaisc ag luas réasúnta agus le tuiscint, agus déanann siad féincheartú neamhspleách. (Aonad 1 Ceacht 1; Aonad 2 Ceacht 3)

132

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp131-198).indd 132

26/08/2022 11:46


Bia Scríbhneoireacht Gné

Baineann na páistí taitneamh as téacsanna a chruthú chun cumarsáid a dhéanamh le daoine eile. (Aonad 1 Ceacht 3, Ceacht 4, An tAmhrán; Aonad 2 Ceacht 1, Ceacht 2, Ceacht 3, Ceacht 4, An tAmhrán)

TF2: Inspreagadh agus rogha

Roghnaíonn na páistí ábhar chun téacs a chruthú. (Aonad 1 Ceacht 1, Ceacht 2; Aonad 2 Ceacht 4) Úsáideann na páistí struchtúr abairte agus aimsirí cearta na mbriathra ina gcuid scríbhneoireachta. (Aonad 1 Ceacht 1, Ceacht 2, Ceacht 3, Ceacht 4, An tAmhrán; Aonad 2 Ceacht 1, Ceacht 2, Ceacht 3, Ceacht 4, An tAmhrán)

la

TF3: Struchtúr abairte agus gnásanna cló

nd

TF1: Rannpháirtíocht

of

Tuiscint

Tuairisceoirí

Ire

Cumarsáid

Torthaí Foghlama

TF5: Stór focal

TF6: Cuspóir, seánra agus guth

na

Fiosrú agus úsáid

ED l C o C m O pa

ny

TF4: Litriú agus staidéar ar fhocail Litríonn na páistí réimse focail ardmhinicíochta go cruinn agus úsáideann siad straitéisí litrithe chun focail neamhaitheanta a litriú agus aithníonn siad go n-athraíonn focail Ghaeilge uaireanta de réir chomhthéacs na gramadaí. (Aonad 1 Ceacht 1, Ceacht 2, Ceacht 3, Ceacht 4; Aonad 2 Ceacht 1, Ceacht 2, Ceacht 3, Ceacht 4) Roghnaíonn na páistí teanga agus stór focal ábhartha chun téacsanna a chruthú. (Aonad 1Ceacht 2, Ceacht 3; Aonad 2 Ceacht 4) Cruthaíonn na páistí téacsanna agus iad ag díriú ar an gcuspóir. Forbraíonn siad a nguth pearsanta chun a gcuid tuairimí agus eolais a roinnt le daoine eile. (Aonad 1 Ceacht 1, Ceacht 2; Aonad 2 Ceacht 1, Ceacht 3, An tAmhrán)

at io

TF8: Freagairt agus intinn an údair Roinneann na páistí brí a gcuid téacsanna féin. (Aonad 1An tAmhrán)

Ed

uc

TF9: Peannaireacht agus cur i láthair

Scríobhann na páistí go hinléite agus go líofa ina gcuid scríbhneoireachta. (Aonad 2 Ceacht 2, Ceacht 4)

Ábhar Eiseamláirí Teanga

© Th

e

Aonad 1 Ceacht 1 Dhúisigh Róisín ar cheathrú chun a hocht. D’éirigh sí ar a hocht a chlog. Chóirigh sí a leaba. Bhí cithfholcadh aici. Ghléas sí í féin. D’ullmhaigh sí a bricfeasta. D’ith sí agus d’ól sí a dóthain. Rug sí ar a mála scoile. D’fhág sí an teach ar cheathrú chun a naoi. Rith sí ar scoil ar nós na gaoithe. Thosaigh sí ag imirt peile lena cairde sa chlós. Bhí spórt agus scléip aici. Dhúisigh Róisín ar cheathrú chun a hocht inné. Dúisíonn Róisín ar cheathrú chun a hocht gach lá. Dúiseoidh Róisín ar cheathrú chun a hocht amárach.

Aonad 1 Ceacht 2 Ar dhúisigh Róisín ar a hocht a chlog? Níor dhúisigh Róisín ar a hocht a chlog. Ar dhúisigh Róisín ar cheathrú chun a hocht? Dhúisigh Róisín ar cheathrú chun a hocht. Ar éirigh Róisín ar cheathrú chun a hocht? Níor éirigh Róisín ar cheathrú chun a hocht. Ar éirigh Róisín ar a hocht a chlog? D’éirigh Róisín ar a hocht a chlog. Ar ullmhaigh Mamaí a bricfeasta? Níor ullmhaigh Mamaí a bricfeasta. Ar ullmhaigh Róisín a bricfeasta? D’ullmhaigh Róisín a bricfeasta. Ar fhág Róisín an teach ar a hocht a chlog? Níor fhág Róisín an teach ar a hocht a chlog. Ar fhág Róisín an teach ar cheathrú chun a naoi? D’fhág Róisín an teach ar cheathrú chun a naoi. Ar thosaigh Róisín ag imirt peile lena cairde? 133

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp131-198).indd 133

26/08/2022 11:46


Bia D’éirigh sí ar a hocht a chlog inné. Éiríonn sí ar a hocht a chlog gach lá. Éireoidh sí ar a hocht a chlog amárach.

Thosaigh Róisín ag imirt peile lena cairde. Ar chóirigh Róisín a leaba? Chóirigh Róisín a leaba. Ar ghléas Róisín í féin? Ghléas Róisín í féin.

Chóirigh sí a leaba inné. Cóiríonn sí a leaba gach lá. Cóireoidh sí a leaba amárach.

nd

Litriú: Ar dhúisigh? Dhúisigh. Níor dhúisigh. Ar chóirigh? Chóirigh. Níor chóirigh. Ar éirigh? D’éirigh. Níor éirigh. Ar ullmhaigh? D’ullmhaigh. Níor ullmhaigh.

Ire

la

D’ullmhaigh sí a bricfeasta inné. Ullmhaíonn sí a bricfeasta gach lá. Ullmhóidh sí a bricfeasta amárach.

Litriú: Dhúisigh, Dúisíonn, Dúiseoidh. Thosaigh, Tosaíonn, Tosóidh. D’éirigh, Éiríonn, Éireoidh, D’ullmhaigh, Ullmhaíonn, Ullmhóidh.

Aonad 1 Ceacht 4 A mhúinteoir, tá scéal scríofa agam. Seol chugam do scéal. Ceart go leor. Tar go dtí an clár bán agus léigh do scéal dúinn. Ar Maidin Dhúisigh mé ar leathuair tar éis a seacht ar maidin. D’éirigh mé ansin. Léim mé amach as an leaba. Chóirigh mé an leaba. Bhí cithfholcadh agam. Ghléas mé mé féin. D’ullmhaigh mé mo bhricfeasta. D’ith mé leite, ubh fhriochta, ispíní agus slisíní bagúin. Bhí mo bhricfeasta an-bhlasta. D’ól mé sú oráiste. D’ith mé agus d’ól mé mo dhóthain. Ansin, rug mé ar mo mhála scoile. D’fhág mé an teach ar cheathrú chun a naoi. Rith mé ar scoil ar nós na gaoithe. Bhuail mé le mo chairde i gclós na scoile. Thosaigh mé ag imirt peile leo. Bhí spórt agus scléip agam ar maidin. Ar fheabhas ar fad. Maith thú!

at io

na

ED l C o C m O pa

Aonad 1 Ceacht 3 Cén t-am a dhúisigh tú ar maidin? Dhúisigh mé ar cheathrú chun a hocht ar maidin. Cén t-am a d’éirigh tú? D’éirigh mé ar cheathrú chun a hocht freisin. Cad a d’ith tú don bhricfeasta ar maidin? D’ith mé gránach, iógart, tósta agus im. Cad a d’ól tú don bhricfeasta ar maidin? D’ól mé bainne. Cén t-am a d’fhág tú do theach? D’fhág mé mo theach ar leathuair tar éis a hocht. Cén t-am a shroich tú an scoil? Shroich mé an scoil ar cheathrú chun a naoi.

ny

of

Thosaigh sí ag imirt peile lena cairde sa chlós inné. Tosaíonn sí ag imirt peile lena cairde sa chlós gach lá. Tosóidh sí ag imirt peile lena cairde sa chlós amárach.

© Th

e

Ed

uc

Litriú: gránach, leite, tósta, ispíní, slisíní bagúin, ubh fhriochta, iógart, sú oráiste.

Litriú: Dhúisigh sí. Dhoirt sí. Dhóigh sí. Dhún sí. Dhreap sí. Dhathaigh sí.

134

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp131-198).indd 134

26/08/2022 11:46


Bia

ny

of

Ire

la

nd

Aonad 2 Ceacht 2 Rinne an múinteoir póstaer mór. Bhí ainm gach páiste ar an bpóstaer. Chroch sí an póstaer ar an mballa. Tá críochnaithe agam. Maith thú, a Niamh. Nuair a chuala an múinteoir páiste ag labhairt Gaeilge, chuir sí réalta in aice le hainm an pháiste ar an bpóstaer. Am lóin a bhí ann. Thosaigh na páistí ag labhairt Gaeilge ag am lóin. Bhí an múinteoir an-sásta. Ní féidir liom an buidéal a oscailt. Osclóidh mé an buidéal duit. Maith sibh! Thug an múinteoir réaltaí do na páistí. Tá mé lán go béal. Chuala an múinteoir Liam ag labhairt Gaeilge ag am lóin. Maith thú, a Liam. Thug sí réalta dó. Chuala an múinteoir Liam ag labhairt Gaeilge i rith an lae freisin. Níl aon pheann agam. D’fhág mé mo pheann sa bhaile. Bhí trófaí ag an múinteoir ar an Aoine. Chuir sé an trófaí ar bhord Liam. ‘Comhghairdeas leat,’ arsa an múinteoir le Liam. Ghlac an múinteoir grianghraf de Liam. Chroch sí an grianghraf ar an doras. Molaim thú! Mhol an múinteoir Liam. Thug na páistí bualadh bos mór dó freisin. Bhí gliondar croí ar Liam mar bhuaigh sé an comórtas. Bhí sé an-bhródúil as féin. Bhí an múinteoir an-bhródúil as Liam freisin.

ED l C o C m O pa

Aonad 2 Ceacht 1 Tá sé in am lóin. Tógaigí amach bhur lón. Go hiontach ar fad. Tá mé stiúgtha leis an ocras agus spallta leis an tart. Cad atá agat don lón inniu? Tá ceapaire, úll, piorra agus sú oráiste agam don lón. An ndearna tú do lón ar maidin? Ní dhearna mé mo lón ar maidin. Rinne mé mo lón aréir. An dtaitníonn do lón leat? Taitníonn mo lón go mór liom. Tá mo bhosca lóin agam ach rinne mé dearmad ar mo bhuidéal bainne. D’fhág mé é sa bhaile. Ná bí buartha. Tá dhá bhuidéal uisce agam. Tabharfaidh mé ceann amháin duit. Go raibh maith agat. Ná habair. Ní féidir liom mo bhuidéal uisce a oscailt. An osclóidh tú an buidéal dom? Cinnte, osclóidh mé. D’oscail an múinteoir an buidéal uisce do Róisín.

aon bhuidéal amháin, dhá bhuidéal, trí bhuidéal, ceithre bhuidéal, cúig bhuidéal, sé bhuidéal, seacht mbuidéal, ocht mbuidéal, naoi mbuidéal, deich mbuidéal.

at io

na

aon bhosca amháin, dhá bhosca, trí bhosca, ceithre bhosca, cúig bhosca, sé bhosca, seacht mbosca, ocht mbosca, naoi mbosca, deich mbosca.

uc

aon bhó amháin, dhá bhó, trí bhó, ceithre bhó, cúig bhó, sé bhó, seacht mbó, ocht mbó, naoi mbó, deich mbó. aon bhord amháin, dhá bhord, trí bhord, ceithre bhord, cúig bhord, sé bhord, seacht mbord, ocht mbord, naoi mbord, deich mbord.

© Th

e

Ed

Litriú: aon bhuidéal amháin, dhá bhuidéal, trí bhuidéal, ceithre bhuidéal, cúig bhuidéal, sé bhuidéal, seacht mbuidéal, ocht mbuidéal, naoi mbuidéal, deich mbuidéal.

Thosaigh mé. Thosaigh tú. Thosaigh sé. Thosaigh sí. Thosaíomar. Thosaigh sibh. Thosaigh siad. Dhúisigh mé. Dhúisigh tú. Dhúisigh sé. Dhúisigh sí. Dhúisíomar. Dhúisigh sibh. Dhúisigh siad. D’éirigh mé. D’éirigh tú. D’éirigh sé. D’éirigh sí. D’éiríomar. D’éirigh sibh. D’éirigh siad. Litriú: Thosaigh mé. Thosaigh tú. Thosaigh sé. Thosaigh sí. Thosaíomar. Thosaigh sibh. Thosaigh siad. Dhúisigh mé. Dhúisigh tú. Dhúisigh sé. Dhúisigh sí. Dhúisíomar. Dhúisigh sibh. Dhúisigh siad. D’éirigh mé. D’éirigh tú. D’éirigh sé. D’éirigh sí. D’éiríomar. D’éirigh sibh. D’éirigh siad.

135

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp131-198).indd 135

26/08/2022 11:46


Bia

ny

of

Ire

la

nd

Aonad 2 Ceacht 4 Dia duit agus fáilte romhat. Taispeánfaidh mé duit conas cáca cáise líomóide a dhéanamh. Ar dtús, cuir na brioscaí isteach i mála plaisteach agus dún an mála. Bris na brioscaí i bpíosaí beaga. Cuir na brioscaí isteach i mbabhla. Leáigh an t-im san oigheann micreathonnach. Cuir an t-im isteach sa bhabhla. Cuir siúcra donn isteach sa bhabhla freisin. Clúdaigh bun an stáin le rianpháipéar. Measc an t-im agus an siúcra leis na brioscaí sa bhabhla le spúnóg adhmaid. Ansin, cuir an meascán isteach sa stán. Clúdaigh bun an stáin leis an meascán agus brúigh go maith é. Cuir an stán isteach sa chuisneoir. Measc an cháis mhascarpóiné, an siúcra mín, agus an sú líomóide le chéile. Tóg an stán amach as an gcuisneoir agus cuir an meascán cáise ar na brioscaí brúite. Ar deireadh, cuir an stán ar ais sa chuisneoir ar feadh cúpla uair an chloig. Tóg an cáca amach as an gcuisneoir. Cuir ar phláta é. Gearr slis den cháca le scian agus bain taitneamh as.

na

ED l C o C m O pa

Aonad 2 Ceacht 3 Chuaigh an chlann go bialann sa bhaile mór ar an Satharn. Bhí an bhialann an-ghalánta. Bhí an bhialann plódaithe le daoine. Shuigh an chlann chun boird. Tháinig freastalaí chuig an mbord. ‘Dia daoibh,’ arsa an freastalaí. ‘Dia’s Muire duit,’ arsa gach duine. ‘Conas atá sibh?’ arsa an freastalaí. ‘Táimid togha,’ arsa gach duine. Thug an freastalaí biachlár do gach duine. Cad a bheidh agat don dinnéar? Beidh sicín rósta, glasraí agus prátaí agam, más é do thoil é. Ceart go leor. Cad a bheidh agat don dinnéar? Beidh iasc agus sceallóga prátaí agam, más é do thoil é. Ceart go leor. Cad a bheidh agat don dinnéar? Beidh borgaire, sailéad agus sceallóga prátaí agam, más é do thoil é. Ceart go leor. Cad a bheidh agat don dinnéar? Beidh píotsa agus sceallóga prátaí agam, más é do thoil é. Ceart go leor. Cad a bheidh agat don dinnéar? Beidh curaí sicín agus rís agam, más é do thoil é. Ceart go leor. Scríobh an freastalaí síos an t-ordú. Bhí an chlann ag súil go mór leis an mbéile.

uc

at io

Bhí dinnéar deas ag na páistí. Bhí sailéad agam. Bhí borgaire agus sceallóga prátaí agat. Bhí sicín agus sceallóga prátaí aige. Bhí iasc agus sceallóga prátaí aici. Bhí liamhás, cairéid agus prátaí rósta againn. Bhí mairteoil, prátaí rósta agus glasraí agaibh. Bhí muiceoil, prátaí rósta agus tornapaí acu.

Litriú: Chlúdaigh Samar bun an stáin le rianpháipéar inné. Clúdaíonn Samar bun an stáin le rianpháipéar gach lá. Clúdóidh Samar bun an stáin le rianpháipéar amárach.

© Th

e

Ed

Litriú: agam, agat, aige, aici, againn, agaibh, acu.

136

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp131-198).indd 136

26/08/2022 11:46


Bia Eispéiris Foghlama Modhanna Múinte

Amhráin agus Dánta

Cluichí Cluiche Kim Foclóir Scríobh an Scéal Bí ag Scríobh Freagair na Ceisteanna Tasc Tuisceana Spraoi le Briathra Líon na Bearnaí Scríobh na hAbairtí Suimeanna Focal Bí ag Caint

la

nd

Amhrán – Amhrán na gCupán Amhrán – Mo Dhreoilín

of

Ire

An Modh Díreach Modh na Lánfhreagartha Gníomhaí An Modh Closamhairc An Modh Closlabhartha Modh na Sraithe Modh na Ráite

Straitéisí Teagaisc agus Foghlama

Scéalta

ny

Drámaíocht

ED l C o C m O pa

Romulus agus Remus Dráma bunaithe ar an scéal: Am Lóin Dráma bunaithe ar an scéal: Sa Bhialann Dráma bunaithe ar an scéal: Romulus agus Remus

Obair Bheirte

Féach ar shamplaí den obair bheirte i gceachtanna na n-aonad.

Úsáid Neamhfhoirmiúil na Gaeilge

Measúnú

e

Ed

uc

Measúnú don Fhoghlaim Dírbhreathnú an Mhúinteora Ceistiú Tascanna Measúnaithe Féinmheasúnú

Idirdhealú

Idirdhealú sna straitéisí Idirdhealú sna tascanna Idirdhealú sa luas múinteoireachta

at io

Idirdhealú sna spriocanna foghlama Idirdhealú san ábhar Idirdhealú sa mhodheolaíocht

na

Féach samplaí den Ghaeilge neamhfhoirmiúil sna ceachtanna éagsúla.

Idirdhealú trí thacaíocht bhreise Idirdhealú trí acmhainní

Foghlaim Chomhtháite Ábhar agus Teanga

Oideachas Sóisialta Pearsanta agus Sláinte Cáca Cáise Líomóide Ceol Amhrán na gCupán Mo Dhreoilín

Stair Romulus agus Remus Drámaíocht Romulus agus Remus Amhrán na gCupán

Féinmhachnamh

© Th

Cuir na siombailí thíos in aice leis na heiseamláirí ag deireadh an aonaid. Múineadh an t-ábhar seo agus d’éirigh leis na páistí dul chun cinn a dhéanamh san fhoghlaim. Múineadh an t-ábhar seo ach teastaíonn tuilleadh tacaíochta ó na páistí chun a chinntiú go mbeidh dul chun cinn san fhoghlaim. Níor múineadh an t-ábhar seo.

3 

7

137

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp131-198).indd 137

26/08/2022 11:46


Bia Aonad 1 – Ceacht 1 Príomhthorthaí Foghlama Samplacha an Cheachta Trí eispéiris foghlama chuí tharraingteacha ba cheart go mbeadh páistí in ann na torthaí foghlama seo a bhaint amach:

Léitheoireacht

Scríbhneoireacht

nd

Teanga ó Bhéal

Cumarsáid TF2: Inspreagadh agus rogha

Cumarsáid TF2: Inspreagadh agus rogha

Tuiscint TF4: Struchtúr abairte agus gramadach

Tuiscint TF3: Gnásanna cló agus struchtúr abairte TF4: Feasacht fhóineolaíoch agus fhóinéimeach TF5: Fónaic, aithint focal agus staidéar ar fhocail

Tuiscint TF3: Struchtúr abairte agus gnásanna cló TF4: Litriú agus staidéar ar fhocail

Fiosrú agus úsáid TF9: Athinsint agus mionléiriú

Fiosrú agus úsáid TF10: Líofacht agus féincheartú

Ba cheart go mbeadh an páiste in ann:

Briathra san aimsir chaite chun scéal a insint Stór focal a úsáid

uc

at io

na

of

ny

ED l C o C m O pa

Feidhmeanna Teanga

Ire

la

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht, éisteacht agus aird

Ed

Comhrá 1.2 Dhúisigh Róisín ar cheathrú chun a hocht inné. Dúisíonn Róisín ar cheathrú chun a hocht gach lá. Dúiseoidh Róisín ar cheathrú chun a hocht amárach.

© Th

e

D’éirigh sí ar a hocht a chlog inné. Éiríonn sí ar a hocht a chlog gach lá. Éireoidh sí ar a hocht a chlog amárach.

Fiosrú agus úsáid TF6: Cuspóir, seánra agus guth

Eiseamláirí Teanga

Comhrá 1.1 Dhúisigh Róisín ar cheathrú chun a hocht. D’éirigh sí ar a hocht a chlog. Chóirigh sí a leaba. Bhí cithfholcadh aici. Ghléas sí í féin. D’ullmhaigh sí a bricfeasta. D’ith sí agus d’ól sí a dóthain. Rug sí ar a mála scoile D’fhág sí an teach ar cheathrú chun a naoi. Rith sí ar scoil ar nós na gaoithe. Thosaigh sí ag imirt peile lena cairde sa chlós. Bhí spórt agus scléip aici.

Chóirigh sí a leaba inné. Cóiríonn sí a leaba gach lá. Cóireoidh sí a leaba amárach. D’ullmhaigh sí a bricfeasta inné. Ullmhaíonn sí a bricfeasta gach lá. Ullmhóidh sí a bricfeasta amárach. Thosaigh sí ag imirt peile lena cairde sa chlós inné. Tosaíonn sí ag imirt peile lena cairde sa chlós gach lá. Tosóidh sí ag imirt peile lena cairde sa chlós amárach.

Snáitheanna: Teanga ó Bhéal, Léitheoireacht, Scríbhneoireacht Gnéithe: Cumarsáid, Tuiscint, Fiosrú agus úsáid

Tréimhse Réamhchumarsáide

Múintear comhrá 1.1 le cabhair na teicneolaíochta. Ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘Cén t-am a dhúisigh Róisín?’ ‘Cén t-am a d’éirigh Róisín?’ ‘Ar chóirigh sí a leaba?’ ‘An raibh cithfholcadh aici?’ ‘Ar ghléas sí í féin?’ ‘Ar ullmhaigh sí a bricfeasta?’ ‘Ar ith sí agus ar ól sí a dóthain?’ ‘Ar rug sí ar a mála scoile?’ ‘Cén t-am a d’fhág sí an teach?’ ‘Ar rith sí ar scoil ar nós na gaoithe?’ ‘Ar thosaigh sí ag imirt peile lena cairde?’ ‘An raibh spórt agus scléip aici?’ Freagraíonn na páistí na ceisteanna. 138

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp131-198).indd 138

26/08/2022 11:46


Bia Múintear comhrá 2.2 le cabhair na teicneolaíochta: ‘Dhúisigh/Dúisíonn/Dúiseoidh Róisín ar cheathrú chun a hocht inné/gach lá/amárach.’ ‘D’éirigh/Éiríonn/Éireoidh sí ar a hocht a chlog inné/gach lá/amárach.’ ‘Chóirigh/Cóiríonn/Cóireoidh sí a leaba inné/gach lá/amárach.’ ‘D’ól/Ólann/Ólfaidh sí a dóthain inné/gach lá/amárach.’ ‘D’fhág/Fágann/Fágfaidh sí an teach ar cheathrú chun a naoi inné/gach lá/amárach.’ Tasc Tuisceana: Rith. Léim. D’ól. D’fhág. Ghléas. Dhúisigh. Chóirigh. D’éirigh. D’ullmhaigh. Thosaigh.

la

nd

Scríobh na hAbairtí: Dhúisigh/Dúisíonn/Dúiseoidh Róisín ar cheathrú chun a hocht inné/gach lá/amárach. D’éirigh/Éiríonn/Éireoidh sí ar a hocht a chlog inné/gach lá/amárach. Chóirigh/Cóiríonn/Cóireoidh sí a leaba inné/gach lá/amárach. D’ól/Ólann/Ólfaidh sí a dóthain inné/gach lá/amárach. D’fhág/Fágann/Fágfaidh sí an teach ar cheathrú chun a naoi inné/gach lá/amárach.

Ire

Spraoi le Briathra: Dhúisigh. Duisíonn. Dúiseoidh. Chóirigh. Cóiríonn. Cóireoidh. Thosaigh. Tosaíonn. Tosóidh. D’éirigh. Éiríonn. Éireoidh. D’ullmhaigh. Ullmhaíonn. Ullmhóidh.

of

Suimeanna Focal: Dúis + íonn = Dúisíonn. Cóir + íonn = Cóiríonn. Ullmh+aíonn = Ullmhaíonn. Éir+íonn = Éiríonn. Dúis + eoidh = Dúiseoidh. Cóir + eoidh = Cóireoidh. Ullmh + óidh = Ullmhóidh. Éir +eoidh = Éireoidh.

ED l C o C m O pa

Tréimhse Chumarsáide

ny

Litriú: Dhúisigh. Dúisíonn. Dúiseoidh. Thosaigh. Tosaíonn. Tosóidh. D’éirigh. Éiríonn. Éireoidh. D’ullmhaigh. Ullmhaíonn. Ullmhóidh.

Bua na Cainte 6 lch. 69. Taispeántar pictiúir agus spreagtar na páistí an scéal a insint: ‘Dhúisigh Róisín ar cheathrú chun a hocht . . . Bhí spórt agus scléip aici.’ Ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘Ar dhúisigh Róisín ar cheathrú chun a hocht?’ ‘Ar éirigh sí as an leaba ar a hocht a chlog?’ srl. Freagraíonn na páistí na ceisteanna. Tagann páiste amach os comhair an ranga agus ceistíonn an múinteoir an páiste: ‘Ar chóirigh Róisín a leaba?’ ‘An raibh cithfholchadh aici?’ srl. Freagraíonn an páiste na ceisteanna.

na

Tagann beirt pháistí amach os comhair an ranga. Ceistíonn páiste A páiste B: ‘Ar ghléas Róisín í féin?’ ‘Ar ullmhaigh sí a bricfeasta?’ srl. Freagraíonn páiste B na ceisteanna. Malartaíonn na páistí róil.

at io

Léann an múinteoir an scéal san aimsir chaite agus ansin san aimsir láithreach agus ansin san aimsir fháistineach. Le cabhair na bpictiúr spreagtar na páistí an scéal a léamh san aimsir láithreach agus san aimsir fháistineach.

uc

Obair Bheirte: Léann páiste A an scéal san aimsir chaite agus spreagtar páiste B an scéal a léamh san aimsir láithreach. Malartaíonn na páistí róil. Ansin léann páiste A an scéal san aimsir chaite agus spreagtar páiste B an scéal a léamh san aimsir fháistineach. Malartaíonn na páistí róil.

Ed

Tréimhse Iarchumarsáide

© Th

e

Dul siar: Bua na Cainte 6 lch. 70. Scríobhann na páistí na habairtí san aimsir láithreach agus san aimsir fháistineach: ‘Dúisíonn Róisín ar cheathrú chun a hocht gach lá.’ ‘Dúiseoidh Róisín ar cheathrú chun a hocht amárach.’ ‘Éiríonn sí ar a hocht a chlog gach lá.’ ‘Éireoidh sí ar a hocht a chlog amárach.’ srl. Úsáid neamhfhoirmiúil na Gaeilge: Spreagtar na páistí tuairisciú: ‘Dhúisigh mé go moch ar maidin.’ ‘D’éirigh mé go moch ar maidin.’ ‘D’ith mé agus d’ól mé mo dhóthain.’ ‘Rith mé abhaile ar nós na gaoithe.’ ‘Bhí spórt agus scléip agam.’

Measúnú don Fhoghlaim: Dírbhreathnú an Mhúinteora/Ceistiú/Tascanna An bhfuil an páiste in ann briathra san aimsir chaite a úsáid chun scéal a insint? ‘Dhúisigh Róisín ar cheathrú chun a hocht.’ ‘D’éirigh sí ar a hocht a chlog.’ ‘Chóirigh sí a leaba.’ ‘Bhí cithfholcadh aici.’ ‘Ghléas sí í féin.’ ‘D’ullmhaigh sí a bricfeasta.’ srl. An bhfuil an páiste in ann stór focal a úsáid? (leaba, cithfholcadh, bricfeasta, d’ith sí agus d’ól sí a dóthain, mála scoile, ar nós na gaoithe, ag imirt peile, clós, spórt agus scléip)

139

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp131-198).indd 139

26/08/2022 11:46


Bia Aonad 1 – Ceacht 2 Príomhthorthaí Foghlama Samplacha an Cheachta Trí eispéiris foghlama chuí tharraingteacha ba cheart go mbeadh páistí in ann na torthaí foghlama seo a bhaint amach:

Léitheoireacht

Scríbhneoireacht

nd

Teanga ó Bhéal

Cumarsáid TF2: Inspreagadh agus rogha

Cumarsáid TF2: Inspreagadh agus rogha

Tuiscint TF4: Struchtúr abairte agus gramadach

Tuiscint TF3: Gnásanna cló agus struchtúr abairte TF5: Fónaic, aithint focal agus staidéar ar fhocail

Tuiscint: TF3: Struchtúr abairte agus gnásanna cló TF4: Litriú agus staidéar ar fhocail TF5: Stór focal

Fiosrú agus úsáid TF7: Iarratais, ceisteanna agus idirghníomhuithe

Fiosrú agus úsáid TF8: Freagairt agus intinn an údair

Ceist a chur Ceist a fhreagairt

of

ny

Ba cheart go mbeadh an páiste in ann:

Fiosrú agus úsáid TF6: Cuspóir, seánra agus guth

ED l C o C m O pa

Feidhmeanna Teanga

Ire

la

Cumarsáid TF3: Gnásanna sóisialta agus feasacht ar dhaoine eile

uc

at io

na

Ar ullmhaigh Mamaí a bricfeasta? Níor ullmhaigh Mamaí a bricfeasta. Ar ullmhaigh Róisín a bricfeasta? D’ullmhaigh Róisín a bricfeasta. Ar fhág Róisín an teach ar a hocht a chlog? Níor fhág Róisín an teach ar a hocht a chlog. Ar fhág Róisín an teach ar cheathrú chun a naoi? D’fhág Róisín an teach ar cheathrú chun a naoi.

Eiseamláirí Teanga

Comhrá Ar dhúisigh Róisín ar a hocht a chlog? Níor dhúisigh Róisín ar a hocht a chlog. Ar dhúisigh Róisín ar cheathrú chun a hocht? Dhúisigh Róisín ar cheathrú chun a hocht. Ar éirigh Róisín ar cheathrú chun a hocht? Níor éirigh Róisín ar cheathrú chun a hocht. Ar éirigh Róisín ar a hocht a chlog? D’éirigh Róisín ar a hocht a chlog. Thosaigh Róisín ag imirt peile lena cairde. Ar chóirigh Róisín a leaba? Chóirigh Róisín a leaba. Ar ghléas Róisín í féin? Ghléas Róisín í féin.

Ed

Snáitheanna: Teanga ó Bhéal, Léitheoireacht, Scríbhneoireacht Gnéithe: Cumarsáid, Tuiscint, Fiosrú agus úsáid

Tréimhse Réamhchumarsáide

© Th

e

Múintear an comhrá le cabhair na teicneolaíochta. Ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘Ar dhúisigh Róisín ar a hocht a chlog?’ ‘Ar dhúisigh Róisín ar cheathrú chun a hocht?’ ‘Ar éirigh Róisín ar a hocht a chlog?’ ‘Ar éirigh Róisín ar cheathrú chun a hocht?’ ‘Ar thosaigh Róisín ag imirt peile lena cairde?’ ‘Ar chóirigh Róisín a leaba?’ ‘Ar ghléas Róisín í féin?’ ‘Ar ullmhaigh Mamaí a bricfeasta?’ ‘Ar ullmhaigh Róisín a bricfeasta?’ ‘Ar fhág Róisín an teach ar a hocht a chlog?’ ‘Ar fhág Róisín an teach ar cheathrú chun a naoi?’ Freagraíonn na páistí na ceisteanna.

Freagair na Ceisteanna: Ar dhúisigh Róisín ar a hocht a chlog? Níor dhúisigh Róisín ar a hocht a chlog. Ar dhúisigh Róisín ar cheathrú chun a hocht? Dhúisigh Róisín ar cheathrú chun a hocht. Ar éirigh Róisín ar cheathrú chun a hocht? Níor éirigh Róisín ar cheathrú chun a hocht. Ar éirigh Róisín ar a hocht a chlog? D’éirigh Róisín ar a hocht a chlog. Ar chóirigh Róisín a leaba? Chóirigh Róisín a leaba. Ar ghléas Róisín í féin? Ghléas Róisín í féin. Ar ullmhaigh Mamaí a bricfeasta? Níor ullmhaigh Mamaí a bricfeasta. Ar ullmhaigh Róisín a bricfeasta? D’ullmhaigh Róisín a bricfeasta. Ar fhág Róisín an teach ar a hocht a chlog? Níor fhág Róisín an teach ar a hocht a chlog. Ar fhág Róisín an teach ar cheathrú chun a naoi? D’fhág Róisín an teach ar cheathrú chun a naoi.

140

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp131-198).indd 140

26/08/2022 11:46


Bia

nd

Bí ag Caint: Ar dhúisigh Róisín ar a hocht a chlog? Níor dhúisigh Róisín ar a hocht a chlog. Ar dhúisigh Róisín ar cheathrú chun a hocht? Dhúisigh Róisín ar cheathrú chun a hocht. Ar éirigh Róisín ar cheathrú chun a hocht? Níor éirigh Róisín ar cheathrú chun a hocht. Ar éirigh Róisín ar a hocht a chlog? D’éirigh Róisín ar a hocht a chlog. Ar chóirigh Róisín a leaba? Chóirigh Róisín a leaba. Ar ghléas Róisín í féin? Ghléas Róisín í féin. Ar ullmhaigh Mamaí a bricfeasta? Níor ullmhaigh Mamaí a bricfeasta. Ar ullmhaigh Róisín a bricfeasta? D’ullmhaigh Róisín a bricfeasta. Ar fhág Róisín an teach ar a hocht a chlog? Níor fhág Róisín an teach ar a hocht a chlog. Ar fhág Róisín an teach ar cheathrú chun a naoi? D’fhág Róisín an teach ar cheathrú chun a naoi.

Tréimhse Chumarsáide

of

Bua na Cainte 6 lch. 71. Insíonn an múinteoir an scéal san aimsir chaite. Ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘Ar dhúisigh Róisín ar a hocht a chlog?’ ‘Ar dhúisigh Róisín ar cheathrú chun a hocht?’ ‘Ar éirigh Róisín ar cheathrú chun a hocht?’ ‘Ar éirigh Róisín ar a hocht a chlog?’ srl. Freagraíonn na páistí na ceisteanna.

Ire

la

Litriú: Ar dhúisigh? Dhúisigh. Níor dhúisigh. Ar chóirigh? Chóirigh. Níor chóirigh. Ar éirigh? D’éirigh. Níor éirigh. Ar ullmhaigh? D’ullmhaigh. Níor ullmhaigh.

ny

Tagann páiste amach os comhair an ranga agus ceistíonn an múinteoir an páiste: ‘Ar chóirigh Róisín a leaba?’ ‘Ar ghléas Róisín í féin?’ srl. Freagraíonn an páiste na ceisteanna.

ED l C o C m O pa

Tagann beirt pháistí amach os comhair an ranga. Ceistíonn páiste A páiste B: ‘Ar ullmhaigh Mamaí a bricfeasta?’ ‘Ar ullmhaigh Róisín a bricfeasta?’ ‘Ar fhág Róisín an teach ar a hocht a chlog?’ srl. Freagraíonn páiste B na ceisteanna. Malartaíonn na páistí róil. Obair Bheirte: Ceistíonn páiste A páiste B: ‘Ar fhág Róisín an teach ar cheathrú chun a naoi?’ srl. Freagraíonn páiste B na ceisteanna. Malartaíonn na páistí róil.

Tréimhse Iarchumarsáide

at io

na

Dul siar: Bua na Cainte 6 lch. 71. Scríobhann na páistí freagraí na gceisteanna: ‘Ar dhúisigh Róisín ar a hocht a chlog?’ ‘Ar dhúisigh Róisín ar cheathrú chun a hocht?’ ‘Ar éirigh Róisín ar cheathrú chun a hocht?’ ‘Ar éirigh Róisín ar a hocht a chlog?’ srl.

uc

Úsáid neamhfhoirmiúil na Gaeilge: Spreagtar na páistí tuairisciú: ‘Dhúisigh mé ar cheathrú chun a hocht.’ ‘D’éirigh mé ar a hocht a chlog.’ ‘Chóirigh mé mo leaba.’ ‘Ghléas mé mé féin.’ ‘D’ullmhaigh mé mo bhricfeasta.’

© Th

e

Ed

Measúnú don Fhoghlaim: Dírbhreathnú an Mhúinteora/Ceistiú/Tascanna An bhfuil an páiste in ann ceist a chur? ‘Ar dhúisigh Róisín ar a hocht a chlog?’ ‘Ar dhúisigh Róisín ar cheathrú chun a hocht?’ ‘Ar éirigh Róisín ar cheathrú chun a hocht?’ ‘Ar éirigh Róisín ar a hocht a chlog?’ srl. An bhfuil an páiste in ann ceist a fhreagairt? ‘Níor dhúisigh Róisín ar a hocht a chlog.’ ‘Dhúisigh Róisín ar cheathrú chun a hocht.’ ‘Níor éirigh Róisín ar cheathrú chun a hocht.’ ‘D’éirigh Róisín ar a hocht a chlog.’ srl.

141

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp131-198).indd 141

26/08/2022 11:46


Bia Aonad 1 – Ceacht 3 Príomhthorthaí Foghlama Samplacha an Cheachta Trí eispéiris foghlama chuí tharraingteacha ba cheart go mbeadh páistí in ann na torthaí foghlama seo a bhaint amach:

Léitheoireacht

Scríbhneoireacht

nd

Teanga ó Bhéal

Cumarsáid TF2: Inspreagadh agus rogha

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht

Tuiscint TF5: Stór focal

Tuiscint TF3: Gnásanna cló agus struchtúr abairte TF6: Stór focal

Tuiscint TF3: Struchtúr abairte agus gnásanna cló TF4: Litriú agus staidéar ar fhocail TF5: Stór focal

Ba cheart go mbeadh an páiste in ann: ● ●

at io

na

Ceist a chur Ceist a fhreagairt Stór focal a úsáid

of

Eiseamláirí Teanga

ED l C o C m O pa

Feidhmeanna Teanga

ny

Fiosrú agus úsáid TF7: Iarratais, ceisteanna agus idirghníomhuithe TF9: Athinsint agus mionléiriú

Ire

la

Cumarsáid TF3: Gnásanna sóisialta agus feasacht ar dhaoine eile

Comhrá Cén t-am a dhúisigh tú ar maidin? Dhúisigh mé ar cheathrú chun a hocht ar maidin. Cén t-am a d’éirigh tú? D’éirigh mé ar cheathrú chun a hocht freisin. Cad a d’ith tú don bhricfeasta ar maidin? D’ith mé gránach, iógart, tósta agus im. Cad a d’ól tú don bhricfeasta ar maidin? D’ól mé bainne. Cén t-am a d’fhág tú do theach? D’fhág mé mo theach ar leathuair tar éis a hocht. Cén t-am a shroich tú an scoil? Shroich mé an scoil ar cheathrú chun a naoi.

Ed

uc

Snáitheanna: Teanga ó Bhéal, Léitheoireacht, Scríbhneoireacht Gnéithe: Cumarsáid, Tuiscint, Fiosrú agus úsáid

Tréimhse Réamhchumarsáide

© Th

e

Múintear an comhrá le cabhair na teicneolaíochta. Ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘Cén t-am a dhúisigh tú ar maidin?’ ‘Cén t-am a d’éirigh tú?’ ‘Cad a d’ith tú don bhricfeasta ar maidin?’ ‘Cad a d’ól tú don bhricfeasta ar maidin?’ ‘Cén t-am a d’fhág tú do theach?’ ‘Cén t-am a shroich tú an scoil?’ Freagraíonn na páistí na ceisteanna. Cluiche Kim: ispíní, sú oráiste, iógart, leite, ubh fhriochta, uisce, tósta, gránach, slisíní bagúin, bainne, arán donn, im. Bí ag Caint: Cén t-am a dhúisigh tú ar maidin? Dhúisigh mé ar cheathrú chun a hocht. Cén t-am a d’éirigh tú ar maidin? D’éirigh mé ar a hocht a chlog. Cad a d’ith tú don bhricfeasta ar maidin? D’ith mé leite. Cad a d’ól tú don bhricfeasta ar maidin? D’ól mé sú oráiste. Cén t-am a d’fhág tú an teach? D’fhág mé an teach ar cheathrú chun a naoi. Cén t-am a shroich tú an scoil? Shroich mé an scoil ar a naoi a chlog. Litriú: gránach, leite, tósta, ispíní, slisíní bagúin, ubh fhriochta, iógart, sú oráiste.

142

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp131-198).indd 142

26/08/2022 11:46


Bia Tréimhse Chumarsáide

Bua na Cainte 6 lch. 72. Léann na páistí an téacs: ‘Cén t-am a dhúisigh tú ar maidin? . . . Shroich mé an scoil ar cheathrú chun a naoi.’ Ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘Cén t-am a dhúisigh tú ar maidin?’ ‘Cén t-am a d’éirigh tú ar maidin?’ srl. Freagraíonn na páistí na ceisteanna.

nd

Tagann páiste amach os comhair an ranga agus ceistíonn an múinteoir an páiste: ‘Cad a d’ith tú don bhricfeasta ar maidin?’ srl. Freagraíonn an páiste na ceisteanna.

Ire

of

Obair Bheirte: Ceistíonn páiste A páiste B: ‘Cén t-am a d’fhág tú an teach?’ ‘Cén t-am a shroich tú an scoil?’ srl. Freagraíonn páiste B na ceisteanna. Malartaíonn na páistí róil.

la

Tagann beirt pháistí amach os comhair an ranga. Ceistíonn páiste A páiste B: ‘Cad a d’ól tú ar maidin?’ srl. Freagraíonn páiste B na ceisteanna. Malartaíonn na páistí róil.

Tréimhse Iarchumarsáide

ED l C o C m O pa

ny

Dul siar: Bua na Cainte 6 lch. 72. Scríobhann na páistí freagraí na gceisteanna: ‘Cén t-am a dhúisigh tú ar maidin?’ ‘Cén t-am a d’éirigh tú ar maidin?’ ‘Cad a d’ith tú don bhricfeasta ar maidin?’ ‘Cad a d’ól tú ar maidin?’ ‘Cén t-am a d’fhág tú an teach?’ ‘Cén t-am a shroich tú an scoil?’ Bua na Cainte 6 lch. 72. Líonann na páistí an crosfhocal.

Úsáid neamhfhoirmiúil na Gaeilge: Spreagtar na páistí tuairisciú: ‘D’ól mé bainne.’ ‘D’ól mé sú oráiste.’ ‘D’ól mé uisce.’ ‘D’ith mé gránach, iógart, tósta agus im.’ ‘Shroich mé an scoil ar a naoi a chlog.’

Measúnú don Fhoghlaim: Dírbhreathnú an Mhúinteora/Ceistiú/Tascanna

© Th

e

Ed

uc

at io

na

An bhfuil an páiste in ann ceist a chur/a fhreagairt? ‘Cén t-am a dhúisigh tú ar maidin?’ ‘Dhúisigh mé ar cheathrú chun a hocht ar maidin.’ ‘Cén t-am a d’éirigh tú?’ ‘Déirigh mé ar cheathrú chun a hocht freisin.’ ‘Cad a d’ith tú don bhricfeasta ar maidin?’ ‘D’ith mé gránach, iógart, tósta agus im.’ An bhfuil an páiste in ann stór focal a úsáid? (ar maidin, bricfeasta, gránach, iógart, tósta, im, bainne)

143

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp131-198).indd 143

26/08/2022 11:46


Bia Aonad 1 – Ceacht 4 Príomhthorthaí Foghlama Samplacha an Cheachta Trí eispéiris foghlama chuí tharraingteacha ba cheart go mbeadh páistí in ann na torthaí foghlama seo a bhaint amach:

Léitheoireacht

Scríbhneoireacht

nd

Teanga ó Bhéal

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht

Tuiscint TF4: Struchtúr abairte agus gramadach

Tuiscint TF4: Feasacht fhóineolaíoch agus fhóinéimeach TF5: Fónaic, aithint focal agus staidéar ar fhocail

Tuiscint TF3: Struchtúr abairte agus gnásanna cló TF4: Litriú agus staidéar ar fhocail

Fiosrú agus úsáid TF9: Athinsint agus mionléiriú TF12: Cur síos, tuar agus machnamh

Fiosrú agus úsáid TF8: Freagairt agus intinn an údair

● ● ●

of

ny

© Th

e

Ed

uc

at io

na

Scéal a insint Cur síos a dhéanamh Teachtaireacht a thabhairt Duine a mholadh

Fiosrú agus úsáid TF6: Cuspóir, seánra agus guth

ED l C o C m O pa

Feidhmeanna Teanga Ba cheart go mbeadh an páiste in ann:

Ire

la

Cumarsáid TF3: Gnásanna sóisialta agus feasacht ar dhaoine eile

Eiseamláirí Teanga

Comhrá A mhúinteoir, tá scéal scríofa agam. Seol chugam do scéal. Ceart go leor. Tar go dtí an clár bán agus léigh do scéal dúinn. Ar Maidin Dhúisigh mé ar leathuair tar éis a seacht ar maidin. D’éirigh mé ansin. Léim mé amach as an leaba. Chóirigh mé an leaba. Bhí cithfholcadh agam. Ghléas mé mé féin. D’ullmhaigh mé mo bhricfeasta. D’ith mé leite, ubh fhriochta, ispíní agus slisíní bagúin. Bhí mo bhricfeasta an-bhlasta. D’ól mé sú oráiste. D’ith mé agus d’ól mé mo dhóthain. Ansin, rug mé ar mo mhála scoile. D’fhág mé an teach ar cheathrú chun a naoi. Rith mé ar scoil ar nós na gaoithe. Bhuail mé le mo chairde i gclós na scoile. Thosaigh mé ag imirt peile leo. Bhí spórt agus scléip agam ar maidin. Ar fheabhas ar fad. Maith thú!

Snáitheanna: Teanga ó Bhéal, Léitheoireacht, Scríbhneoireacht Gnéithe: Cumarsáid, Tuiscint, Fiosrú agus úsáid

Tréimhse Réamhchumarsáide

Múintear an comhrá le cabhair na teicneolaíochta. Léann an múinteoir agus na páistí an scéal le chéile. Ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘Ar dhúisigh tú ar leathuair tar éis a seacht ar maidin?’ ‘Ar léim tú amach as an leaba?’ ‘Ar chóirigh tú an leaba?’ ‘An raibh cithfholcadh agat?’ ‘Ar ghléas tú tú fein?’ ‘Ar ullmhaigh tú do bhricfeasta?’ ‘Ar ith tú leite, ubh fhriochta, ispíní agus slisíní bagúin?’ ‘An raibh do bhricfeasta go deas?’ ‘Ar ól tú sú oráiste?’ ‘Ar ith tú agus ar ól tú do dhóthain?’ ‘Ar rug tú ar do mhála

144

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp131-198).indd 144

26/08/2022 11:46


Bia scoile?’ ‘Ar fhág tú an teach ar cheathrú chun a naoi?’ ‘Ar rith tú ar scoil ar nós na gaoithe?’ ‘Ar bhuail tú le do chairde i gclós na scoile?’ ‘Ar thosaigh tú ag imirt peile le do chairde?’ ‘An raibh spórt agus scléip agat ar maidin?’ Freagraíonn na páistí na ceisteanna.

la

nd

Bí ag Scríobh: Dhúisigh mé ar leathuair tar éis a seacht ar maidin. D’éirigh mé ansin. Léim mé amach as an leaba. Chóirigh mé an leaba. Bhí cithfholcadh agam. Ghléas mé mé féin. D’ullmhaigh mé mo bhricfeasta. D’ith mé leite, ubh fhriochta, ispíní agus slisíní bagúin. Bhí mo bhricfeasta an-bhlasta. D’ól mé sú oráiste. D’ith mé agus d’ól mé mo dhóthain. Ansin, rug mé ar mo mhála scoile. D’fhág mé an teach ar cheathrú chun a naoi. Rith mé ar scoil ar nós na gaoithe. Bhuail mé le mo chairde i gclós na scoile. Thosaigh mé ag imirt peile leo. Bhí spórt agus scléip agam ar maidin.

Tréimhse Chumarsáide

ED l C o C m O pa

ny

of

Bua na Cainte 6 lch. 73. Léann na páistí an téacs: ‘D’éirigh mé ar leathuair tar éis a seacht ar maidin . . . Bhí spórt agus scléip agam ar maidin.’ Ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘Cén t-am a dhúisigh tú ar maidin?’ ‘Ar léim tú amach as an leaba?’ ‘Ar chóirigh tú an leaba?’ ‘An raibh cithfholcadh agat?’ ‘Ar ghléas tú tú féin?’ ‘Ar ullmhaigh tú do bricfeasta?’ ‘Cad a dith tú don bhricfeasta?’ ‘Cad a d’ól tú don bhricfeasta?’ ‘An raibh do bhricfeasta blasta?’ ‘Cén t-am a d’fhág tú an teach?’ ‘Ar rith tú ar scoil?’ ‘Ar bhuail tú le do chairde?’ ‘Ar thosaigh tú ag imirt peile leo?’ ‘An raibh spórt agus scléip agat ar maidin?’ Freagraíonn na páistí na ceisteanna.

Ire

Litriú: Dhúisigh sí. Dhoirt sí. Dhóigh sí. Dhún sí. Dhreap sí. Dhathaigh sí.

Scríbhneoireacht Mhúnlaithe: Scríobhann an múinteoir agus na páistí scéal le chéile faoin mbricfeasta. Tig leo an foclóir agus an teimpléad ar lch. 73 a úsáid mar chabhair.

Tréimhse Iarchumarsáide

Dul siar: Bua na Cainte 6 lch. 73. Ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘Cén t-am a dhúisigh tú ar maidin?’ ‘Ar léim tú amach as an leaba?’ ‘Ar chóirigh tú an leaba?’ Freagraíonn na páistí na ceisteanna.

at io

na

Seánra Scríbhneoireachta:Tuairisc: Scríobhann na páistí scéal faoina mbricfeasta. Tig leo an foclóir ar lch. 73 a úsáid mar chabhair. Baintear leas as an bpróiseas scríbhneoireachta. Scríobhann na páistí dréacht. Déanann siad eagarthóireacht ar an dréacht agus athscríobhann siad an píosa. Foilsítear an píosa scríbhneoireachta sa seomra ranga.

Ed

uc

Úsáid neamhfhoirmiúil na Gaeilge: Spreagtar na páistí tuairisciú: ‘A mhúinteoir, tá scéal scríofa agam.’ ‘Dhúisigh mé go moch ar maidin.’ ‘D’éirigh mé go moch ar maidin.’ ‘Ar fheabhas ar fad.’ ‘Maith thú!’

© Th

e

Measúnú don Fhoghlaim: Dírbhreathnú an Mhúinteora/Ceistiú/Tascanna An bhfuil an páiste in ann scéal a insint? ‘Dhúisigh mé ar leathuair tar éis a seacht ar maidin.’ ‘D’éirigh mé ansin.’ ‘Léim mé amach as an leaba.’ ‘Chóirigh mé an leaba.’ srl. An bhfuil an páiste in ann teachtaireacht a thabhairt? ‘Bhuail mé le mo chairde i gclós na scoile.’ srl. An bhfuil an páiste in ann cur síos a dhéanamh? ‘Thosaigh mé ag imirt peile leo.’ ‘Bhí spórt agus scléip agam ar maidin.’ srl. An bhfuil an páiste in ann duine a mholadh? ‘Ar fheabhas ar fad.’ ‘Maith thú!’

145

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp131-198).indd 145

26/08/2022 11:46


Bia Aonad 1 – Amhrán Príomhthorthaí Foghlama Samplacha an Amhráin Trí eispéiris foghlama chuí tharraingteacha ba cheart go mbeadh páistí in ann na torthaí foghlama seo a bhaint amach:

Léitheoireacht

Scríbhneoireacht

nd

Teanga ó Bhéal

Cumarsáid TF2: Inspreagadh agus rogha

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht

Tuiscint TF4: Struchtúr abairte agus gramadach

Tuiscint TF3: Gnásanna cló agus struchtúr abairte

Tuiscint TF3: Struchtúr abairte agus gnásanna cló

Fiosrú agus úsáid TF10: Teanga a úsáid go spraíúil agus go cruthaitheach

Fiosrú agus úsáid TF7: Cuspóir, seánra agus guth

of

Ire

la

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht, éisteacht agus aird

ny

Fiosrú agus úsáid TF8: Freagairt agus intinn an údair

ED l C o C m O pa

Amhrán na gCupán Tá an ticéad agam don bhealach fada. Dhá bhuidéal uisce don turas. Is ba bhreá liom cara bheith in éineacht liom. Beidh mé ag fágáil amárach, an mbeidh tú liom?

© Th

e

Ed

uc

at io

na

Curfá (x2) Nuair atá mé imithe, Nuair atá mé imithe, Aireoidh tú uait mé is gan mé ann. Aireoidh tú uait mé is mo aoibh. Aireoidh tú uait mé chuile thaobh. Ó aireoidh tú uait mé is gan mé ann.

Tá an ticéad agam don bhealach fada. Tá an saol mór ag fanacht liom. Measc na sléibhte, taobh na habhann. Áit a bhíonn an t-aer breá úr. Beidh sé i bhfad níos deise leat, a stór. Curfá (x2) Nuair atá mé imithe, Nuair atá mé imithe, Aireoidh tú uait mé is gan mé ann. Aireoidh tú uait mé is mé ag caint. Aireoidh tú uait mé is mé ag seinnt. Ó aireoidh tú uait mé is gan mé ann.

Múintear an t-amhrán le cabhair na teicneolaíochta. Canann an múinteoir an t-amhrán. Canann an rang go léir, grúpaí éagsúla páistí agus páistí aonair an t-amhrán. Bí ag Caint: Bua na Cainte 6 lch. 74. Ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘Cad is ainm don amhrán?’ ‘An dtaitníonn an t-amhrán leat?’ ‘An féidir libh Amhrán na gCupán a dhéanamh?’ Freagraíonn na páistí na ceisteanna: ‘Amhrán na gCupán is ainm don amhrán.’ ‘Taitníonn an t-amhrán liom mar tá sé an-bhríomhar.’ ‘Taitníonn an t-amhrán liom mar is maith liom fonn an amhráin.’ ‘Is féidir linn Amhrán na gCupán a dhéanamh.’ Cluiche Kim: Bua na Cainte 6 lch. 74. ticéad, buidéal, cupán, abhainn, sléibhte.

146

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp131-198).indd 146

26/08/2022 11:46


Bia Aonad 2 – Ceacht 1 Príomhthorthaí Foghlama Samplacha an Cheachta Trí eispéiris foghlama chuí tharraingteacha ba cheart go mbeadh páistí in ann na torthaí foghlama seo a bhaint amach:

Léitheoireacht

Scríbhneoireacht

nd

Teanga ó Bhéal

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht

Tuiscint TF4: Struchtúr abairte agus gramadach

Tuiscint TF4: Feasacht fhóineolaíoch agus fhóinéimeach TF5: Fónaic, aithint focal agus staidéar ar fhocail

Tuiscint TF3: Struchtúr abairte agus gnásanna cló TF4: Litriú agus staidéar ar fhocail

Fiosrú agus úsáid TF9: Athinsint agus mionléiriú

Fiosrú agus úsáid TF9: Tuiscint

Fiosrú agus úsáid TF6: Cuspóir, seánra agus guth TF9: Peannaireacht agus cur i láthair

ED l C o C m O pa

Feidhmeanna Teanga

● ● ● ● ●

at io

Teachtaireacht a thabhairt Ceist a chur Ceist a fhreagairt Easpa cuimhne a léiriú Taitneamh a léiriú Easpa ábaltachta a léiriú

na

Ba cheart go mbeadh an páiste in ann:

ny

of

Ire

la

Cumarsáid TF3: Gnásanna sóisialta agus feasacht ar dhaoine eile

© Th

e

Ed

uc

An dtaitníonn do lón leat? Taitníonn mo lón go mór liom. Tá mo bhosca lóin agam ach rinne mé dearmad ar mo bhuidéal bainne. D’fhág mé é sa bhaile. Ná bí buartha. Tá dhá bhuidéal uisce agam. Tabharfaidh mé ceann amháin duit. Go raibh maith agat. Ná habair. Ní féidir liom mo bhuidéal uisce a oscailt. An osclóidh tú an buidéal dom? Cinnte, osclóidh mé. D’oscail an múinteoir an buidéal uisce do Róisín.

Eiseamláirí Teanga

Comhrá 1.1 Tá sé in am lóin. Tógaigí amach bhur lón. Go hiontach ar fad. Tá mé stiúgtha leis an ocras agus spallta leis an tart. Cad atá agat don lón inniu? Tá ceapaire, úll, piorra agus sú oráiste agam don lón. An ndearna tú do lón ar maidin? Ní dhearna mé mo lón ar maidin. Rinne mé mo lón aréir.

Comhrá 1.2 aon bhuidéal amháin, dhá bhuidéal, trí bhuidéal, ceithre bhuidéal, cúig bhuidéal, sé bhuidéal, seacht mbuidéal, ocht mbuidéal, naoi mbuidéal, deich mbuidéal. aon bhosca amháin, dhá bhosca, trí bhosca, ceithre bhosca, cúig bhosca, sé bhosca, seacht mbosca, ocht mbosca, naoi mbosca, deich mbosca. aon bhó amháin, dhá bhó, trí bhó, ceithre bhó, cúig bhó, sé bhó, seacht mbó, ocht mbó, naoi mbó, deich mbó. aon bhord amháin, dhá bhord, trí bhord, ceithre bhord, cúig bhord, sé bhord, seacht mbord, ocht mbord, naoi mbord, deich mbord.

Snáitheanna: Teanga ó Bhéal, Léitheoireacht, Scríbhneoireacht Gnéithe: Cumarsáid, Tuiscint, Fiosrú agus úsáid

Tréimhse Réamhchumarsáide

Múintear comhrá 1.1 le cabhair na teicneolaíochta. Déanann an múinteoir agus na páistí na gníomhaíochtaí éagsúla. Tógann na páistí a lón amach. Léiríonn an múinteoir agus na páistí go bhfuil siad stiúgtha leis an ocras agus spallta leis an tart. Ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘Cad atá agat don lón?’ ‘An ndearna tú do lón ar maidin?’ ‘An dtaitníonn do lón leat?’ Freagraíonn na páistí na ceisteanna. Osclaíonn an múinteoir an buidéal. 147

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp131-198).indd 147

26/08/2022 11:46


Bia Múintear comhrá 1.2 le cabhair na teicneolaíochta. Déanann an múinteoir na rudaí éagsúla a chomhaireamh do na páistí: ‘aon bhuidéal amháin, dhá bhuidéal, trí bhuidéal, ceithre bhuidéal, cúig bhuidéal, sé bhuidéal, seacht mbuidéal, ocht mbuidéal, naoi mbuidéal, deich mbuidéal.’ ‘aon bhosca amháin, dhá bhosca, trí bhosca, ceithre bhosca, cúig bhosca, sé bhosca, seacht mbosca, ocht mbosca, naoi mbosca, deich mbosca.’ ‘aon bhó amháin, dhá bhó, trí bhó, ceithre bhó, cúig bhó, sé bhó, seacht mbó, ocht mbó, naoi mbó, deich mbó.’ ‘aon bhord amháin, dhá bhord, trí bhord, ceithre bhord, cúig bhord, sé bhord, seacht mbord, ocht mbord, naoi mbord, deich mbord.’

la

nd

Bí ag Caint: Cad atá agat don lón inniu? Tá ceapaire, úll agus buidéal bainne agam don lón inniu. An ndearna tú do lón ar maidin? Ní dhearna mé mo lón ar maidin. An ndearna tú do lón aréir? Rinne mé mo lón aréir. An dtaitníonn do lón leat? Taitníonn mo lón liom. An ndearna tú dearmad ar do bhosca lóin inniu? Ní dhearna mé dearmad ar mo bhosca lóin inniu. Ar fhág tú do bhosca lóin sa bhaile inniu? Níor fhág mé mo bhosca lóin sa bhaile.

Ire

Bí ag Scríobh: Ní féidir liom ___ a oscailt. (an buidéal, an doras, an fhuinneog, an cófra, an cuisneoir, an geata)

of

Tasc Tuisceana: aon bhuidéal amháin, dhá bhuidéal, trí bhuidéal, ceithre bhuidéal, cúig bhuidéal, sé bhuidéal, seacht mbuidéal, ocht mbuidéal, naoi mbuidéal, deich mbuidéal, aon bhosca amháin, dhá bhosca, trí bhosca, ceithre bhosca, cúig bhosca, sé bhosca, seacht mbosca, ocht mbosca, naoi mbosca, deich mbosca, aon bhó amháin, dhá bhó, trí bhó, ceithre bhó, cúig bhó, sé bhó, seacht mbó, ocht mbó, naoi mbó, deich mbó.

Tréimhse Chumarsáide

ED l C o C m O pa

ny

Litriú: aon bhuidéal amháin, dhá bhuidéal, trí bhuidéal, ceithre bhuidéal, cúig bhuidéal, sé bhuidéal, seacht mbuidéal, ocht mbuidéal, naoi mbuidéal, deich mbuidéal.

Bua na Cainte 6 lch. 75. Léann na páistí an téacs: ‘Tá sé in am lóin…an buidéal uisce do Róisín.’ Drámaíocht: Déantar dráma bunaithe ar an scéal. Glacann páistí difriúla na róil éagsúla. Ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘Cad a bhí agat don lón?’ ‘An ndearna tú do lón ar maidin?’ srl. Freagraíonn na páistí na ceisteanna.

na

Tagann páiste amach os comhair an ranga agus ceistíonn an múinteoir an páiste: ‘An ndearna tú do lón aréir?’ ‘An dtaitníonn do lón leat?’ srl. Freagraíonn an páiste na ceisteanna.

at io

Tagann beirt pháistí amach os comhair an ranga. Ceistíonn páiste A páiste B: ‘An ndearna tú dearmad ar do bhosca lóin inniu?’ ‘Ar fhág tú do bhosca lóin sa bhaile inniu?’ srl. Freagraíonn páiste B na ceisteanna. Malartaíonn na páistí róil.

uc

Obair Bheirte: Ceistíonn páiste A páiste B: ‘Cad a bhí agat don lón?’ ‘An ndearna tú do lón ar maidin?’ srl. Freagraíonn páiste B na ceisteanna. Malartaíonn na páistí róil.

Ed

Tréimhse Iarchumarsáide

Dul siar: Bua na Cainte 6 lch. 75. Freagraíonn na páistí na ceisteanna ó bhéal agus scríobhann siad freagraí na gceisteanna.

e

Bua na Cainte 6 lch. 75. Críochnaíonn na páistí na habairtí: ‘Ní féidir liom ___ a oscailt.’ (an fhuinneog, an cuisneoir, an buidéal, an geata, an doras, an cófra)

© Th

Úsáid neamhfhoirmiúil na Gaeilge: Spreagtar na páistí tuairisciú: ‘Tá sin go hiontach ar fad.’ ‘Tá mé stiúgtha leis an ocras agus spallta leis an tart.’ ‘Go raibh maith agat.’ ‘Ná habair.’

Measúnú don Fhoghlaim: Dírbhreathnú an Mhúinteora/Ceistiú/Tascanna An bhfuil an páiste in ann teachtaireacht a thabhairt? ‘Tá mo bhosca lóin agam ach rinne mé dearmad ar mo bhuidéal bainne.’ ‘D’fhág mé é sa bhaile.’ An bhfuil an páiste in ann ceist a chur/a fhreagairt? ‘An ndearna tú do lón ar maidin?’ ‘Ní dhearna mé mo lón ar maidin.’ srl. An bhfuil an páiste in ann easpa cuimhne a léiriú? ‘Rinne mé dearmad ar mo bhuidéal bainne.’ An bhfuil an páiste in ann taitneamh a léiriú? ‘Taitníonn mo lón go mór liom.’ An bhfuil an páiste in ann easpa ábaltachta a léiriú? ‘Ní féidir liom an buidéal a oscailt.’

148

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp131-198).indd 148

26/08/2022 11:46


Bia Aonad 2 – Ceacht 2 Príomhthorthaí Foghlama Samplacha an Cheachta Trí eispéiris foghlama chuí tharraingteacha ba cheart go mbeadh páistí in ann na torthaí foghlama seo a bhaint amach:

Léitheoireacht

Scríbhneoireacht

nd

Teanga ó Bhéal

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht

Tuiscint TF4: Struchtúr abairte agus gramadach

Tuiscint TF3: Gnásanna cló agus struchtúr abairte

Tuiscint TF3: Struchtúr abairte agus gnásanna cló TF4: Litriú agus staidéar ar fhocail

Fiosrú agus úsáid TF12: Cur síos, tuar agus machnamh

Fiosrú agus úsáid TF9: Tuiscint

Ba cheart go mbeadh an páiste in ann:

● ● ● ● ●

uc

at io

Scéal a insint Teachtaireacht a thabhairt Easpa ábaltachta a léiriú Comhghairdeas a dhéanamh Duine a mholadh Mothúchán a léiriú Briathra a úsáid go cruinn san aimsir chaite

na

e

Ed

Chuala an múinteoir Liam ag labhairt Gaeilge ag am lóin. Maith thú, a Liam. Thug sí réalta dó. Chuala an múinteoir Liam ag labhairt Gaeilge i rith an lae freisin. Níl aon pheann agam. D’fhág mé mo pheann sa bhaile. Bhí trófaí ag an múinteoir ar an Aoine. Chuir sé an trófaí ar bhord Liam. ‘Comhghairdeas leat,’ arsa an múinteoir le Liam. ‘Is tusa Gaeilgeoir na Seachtaine.’ Ghlac an múinteoir grianghraf de Liam. Chroch sí an grianghraf ar an doras. Molaim thú! Mhol an múinteoir Liam. Thug na páistí bualadh bos mór dó freisin. Bhí gliondar croí ar Liam mar bhuaigh sé an comórtas. Bhí sé an-bhródúil as féin. Bhí an múinteoir an-bhródúil as Liam freisin.

© Th

of ny

Fiosrú agus úsáid TF9: Peannaireacht agus cur i láthair

Eiseamláirí Teanga

ED l C o C m O pa

Feidhmeanna Teanga

Ire

la

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht, éisteacht agus aird

Comhrá 2.1 Rinne an múinteoir póstaer mór. Bhí ainm gach páiste ar an bpóstaer. Chroch sí an póstaer ar an mballa. Tá críochnaithe agam. Maith thú, a Niamh. Nuair a chuala an múinteoir páiste ag labhairt Gaeilge, chuir sí réalta in aice le hainm an pháiste ar an bpóstaer. Am lóin a bhí ann. Thosaigh na páistí ag labhairt Gaeilge ag am lóin. Bhí an múinteoir an-sásta. Ní féidir liom an buidéal a oscailt. Osclóidh mé an buidéal duit. Maith sibh! Thug an múinteoir réaltaí do na páistí. Tá mé lán go béal. Comhrá 2.2 Thosaigh mé. Thosaigh tú. Thosaigh sé. Thosaigh sí. Thosaíomar. Thosaigh sibh. Thosaigh siad.

Dhúisigh mé. Dhúisigh tú. Dhúisigh sé. Dhúisigh sí. Dhúisíomar. Dhúisigh sibh. Dhúisigh siad. D’éirigh mé. D’éirigh tú. D’éirigh sé. D’éirigh sí. D’éiríomar. D’éirigh sibh. D’éirigh siad.

149

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp131-198).indd 149

26/08/2022 11:46


Bia Snáitheanna: Teanga ó Bhéal, Léitheoireacht, Scríbhneoireacht Gnéithe: Cumarsáid, Tuiscint, Fiosrú agus úsáid

Tréimhse Réamhchumarsáide

Ire

la

nd

Múintear comhrá 2.1 le cabhair na teicneolaíochta. Ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘Cé a rinne an póstaer?’ ‘Cad a bhí ar an bpóstaer?’ ‘Cár chroch an múinteoir an póstaer?’ ‘Cad a rinne an múinteoir muair a chuala sí an páiste ag labhairt Gaeilge?’ ‘Cad a rinne na páistí ag am lóin?’ ‘Cad a thug an múinteoir do na páistí?’ ‘Ar chuala an múinteoir Liam ag labhairt Gaeilge ag am lóin?’ ‘Ar fhág Liam a pheann sa bhaile?’ ‘Cad a thug an múinteoir do Liam?’ ‘Cár chuir an múinteoir an trófaí?’ ‘Ar ghlac an múinteoir grianghraf de Liam?’ ‘Ar mhol an múinteoir Liam?’ ‘Ar thug na páistí bualadh bos mór do Liam?’ ‘An raibh gliondar croí ar Liam?’ ‘Cén fáth?’ ‘An raibh Liam bródúil as féin?’ ‘An raibh an múinteoir bródúil as Liam?’ Freagraíonn na páistí na ceisteanna.

of

Múintear comhrá 2.2 le cabhair na teicneolaíochta: ‘Thosaigh mé. Thosaigh tú. Thosaigh sé. Thosaigh sí. Thosaíomar. Thosaigh sibh. Thosaigh siad.’ ‘Dhúisigh mé. Dhúisigh tú. Dhúisigh sé. Dhúisigh sí.’ ‘Dhúisíomar. Dhúisigh sibh. Dhúisigh siad.’ ‘D’éirigh mé. D’éirigh tú. D’éirigh sé. D’éirigh sí. D’éiríomar. D’éirigh sibh. D’éirigh siad.’ Deir an múinteoir, an rang go léir, grúpaí éagsúla páistí agus páistí aonair na briathra éagsúla san pearsana difriúla.

ED l C o C m O pa

ny

Freagair na Ceisteanna: Cé a rinne an póstaer? Rinne an múinteoir an póstaer. Cár chroch an múinteoir an póstaer? Chroch an múinteoir an póstaer ar an mballa. Céard a chuir an múinteoir in aice le hainm an pháiste? Chuir an múinteoir réalta in aice le hainm an pháiste. Cé a ghlac grianghraf de Liam? Ghlac an múinteoir grianghraf de Liam. Cár chroch an múinteoir an grianghraf? Chroch an múinteoir an grianghraf ar an doras. Cén fáth ar mhol an múinteoir Liam? Mhol an múinteoir Liam mar bhuaigh sé an comórtas. Ar bhuaigh Ruairí an comórtas? Níor bhuaigh Ruairí an comórtas. An raibh an múinteoir bródúil as Liam? Bhí an múinteoir bródúil as Liam. Spraoi le Briathra: Thosaigh mé. Thosaigh tú. Thosaigh sé. Thosaigh sí. Thosaíomar. Thosaigh sibh. Thosaigh siad. Dhúisigh mé. Dhúisigh tú. Dhúisigh sé. Dhúisigh sí. Dhúisíomar. Dhúisigh sibh. Dhúisigh siad. D’éirigh mé. D’éirigh tú. D’éirigh sé. D’éirigh sí. D’éiríomar. D’éirigh sibh. D’éirigh siad.

na

Litriú: Thosaigh mé. Thosaigh tú. Thosaigh sé. Thosaigh sí. Thosaíomar. Thosaigh sibh. Thosaigh siad. Dhúisigh mé. Dhúisigh tú. Dhúisigh sé. Dhúisigh sí. Dhúisíomar. Dhúisigh sibh. Dhúisigh siad. D’éirigh mé. D’éirigh tú. D’éirigh sé. D’éirigh sí. D’éiríomar. D’éirigh sibh. D’éirigh siad.

at io

Tréimhse Chumarsáide

uc

Bua na Cainte 6 lch. 76. Léann na páistí an scéal: ‘Rinne an múinteoir póstaer mór . . . Bhí an múinteoir an-bhródúil as freisin.’ Ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘Cé a rinne an póstaer?’ ‘Cad a bhí ar an bpóstaer?’ ‘Cár chroch an múinteoir an póstaer?’ srl. Freagraíonn na páistí na ceisteanna.

Ed

Tagann páiste amach os comhair an ranga agus ceistíonn an múinteoir an páiste: ‘Cad a rinne an múinteoir muair a chuala sé/sí an páiste ag labhairt Gaeilge?’ ‘Cad a rinne na páistí ag am lóin?’ Freagraíonn an páiste na ceisteanna.

© Th

e

Tagann beirt pháistí amach os comhair an ranga. Ceistíonn páiste A páiste B: ‘Cad a thug an múinteoir do na páistí?’ ‘Ar chuala an múinteoir Liam ag labhairt Gaeilge ag am lóin?’ Freagraíonn páiste B na ceistanna. Malartaíonn na páistí róil. Obair Bheirte: Ceistíonn páiste A páiste B: ‘Ar fhág Liam a pheann sa bhaile?’ ‘Cad a thug an múinteoir do Liam?’ Freagraíonn páiste B na ceisteanna. Malartaíonn na páistí róil.

Tréimhse Iarchumarsáide

Dul siar: Bua na Cainte 6 lch. 76. Freagraíonn na páistí na ceisteanna ó bhéal agus scríobhann siad freagraí na gceisteanna: ‘Cé a rinne an póstaer?’ ‘Cár chroch an múinteoir an póstaer?’ srl. Bua na Cainte 6 lch. 76. Scríobhann na páistí na pearsana éagsúla den bhriathar Dúisigh san aimsir chaite. Úsáid neamhfhoirmiúil na Gaeilge: Spreagtar na páistí tuairisciú: ‘Tá críochnaithe agam.’ ‘Maith thú!’ ‘Maith sibh!’ ‘Táim lán go béal.’ ‘Comhghairdeas leat.’ 150

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp131-198).indd 150

26/08/2022 11:46


Bia Measúnú don Fhoghlaim: Dírbhreathnú an Mhúinteora/Ceistiú/Tascanna

© Th

e

Ed

uc

at io

na

ED l C o C m O pa

ny

of

Ire

la

nd

An bhfuil an páiste in ann scéal a insint? ‘Rinne an múinteoir póstaer mór.’ ‘Bhí ainm gach páiste ar an bpóstaer.’ ‘Chroch sí an póstaer ar an mballa.’ srl. An bhfuil an páiste in ann teachtaireacht a thabhairt? ‘Tá críochnaithe agam.’ An bhfuil an páiste in ann easpa ábaltachta a léiriú? ‘Ní féidir liom an buidéal a oscailt.’ An bhfuil an páiste in ann comhghairdeas a dhéanamh? ‘Comhghairdeas leat.’ An bhfuil an páiste in ann duine a mholadh? ‘Molaim thú!’ ‘Mhol an múinteoir Liam.’ An bhfuil an páiste in ann mothúchán a léiriú? ‘Bhí gliondar croí ar Liam mar bhuaigh sé an comórtas.’ ‘Bhí sé an-bhródúil as féin.’ An bhfuil an páiste in ann briathra a úsáid go cruinn san aimsir chaite? ‘Rinne an múinteoir póstaer mór.’ ‘Bhí ainm gach páiste ar an bpóstaer.’ ‘Chroch sí an póstaer ar an mballa.’ srl.

151

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp131-198).indd 151

26/08/2022 11:46


Bia Aonad 2 – Ceacht 3 Príomhthorthaí Foghlama Samplacha an Cheachta Trí eispéiris foghlama chuí tharraingteacha ba cheart go mbeadh páistí in ann na torthaí foghlama seo a bhaint amach:

Léitheoireacht

Scríbhneoireacht

nd

Teanga ó Bhéal

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht

Tuiscint TF4: Struchtúr abairte agus gramadach TF5: Stór focal

Tuiscint TF6: Stór focal

Tuiscint TF3: Struchtúr abairte agus gnásanna cló TF4: Litriú agus staidéar ar fhocail

Fiosrú agus úsáid TF12: Cur síos, tuar agus machnamh

Fiosrú agus úsáid TF10: Líofacht agus féincheartú

● ● ● ● ● ● ●

Beannú do dhaoine Freagairt do bheannú Comhrá a thosú Rogha a dhéanamh Ceist a chur Ceist a fhreagairt An réamhfhocal ‘ag’ a úsáid go cruinn Ordú a dhéanamh

na

Ire

of

ny

Ba cheart go mbeadh an páiste in ann:

Fiosrú agus úsáid TF6: Cuspóir, seánra agus guth

Eiseamláirí Teanga

Comhrá 3.1 Chuaigh an chlann go bialann sa bhaile mór ar an Satharn. Bhí an bhialann an-ghalánta. Bhí an bhialann plódaithe le daoine. Shuigh an chlann chun boird. Tháinig freastalaí chuig an mbord. ‘Dia daoibh,’ arsa an freastalaí. ‘Dia’s Muire duit,’ arsa gach duine. ‘Conas atá sibh?’ arsa an freastalaí. ‘Táimid togha,’ arsa gach duine. Thug an freastalaí biachlár do gach duine.

ED l C o C m O pa

Feidhmeanna Teanga

la

Cumarsáid TF2: Inspreagadh agus rogha

Comhrá 3.2 Bhí dinnéar deas ag na páistí. Bhí sailéad agam. Bhí borgaire agus sceallóga prátaí agat. Bhí sicín agus sceallóga prátaí aige. Bhí iasc agus sceallóga prátaí aici. Bhí liamhás, cairéid agus prátaí rósta againn. Bhí mairteoil, prátaí rósta agus glasraí agaibh. Bhí muiceoil, prátaí rósta agus tornapaí acu.

© Th

e

Ed

uc

at io

Cad a bheidh agat don dinnéar? Beidh sicín rósta, glasraí agus prátaí agam, más é do thoil é. Ceart go leor. Cad a bheidh agat don dinnéar? Beidh iasc agus sceallóga prátaí agam, más é do thoil é. Ceart go leor. Cad a bheidh agat don dinnéar? Beidh borgaire, sailéad agus sceallóga prátaí agam, más é do thoil é. Ceart go leor. Cad a bheidh agat don dinnéar? Beidh píotsa agus sceallóga prátaí agam, más é do thoil é. Ceart go leor. Cad a bheidh agat don dinnéar? Beidh curaí sicín agus rís agam, más é do thoil é. Ceart go leor. Scríobh an freastalaí síos an t-ordú. Bhí an chlann ag súil go mór leis an mbéile.

Snáitheanna: Teanga ó Bhéal, Léitheoireacht, Scríbhneoireacht Gnéithe: Cumarsáid, Tuiscint, Fiosrú agus úsáid

152

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp131-198).indd 152

26/08/2022 11:46


Bia Tréimhse Réamhchumarsáide

nd

Múintear comhrá 3.1 le cabhair na teicneolaíochta. Ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘Cá ndeachaigh an chlann ar an Satharn?’ ‘An raibh an bhialann go deas?’ ‘An raibh an bhialann plódaithe le daoine?’ ‘Cár shuigh an chlann?’ ‘Cé a tháinig chuig an mbord?’ ‘Cad a thug an freastalaí do gach duine?’ ‘Cad a bhí ag Mamaí don dinnéar?’ ‘Cad a bhí ag Daidí don dinnéar?’ ‘Cad a bhí ag Oisín don dinnéar?’ ‘Cad a bhí ag Niamh don dinnéar?’ ‘Cad a bhí ag Ciara don dinnéar?’ ‘Ar scríobh an freastalaí síos an t-ordú?’ ‘Ar scríobh Mamaí síos an t-ordú?’ Freagraíonn na páistí na ceisteanna.

la

Múintear comhrá 3.2 le cabhair na teicneolaíochta. Ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘An raibh dinnéar deas ag na páistí?’ ‘Cad a bhí agat do dinnéar?’ ‘Cad a bhí aige don dinnéar?’ ‘Cad a bhí aici don dinnéar?’ ‘Cad a bhí agaibh don dinnéar?’ ‘Cad a bhí acu don dinnéar?’ Freagraíonn na páistí na ceisteanna.

of

Ire

Bí ag Caint: Cá ndeachaigh an chlann ar an Satharn? Chuaigh an chlann go bialann ar an Satharn. Cé a tháinig chuig an mbord? Tháinig an freastalaí chuig an mbord. Cad a bheidh ag Daidí don dinnéar? Beidh sicín rósta, glasraí agus prátaí aige. Cad a bheidh ag Mamaí don dinnéar? Beidh iasc agus sceallóga prátaí aici. Cad a bheidh ag Oisín don dinnéar? Beidh borgaire, sailéad agus sceallóga prátaí aige. Cad a bheidh ag Niamh don dinnéar? Beidh píotsa agus sceallóga prátaí aici. Cad a bheidh ag Ciara don dinnéar? Beidh curaí sicín agus rís aici. Ar scríobh Mamaí síos an t-ordú? Níor scríobh Mamaí síos an t-ordú.

ED l C o C m O pa

ny

Líon na Bearnaí: mé: agam; tú: agat; sé: aige; sí: aici; sinn: againn; sibh: agaibh; siad: acu. Beidh brioscaí ag na páistí. Niamh: Beidh píotsa agus sceallóga prátaí aici. Oisín: Beidh borgaire, sailéad agus sceallóga prátaí aige. tú: Beidh curaí sicín agus rís agat. mé: Beidh iasc agus sceallóga prátaí agam. sinn: Beidh cáca seacláide againn. sibh: Beidh anraith agaibh. Pól agus Úna: Beidh sailéad acu. Foclóir: putóg dhubh, anraith, sailéad, sceallóga prátaí agus iasc, sceallóga prátaí agus borgaire, sceallóga prátaí agus píotsa, curaí sicín agus rís, cáca seacláide, uachtar reoite, pióg úll. Litriú: agam, agat, aige, aici, againn, agaibh, acu.

Tréimhse Chumarsáide

at io

na

Bua na Cainte 6 lch. 77. Léann na páistí an scéal: ‘Chuaigh an chlann . . . go mór leis an mbéile.’ Ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘Cá ndeachaigh an chlann ar an Satharn?’ ‘Cathain a chuaigh an chlann go dtí an bhialann?’ srl. Freagraíonn na páistí na ceisteanna. Tagann páiste amach os comhair an ranga agus ceistíonn an múinteoir an páiste: ‘Cá raibh an bhialann?’ ‘An raibh a lán daoine sa bhialann?’ Freagraíonn an páiste na ceisteanna.

Ed

uc

Tagann beirt pháistí amach os comhair an ranga. Ceistíonn páiste A páiste B: ‘Ar thug an freastalaí biachlár do na páistí?’ ‘Cé a tháinig chuig an mbord?’ ‘Cad a bheidh ag Mamaí don dinnéar?’ Freagraíonn páiste B na ceisteanna. Malartaíonn na páistí róil.

e

Obair Bheirte: Ceistíonn páiste A páiste B: ‘Cad a bheidh ag Daidí don dinnéar?’ ‘Cad a bheidh ag Oisín don dinnéar?’ Freagraíonn páiste B na ceistanna. Malartaíonn na páistí róil.

© Th

Drámaíocht: Déantar dráma bunaithe ar an scéal. Glacann páistí éagsúla na páirteanna difriúla.

Tréimhse Iarchumarsáide

Dul siar: Bua na Cainte 6 lch. 78. Scríobhann na páistí na habairtí éagsúla: ‘Beidh sú oráiste ag na páistí.’ ‘Beidh curaí sicín agus rís agat.’ srl. Bua na Cainte 6 lch. 78. Déanann na páistí an tóirfhocal: ‘anraith, sailéad, sceallóga prátaí, glasraí, feoil, borróga, curaí, rós, borgaire, iasc, píotsa, uachtar reoite.’ Úsáid neamhfhoirmiúil na Gaeilge: Spreagtar na páistí tuairisciú: ‘Dia daoibh.’ ‘Dia’s Muire duit.’ ‘Conas atá tú?’ ‘Táim togha.’ ‘Bhí dinnéar deas agam.’ ‘Ceart go leor.’

153

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp131-198).indd 153

26/08/2022 11:46


Bia Measúnú don Fhoghlaim: Dírbhreathnú an Mhúinteora/Ceistiú/Tascanna

© Th

e

Ed

uc

at io

na

ED l C o C m O pa

ny

of

Ire

la

nd

An bhfuil an páiste in ann beannú do dhaoine? ‘Dia’s Muire daoibh.’ An bhfuil an páiste in ann freagairt do bheannú? ‘Dia’s Muire duit.’ An bhfuil an páiste in ann comhrá a thosú? ‘Conas atá sibh?’ An bhfuil an páiste in ann rogha a dhéanamh? ‘Beidh curaí sicín agus rís agam, más é do thoil é.’ An bhfuil an páiste in ann ceist a chur/a fhreagairt? ‘Cad a bheidh agat don dinnéar?’ ‘Beidh píotsa agus sceallóga prátaí agam, más é do thoil é.’ srl. An bhfuil an páiste in ann ordú a dhéanamh? ‘Beidh sicín rósta, glasraí agus prátaí agam, más é do thoil é.’ An bhfuil an páiste in ann an réamhfhocal ‘ag’ a úsáid go cruinn? ‘Bhí dinnéar deas ag na páistí.’ ‘Bhí sailéad agam.’ ‘Bhí borgaire agus sceallóga prátaí agat.’ ‘‘Bhí sicín agus sceallóga prátaí aige.’ ‘Bhí iasc agus sceallóga prátaí aici.’ ‘Bhí liamhás, cairéid agus prátaí rósta againn.’ ‘Bhí mairteoil, prátaí rósta agus glasraí agaibh.’ ‘Bhí muiceoil, prátaí rósta agus tornapaí acu.’

154

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp131-198).indd 154

26/08/2022 11:46


Bia Aonad 2 – Ceacht 4 Príomhthorthaí Foghlama Samplacha an Cheachta Trí eispéiris foghlama chuí tharraingteacha ba cheart go mbeadh páistí in ann na torthaí foghlama seo a bhaint amach:

Léitheoireacht

Scríbhneoireacht

nd

Teanga ó Bhéal

Cumarsáid TF2: Inspreagadh agus rogha

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht

Tuiscint TF4: Struchtúr abairte agus gramadach TF6: Léiriú tuisceana

Tuiscint TF6: Stór focal

Tuiscint TF3: Struchtúr abairte agus gnásanna cló TF4: Litriú agus staidéar ar fhocail TF5: Stór focal

Fiosrú agus úsáid TF11: Eolas, míniú agus údar a thabhairt

Fiosrú agus úsáid TF9: Tuiscint

of

Ba cheart go mbeadh an páiste in ann:

● ●

© Th

e

Ed

uc

at io

na

Beannú do dhuine Fáilte a chur roimh dhuine Stór focal a úsáid Treoracha a thabhairt/a leanúint

ny

Fiosrú agus úsáid TF9: Peannaireacht agus cur i láthair

ED l C o C m O pa

Feidhmeanna Teanga

Ire

la

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht, éisteacht agus aird

Eiseamláirí Teanga

Comhrá Dia duit agus fáilte romhat. Taispeánfaidh mé duit conas cáca cáise líomóide a dhéanamh. Ar dtús, cuir na brioscaí isteach i mála plaisteach agus dún an mála. Bris na brioscaí i bpíosaí beaga. Cuir na brioscaí isteach i mbabhla. Leáigh an t-im san oigheann micreathonnach. Cuir an t-im isteach sa bhabhla. Cuir siúcra donn isteach sa bhabhla freisin. Clúdaigh bun an stáin le rianpháipéar. Measc an t-im agus an siúcra leis na brioscaí sa bhabhla le spúnóg adhmaid. Ansin, cuir an meascán isteach sa stán. Clúdaigh bun an stáin leis an meascán agus brúigh go maith é. Cuir an stán isteach sa chuisneoir. Measc an cháis mhascarpóiné, an siúcra mín, agus an sú líomóide le chéile. Tóg an stán amach as an gcuisneoir agus cuir an meascán cáise ar na brioscaí brúite. Ar deireadh, cuir an stán ar ais sa chuisneoir ar feadh cúpla uair an chloig. Tóg an cáca amach as an gcuisneoir. Cuir ar phláta é. Gearr slis den cháca le scian agus bain taitneamh as.

Snáitheanna: Teanga ó Bhéal, Léitheoireacht, Scríbhneoireacht Gnéithe: Cumarsáid, Tuiscint, Fiosrú agus úsáid

Tréimhse Réamhchumarsáide

Múintear an foclóir don chomhrá le cabhair na teicneolaíochta – brioscaí, mála plaisteach, babhla, oigheann micreathonnach, im, siúcra, stán bácála, rianpháipéar, spúnóg adhmaid, cuisneoir. Féachann na páistí ar an bhfíseán faoi cháca cáise liomóide a dhéanamh. Úsáidtear na hábhair nithiúla. Taispeánann an múinteoir do na páistí conas cáca cáise liomóide a dhéanamh. Faigheann an múinteoir na brioscaí agus cuireann sé/sí iad isteach sa mhála. Briseann an múinteoir na brioscaí i bpíosaí beaga. 155

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp131-198).indd 155

26/08/2022 11:46


Bia

nd

Cuireann sé/sí na brioscaí isteach i mbabhla. Leánn sé/sí an t-im san oigheann micreathonnach. Cuireann sé/sí an t-im isteach sa bhabhla. Cuireann sé/sí siúcra donn isteach sa bhabhla freisin. Meascann sé/sí an t-im agus an siúcra leis na brioscaí sa bhabhla le spúnóg adhmaid. Líonann sé/sí bun an stáin le rianpháipéar. Ansin cuirtear an meascán isteach sa stán. Clúdaítear bun an stáin leis an meascán agus brúann an múinteoir go maith é. Cuirtear an stán isteach sa chuisneoir. Meascann an múinteoir an cháis mhascarpóiné, an siúcra mín agus an sú líomóide le chéile. Tógtar an stán amach as an gcuisneoir agus cuirtear an meascán cáise ar na brioscaí brúite. Ar deireadh cuirtear an stán ar ais sa chuisneoir ar feadh cúpla uair an chloig. Ansin tógtar an cáca amach as an gcuisneoir agus cuirtear ar phláta é. Gearrtar an cáca ina slisíní agus baintear taitneamh as.

la

Foclóir: brioscaí, mála plaisteach, babhla, oigheann micreathonnach, im, siúcra, stán bácála, rianpháipéar, spúnóg adhmaid, cuisneoir.

Ire

Cluiche Kim: brioscaí, mála plaisteach, babhla, oigheann micreathonnach, im, siúcra, stán bácála, rianpháipéar, spúnóg adhmaid, cuisneoir.

ny

of

Scríobh an Scéal: Ar dtús, cuir na brioscaí isteach i mála plaisteach agus dún an mála. Bris na brioscaí i bpíosaí beaga. Cuir na brioscaí isteach i mbabhla. Leáigh an t-im san oigheann micreathonnach. Cuir an t-im isteach sa bhabhla. Cuir siúcra donn isteach sa bhabhla freisin. Clúdaigh bun an stáin le rianpháipéar. Measc an t-im agus an siúcra leis na brioscaí sa bhabhla le spúnóg adhmaid. Ansin, cuir an meascán isteach sa stán. Clúdaigh bun an stáin leis an meascán agus brúigh go maith é. Cuir an stán isteach sa chuisneoir.

Tréimhse Chumarsáide

ED l C o C m O pa

Litriú: Chlúdaigh Samar bun an stáin le rianpháipéar inné. Clúdaíonn Samar bun an stáin le rianpháipéar gach lá. Clúdóidh Samar bun an stáin le rianpháipéar amárach.

Bua na Cainte 6 lch. 79. Léann na páistí na treoracha faoi cháca cáise líomóide a dhéanamh: ‘Ar dtús, cuir na brioscaí isteach i mála plaisteach agus dún an mála.’ srl.

na

Tugann an múinteoir na hábhair éagsúla do na páistí agus déanann an múinteoir agus na páistí an cáca cáise líomóide le chéile.

Tréimhse Iarchumarsáide

at io

Dul siar: Bua na Cainte 6 lch. 79. Scríobhann na páistí na treoracha chun cáca cáise líomóide a dhéanamh.

Ed

uc

Seánra Scríbhneoireachta: Scríbhneoireacht Ghnásúil: Scríobhann na páistí faoin gcáca cáise líomóide a rinne siad agus tig leo an foclóir agus an teimpléad ar lch. 79 a úsáid mar chabhair. Baintear leas as an bpróiseas scríbhneoireachta. Scríobhann an páiste dréacht. Déanann sé/sí eagarthóireacht ar an dréacht agus athscríobhann sé/sí an píosa. Foilsítear an píosa scríbhneoireachta sa seomra ranga.

e

Úsáid neamhfhoirmiúil na Gaeilge: Spreagtar na páistí tuairisciú: ‘Dia duit agus fáilte romhat.’ ‘Cuir an leabhar ar an mbord.’ ‘Clúdaigh do fhreagra.’ ‘Gearr an páipéar.’

© Th

Foghlaim Chomhtháite Ábhar agus Teanga: Oideachas Sóisialta Pearsanta agus Sláinte. Is féidir ceacht OSPS a bhunú ar ábhar an cheachta seo.

Measúnú don Fhoghlaim: Dírbhreathnú an Mhúinteora/Ceistiú/Tascanna An bhfuil an páiste in ann beannú do dhuine? ‘Dia duit.’ An bhfuil an páiste in ann fáilte a chur roimh dhuine? ‘Fáilte romhat.’ An bhfuil an páiste in ann stór fhocal a úsáid? (cáca cáise líomóide, brioscaí, mála plaisteach, mála, babhla, an t-im, oigheann micreathonnach, siúcra donn, an stán, rianpháipéar, spúnóg adhmaid, an meascán, cuisneoir, cáis mhascarpóiné, siúcra mín, sú líomóide, pláta, slis) An bhfuil an páiste in ann treoracha a thabhairt/a leanúint? ‘Bris na brioscaí i bpíosaí beaga.’ ‘Cuir na brioscaí isteach i mbabhla.’ ‘Leáigh an t-im san oigheann micreathonnach.’ ‘Cuir an t-im isteach sa bhabhla.’ srl.

156

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp131-198).indd 156

26/08/2022 11:46


Bia Aonad 2 – Amhrán Príomhthorthaí Foghlama Samplacha an Amhráin Trí eispéiris foghlama chuí tharraingteacha ba cheart go mbeadh páistí in ann na torthaí foghlama seo a bhaint amach:

Léitheoireacht

Scríbhneoireacht

nd

Teanga ó Bhéal

Cumarsáid TF2: Inspreagadh agus rogha

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht

Tuiscint TF4: Struchtúr abairte agus gramadach

Tuiscint TF3 Gnásanna cló agus struchtúr abairte

Tuiscint TF3: Struchtúr abairte agus gnásanna cló

Fiosrú agus úsáid TF10: Teanga a úsáid go spraíúil agus go cruthaitheach

Fiosrú agus úsáid TF7: Cuspóir, seánra agus guth

of

Ire

la

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht, éisteacht agus aird

ED l C o C m O pa

ny

Fiosrú agus úsáid TF8: Cuspóir, seánra agus guth

Mo Dhreoilín

Ó mo dhreoilín, Ite ag an gcat, Fuil ar a smut, Is gan fágtha agam ach cnáimhín. (x2)

na

Dúidín, dáidín, An ruidín deas a chaill mé. Go lige Dia na nGrás Go bhfaighidh mé arís é. (x4)

Ed

uc

at io

Sin é críoch mo scéilín. Scéilín faoi mo dhreoilín. An chaoi ar ith an cat í. Is nár fhág sí agam ach cnámh.

Ó mo dhreoilín, Ite ag an gcat, Fuil ar a smut, Is gan fágtha agam ach cnáimhín. (x2)

© Th

e

Múintear an t-amhrán Mo Dhreoilín le cabhair na teicneolaíochta. Canann an múinteoir an t-amhrán. Canann an rang go léir, grúpaí éagsúla páistí agus páistí aonair an t-amhrán. Ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘Ar ith an cat an dreoilín?’ ‘Ar ith an dreoilín an cat?’ ‘An maith leat fonn an amhráin?’ ‘An amhrán bríomhar é?’ ‘An bhfuil an t-amhrán brónach?’ ‘Cén fáth?’ ‘Abair cúig fhocal eile a chríochnaíonn ar ín.’ ‘Ainmnigh cúig éan eile.’ Freagraíonn na páistí na ceisteanna: ‘D’ith an cat an dreoilín.’ ‘Níor ith an dreoilín an cat.’ ‘Is maith liom fonn an amhráin.’ ‘Is amhrán bríomhar é.’ ‘Tá an t-amhrán brónach mar mharaigh an cat an dreoilín bocht.’ ‘cailín, gairdín, coinín, bairín agus báidín.’ ‘spideog, fáinleog, préachán, fuiseog agus cág.’ Bí ag Caint: Bua na Cainte 6 lch. 80. Ar ith an cat an dreoilín? D’ith an cat an dreoilín. Ar ith an dreoilín an cat? Níor ith an dreoilín an cat. An maith leat fonn an amhráin? Is maith liom fonn an amhráin. An amhrán bríomhar é? Is amhrán bríomhar é. An bhfuil an t-amhrán brónach? Cén fáth? Tá an t-amhrán brónach mar mharaigh an cat an dreoilín bocht. Abair cúig fhocal eile a chríochnaíonn ar ín – cailín, gairdín, coinín, bairín agus báidín. Ainmnigh cúig éan eile – spideog, fáinleog, préachán, fuiseog agus cág.

157

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp131-198).indd 157

26/08/2022 11:46


Bia & An Nollaig Plean Trí Seachtaine Snáitheanna

Bia Aonad 3 & An Nollaig Gnéithe

Caidreamh cumarsáideach a fhorbairt trí theanga Ábhar agus struchtúr na teanga a thuiscint Teanga a fhiosrú agus a úsáid

la

nd

Bua na Cainte 6 (Teicneolaíocht) Bua na Cainte 6 Leabhar an Pháiste (lch. 81–107) Bua na Cainte 6 Leabhar Litrithe (lch. 21–25) Pictiúir Luaschártaí/Cártaí Cainte

Ire

Teanga ó Bhéal Léitheoireacht Scríbhneoireacht

Acmhainní

of

Torthaí Foghlama

ny

Moltar don mhúinteoir torthaí foghlama a oireann do shainriachtanais na bpáistí a roghnú. Trí eispéiris foghlama chuí tharraingteacha ba cheart go mbeadh páistí in ann na torthaí foghlama seo a bhaint amach:

Teanga ó Bhéal

Éisteann na páistí leis na comhráite agus leis na téacsanna agus baineann siad brí agus taitneamh as na comhráite agus na téacsanna seo. (Bia Aonad 3 Ceacht 1, Dán, An Scéal; An Nollaig Ceacht 2, Ceacht 3, Ceacht 4, Ceacht 5, Ceacht 6, Dán 1, Dán 2 An Scéal)

TF2: Inspreagadh agus rogha

Éisteann na páistí leis na téacsanna agus cuireann siad a dtuairimí faoi na téacsanna seo in iúl. (Bia Aonad 3 Ceacht 4, An Scéal; An Nollaig Ceacht 6, An Scéal)

at io

TF3: Gnásanna sóisialta agus feasacht ar dhaoine eile

uc

TF4: Struchtúr abairte agus gramadach

© Th

e

Ed

Tuiscint

Tuairisceoirí

TF1: Rannpháirtíocht, éisteacht agus aird

na

Cumarsáid

Torthaí Foghlama

ED l C o C m O pa

Gné

Úsáideann na páistí gnásanna sóisialta teanga chun tús a chur le comhrá agus páirt a ghlacadh i gcomhrá bunaithe ar ábhar pearsanta agus ar ábhair an churaclaim agus úsáideann siad teanga go muiníneach chun oibriú i bpáirt le daoine eile. (Bia Aonad 3 Ceacht 2, Ceacht 3; An Nollaig Ceacht 1, Ceacht 4) Úsáideann na páistí abairtí leanúnacha san aimsir cheart, agus ord ceart ar na focail agus struchtúr ceart ar an abairt. Léiríonn siad úsáid chuí na gramadaí. (Bia Aonad 3 Ceacht 4, An Scéal; An Nollaig Ceacht 1, Ceacht 2, Ceacht 3, Ceacht 4, Ceacht 5)

TF5: Stór focal

Úsáideann na páistí réimse leathan frásaí coitianta le tuin agus le foghraíocht chuí agus réimse níos leithne de stór focal. Roghnaíonn agus úsáideann siad straitéisí éagsúla chun stór focal agus frásaí a shealbhú. (Bia Aonad 3 Ceacht 1, Ceacht 3; An Nollaig Ceacht 1, Ceacht 2, Ceacht 6, An Scéal)

TF6: Léiriú tuisceana

Éisteann na páistí go gníomhach le téacsanna chun iad a thuiscint agus a phlé. Léiríonn siad tuiscint trí threoracha a leanúint agus a thabhairt. Léiríonn siad tuiscint trí scéal, míniúcháin agus cur síos a thuiscint. (Bia Aonad 3 Ceacht 2, Ceacht 4, Dán; An Nollaig Ceacht 4, Dán 1, Dán 2 An Scéal)

158

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp131-198).indd 158

26/08/2022 11:46


Bia & An Nollaig Cuireann agus freagraíonn na páistí ceisteanna. (An Nollaig Ceacht 1)

TF8: Catagóiriú

Cruthaíonn agus míníonn na páistí catagóirí agus údar a thabhairt leo ar ábhar trasna an churaclaim. (Bia Aonad 3 Ceacht 1)

TF9: Athinsint agus mionléiriú

Insíonn na páistí scéalta pearsanta agus neamhphearsanta agus déanann siad cur i láthair struchtúrtha do luchtanna éisteachta éagsúla. Úsáideann siad aimsirí agus stór focal oiriúnach don chur síos. (Bia Aonad 3 Ceacht 3, An Scéal; An Nollaig Ceacht 3, Ceacht 5)

TF10:Teanga a úsáid go spraíúil agus go cruthaitheach

Éisteann na páistí le gnéithe cruthaitheacha na teanga labhartha agus baineann siad spraoi astu chun cuidiú leo a dteanga labhartha féin a fhorbairt. (Bia Aonad 3 Dán; An Nollaig Dán 1, Dán 2)

TF11: Eolas, míniú agus údair a thabhairt

Roghnaíonn agus úsáideann na páistí eolas cuí chun tuairimí agus smaointe a chur in iúl go soiléir. (Bia Aonad 3 Ceacht 1, Ceacht 4, An Scéal; An Nollaig Ceacht 4, An Scéal)

nd

TF7: Iarratais, ceisteanna agus idirghníomhuithe

ED l C o C m O pa

ny

of

Ire

la

Fiosrú agus úsáid

Déanann na páistí cur síos ar imeachtaí a bhaineann le comhthéacsanna réalaíocha agus úsáideann siad an teanga go muiníneach. (Bia Aonad 3 Ceacht 1, An Scéal; An Nollaig Ceacht 2, Ceacht 4, Ceacht 5, Ceacht 6, An Scéal)

TF12: Cur síos, tuar agus machnamh

Léitheoireacht

TF1: Rannpháirtíocht

at io

Cumarsáid

Torthaí Foghlama

na

Gné

Ed

uc

TF2: Inspreagadh agus rogha

© Th

e

Tuiscint

TF3: Gnásanna cló agus struchtúr abairte

Tuairisceoirí

Forbraíonn na páistí a spéis sa léitheoireacht agus aithníonn siad iad féin mar léitheoirí. Baineann siad sásamh as an léitheoireacht. (Bia Aonad 3 Ceacht 3, An Scéal; An Nollaig Ceacht 2, Ceacht 5, An Scéal) Pléann na páistí na téacsanna ar mhaithe le pléisiúr, agus spéis agus déanann siad machnamh ar na téacsanna seo. (Bia Aonad 3 Ceacht 1, Ceacht 2, Ceacht 4, Dán, An Scéal; An Nollaig Ceacht 1, Ceacht 2, Ceacht 3, Ceacht 4, Ceacht 6, Dán 1, Dán 2, An Scéal) Déanann na páistí staidéar ar struchtúr na n-abairtí sna téacsanna. (Bia Aonad 3 Ceacht 2; An Nollaig Ceacht 1, Ceacht 2, Ceacht 3, Ceacht 4, Ceacht 5, Ceacht 6, An Scéal)

TF4: Feasacht fhóineolaíoch agus fhóinéimeach

Aithníonn na páistí fuaimeanna ar nós siollaí agus ríme i bhfocail labhartha agus scríofa. (Bia Aonad 3 Ceacht 4; An Nollaig Ceacht 1, Dán 1, Dán 2)

TF5: Fónaic, aithint focal agus staidéar ar fhocail

Úsáideann na páistí réimse straitéisí aitheanta focal agus iad ag léamh téacsanna ag a leibhéal teagaisc agus aithníonn siad cosúlachtaí agus difríochtaí idir focail agus patrúin i bhfocail. (Bia Aonad 3 Ceacht 4; An Nollaig Ceacht l)

TF6: Stór focal

Sealbhaíonn na páistí stór focal chun tacú le tuiscint ar na téacsanna agus úsáideann siad réimse straitéisí tuisceana agus eolais chun brí na bhfocal agus na bhfrásaí nua a dheimhniú agus a phlé. (Bia Aonad 3 Ceacht 1, Ceacht 4, Dán, An Scéal; An Nollaig Ceacht 2, Ceacht 4)

159

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp131-198).indd 159

26/08/2022 11:46


Bia & An Nollaig Fiosrú agus úsáid

TF7: Cuspóir, seánra agus guth

Freagraíonn na páistí do ghnéithe cruthaitheacha téacs. (Bia Aonad 3 Ceacht 3; An Nollaig Ceacht 3)

nd

TF8: Freagairt agus intinn an údair Aithníonn agus pléann na páistí na tuiscintí éagsúla a bhaineann leis na téacsanna. (Bia Aonad 3 Ceacht 4, An Scéal; An Nollaig Ceacht 2, Ceacht 4, Ceacht 5, Dán 1, Dán 2, An Scéal) Úsáideann na páistí straitéisí tuisceana chun dul i ngleic leis na téacsanna. (Bia Aonad 3 Ceacht 1, Ceacht 2, Ceacht 4, Dán, An Scéal; An Nollaig Ceacht 6)

TF10: Líofacht agus féincheartú

Léann na páistí an téacs ag leibhéal neamhspleách ag luas réasúnta agus le tuiscint agus déanann siad féincheartú. (An Nollaig Ceacht 1)

Scríbhneoireacht Gné

TF2: Inspreagadh agus rogha TF3: Struchtúr abairte agus gnásanna cló

na

Tuiscint

Baineann na páistí taitneamh as téacsanna a chruthú agus léiríonn siad dearcadh dearfach agus cuspóirí éagsúla agus iad ag cur a gcuid smaointe in iúl. (Bia Aonad 3 Ceacht 1, Ceacht 4, An Scéal; An Nollaig Ceacht 1, Ceacht 3, Ceacht 4, Dán 1, Dán 2)

ny

TF1: Rannpháirtíocht

Tuairisceoirí

ED l C o C m O pa

Cumarsáid

Torthaí Foghlama

of

Ire

la

TF9:Tuiscint

Déanann na páistí ábhar a mheas agus a roghnú chun téacs a chruthú. (Bia Aonad 3 Ceacht 2, Dán; An Nollaig Ceacht 2, Ceacht 5, Ceacht 6, An Scéal) Úsáideann na páistí struchtúr abairte agus aimsirí cearta na mbriathra ina gcuid scríbhneoireachta. (Bia Aonad 3 Ceacht 1, Ceacht 3, An Scéal; An Nollaig Ceacht 1, Ceacht 2, Ceacht 3, Ceacht 5, Ceacht 6, Dán 2, An Scéal)

uc

at io

TF4: Litriú agus staidéar ar fhocail Litríonn na páistí réimse focal ardmhinicíochta go cruinn agus úsáideann siad straitéisí litrithe chun focail neamhaitheanta a litriú. Aithníonn siad go n-athraíonn focail Ghaeilge uaireanta de réir chomhthéacs na gramadaí. Aithníonn siad cosúlachtaí agus difríochtaí idir focail agus patrúin litreacha. (Bia Aonad 3 Ceacht 1, Ceacht 2, Ceacht 3, Ceacht 4; An Nollaig Ceacht 1, Ceacht 2, Ceacht 3, Ceacht 4, Ceacht 5, Ceacht 6)

Ed

TF5: Stór focal

TF6: Cuspóir, seánra agus guth

© Th

e

Fiosrú agus úsáid

Roghnaíonn na páistí teanga agus stór focal ábhartha chun téacsanna a chruthú. (Bia Aonad 3 Ceacht 1, Ceacht 3, Ceacht 4; An Nollaig Ceacht 4, Dán 2) Cruthaíonn na páistí téacsanna agus iad ag díriú ar an gcuspóir agus ar an lucht éisteachta. Déanann siad iniúchadh ar struchtúr téacs agus gnéithe teanga ina gcuid scríbhneoireachta. Forbraíonn siad a nguth pearsanta agus téacsanna á gcruthú acu. (Bia Aonad 3 Ceacht 2, Ceacht 3, Ceacht 4, Dán, An Scéal; An Nollaig Ceacht 1, Ceacht 2, Ceacht 3, Ceacht 4, Ceacht 5, Dán 1, An Scéal)

TF8: Freagairt agus intinn an údair Déanann na páistí brí a gcuid téacsanna a roinnt. (An Nollaig Dán 2) TF9: Peannaireacht agus cur i láthair

Scríobhann na páistí go hinléite agus go líofa. (Bia Aonad 3 Ceacht 1; An Nollaig Ceacht 6, An Scéal)

160

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp131-198).indd 160

26/08/2022 11:46


Bia & An Nollaig Ábhar Eiseamláirí Teanga

ny

of

Litriú: an tráta, na trátaí an práta, na prátaí an pláta, na plátaí an briosca, na brioscaí an glasra, na glasraí an mála, na málaí

Ire

la

nd

Bia Aonad 3 Ceacht 2 Tarraing Pirimid an Bhia don bhia a íosfaidh tú amárach. Tarraing trí ghlasra. Scríobh na focail freisin. Ceart go leor. Ar fheabhas! Tarraing trí thoradh freisin. Tarraing trí shaghas bia anseo. Tarraing dhá shaghas bia anseo. Tarraing saghas amháin bia anseo.

ED l C o C m O pa

Bia Aonad 3 Ceacht 1 Seo í Pirimid an Bhia. Ag bun na pirimide, tá glasraí agus torthaí. Is cóir duit idir seacht gcinn agus cúig cinn a ithe gach lá. Tá a lán vitiminí i nglasraí agus i dtorthaí. Os a gcionn sin, tá prátaí, pasta, gránach, rís agus arán. Is cóir duit idir trí cinn agus cúig cinn a ithe gach lá. Os a gcionn sin, tá bainne, iógart agus cáis. Is cóir duit trí cinn a ithe gach lá. Tá cailciam i mbainne agus i gcáis. Tá cailciam go maith do na cnámha. Os a gcionn sin, tá feoil, iasc, uibheacha agus cnónna. Is cóir duit dhá cheann a ithe gach lá. Os a gcionn sin, tá im agus ola. Ní cóir duit ach méid beag ime agus ola a ithe gach lá. Ag barr na pirimide, tá milseáin, brioscaí, cácaí agus borróga. Tá a lán siúcra sna bianna seo. Ní cóir duit na bianna seo a ithe go minic. Níl na bianna seo go maith duit. Is cóir duit a lán uisce a ól gach lá. Litriú: Guta Gearr u: ubh, dubh, subh, cupán, curaí sicín, putóg. Guta Fada ú: úll, sú talún, oinniún, múinteoir, ordú, cúig.

© Th

e

Ed

uc

at io

na

Bia Aonad 3 Ceacht 3 Tráthnóna amháin, bhí na páistí ag déanamh obair bhaile sa seomra spraoi. Bhí Mamaí ag cabhrú leo. ‘Caithfidh mé dul go dtí an leithreas,’ arsa Niamh. Nuair a bhí Niamh sa chistin, smaoinigh sí go raibh milseáin sa chófra. Fuair sí an mála milseán agus d’ith sí iad go léir. Isteach léi sa seomra spraoi arís. ‘Tá ocras an domhain orm,’ arsa Oisín. ‘An bhfuil cead agam milseáin a fháil?’ ‘Níl cead agat,’ arsa Mamaí. ‘Níl milseáin go maith duit.’ Téigh go dtí an chistin agus faigh úll an duine dúinn. Chuaigh Oisín go dtí an chistin agus fuair sé úlla do gach duine. Tar éis tamaill, chríochnaigh na páistí an obair bhaile agus isteach leo sa chistin. Thug Mamaí faoi deara go raibh na milseáin imithe. Bhí fearg an domhain uirthi. A Oisín, tá tú an-dána. Thóg tú na milseáin agus d’ith tú iad go léir. ‘Níor thóg mé iad,’ arsa Oisín. Bhí ionadh an domhain air. Bhí náire ar Niamh. ‘Níor ith Oisín na milseáin,’ arsa Niamh. ‘D’ith mé iad. Tá brón orm.’ ‘Gabh mo leithscéal, a Oisín,’ arsa Mamaí. ‘Ceart go leor,’ arsa Oisín. Bhí faoiseamh air.

Bia Aonad 3 Ceacht 4 Tá an Iodáil i ndeisceart na hEorpa. Cónaíonn 61 mhilliún duine san Iodáil. Labhraíonn muintir na hIodáile Iodáilis. Tá bratach na hIodáile glas, bán agus dearg. Téann a lán daoine go dtí an Iodáil ar laethanta saoire gach samhradh mar bíonn an aimsir go hálainn. Bíonn an ghrian ag spalpadh anuas. Luíonn daoine siar faoi theas na gréine ar an trá. Bíonn siad ag crú na gréine. Téann daoine ag sciáil sna hAlpa i dtuaisceart na hIodáile gach geimhreadh. Is í an Róimh príomhchathair na hIodáile. Tá an Vatacáin sa Róimh. Cónaíonn an pápa sa Vatacáin. Tugann a lán cuairteoirí cuairt ar Thúr Pisa gach bliain. Is cathair álainn í Veinéis. Tá canálacha sa chathair. Téann daoine ó áit go háit i mbáid. Fásann a lán feirmeoirí fíonchaora. Úsáideann siad na fíonchaora chun fíon a dhéanamh. Tá bia na hIodáile an-bhlasta. Itheann muintir na hIodáile píotsa agus pasta. Is breá leo cáis freisin. Déantar carranna Fiat agus Ferrari san Iodáil freisin.

Litriú: Chónaigh mé. Chónaigh tú. Chónaigh sé. Chónaigh sí. Chónaíomar. Chónaigh sibh. Chónaigh siad. Cónaím. Cónaíonn tú. Cónaíonn sé. Cónaíonn sí. Cónaímid. Cónaíonn sibh. Cónaíonn siad.

Litriú: Tá ___ an domhain uirthi. (áthas, ocras, faoiseamh, uaigneas, fearg, tuirse, náire, tart, brón) 161

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp131-198).indd 161

26/08/2022 11:46


Bia & An Nollaig An Nollaig Ceacht 1 Cad é? Is ___ é. (cloigín, crann Nollag, fear sinséir, teach arán sinséir, cárta Nollag, fleasc na Nollag, bronntanas Nollag, stábla, cáca Nollag, asal, cuileann, réinfhia, stoca, fear sneachta, ribín)

nd

Cad é? Is ___ í. (réalta, tine, coinneal)

An Nollaig Ceacht 2 Siopadóireacht na Nollag Bhí na páistí ar bís mar bhí an Nollaig ag teacht. Chuaigh an chlann go dtí an chathair chun siopadóireacht na Nollag a dhéanamh. Bhí an chathair plódaithe le daoine. Bhí gach mac máthar ann. Bhí atmaisféar álainn sa chathair. Chonaic na páistí crann Nollag mór ar thaobh na sráide. Bhí soilse ildaite ar lasadh ar an gcrann Nollag. Bhí maisiúcháin ar an gcrann Nollag freisin. Bhí cór in aice leis an gcrann Nollag. Bhí siad ag canadh carúl agus ag seinm ceoil. Thaitin na carúil go mór leis na páistí. Chuaigh na páistí isteach in ollmhargadh. ‘Ceannóimid leabhar do Dhaidí,’ arsa Ciara. ‘Ceannóimid hata do Mhamaí,’ arsa Oisín. Cheannaigh na páistí bronntanais do Mhamó agus do Dhaideo freisin. D’íoc na páistí as na bronntanais. Ina dhiaidh sin, bhí na páistí stiúgtha leis an ocras. Chuaigh na páistí isteach i mbialann. Bhí slua mór sa bhialann. Bhí an áit dubh le daoine. Bhí seacláid the agus borróga ag na páistí. Bhí na borróga an-bhlasta. D’ith siad agus d’ól siad a ndóthain. Bhuail na páistí le Ruairí agus Róisín sa bhialann. Thaitin an lá sa chathair go mór leis na páistí. Bhí an-lá acu.

at io

na

ED l C o C m O pa

ny

of

Ire

la

Litriú: Is crann Nollag é. Is cárta Nollag é. Is bronntanas Nollag é. Is stoca Nollag é. Is ribín é. Is cloigín é.

© Th

e

Ed

uc

An Nollaig Ceacht 3 An Satharn seo caite, chuaigh mé féin agus mo chlann go dtí an chathair chun siopadóireacht na Nollag a dhéanamh. Bhí mé ar bís. Bhí an aimsir an-fhuar. Bhí sé ag cur sneachta go trom agus bhí brat bán sneachta ar an talamh. Bhí mé préachta leis an bhfuacht. Bhí an chathair plódaithe le daoine. Bhí gach mac máthar ann. Bhí atmaisféar álainn sa chathair. Chonaic mé crann Nollag mór ar thaobh na sráide. Bhí soilse ildaite ar lasadh ar an gcrann Nollag. Bhí maisiúcháin ar an gcrann Nollag freisin. Bhí cór in aice leis an gcrann Nollag. Bhí siad ag canadh carúl agus ag seinm ceoil. Thaitin na carúil go mór liom. Cheannaigh mé leabhar do Dhaidí, hata do Mhamaí, maisiúchán Nollag do Mhamó agus do Dhaideo, féirín do Niamh agus bábóg do Chiara. D’íoc mé as na bronntanais ansin. Ina dhiaidh sin, chuaigh mé isteach i mbialann. Bhí mé stiúgtha leis an ocras agus spallta leis an tart.

Litriú: Bhí fear sneachta ar thaobh na sráide. Bhí crann Nollag ar thaobh na sráide. Bhí cór ar thaobh na sráide.

An Nollaig Ceacht 4 Nollaig shona agus athbhliain faoi shéan is faoi mhaise duit. Gurab amhlaidh duit. Seo iad na rudaí atá ag teastáil chun cárta Nollag a dhéanamh: cairtchlár bán, páipéar glas, gliú, siosúr, gealra agus réaltaí. Fill an cairtchlár ina dhá leath. Gearr ciorcail ghlasa le siosúr. Greamaigh na ciorcail den chárta le gliú chun crann Nollag a dhéanamh. Cuir gealra ar an gcrann. Cuir réaltaí in aice leis an gcrann Nollag. Oscail an cárta agus scríobh nóta ar an gcárta. Do: Mamó Nollaig shona agus athbhliain faoi shéan is faoi mhaise duit. Le grá ó: Ruairí Cuir an cárta i gclúdach litreach. Scríobh ainm agus seoladh ar an gclúdach litreach. Cuir an cárta Nollag sa phost. Ar dtús, d’fhill mé an cairtchlár ina dhá leath. Ansin, ghearr mé ciorcail ghlasa le siosúr.

162

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp131-198).indd 162

26/08/2022 11:46


Bia & An Nollaig

nd

la

Litriú: Bhí mé ar bís. Bhí an-lá agam. Bhí spórt agus scléip agam. Thaitin an lá go mór liom.

Ina dhiaidh sin, ghreamaigh mé na ciorcail den chárta le gliú chun crann Nollag a dhéanamh. Ansin, chuir mé gealra ar an gcrann. Ina dhiaidh sin, chuir mé réaltaí in aice leis an gcrann Nollag. Ansin, d’oscail mé an cárta agus scríobh mé nóta ar an gcárta. Do: Róisín Nollaig shona agus athbhliain faoi shéan is faoi mhaise duit. Le grá ó: Niamh Ina dhiaidh sin, chuir mé an cárta i gclúdach litreach. Ansin, scríobh mé ainm agus seoladh ar an gclúdach litreach. Ar deireadh, chuir mé an cárta Nollag sa phost.

Ire

Bhí slua mór sa bhialann. Bhí an áit dubh le daoine. Bhí seacláid the agus borróg agam. Bhí an bhorróg an-bhlasta. D’ith mé agus d’ól mé mo dhóthain. Bhí mé lán go béal ansin. Bhuail mé le mo chairde, Róisín agus Ruairí, sa bhialann. Bhí spórt agus scléip againn. Thaitin an lá sa chathair go mór liom. Bhí an-lá agam.

ny

An Nollaig Ceacht 6 Féile an-speisialta ab ea an Nollaig in Éirinn fadó. Bhí féile na Nollag ar siúl ar feadh dhá lá dhéag. Thosaigh féile na Nollag ar an gceathrú lá is fiche de Mhí na Nollag agus chríochnaigh féile na Nollag ar an séú lá d’Eanáir. Ghlan daoine an teach ó bhun go barr do fhéile na Nollag. Ar an gceathrú lá is fiche de Mhí na Nollag mhaisigh daoine an teach le cuileann. Las siad coinneal na Nollag san fhuinneog freisin. D’ith daoine gé don dinnéar lá Nollag. Rinne gach duine an cáca Nollag agus an phutóg Nollag sa bhaile. Chuaigh daoine go dtí aifreann meánoíche oíche Nollag. Féile mhór ab ea Lá an Dreoilín ar an séú lá is fiche de Mhí na Nollag. Chuaigh daoine ó theach go teach ag bailiú airgid. Bhí dreoilín bréige ar bhata acu. Chan siad amhráin agus sheinn siad ceol binn do mhuintir an tí. Bhí spórt agus scléip acu. Bhí an-lá acu. Chroch páistí stocaí in aice na tine do Dhaidí na Nollag. Thug Daidí na Nollag féiríní do na páistí. Uaireanta, thug Daidí na Nollag píosaí guail do pháistí dána. Bhí Lá Nollag na mBan ann ar an séú lá d’Eanáir. Bhí dinnéar mór i ngach teach ar an lá seo freisin. Rinne na fir an chócaireacht ar an lá seo agus lig na mná a scíth.

© Th

e

Ed

uc

at io

na

ED l C o C m O pa

An Nollaig Ceacht 5 An Chéad Nollaig Lá fuar geimhridh a bhí ann. Bhí Muire agus Iósaf ag dul go Beithil. Bhí Muire ina suí ar an asal. Shiúil Iósaf in aice leis an asal. Bhí sé ag cur sneachta go trom agus bhí brat bán sneachta ar an talamh. Nuair a shroich siad Beithil, bhí an áit plódaithe le daoine. Bhí Muire agus Iósaf préachta leis an bhfuacht. Bhí siad tuirseach traochta freisin. Chuaigh siad ó theach go teach ag lorg seomra don oíche ach bhí gach áit lán. An bhfuil seomra agat dúinn don oíche? Níl, ach tá stábla agam agus is féidir leat fanacht sa stábla. Ghabh Iósaf buíochas leis an bhfear agus ar aghaidh leo go dtí an stábla. Rugadh an leanbh Íosa sa stábla i lár na hoíche. Bhí asal agus bó sa stábla freisin. Bhí áthas an domhain ar Mhuire agus Iósaf. Bhí aoirí ag tabhairt aire do na caoirigh ar an sliabh. Chonaic siad aingil sa spéir. Dúirt na haingil gur rugadh rí i stábla i mBeithil. Bhrostaigh na haoirí go dtí an stábla. Thug siad uain óga mar bhronntanais don leanbh Íosa. Chonaic na trí rí réalta gheal sa spéir. Lean siad an réalta. Stop an réalta os cionn an stábla. Isteach leis na trí rí sa stábla. Thug siad ór, miorr agus túis don leanbh Íosa. Chuir Muire, Iósaf, na haoirí, na trí rí agus na hainmhithe fáilte mhór roimh an leanbh Íosa.

of

Litriú: Nollaig shona agus athbhliain faoi shéan is faoi mhaise duit. Gurab amhlaidh duit.

Litriú: scléip, in Éirinn, féile, spéir, bréige, féirín.

Litriú: ea: fear sneachta, leanbh, tuirseach, geal, Lean. éa: réalta, mainséar, céad, dinnéar, Féach.

163

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp131-198).indd 163

26/08/2022 11:46


Bia & An Nollaig Eispéiris Foghlama Modhanna Múinte

Amhráin agus Dánta

Cluichí Cluiche Kim Bí ag Caint Crosfhocal Foclóir Scríobh an Scéal Bí ag Scríobh Freagair na Ceisteanna Tasc Tuisceana Bí ag Léamh Spraoi le Briathra Líon na Bearnaí Ar Thóir an Óir

la

nd

Dán – Mise Éire Dán – Oíche Nollag Amhrán – Ar Son an Ama Fadó Dán – Scéal na Nollag

Drámaíocht

ny

of

Ire

An Modh Díreach Modh na Lánfhreagartha Gníomhaí An Modh Closamhairc An Modh Closlabhartha Modh na Sraithe Modh na Ráite

Straitéisí Teagaisc agus Foghlama

ED l C o C m O pa

Dráma bunaithe ar an scéal: Romulus agus Rémus Dráma bunaithe ar an amhrán: Ar Son an Ama Fadó Dráma bunaithe ar an amhrán: Scéal na Nollag Dráma bunaithe ar an scéal: Cailín na Lasán

Scéalta

Romulus agus Remus Cailín na Lasán

Obair Bheirte

na

Féach ar shamplaí den obair bheirte i gceachtanna na n-aonad.

Úsáid Neamhfhoirmiúil na Gaeilge

at io

Féach ar shamplaí den Ghaeilge neamhfhoirmiúil sna ceachtanna éagsúla.

uc

Idirdhealú sna spriocanna foghlama Idirdhealú san ábhar Idirdhealú sa mhodheolaíocht

Ed

Measúnú

© Th

e

Measúnú don Fhoghlaim Dírbhreathnú an Mhúinteora Ceistiú Tascanna Measúnaithe Féinmheasúnú

Idirdhealú

Idirdhealú sna straitéisí Idirdhealú sna tascanna Idirdhealú sa luas múinteoireachta

Idirdhealú trí thacaíocht bhreise Idirdhealú trí acmhainní

Foghlaim Chomhtháite Ábhar agus Teanga Ealaín Déan Cárta Nollag Pirimid an Bhia

Oideachas Sóisialta Imshaoil agus Eolaíochta Na Mothúcháin

Ceol Ar Son an Ama Fadó

Tíreolaíocht An Iodáil

Féinmhachnamh

Cuir na siombailí thíos in aice leis na heiseamláirí ag deireadh an aonaid. Múineadh an t-ábhar seo agus d’éirigh leis na páistí dul chun cinn a dhéanamh san fhoghlaim. Múineadh an t-ábhar seo ach teastaíonn tuilleadh tacaíochta ó na páistí chun a chinntiú go mbeidh dul chun cinn san fhoghlaim. Níor múineadh an t-ábhar seo.

3 

7

164

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp131-198).indd 164

26/08/2022 11:46


Bia Aonad 3 – Ceacht 1 Príomhthorthaí Foghlama Samplacha an Cheachta Trí eispéiris foghlama chuí tharraingteacha ba cheart go mbeadh páistí in ann na torthaí foghlama seo a bhaint amach:

Léitheoireacht

Scríbhneoireacht

nd

Teanga ó Bhéal

Cumarsáid TF2: Inspreagadh agus rogha

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht

Tuiscint TF5: Stór focal

Tuiscint TF6: Stór focal

Tuiscint TF3: Struchtúr abairte agus gnásanna cló TF4: Litriú agus staidéar ar fhocail TF5: Stór focal

Fiosrú agus úsáid TF8: Catagóiriú TF11: Eolas, míniú agus údar a thabhairt

Fiosrú agus úsáid TF9: Tuiscint

of

Ire

la

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht, éisteacht agus aird

Cur síos a dhéanamh Stór focal a úsáid

Eiseamláirí Teanga

Comhrá Seo í Pirimid an Bhia. Ag bun na pirimide, tá glasraí agus torthaí. Is cóir duit idir seacht gcinn agus cúig cinn a ithe gach lá. Tá a lán vitiminí i nglasraí agus i dtorthaí. Os a gcionn sin, tá prátaí, pasta, gránach, rís agus arán. Is cóir duit idir trí cinn agus cúig cinn a ithe gach lá. Os a gcionn sin, tá bainne, iógart agus cáis. Is cóir duit trí cinn a ithe gach lá. Tá cailciam i mbainne agus i gcáis. Tá cailciam go maith do na cnámha. Os a gcionn sin, tá feoil, iasc, uibheacha agus cnónna. Is cóir duit dhá cheann a ithe gach lá. Os a gcionn sin, tá im agus ola. Ní cóir duit ach méid beag ime agus ola a ithe gach lá. Ag barr na pirimide, tá milseáin, brioscaí, cácaí agus borróga. Tá a lán siúcra sna bianna seo. Ní cóir duit na bianna seo a ithe go minic. Níl na bianna seo go maith duit. Is cóir duit a lán uisce a ól gach lá.

© Th

e

Ed

uc

at io

na

ny

ED l C o C m O pa

Feidhmeanna Teanga Ba cheart go mbeadh an páiste in ann:

Fiosrú agus úsáid TF9: Peannaireacht agus cur i láthair

Snáitheanna: Teanga ó Bhéal, Léitheoireacht, Scríbhneoireacht Gnéithe: Cumarsáid, Tuiscint, Fiosrú agus úsáid

Tréimhse Réamhchumarsáide

Múintear an comhrá le cabhair na teicneolaíochta. Taispeánann an múinteoir pirimid an bhia do na páistí agus ainmníonn an múinteoir na bianna éagsúla ar an bpririmid bia. Ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘An cóir duit mórán glasraí agus torthaí a ithe gach lá? ‘An bhfuil a lán vitimíní i nglasraí agus i dtorthaí?’ ‘An cóir duit prátaí, gránach agus arán a ithe gach lá?’ ‘An bhfuil bainne go maith duit?’ ‘Cén fáth?’ ‘An cóir móran feola, iasc, uibheacha agus cnónna a ithe gach lá?’ ‘An bhfuil im agus ola go maith duit?’ ‘An bhfuil bianna le siúcra go maith duit?’ Freagraíonn na páistí na ceisteanna. Cluiche Kim: gránach, cáis, feoil, iasc, uibheacha, cnónna, im, ola, brioscaí, criospaí, borróga, cácaí.

165

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp131-198).indd 165

26/08/2022 11:46


Bia

la

Crosfhocal: piobar, oinniún, tornapa, cabáiste, leitís, piorra, sútha talún, fíonchaora, tráta, sméara dubha.

nd

Bí ag Caint: Ainmnigh na bianna atá ag bun na pirimide. Glasraí agus torthaí. Ainmnigh trí shaghas glasraí. Cabáiste, cairéad agus tornapa. Ainmnigh trí shaghas torthaí. Úll, oráiste agus piorra. An cóir duit glasraí a ithe gach lá? Is cóir duit glasraí a ithe gach lá. An cóir duit torthaí a ithe gach lá? Is cóir duit torthaí a ithe gach lá. An cóir duit milseáin a ithe gach lá? Ní cóir duit milseáin a ithe gach lá. An cóir duit brioscaí a ithe gach lá? Ní cóir duit brioscaí a ithe gach lá. An cóir duit a lán uisce a ól gach lá? Is cóir duit uisce a ól gach lá. An cóir duit a lán cóla a ól gach lá? Ní cóir duit a lán cóla a ól gach lá. Ainmnigh dhá shaghas bia le cailciam iontu. Bainne agus cáis. An bhfuil glasraí go maith duit? Tá glasraí go maith duit. An bhfuil milseáin go maith duit? Níl milseáin go maith duit.

Tréimhse Chumarsáide

ED l C o C m O pa

ny

of

Bua na Cainte 6 lch. 81. Léann na páistí an t-eolas ar phirimid an bhia. Ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘Cad iad na bianna atá ag bun na pirimide?’ ‘An bhfuil na bianna seo go maith duit?’ ‘An iteann tú prátaí, glasraí agus arán gach lá?’ ‘An bhfuil siad go maith duit?’ ‘An ólann tú bainne gach lá?’ ‘An itheann tú cáis agus iógart gach lá?’ ‘An bhfuil na bianna seo go maith duit?’ ‘Cén fáth?’ ‘An itheann tú feoil, éisc, uibheacha agus cnónna?’ ‘An maith leat na bianna seo?’ ‘Cén fáth?’ ‘An bhfuil im agus ola go maith duit?’ ‘Ainmnigh na bianna le siúcra iontu.’ ‘An bfuil na bianna seo go maith duit?’ Freagraíonn na páistí na ceisteanna.

Ire

Litriú: Guta Gearr u: ubh, dubh, subh, cupán, curaí sicín, putóg. Guta Fada ú: úll, sú talún, oinniún, múinteoir, ordú, cúig.

Tagann páiste amach os comhair an ranga agus ceistíonn an múinteoir an páiste: ‘Ainmnigh na bianna atá ag bun na pirimide.’ ‘Ainmnigh trí shaghas glasraí.’ srl. Freagraíonn na páistí na ceisteanna.

Tagann beirt pháistí amach os comhair an ranga. Ceistíonn páiste A páiste B: ‘An cóir torthaí a ithe gach lá?’ ‘An cóir duit milseáin a ithe gach lá?’ srl. Freagraíonn páiste B na ceisteanna. Malartaíonn na páistí róil.

na

Obair Bheirte: Ceistíonn páiste A páiste B: ‘An cóir duit brioscaí a ithe gach lá?’ ‘An cóir duit uisce a ól gach lá?’ srl. Freagraíonn páiste B na ceisteanna. Malartaíonn na páistí róil.

at io

Tréimhse Iarchumarsáide

uc

Dul siar: Bua na Cainte 6 lch. 82. Freagraíonn na páistí na ceisteanna ó bhéal agus scríobhann siad freagraí na gceisteanna: ‘Ainmnigh na bianna atá ag bun na pirimide.’ ‘Ainmnigh trí shaghas glasraí.’ ‘An cóir torthaí a ithe gach lá?’ ‘An cóir duit milseáin a ithe gach lá?’ srl.

Ed

Bua na Cainte 6 lch. 82. Déanann na páistí an crosfhocal: piobar, oinniún, tornapa, cabáiste, leitís, piorra, sútha talún, fíonchaora, tráta, sméara dubha.

© Th

e

Úsáid neamhfhoirmiúil na Gaeilge: Spreagtar na páistí tuairisciú: ‘Ithim glasraí.’ ‘Ithim cáis.’ ‘Ithim feoil.’ ‘Ithim iógart.’ ‘Ólaim bainne.’ ‘Ólaim uisce.’ Foghlaim Chomhtháite Ábhar agus Teanga: Oideachas Sóisialta Pearsanta agus Sláinte. Is féidir pirimid an bhia a dhéanamh mar cheacht OSIE.

Measúnú don Fhoghlaim: Dírbhreathnú an Mhúinteora/Ceistiú/Tascanna An bhfuil an páiste in ann cur síos a dhéanamh? ‘Ag bun na pirimide, tá glasraí agus torthaí.’ srl. An bhfuil an páiste in ann stór focal a úsáid? (Pirimid an Bhia, glasraí, torthaí, vitiminí, prátaí, pasta, gránach, rís, arán, bainne, iógart, cáis, cailciam, cnámha, feoil, iasc, uibheacha, cnónna, im, ola, milseáin, brioscaí, cácaí, borróga, siúcra, bianna, uisce)

166

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp131-198).indd 166

26/08/2022 11:46


Bia Aonad 3 – Ceacht 2 Príomhthorthaí Foghlama Samplacha an Cheachta Trí eispéiris foghlama chuí tharraingteacha ba cheart go mbeadh páistí in ann na torthaí foghlama seo a bhaint amach:

Léitheoireacht

Scríbhneoireacht

nd

Teanga ó Bhéal

Cumarsáid TF2: Inspreagadh agus rogha

Cumarsáid TF2: Inspreagadh agus rogha

Tuiscint TF6: Léiriú tuisceana

Tuiscint TF3: Gnásanna cló agus struchtúr abairte

Tuiscint TF4: Litriú agus staidéar ar fhocail

Ba cheart go mbeadh an páiste in ann: ● ● ●

na

Treoir a thabhairt Treoir a leanúint Aontú Duine a mholadh

of

Eiseamláirí Teanga

Comhrá Tarraing Pirimid an Bhia don bhia a íosfaidh tú amárach. Tarraing trí ghlasra. Scríobh na focail freisin. Ceart go leor. Ar fheabhas! Tarraing trí thoradh freisin. Tarraing trí shaghas bia anseo. Tarraing dhá shaghas bia anseo. Tarraing saghas amháin bia anseo.

ED l C o C m O pa

Feidhmeanna Teanga

Fiosrú agus úsáid TF6: Cuspóir, seánra agus guth

ny

Fiosrú agus úsáid TF9: Tuiscint

Ire

la

Cumarsáid TF3: Gnásanna sóisialta agus feasacht ar dhaoine eile

at io

Snáitheanna: Teanga ó Bhéal, Léitheoireacht, Scríbhneoireacht Gnéithe: Cumarsáid, Tuiscint, Fiosrú agus úsáid

Tréimhse Réamhchumarsáide

Ed

uc

Múintear an comhrá le cabhair na teicneolaíochta. Tarraingíonn an múinteoir pirimid an bhia ar an glcár agus tugann sé/sí na treoracha: ‘Tarraing trí ghlasra agus trí thoradh.’ ‘Tarraing ceithre shaghas bia.’ ‘Tarraing saghas amháin bia le him agus le hola ann.’ ‘Tarraing dhá shaghas bia le siúcra iontu.’ Tarraingíonn an múinteoir na bianna éagsúla ar an bpirimid bia ar an gclár bán. Foclóir: cabáiste, tráta, sútha talún, fionchaora, prátaí, arán donn, rís, iógart, cáis, bradán, liamhás, ubh, cnónna, im, ola, milseáin, brioscaí, borróga.

© Th

e

Scríobh an Scéal: Ar maidin, íosfaidh mé leite agus ólfaidh mé sú oráiste. Ag am sosa, íosfaidh mé sútha talún agus ólfaidh mé buidéal uisce. Ag am lóin, íosfaidh mé ceapaire agus piorra agus ólfaidh mé gloine bhainne. Ag am dinnéir, íosfaidh mé curaí sicín agus rís agus ólfaidh mé gloine uisce freisin. Íosfaidh mé sméara dubha agus fíonchaora i rith an lae freisin.

Litriú: an tráta, na trátaí, an práta, na prátaí, an pláta, na plátaí, an briosca, na brioscaí, an glasra, na glasraí, an mála, na málaí.

Tréimhse Chumarsáide

Bua na Cainte 6 lch. 83. Tarraingíonn na páistí pirimid an bhia. Leanann siad na treoracha do na catagóirí éagsúla ar an bpirimid bia: ‘Tarraing trí ghlasra agus trí thoradh.’ ‘Tarraing ceithre shaghas bia.’ ‘Tarraing saghas amháin bia le him agus le hola ann.’ ‘Tarraing dhá shaghas bia le siúcra iontu.’

167

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp131-198).indd 167

26/08/2022 11:46


Bia Bua na Cainte 6 lch. 83. Scríobhann na páistí ainmneacha na mbianna ar an bpirimid bia.

Tréimhse Iarchumarsáide

nd

Dul siar: Bua na Cainte 6 lch. 83. Scríobhann na páistí scéal faoin mbia a íosfaidh siad amárach: ‘Ar maidin, íosfaidh mé gránach agus ólfaidh sú oráiste. Ag am sosa, íosfaidh mé sú talún agus ólfaidh mé uisce. Ag am lóin, íosfaidh mé ceapaire, agus piorra agus ólfaidh mé uisce. Ag am dinnéir, íosfaidh mé curaí sicín agus rís agus ólfaidh mé uisce freisin. Íosfaidh mé sméara dubha agus fíonchaora i rith an lae freisin.

la

Úsáid neamhfhoirmiúil na Gaeilge: Spreagtar na páistí tuairisciú: ‘Íosfaidh mé leite ar maidin.’ ‘Ólfaidh mé sú oráiste ar maidin.’ ‘Íosfaidh mé ceapaire don lón.’ ‘Ólfaidh mé bainne.’

of

Ire

Foghlaim Chomhtháite Ábhar agus Teanga: Ealaín. Is féidir pirimid an bhia a tharraingt i gceacht Ealaíne.

Measúnú don Fhoghlaim: Dírbhreathnú an Mhúinteora/Ceistiú/Tascanna

© Th

e

Ed

uc

at io

na

ED l C o C m O pa

ny

An bhfuil an páiste in ann treoir a thabhairt/a leanúint? ‘Tarraing Pirimid an Bhia don bhia a íosfaidh tú amárach.’ ‘Tarraing trí ghlasra.’ ‘Scríobh na focail freisin.’ ‘Tarraing trí thoradh.’ ‘Tarraing trí shaghas bia.’ An bhfuil an páiste in ann aontú? ‘Ceart go leor.’ An bhfuil an páiste in ann duine a mholadh? ‘Ar fheabhas.’

168

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp131-198).indd 168

26/08/2022 11:46


Bia Aonad 3 – Ceacht 3 Príomhthorthaí Foghlama Samplacha an Cheachta Trí eispéiris foghlama chuí tharraingteacha ba cheart go mbeadh páistí in ann na torthaí foghlama seo a bhaint amach:

Léitheoireacht

Scríbhneoireacht

nd

Teanga ó Bhéal

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht

Tuiscint TF5: Stór focal

Tuiscint TF3: Gnásanna cló agus struchtúr abairte

Tuiscint TF3: Struchtúr abairte agus gnásanna cló TF4: Litriú agus staidéar ar fhocail TF5: Stór focal

Fiosrú agus úsáid TF9: Athinsint agus mionléiriú

Fiosrú agus úsáid TF7: Cuspóir, seánra agus guth

of

Ire

la

Cumarsáid TF3: Gnásanna sóisialta agus feasacht ar dhaoine eile

Ba cheart go mbeadh an páiste in ann:

● ● ● ● ● ●

Ed

uc

at io

Scéal a insint Gá a léiriú Mothúcháin a léiriú Cead a lorg Cead a thabhairt Cead a dhiúltú Leithscéal a ghabháil Ordú a thabhairt

na

ny

Eiseamláirí Teanga

ED l C o C m O pa

Feidhmeanna Teanga

Fiosrú agus úsáid TF6: Cuspóir, seánra agus guth

© Th

e

A Oisín, tá tú an-dána. Thóg tú na milseáin agus d’ith tú iad go léir. ‘Níor thóg mé iad,’ arsa Oisín. Bhí ionadh an domhain air. Bhí náire ar Niamh.

Comhrá Tráthnóna amháin, bhí na páistí ag déanamh obair bhaile sa seomra spraoi. Bhí Mamaí ag cabhrú leo. ‘Caithfidh mé dul go dtí an leithreas,’ arsa Niamh. Nuair a bhí Niamh sa chistin, smaoinigh sí go raibh milseáin sa chófra. Fuair sí an mála milseán agus d’ith sí iad go léir. Isteach léi sa seomra spraoi arís. ‘Tá ocras an domhain orm,’ arsa Oisín. An bhfuil cead agam milseáin a fháil? ‘Níl cead agat,’ arsa Mamaí. ‘Níl milseáin go maith duit.’ Téigh go dtí an chistin agus faigh úll an duine dúinn. Chuaigh Oisín go dtí an chistin agus fuair sé úlla do gach duine. Tar éis tamaill, chríochnaigh na páistí an obair bhaile agus isteach leo sa chistin. Thug Mamaí faoi deara go raibh na milseáin imithe. Bhí fearg an domhain uirthi. ‘Níor ith Oisín na milseáin,’ arsa Niamh. ‘D’ith mé iad. Tá brón orm.’ ‘Gabh mo leithscéal, a Oisín,’ arsa Mamaí. ‘Ceart go leor,’ arsa Oisín. Bhí faoiseamh air.

Snáitheanna: Teanga ó Bhéal, Léitheoireacht, Scríbhneoireacht Gnéithe: Cumarsáid, Tuiscint, Fiosrú agus úsáid

Tréimhse Réamhchumarsáide

Múintear an comhrá le cabhair na teicneolaíochta. Ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘Cad a bhí ar siúl ag na páistí sa seomra spraoi?’ ‘Cé a bhí ag cabhrú leo?’ ‘Cá ndeachaigh Niamh?’ ‘Cad a fuair Niamh sa chistin?’ ‘Cad a d’ith Niamh?’ ‘An raibh ocras ar Oisín?’ ‘Ar thug Mamaí cead d’Oisín milseáin a fháil?’ ‘Cá ndeachaigh Oisín?’ ‘Cad a fuair Oisín sa chistin?’ ‘Cá ndeachaigh na páistí nuair a bhí an obair bhaile críochnaithe?’ ‘Cad a thug Mamaí faoi deara?’ ‘An raibh fearg ar Mhamaí?’ ‘Cad a cheap Mamaí?’ ‘Ar thóg Oisín na milseáin?’ ‘An raibh ionadh ar Oisín?’ ‘Ar ith Oisín na milseáin?’ ‘Cé a d’ith na milseáin?’ ‘An raibh náire ar Niamh?’ ‘An raibh brón ar Niamh?’ ‘An raibh faoiseamh ar Oisín ag an deireadh?’ Freagraíonn na páistí na ceisteanna.

169

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp131-198).indd 169

26/08/2022 11:46


Bia

nd

Scríobh an Scéal: Tráthnóna amháin, bhí na páistí ag déanamh obair bhaile sa seomra spraoi. Bhí Mamaí ag cabhrú leo. ‘Caithfidh mé dul go dtí an leithreas,’ arsa Niamh. Nuair a bhí Niamh sa chistin, smaoinigh sí go raibh milseáin sa chófra. Fuair sí an mála milseán agus d’ith sí iad go léir. Isteach léi sa seomra spraoi arís. ‘Tá ocras an domhain orm,’ arsa Oisín. ‘An bhfuil cead agam milseáin a fháil?’ ‘Níl cead agat,’ arsa Mamaí. ‘Níl milseáin go maith duit.’Téigh go dtí an chistin agus faigh úll an duine dúinn.’ Chuaigh Oisín go dtí an chistin agus fuair sé úlla do gach duine. Tar éis tamaill, chríochnaigh na páistí an obair bhaile agus isteach leo sa chistin. Thug Mamaí faoi deara go raibh na milseáin imithe. Bhí fearg an domhain uirthi. ‘A Oisín, tá tú an-dána. Thóg tú na milseáin agus d’ith tú iad go léir.’ ‘Níor thóg mé iad,’ arsa Oisín. Bhí ionadh an domhain air. Bhí náire ar Niamh. ‘Níor ith Oisín na milseáin,’ arsa Niamh. ‘D’ith mé iad. Tá brón orm.’ ‘Gabh mo leithscéal, a Oisín,’ arsa Mamaí. ‘Ceart go leor,’ arsa Oisín. Bhí faoiseamh air.

Ire

Litriú: Tá ___ an domhain uirthi. (áthas, ocras, faoiseamh, uaigneas, fearg, tuirse, náire, tart, brón)

la

Bí ag Scríobh: Tá ___ an domhain uirthi. (áthas, ocras, faoiseamh, uaigneas, fearg, tuirse, náire, tart, brón)

Drámaíocht: Déantar dráma bunaithe ar an scéal.

ny

Bua na Cainte 6 lch. 84. Léann na páistí an scéal: ‘Tráthnóna amháin, bhí na páistí ag déanamh obair bhaile sa seomra suí . . . Bhí faoiseamh air.’

of

Tréimhse Chumarsáide

ED l C o C m O pa

Úsáidtear pictiúir agus ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘Cad a bhí ar siúl ag na páistí sa seomra spraoi?’ ‘Cé a bhí ag cabhrú leo?’ ‘Cá ndeachaigh Niamh?’ ‘Cad a fuair Niamh sa chistin?’ srl. Freagraíonn na páistí na ceisteanna. Tagann páiste amach os comhair an ranga agus ceistíonn an múinteoir an páiste: ‘Cad a d’ith Niamh?’ ‘An raibh ocras ar Oisín?’ srl. Freagraíonn an páiste na ceisteanna. Tagann beirt pháistí amach os comhair an ranga. Ceistíonn páiste A páiste B: ‘Ar thug Mamaí cead d’Oisín milseáin a fháil?’ ‘Cá ndeachaigh Oisín?’ srl. Freagraíonn páiste B na ceisteanna. Malartaíonn na páistí róil.

na

Obair Bheirte: Ceistíonn páiste A páiste B: ‘Cad a fuair Oisín sa chistin?’ ‘Cá ndeachaigh na páistí nuair a bhí an obair bhaile críochnaithe?’ srl. Freagraíonn páiste B na ceisteanna. Malartaíonn na páistí róil.

at io

Tréimhse Iarchumarsáide

uc

Dul siar: Bua na Cainte 6 lch. 84. Ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘Cad a bhí ar siúl ag na páistí sa seomra spraoi?’ ‘Cé a bhí ag cabhrú leo?’ ‘Cá ndeachaigh Niamh?’ srl. Freagraíonn na páistí na ceisteanna. Malartaíonn na páistí róil.

Ed

Bua na Cainte 6 lch. 85. Roghnaíonn agus scríobhann na páistí na mothúcháin chuí: ‘Bhí ___ air/uirthi.’ (faoiseamh, brón, tart, tuirse, fearg, ocras, uaignneas, áthas)

e

Úsáid neamhfhoirmiúil na Gaeilge: Spreagtar na páistí tuairisciú: ‘Bhí ___ orm.’ (faoiseamh, brón, tart, tuirse, fearg, ocras, uaignneas, áthas)

© Th

Foghlaim Chomhtháite Ábhar agus Teanga: Oideachas Sóisialta Pearsanta agus Sláinte. Is féidir ceacht OSPS a dhéanamh ar na mothúcháin.

Measúnú don Fhoghlaim: Dírbhreathnú an Mhúinteora/Ceistiú/Tascanna An bhfuil an páiste in ann scéal a insint? ‘Tráthnóna amháin, bhí na páistí ag déanamh obair bhaile sa seomra spraoi.’ ‘Bhí Mamaí ag cabhrú leo.’ srl. An bhfuil an páiste in ann gá a léiriú? ‘Caithfidh mé dul go dtí an leithreas.’ An bhfuil an páiste in ann mothúcháin a léiriú? ‘Bhí ionadh an domhain air.’ An bhfuil an páiste in ann cead a lorg? ‘An bhfuil cead agam milseáin a fháil?’ An bhfuil an páiste in ann cead a dhiúltú? ‘Níl cead agat.’ An bhfuil an páiste in ann leithscéal a ghabháil? ‘Gabh mo leithscéal.’ An bhfuil an páiste in ann ordú a thabhairt? ‘Téigh go dtí an chistin agus faigh úll an duine dúinn.’

170

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp131-198).indd 170

26/08/2022 11:46


Bia Aonad 3 – Ceacht 4 Príomhthorthaí Foghlama Samplacha an Cheachta Trí eispéiris foghlama chuí tharraingteacha ba cheart go mbeadh páistí in ann na torthaí foghlama seo a bhaint amach:

Léitheoireacht

Scríbhneoireacht

nd

Teanga ó Bhéal

Cumarsáid TF2: Inspreagadh agus rogha

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht

Tuiscint TF4: Struchtúr abairte agus gramadach TF6: Léiriú tuisceana

Tuiscint TF4: Feasacht fhóineolaíoch agus fhóinéimeach TF5: Fónaic, aithint focal agus staidéar ar fhocail TF6: Stór focal

Tuiscint TF4: Litriú agus staidéar ar fhocail TF5: Stór focal

Fiosrú agus úsáid TF11: Eolas, míniú agus údar a thabhairt TF12: Cur síos, tuar agus machnamh

Fiosrú agus úsáid TF8: Freagairt agus intinn an údair TF9: Tuiscint

Fiosrú agus úsáid TF6: Cuspóir, seánra agus guth

ED l C o C m O pa

ny

of

Ire

la

Cumarsáid TF2: Inspreagadh agus rogha

Feidhmeanna Teanga Ba cheart go mbeadh an páiste in ann: ● ●

Ed

uc

at io

na

Cur síos a dhéanamh Eolas a thabhairt Briathra sa dara réimniú a úsáid go cruinn san aimsir chaite agus san aimsir láithreach

© Th

e

Comhrá 4.2 Thosaigh mé. Thosaigh tú. Thosaigh sé. Thosaigh sí. Thosaíomar. Thosaigh sibh. Thosaigh siad.

Tosaím. Tosaíonn tú. Tosaíonn sé. Tosaíonn sí. Tosaímid. Tosaíonn sibh. Tosaíonn siad.

Chónaigh mé. Chónaigh tú. Chónaigh sé. Chónaigh sí. Chónaíomar. Chónaigh sibh. Chónaigh siad.

Eiseamláirí Teanga

Comhrá 4.1 Tá an Iodáil i ndeisceart na hEorpa. Cónaíonn 61 mhilliún duine san Iodáil. Labhraíonn muintir na hIodáile Iodáilis. Tá bratach na hIodáile glas, bán agus dearg. Téann a lán daoine go dtí an Iodáil ar laethanta saoire gach samhradh mar bíonn an aimsir go hálainn. Bíonn an ghrian ag spalpadh anuas. Luíonn daoine siar faoi theas na gréine ar an trá. Bíonn siad ag crú na gréine. Téann daoine ag sciáil sna hAlpa i dtuaisceart na hIodáile gach geimhreadh. Is í an Róimh príomhchathair na hIodáile. Tá an Vatacáin sa Róimh. Cónaíonn an pápa sa Vatacáin. Tugann a lán cuairteoirí cuairt ar an Túr Pisa gach bliain. Is cathair álainn í Veinéis. Tá canálacha sa chathair. Téann daoine ó áit go háit i mbáid. Fásann a lán feirmeoirí fíonchaora. Úsáideann siad na fíonchaora chun fíon a dhéanamh. Tá bia na hIodáile an-bhlasta. Itheann muintir na hIodáile píotsa agus pasta. Is breá leo cáis freisin. Déantar carranna Fiat agus Ferrari san Iodáil freisin.

Cónaím. Cónaíonn tú. Cónaíonn sé. Cónaíonn sí. Cónaímid. Cónaíonn sibh. Cónaíonn siad. Snáitheanna: Teanga ó Bhéal, Léitheoireacht, Scríbhneoireacht Gnéithe: Cumarsáid, Tuiscint, Fiosrú agus úsáid

171

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp131-198).indd 171

26/08/2022 11:46


Bia Tréimhse Réamhchumarsáide

nd

Múintear comhrá 4.1 le cabhair na teicneolaíochta. Úsáidtear léarscáil agus taispeántar an Iodáil do na páistí. Ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘Cá bhfuil an Iodáil?’ ‘An mó duine a chónaíonn san Iodáil?’ ‘Cén teanga a labhraíonn muintir na hIodáile?’ ‘Cén dath atá ar bhratach na hIodáile?’ ‘An dtéann a lán daoine ar laethanta saoire go dtí an Iodáil?’ ‘An mbíonn an aimsir go deas san Iodáil sa samhradh?’ ‘Cá bhfuil na hAlpa?’ ‘An dtéann a lán daoine ag sciáil go dtí an Iodáil?’ ‘Ainmnigh príomhchathair na hIodáile.’ ‘Cá bhfuil an Vatacáin?’ ‘Cé a chónaíonn sa Vatacáin?’ ‘An dtugann a lán daoine cuairt ar an Túr Pisa?’ ‘Conas a théann daoine ó áit go háit sa Veinéis?’ ‘Cad a fhásann a lán feirmeoirí san Iodáil?’ ‘Ainmnigh dhá shaghas bia a itheann muintir na hIodáile.’ ‘Ainmnigh dhá carr a dhéantar san Iodáil.’ Freagraíonn na páistí na ceisteanna.

Ire

la

Múintear comhrá 4.2 le cabhair na teicneolaíochta. Deir an múinteoir na briathra san aimsir chaite agus ansin san aimsir láithreach: ‘Thosaigh mé. Thosaigh tú. Thosaigh sé. Thosaigh sí. Thosaíomar. Thosaigh sibh. Thosaigh siad.’ ‘Tosaím. Tosaíonn tú. Tosaíonn sé. Tosaíonn sí. Tosaímid. Tosaíonn sibh. Tosaíonn siad.’ ‘Chónaigh mé. Chónaigh tú. Chónaigh sé. Chónaigh sí. Chónaíomar. Chónaigh sibh. Chónaigh siad.’ ‘Cónaím. Cónaíonn tú. Cónaíonn sé. Cónaíonn sí. Cónaímid. Cónaíonn sibh. Cónaíonn siad.’

ED l C o C m O pa

ny

of

Freagair na Ceisteanna: Cá bhfuil an Iodáil? Tá an Iodáil i ndeisceart na hEorpa. An mó duine a chónaíonn san Iodáil? Cónaíonn 61 mhilliún duine san Iodáil. Cén teanga a labhraíonn muintir na hIodáile? Labhraíonn muintir na hIodáile Iodáilis. Cén dath atá ar bhratach na hIodáile? Tá bratach na hIodáile glas, bán agus dearg. An mbíonn an aimsir go deas san Iodáil sa samhradh? Bíonn an aimsir go deas san Iodáil sa samhradh. Cá bhfuil na hAlpa? Tá na hAlpa i dtuaisceart na hIodáile. Ainmnigh príomhchathair na hIodáile? Is í an Róimh príomhchathair na hIodáile. Cá bhfuil an Vatacáin? Tá an Vatacáin sa Róimh. Cé a chónaíonn sa Vatacáin? Cónaíonn an pápa sa Vatacáin. Conas a théann daoine ó áit go háit sa Veinéis? Téann daoine ó áit go háit i mbáid. Ainmnigh dhá bhia a itheann muintir na hIodáile? Itheann muintir na hIodáile píotsa agus pasta. Ainmnigh dhá charr a dhéantar san Iodáil. Déantar carranna Fiat agus Ferrari san Iodáil. Tasc Tuisceana: Daonra: 61 mhilliún. Teanga: Iodáilis. Príomhchathair: An Róimh. Bia: Pasta. Bratach: Glas, bán agus dearg.

na

Scríobh an Scéal: Tá an Iodáil i ndeisceart na hIodáile. Cónaíonn 61 mhilliún duine san Iodáil. Labhraíonn muintir na hIodáile Iodáilis. Tá bratach na hIodáile glas, bán agus dearg. Is í an Róimh príomhchathair na hIodáile. Cónaíonn an pápa sa Vatacáin.

at io

Litriú: Chónaigh mé. Chónaigh tú. Chónaigh sé. Chónaigh sí. Chónaíomar. Chónaigh sibh. Chónaigh siad. Cónaím. Cónaíonn tú. Cónaíonn sé. Cónaíonn sí. Cónaímid. Cónaíonn sibh. Cónaíonn siad.

Tréimhse Chumarsáide

Ed

uc

Bua na Cainte 6 lch. 86. Léann na páistí an scéal: ‘Tá an Iodáil . . . san Iodáil freisin.’ Ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘Cá bhfuil an Iodáil?’ ‘An mó duine a chónaíonn san Iodáil?’ srl. Freagraíonn na páistí na ceisteanna.

e

Tagann páiste amach os comhair an ranga agus ceistíonn an múinteoir an páiste: ‘Cá bhfuil an Iodáil?’ ‘An mó duine a chónaíonn san Iodáil?’ ‘Cén teanga a labhraíonn muintir na hIodáile?’ srl. Freagraíonn an páiste na ceisteanna.

© Th

Tagann beirt pháistí amach os comhair an ranga. Ceistíonn páiste A páiste B: ‘Cén dath atá ar bhratach na hIodáile?’ ‘An dtéann a lán daoine ar laethanta saoire go dtí an Iodáil?’ srl. Freagraíonn páiste B na ceisteanna. Malartaíonn na páistí róil. Obair Bheirte: Ceistíonn páiste A páiste B: ‘An mbíonn an aimsir go deas san Iodáil sa samhradh?’ ‘Cá bhfuil na hAlpa?’ ‘An dtéann a lán daoine ag sciáil go dtí an Iodáil?’ srl. Freagraíonn páiste B na ceisteanna. Malartaíonn na páistí róil.

Tréimhse Iarchumarsáide

Dul siar: Bua na Cainte 6 lch. 87. Freagraíonn na páistí na ceisteanna ó bhéal agus scríobhann siad freagraí na gceisteanna: ‘Cá bhfuil an Iodáil?’ ‘An mó duine a chónaíonn san Iodáil?’ ‘Cén teanga a labhraíonn muintir na hIodáile?’ ‘Cén dath atá ar bhratach na hIodáile?’ srl.

172

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp131-198).indd 172

26/08/2022 11:46


Bia Bua na Cainte 6 lch. 87. Líonann na páistí an comhad fíricí faoin Iodáil. Bua na Cainte 6 lch. 87. Críochnaíonn na páistí na habairtí: ‘Tá an Iodáil i ndeisceart na hIodáile.’ srl. Bua na Cainte 6 lch. 87. Scríobhann na páistí an briathar ‘Tosaigh’ san aimsir chaite agus san aimsir láithreach sna pearsana éagsúla.

la

nd

Úsáid neamhfhoirmiúil na Gaeilge: Spreagtar na páistí tuairisciú: ‘Thosaigh mé ag scríobh.’ ‘Chónaigh mé faoin tuath.’ ‘Tosaím ag foghlaim.’ ‘Cónaím sa bhaile mór.’

Ire

Foghlaim Chomhtháite Ábhar agus Teanga: Oideachas Sóisialta Imshaoil agus Eolaíochta. Is féidir ceacht Tíreolaíochta a dhéanamh ar an Iodáil.

of

Measúnú don Fhoghlaim: Dírbhreathnú an Mhúinteora/Ceistiú/Tascanna

© Th

e

Ed

uc

at io

na

ED l C o C m O pa

ny

An bhfuil an páiste in ann cur síos a dhéanamh? ‘Tá an Iodáil i ndeisceart na hEorpa.’ ‘Cónaíonn 61 mhilliún duine san Iodáil.’ ‘Labhraíonn muintir na hIodáile Iodáilis.’ srl. An bhfuil an páiste in ann eolas a thabhairt? ‘Téann a lán daoine go dtí an Iodáil ar laethanta saoire gach samhradh mar bíonn an aimsir go hálainn.’ ‘Bíonn an ghrian ag spalpadh anuas.’ srl. An bhfuil an páiste in ann briathra sa dara réimniú a úsáid go cruinn san aimsir chaite agus san aimsir láithreach? ‘Thosaigh mé. Thosaigh tú. Thosaigh sé. Thosaigh sí. Thosaíomar. Thosaigh sibh. Thosaigh siad.’ ‘Tosaím. Tosaíonn tú. Tosaíonn sé. Tosaíonn sí. Tosaímid. Tosaíonn sibh. Tosaíonn siad.’ ‘Chónaigh mé. Chónaigh tú. Chónaigh sé. Chónaigh sí. Chónaíomar. Chónaigh sibh. Chónaigh siad.’ ‘Cónaím. Cónaíonn tú. Cónaíonn sé. Cónaíonn sí. Cónaímid. Cónaíonn sibh. Cónaíonn siad.’

173

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp131-198).indd 173

26/08/2022 11:46


Bia Aonad 3 – Dán Príomhthorthaí Foghlama Samplacha an Dáin Trí eispéiris foghlama chuí tharraingteacha ba cheart go mbeadh páistí in ann na torthaí foghlama seo a bhaint amach:

Léitheoireacht Cumarsáid TF2: Inspreagadh agus rogha

Tuiscint TF6: Léiriú tuisceana

Tuiscint TF6: Stór focal

Fiosrú agus úsáid TF10: Teanga a úsáid go spraíúil agus go cruthaitheach

Fiosrú agus úsáid TF9: Tuiscint

Cumarsáid TF2: Inspreagadh agus rogha

ny

of

Fiosrú agus úsáid TF6: Cuspóir, seánra agus guth

ED l C o C m O pa

Dán – Mise Éire

Ire

la

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht, éisteacht agus aird

Scríbhneoireacht

nd

Teanga ó Bhéal

Mise Éire, Sine mé ná an Chailleach Bhéarra. Mór mo ghlóir, Mé do rug Cú Chulainn cróga.

Mór mo náir, Mo chlann féin do dhíol a máthair.

at io

na

Mise Éire, Uaigní mé ná an Chailleach Bhéarra.

uc

Múintear an dán Mise Éire le cabhair na teicneolaíochta. Deir an múinteoir an dán. Deir an rang go léir, grúpaí éagsúla páistí agus páistí aonair an dán.

e

Ed

Bí ag Caint: Bua na Cainte 6 lch. 88. Ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘Cad is ainm don dán?’ ‘Cé a scríobh an dán?’ ‘Cad is ainm don chailleach?’ ‘Aimsigh ceithre fhocal ina bhfuil é sa dán.’ ‘Aimsigh trí fhocal ina bhfuil ó sa dán.’ ‘Aimsigh trí fhocal ina bhfuil á sa dán.’ ‘Ar thaitin an dán leat?’ Freagraíonn na páistí na ceisteanna: ‘Mise Éire is ainm don dán.’ ‘Scríobh Pádraig Mac Piarais an dán.’ ‘An Chailleach Bhéarra is ainm di.’ ‘Éire, mé, Bhéarra agus féin.’ ‘mór, ghlóir agus cróga.’ ‘náir, máthair agus ná.’ ‘Thaitin an dán go mór liom.’

© Th

Scríobh an Scéal: Mise Éire, Sine mé ná an Chailleach Bhéarra. Mór mo ghlóir, Mé do rug Cú Chulainn cróga. Mór mo náir, Mo chlann féin do dhíol a máthair. Mise Éire, Uaigní mé ná an Chailleach Bhéarra.

174

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp131-198).indd 174

26/08/2022 11:46


Bia Scéal – Romulus agus Remus Príomhthorthaí Foghlama Samplacha an Scéil Trí eispéiris foghlama chuí tharraingteacha ba cheart go mbeadh páistí in ann na torthaí foghlama seo a bhaint amach:

Léitheoireacht

Scríbhneoireacht

nd

Teanga ó Bhéal

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht TF2: Inspreagadh agus rogha

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht

Tuiscint TF4: Struchtúr abairte agus gramadach TF6: Léiriú tuisceana

Tuiscint TF6: Stór focal

Tuiscint TF3: Struchtúr abairte agus gnásanna cló

Fiosrú agus úsáid TF9: Athinsint agus mionléiriú TF11: Eolas, míniú agus údar a thabhairt TF12: Cur síos, tuar agus machnamh

Fiosrú agus úsáid TF8: Freagairt agus intinn an údair TF9: Tuiscint

of

Ire

la

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht, éisteacht agus aird TF2: Inspreagadh agus rogha

ED l C o C m O pa

ny

Fiosrú agus úsáid TF6: Cuspóir, seánra agus guth

Romulus agus Remus Fadó, fadó, bhí Numitor ina rí ar an Iodáil. Rí deas cineálta ab ea é. Bhí sé cliste agus fial. Bhí deartháir ag Numitor. Amulus ab ainm dó. Fear gránna ab ea é. Bhí éad ar Amulus.

Amulus:

Tá mé níos fearr ná tusa. Ba mhaith liom bheith i mo rí ar an Iodáil.

uc

Thosaigh an bheirt acu ag troid. Bhuaigh Amulus an troid.

Ed

Scéalaí:

at io

na

Scéalaí:

e

Amulus:

Amach libh as an gcaisleán. Is mise Rí na hIodáile anois. Bhí ar Numitor an tír a fhágáil. Bhí beirt gharmhac ag Numitor. Thóg Amulus na buachaillí beaga. Chuir sé i gciseán iad agus chuir sé an ciseán isteach san abhainn.

Amulus:

Gheobhaidh na páistí bás san uisce. Ní bheidh siad ina ríthe go brách.

Scéalaí:

Chonaic mac tíre na páistí óga san uisce. Rug sé ar an gciseán agus thóg sé an ciseán go bruach na habhann. Shábháil sé na páistí. Thug an mac tíre na páistí go pluais. Thug an mac tíre togha na haire do na buachaillí. Lá amháin, bhí aoire ag siúl sa choill.

© Th

Scéalaí:

175

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp131-198).indd 175

26/08/2022 11:46


Bia

Aoire:

nd

Bhí caoirigh agus uan óg ag an aoire. Chonaic an t-aoire na páistí. Bhí ionadh an domhain air. Thóg sé na páistí abhaile leis. Chónaigh na páistí leis an aoire agus a bhean chéile. Thug siad togha na haire dóibh freisin. Bhí an t-ádh ar na buachaillí. Thug siad Romulus agus Remus orthu.

la

Romulus is ainm duit.

Ire

Bean chéile: Remus is ainm duit.

Nuair a bhí Romulus agus Remus níos sine, bhí siad ag fiach sa choill lá. Bhuail siad le seanfhear agus d’inis sé an scéal dóibh faoi Numitor agus Amulus.

Seanfhear:

Bhí bhur seanathair ina rí ar an Iodáil fadó. Numitor ab ainm dó. Rí deas cineálta ab ea é. Bhí deartháir aige. Amulus ab ainm dó. Throid Amulus le Numitor. Bhuaigh Amulus an troid agus bhí ar Numitor an tír a fhágáil.

Scéalaí:

Bhí fearg ar na buachaillí nuair a chuala siad an scéal brónach.

Romulus:

Is uafásach an scéal é sin.

Remus:

Rachaimid go dtí caisleán an rí. Maróimid Amulus. Beidh cead ag Numitor teacht ar ais. Beidh Numitor ina rí ar an Iodáil arís.

Scéalaí:

Chuaigh na buachaillí go caisleán an rí ar luas lasrach. Mharaigh siad Amulus. Tháinig Numitor ar ais go dtí an Iodáil arís. Bhí an-áthas ar Numitor na buachaillí a fheiceáil arís. Bhí gach duine sona sásta.

uc

at io

na

ED l C o C m O pa

ny

of

Scéalaí:

Seo an áit inar shábháil an mac tíre sinn.

Remus:

Tógfaimid cathair mhór san áit seo.

Scéalaí:

Thóg na buachaillí cathair mhór. Thóg siad balla mór timpeall na cathrach. Bhí an chathair go hálainn ar fad.

© Th

e

Ed

Romulus:

Romulus:

Beidh mise i mo rí ar an gcathair seo.

Remus:

Ní bheidh. Beidh mise i mo rí ar an gcathair seo.

Scéalaí:

Thosaigh na buachaillí ag troid. Mharaigh Romulus Remus bocht.

Romulus:

Glaofaidh mé an Róimh ar an gcathair álainn seo.

Scéalaí:

Ba é Romulus an chéad rí ar chathair álainn na Róimhe.

176

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp131-198).indd 176

26/08/2022 11:46


Bia

la

nd

Múintear an scéal le cabhair na teicneolaíochta. Léann an múinteoir an scéal. Léann an múinteoir agus na páistí an scéal le chéile. Ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘Cad is ainm don scéal?’ ‘Cén saghas scéil é?’ ‘An raibh an mac tíre cineálta?’ ‘Ar thug an mac tíre togha na haire do na buachaillí?’ ‘An raibh an t-aoire cineálta?’ ‘Ar thug an t-aoire togha na haire do na buachaillí?’ ‘Ar thaitin an scéal leat?’ ‘Ar thaitin Romulus leat?’ ‘Déan cur síos ar an bpictiúr.’ Freagraíonn na páistí na ceisteanna: ‘Romulus agus Remus is ainm don scéal.’ ‘Is finscéal é.’ ‘Bhí an mac tíre cineálta.’ ‘Thug an mac tíre togha na haire do na buachaillí.’ ‘Bhí an t-aoire cineálta.’ ‘Thug an t-aoire togha na haire do na buachaillí.’ ‘Thaitin an scéal go mór liom mar is maith liom finscéalta.’ ‘Tá an-suim agam sa stair freisin.’ ‘Níor thaitin Romulus liom mar mharaigh Romulus Remus.’ ‘Tá Romulus agus Remus i gciseán.’ ‘Tá siad sa choill.’ ‘Tá siad in aice leis an bpluais.’ ‘Tá siad sona sásta.’ ‘Shábháil an mac tíre na buachaillí.’ ‘Thug an mac tíre togha na haire do na páistí.’ ‘Bhí an t-ádh ar na buachaillí.’ ‘Tá aoire sa phictiúr freisin.’ ‘Tá caoirigh agus uan óg ag an aoire.’

ED l C o C m O pa

ny

of

Bí ag Caint: Bua na Cainte 6 lch. 89. Cad is ainm don scéal? ‘Romulus agus Remus’ is ainm don scéal. Cén saghas scéil é? Is finscéal é. An raibh an mac tíre cineálta? Bhí an mac tíre cineálta. Ar thug an mac tíre togha na haire do na buachaillí? Thug an mac tíre togha na haire do na buachaillí. An raibh an t-aoire cineálta? Bhí an t-aoire cineálta. Ar thug an t-aoire togha na haire do na buachaillí? Thug an t-aoire togha na haire do na buachaillí. Ar thaitin an scéal leat? Thaitin an scéal go mór liom mar is maith liom finscéalta. Tá an-suim agam sa stair freisin. Ar thaitin Romulus leat? Níor thaitin Romulus liom mar mharaigh Romulus Remus. Déan cur síos ar an bpictiúr. Tá Romulus agus Remus i gciseán. Tá siad sa choill. Tá siad in aice leis an bpluais. Tá siad sona sásta. Shábháil an mac tíre na buachaillí. Thug an mac tíre togha na haire do na páistí. Bhí an t-ádh ar na buachaillí. Tá aoire sa phictiúr freisin. Tá caoirigh agus uan óg ag an aoire.

Ire

Gníomhaíochtaí

Scríobh an Scéal: Bua na Cainte 6 lch. 90. Fadó, fadó, bhí Numitor ina rí ar an Iodáil. Rí deas cineálta ab ea é. Bhí sé cliste agus fial. Bhí deartháir ag Numitor. Amulus ab ainm dó. Fear gránna ab ea é. Tá mé níos fearr ná tusa. Ba mhaith liom bheith i mo rí ar an Iodáil. Thosaigh an bheirt acu ag troid. Bhuaigh Amulus an troid.

na

Bí ag Scríobh 1: Bua na Cainte 6 lch. 90. Bhí ___ ar bhruach na habhann. (uan, pluais, asal, ciseán, sionnach, aoire, capall, mac tíre)

at io

Bí ag Scríobh 2: Bua na Cainte 6 lch. 90. Gheobhaidh ___ bás. (an t-éan, an t-uan, an t-iasc, an t-asal)

© Th

e

Ed

uc

Ar Thóir an Óir: Bua na Cainte 6 lch. 91. 1 Ar rí cineálta é Amulus? Níor rí cineálta é Amulus. 2 Ar rí cineálta é Numitor? Ba rí cineálta é Numitor. 3 Cé a chuir na buachaillí sa chiseán? Chuir Amulus na buachaillí sa chiseán. 4 An bhfuair na buachaillí bás san uisce? Ní bhfuair na buachaillí bás san uisce. 5 Ar shábháil sionnach na buachaillí beaga? Níor shábháil sionnach na buachaillí beaga. 6 Ar shábháil mac tíre na buachaillí beaga? Shábháil mac tíre na buachaillí beaga. 7 Ar thug an t-aoire togha na haire do na buachaillí óga? Thug an t-aoire togha na haire do na buachaillí óga. 8 Cé a mharaigh Amulus? Mharaigh Romulus agus Remus Amulus. 9 Ar mharaigh Remus Romulus? Níor mharaigh Remus Romulus 10 Cé a thóg cathair na Róimhe? Thóg Romulus agus Remus cathair na Róimhe.

Seanfhocal

Nuair a bhíonn an bolg lán, is maith leis na cnámha síneadh. 177

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp131-198).indd 177

26/08/2022 11:46


Bia Measúnú

la Ire of ny

na

ED l C o C m O pa

Bí ag Caint: Bua na Cainte 6 lch. 93. 1 Ar dhúisigh tú go luath ar maidin? Dhúisigh mé go luath ar maidin. 2 Ar éirigh tú ar a hocht a chlog? D’éirigh mé ar a hocht a chlog. 3 Ar chóirigh tú do leaba ar maidin? Níor chóirigh tú mo leaba ar maidin. 4 Ar ullmhaigh Mamaí an bricfeasta? Níor ullmhaigh Mamaí an bricfeasta. D’úllmhaigh Daidí an bricfeasta. 5 Ar fhág tú an teach ar leathuair tar éis a hocht? D’fhág mé an teach ar leathuair tar éis a hocht. 6 Cad a d’ith tú don bhricfeasta ar maidin? D’ith mé gránach agus tósta ar maidin. 7 Ar ól tú bainne ar maidin? D’ól mé sú oráiste ar maidin. 8 Cén t-am a shroich tú an scoil ar maidin? Shroich mé an scoil ar maidin ar cheathrú chun a naoi. 9 Cad atá agat don lón inniu? Tá ceapairí agus úll agam don lón inniu. 10 An ndearna tú dearmad ar do bhosca lóin inniu? Ní dhearna mé dearmad ar mo bhosca lóin inniu. 11 An maith leat glasraí? Is maith liom glasraí. 12 An bhfuil glasraí go maith duit? Tá glasraí go maith dom. 13 An bhfuil milseáin go maith duit? Níl milseáin go maith dom. 14 Cad a íosfaidh tú don dinnéar amárach? Íosfaidh mé curaí sicín agus rís don dinnéar amárach.

nd

Teanga ó Bhéal

uc

at io

Léitheoireacht Bí ag Léamh: Bua na Cainte 6 lch. 93. Is maith le Róisín bia sláintiúil a ithe. Ar maidin, itheann sí leite agus cuireann sí sméara gorma sa leite. Ólann sí sú oráiste. Ag am sosa ar scoil, itheann Róisín úll. Ag am lóin, itheann Róisín ceapaire. Bíonn im agus cáis ina ceapaire aici. Itheann sí banana freisin. Ólann sí buidéal uisce. Ag am dinnéir, bíonn prátaí, glasraí agus feoil ag Róisín. Ólann Róisín bainne freisin. Bíonn iógart aici tar éis an dinnéir gach tráthnóna. Itheann Róisín milseáin ag an deireadh seachtaine. Ní itheann Róisín milseáin i rith na seachtaine. Mar a deir an seanfhocal, is fearr an tsláinte ná na táinte.

© Th

e

Ed

Freagair na Ceisteanna: Bua na Cainte 6 lch. 93. 1 An maith le Róisín bia sláintiúil a ithe? Is maith le Róisín bia sláintiúil a ithe. 2 Cad a itheann Róisín ag am bricfeasta? Itheann Róisín leite ag am bricfeasta. 3 Cad a ólann Róisín ag am bricfeasta? Ólann Róisín sú oráiste ag am bricfeasta. 4 An itheann Róisín gránach ar maidin? Ní itheann Róisín gránach ar maidin. 5 An ólann Róisín sú oráiste ag am lóin? Ní ólann Róisín sú oráiste ag am lóin. 6 An mbíonn ceapaire ag Róisín ag am lóin? Bíonn ceapaire ag Róisín ag am lóin. 7 An mbíonn iasc ag Róisín don dinnéar gach lá? Ní bhíonn iasc ag Róisín don dinnéar gach lá. 8 An mbíonn iógart ag Róisín ar maidin? Ní bhíonn iógart ag Róisín ar maidin. 9 An itheann Róisín milseáin gach tráthnóna? Ní itheann Róisín milseáin gach tráthnóna. 10 An itheann Róisín milseáin ag an deireadh seachtaine? Itheann Róisín milseáin ag an deireadh seachtaine. 11 Ainmnigh dhá shaghas glasraí – cairéid agus cabáiste. 12 Ainmnigh dhá shaghas torthaí – úll agus piorra.

178

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp131-198).indd 178

26/08/2022 11:46


Bia

la Ire

of

Spraoi le Briathra 2: Bua na Cainte 6 lch. 94. Inné – Ceisteanna: Ar ghléas sí? Ghléas sí. Níor ghléas sí. Ar shroich sí? Shroich sí. Níor shroich sí. Ar thosaigh sí? Thosaigh sí. Níor thosaigh sí. Ar ith sí? D’ith sí. Níor ith sí. Ar ullmhaigh sí? D’ullmhaigh sí. Níor ullmhaigh sí. Ar éirigh sí? D’éirigh sí. Níor éirigh sí. Ar fhág sí? D’fhág sí. Níor fhág sí. Grúpa a Dó: Dhúisigh mé. Dhúisigh tú. Dhúisigh sé. Dhúisigh sí. Dhúisíomar. Dhúisigh sibh. Dhúisigh siad. Dúisím. Dúisíonn tú. Dúisíonn sé. Dúisíonn sí. Dúisímid. Dúisíonn sibh. Dúisíonn siad.

nd

Scríbhneoireacht Spraoi le Briathra 1: Bua na Cainte 6 lch. 94. Grúpa a hAon: Ghléas sí. Gléasann sí. Gléasfaidh sí. Shroich sí. Sroicheann sí. Sroichfidh sí. Bhuail sí. Buaileann sí. Buailfidh sí. Chroch sí. Crochann sí. Crochfaidh sí. Ghlac sí. Glacann sí. Glacfaidh sí. Grúpa a Dó: Dhúisigh sé, Duisíonn sé, Duiseoidh sé. Chríochnaigh sé. Críochnann sé. Críochnóidh sé. Smaoinigh sé. Smaoineann sé. Smaoineoidh sé. D’éirigh sé. Éiríonn sé. Éireoidh sé. D’ullmhaigh sé, Ullmhaíonn sé, Ullmhóidh sé.

© Th

e

Ed

uc

at io

na

ED l C o C m O pa

ny

Líon na Bearnaí: Bua na Cainte 6 lch. 94. mé: agam; tú: agat; sé: aige; sí: aici; sinn: againn; sibh: agaibh; siad: acu. Róisín: Beidh píotsa aici. Oisín: Beidh borgaire aige. na páistí: Beidh úlla acu. sinn: Beidh glasraí againn. sibh: Beidh sceallóga prátaí agaibh. na buachaillí: Beidh milseog acu. mé: Beidh uisce agam. tú: Beidh bainne agat. siad: Beidh feoil acu. na cailíní: Beidh úlla acu.

179

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp131-198).indd 179

26/08/2022 11:46


An Nollaig An Nollaig – Ceacht 1 Príomhthorthaí Foghlama Samplacha an Cheachta Trí eispéiris foghlama chuí tharraingteacha ba cheart go mbeadh páistí in ann na torthaí foghlama seo a bhaint amach:

Léitheoireacht

Scríbhneoireacht

nd

Teanga ó Bhéal

Cumarsáid TF2: Inspreagadh agus rogha

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht

Tuiscint TF4: Struchtúr abairte agus gramadach TF5: Stór focal

Tuiscint TF3: Gnásanna cló agus struchtúr abairte TF4: Feasacht fhóineolaíoch agus fhóinéimeach TF5: Fónaic, aithint focal agus staidéar ar fhocail

Tuiscint TF3: Struchtúr abairte agus gnásanna cló TF4: Litriú agus staidéar ar fhocail

Fiosrú agus úsáid TF7: Iarratais, ceisteanna agus idirghníomhuithe

Fiosrú agus úsáid TF10: Líofacht agus féincheartú

Fiosrú agus úsáid TF6: Cuspóir, seánra agus guth

Eiseamláirí Teanga

Comhrá Cad é? Is ___ é. (cloigín, crann Nollag, fear sinséir, teach arán sinséir, cárta Nollag, fleasc na Nollag, bronntanas Nollag, stábla, cáca Nollag, asal, cuileann, réinfhia, stoca, fear sneachta, ribín) Cad é? Is ___ í. (réalta, tine, coinneal)

at io

An chopail ‘Is’ a úsáid go cruinn Ceist a chur Ceist a fhreagairt Stór focal a úsáid

na

Ba cheart go mbeadh an páiste in ann:

of

ny

ED l C o C m O pa

Feidhmeanna Teanga

Ire

la

Cumarsáid TF3: Gnásanna sóisialta agus feasacht ar dhaoine eile

Snáitheanna: Teanga ó Bhéal, Léitheoireacht, Scríbhneoireacht Gnéithe: Cumarsáid, Tuiscint, Fiosrú agus úsáid

uc

Tréimhse Réamhchumarsáide

Ed

Múintear an comhrá le cabhair na teicneolaíochta. Úsáidtear pictiúir mar spreagthach agus ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘Cad é?’ Freagraíonn na páistí na ceisteanna: ‘Is ___ é.’ (cloigín, crann Nollag, fear sinséir, teach arán sinséir, cárta Nollag, fleasc na Nollag, bronntanas Nollag, stábla, cáca Nollag, asal, cuileann, réinfhia, stoca, fear sneachta, ribín) ‘Is ___ í.’ (réalta, tine, coinneal)

© Th

e

Cluiche Kim: cloigín, crann Nollag, fear sinséir, teach arán sinséir, cárta Nollag, fleasc na Nollag, bronntanas Nollag, stábla, cáca Nollag, asal, cuileann, réinfhia, stoca, fear sneachta, ribín, réalta, coinneal. Foclóir: cloigín, crann Nollag, fear sinséir, teach arán sinséir, cárta Nollag, fleasc na Nollag, bronntanas Nollag, stábla, cáca Nollag, asal, cuileann, réinfhia, stoca, fear sneachta, ribín, réalta, coinneal. Bí ag Caint: Cad é? Is ___ é. (cloigín, crann Nollag, fear sinséir, teach arán sinséir, cárta Nollag, bronntanas Nollag, cáca Nollag, cuileann, réinfhia, asal) Litriú: Is crann Nollag é. Is cárta Nollag é. Is bronntanas Nollag é. Is stoca Nollag é. Is ribín é. Is cloigín é.

180

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp131-198).indd 180

26/08/2022 11:46


An Nollaig Tréimhse Chumarsáide

Bua na Cainte 6 lch. 95. Taispeánann an múinteoir pictíuir do na páistí agus ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘Cad é?’ Freagraíonn na páistí na ceisteanna: ‘Is cloigín é.’ ‘Is crann Nollag é.’ ‘Is ribín é.’ srl.

la

of

Obair Bheirte: Bua na Cainte 6 lch. 95. Taispeánann páiste A pictiúr do pháiste B agus ceistíonn páiste A páiste B: ‘Cad é?’ Freagraíonn páiste B: ‘Is réinfhia é.’ ‘Is asal é.’ srl. Malartaíon na páistí róil.

Ire

Tagann beirt pháistí amach os comhair an ranga. Taispeánann páiste A pictiúr do pháiste B agus ceistíonn páiste A páiste B: ‘Cad é?’ Freagraíonn páiste B na ceisteanna: ‘Is bronntanas é.’ ‘Is fear sneachta é.’ srl. Malartaíon na páistí róil.

nd

Tagann páiste amach os comhair an ranga. Taispeánann an múinteoir pictiúr don pháiste agus ceistíonn an múinteoir an páiste: ‘Cad é?’ Freagraíonn an páiste na ceisteanna: ‘Is stábla é.’ ‘Is cáca Nollag é?’ srl.

ny

Tréimhse Iarchumarsáide

ED l C o C m O pa

Dul siar: Bua na Cainte 6 lch. 95. Freagraíonn na páistí na ceisteanna ó bhéal agus scríobhann siad freagraí na gceisteanna: ‘Cad é?’ ‘Is ___ é.’ (cloigín, crann Nollag, fear sinséir, teach arán sinséir, cárta Nollag, bronntanas Nollag, cáca Nollag, cuileann, réinfhia, asal) Úsáid neamhfhoirmiúil na Gaeilge: Spreagtar na páistí tuairisciú: ‘Is leabhar é.’ ‘Is peann peann é.’ ‘Is fear é.’ ‘Is bean í.’ ‘Is coinneal í.’

Measúnú don Fhoghlaim: Dírbhreathnú an Mhúinteora/Ceistiú/Tascanna

© Th

e

Ed

uc

at io

na

An bhfuil an páiste in ann an chopail ‘Is’ a úsáid go cruinn? ‘Cad é?’ ‘Is ___ é.’ (cloigín, crann Nollag, fear sinséir, teach arán sinséir, cárta Nollag, fleasc na Nollag, bronntanas Nollag, stábla, cáca Nollag, asal, cuileann, réinfhia, stoca, fear sneachta, ribín) ‘Is ___ í.’ (réalta, tine, coinneal) An bhfuil an páiste in ann ceist a chur/a fhreagairt? ‘Cad é?’ ‘Is ___ é/í.’ (cloigín, crann Nollag, fear sinséir, tine, srl.) An bhfuil an páiste in ann stór focal a úsáid? (cloigín, crann Nollag, fear sinséir, teach arán sinséir, cárta Nollag, fleasc na Nollag, bronntanas Nollag, stábla, cáca Nollag, asal, cuileann, réinfhia, stoca, fear sneachta, ribín, réalta, tine, coinneal)

181

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp131-198).indd 181

26/08/2022 11:46


An Nollaig An Nollaig – Ceacht 2 Príomhthorthaí Foghlama Samplacha an Cheachta Trí eispéiris foghlama chuí tharraingteacha ba cheart go mbeadh páistí in ann na torthaí foghlama seo a bhaint amach:

Léitheoireacht

Scríbhneoireacht

nd

Teanga ó Bhéal

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht TF2: Inspreagadh agus rogha

Cumarsáid TF2: Inspreagadh agus rogha

Tuiscint TF4: Struchtúr abairte agus gramadach TF5: Stór focal

Tuiscint TF3: Gnásanna cló agus struchtúr abairte TF6: Stór focal

Tuiscint TF3: Struchtúr abairte agus gnásanna cló TF4: Litriú agus staidéar ar fhocail

Fiosrú agus úsáid TF12: Cur síos, tuar agus machnamh

Fiosrú agus úsáid TF8: Freagairt agus intinn an údair

Ba cheart go mbeadh an páiste in ann: ●

Scéal a insint Stór focal a úsáid

© Th

e

Ed

uc

at io

na

Ire

of

ny

Fiosrú agus úsáid TF6: Cuspóir, seánra agus guth

Eiseamláirí Teanga

ED l C o C m O pa

Feidhmeanna Teanga

la

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht, éisteacht agus aird

Comhrá Siopadóireacht na Nollag Bhí na páistí ar bís mar bhí an Nollaig ag teacht. Chuaigh an chlann go dtí an chathair chun siopadóireacht na Nollag a dhéanamh. Bhí an chathair plódaithe le daoine. Bhí gach mac máthar ann. Bhí atmaisféar álainn sa chathair. Chonaic na páistí crann Nollag mór ar thaobh na sráide. Bhí soilse ildaite ar lasadh ar an gcrann Nollag. Bhí maisiúcháin ar an gcrann Nollag freisin. Bhí cór in aice leis an gcrann Nollag. Bhí siad ag canadh carúl agus ag seinm ceoil. Thaitin na carúil go mór leis na páistí. Chuaigh na páistí isteach in ollmhargadh. ‘Ceannóimid leabhar do Dhaidí,’ arsa Ciara. ‘Ceannóimid hata do Mhamaí,’ arsa Oisín. Cheannaigh na páistí bronntanais do Mhamó agus do Dhaideo freisin. D’íoc na páistí as na bronntanais. Ina dhiaidh sin, bhí na páistí stiúgtha leis an ocras. Chuaigh na páistí isteach i mbialann. Bhí slua mór sa bhialann. Bhí an áit dubh le daoine. Bhí seacláid the agus borróga ag na páistí. Bhí na borróga an-bhlasta. D’ith siad agus d’ól siad a ndóthain. Bhuail na páistí le Ruairí agus Róisín sa bhialann. Thaitin an lá sa chathair go mór leis na páistí. Bhí an-lá acu.

Snáitheanna: Teanga ó Bhéal, Léitheoireacht, Scríbhneoireacht Gnéithe: Cumarsáid, Tuiscint, Fiosrú agus úsáid

Tréimhse Réamhchumarsáide

Múintear an comhrá le cabhair na teicneolaíochta. Ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘An raibh na páistí ar bís?’ ‘Cén fáth?’ ‘Cá ndeachaigh an chlann?’ ‘An raibh a lán daoine sa chathair?’ ‘An raibh atmaisféar álainn sa chathair?’ ‘Cad a chonaic na páistí?’ 182

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp131-198).indd 182

26/08/2022 11:46


An Nollaig ‘Cá raibh an crann Nollag?’ ‘Cad a bhí ar an gcrann Nollag?’ ‘Cá raibh an cór?’ ‘Cad a bhí ar siúl ag an gcór?’ ‘Ar thaitin an ceol leis na páistí?’ ‘Cá ndeachaigh na páistí?’ ‘Cad a cheannaigh na páistí do Dhaidí?’ ‘Cad a cheannaigh na páistí do Mhamaí?’ ‘Ar cheannaigh na páistí bronntanas do Dhaideo?’ ‘Ar cheannaigh na páistí bronntanas do Mhamó?’ ‘Ar íoc na páistí as na bronntanais?’ ‘An raibh ocras ar na páistí?’ ‘An ndeachaigh na páistí isteach i mbialann?’ ‘An raibh slua daoine sa bhialann?’ ‘Cad a bhí ag na páistí sa bhialann?’ ‘An raibh na borróga go deas?’ ‘Ar ith agus ar ól na páistí a ndóthain?’ ‘Ar bhuail na páistí le Ruairí agus Róisín sa bhialann?’ ‘Ar thaitin an lá sa chathair go mór leis na páistí?’ Freagraíonn na páistí na ceisteanna.

Ire

la

nd

Bí ag Caint: Cén fáth a raibh na páistí ar bís? Bhí na páistí ar bís mar bhí an Nollaig ag teacht. Cá ndeachaigh na páistí? Chuaigh na páistí go dtí an chathair. An raibh slua mór sa chathair? Bhí slua mór sa chathair. Cá raibh an crann Nollag? Bhí an crann Nollag ar thaobh na sráide. Cad a bhí ar an gcrann Nollag? Bhí soilse ildaite ar lasadh ar an gcrann Nollag. Bhí maisiúcháin ar an gcrann Nollag freisin. Cad a cheannaigh na páistí do Dhaidí? Cheannaigh na páistí leabhar do Dhaidí. Ar íoc Mamaí agus Daidí as na bronntanais? Níor íoc Mamaí agus Daidí as na bronntanais. Ar thaitin an lá sa chathair leis na páistí? Thaitin an lá sa chathair go mór leis na páistí. Bí ag Scríobh: Chonaic na páistí ___ ar thaobh na sráide. (bialann, fear sneachta, cór, crann Nollag, madra, carr)

of

Litriú: Bhí fear sneachta ar thaobh na sráide. Bhí crann Nollag ar thaobh na sráide. Bhí cór ar thaobh na sráide.

ny

Tréimhse Chumarsáide

Bua na Cainte 6 lch. 96. Léann na páistí an scéal: ‘Bhí na páistí ar bís….Bhí an-lá acu.’

ED l C o C m O pa

Drámaíocht: Déantar dráma sa rang bunaithe ar an scéal. Glacann páistí éagsúla na róil dhifriúla. Ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘An raibh na páistí ar bís?’ ‘Cén fáth?’ ‘Cá ndeachaigh an chlann?’ ‘An raibh a lán daoine sa chathair?’ srl. Freagraíonn na páistí na ceisteanna. Tagann páiste amach os comhair an ranga agus ceistíonn an múinteoir an páiste: ‘An raibh atmaisféar álainn sa chathair?’ ‘Cad a chonaic na páistí?’ ‘Cá raibh an crann Nollag?’ Freagraíonn an páiste na ceisteanna.

at io

na

Tagann beirt pháistí amach os comhair an ranga. Ceistíonn páiste A páiste B: ‘Cad a cheannaigh na páistí do Dhaidí?’ ‘Cad a cheannaigh na páistí do Mhamaí?’ ‘Ar cheannaigh na páistí bronntanas do Dhaideo?’ srl. Freagraíonn páiste B na ceisteanna. Malartaíon na páistí róil.

uc

Obair Bheirte: Bua na Cainte 6 lch. 96. Ceistíonn páiste A páiste B: ‘Ar íoc Mamaí as na bronntanais?’ ‘Ar thaitin an lá sa chathair leis na páistí?’ srl. Freagraíonn páiste B na ceisteanna. Malartaíon na páistí róil.

Tréimhse Iarchumarsáide

Ed

Dul siar: Bua na Cainte 6 lch. 96. Freagraíonn na páistí na ceisteanna ó bhéal agus scríobhann siad freagraí na gceisteanna: ‘Cén fáth a raibh na páistí ar bís?’ ‘Cá ndeachaigh na páistí?’ ‘An raibh slua mór sa chathair?’ srl.

e

Bua na Cainte 6 lch. 96. Críochnaíonn na páistí na habairtí: ‘Chonaic na páistí ___ ar thaobh na sráide.’ (fear sneachta, crann Nollag, an cór, madra, gluaisteán, siopa)

© Th

Úsáid neamhfhoirmiúil na Gaeilge: Spreagtar na páistí tuairisciú: ‘Bhí an áit plódaithe le daoine.’ ‘Bhí an áit dubh le daoine.’ ‘Bhí gach mac máthar ag an gcluiche.’ ‘Thaitin an scéal go mór liom.’ ‘Bhí an-lá agam.’

Measúnú don Fhoghlaim: Dírbhreathnú an Mhúinteora/Ceistiú/Tascanna An bhfuil an páiste in ann scéal a insint? ‘Bhí na páistí ar bís mar bhí an Nollaig ag teacht.’ ‘Chuaigh an chlann go dtí an chathair chun siopadóireacht na Nollag a dhéanamh.’ ‘Bhí an chathair plódaithe le daoine.’ ‘Bhí gach mac máthar ann.’ ‘Bhí atmaisféar álainn sa chathair.’ srl. An bhfuil an páiste in ann stór focal a úsáid? (Siopadóireacht na Nollag, ar bís, an chlann, an chathair, plódaithe le daoine, gach mac máthar, atmaisféar álainn, crann Nollag, ar thaobh na sráide, soilse ildaite, maisiúcháin, cór, ag canadh carúl, ag seinm ceoil, na carúil, ollmhargadh, leabhar, hata, bronntanais, stiúgtha leis an ocras, bialann, slua mór, dubh le daoine, seacláid the, borróga, d’ith siad agus d’ól siad a ndóthain)

183

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp131-198).indd 183

26/08/2022 11:46


An Nollaig An Nollaig – Ceacht 3 Príomhthorthaí Foghlama Samplacha an Cheachta Trí eispéiris foghlama chuí tharraingteacha ba cheart go mbeadh páistí in ann na torthaí foghlama seo a bhaint amach:

Léitheoireacht

Scríbhneoireacht

nd

Teanga ó Bhéal

Cumarsáid TF2: Inspreagadh agus rogha

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht

Tuiscint TF4: Struchtúr abairte agus gramadach

Tuiscint TF3: Gnásanna cló agus struchtúr abairte

Tuiscint TF3: Struchtúr abairte agus gnásanna cló TF4: Litriú agus staidéar ar fhocail

Fiosrú agus úsáid TF9: Athinsint agus mionléiriú

Fiosrú agus úsáid TF7: Cuspóir, seánra agus guth

Ba cheart go mbeadh an páiste in ann: ●

Scéal a insint Stór focal a úsáid

© Th

e

Ed

uc

at io

na

of

ny

Fiosrú agus úsáid TF6: Cuspóir, seánra agus guth

Eiseamláirí Teanga

ED l C o C m O pa

Feidhmeanna Teanga

Ire

la

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht, éisteacht agus aird

Comhrá An Satharn seo caite, chuaigh mé féin agus mo chlann go dtí an chathair chun siopadóireacht na Nollag a dhéanamh. Bhí mé ar bís. Bhí an aimsir an-fhuar. Bhí sé ag cur sneachta go trom agus bhí brat bán sneachta ar an talamh. Bhí mé préachta leis an bhfuacht. Bhí an chathair plódaithe le daoine. Bhí gach mac máthar ann. Bhí atmaisféar álainn sa chathair. Chonaic mé crann Nollag mór ar thaobh na sráide. Bhí soilse ildaite ar lasadh ar an gcrann Nollag. Bhí maisiúcháin ar an gcrann Nollag freisin. Bhí cór in aice leis an gcrann Nollag. Bhí siad ag canadh carúl agus ag seinm ceoil. Thaitin na carúil go mór liom. Cheannaigh mé leabhar do Dhaidí, hata do Mhamaí, maisiúchán Nollag do Mhamó agus do Dhaideo, féirín do Niamh agus bábóg do Chiara. D’íoc mé as na bronntanais ansin. Ina dhiaidh sin, chuaigh mé isteach i mbialann. Bhí mé stiúgtha leis an ocras agus spallta leis an tart. Bhí slua mór sa bhialann. Bhí an áit dubh le daoine. Bhí seacláid the agus borróg agam. Bhí an bhorróg an-bhlasta. D’ith mé agus d’ól mé mo dhóthain. Bhí mé lán go béal ansin. Bhuail mé le mo chairde, Róisín agus Ruairí, sa bhialann. Bhí spórt agus scléip againn. Thaitin an lá sa chathair go mór liom. Bhí an-lá agam.

Snáitheanna: Teanga ó Bhéal, Léitheoireacht, Scríbhneoireacht Gnéithe: Cumarsáid, Tuiscint, Fiosrú agus úsáid

184

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp131-198).indd 184

26/08/2022 11:46


An Nollaig Tréimhse Réamhchumarsáide

nd

Múintear comhrá le cabhair na teicneolaíochta. Ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘An ndeachaigh tú go dtí an chathair chun siopadóireacht na Nollag a dhéanamh?’ ‘Cén saghas aimsire a bhí ann?’ ‘An raibh slua mór sa chathair?’ ‘An raibh atmaisféar deas sa chathair?’ ‘An bhfaca tú crann Nollag?’ ‘Déan cur síos ar an gcrann Nollag.’ ‘An bhfaca tú cór?’ ‘Cá raibh an cór?’ ‘Ar thaitin na carúil leat?’ ‘Ar cheannaigh tú bronntanais do do chlann?’ ‘Ar íoc tú as na brontanais?’ ‘An ndeachaigh tú isteach i mbialann?’ ‘An raibh ocras ort?’ ‘Cad a d’ith tú?’ ‘Cad a d’ól tú?’ ‘Ar bhuail tú le do chairde sa bhialann?’ ‘An raibh spórt agus scléip agat?’ ‘Ar thaitin an lá sa chathair leat?’ ‘An raibh an-lá agat?’ Freagraíonn na páistí na ceisteanna.

ny

of

Ire

la

Bí ag Caint: An ndeachaigh tú go dtí an chathair chun siopadóireacht na Nollag a dhéanamh? Chuaigh mé go dtí an chathair chun siopadóireacht na Nollag a dhéanamh. Cén saghas aimsire a bhí ann? Bhí sé ag cur sneachta. Bhí brat bán sneachta ar an talamh. An raibh slua mór sa chathair? Bhí slua mór sa chathair. An raibh atmaisféar deas sa chathair? Bhí atmaisféar deas sa chathair. An bhfaca tú crann Nollag? Chonaic mé crann Nollag. Déan cur síos ar an gcrann Nollag. Bhí soilse ildaite agus maisiúcháin ar an gcrann Nollag. An bhfaca tú cór? Chonaic mé cór. Cá raibh an cór? Bhí an cór in aice leis an gcrann Nollag. Ar thaitin na carúil leat? Thaitin na carúil go mór liom. Ar cheannaigh tú bronntanais do do chlann? Cheannaigh mé bronntanais do mo chlann. Cad a cheannaigh tú? Cheannaigh mé hata do mo Mhamaí agus leabhar do mo Dhaidí. Ar íoc tú as na brontanais? D’íoc mé as na bronntanais. An ndeachaigh tú isteach i mbialann? Chuaigh mé isteach i mbialann. An raibh ocras ort? Bhí ocras an domhain orm. Cad a d’ith tú? D’ith mé borróg. Cad a d’ól tú? D’ól mé seacláid the. Ar bhuail tú le do chairde sa bhialann? Bhuail mé le mo chairde sa bhialann. An raibh spórt agus scléip agat? Bhí spórt agus scléip agam. Ar thaitin an lá sa chathair leat? Thaitin an lá sa chathair go mór liom. An raibh an-lá agat? Bhí an-lá agam.

ED l C o C m O pa

Foclóir: Abair ar shlí eile é – Bhí gach mac máthar ann, plódaithe le daoine, dubh le daoine, a lán daoine, slua mór. Litriú: Bhí mé ar bís. Bhí an-lá agam. Bhí spórt agus scléip agam. Thaitin an lá go mór liom.

Tréimhse Chumarsáide

Bua na Cainte 6 lch. 97. Léann na páistí an scéal a scríobh Oisín: ‘An Satharn seo caite…. Bhí an-lá agam.’

at io

na

Scríbhneoireacht Mhúnlaithe: Scríobhann an múinteoir agus na páistí scéal le chéile faoi shiopadóireacht na Nollag.Tig leo an foclóir agus an teimpléad ar lch. 97 a úsáid mar chabhair.

uc

Ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘An ndeachaigh tú go dtí an chathair chun siopadóireacht na Nollag a dhéanamh?’ ‘Cén saghas aimsire a bhí ann?’ ‘An raibh slua mór sa chathair?’ Freagraíonn na páistí na ceisteanna.

Ed

Tagann páiste amach os comhair an ranga agus ceistíonn an múinteoir an páiste: ‘An raibh atmaisféar deas sa chathair?’ ‘An bhfaca tú crann Nollag?’ srl. Freagraíonn an páiste na ceisteanna.

e

Tagann beirt pháistí amach os comhair an ranga. Ceistíonn páiste A páiste B: ‘An bhfaca tú cór?’ ‘Cá raibh an cór?’ ‘Ar thaitin na carúil leat?’ srl. Freagraíonn páiste B na ceisteanna. Malartaíon na páistí róil.

© Th

Obair Bheirte: Bua na Cainte 6 lch. 97. Ceistíonn páiste A páiste B: ‘Ar cheannaigh tú bronntanais do do chlann?’ ‘Ar íoc tú as na brontanais?’ ‘An ndeachaigh tú isteach i mbialann?’ Freagraíonn páiste B na ceisteanna. Malartaíon na páistí róil.

Tréimhse Iarchumarsáide

Dul siar: Bua na Cainte 6 lch. 97. Scríobhann na páistí freagraí na gceisteanna: ‘An ndeachaigh tú go dtí an chathair chun siopadóireacht na Nollag a dhéanamh?’ ‘Cén saghas aimsire a bhí ann?’ ‘An raibh slua mór sa chathair?’ ‘An raibh atmaisféar deas sa chathair?’ ‘An bhfaca tú crann Nollag?’ srl.

Seánra Scríbhneoireachta:Tuairisc: Scríobhann na páistí scéal faoi shiopadóireacht na Nollag. Tig leo an foclóir ar lch. 97 a úsáid mar chabhair. Baintear leas as an bpróiseas scríbhneoireachta. Scríobhann na páistí dréacht. Déanann siad eagarthóireacht ar an dréacht agus athscríobhann siad an píosa. Foilsítear an píosa scríbhneoireachta sa seomra ranga. Úsáid neamhfhoirmiúil na Gaeilge: Spreagtar na páistí tuairisciú: ‘Bhí mé ar bís.’ ‘Bhí mé préachta leis an bhfuacht.’ ‘Bhí gach mac máthar ann.’ ‘Thaitin sé go mór liom.’ ‘Bhí mé stiúgtha leis an ocras agus spallta leis an tart.’ ‘D’ith mé agus d’ól mé mo dhóthain.’ ‘Bhí mé lán go béal.’ ‘Bhí spórt agus scléip agam.’ ‘Bhí an-lá agam.’ 185

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp131-198).indd 185

26/08/2022 11:46


An Nollaig Measúnú don Fhoghlaim: Dírbhreathnú an Mhúinteora/Ceistiú/Tascanna

© Th

e

Ed

uc

at io

na

ED l C o C m O pa

ny

of

Ire

la

nd

An bhfuil an páiste in ann scéal a insint? ‘An Satharn seo caite, chuaigh mé féin agus mo chlann go dtí an chathair chun siopadóireacht na Nollag a dhéanamh.’ ‘Bhí mé ar bís.’ ‘Bhí an aimsir an-fhuar.’ srl. An bhfuil an páiste in ann stór focal a úsáid? (mo chlann, an chathair, siopadóireacht na Nollag, ar bís, ag cur sneachta go trom, brat bán sneachta ar an talamh, préachta leis an bhfuacht, plódaithe le daoine, gach mac máthar, atmaisféar álainn, crann Nollag, ar thaobh na sráide, soilse ildaite, maisiúcháin, ag canadh carúl, ag seinm ceoil, na carúil, leabhar, maisiúchán Nollag, féirín, bábóg, na bronntanais, bialann, stiúgtha leis an ocras, spallta leis an tart, slua mór, bhí an áit dubh le daoine, seacláid the, borróg, d’ith mé agus d’ól mé mo dhóthain, bhí mé lán go béal, spórt agus scléip)

186

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp131-198).indd 186

26/08/2022 11:46


An Nollaig An Nollaig – Ceacht 4 Príomhthorthaí Foghlama Samplacha an Cheachta Trí eispéiris foghlama chuí tharraingteacha ba cheart go mbeadh páistí in ann na torthaí foghlama seo a bhaint amach:

Léitheoireacht

Scríbhneoireacht

nd

Teanga ó Bhéal

Cumarsáid TF2: Inspreagadh agus rogha

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht

Tuiscint TF4: Struchtúr abairte agus gramadach TF6: Léiriú tuisceana

Tuiscint TF3: Gnásanna cló agus struchtúr abairte TF6: Stór focal

Tuiscint TF4: Litriú agus staidéar ar fhocail TF5: Stór focal

Fiosrú agus úsáid TF11: Eolas, míniú agus údar a thabhairt

Fiosrú agus úsáid TF8: Freagairt agus intinn an údair

Ba cheart go mbeadh an páiste in ann:

● ●

Beannú do dhuine aimsir na Nollag agus na hathbhliana Freagairt do bheannú Treoracha a thuiscint chun cárta Nollag a dhéanamh Treoracha a thabhairt chun cárta Nollag a dhéanamh Míniú a thabhairt

© Th

e

Ed

uc

at io

Fiosrú agus úsáid TF6: Cuspóir, seánra agus guth

Eiseamláirí Teanga

na

of

ny

ED l C o C m O pa

Feidhmeanna Teanga

Ire

la

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht, éisteacht agus aird TF3: Gnásanna sóisialta agus feasacht ar dhaoine eile

Comhrá 4.1 Nollaig shona agus athbhliain faoi shéan is faoi mhaise duit. Gurab amhlaidh duit. Comhrá 4.2 Seo iad na rudaí atá ag teastáil chun cárta Nollag a dhéanamh, cairtchlár bán, páipéar glas, gliú, siosúr, gealra agus réaltaí. Fill an cairtchlár ina dhá leath. Gearr ciorcail ghlasa le siosúr. Greamaigh na ciorcail den chárta le gliú chun crann Nollag a dhéanamh. Cuir gealra ar an gcrann. Cuir réaltaí in aice leis an gcrann Nollag. Oscail an cárta agus scríobh nóta ar an gcárta. Do: Mamó Nollaig shona agus athbhliain faoi shéan is faoi mhaise duit. Le grá ó: Ruairí Cuir an cárta i gclúdach litreach. Scríobh ainm agus seoladh ar an gclúdach litreach. Cuir an cárta Nollag sa phost.

Amhrán – Ar Son an Ama Fadó Ar son an ama fadó, fadó. Ar son an ama fadó. Is cairde sinn. Bí páirteach linn, Ar son an ama fadó.

187

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp131-198).indd 187

26/08/2022 11:46


An Nollaig Snáitheanna: Teanga ó Bhéal, Léitheoireacht, Scríbhneoireacht Gnéithe: Cumarsáid, Tuiscint, Fiosrú agus úsáid

Tréimhse Réamhchumarsáide

la Ire

Múintear comhrá 4.1 le cabhair na teicneolaíochta. Beannaíonn an múinteoir don rang agus spreagtar na páistí freagairt don bheannú: ‘Nollaig shona agus athbhliain faoi shéan is faoi mhaise duit.’ ‘Gurab amhlaidh duit.’ Múintear an foclóir chun cárta Nollag a dhéanamh: cairtchlár bán, páipéar glas, gliú, siosúr, gealra agus réaltaí.

nd

Múintear an t-amhrán Ar Son an Ama Fadó. Canann an múinteoir an t-amhrán agus ansin canann an rang go léir, grúpaí éagsúla páistí agus páistí aonair an t-amhrán.

ED l C o C m O pa

ny

of

Múintear comhrá 4.2 le cabhair na teicneolaíochta. Tugann an múinteoir na treoracha: ‘Fill an cairtchlár ina dhá leath.’ Filleann an múinteoir an cairtchlár ina dhá leath. ‘Gearr ciorcail ghlasa le siosúr’ Gearrann an múinteoir na ciorcail. ‘Greamaigh na ciorcail den chárta le gliú chun crann Nollag a dhéanamh.’ Greamaíonn an múinteoir na ciorcail den chárta. ‘Cuir gealra ar an gcrann.’ Cuireann an múinteoir gealra ar an gcrann. ‘Cuir réaltaí in aice leis an gcrann Nollag.’ Cuireann an múinteoir réaltaí in aice leis an gcrann. ‘Oscail an cárta agus scríobh nóta ar an gcárta.’ Osclaíonn an múinteoir an cárta agus scríobhann sé/sí nóta ar an gcárta. ‘Cuir an cárta i gclúdach litreach.’ Cuireann an múinteoir an cárta i gclúdach litreach. ‘Scríobh ainm agus seoladh ar an gclúdach litreach.’ Scríobhann an múinteoir ainm agus seoladh ar an gclúdach litreach. ‘Cuir an cárta Nollag sa phost.’ Cuireann an múinteoir an cárta Nollag isteach i mbosca sa seomra ranga. Ceistíonn an múinteoir páistí éagsúla: ‘Cad a rinne tú ar dtús?’ ‘Ar ghearr tú ciorcail ghlasa?’ ‘Ar ghreamaigh tú na ciorcail den chárta le gliú chun crann Nollag a dhéanamh?’ ‘Ar chuir tú gealra ar an gcrann?’ ‘Ar chuir tú réaltaí in aice leis an gcrann Nollag?’ ‘Ar scríobh tú nóta ar an gcárta?’ ‘Ar chuir tú an cárta i gclúdach litreach?’ ‘Ar scríobh tú ainm agus seoladh ar an gclúdach litreach?’ ‘Ar chuir tú an cárta Nollag sa phost?’ Freagraíonn na páistí na ceisteanna.

na

Scríobh an Scéal: D’fhill mé an cairtchlár ina dhá leath. Ghearr mé na ciorcail le siosúr. Ghreamaigh mé na ciorcail den chárta le gliú. Chuir mé gealra ar an gcrann. Chuir mé réaltaí ar an gcárta Nollag freisin. D’oscail mé an cárta agus scríobh mé ainm agus seoladh ar an gcárta Nollag. Chuir mé an cárta Nollag sa phost.

at io

Litriú: Nollaig shona agus athbhliain faoi shéan is faoi mhaise duit. Gurab amhlaidh duit.

Tréimhse Chumarsáide

Ed

uc

Bua na Cainte 6 lch. 98. Beannaíonn an múinteoir do pháistí éagsúla: ‘Nollaig shona agus athbhliain faoi shéan is faoi mhaise duit.’ Freagraíonn an páiste don bheannú: ‘Gurab amhlaidh duit.’

e

Tagann páiste amach os comhair an ranga agus beannaíonn an múinteoir don pháiste: ‘Nollaig shona agus athbhliain faoi shéan is faoi mhaise duit.’ Freagraíonn an páiste don bheannú: ‘Gurab amhlaidh duit.’

© Th

Tagann beirt pháistí amach os comhair an ranga. Beannaíonn páiste A do pháiste B: ‘Nollaig shona agus athbhliain faoi shéan is faoi mhaise duit.’ Freagraíonn páiste B don bheannú: ‘Gurab amhlaidh duit.’ Malartaíon na páistí róil. Obair Bheirte: Bua na Cainte 6 lch. 98. Beannaíonn páiste A do pháiste B: ‘Nollaig shona agus athbhliain faoi shéan is faoi mhaise duit.’ Freagraíonn páiste B don bheannú: ‘Gurab amhlaidh duit.’ Malartaíonn na páistí róil. Bua na Cainte 6 lch. 100. Léann na páistí na treoracha conas cárta Nollag a dhéanamh: ‘Ar dtús, fill an cairtchlár ina dhá leath.’ srl.

Tugann an múinteoir na hábhair éagsúla do na páistí agus déanann an múinteoir agus na páistí an cárta Nollag le chéile.

188

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp131-198).indd 188

26/08/2022 11:46


An Nollaig Tréimhse Iarchumarsáide

Dul siar: Bua na Cainte 6 lch. 100. Scríobhann na páistí na treoracha chun cárta Nollag a dhéanamh.

nd

Seánra Scríbhneoireachta: Scríbhneoireacht Ghnásúil: Scríobhann na páistí faoin gcárta Nollag a rinneadar agus tig leo an foclóir agus an teimpléad ar lch. 100 a úsáid mar chabhair. Baintear leas as an bpróiseas scríbhneoireachta. Scríobhann an páiste dréacht. Déanann sé/sí eagarthóireacht ar an dréacht agus athscríobhann sé/sí an píosa. Foilsítear an píosa scríbhneoireachta sa seomra ranga.

la

Bua na Cainte 6 lch. 98. Déanann na páistí póstaer na Nollag.

of

Ire

Úsáid neamhfhoirmiúil na Gaeilge: Spreagtar na páistí tuairisciú: ‘Nollaig shona agus athbhliain faoi shéan is faoi mhaise duit.’ ‘Gurab amhlaidh duit.’ ‘D’fhill mé an leathanach.’ ‘Ghearr mé an páipéar.’ ‘D’oscail mé an leabhar.’

Measúnú don Fhoghlaim: Dírbhreathnú an Mhúinteora/Ceistiú/Tascanna

© Th

e

Ed

uc

at io

na

ED l C o C m O pa

ny

An bhfuil an páiste in ann beannú do dhuine ag aimsir na Nollag agus na hathbhliana? ‘Nollaig shona agus athbhliain faoi shéan is faoi mhaise duit.’ An bhfuil an páiste in ann freagairt do bheannú? ‘Gurab amhlaidh duit.’ An bhfuil an páiste in ann treoracha a thuiscint chun cárta Nollag a dhéanamh? ‘Fill an cairtchlár ina dhá leath.’ ‘Gearr ciorcail ghlasa le siosúr.’ ‘Greamaigh na ciorcail den chárta le gliú chun crann Nollag a dhéanamh.’ srl. An bhfuil an páiste in ann treoracha a thabhairt chun cárta Nollag a dhéanamh? ‘Fill an cairtchlár ina dhá leath.’ ‘Gearr ciorcail ghlasa le siosúr.’ ‘Greamaigh na ciorcail den chárta le gliú chun crann Nollag a dhéanamh.’

189

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp131-198).indd 189

26/08/2022 11:46


An Nollaig An Nollaig – Ceacht 5 Príomhthorthaí Foghlama Samplacha an Cheachta Trí eispéiris foghlama chuí tharraingteacha ba cheart go mbeadh páistí in ann na torthaí foghlama seo a bhaint amach:

Léitheoireacht

Scríbhneoireacht

nd

Teanga ó Bhéal

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht

Cumarsáid TF2: Inspreagadh agus rogha

Tuiscint TF4: Struchtúr abairte agus gramadach

Tuiscint TF3: Gnásanna cló agus struchtúr abairte

Tuiscint TF3: Struchtúr abairte agus gnásanna cló TF4: Litriú agus staidéar ar fhocail

Fiosrú agus úsáid TF9: Athinsint agus mionléiriú TF12: Cur síos, tuar agus machnamh

Fiosrú agus úsáid TF8: Freagairt agus intinn an údair

Scéal a insint Stór focal a úsáid

Ire

of

Comhrá An Chéad Nollaig Lá fuar geimhridh a bhí ann. Bhí Muire agus Iósaf ag dul go Beithil. Bhí Muire ina suí ar an asal. Shiúil Iósaf in aice leis an asal. Bhí sé ag cur sneachta go trom agus bhí brat bán sneachta ar an talamh. Nuair a shroich siad Beithil, bhí an áit plódaithe le daoine. Bhí Muire agus Iósaf préachta leis an bhfuacht. Bhí siad tuirseach traochta freisin. Chuaigh siad ó theach go teach ag lorg seomra don oíche ach bhí gach áit lán. An bhfuil seomra agat dúinn don oíche? Níl, ach tá stábla agam agus is féidir leat fanacht sa stábla. Ghabh Iósaf buíochas leis an bhfear agus ar aghaidh leo go dtí an stábla. Rugadh an leanbh Íosa sa stábla i lár na hoíche. Bhí asal agus bó sa stábla freisin. Bhí áthas an domhain ar Mhuire agus Iósaf. Bhí aoirí ag tabhairt aire do na caoirigh ar an sliabh. Chonaic siad aingil sa spéir. Dúirt na haingil gur rugadh rí i stábla i mBeithil. Bhrostaigh na haoirí go dtí an stábla. Thug siad uain óga mar bhronntanais don leanbh Íosa. Chonaic na trí rí réalta gheal sa spéir. Lean siad an réalta. Stop an réalta os cionn an stábla. Isteach leis na trí rí sa stábla. Thug siad ór, miorr agus túis don leanbh Íosa. Chuir Muire, Iósaf, na haoirí, na trí rí agus na hainmhithe fáilte mhór roimh an leanbh Íosa.

© Th

e

Ed

uc

at io

na

ny

Eiseamláirí Teanga

Ba cheart go mbeadh an páiste in ann: ●

Fiosrú agus úsáid TF6: Cuspóir, seánra agus guth

ED l C o C m O pa

Feidhmeanna Teanga

la

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht, éisteacht agus aird

Snáitheanna: Teanga ó Bhéal, Léitheoireacht, Scríbhneoireacht Gnéithe: Cumarsáid, Tuiscint, Fiosrú agus úsáid

190

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp131-198).indd 190

26/08/2022 11:46


An Nollaig Tréimhse Réamhchumarsáide

Ire

Foclóir: Muire, aoirí, na trí rí, bó, réalta gheal, An leanbh Íosa, Iósaf, brat bán sneachta, tuí, asal.

la

nd

Múintear an comhrá le cabhair na teicneolaíochta. Ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘Cén saghas lae a bhí ann?’ ‘Cá raibh Muire agus Iósaf ag dul?’ ‘Cá raibh Muire ina suí?’ ‘Cén saghas aimsire a bhí ann?’ ‘An raibh a lán daoine i mBeithil?’ ‘An raibh Muire agus Iósaf fuar?’ ‘An raibh tuirse orthu?’ ‘Cá ndeachaigh siad ag lorg seomra?’ ‘An bhfuair siad seomra?’ ‘Cá bhfuair siad seomra?’ ‘Cár rugadh Íosa?’ ‘Cad iad na hainmhithe a bhí sa stábla?’ ‘An raibh áthas ar Mhuire agus ar Iósaf?’ ‘Cé a bhí ag tabhairt aire do na caoirigh ar an sliabh?’ ‘Cad a chonaic na haoirí sa spéir?’ ‘An ndeachaigh na haoirí go dtí an stábla?’ ‘Cad iad na bronntanais a thug na haoirí don leanbh Íosa?’ ‘Cad a chonaic na trí rí sa spéir?’ ‘Ar lean siad an réalta?’ ‘Cár stop an réalta?’ ‘Cad iad na bronntanais a thug na trí rí don leanbh Íosa?’ ‘Ar chuir Muire, Iósaf, na haoirí, na trí rí agus na hainmhithe fáilte mhór roimh an leanbh Íosa?’ Freagraíonn na páistí na ceisteanna.

ED l C o C m O pa

ny

of

Bí ag Caint: Cén fáth a raibh Muire agus Iósaf préachta leis an bhfuacht? Bhí Muire agus Iósaf préachta leis an bhfuacht mar bhí sé ag cur sneachta go trom. Cár rugadh an leanbh Íosa? Rugadh an leanbh Íosa i stábla i mBeithil. Cé a bhí ag tabhairt aire do na caoirigh ar an sliabh? Bhí aoirí ag tabhairt aire do na caoirigh ar an sliabh. Cad a chonaic na haoirí sa spéir? Chonaic na haoirí aingil sa spéir. Cad a dúirt na haingil leis na haoirí? Dúirt na haingil rur rugadh Íosa i stábla i mBeithil. Cad a thug na haoirí don leanbh Íosa? Thug na haoirí uain don leanbh Íosa. Cé a lean an réalta gheal? Lean na trí rí an réalta gheal. Cár stop an réalta? Stop an réalta os cionn an stábla. Cad a thug na trí rí don leanbh Íosa? Thug na trí rí ór, miorr agus túis don leanbh Íosa. Cé a chuir fáilte roimh an leanbh Íosa? Chuir Muire, Iósaf, na haoirí, na trí rí agus na hainmhithe fáilte mhór roimh an leanbh Íosa. Litriú: ea: fear sneachta, leanbh, tuirseach, geal, Lean. éa: réalta, mainséar, céad, dinnéar, Féach.

Tréimhse Chumarsáide

Bua na Cainte 6 lch. 101. Léann na páistí an scéal: ‘Lá fuar geimhridh a bhí ann . . . an leanbh Íosa.’

na

Drámaíocht: Déantar dráma bunaithe ar scéal na Nollag. Glacann páistí éagsúla na róil dhifriúla.

at io

Ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘Cén fáth a raibh Muire agus Iósaf préachta leis an bhfuacht?’ ‘Cár rugadh an Leanbh Íosa?’ srl. Freagraíonn na páistí na ceisteanna.

uc

Tagann páiste amach os comhair an ranga agus ceistíonn an múinteoir an páiste: ‘Cé a bhí ag tabhairt aire do na caoirigh ar an sliabh?’ ‘Cad a chonaic na haoirí sa spéir?’ srl. Freagraíonn an páiste na ceisteanna.

Ed

Tagann beirt pháistí amach os comhair an ranga. Ceistíonn páiste A páiste B: ‘Cad a dúirt na haingil leis na haoirí?’ ‘Cad a thug na haoirí don leanbh Íosa?’ srl. Freagraíonn páiste B na ceisteanna. Malartaíon na páistí róil.

© Th

e

Obair Bheirte: Bua na Cainte 6 lch. 101. Ceistíonn páiste A páiste B: ‘Cé a lean an réalta gheal?’ ‘Cár stop an réalta?’ srl. Freagraíonn páiste B na ceisteanna. Malartaíon na páistí róil.

Tréimhse Iarchumarsáide

Dul siar: Bua na Cainte 6 lch. 101. Freagraíonn na páistí na ceisteanna agus scríobhann siad freagraí na gceisteanna: ‘Cén fáth a raibh Muire agus Iósaf préachta leis an bhfuacht?’ ‘Cár rugadh an leanbh Íosa?’ ‘Cé a bhí ag tabhairt aire do na caoirigh ar an sliabh?’ ‘Cad a chonaic na haoirí sa spéir?’ srl. Déanann na páistí mainséar sa rang. Úsáid neamhfhoirmiúil na Gaeilge: Spreagtar na páistí tuairisciú: ‘Lá fuar geimhridh a bhí ann?’ ‘Bhí mé préachta leis an bhfuacht?’ ‘Bhí mé tuirseach traochta.’ ‘Bhí áthas an domhain orm.’

191

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp131-198).indd 191

26/08/2022 11:46


An Nollaig Measúnú don Fhoghlaim: Dírbhreathnú an Mhúinteora/Ceistiú/Tascanna

© Th

e

Ed

uc

at io

na

ED l C o C m O pa

ny

of

Ire

la

nd

An bhfuil an páiste in ann scéal a insint? ‘Lá fuar geimhridh a bhí ann.’ ‘Bhí Muire agus Iósaf ag dul go Beithil.’ ‘Bhí Muire ina suí ar an asal.’ ‘Shiúil Iósaf in aice leis an asal.’ ‘Bhí sé ag cur sneachta go trom agus bhí brat bán sneachta ar an talamh.’ srl. An bhfuil an páiste in ann stór focal a úsáid? (lá fuar geimhridh, asal, ag cur sneachta go trom, brat bán sneachta, bhí an áit plódaithe le daoine, préachta leis an bhfuacht, tuirseach traochta, ó theach go teach, seomra, stábla, áthas an domhain, ag tabhairt aire do na caoirigh, an sliabh, aingil, na haoirí, uain óga, réalta, ór, miorr, túis)

192

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp131-198).indd 192

26/08/2022 11:46


An Nollaig An Nollaig – Dán Príomhthorthaí Foghlama Samplacha an Dáin Trí eispéiris foghlama chuí tharraingteacha ba cheart go mbeadh páistí in ann na torthaí foghlama seo a bhaint amach:

Léitheoireacht Cumarsáid TF2: Inspreagadh agus rogha

Tuiscint TF6: Léiriú tuisceana

Tuiscint TF4: Feasacht fhóineolaíoch agus fhóinéimeach

Fiosrú agus úsáid TF10: Teanga a úsáid go spraíúil agus go cruthaitheach

Fiosrú agus úsáid TF8: Freagairt agus intinn an údair

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht

of

ny

Fiosrú agus úsáid TF6: Cuspóir, seánra agus guth

ED l C o C m O pa

Scéal na Nollag

Ire

la

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht, éisteacht agus aird

Scríbhneoireacht

nd

Teanga ó Bhéal

An oíche úd i mBeithil Is stair anois an scéal, I stábla bocht i mainséar Chonaic Rí an Domhain an saol.

© Th

e

Ed

uc

at io

na

Lasmuigh de Bhaile Bheithil Bhí aoirí ar an sliabh A chuala ó na haingil ‘Seo scéala áthais daoibh.’ Anois brostaígí don stábla Is féach an t-iontas ann: Ina luí ansin sa mhainséar Tá Íosa, Rí an Domhain. Ón Oirthear tháinig ríthe A lean an réalta sa spéir Is thug siad leo féiríní Don rí beag sa mhainséar.

Céad moladh duit, a Thiarna, Mar fós is iontas é. An oíche úd i mBeithil Nuair a saolaíodh mac Dé.

Múintear an dán Scéal na Nollag. Deir an múinteoir an dán agus ansin deir an rang go léir, grúpaí éagsúla páistí agus páistí aonair an dán. Ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘Cár rugadh Rí an Domhain?’ ‘Cá raibh na haoirí?’ ‘Cé a labhair leis na haoirí?’ ‘Cad dúirt na haingil leis na haoirí?’ ‘Cé a tháinig ón oirthear?’ ‘Cad a lean na ríthe?’ ‘Cad a thug na ríthe don leanbh Íosa?’ Freagraíonn na páistí na ceisteanna

Bí ag Caint: Bua na Cainte 6 lch. 102. Scríobhann na páistí freagraí na gceisteanna: ‘Cé a rugadh sa stábla i mBeithil?’ ‘Cé a bhí ar an sliabh?’ ‘Cé a tháinig ón oirthear?’ ‘Cé a lean an réalta sa spéir?’ ‘An dtaitníonn an dán leat?’ ‘Déan cur síos ar an bpictiúr.’

193

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp131-198).indd 193

26/08/2022 11:46


An Nollaig An Nollaig – Ceacht 6 Príomhthorthaí Foghlama Samplacha an Cheachta Trí eispéiris foghlama chuí tharraingteacha ba cheart go mbeadh páistí in ann na torthaí foghlama seo a bhaint amach:

Léitheoireacht

Scríbhneoireacht

nd

Teanga ó Bhéal

Cumarsáid TF2: Inspreagadh agus rogha

Cumarsáid TF2: Inspreagadh agus rogha

Tuiscint TF5: Stór focal

Tuiscint TF3: Gnásanna cló agus struchtúr abairte TF6: Stór focal

Tuiscint TF3: Struchtúr abairte agus gnásanna cló TF4: Litriú agus staidéar ar fhocail

Fiosrú agus úsáid TF12: Cur síos, tuar agus machnamh

Fiosrú agus úsáid TF9: Tuiscint

Ba cheart go mbeadh an páiste in ann: ● ●

Cur síos a dhéanamh ar an Nollaig in Éirinn fadó Eolas a thabhairt Stór focal a úsáid

© Th

e

Ed

uc

at io

na

of

ny

Fiosrú agus úsáid TF9: Peannaireacht agus cur i láthair

Eiseamláirí Teanga

ED l C o C m O pa

Feidhmeanna Teanga

Ire

la

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht, éisteacht agus aird TF2: Inspreagadh agus rogha

Comhrá Féile an-speisialta ab ea an Nollaig in Éirinn fadó. Bhí féile na Nollag ar siúl ar feadh dhá lá dhéag. Thosaigh féile na Nollag ar an gceathrú lá is fiche de Mhí na Nollag agus chríochnaigh féile na Nollag ar an séú lá d’Eanáir. Ghlan daoine an teach ó bhun go barr do fhéile na Nollag. Ar an gceathrú lá is fiche de Mhí na Nollag mhaisigh daoine an teach le cuileann. Las siad coinneal na Nollag san fhuinneog freisin. D’ith daoine gé don dinnéar lá Nollag. Rinne gach duine an cáca Nollag agus an phutóg Nollag sa bhaile. Chuaigh daoine go dtí aifreann meánoíche oíche Nollag. Féile mhór ab ea Lá an Dreoilín ar an séú lá is fiche de Mhí na Nollag. Chuaigh daoine ó theach go teach ag bailiú airgid. Bhí dreoilín bréige ar bhata acu. Chan siad amhráin agus sheinn siad ceol binn do mhuintir an tí. Bhí spórt agus scléip acu. Bhí an-lá acu. Chroch páistí stocaí in aice na tine do Dhaidí na Nollag. Thug Daidí na Nollag féiríní do na páistí. Uaireanta, thug Daidí na Nollag píosaí guail do pháistí dána. Bhí Lá Nollag na mBan ann ar an séú lá d’Eanáir. Bhí dinnéar mór i ngach teach ar an lá seo freisin. Rinne na fir an chócaireacht ar an lá seo agus lig na mná a scíth.

Snáitheanna: Teanga ó Bhéal, Léitheoireacht, Scríbhneoireacht Gnéithe: Cumarsáid, Tuiscint, Fiosrú agus úsáid

Tréimhse Réamhchumarsáide

Múintear an comhrá le cabhair na teicneolaíochta. Ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘Cén fhad a mhair Féile na Nollag in Éirinn fadó?’ ‘Cathain a thosaigh Féile na Nollag?’ ‘Cathain a chríochnaigh Féile na Nollag?’ ‘Conas a mhaisigh daoine an teach?’ Ar 194

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp131-198).indd 194

26/08/2022 11:46


An Nollaig las siad coinneal na Nollag?’ ‘Ar cheannaigh daoine an cáca Nollag sa siopa?’ ‘Cad a d’ith daoine lá Nollag?’ ‘An ndeachaigh na daoine ar Aifreann ag meánoíche?’ ‘Cad a tharla Lá an Dreoilín?’ ‘An ndeachaigh na páistí ó theach go teach?’ ‘Ar chan siad amhráin?’ ‘Ar sheinn siad ceol?’ ‘An raibh spórt agus scéip acu?’ ‘Ar chroch na páistí stocaí in aice na tine do Dhaidí na Nollag?’ ‘Cad a thug Daidí na Nollag do na páistí?’ ‘Cad a thug Daidí na Nollag do pháistí dána uaireanta?’ ‘Cathain a bhí Lá Nollag na mBan?’ ‘An raibh dinnéar mór i ngach teach ar an lá seo?’ ‘Cé a rinne an chócaireacht ar an lá seo?’ ‘Cad a rinne na mná Lá Nollag na mBan?’ Freagraíonn na páistí na ceisteanna.

ny

Litriú: scléip, in Éirinn, féile, spéir, bréige, féirín.

of

Ire

la

nd

Freagair na Ceisteanna: Cén fhad a mhair Féile na Nollag in Éirinn fadó? Bhí féile na Nollag ar siúl ar feadh dhá lá dhéag. Cathain a thosaigh Féile na Nollag? Thosaigh féile na Nollag ar an gceathrú lá is fiche de Mhí na Nollag. Cathain a chríochnaigh Féile na Nollag? Chríochnaigh féile na Nollag ar an séú lá d’Eanáir. Conas a mhaisigh daoine an teach? Mhaisigh daoine an teach le cuileann. Ar cheannaigh daoine an cáca Nollag sa siopa? Níor cheannaigh daoine an cáca Nollag sa siopa. Rinne siad an cáca Nollag sa bhaile. Cad a d’ith daoine lá Nollag? D’ith daoine gé don dinnéar lá Nollag. Cad a tharla Lá an Dreoilín? Chuaigh daoine ó theach go teach ag bailiú airgid. Bhí dreoilín bréige ar bhata acu. Chan siad amhráin agus sheinn siad ceol binn do mhuintir an tí. Cad a thug Daidí na Nollag do pháistí dána? Thug Daidí na Nollag píosaí guail do pháistí dána. Cad a rinne na fir Lá Nollag na mBan? Rinne na fir an chócaireacht ar an lá seo. Cad a rinne na mná Lá Nollag na mBan? Lig na mná a scíth.

Tréimhse Chumarsáide

ED l C o C m O pa

Bua na Cainte 6 lch. 103. Léann na páistí an scéal: ‘Féile an-speisialta ab an Nollaig in Éirinn fadó . . . lig na mná a scíth.’ Ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘Cén fhad a mhair Féile na Nollag in Éirinn fadó?’ ‘Cathain a thosaigh Féile na Nollag?’ ‘Cathain a chríochnaigh Féile na Nollag?’ srl. Freagraíonn na páistí na ceisteanna. Tagann páiste amach os comhair an ranga agus ceistíonn an múinteoir an páiste: ‘Conas a mhaisigh daoine an teach?’ ‘Ar cheannaigh daoine an cáca Nollag sa siopa?’ srl. Freagraíonn an páiste na ceisteanna.

na

Tagann beirt pháistí amach os comhair an ranga. Ceistíonn páiste A páiste B: ‘Cad a d’ith daoine lá Nollag?’ ‘Cad a tharla Lá an Dreoilín?’ srl. Freagraíonn páiste B na ceisteanna. Malartaíon na páistí róil.

at io

Obair Bheirte: Bua na Cainte 6 lch. 103. Ceistíonn páiste A páiste B: ‘Cad a thug Daidí na Nollag do pháistí dána?’ ‘Cad a rinne na fir Lá Nollag na mBan?’ Freagraíonn páiste B na ceisteanna. Malartaíon na páistí róil.

uc

Tréimhse Iarchumarsáide

Ed

Dul siar: Bua na Cainte 6 lch. 103. Freagraíonn na páistí na ceisteanna agus scríobhann siad freagraí na gceisteanna: ‘Cén fhad a mhair Féile na Nollag in Éirinn fadó?’ ‘Cathain a thosaigh Féile na Nollag?’ ‘Cathain a chríochnaigh Féile na Nollag?’ ‘Conas a mhaisigh daoine an teach?’ ‘Ar cheannaigh daoine an cáca Nollag sa siopa?’ ‘Cad a d’ith daoine lá Nollag?’ ‘Cad a tharla Lá an Dreoilín?’ srl.

© Th

e

Úsáid neamhfhoirmiúil na Gaeilge: Spreagtar na páistí tuairisciú: ‘Thosaigh mé ag obair.’ ‘Ghlan mé an bord.’ ‘D’ith mé mo lón.’ ‘Chan mé amhrán.’ ‘Sheinn mé ceol.’ ‘Bhí spórt agus scléip agam.’ ‘Bhí an-lá agam.’ ‘Lig mé mo scíth.’

Measúnú don Fhoghlaim: Dírbhreathnú an Mhúinteora/Ceistiú/Tascanna An bhfuil an páiste in ann cur síos a dhéanamh? ‘Féile an-speisialta ab ea an Nollaig in Éirinn fadó.’ ‘Bhí féile na Nollag ar siúl ar feadh dhá lá dhéag.’ ‘Thosaigh féile na Nollag ar an gceathrú lá is fiche de Mhí na Nollag agus chríochnaigh féile na Nollag ar an séú lá d’Eanáir.’ srl. An bhfuil an páiste in ann eolas a tabhairt? ‘D’ith daoine gé don dinnéar lá Nollag.’ ‘Rinne gach duine an cáca Nollag agus an phutóg Nollag sa bhaile.’ ‘Chuaigh daoine go dtí aifreann meánoíche oíche Nollag.’ srl. An bhfuil an páiste in ann stór focal a úsáid? (féile, an Nollaig, in Éirinn, Mí na Nollag, Eanáir, cuileann, coinneal, gé, lá Nollag, cáca Nollag, putóg Nollag, aifreann, meánoíche, Lá an Dreoilín, ó theach go teach, ag bailiú airgid, dreoilín bréige, bata, amhráin, spórt agus scléip, stocaí, Daidí na Nollag, féiríní, píosaí guail, Lá Nollag na mBan, dinnéar, an chócaireacht, scíth)

195

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp131-198).indd 195

26/08/2022 11:46


An Nollaig An Nollaig – Dán Príomhthorthaí Foghlama Samplacha an Dáin Trí eispéiris foghlama chuí tharraingteacha ba cheart go mbeadh páistí in ann na torthaí foghlama seo a bhaint amach:

Léitheoireacht

Scríbhneoireacht

nd

Teanga ó Bhéal

Cumarsáid TF2: Inspreagadh agus rogha

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht

Tuiscint TF6: Léiriú tuisceana

Tuiscint TF4: Feasacht fhóineolaíoch agus fhóinéimeach

Tuiscint TF3: Struchtúr abairte agus gnásanna cló TF5: Stór focal

Fiosrú agus úsáid TF10: Teanga a úsáid go spraíúil agus go cruthaitheach

Fiosrú agus úsáid TF8: Freagairt agus intinn an údair

of

Ire

la

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht, éisteacht agus aird

ED l C o C m O pa

ny

Fiosrú agus úsáid TF8: Freagairt agus intinn an údair

Oíche Nollag Máire Mhac an tSaoi

Le coinnle na n-aingeal tá an spéir amuigh breactha, Tá fiacail an tseaca sa ghaoth ón gcnoc, Adaigh an tine is téigh chun na leapan, Luífidh Mac Dé ins an tigh seo anocht.

uc

at io

na

Fágaig’ an doras ar leathadh ina coinne, An mhaighdean a thiocfaidh is a naí ar a hucht, Deonaigh do shuaimhneas a ligint, a Mhuire, Luíodh Mac Dé ins an tigh seo anocht. Bhí soilse ar lasadh i dtigh sin na haíochta, Cóiriú gan caoile, bia agus deoch, Do cheannaithe olla, do cheannaithe síoda, Ach luífidh Mac Dé ins an tigh seo anocht.

Ed

Múintear an dán le cabhair na teicneolaíochta. Deir an múinteoir an dán. Ansin deir an rang go léir, grúpaí éagsúla páistí agus páistí aonair an dán.

© Th

e

Bí ag Caint: Bua na Cainte 6 lch. 104. An dtaitníonn an dán leat? Cén fáth? Taitníonn an dán go mór liom mar bhí an bhean cineálta. D’fhág sí an doras ar oscailt agus thug sí cead do Mhuire agus d’Íosa fanacht ina teach. Cén saghas oíche a bhí ann? Bhí an oíche anfhuar. Bhí fiacail an tseaca sa ghaoth ón gcnoc. Cé a scríobh an dán? Scríobh Máire Mhac an tSaoi an dán.

196

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp131-198).indd 196

26/08/2022 11:46


An Nollaig Scéal – Cailín na Lasán Príomhthorthaí Foghlama Samplacha an Scéil Trí eispéiris foghlama chuí tharraingteacha ba cheart go mbeadh páistí in ann na torthaí foghlama seo a bhaint amach:

Léitheoireacht

Scríbhneoireacht

nd

Teanga ó Bhéal

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht TF2: Inspreagadh agus rogha

Cumarsáid TF2: Inspreagadh agus rogha

Tuiscint TF5: Stór focal TF6: Léiriú tuisceana

Tuiscint TF3: Gnásanna cló agus struchtúr abairte

Tuiscint TF3: Struchtúr abairte agus gnásanna cló

Fiosrú agus úsáid TF11: Eolas, míniú agus údar a thabhairt TF12: Cur síos, tuar agus machnamh

Fiosrú agus úsáid TF8: Freagairt agus intinn an údair

of

Ire

la

Cumarsáid TF1: Rannpháirtíocht, éisteacht agus aird TF2: Inspreagadh agus rogha

ED l C o C m O pa

ny

Fiosrú agus úsáid TF6: Cuspóir, seánra agus guth TF9: Peannaireacht agus cur i láthair

Cailín na Lasán

© Th

e

Ed

uc

at io

na

Scéalaí: An oíche dheireanach den bhliain a bhí ann. Bhí sé ag cur sneachta go trom. Bhí brat bán sneachta ar an talamh. Bhí cailín bocht ar thaobh na sráide ag díol lasán. Níor cheannaigh éinne lasán uaithi an lá sin. Bhí an cailín bocht préachta leis an bhfuacht. Oíche Chinn Bhliana a bhí ann. Bhí soilse ar lasadh sna fuinneoga go léir. Chonaic an cailín bocht daoine ag ithe, ag ól agus ag damhsa. Bhí rogha gach bia agus togha gach dí ag gach duine. Shuigh an cailín síos ar thaobh na sráide. Bhí sí stiúgtha leis an ocras agus spallta leis an tart. Bhí eagla uirthi dul abhaile mar níor dhíol sí aon lasán an lá sin. Bheadh fearg ar a hathair. Fear an-chrosta ab ea é. Ní bhfuair sí aon airgead an lá sin. Bhuail a hathair í nuair a chuaigh sí abhaile gan airgead cúpla lá roimhe sin. Thosaigh an cailín bocht ag crith le heagla. Bhí a lámha an-fhuar ar fad. Las sí lasán chun í féin a choimeád te. Chonaic sí tine mhór ar lasadh sa lasair. Bhí an tine go hálainn ach tar éis tamaill mhúch an lasair. Las sí lasán eile chun í féin a choimeád te. Chonaic sí dinnéar álainn ar an mbord sa lasair. Chonaic sí sicín rósta, glasraí, prátaí rósta agus uachtar reoite ach tar éis tamaill mhúch an lasair. Las sí lasán eile chun í féin a choimeád te. Chonaic sí crann Nollag álainn sa lasair. Bhí coinnle móra ar lasadh ar an gcrann Nollag. Bhí réaltaí deasa ar an gcrann Nollag freisin. Thaitin an crann Nollag go mór leis an gcailín ach tar éis tamaill mhúch an lasair. Las sí lasán eile chun í féin a choimeád te. Chonaic sí a seanmháthair sa lasair. Fuair a seanmháthair bás cúpla bliain ó shin. Bhí an-ghrá ag an gcailín dá seanmháthair agus bhí an-ghrá ag a seanmháthair di. 197

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp131-198).indd 197

26/08/2022 11:46


An Nollaig Bhí gliondar croí ar an gcailín nuair a chonaic sí a seanmháthair. Chuir an tseanmháthair amach a lámha. Thóg an cailín a lámha agus ar aghaidh léi lena seanmháthair. An mhaidin ina dhiaidh sin, chonaic daoine Cailín na Lasán marbh ar thaobh na sráide. Bhí trua acu don chailín bocht. Ach ní raibh fhios acu go raibh Cailín na Lasán sona sásta lena seanmháthair.

ED l C o C m O pa

ny

of

Bí ag Caint: Bua na Cainte 6 lch. 105. Cén oíche a bhí ann? Oíche Chinn Bhliana a bhí ann. Cén saghas aimsire a bhí ann? Bhí sé ag cur sneachta. Bhí brat bán sneachta ar an talamh. Cad a bhí á dhéanamh ag Cailín na Lasán? Bhí Cailín na Lasán ag díol lasán. Ar dhíol sí lasáin? Níor dhíol sí aon lasán. An raibh trua agat do Chailín na Lasán? Bhí trua agam do Chailín na Lasán. Ar thaitin an scéal leat? Thaitin an scéal liom mar chabhraigh a seanmháthair léi ach is scéal brónach é freisin. An raibh brón ar Chailín na Lasán? Bhí brón ar Chailín na Lasán. Déan cur síos ar an bpictiúr. An oíche dheireanach den bhliain a bhí ann. Bhí sé ag cur sneachta go trom. Bhí brat bán sneachta ar an talamh. Bhí cailín bocht ar thaobh na sráide ag díol lasán. Níor cheannaigh éinne lasán uaithi an lá sin. Bhí an cailín bocht préachta leis an bhfuacht. Oíche Chinn Bhliana a bhí ann. Bhí soilse ar lasadh sna fuinneoga go léir. Chonaic an cailín bocht daoine ag ithe, ag ól agus ag damhsa. Bhí rogha gach bia agus togha gach dí ag gach duine.

Ire

la

nd

Múintear an scéal le cabhair na teicneolaíochta. Ceistíonn an múinteoir na páistí: ‘Cén oíche a bhí ann?’ ‘Cén saghas aimsire a bhí ann?’ ‘Cad a bhí á dhéanamh ag Cailín na Lasán?’ ‘Ar dhíol sí lasáin?’ ‘An raibh trua agat do Chailín na Lasán?’ ‘Ar thaitin an scéal leat?’ Freagraíonn na páistí na ceisteanna: ‘Oíche Chinn Bhliana a bhí ann.’ ‘Bhí sé ag cur sneachta.’ ‘Bhí brat bán sneachta ar an talamh.’ ‘Bhí Cailín na Lasán ag díol lasán.’ ‘Níor dhíol sí aon lasán.’ ‘Bhí trua agam do Chailín na Lasán.’ ‘Thaitin an scéal liom ach is scéal brónach é.’ ‘Bhí brón ar Chailín na Lasán.’

at io

na

Scríobh an Scéal: Bua na Cainte 6 lch. 106. An oíche dheireanach den bhliain a bhí ann. Bhí sé ag cur sneachta go trom. Bhí brat bán sneachta ar an talamh. Bhí cailín bocht ar thaobh na sráide ag díol lasán. Níor cheannaigh éinne lasán uaithi an lá sin. Bhí an cailín bocht préachta leis an bhfuacht. Oíche Chinn Bhliana a bhí ann. Bhí soilse ar lasadh sna fuinneoga go léir. Chonaic an cailín bocht daoine ag ithe, ag ól agus ag damhsa. Bhí rogha gach bia agus togha gach dí ag gach duine.

uc

Bí ag Scríobh: Bua na Cainte 6 lch. 106. Thaitin ___ go mór liom. (an béile, an teach, na soilse Nollag, an crann Nollag, an réalta, an carr, a seanmháthair, an cloigín, an tine mhór, na bréagáin)

© Th

e

Ed

Ar Thóir an Óir: Bua na Cainte 6 lch. 107. 1 Cén saghas aimsire a bhí ann? Bhí sé ag cur sneachta go trom. 2 Cén oíche a bhí ann? Oíche Chinn Bhliana a bhí ann. 3 Cá raibh Cailín na Lasán? Bhí Cailín na Lasán ar thaobh na sráide. 4 Cad a bhí ar siúl ag an gailín bocht? Bhí sí ag díol lasán. 5 Ar cheannaigh éinne lasáin uaithi? Níor cheannaigh éinne lasáin uaithi. 6 Cad a chonaic an cailín sna fuinneoga? Chonaic sí daoine ag ithe agus ag ól. 7 Cén saghas duine ab ea a hathair? Fear crosta ab ea a hathair. 8 Cad a rinne a hathair nuair a chuaigh sí abhaile gan airgead cúpla lá roimhe sin? Bhuail a hathair í nuair a chuaigh sí abhaile gan airgead. 9 Cad a chonaic an cailín sa chéad lasair? Chonaic sí tine mhór sa chéad lasair. 10 Ar thaitin a seanmháthair go mór le Cailín na Lasán? Thaitin a seanmháthair go mór le Cailín na Lasán.

198

BUA NA CAINTE 6 TRB (pp131-198).indd 198

26/08/2022 11:46