Issuu on Google+


Niniejsza darmowa publikacja zawiera jedynie fragment pełnej wersji całej publikacji. Aby przeczytać ten tytuł w pełnej wersji kliknij tutaj. Niniejsza publikacja może być kopiowana, oraz dowolnie rozprowadzana tylko i wyłącznie w formie dostarczonej przez NetPress Digital Sp. z o.o., operatora sklepu na którym można nabyć niniejszy tytuł w pełnej wersji. Zabronione są jakiekolwiek zmiany w zawartości publikacji bez pisemnej zgody NetPress oraz wydawcy niniejszej publikacji. Zabrania się jej od-sprzedaży, zgodnie z regulaminem serwisu. Pełna wersja niniejszej publikacji jest do nabycia w sklepie internetowym Bookarnia Online.


ZARYS PRAWA PRYWATNEGO CZĘŚĆ OGÓLNA Andrzej Bierć

Warszawa 2012


Stan prawny na 1 kwietnia 2012 r. Wydawca

Magdalena Stojek-Siwińska Redaktor prowadzący

Joanna Maź Opracowanie redakcyjne

Anna Krzesz Łamanie

Kamila Tomecka

© Copyright by Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o., 2012 ISBN: 978-83-264-0792-5

Wydane przez: Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o. Redakcja Książek 01-231 Warszawa, ul. Płocka 5a tel. 22 535 82 00, fax 22 535 81 35 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl

www.wolterskluwer.pl Księgarnia internetowa www.profinfo.pl


Spis treści Wykaz skrótów . ..........................................................................................................................25 Wykaz podstawowej literatury ...............................................................................................27 Wstęp..............................................................................................................................................29 Część pierwsza CHARAKTERYSTYKA OGÓLNA PRAWA PRYWATNEGO..........................................31 Rozdział I Prawo prywatne jako gałąź prawa o kooperacyjnej (niewładczej) metodzie regulacji stosunków społecznych............................................................................................33 1. Pojęcie....................................................................................................................................33 2. Zakres prawa prywatnego.................................................................................................37 3. Podstawowe zasady prawa prywatnego.........................................................................38 3.1. Pojęcie............................................................................................................................39 3.2. Funkcje zasad prawa prywatnego............................................................................40 3.3. Katalog podstawowych zasad prawa prywatnego................................................40 3.3.1. Zasada autonomii woli.....................................................................................41 3.3.2. Zasada bezpieczeństwa obrotu prawnego...................................................43 3.3.3. Zasada równego traktowania podmiotów prywatnych.............................47 3.3.4. Zasada słuszności..............................................................................................48 3.3.5. Zasada efektywności........................................................................................52 3.3.6. Metody usuwania kolizji zasad w prawie prywatnym..............................53 4. Źródła prawa prywatnego.................................................................................................54 4.1. Pojęcie i rodzaje............................................................................................................54 4.2. Wielość ośrodków prawotwórczych (tzw. multicentryczność)............................54 4.3. Różnorodność źródeł prawa prywatnego...............................................................55 4.4. Stanowione źródła prawa prywatnego....................................................................56 4.4.1. Konstytucja RP jako źródło prawa prywatnego..........................................56 4.4.2. Ratyfikowane umowy międzynarodowe......................................................58 4.4.3. Prawo Unii Europejskiej..................................................................................59 4.4.4. Kodeks cywilny jako wiodąca ustawa prawa prywatnego........................59 4.4.5. Ustawy prywatnoprawne o charakterze kompleksowym.........................60 5


4.4.6. Akty wykonawcze.............................................................................................61 4.4.7. Akty prawa miejscowego.................................................................................61 4.5. Funkcjonalne źródła prawa prywatnego.................................................................62 4.5.1. Zwyczaje i prawo zwyczajowe.......................................................................62 4.5.2. Klauzule generalne o charakterze słusznościowym...................................64 4.5.3. Ogólne warunki umów (wzorce umów).......................................................66 4.5.4. Rola orzecznictwa sądowego..........................................................................67 4.5.5. Rola nauki prawa..............................................................................................69 5. Zasięg przestrzenny norm prawa prywatnego.............................................................69 5.1. Związek norm prawa prywatnego z terytorium państwa...................................69 5.2. Prawo prywatne międzynarodowe, czyli reguły kolizyjne określające . prawo właściwe w prywatnoprawnych stosunkach . z podmiotem zagranicznym......................................................................................70 5.3. Prawo prywatne międzynarodowe jako podstawa usuwania kolizji . norm prawa prywatnego w cyberprzestrzeni........................................................71 6. Europejskie dążenia do wspólnego prawa prywatnego (ius commune europeum privatum), czyli podstawowe sposoby harmonizacji i unifikacji . prawa prywatnego w ramach Unii Europejskiej...........................................................72 6.1. Prawo unijne (wspólnotowe) jako integralny składnik krajowego . prawa prywatnego......................................................................................................73 6.2. Harmonizacja krajowego prawa prywatnego z prawem UE . jako podstawowy sposób ujednolicania prawa prywatnego...............................74 6.2.1. Pojęcie harmonizacji na tle unifikacji.............................................................74 6.2.2. Cel społeczno-ekonomiczny harmonizacji (unifikacji) . prawa prywatnego............................................................................................75 6.2.3. Instrumenty legislacyjne harmonizacji (unifikacji).....................................76 6.2.4. Podstawy prawne harmonizacji (unifikacji) prawa . prywatnego w UE.............................................................................................76 6.3. Harmonizacja (unifikacja) selektywna (sektorowa) prawa prywatnego w państwach członkowskich UE...............................................................................77 6.3.1. Dyrektywa jako podstawowy instrument selektywnej harmonizacji . krajowego prawa prywatnego z prawem UE..............................................77 6.3.2. Rozporządzenie jako środek unifikacji wybranych zagadnień . prawa prywatnego............................................................................................78 6.4. Stan i perspektywy systemowej unifikacji prawa prywatnego w UE................79 6.4.1. Podstawowe nurty dyskusji o nowym europejskim . prawie prywatnym...........................................................................................79 6.4.2. Wizja unifikacji prawa prywatnego (prawa umów) . w polityce legislacyjnej organów UE.............................................................79 6.4.3. Wspólne zasady prawa (reguły) jako podstawa stopniowej unifikacji (kodyfikacji) prawa prywatnego (prawa umów) w ramach UE...............81 6.4.4. Kodyfikacja jako metoda unifikacji prawa prywatnego w Europie.........82 6.4.5. Projekt wspólnego systemu odniesienia (Draft Common Frame . of Reference) jako podstawa europejskiej strategii unifikacji prawa prywatnego według anglosaskich wzorów..................................................85 6


6.4.6. Projekt wspólnego systemu odniesienia (DCFR) a krajowe . kodeksy prawa cywilnego...............................................................................85 6.5. Tradycje prawne stanowiące punkt odniesienia w procesie unifikacji . prawa prywatnego w Europie...................................................................................86 6.5.1. Prawo anglosaskie (common law tradition) jako system odniesień w procesie unifikacjii prawa prywatnego.....................................................86 6.5.2. Prawo rzymskie jako pośredni system odniesienia w procesie . unifikacji prawa prywatnego w Europie......................................................87 6.6. Prawotwórcza rola orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości UE......................90 6.7. Unifikacja drogą przywrócenia jedności nauce . prawa prywatnego w Europie...................................................................................90 6.8. Unifikacja prawa prywatnego przez edukację prawniczą...................................91 Rozdział II Prawo podmiotowe jako podstawa konstrukcyjna prawa prywatnego..........................92 1. Pojęcie prawa podmiotowego...........................................................................................92 1.1. Prawo prywatne jako system praw podmiotowych..............................................92 1.2. Prawo podmiotowe według koncepcji umiarkowanego (miękkiego) pozytywizmu, czyli współczesne spojrzenie teoretyczne . na tradycyjną konstrukcję prawną...........................................................................93 1.3. Prawo podmiotowe w wymiarze techniczno-prawnym, . czyli funkcjonalna wiązka uprawnień przysługujących podmiotom . prawa prywatnego (osobom fizycznym oraz osobom prawnym)......................96 1.3.1. Prawo podmiotowe a stosunek prawny.......................................................97 1.3.2. Definicja prawa podmiotowego.....................................................................98 1.4. Normatywne typy uprawnień stanowiących tworzywo . praw podmiotowych.................................................................................................100 1.4.1. Pojęcie uprawnienia........................................................................................100 1.4.2. Uprawnienia władcze (bezpośrednie).........................................................100 1.4.3. Roszczenia........................................................................................................101 1.4.4. Uprawnienia kształtujące..............................................................................102 1.4.5. Zarzuty..............................................................................................................103 1.5. Podstawowa klasyfikacja praw podmiotowych...................................................103 1.5.1. Rodzaj chronionego interesu prywatnego jako podstawowe . kryterium podziału praw podmiotowych..................................................103 1.5.2. Prawa podmiotowe majątkowe i niemajątkowe jako klasyfikacja podstawowa nawiązująca do rodzaju chronionego interesu . prywatnego......................................................................................................104 1.5.3. Klasyfikacja komplementarna praw podmiotowych . wobec podziału na prawa majątkowe i niemajątkowe.............................106 2. Założenia ogólne nabycia i utraty prawa podmiotowego..........................................109 2.1. Pojęcie i sposoby nabycia prawa podmiotowego.................................................109 2.1.1. Nabycie pierwotne i pochodne.....................................................................109 2.2. Utrata prawa podmiotowego...................................................................................113 3. Wykonywanie prawa podmiotowego...........................................................................113 7


3.1. Pojęcie..........................................................................................................................113 3.2. Zakaz wykonywania praw podmiotowych w sposób sprzeczny z regułami słuszności (normami moralnymi), czyli konstrukcja nadużycia prawa podmiotowego ograniczająca absolutyzm praw podmiotowych......................115 4. Kolizja praw podmiotowych...........................................................................................119 5. Sądowa ochrona prywatnych praw podmiotowych..................................................120 Rozdział III Prawo prywatne w procesie sądowego stosowania...........................................................122 1. Pojęcie sądowego stosowania prawa prywatnego......................................................123 1.1. Istota.............................................................................................................................123 1.2. Podstawowe fazy decyzyjnego modelu sądowego stosowania prawa............125 2. Ustalenie stanu faktycznego sprawy.............................................................................126 2.1. Pojęcie faktu................................................................................................................126 2.2. Ciężar dowodu...........................................................................................................126 2.2.1. Dowody niedopuszczalne.............................................................................127 2.2.2. Teoria swobodnej oceny dowodów.............................................................128 2.3. Domniemania faktyczne...........................................................................................128 2.4. Domniemania prawne..............................................................................................129 2.5. Domniemanie dobrej wiary.....................................................................................130 2.6. Obrona pozwanego...................................................................................................131 3. Ustalenie obowiązującej normy prawnej potrzebnej . dla rozstrzygnięcia sprawy cywilnej..............................................................................131 3.1. Wykładnia (interpretacja) przepisów prawnych (tekstu prawnego) . jako proces ustalenia normy prawnej (normy postępowania)..........................131 3.1.1. Reguły semantyczne (językowe)..................................................................134 3.1.2. Reguły systemowe..........................................................................................135 3.1.3. Reguły logiki prawniczej, czyli wnioskowanie (inferowanie) . z norm o normach...........................................................................................136 3.1.4. Reguły funkcjonalne i celowościowe...........................................................137 3.2. Wykładnia prawa krajowego w związku z prawem unijnym...........................138 3.2.1. Zasada pierwszeństwa prawa unijnego wobec prawa krajowego . jako dyrektywa systemowa...........................................................................138 3.2.2. Udział sądów krajowych w wykładni prawa unijnego............................138 3.2.3. Reguły wykładni przepisów prawa unijnego stosowane . przez ETS..........................................................................................................139 3.3. Wyniki wykładni przepisów prawa prywatnego dla potrzeb . rozpatrywanej sprawy..............................................................................................140 4. Subsumpcja ustalonego stanu faktycznego pod właściwą normę prawną (generalną i abstrakcyjną), czyli przyporządkowanie elementów stanu faktycznego do ustalonych przez sąd przesłanek roszczenia (powództwa) . po przeprowadzeniu dyskursu między uczestnikami procesu sądowego.............140 4.1. Pojęcie subsumpcji.....................................................................................................140 4.2. Orzeczenia sądowe....................................................................................................142 4.2.1. Rodzaje.............................................................................................................142 8


4.2.2. Wykonanie........................................................................................................142 4.2.3. Postępowanie odwoławcze...........................................................................143 4.3. Dyskursywne uzasadnienie orzeczenia sądowego . jako europejski standard prawny...........................................................................143 5. Nadzór judykacyjny.........................................................................................................144 6. Alternatywne wobec postępowania sądowego metody rozwiązywania sporów o prawa podmiotowe.......................................................................................................145 Część druga PODMIOTY PRAWA PRYWATNEGO................................................................................147 Rozdział IV Osoby fizyczne...........................................................................................................................149 1. Pojęcie podmiotowości prawnej osoby fizycznej........................................................149 2. Gwarancje realizacji podmiotowości prawnej osoby fizycznej.................................151 3. Stan cywilny jako wyraz tożsamości osoby fizycznej.................................................152 3.1. Pojęcie stanu cywilnego............................................................................................152 3.2. Publiczne rejestry stanu cywilnego........................................................................154 3.3. Kompetencje kierownika urzędu stanu cywilnego..............................................155 3.4. Stan osobisty człowieka............................................................................................156 3.4.1. Nazwisko i imię...............................................................................................156 3.4.2. Płeć....................................................................................................................157 3.4.3. Wiek...................................................................................................................158 3.4.4. Stan zdrowia psychicznego...........................................................................159 3.5. Stan rodzinny.............................................................................................................159 4. Miejsce zamieszkania.......................................................................................................160 4.1. Funkcja.........................................................................................................................160 4.2. Pojęcie prawne zamieszkania..................................................................................161 4.3. Miejsce zamieszkania dzieci lub podopiecznych.................................................162 5. Ochrona prawna prywatności (dóbr osobistych) osób fizycznych..........................163 5.1. Przesłanki ochrony prywatności (dóbr osobistych) . w społeczeństwie informacyjnym...........................................................................164 5.2. Pojęcie prywatności (dóbr osobistych)...................................................................165 5.3. Podstawy prawne......................................................................................................166 5.4. Pluralistyczna czy monistyczna koncepcja ochrony dóbr osobistych?.............167 5.5. Podstawowe sfery (typy) prywatności...................................................................169 5.6. Przesłanki prawne ochrony dóbr osobistych........................................................169 5.6.1. Bezprawność zachowania naruszyciela prawa do prywatności . (osobistych praw podmiotowych)................................................................169 5.6.2. Ograniczenia prawa do prywatności, czyli typowe okoliczności . wyłączające bezprawność..............................................................................171 5.7. Środki ochrony prawnej...........................................................................................175 5.7.1. Rodzaje środków prawnych.........................................................................175 5.7.2. Ochrona niemajątkowa prywatności (dóbr osobistych)...........................175 5.7.3. Ochrona majątkowa.......................................................................................178 9


5.8. Uzupełniająca ochrona prywatności......................................................................181 6. Zdolność prawna jako prywatnoprawny wyraz podmiotowości prawnej człowieka............................................................................................................................182 6.1. Pojęcie..........................................................................................................................182 6.2. Urodzenie żywe jako początek zdolności prawnej osoby fizycznej.................184 6.3. Czy nasciturus ma zdolność prawną?.....................................................................184 7. Zdolność osoby fizycznej do czynności prawnych jako sposób realizacji . zdolności prawnej.............................................................................................................186 7.1. Zdolność prawna a ogólna zdolność do działań prawnych...............................186 7.2. Pojęcie zdolności osoby fizycznej do czynności prawnych................................187 7.3. Zakres zdolności do czynności prawnych osób fizycznych...............................187 7.3.1. Brak zdolności do czynności prawnych......................................................188 7.3.2. Ograniczona zdolność do czynności prawnych jako konstrukcja chroniąca interesy małoletnich lub ubezwłasnowolnionych . częściowo..........................................................................................................190 7.3.3. Pełna zdolność do czynności prawnych......................................................193 8. Ustanie podmiotowości prawnej osoby fizycznej.......................................................194 8.1. Śmierć jako kres osoby fizycznej.............................................................................194 8.2. Akt zgonu jako dokument śmierci człowieka.......................................................195 8.2.1. Sądowe stwierdzenie zgonu jako podstawa sporządzenia . aktu zgonu........................................................................................................195 8.2.2. Sądowe uznanie osoby zaginionej za zmarłą.............................................196 Rozdział V Osoby prawne............................................................................................................................199 1. Podstawowe założenia konstrukcji osób prawnych . jako podmiotów prawa prywatnego.............................................................................200 1.1. Pojęcie osoby prawnej...............................................................................................200 1.2. Geneza osób prawnych.............................................................................................201 1.3. Istota osoby prawnej w ujęciu teoretycznym.......................................................201 1.4. Funkcje osoby prawnej.............................................................................................202 1.5. Metoda formalna jako technika konstruowania osób prawnych . w krajowym porządku prawnym...........................................................................203 2. Systemy tworzenia osób prawnych...............................................................................203 2.1. Katalog.........................................................................................................................203 2.2. System rejestracyjny..................................................................................................203 2.3. System rejestracyjno-koncesyjny............................................................................204 2.4. System aktów organów państwa............................................................................204 2.5. Osoba prawna w organizacji...................................................................................205 2.6. Wpis do rejestru.........................................................................................................205 3. Zdolność prawna, zdolność do czynności prawnych i odpowiedzialność osób prawnych za zobowiązania.............................................................................................206 3.1. Zdolność prawna.......................................................................................................206 3.2. Zdolność do czynności prawnych..........................................................................206 3.3. Odpowiedzialność osoby prawnej za zobowiązania...........................................207 10


3.3.1. Odpowiedzialność osób prawnych za zobowiązania (całym swym majątkiem) z ograniczeniem odpowiedzialności członków . (wspólników) do wysokości wniesionych udziałów (wkładów) . jako zasada konstrukcyjna osób prawnych................................................207 3.3.2. Subsydiarna odpowiedzialność członków (wspólników) osoby . prawnej za jej zobowiązania.........................................................................208 3.3.3. Osoby prawne o subsydiarnej odpowiedzialności członków (wspólników) za zobowiązania jako odmiana osoby prawnej................209 4. Tożsamość, czyli indywidualizacja osoby prawnej w obrocie...................................209 4.1. Nazwa..........................................................................................................................209 4.2. Siedziba........................................................................................................................210 5. Ochrona dóbr osobistych osób prawnych....................................................................210 5.1. Szczególny katalog dóbr osobistych osób prawnych...........................................210 5.2. Środki ochrony dóbr osobistych osób prawnych.................................................212 6. Ustrój osoby prawnej.......................................................................................................213 6.1. Statut jako regulator organizacji i sposobu działania osób prawnych..............213 6.2. Organy osoby prawnej.............................................................................................213 6.2.1. System organów osoby prawnej..................................................................213 6.2.2. Sposób składania oświadczeń woli przez organy osób prawnych.........214 6.2.3. Zakaz dokonywania przez organ osoby prawnej czynności . prawnych „z samym sobą”............................................................................215 6.2.4. Organ rzekomy (fałszywy) osoby prawnej................................................215 6.2.5. Składanie oświadczeń woli przez osoby prawne za pośrednictwem przedstawicieli umownych (pełnomocników i prokurentów) . lub przedstawicieli ustawowych (kuratorów)............................................216 7. Typy osób prawnych.........................................................................................................216 7.1. Kryteria wyróżnienia................................................................................................216 7.2. Osoby prawa publicznego i prawa prywatnego..................................................217 7.3. Państwowe i komunalne osoby prawne................................................................218 7.3.1. Skarb Państwa jako osoba prawna uosabiająca państwo . w obrocie prywatnoprawnym......................................................................218 7.3.2. Przedsiębiorstwa państwowe oraz inne państwowe osoby prawne......220 7.3.3. Terytorialno-samorządowe osoby prawne.................................................220 7.4. Gospodarcze i niegospodarcze osoby prawne......................................................221 7.5. Korporacje i fundacje................................................................................................222 7.6. Kościelne (wyznaniowe) osoby prawne.................................................................223 8. Ustanie podmiotowości prawnej osoby prawnej........................................................224 Rozdział VI Podmioty funkcjonalne, czyli osoby fizyczne i osoby prawne pełniące szczególne funkcje w obrocie prywatnoprawnym............................................................226 1. Pojęcie podmiotu funkcjonalnego..................................................................................226 2. Przedsiębiorcy i konsumenci...........................................................................................227 2.1. Pojęcie prawne przedsiębiorcy................................................................................227 2.1.1. Zakres podmiotowy pojęcia przedsiębiorcy...............................................229 11


2.1.2. Zakres funkcjonalny pojęcia przedsiębiorcy..............................................229 2.1.3. Kryterium podmiotowo-funkcjonalne, czyli prowadzenie . działalności gospodarczej (zawodowej) „we własnym imieniu”............231 2.1.4. Obowiązki przedsiębiorcy.............................................................................232 2.1.5. Firma jako nazwa identyfikująca przedsiębiorcę......................................233 2.2. Pojęcie prawne konsumenta....................................................................................235 2.2.1. Podstawowe instrumenty silniejszej ochrony prawnej konsumenta . jako słabszej strony umowy..........................................................................237 3. Pracodawcy i pracownicy................................................................................................238 3.1. Pojęcie prawne pracodawcy.....................................................................................239 3.2. Pojęcie prawne pracownika.....................................................................................240 4. Przedstawiciele ustawowi i umowni (pełnomocnicy)................................................241 4.1. Pojęcie przedstawicielstwa.......................................................................................242 4.2. Rodzaje przedstawicieli............................................................................................243 4.3. Przedstawiciele ustawowi........................................................................................243 4.3.1. Ograniczony krąg przedstawicieli ustawowych........................................243 4.4. Przedstawiciele umowni, czyli pełnomocnicy......................................................246 4.4.1. Pełnomocnik zwykły......................................................................................246 4.4.2. Pełnomocnik handlowy.................................................................................252 4.4.3. Prokurent jako pełnomocnik handlowy „przedsiębiorcy . rejestrowego”...................................................................................................253 4.4.4. Pełnomocnicy procesowi...............................................................................258 Część trzecia DOBRA PRAWNE JAKO PRZEDMIOT PRYWATNYCH PRAW PODMIOTOWYCH.....................................................................................................259 Rozdział VII Dobra niematerialne.................................................................................................................261 1. Pojęcie dobra prawnie chronionego..............................................................................261 2. Podstawowe typy dóbr niematerialnych......................................................................263 2.1. Dobra osobiste............................................................................................................263 2.2. Dobra o charakterze intelektualnym......................................................................265 2.2.1. Pojęcie................................................................................................................265 2.2.2. Podstawowe rodzaje dóbr o charakterze intelektualnym........................266 2.2.3. Pieniądze..........................................................................................................274 2.2.4. Papiery wartościowe.......................................................................................275 Rozdział VIII Dobra o charakterze materialnym.........................................................................................277 1. Zorganizowane masy majątkowe jako samodzielne dobra . w obrocie prawnym..........................................................................................................277 1.1. Pojęcie prawne majątku............................................................................................277 1.2. Przedsiębiorstwo jako dobro prawne chronione prawem podmiotowym o charakterze rzeczowym.........................................................................................279 12


1.3. Gospodarstwo rolne jako rodzaj przedsiębiorstwa rolnika................................281 1.4. Forma zbycia przedsiębiorstwa lub gospodarstwa rolnego...............................282 1.5. Solidarna odpowiedzialność nabywcy ze zbywcą za długi związane z przedsiębiorstwem lub gospodarstwem rolnym...............................................282 2. Pojęcie prawne rzeczy......................................................................................................283 3. Klasyfikacja rzeczy............................................................................................................284 3.1. Rzeczy w obrocie (res in commercio) . oraz rzeczy wyłączone z obrotu (res extra commercium).......................................284 3.2. Rzeczy istniejące i rzeczy przyszłe (emptio rei separatae)......................................285 3.3. Rzeczy oznaczone co do gatunku (rodzajowo) . i co do tożsamości (indywidualnie)........................................................................286 3.4. Rzeczy ruchome i nieruchome................................................................................287 3.4.1. Kryteria prawne podziału.............................................................................287 3.4.2. Nieruchomości gruntowe, czyli grunty......................................................287 3.4.3. Nieruchomości budynkowe, czyli budynki................................................288 3.4.4. Części budynków, czyli lokale......................................................................289 3.4.5. Wpis do księgi wieczystej jako podstawa wyodrębnienia . nieruchomości pod względem prawnym...................................................289 4. Części składowe rzeczy....................................................................................................289 5. Przynależności rzeczy......................................................................................................290 6. Pożytki.................................................................................................................................292 7. Dobra materialne o szczególnym charakterze, czyli niebędące rzeczami w rozumieniu prawnym..................................................................................................293 7.1. Podstawowe cechy.....................................................................................................293 7.2. Zwierzęta w stanie wolnym.....................................................................................294 7.3. Kopaliny......................................................................................................................295 7.4. Wody w stanie naturalnym......................................................................................296 Część czwarta CZYNNOŚĆ PRAWNA JAKO KONTYNENTALNA KONSTRUKCJA SŁUŻĄCA REALIZACJI AUTONOMII WOLI W RAMACH PORZĄDKU PRAWNEGO.....................................................................................................299 Rozdział IX Charakterystyka ogólna czynności prawnej (oświadczenia woli) jako zdarzenia prawnego.........................................................................................................301 1. Pojęcie i klasyfikacja zdarzeń prywatnoprawnych.....................................................301 1.1. Pojęcie..........................................................................................................................301 1.2. Klasyfikacja zdarzeń prywatnoprawnych.............................................................302 2. Czynność prawna jako instrument realizacji autonomii prywatnej........................303 2.1. Geneza.........................................................................................................................303 2.2. Funkcje czynności prawnej......................................................................................303 2.3. Definicja czynności prawnej....................................................................................304 3. Oświadczenie woli jako fundament czynności prawnej............................................306 13


3.1. Pojęcie oświadczenia woli........................................................................................306 3.2. Milczenie jako oświadczenie woli...........................................................................309 3.3. Oświadczenia woli w postaci elektronicznej........................................................310 3.4. Sposób składania oświadczeń woli.........................................................................310 3.4.1. Oznaczenie adresata oświadczenia woli jako podstawa podziału oświadczeń woli..............................................................................................310 3.4.2. Chwila złożenia oświadczenia woli skierowanego do adresata.............311 3.4.3. Chwila złożenia oświadczenia woli drogą elektroniczną........................312 3.4.4. Wycofanie (odwołanie) oświadczenia woli.................................................313 3.4.5. Zastępcze oświadczenie woli........................................................................314 4. Ramy prawne swobody kształtowania treści czynności prawnych.........................314 4.1. Oświadczenie woli jako podstawowy czynnik kształtujący treść . czynności prawnej.....................................................................................................314 4.2. Natura regulowanych stosunków prawnych jako podstawa . zróżnicowania zakresu swobody stron w kształtowaniu treści . czynności prawnych..................................................................................................315 4.3. Ograniczenia swobody stron w kształtowaniu treści . czynności prawnych..................................................................................................317 4.3.1. Zakaz dokonywania czynności prawnych sprzecznych z ustawą.........317 4.3.2. Zakaz dokonywania czynności prawnych mających na celu . obejście ustawy................................................................................................317 4.3.3. Niedopuszczalność dokonywania czynności prawnych . sprzecznych z zasadami współżycia społecznego.....................................318 4.3.4. Postanowienia umowne sprzeczne z właściwością (naturą) . stosunku prawnego........................................................................................318 4.3.5. Obiektywna niemożliwość świadczenia jako ograniczenie swobody kształtowania treści umowy..........................................................................318 4.3.6. Konsekwencje prawne naruszenia zakazów ograniczających . swobodę kształtowania treści czynności prawnej.....................................319 4.4. Podstawowe składniki treści czynności prawnej..................................................320 4.4.1. Tradycyjne typy postanowień tworzących treść . czynności prawnych.......................................................................................320 4.4.2. Essentialia negotii, czyli postanowienia obiektywnie . (przedmiotowo) istotne..................................................................................320 4.4.3. Accidentalia negotii, czyli postanowienia subiektywnie . (podmiotowo) istotne o charakterze dodatkowym...................................321 4.4.4. Naturalia negotii, czyli postanowienia nieistotne . (przedmiotowo i podmiotowo)....................................................................321 4.5. Warunek i termin jako podmiotowo istotne zastrzeżenia umowne.................322 4.5.1. Warunek (conditio)...........................................................................................322 4.5.2. Termin...............................................................................................................325 5. Klasyfikacja ogólna czynności prawnych.....................................................................327 5.1. Czynnosci prawne między żyjącymi (inter vivos) i na wypadek . śmierci (mortis causa)..................................................................................................327 14


5.2. Czynności prawne wielostronne, dwustronne i jednostronne..........................328 5.3. Czynności prawne konsensualne i realne.............................................................329 5.4. Czynności prawne zobowiązujące, rozporządzające . i o podwójnym skutku..............................................................................................330 5.5. Czynności prawne przysparzające i niebędące przysporzeniem......................331 5.6. Czynności prawne kauzalne (przyczynowe) . i abstrakcyjne (oderwane od przyczyny prawnej)...............................................332 5.7. Czynności prawne odpłatne i nieodpłatne...........................................................334 5.8. Czynności prawne upoważniające i powiernicze................................................335 Rozdział X Forma oświadczenia woli........................................................................................................337 1. Pojęcie formy oświadczenia woli ..................................................................................338 2. Zakres swobody formy oświadczenia woli .................................................................339 2.1. Zasada swobody formy.............................................................................................339 2.2. Oświadczenia woli składane ustnie, czyli bez utrwalenia w dokumencie......340 2.2.1. Oświadczenia woli wyraźne.........................................................................340 2.2.2. Oświadczenia woli dorozumiane.................................................................341 2.2.3. Potwierdzenie nieformalnie zawartej umowy . przez profesjonalistów...................................................................................342 2.2.4. Potwierdzenie zawarcia umowy z konsumentem.....................................343 2.3. Formy szczególne oświadczenia woli jako przejaw ograniczenia . swobody formy na rzecz bezpieczeństwa obrotu................................................344 2.4. Podstawowe typy form szczególnych oświadczenia woli..................................344 3. Szczególne postacie formy pisemnej oświadczeń woli..............................................345 3.1. Zwykła forma pisemna.............................................................................................345 3.1.1. Przesłanki ustawowe zachowania zwykłej formy pisemnej...................345 3.1.2. Pojęcie prawne dokumentu pisemnego......................................................346 3.1.3. Język dokumentu............................................................................................347 3.1.4. Pojęcie prawne podpisu własnoręcznego...................................................348 3.1.5. Formy zastępcze podpisu własnoręcznego................................................349 3.2. Zwykła forma pisemna przewidziana dla określonych rodzajów . czynności prawnej (tzw. forma autonomiczna)....................................................351 3.3. Kwalifikowane formy pisemne...............................................................................351 3.3.1. Akt notarialny..................................................................................................351 3.3.2. Forma pisemna z urzędowo poświadczonym podpisem . własnoręcznym...............................................................................................353 3.3.3. Forma pisemna z urzędowym poświadczeniem daty, . czyli dokument z datą pewną.......................................................................354 3.4. Forma pochodna czynności prawnych..................................................................355 4. Elektroniczna forma oświadczeń woli . jako alternatywa formy pisemnej...................................................................................356 4.1. Pojęcie..........................................................................................................................356 4.2. Odrębność formy elektronicznej wobec formy pisemnej...................................356 15


4.3. Opatrzenie elektronicznego oświadczenia woli (danych elektronicznych) podpisem elektronicznym jako konstytutywna przesłanka . dokumentu elektronicznego....................................................................................357 4.3.1. Pojęcie dokumentu elektronicznego............................................................357 4.3.2. Pojęcie prawne podpisu elektronicznego...................................................359 4.3.3. Technika składania bezpiecznego (kwalifikowanego) . podpisu elektronicznego (cyfrowego).........................................................361 4.4. Zakres zastosowania formy elektronicznej, czyli ekwiwalentność . tej formy wobec formy pisemnej............................................................................363 4.4.1. Forma tekstowa (dokumentowa) jako odmiana formy pisemnej . o niższej mocy dowodowej...........................................................................363 4.4.2. Forma elektroniczna jako ekwiwalent zwykłej formy pisemnej............364 4.4.3. Forma elektroniczna a autonomiczne formy pisemne.............................365 4.4.4. „Znakowanie czasem” dokumentu elektronicznego (podpisu elektronicznego) jako ekwiwalent formy pisemnej z datą pewną.........366 4.4.5. Forma elektroniczna a akt notarialny..........................................................367 5. Skutki prawne niezachowania właściwej formy prawnej przewidzianej . przez ustawę lub przez strony........................................................................................367 5.1. Podstawowe rodzaje formy pisemnej pod kątem skutków prawnych . jej niezachowania.......................................................................................................367 5.2. Powiązanie rodzaju form czynności prawnych z rygorem prawnym . ich niezachowania.....................................................................................................367 5.3. Skutki niedochowania formy ad solemnitatem.......................................................368 5.4. Skutki prawne niezachowania formy ad eventum.................................................369 5.5. Niezachowanie formy ad probationem.....................................................................369 Rozdział XI Procedury zawierania umów..................................................................................................371 1. Ogólne reguły zawierania umów...................................................................................372 2. Modelowe procedury zawierania umów......................................................................373 2.1. Charakterystyka ogólna procedur zawierania umów.........................................373 2.2. Procedura negocjacyjna............................................................................................374 2.2.1. Istota prawna negocjacji................................................................................374 2.2.2. Zaproszenie do negocjacji.............................................................................374 2.2.3. List intencyjny jako porozumienie umacniające zaufanie . (wiarygodność) w procesie negocjacji.........................................................375 2.2.4. Obowiązek uczciwego (lojalnego) prowadzenia negocjacji....................376 2.2.5. Odpowiedzialność za szkodę spowodowaną zawinionym . naruszeniem obowiązku lojalności w trakcie negocjacji, . czyli wina w kontraktowaniu (culpa in contrahendo)..................................377 2.2.6. Ochrona tajemnic handlowych w procesie negocjacji.............................378 2.2.7. Złożenie przez strony negocjujące zgodnych oświadczeń woli obejmujących istotne elementy umowy jako moment zawarcia . umowy negocjowanej....................................................................................379 16


2.3. Procedura ofertowa zawierania umów..................................................................380 2.3.1. Istota procedury ofertowej............................................................................380 2.3.2. Pojęcie prawne oferty.....................................................................................380 2.3.3. Oferta w postaci elektronicznej....................................................................383 2.3.4. Oferta lub zaproszenie do składania ofert, czyli o „odwróceniu ról . na scenie ofertowej”........................................................................................384 2.3.5. Związanie oferenta własną ofertą................................................................385 2.3.6. Koniec stanu związania ofertą......................................................................385 2.3.7. Odwołanie oferty............................................................................................386 2.3.8. Przyjęcie oferty................................................................................................387 2.3.9. Czas i miejsce zawarcia umowy w trybie ofertowym...............................389 2.4. Procedura przetargowa zawierania umów...........................................................390 2.4.1. Przetarg i aukcja jako dwie odmiany procedury przetargowej . o ofertowej proweniencji...............................................................................390 2.4.2. Ogłoszenie przetargu lub aukcji...................................................................391 2.4.3. Wadium jako gwarancja prawidłowego przebiegu . postępowania przetargowego (aukcyjnego)..............................................392 2.4.4. Składanie ofert.................................................................................................393 2.4.5. Moment zawarcia umowy w ramach przetargu pisemnego...................394 2.4.6. Moment zawarcia umowy w ramach aukcji..............................................395 2.4.7. Aukcje internetowe.........................................................................................395 2.4.8. Unieważnienie umowy zawartej w wyniku przetargu lub aukcji.........398 Rozdział XII Podstawowe reguły interpretacji oświadczeń woli...........................................................399 1. Pojęcie interpretacji oświadczeń woli na tle wykładni przepisów prawnych w ramach sądowego stosowania prawa........................................................................399 2. Metody interpretacji oświadczeń woli..........................................................................401 2.1. Obiektywizująca metoda interpretacji oświadczeń woli jako refleks socjologicznych (obiektywnych) koncepcji (teorii) oświadczenia woli............401 2.2. Metoda kombinowana (subiektywno-obiektywna) interpretacji . oświadczeń woli.........................................................................................................402 2.3. Metoda subiektywno-indywidualna......................................................................403 2.4. Metoda obiektywno-normatywna..........................................................................404 3. Reguły interpretacyjne.....................................................................................................404 3.1. Klasyfikacja.................................................................................................................404 3.2. Ogólne reguły interpretacyjne................................................................................405 3.2.1. Ogólne reguły interpretacyjne dotyczące oświadczeń woli....................405 3.2.2. Wzorzec (test) osoby rozsądnej....................................................................406 3.3. Ogólne reguły interpretacji umów.........................................................................407 3.4. Szczegółowe reguły interpretacji umów................................................................409 4. Interpretacja oświadczeń woli wyrażonych w dokumencie . (najczęściej w umowie), czyli w formie pisemnej.......................................................410 5. Interpretacja elektronicznych oświadczeń woli..........................................................411 17


Rozdział XIII Normatywna konstrukcja wad oświadczeń woli przy dokonywaniu czynności prawnych (zawieraniu umów)...............................................................................................413 1. Pojęcie prawne wady oświadczenia woli......................................................................414 2. Ustawowy katalog wad oświadczeń woli.....................................................................416 2.1. Brak świadomości (swobody), czyli złożenie oświadczenia woli . w stanie zaburzeń czynności psychicznych..........................................................416 2.2. Pozorność, czyli świadomy brak zamiaru wywołania . skutków prawnych....................................................................................................418 2.3. Błąd, czyli obiektywna niezgodność między rzeczywistością . a jej odbiciem w świadomości osoby składającej oświadczenie woli................421 2.4. Podstęp........................................................................................................................424 2.5. Groźba, czyli wymuszenie złożenia oświadczenia woli . drogą presji psychicznej...........................................................................................426 2.6. Wyzysk, czyli nadużycie okoliczności towarzyszących złożeniu . oświadczenia woli w celu uzyskania rażąco nadmiernej korzyści....................428 3. Tradycyjna konstrukcja wad oświadczeń woli a przepisy szczególne . o ochronie konsumentów przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi wprowadzającymi w błąd ..............................................................................................429 4. Tryb uchylania się od skutków prawnych wadliwych oświadczeń woli . złożonych pod wpływem błędu, podstępu lub groźby..............................................431 5. Kolizja przepisów o wadach oświadczenia woli w zakresie uchylania się . od skutków prawnych wadliwego oświadczenia woli z przepisami o niewykonaniu lub nienależytym wykonaniu zobowiązania . w zakresie rękojmi za wady fizyczne rzeczy................................................................433 Rozdział XIV Nieważność jako sankcja wadliwej czynności prawnej...................................................435 1. Pojęcie wadliwej czynności prawnej.............................................................................436 2. Podstawowe przyczyny wadliwości..............................................................................437 3. Istota sankcji wadliwych czynności prawnych............................................................438 4. Sankcja sędziowska jako wyraz modelu proceduralnego realizującego zasadę proporcjonalnej reakcji na określoną wadliwość czynności prawnej......................439 5. Typologia sankcji wadliwych czynności prawnych . o charakterze proceduralnym.........................................................................................442 6. Nieważności (tzw. bezwzględna) skutków czynności prawnej, . tj. z mocy prawa (ipso iure) oraz od momentu dokonania czynności . prawnej (ab initio) i wobec wszystkich (erga omnes).....................................................442 6.1. Pojęcie..........................................................................................................................442 6.2. Częściowa nieważność skutków czynności prawnej . jako wyraz proporcjonalnej reakcji ustawodawcy na naruszenia prawa........443 6.3. Konwersja nieważnej czynności prawnej w inną czynność prawną odpowiadającą hipotetycznej woli stron jako ograniczenie . zakresu sankcji nieważności....................................................................................445 6.4. Ograniczony zakres konwalidacji nieważnej czynności prawnej.....................447 18


6.5. Cechy modelowe sankcji nieważności...................................................................448 6.5.1. Brak zamierzonych skutków prawnych od momentu dokonania . czynności prawnej (ex tunc)...........................................................................448 6.5.2. Tryb realizacji sankcji nieważności z mocy prawa (ex lege)......................448 6.5.3. Obowiązek uwzględnienia sankcji nieważności w każdym stadium sprawy (sporu) przez sąd z urzędu (ex officio)............................................449 6.5.4. Nieważność czynności prawnej erga omnes................................................449 6.6. Przesłanki normatywne nieważności skutków prawnych . czynności prawnej.....................................................................................................449 6.6.1. Sprzeczność treści czynności prawnej z ustawą........................................449 6.6.2. Sprzeczność czynności prawnej z normami moralnymi . (zasadami współżycia społecznego lub dobrymi obyczajami) . albo też z właściwością stosunku prawnego..............................................450 6.6.3. Brak zdolności osoby fizycznej do czynności prawnych.........................451 6.6.4. Czynność prawna dokonana pod wpływem niektórych wad oświadczenia woli...........................................................................................451 6.6.5. Niezachowanie formy czynności prawnej zastrzeżonej pod rygorem nieważności (ad solemnitatem)........................................................................452 7. Unieważnialność (wzruszalność) skutków prawnych . wadliwej czynności prawnej...........................................................................................452 7.1. Pojęcie..........................................................................................................................452 7.2. Podstawowe cechy sankcji unieważnialności (wzruszalności)..........................453 7.3. Czynności prawne wzruszalne na mocy pozasądowego oświadczenia . woli o charakterze kształtującym............................................................................453 7.4. Czynności prawne unieważnialne przed sądem.................................................454 7.5. Terminy zawite ograniczające prawo do unieważnienia (wzruszenia) . wadliwej czynności prawnej....................................................................................454 7.6. Skutki unieważnienia czynności prawnej.............................................................455 8. Bezskuteczność zawieszona............................................................................................455 8.1. Pojęcie..........................................................................................................................455 8.2. Podstawowe cechy.....................................................................................................456 8.3. Zakres zastosowania..................................................................................................457 8.4. Skutki braku zgody osoby trzeciej na dokonanie czynności prawnej..............457 9. Bezskuteczność względna...............................................................................................457 9.1. Pojęcie..........................................................................................................................457 9.2. Zakres zastosowania..................................................................................................458 9.3. Sankcja bezskuteczności względnej w razie zawarcia tzw. umowy fraudacyjnej, która czyni całkowicie lub częściowo niemożliwe zadośćuczynienie roszczeniu osoby trzeciej.........................................................459 9.3.1. Cel......................................................................................................................459 9.3.2. Przesłanki normatywne.................................................................................459 9.3.3. Realizacja uprawnień wierzyciela................................................................460 9.3.4. Skutki uznania umowy za bezskuteczną wobec powoda........................460 9.4. Sankcja bezskuteczności względnej w razie uznania czynności prawnej dłużnika za dokonaną z pokrzywdzeniem wierzycieli (actio pauliana).............460 19


9.4.1. Pojęcie................................................................................................................460 9.4.2. Przesłanki normatywne udzielenia ochrony pauliańskiej.......................461 9.4.3. Termin do wniesienia powództwa...............................................................462 9.4.4. Skutki orzeczenia bezskuteczności względnej...........................................462 Część piąta UPŁYW CZASU JAKO ZDARZENIE PRAWNE STABILIZUJĄCE OBRÓT PRAWNY...................................................................................465 Rozdział XV Przedawnienie roszczeń..........................................................................................................467 1. Charakterystyka ogólna przedawnienia jako instytucji prawnej.............................468 1.1. Rys ogólny...................................................................................................................468 1.2. Cele instytucji przedawnienia roszczeń.................................................................469 1.3. Przedawnienie na tle konstytucyjnej zasady ochrony . praw podmiotowych.................................................................................................470 1.4. Podstawowe typy przedawnienia...........................................................................471 2. Istota prawna przedawnienia roszczeń.........................................................................472 2.1. Rys prawnoporównawczy........................................................................................472 2.2. Pojęcie przedawnienia roszczeń w krajowym prawie prywatnym..................474 2.2.1. Istota..................................................................................................................474 2.2.2. Zakres swobody stron w regulowaniu przedawnienia roszczeń...........475 2.3. Przedmiot przedawnienia........................................................................................475 2.3.1. Rodzaje roszczeń ulegających przedawnieniu..........................................475 2.3.2. Wyłączenia niektórych roszczeń majątkowych spod oddziaływania cywilnoprawnej instytucji przedawnienia.................................................476 2.4. Zarzut przedawnienia roszczeń..............................................................................477 2.4.1. Pojęcie................................................................................................................477 2.4.2. Zrzeczenie się zarzutu przedawnienia roszczeń.......................................477 2.5. Skutki przedawnienia roszczeń...............................................................................478 2.5.1. Charakterystyka ogólna.................................................................................478 2.5.2. Wpływ przedawnienia roszczenia głównego na przedawnienie . roszczeń ubocznych........................................................................................479 2.6. Nadużycie zarzutu przedawnienia.........................................................................480 3. Terminy przedawnienia roszczeń..................................................................................481 3.1. Charakterystyka ogólna............................................................................................481 3.2. Ogólne terminy przedawnienia roszczeń.............................................................481 3.2.1. Termin trzyletni...............................................................................................481 3.2.2. Termin dziesięcioletni.....................................................................................483 3.2.3. Terminy szczególne.........................................................................................483 4. Konstrukcja terminów przedawnienia roszczeń z czynów niedozwolonych (deliktów)...........................................................................................................................483 4.1. Uwagi ogólne..............................................................................................................483 4.2. Terminy przedawnienia deliktowych roszczeń odszkodowawczych w wypadku szkód na mieniu...................................................................................484 20


4.3. Przedawnienie roszczeń odszkodowawczych w razie szkód na osobie..........485 4.4. Przedawnienie roszczeń odszkodowawczych wynikających . ze zbrodni lub występku..........................................................................................486 5. Bieg terminów przedawnienia.......................................................................................487 5.1. Uwagi ogólne..............................................................................................................487 5.2. Początek biegu przedawnienia................................................................................487 5.2.1. Wymagalność roszczenia jako początek biegu przedawnienia...............487 5.2.2. Początek biegu przedawnienia roszczeń deliktowych.............................488 5.2.3. Początek przedawnienia roszczeń stwierdzonych orzeczeniem sądu...488 5.3. Przerwanie biegu terminu przedawnienia............................................................489 5.3.1. Pojęcie................................................................................................................489 5.3.2. Przerwanie biegu przedawnienia przez wierzyciela................................489 5.3.3. Przerwanie biegu przedawnienia przez dłużnika . (przez uznanie roszczenia)............................................................................490 5.4. Zawieszenie biegu przedawnienia.........................................................................490 5.4.1. Charakterystyka ogólna.................................................................................491 5.4.2. Zawieszenie biegu przedawnienia spowodowane przyczynami . o charakterze rodzinnym...............................................................................491 5.4.3. Zawieszenie biegu przedawnienia roszczeń z powodu siły wyższej....492 5.5. Wstrzymanie zakończenia biegu przedawnienia.................................................492 6. Zakończenie biegu przedawnienia................................................................................493 Rozdział XVI Terminy prekluzyjne, czyli zawite........................................................................................495 1. Pojęcie..................................................................................................................................495 2. Przedmiot terminów zawitych.......................................................................................496 3. Podstawowe rodzaje terminów zawitych.....................................................................497 4. Upływ terminu zawitego a losy praw powiązanych . z prawem głównym..........................................................................................................498 5. Czy dopuszczalne jest łagodzenie skutków upływu terminu zawitego . przez stosowanie per analogiam przepisów o przerwaniu, zawieszeniu . lub wstrzymaniu zakończenia biegu przedawnienia?................................................498 6. Dopuszczalność uchylenia skutków upływu terminu zawitego . przez odwołanie się do konstrukcji nadużycia . prawa podmiotowego (art. 5 k.c.)...................................................................................499 Część szósta PODSTAWY SYSTEMU OCHRONY INSTYTUCJONALNEJ PRYWATNYCH PRAW PODMIOTOWYCH......................................................................501 Rozdział XVII Ochrona własna prywatnych praw podmiotowych na tle systemu środków instytucjonalno-prawnych......................................................................................................503 1. Pojęcie ochrony prywatnych praw podmiotowych....................................................503 2. Podstawowe rodzaje ochrony prywatnych praw podmiotowych...........................504 21


3. Ochrona własna praw podmiotowych w granicach obowiązującego prawa.........505 3.1. Pojęcie i rodzaje ochrony własnej..........................................................................505 3.2. Samoobrona jako ochrona prewencyjna praw podmiotowych . przed grożącym niebezpieczeństwem..................................................................506 3.2.1. Pojęcie...............................................................................................................506 3.2.2. Obrona konieczna...........................................................................................507 3.2.3. Stan wyższej konieczności............................................................................508 3.3. Samopomoc jako ochrona naprawcza naruszonego . prawa podmiotowego..............................................................................................509 Rozdział XVIII Ochrona pozasądowa, czyli alternatywne wobec postępowania sądowego procedury rozwiązywania sporów prywatnoprawnych..................................................511 1. Mediacja jako rozwiązywanie sporów drogą negocjacji . prowadzących do ugody.................................................................................................511 1.1. Uwagi ogólne............................................................................................................511 1.2. Podstawy prawne.....................................................................................................513 1.3. Dopuszczalność i rodzaje mediacji........................................................................514 1.4. Mediator.....................................................................................................................515 1.5. Umowa o mediację...................................................................................................516 1.6. Przebieg postępowania mediacyjnego..................................................................517 1.7. Odpowiedzialność cywilna mediatora.................................................................517 1.8. Ugoda zawarta przed mediatorem........................................................................517 2. Sąd arbitrażowy (polubowny)........................................................................................518 2.1. Istota sądownictwa arbitrażowego (polubownego) na tle mediacji.................518 2.2. Rodzaje sądownictwa arbitrażowego (polubownego).......................................519 2.3. Źródła prawa o sądownictwie polubownym (arbitrażu)...................................520 2.4. Umowa arbitrażowa, czyli zapis na sąd polubowny . jako podstawa jurysdykcji.......................................................................................521 2.5. Zakres przedmiotowy spraw objętych tzw. zdatnością arbitrażową...............522 2.6. Arbitrzy jako sędziowie prywatni..........................................................................522 2.7. Postępowanie przed sądem arbitrażowym..........................................................523 2.8. Orzeczenia sądu polubownego..............................................................................523 2.9. Ugoda przed sądem polubownym........................................................................524 2.10. Współdziałanie między sądem polubownym a sądem powszechnym...........524 2.11. Kontrola sądu polubownego przez sąd powszechny.........................................525 2.12. Uznanie lub stwierdzenie wykonalności wyroku sądu polubownego . lub ugody przed nim zawartej...............................................................................525 2.13. Skarga o uchylenie wyroku sądu polubownego.................................................525 Rozdział XIX Ochrona prywatnych praw podmiotowych przed sądem powszechnym....................527 1. Charakterystyka ogólna ochrony sądowej prywatnych praw podmiotowych......528 1.1. Prawo do sądu powszechnego (państwowego) jako prawo podmiotowe człowieka (jednostki)...............................................................................................528 22


1.2. Ochrona prywatnych praw podmiotowych przed wyspecjalizowanymi organami sądowymi.................................................................................................529 1.3. Skarga konstytucyjna...............................................................................................530 1.4. Ochrona prywatnych praw podmiotowych w elektronicznym . postępowaniu sądowym.........................................................................................531 2. Powództwo jako podstawa ochrony prywatnych praw podmiotowych w postępowaniu przed sądem powszechnym (państwowym)................................533 3. Sprawiedliwość proceduralna jako podstawowa idea współczesnej . procedury sądowej...........................................................................................................535 3.1. Pojęcie.........................................................................................................................535 3.2. Jurysdykcja ogólna...................................................................................................535 3.3. Jurysdykcja inherentna sądu..................................................................................536 3.4. Nadużycie praw procesowych (procedury sądowej).........................................537 3.5. Dyskursywne (argumentacyjne) ustalenie stanu faktycznego. i normy prawnej (konkretnej i indywidualnej)...................................................538 3.5.1. Dyskurs sądowy..............................................................................................538 Rozdział XX Ochrona prywatnych praw podmiotowych w postępowaniu przed organami międzynarodowymi..................................................................................................................539 1. Subsydiarność ochrony prywatnych praw podmiotowych . przed organami międzynarodowymi wobec ochrony krajowej...............................539 2. Skarga indywidualna do Komitetu Praw Człowieka w Genewie.............................540 3. Skarga indywidualna do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka . w Strasburgu......................................................................................................................541 4. Skarga do Trybunału Sprawiedliwości UE w Luksemburgu . (Sądu Pierwszej Instancji)................................................................................................543 4.1. Zakres możliwości powoływania się przez podmioty prywatne . na prawo unijne (wspólnotowe) w ramach postępowania . przed sądem krajowym...........................................................................................543 4.2. Dopuszczalność wnoszenia skarg indywidualnych przez podmioty . prywatne do ETS (Sądu Pierwszej Instancji).......................................................544


Wykaz skrótów Akty prawne CFR DCFR

– Common Frame of Reference, Wspólny System Odniesienia – Draft Common Frame of Reference, Projekt Wspólnego Systemu Odniesienia. Zasady, definicje i modele europejskiego prawa prywatnego, www.law-net.eu – ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, k.c. poz. 93 z późn. zm.) k.p. – ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy (tekst jedn.: Dz. U. z 1998 r. Nr 21, poz. 94 z późn. zm.) k.p.c. – ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296 z późn. zm.) k.p.k. – ustawa z  dnia 6  czerwca 1997  r. –  Kodeks postępowania karnego (Dz. U. Nr 89, poz. 555 z późn. zm.) k.r.o. – ustawa z  dnia 25  lutego 1964  r. –  Kodeks rodzinny i  opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 z późn. zm.) k.s.h. – ustawa z  dnia 15  września 2000  r. –  Kodeks spółek handlowych (Dz. U. Nr 94, poz. 1037 z późn. zm.) Konstytucja RP – Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z  2  kwietnia 1997  r. (Dz.  U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm.) p.a.s.c. – ustawa z dnia 29 września 1986 r. – Prawo o aktach stanu cywilnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2011 r. Nr 212, poz. 1264) p.w.p. – ustawa z dnia 30 czerwca 2000 r. – Prawo własności przemysłowej (tekst jedn.: Dz. U. z 2003 r. Nr 119, poz. 1117 z późn. zm.) – Principles of European Contract Law, Zasady Europejskiego Prawa PECL Umów, www.frontpage.cbs.dk/law/commision on european contract law PEECL – Principles of the Existing EC Contract Law, Zasady Obowiązującego Prawa Umów – Traktat ustanawiający Europejską Wspólnotę Gospodarczą (Dz. Urz. TEWG WE C 191 z 29.07.1992, s. 5) TFUE – Traktat o  funkcjonowaniu Unii Europejskiej (Dz. Urz. UE C 83 z 30.03.2010, s. 51) TUE – Traktat o Unii Europejskiej (Dz. Urz. UE C 83 z 30.03.2010, s. 13) 25


TWE u.k.w.h. u.p.e. u.z.n.k.

– Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską (Dz. Urz. WE C 340 z 10.11.1997, s. 145) – ustawa z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (tekst jedn.: Dz. U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 z późn. zm.) – ustawa z dnia 18 września 2001 r. o podpisie elektronicznym (Dz. U. Nr 130, poz. 1450 z późn. zm.) – ustawa z dnia 16 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (tekst jedn.: Dz. U. z 2003 r. Nr 153, poz. 1503 z późn. zm.)

Czasopisma i publikatory Dz. U. Dz. Urz. WE/UE KPP NP OSN OSP OTK PiP PL PP PPH PS RPEiS SC SP SPP TPP

– Dziennik Ustaw – Dziennik Urzędy Wspólnoty Europejskiej/Unii Europejskiej – Kwartalnik Prawa Prywatnego – Nowe Prawo – Orzecznictwo Sądu Najwyższego – Orzecznictwo Sądów Polskich [Orzecznictwo Sądów Polskich. (1921–1939), Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbitrażowych (1957–1989), Orzecznictwo Sądów Polskich (od 1990)] – Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego – Państwo i Prawo – Przegląd Legislacyjny – Przegląd Podatkowy – Przegląd Prawa Handlowego – Przegląd Sądowy – Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny – Studia Cywilistyczne – Studia Prawnicze – Studia Prawa Prywatnego – Transformacje Prawa Prywatnego

Organy orzekające ETPC ETS NSA SA SN SPI TS UE UNIDROIT

– Europejski Trybunał Praw Człowieka – Europejski Trybunał Sprawiedliwości (obecnie TS UE) – Naczelny Sąd Administracyjny – Sąd Apelacyjny – Sąd Najwyższy – Sąd Pierwszej Instancji – Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej (dawniej ETS) – International Institut for Unification of Private Law, Międzynarodowy Instytut Unifikacji Prawa Prywatnego, www.unidroit.org/english/principles/contracts/principles2004/translations/blackletter2004-polish.pdf


Wykaz podstawowej literatury Systemy Safjan M. (red.), System Prawa Prywatnego. Prawo cywilne – część ogólna, t. 1, Warszawa 2007 Radwański Z. (red.), System Prawa Prywatnego. Prawo cywilne – część ogólna, t. 2, Warszawa 2002, oraz Suplement, Warszawa 2004

Podręczniki Brzozowski A., Kocot W.J., Skowrońska-Bocian E., Prawo cywilne – część ogólna, Warszawa 2010 Doliwa A., Prawo cywilne – część ogólna, Warszawa 2004 Ernst U., Rachwał A., Zoll F., Prawo cywilne. Część ogólna, Warszawa 2011 Grzybowski S., Prawo cywilne. Zarys części ogólnej, Warszawa 1985 Łętowska E., Podstawy prawa cywilnego, Warszawa 1994 Kawałko A., Witczak H., Prawo cywilne – część ogólna, Warszawa 2006 Radwański Z., Prawo cywilne – część ogólna, Warszawa 2009 Wolter A., Ignatowicz J., Stefaniuk K., Prawo cywilne – zarys części ogólnej, Warszawa 2001 Ziemianin B., Prawo cywilne. Część ogólna, Poznań 1999

Komentarze Dmowski S., Rudnicki S., Komentarz do kodeksu cywilnego. Księga pierwsza. Część ogólna, Warszawa 2006 Gniewek E. (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, Warszawa 2006 Pietrzykowski K. (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, t. 1, Warszawa 2005 Pyziak-Szafnicka M. (red.), Kodeks cywilny. Część ogólna. Komentarz, Warszawa 2009


Wstęp Podręcznik ten został napisany z myślą o studentach uczelni prawniczych, a także aplikantach, którzy w czasach globalnej transformacji prawa prywatnego w stronę powszechnych zasad (reguł), a zwłaszcza europejskiej unifikacji, wywołanej jednoczeniem się państw europejskich w ponadnarodową UE, muszą nabyć niezbędną wiedzę jako podstawę praktycznego (duskursywnego) stosowania prawa prywatnego w zgodzie z międzynarodowymi standardami ochrony prywatnych praw podmiotowych, w tym ze standardami europejskimi (acquis communautaire) oraz z postanowieniami Konstytucji RP. Wielość ośrodków prawotwórczych (tzw. multicentryczność) podwyższa sporność prawa, zwiększając zarazem wymagania wobec interpretatora jako „odkrywcy” (identyfikatora) normy prawnej, koniecznej do rozstrzygnięcia danej sprawy (sporu). Podręcznik nie ogranicza się do ukazania stanu prawnegoj zawartego w obowiązujących aktach normatywnych, lecz stara się przybliżyć kierunek transformacji krajowego prawa prywatnego pod wpływem prawa europejskiego (unijnego), które łącząc tradycję prawa anglosaskiego (common law) z tradycją prawa kontynentalnego o rzymskich korzeniach (ius civile), wspiera zarazem proces kształtowania się w czasach współczesnych wspólnego europejskiego prawa prywatnego o mieszanym charakterze (mixed jurisdiction), którego symbolem są wspólne (europejskie) zasady (reguły). Transformacja krajowego prawa prywatnego pod wpływem prawa europejskiego nie zmienia wprawdzie głównego celu tegoż prawa, którym jest ochrona prywatnych interesów, lecz powoduje daleko idące przewartościowania w sferze kontynentalnej (pozytywistycznej) myśli prawniczej oraz konstrukcji prawnych służących ochronie interesów jednostkowych. Przewartościowania, które w erze globalizacyjnej dokonują się pod silnym wpływem instytucji o anglosaskiej proweniencji, wprowadzają do kontynentalnego prawa prywatnego niezbędny pragmatyzm, którego wyrazem jest zyskująca na znaczeniu klauzula generalna rozsądku, a także tzw. ekonomiczna analiza prawa (law and economics), akcentująca efektywność ekonomiczną regulacji prawnych. Prezentacja podlegającego ewolucji (od formalizmu do pragmatyzmu) krajowego prawa prywatnego jest łączona ze stałym przywoływaniem dorobku doktryny i judykatury, gdyż bez zaznajomienia się ze stanem tychże nie można uzyskać pełnego obrazu współczesnego prawa prywatnego, które jest kształtowane nie tylko przez ustawodawcę. W ślad za tradycją anglosaską również w Europie kontynentalnej zyskuje na znaczeniu prawo sędziowskie, jako wyraz roztropnego prawotwórstwa, które jest bardziej wrażliwe na społeczne wartości. 29


Duch spotkania ekspansywnej współczesności z europejską tradycją prawną towarzyszy stale rozważaniom zawartym w tym podręczniku, który jest pokłosiem wykładów i seminariów prowadzonych przez autora. Podręcznik zawiera, co do zasady, materię objętą częścią ogólną kodeksu cywilnego, lecz z uwzględnieniem perspektywy europejskiej, stanowiąc wprowadzenie do prawa prywatnego w czasach przemian. Osią rozważań jest prywatne prawo podmiotowe jako uniwersalna konstrukcja prawna, która wyraża i chroni prywatne interesy w harmonii z interesem społecznym, łącząc w sobie elementy materialne z formalnymi. Nazwa „prawo prywatne” zawarta w tytule podręcznika lepiej współcześnie oddaje istotę tej gałęzi prawa niż określenie „prawo cywilne”, które – jako nazwa używana w języku prawnym dziś już tylko siłą kontynentalnej tradycji – akcentuje pod względem merytorycznym raczej elementy właściwe prawu publicznemu (ius civis – prawo obywateli) niż prawu prywatnemu, które jest domeną podmiotów prywatnych bez względu na ich obywatelstwo. Posługiwaniu się określeniem „prawo prywatne” nie stoi na przeszkodzie, że niektóre źródła tego prawa używają tradycyjnego nazewnictwa (np. kodeks cywilny, kodeks postępowania cywilnego), gdyż nie są to źródła wyłączne prawa prywatnego. W tym miejscu niech wolno mi będzie podziękować za inspirację moim słuchaczom i współpracownikom. Słowa wdzięczności kieruję w szczególności pod adresem asystentek z Zakładu Europejskiego i Polskiego Prawa Prywatnego Instytutu Nauk Prawnych PAN: pani mgr Joanny Muchy-Kujawy i pani mgr Małgorzaty Rybiałek, które zadbały o stronę redakcyjną tego podręcznika. Warszawa, grudzień 2011

Autor


Część pierwsza CHARAKTERYSTYKA OGÓLNA PRAWA PRYWATNEGO


Rozdział I

Prawo prywatne jako gałąź prawa o kooperacyjnej (niewładczej) metodzie regulacji stosunków społecznych Literatura: Z. Brodecki, A.N. Nawrot, Świątynia w cyberkulturze – technologie cyfrowe i prawo w społeczeństwie wiedzy, Gdańsk 2007; R. Dworkin, Justice for Hedgehogs, Cambridge 2011; tenże, Imperium prawa, Warszawa 2006; tenże, Biorąc prawa poważnie, Warszawa 1998; L. Fuller, Moralność prawa, Warszawa 1978; J. Habermas, Faktyczność i obowiązywanie. Teoria dyskursu wobec zagadnień prawa i demokratycznego państwa prawnego, Warszawa 2005; H.L.A. Hart, Pojęcie prawa, Warszawa 1998; I.C. Kamiński, Słuszność i prawo. Szkic prawnoporównawczy, Kraków 2003; S.J. Karolak, Sprawiedliwość. Sens prawa. Eseje, Kraków 2005; J.M. Kelly, Historia zachodniej teorii prawa, Kraków 2006; J. Leszczyński, Prawo a sfera prywatna i sfera publiczna (w:) H. Rot (red.), Prawo i prawoznawstwo wobec zmian społecznych, Wrocław 1990; E. Łętowska, Podstawy prawa cywilnego, Warszawa 1990; A. Kozak Postnowoczesne koncepcje prawa (w:) Zagadnienia teorii i filozofii prawa. Ponowoczesność, Wrocław 2007; J. Nowacki, Prawo publiczne – prawo prywatne, Katowice 1992; G. Radbruch, Filozofia prawa, Warszawa 2009; T. Pietrzykowski, Wyzwania moralne. Etyczne problemy prawa, Katowice 2010; Z. Radwański, Pojęcie prawa cywilnego w świetle kodeksu cywilnego (uwagi de lege lata i de lege ferenda) (w:) Polskie prawo prywatne w dobie przemian. Księga jubileuszowa dedykowana prof. Jerzemu Młynarczykowi, Gdańsk 2005; tenże, Założenia dalszych prac kodyfikacyjnych na obszarze prawa cywilnego, PiP 2004, z. 3; H. Rot, Problem dychotomii prawa publicznego i prywatnego, Przegląd Prawa i Administracji 1976, nr 7; J. Raz, Autorytet prawa. Eseje o prawie i moralności, Warszawa 2000; M. Safjan, Pojęcie i systematyka prawa prywatnego (w:) M. Safjan (red.), System Prawa Prywatnego, t. I, Prawo cywilne – część ogólna, Warszawa 2007; A. Stelmachowski, Zarys teorii prawa cywilnego, Warszawa 1998; M. Weber, Gospodarka i społeczeństwo, Warszawa 2002; S. Włodyka, Problem struktury prawa, PiP 1995, z. 4; Z. Ziembiński, Szkice z metodologii szczegółowych nauk prawnych, Warszawa–Poznań 1983; J. Zajadło (red.), Fascynujące ścieżki filozofii prawa, Warszawa 2007.

1. Pojęcie Prawo prywatne, określane siłą kontynentalnej tradycji prawnej – sięgającej czasów imperium rzymskiego – mianem prawa cywilnego (ius proprium civium Romanorum) jest – w ujęciu słabnącego współcześnie pozytywizmu prawniczego – komplementarną wobec 33


prawa publicznego (obywatel – organ publiczny) gałęzią krajowego systemu prawnego o własnej logice wewnętrznej, która nie ogranicza się dziś do zamkniętego świata norm prawnych (racjonalności formalnej), lecz otwiera się coraz szerzej na uniwersalne wartości świata zachodniego (racjonalność aksjologiczną), wśród których dominuje globalna już idea praw człowieka, oddziałująca na pojmowanie prywatnych praw podmiotowych. Tendencje doktrynalne: podział na prawo prywatne i prawo publiczne, który sięga czasów rzymskich (Digesta, Ulpian) i akcentuje odrębność ochrony interesów jednostkowych (osób prywatnych), powiązanych ściśle z rynkiem, oraz interesu społeczeństwa (interesu publicznego), związanego z kulturą, podlega w czasach współczesnych „erozji”, gdyż procesy europeizacji (globalizacji) osłabiają pozytywistyczną teorię centralnego (hierarchicznego) systemu prawnego, zorganizowanego w gałęzie prawa, na rzecz modelu multicentrycznego, składającego się z wielości mikrosystemów (prawo unijne, prawo traktatowe, prawo handlu elektronicznego).

Od czasów najdawniejszych ogólną ideą prawa prywatnego, będącego immanentnym składnikiem europejskiej kultury prawnej, jest kształtowanie dobrostanu społecznego w harmonii z wartościami moralnymi społeczeństwa, a w szczególności urzeczywistnianie sprawiedliwego (uczciwego) ładu w racjonalnym społeczeństwie rynkowym, którego podmioty dokonują wymiany dóbr i usług, kierując się własnym interesem. Sprawiedliwość (słuszność) jako tradycyjny fundament prawa prywatnego (ius ars boni et aequi) ucieleśnia zestaw odwiecznych ludzkich wartości (równość, wolność, efektywność, bezpieczeństwo), których treść i wzajemny związek ustala sędzia w procesie stosowania (interpretacji) prawa prywatnego. Tendencje doktrynalne: słuszność (prawość, uczciwość), jako wartość pierwotna względem prawa, akcentowana już w czasach rzymskich przez Ulpiana (D.1.1.10,1), który wskazywał, że nakazami prawa jest żyć uczciwie (honeste vivere), nie czynić drugiemu szkody (alterum non laedere) oraz oddać każdemu to, co jest jego (suum quique tribuere), jest aprobowana współcześnie nie tylko przez zwolenników tzw. nowego naturalizmu jak R. Dworkin czy J. Finnis, lecz także przez stronników tzw. miękkiego (inkluzyjnego) pozytywizmu jak J. Raz czy N. McCornick, którzy przyjmują, że racjonalne prawo powinno mieć etyczne podstawy.

Prawo prywatne” jako tradycyjna gałąź prawa, stanowiąca kulturową tarczę ochronną wobec drapieżnej natury homo economicus, zawiera zespół norm prawnych (zasad i reguł), służących kształtowaniu w praktyce sprawiedliwego (słusznego) ładu w racjonalnym społeczeństwie rynkowym (dobrostanu społecznego) drogą ochrony prywatnych interesów (korzyści), w harmonii z interesem społecznym (normami moralnymi), gdyż tylko prawo mające etyczne podstawy może być efektywne (skuteczne). Normy prawa prywatnego chronią uczciwe „reguły gry” interesów prywatnych, wskazując w szczególności, jak rozstrzygać konflikty interesów w zgodzie z zasadami (wartościami), a więc dążyć do efektywności ekonomicznej, nie krzywdząc innych, zwłaszcza słabszych. Tendencje doktrynalne: przez „interesy prywatne” ściśle powiązane z rynkiem, które są motorem nawiązywania relacji prawnych między autonomicznymi podmiotami (osobami fizycznymi oraz osobami prawnymi), rozumie się na ogół subiektywnie odczuwalne potrzeby określonego zachowania (działania lub zaniechania), wywołane chęcią osiągnięcia jakiejś korzyści (zysku). Przedmiotem interesu jest dobro (materialne lub niematerialne) służące zaspokajaniu potrzeb własnych jednostki. Podstawową grupą interesów są interesy majątkowe rozumiane jako korzyści materialne, lecz stale rozszerza się sfera interesów niemajątkowych (tzw. interesów idealnych), które są chronione praw34


nie jako dobra osobiste (np. cześć, wizerunek) czy dobra niematerialne (np. utwory literackie lub naukowe, wynalazki), aczkolwiek pozostają one w określonym związku z interesami majątkowymi (np. komercjalizacja dóbr osobistych, honorarium jako składnik praw autorskich).

Ochrona prywatnych interesów (praw podmiotowych) w harmonii z interesem społecznym, jako szczególny cel prawa prywatnego, dokonuje się przy użyciu nie mniej szczególnej metody regulacji stosunków społecznych, nazywanej kooperacyjną (niewładczą) lub cywilnoprawną, która zakłada wzajemną autonomiczność i równorzędność podmiotów. Tendencje doktrynalne: prawo prywatne jako gałąź prawa jest powszechnie utożsamiane ze szczególną metodą regulacji stosunków społecznych. Prywatnoprawna (cywilnoprawna) metoda regulacyjna, nazywana metodą kooperacyjną lub niewładczą, otwiera pole do samoregulacji (aspekt pozytywny), zakładając zarazem brak władczego podporządkowania jednego podmiotu drugiemu, a ściślej – brak kompetencji organu publicznego do ingerowania w sferę prawną podmiotu prywatnego (aspekt negatywny). Odróżnia to tę metodę od metody publicznoprawnej (administracyjnoprawnej), nazywanej też metodą koordynacyjną, która opiera się na władztwie i podporządkowaniu, oraz od metody karnistycznej, posługującej się karą jako środkiem oddziaływania.

Prawo prywatne, skonstruowane wokół idei autonomii prywatnej i równorzędności podmiotów, jest preferowanym sposobem regulowania relacji między ludźmi w społeczeństwach demokratycznych o gospodarce rynkowej, bez względu na zakres tej gospodarki (społeczna czy liberalna), gdyż odzwierciedla w sferze prawnej naturalne wartości, które są przesłankami aktywności człowieka na polu społecznym i gospodarczym. Tendencje europejskie: Europa kontynentalna rozwija model społecznej gospodarki rynkowej, który znajduje wyraz w Traktacie o funkcjonowaniu UE oraz w konstytucjach państw europejskich, w tym w Konstytucji RP, która statuując model społecznej gospodarki rynkowej, oddziałuje tym samym na funkcje prawa prywatnego, a zwłaszcza na ocenę wykonywania prywatnych praw podmiotowych przez pryzmat interesu społecznego.

Normy prawa prywatnego, udzielając – w harmonii z interesem społecznym – ochrony prawnej społecznie aprobowanym interesom osób fizycznych i prawnych (dobrom, wartościom), przesądzają o uznaniu tych interesów za prywatne prawa podmiotowe, które w kontynentalnej tradycji prawnej stanowią podstawową konstrukcję ochronną, uosabiającą zespół (wiązkę) uprawnień podlegających ochronie sądowej w razie ich zagrożenia lub naruszenia. Tendencje doktrynalne: w Europie kontynentalnej prawo prywatne jako zespół norm było od dawna ujmowane jako system praw podmiotowych, determinując konstrukcje kodeksów cywilnych według typów tych praw: prawa rzeczowe, prawa zobowiązaniowe, prawa spadkowe.

Współczesne prawo prywatne, posługujące się kooperacyjną (niewładczą) metodą regulacji ładu społecznego (gospodarczego), jest coraz częściej postrzegane przez doktrynę europejską jako swoista samoregulacja wolnego społeczeństwa rynkowego, pełniąca funkcję sterowania postępowaniem ludzi w sposób mniej imperatywny (władczy) niż prawo publiczne, gdyż zezwala na „stanowienie prawa” przez same podmioty, unikając przy tym nadmiernych zakazów lub nakazów. Przykłady: jako przejaw samoregulacji wskazuje się możliwość kształtowania przez same podmioty prywatne – choć pod kontrolą organów państwowych – niektórych reguł postępowania, 35


jak: ogólne warunki umów, statuty osób prawnych, układy zbiorowe pracy, porozumienia, prawo modelowe (soft law).

Esencją prawa prywatnego, które określa ramy obrotu gospodarczego (wymiany dóbr i usług), jest kooperacja, której efektem jest porozumienie (konsensus) w postaci umowy jako podstawowej czynności prawnej organizującej ten obrót prawny. Tendencje historyczne: umowa to czynność prawna wyrosła na podłożu prawa rzymskiego oraz etyki judeochrześcijańskiej, absorbująca takie wartości jak wierność danemu słowu i odpowiedzialność za złamanie przyrzeczenia.

Treść umów, na ogół o charakterze wzajemnym, kształtują strony swobodnie w granicach prawa, lecz od momentu zawarcia (osiągnięcia konsensusu) umowy stają się prawem dla stron (pacta sunt servanda), którego naruszenie – przez niewykonanie lub nienależyte wykonanie umowy – rodzi sankcje prawne zwłaszcza w postaci obowiązku naprawienia spowodowanej w ten sposób szkody nie tylko majątkowej, lecz także niemajątkowej. Podstawa prawna: formalnym wyrazem autonomii woli jest zasada swobody umów (art. 3531 k.c.) jako podstawa samodzielnego określania przez podmioty prywatne swojej sytuacji w obrocie, a także dyspozytywny na ogół charakter przepisów prawa zobowiązań, zawierających wyłącznie pożądany wzorzec postępowania, od którego strony mogą odstąpić i ułożyć relację prawną według własnej woli.

Prawo prywatne ukierunkowuje zarazem aktywność ludzi, określając dopuszczalne granice samoregulacji, zgodnie z regułą, że wolność jednostki kończy się tam, gdzie zaczyna się wolność innej jednostki lub zbiorowości. Podstawy prawne: normy prawa prywatnego określają granice swobody umów, nakazując respektowanie norm bezwzględnie wiążących i dobrych obyczajów (art. 3531 k.c. oraz art. 56 i 58 k.c.).

U podstaw prawa prywatnego, które kształtowało się przez wieki (od zwyczaju do prawa stanowionego), znajduje się nie tylko sprawiedliwość, rozumiana formalnie jako równe traktowanie podmiotów prawnych, lecz także sprawiedliwość w rozumieniu moralnym (zasada słuszności), pojmowana jako ochrona uczciwego (prawego) postępowania w ramach rynkowej gry interesów (ekonomicznej efektywności). Autonomiczny (wolny) podmiot prawa prywatnego, jako istota z natury swej społeczna, kształtuje relacje prawne z innymi podmiotami, kierując się własnym interesem (korzyścią), lecz w granicach określonych prawem, które powściąga egoizm. Tendencje doktrynalne: klasyczna jurysprudencja interesów, poprzedzona formalną jurys-. prudencją pojęć, a kontynuowana współcześnie przez pragmatyczną jurysprudencję wartości, zaleca rozpatrywać (korygować) egoistyczne interesy prywatne przez pryzmat słuszności (wartości).

Duch słuszności przenika współczesne kontynentalne prawo prywatne w stopniu podobnym jak w systemie common law czy też w pretorskim prawie prywatnym w czasach rzymskich. Tendencje europejskie: w duchu nie tylko sprawiedliwości formalnej, u podstaw której znajduje się równość, lecz także słuszności, której wyrazem jest prawość (normy moralne), współczesne prawo prywatne ogranicza dyktat silniejszego (ekonomicznie lub intelektualnie), wspomagając ochronę słabszych (konsumentów, pracowników najemnych, małoletnich, ubezwłasnowolnionych) i korygując w ten sposób równość formalną w imię prawości (norm moralnych). 36


Prawo prywatne poddaje realizację interesów prywatnych ocenie przez pryzmat norm moralnych za pośrednictwem klauzul generalnych o charakterze słusznościowym, nakazujących chronić „w sferze interesów” nie tylko równość, lecz także uczciwe postępowanie, ogólnie akceptowane w społeczeństwie. Przykłady: klauzula dobrej wiary, dobrych obyczajów, rozsądku i uczciwości, dobra dziecka.

Nasycanie od czasów rzymskich prawa prywatnego, jako zespołu norm prawnych, klauzulami generalnymi o charakterze słusznościowym powoduje, że istota tej gałęzi prawa nie wyczerpuje się w prawie stanowionym (w tekstach aktów prawnych), lecz przemożną rolę odgrywają tu wartości naturalne, których treść (wzajemny związek) ustala judykatura (orzecznictwo sądowe) przy zachowaniu szacunku dla tekstów stanowionego prawa (w ramach reguł wykładni prawa). Tendencje doktrynalne: „ważenie” (balansowanie) interesów (wartości) pod kątem słuszności jest ogólną metodą wykładni i stosowania prawa prywatnego, które zawiera zespół norm ułatwiających rozgraniczenie w praktyce kolidujących interesów prywatnych, które mają relatywnie różną wagę (ważność). Sędzia, realizując ideę słuszności (uczciwości), staje się niejako „mediatorem” między interesem indywidualnym („rynkiem”) a interesem społecznym („kulturą”).

Judykatura, która na żądanie podmiotu prywatnego (wniesionego powództwa) poddaje ocenie (waży) kolidujące interesy prywatne (prawa podmiotowe) w konkretnej sprawie cywilnej przez pryzmat kryteriów słuszności, dokonuje nierzadko tzw. twórczej wykładni przepisów prawa prywatnego. „Prawo sędziowskie” staje się źródłem prawa, bardziej wrażliwym na społeczne wartości niż ustawodawstwo. Tendencje teoretyczne: w doktrynie europejskiej coraz częściej wskazuje się na potrzebę uznania również w Europie kontynentalnej precedensów jako źródeł prawa i odejścia od poglądu, że wykładnia wiąże tylko w konkretnej sprawie. Logikę prawa precedensowego wykorzystuje w dużej mierze ETS, którego kreatywne orzecznictwo kształtuje w istocie prawo europejskie, ustalając reguły i zasady (zasada bezpośredniego skutku, zasada pierwszeństwa prawa europejskiego).

Podsumowując, prawo prywatne to komplementarna wobec prawa publicznego gałąź prawa o cechach samoregulacji, zawierająca zespół norm prawnych (zasad i reguł) służących kształtowaniu ładu społecznego (relacji prawnych o charakterze majątkowym i niemajątkowym) pod kątem ochrony prywatnych interesów (prywatnych praw podmiotowych) w harmonii z interesem społecznym przy użyciu kooperacyjnej (niewładczej) metody regulacyjnej, respektującej autonomię woli i równorzędność podmiotów, korygowanej przez względy słuszności (normy moralne).

2. Zakres prawa prywatnego Wyodrębnienie prawa prywatnego według kooperacyjnej (niewładczej) metody regulacji stosunków społecznych, która zakłada wzajemną autonomiczność i równorzędność podmiotów, a więc brak uprawnień władczych jednego podmiotu wobec drugiego oraz rozstrzyganie ewentualnych sporów przez sąd powszechny, ma decydujące znaczenie dla określenia zakresu tej gałęzi prawa. 37


Zakresem prawa prywatnego są objęte wszystkie stosunki społeczne, które uregulowane są we wskazany sposób, tj. przepisami respektującymi autonomię i równorzędne położenie prawne stron tych stosunków. Natomiast nie ma większego znaczenia, w jakim akcie normatywnym zawarte są przepisy prawa o charakterze prywatnoprawnym, tj. czy w akcie normatywnym zawierającym wyłącznie jednorodne przepisy prywatnoprawne, czy też w akcie normatywnym o charakterze kompleksowym, który łączy przepisy prawne o odmiennych metodach regulacji stosunków społecznych. Przykład: nie budzi wątpliwości przynależność do prawa prywatnego takich działów wewnętrznych kodeksu cywilnego, jak: prawo rzeczowe, prawo zobowiązań czy prawo spadkowe.

W szczególności zakres prawa prywatnego nie ogranicza się wyłącznie do przepisów kodeksu cywilnego, gdyż kodeks nie jest wyczerpującym regulatorem stosunków prywatnych, choć jest ich „integratorem”. Przykład: przepisy kodeksu cywilnego o charakterze ogólnym stosuje się również do stosunków uregulowanych przepisami o charakterze prywatnoprawnym, zawartymi w innych aktach normatywnych, np. w kodeksie spółek handlowych czy w kodeksie pracy.

W związku z tym do prawa prywatnego należy zaliczyć zarówno tzw. wyspecjalizowane zespoły przepisów, korzystające z odrębności dydaktycznej (wyspecjalizowane działy prawa prywatnego), jak i zespoły przepisów o charakterze mieszanym (kompleksowym), nazywane kompleksowymi dyscyplinami prawniczymi, o ile posługują się metodą prywatnoprawną. Przykłady: prawo handlowe, prawo pracy, prawo rodzinne, prawo własności intelektualnej.

Spośród ustawodawstwa tzw. okołokodeksowego do prawa prywatnego można zaliczyć wiele zespołów przepisów tworzących niekiedy odrębne dyscypliny badawcze i dydaktyczne, aczkolwiek status prawny tych dyscyplin prawniczych budzi kontrowersje w doktrynie. Przykłady: prawo handlu elektronicznego, prawo bankowe i ubezpieczeniowe, prawo rolne.

3. Podstawowe zasady prawa prywatnego Literatura: T. Gizbert-Studnicki, Zasady i reguły prawne, PiP 1988, z. 3; T. Justyński, Nadużycie prawa w polskim prawie cywilnym, Kraków 2000; E. Łętowska, Umowy – mitologia równości (w:) S. Wronkowska i M. Zieliński (red.), Szkice z teorii prawa i szczegółowych nauk prawnych, Poznań 1990; J. Maliszewska-Nienartowicz, Zasady ogólne prawa jako źródło europejskiego prawa wspólnotowego, PiP 2005, z. 4; L. Morawski, Zasady prawa – komentarz krytyczny (w:) J. Stelmach (red.), Studia z filozofii prawa, Kraków 2000; Z. Radwański, Czy klauzula generalna społeczno-gospodarczego przeznaczenia prawa powinna określać prawo własności (w:) Ars et Usus. Księga pamiątkowa ku czci sędziego Stanisława Rudnickiego, Warszawa 2005; Z. Radwański, M. Zieliński, Uwagi de lege ferenda o klauzulach generalnych w prawie prywatnym, PL 2001, nr 2; W. Sadurski, Teoria sprawiedliwości, podstawowe zagadnienia, Warszawa 1988; M. Safjan, Zasady prawa prywatnego (w:) M. Safjan (red.), System Prawa Prywatnego, Prawo cywilne – część ogólna, t. I, Warszawa 2007; tenże, Pojęcie i funkcje zasad prawa prywatnego (w:) W kierunku europeizacji prawa prywatnego. 38


Księga pamiątkowa dedykowana prof. Jerzemu Rajskiemu, Warszawa 2007; tenże, Zasada swobody umów, PiP 1993, z. 4; E. Skowrońska-Bocian, Prawo cywilne. Część ogólna. Zarys wykładu, Warszawa 2005; M. Soniewicka, Granice sprawiedliwości – sprawiedliwość ponad granicami, Warszawa 2009; A. Stelmachowski, Zarys teorii prawa cywilnego, Warszawa 1998; R. Trzaskowski, Granice swobody kształtowania treści i celu umów obligacyjnych, Kraków 2005; P. Tuleja, Zasady konstytucyjne (w:) P. Sarnecki (red.), Konstytucjonalizacja zasad i instytucji ustrojowych, Warszawa 1997; S. Wronkowska, M. Zieliński, Z. Ziembiński, Zasady prawa, Warszawa 1974; T. Zieliński, Konstytucyjne zasady prawa (w:) J. Trzciński (red.), Charakter i struktura norm Konstytucji, Warszawa 1997; Cz. Żuławska, Zasady prawa gospodarczego prywatnego, Warszawa 1999.

3.1. Pojęcie Prawo prywatne to gałąź prawa zawierająca zasady, które wyrażają podstawowe standardy moralne (wartości, idee), jakie normy prawa prywatnego powinny realizować. Zasady wytyczają kierunek tworzenia oraz interpretacji wszystkich norm prawa prywatnego. Jako normy o najwyższej doniosłości prawnej i wiodącej funkcji w obszarze prawa prywatnego, optymalizują prawodawstwo i orzecznictwo. Tendencje doktrynalne: w doktrynie wskazuje się, że za pośrednictwem zasad prawa następuje wprowadzenie do prawa prywatnego takich kryteriów prawnonaturalnych, jak: sprawiedliwość, uczciwość, moralność (R. Dworkin, H. Hart, R. Alexy).

Podstawowym źródłem zasad prawa prywatnego, rekonstruowanych przez jurysprudencję, są normy (zasady) prawa międzynarodowego oraz prawa konstytucyjnego, a zwłaszcza normy z zakresu prawa prywatnego, w tym przede wszystkim zawarte w kodeksie cywilnym, przy uwzględnieniu ogólnie akceptowanych w europejskiej kulturze prawnej wartości, których wyrazem są normy prawa modelowego (DCFR, PECL). Tendencje teoretyczne: zasady prawa prywatnego są rekonstruowane za pomocą metody dedukcyjnej i indukcyjnej, a więc syntezy i analizy. Typową metodą rekonstrukcji zasad prawa prywatnego jest odwołanie się do natury i funkcji prawa prywatnego w powiązaniu z zasadami prawnomiędzynarodowymi lub konstytucyjnymi, a także przy wsparciu analizy i uogólnienia szczegółowych (cząstkowych) regulacji prywatnoprawnych, które służą ochronie tego samego interesu lub wartości. Konfrontacja tych metod pozwala ustalić zasady odpowiadające wartościom etycznym prawa, a zarazem sprawdzone w praktyce.

Zasady prawa prywatnego jako normy o najwyższej doniosłości różnią się od reguł prawnych koncepcją stosowania. Tendencje teoretyczne: według Dworkina, o ile zasady prawa (principles) jako abstrakcyjne standardy moralne powinny być zawsze spełnione, choć może to nastąpić w różnym stopniu (w zależności od ich „wagi”), o tyle reguły (rules) mogą być spełnione lub niespełnione, w zależności od faktycznych i prawnych możliwości, a konflikt między regułami rozstrzyga się według reguł kolizyjnych (według formuły „wszystko albo nic”).

U teoretycznych podstaw zasad prawa prywatnego znajduje się wiodące założenie, że mechanizm prawa prywatnego opiera się na fundamencie prawa podmiotowego jako prawnie chronionego interesu. 39


3.2. Funkcje zasad prawa prywatnego Zasady prawa prywatnego pełnią przede wszystkim funkcję ważnej dyrektywy w procesie wykładni przepisów prawa prywatnego, a zwłaszcza w sferze rekonstrukcji właściwej normy w razie luki normatywnej. Wyznaczają one niejako prawidłowy kierunek wykładni (interpretacji) przepisów prawnych, a więc poszukiwania optymalnego znaczenia normy prawnej i stosowania prawa. Są one też „drogowskazem” w razie kolizji norm prawnych lub pojawienia się wątp-. liwości, czy działanie podmiotów prawa prywatnego jest jeszcze wykonywaniem prawa, czy stanowi już nadużycie tego prawa. Tendencje teoretyczne: normy wyrażające zasadę są pod względem natury prawnej bliskie normom wyrażającym klauzule generalne, gdyż norma wyrażająca zasadę ustala jedynie pewną istotną cechę stosunków prawnych, nie przesądzając bezpośrednio o wszystkich elementach treściowych objętych taką cechą ani o zakresie zastosowania (niedookreśloność hipotezy), ustalanym z reguły przez organ stosujący prawo.

Zasady prawa prywatnego o charakterze dyrektywnym nie wyczerpują katalogu zasad prawa prywatnego, gdyż znaczną grupę zasad prawa prywatnego stanowią zasady o charakterze opisowym, których funkcja polega na porządkowaniu materiału normatywnego i określaniu właściwych metod regulacji. Przykłady: do zasad typu opisowego, jako ustalanych przez doktrynę wzorców (idei przewodnich), które przyświecały ukształtowaniu poszczególnych unormowań kierowanych głównie pod adresem ustawodawcy, należą: zasada jedności prawa cywilnego, zasada lex retro non agit, zasada ochrony praw nabytych, zasada winy jako podstawy odpowiedzialności, zasada pełnego naprawienia szkody.

Niekiedy zasada typu opisowego, wyrażająca określony postulat prawodawczy, może stanowić zarazem dyrektywę o charakterze interpretacyjnym w razie mogących powstać wątpliwości. Przykład: zasada równego traktowania podmiotów.

3.3. Katalog podstawowych zasad prawa prywatnego W zależności od zakresu przejawiania się dyrektywnych zasad na gruncie prawa prywatnego (całego lub tylko pewnych jego działów) można wyróżnić podstawowe zasady prawa prywatnego, które wyrażają przewodnie idee (wartości) realizowane przez całe prawo prywatne, oraz sektorowe (działowe) zasady prawa prywatnego, które wyrażają określone wartości jedynie na gruncie poszczególnych sektorów (działów prawa prywatnego). Przykłady dyrektywnych zasad o charakterze sektorowym: zasada rebus sic stantibus, zasada ochrony dobra dziecka, zasady odpowiedzialności deliktowej (zasada winy, zasada ryzyka, zasada słuszności), zasada pierwszeństwa dziedziczenia testamentowego przed dziedziczeniem ustawowym, zasady procedury cywilnej. 40


Uwzględniając standardy europejskie, do podstawowych zasad prawa prywatnego o charakterze dyrektywnym można zaliczyć: a) zasadę autonomii woli podmiotów prywatnych; b) zasadę bezpieczeństwa obrotu; c) zasadę równego traktowania podmiotów prywatnych; d) zasadę słuszności; e) zasadę efektywności. Tendencje europejskie: według DCFR do podstawowych zasad prawa prywatnego należą: zasada wolności (freedom), zasada bezpieczeństwa (security), zasada sprawiedliwości (justice), zasada efektywności (efficiency).

3.3.1. Zasada autonomii woli Z godności człowieka (podmiotowości), znajdującej potwierdzenie w Konstytucji RP i w konwencjach międzynarodowych, wynika jego autonomia (wolność), rozumiana jako prawo do samodzielnego decydowania o swoim zachowaniu i własnym życiu z uwzględnieniem więzi społecznych. Tendencje doktrynalne: w naukach społecznych trafnie wskazuje się, że autonomia jednostki to zdolność odpowiedzialnego kierowania swoim zachowaniem, dokonywania wyboru z respektem wobec własnych i cudzych potrzeb oraz kształtowania relacji na zasadzie wzajemności.

Zasada autonomii woli stron (zasada wolności), która pozostaje w ścisłym związku z zasadą równego traktowania podmiotów prawa prywatnego, najpełniej wyraża realizację różnorodnych interesów prywatnych uczestników obrotu prawnego, uwzględniając zmienność tych interesów, a także odmienność dążeń i preferencji ludzi jako istot prywatnych. Tendencje doktrynalne: w literaturze z zakresu nauk społecznych podkreśla się, że współczesny człowiek jest w coraz większym stopniu istotą prywatną. Wolność ludzi stała się wolnością działań jednostkowych, a nie obywatelską troską o dobro wspólne. Ludzie stali się raczej przedsiębiorcami, wykonawcami zawodów, członkami rodzin, poszukiwaczami przyjemności i rozrywki niż obywatelami (B. Constant).

Istotą zasady autonomii (zasady wolności) jest nakaz – kierowany pod adresem prawodawcy i interpretatora, a zwłaszcza sądu rozstrzygającego spór – zapewnienia każdemu podmiotowi prawa prywatnego wolności (swobody) kształtowania własnej sytuacji prawnej przez dokonywanie swobodnych wyborów (własną wolą i mocą), a w szczególności przez swobodne dokonywanie czynności prawnych, w tym głównie swobodne zawieranie umów z innymi podmiotami w granicach określonych przez prawo. Tendencje teoretyczne: zasada autonomii woli zarówno z jej aspektem pozytywnym (stanowienie prawa dla samego siebie drogą zawierania umów), jak i negatywnym (wolnością od ingerencji organów państwa w dokonywane czynności prawne), nie ogranicza się do swobody umów, która jest tylko jej istotnym przejawem, lecz obejmuje też swobodę kształtowania relacji w sferze życia prywatnego i rodzinnego (prawo do prywatności, autonomia życia rodzinnego, swoboda testowania), z wyłączeniem jej przejawiania się wobec czynności jednostronnych, których katalog ma charakter numerus clausus. 41


Zasada autonomii woli, która w sensie aksjologicznym odzwierciedla takie wartości, jak wolność każdej osoby oraz prawo decydowania o sobie samym, znajduje mocne oparcie zarówno w aksjologii praw człowieka oraz w zasadach prawa unijnego, w tym prawa modelowego (DCFR), które gwarantują wolność gospodarczą (w tym wolność umów), jak i w zasadach konstytucyjnych, które zapewniają wolność jednostki oraz wolność gospodarczą (art. 20 Konstytucji RP), będącą zasadą komplementarną w stosunku do zasady wolności jednostki. Tendencje doktrynalne: w doktrynie oraz w judykaturze trafnie wiąże się zasadę autonomii woli nie tylko z zasadą wolności gospodarczej (art. 20 Konstytucji RP), lecz także z zasadą wolności każdego podmiotu (art. 31 Konstytucji RP), gdyż wolność jednostki gwarantowana w Konstytucji RP obejmuje wszelkie przejawy zachowania człowieka, a przy tym konstytucyjna zasada wolności każdego człowieka zawiera ważne wskazówki pod adresem prawodawcy co do pojmowania konstytucyjnych ram wolności, a mianowicie że granice wolności są wyznaczane przez wolności i prawa innych, że nie można zmuszać kogokolwiek do czynienia tego, czego prawo mu nie nakazuje, a także że ingerowanie w sferę gwarantowanej wolności może nastąpić tylko przy uwzględnieniu zasady proporcjonalności. Zob. wyrok TK z dnia 13 września 2005 r., OTK 2005, nr 8, poz. 92.

Najpełniejszym wyrazem autonomii woli jest potwierdzona normatywnie swoboda umów, które są dominującym rodzajem czynności prawnych. Podstawy prawne: art. 3531 k.c. oraz art. 56 i 58 k.c., a także art. 60 k.c.

Swoboda umów oznacza nie tylko swobodę kształtowania treści umowy czy też doboru kontrahentów lub swobodę formy umowy, lecz także swobodę dokonywania czynności prawnych nieprzewidzianych expressis verbis przez prawo prywatne (np. zawarcie umowy nienazwanej lub umowy mieszanej), chyba że sprzeciwiają się temu przepisy iuris cogentis lub względy słuszności. Tendencje legislacyjne: wyrazem preferowania zasady autonomii woli stron (zasady wolności) jest nakaz pod adresem prawodawcy, aby regulować stosunki prywatne w drodze norm względnie obowiązujących (dyspozytywnych), które zapewniają efektywną i elastyczną wymianę dóbr i usług, a ustanawianie norm bezwzględnie obowiązujących (imperatywnych) ograniczać do niezbędnego minimum, podobnie jak wprowadzanie ograniczeń natury formalnej lub proceduralnej.

Swoboda w zakresie dokonywania czynności prawnych, w tym umów, determinowana przez przyjęty w danym systemie ustrojowym model gospodarki, nie ma charakteru absolutnego, lecz ma wyraźnie określone granice, gdyż nic tak nie umacnia wolności jak jej roztropne ograniczenia, podobnie jak skuteczne hamulce w szybkim samochodzie. Tendencje teoretyczne: zakres swobody umów i jej ograniczeń jest na ogół wynikiem kompromisu między przeciwstawnymi sobie wartościami: wolnością i bezpieczeństwem obrotu a słusznością.

Na gruncie krajowego prawa prywatnego – podobnie jak w europejskim prawie prywatnym – granice tej swobody wyznaczają porządek publiczny i względy moralne. Podstawy prawne: zgodnie z art. 3531 k.c. strony zawierające umowę mogą ułożyć stosunek prawny według własnego uznania, byleby jego treść lub cel nie sprzeciwiały się właściwości (naturze), ustawie oraz zasadom współżycia społecznego, a zgodnie z art. 1.102 pkt 1 PECL strony mogą swobodnie zawierać umowy i kształtować ich treść, z zastrzeżeniem dobrej wiary i uczciwego obrotu 42


oraz postanowień bezwzględnie wiążących (imperatywnych). Według jurysprudencji unijnej swobody wspólnotowe (swoboda przepływu towarów, świadczenia usług i przedsiębiorczości) mogą ograniczać swobodę umów jedynie pośrednio (przez klauzule generalne), z wyjątkiem prawa wtórnego, gdzie ograniczenia te mogą wynikać bezpośrednio z rozporządzeń oraz wyjątkowo z dyrektyw, pod warunkiem ich precyzyjnego brzmienia i gdy minął już termin ich implementacji.

Zasada autonomii woli, która nadal zachowuje żywotność, utrzymując dominującą pozycję w sferze podstawowych zasad prawa prywatnego, podlega jednak w czasach współczesnych przemianom, polegającym na odchodzeniu od czysto formalnego założenia gwarantującego w równym stopniu swobodę i wpływ na kształtowanie treści stosunków prawnych każdemu uczestnikowi obrotu, na rzecz jej „wspomagania”, zwłaszcza w obrocie masowym, w którym jest ona najbardziej narażona na utratę swego realnego znaczenia. Przykłady: masowość obrotu powodująca narzucanie drugiej stronie warunków umów (przez wzorce umowne, umowy adhezyjne) oraz pojawienie się pozycji dominującej jednego z uczestników obrotu.

W warunkach nowoczesnego obrotu pełny respekt dla autonomii stron w stosunkach umownych wyraża się w coraz mocniejszym akcentowaniu zasady niedyskryminacji (w prawie unijnym i krajowym) oraz wyodrębnieniu się obrotu konsumenckiego, w tym zwłaszcza w przyjmowaniu rozwiązań pomocniczych, które jako minimalna interwencja ustawodawcy mają kompensować brak faktycznej równowagi stron, gdyż nie wystarczają już tradycyjne rozwiązania prawne o wadach oświadczenia woli. Przykłady: nakładanie obowiązków informacyjnych na profesjonalistę, tłumaczenie wątpliwości co do treści czynności prawnej na rzecz strony słabszej, umożliwienie stronie słabszej odstępowania od umowy bez podania przyczyn, zakaz wprowadzania do umów tzw. klauzul niedozwolonych (abuzywnych), które pozostają pod kontrolą sądu, przeciwdziałanie praktykom rynkowym naruszającym zbiorowe interesy konsumentów.

Nadrzędność zasady autonomii woli wskazuje przede wszystkim na obowiązek uwzględniania w trakcie interpretacji (wykładni) oświadczeń woli celów i zamiarów podmiotów składających oświadczenie woli, o ile nie stoją temu na przeszkodzie przepisy imperatywne (ius cogens) oraz ochrona interesu osób trzecich czy też pewność obrotu i zasady słuszności. Przykład: z zasady autonomii woli jako podstawowej zasady prawa prywatnego wynika nakaz dokonywania takiej wykładni przepisów, która najlepiej chroni autonomię woli podmiotów prawa prywatnego. W szczególności wynika z niej zakaz dokonywania wykładni rozszerzającej przepisów ius cogens, które ograniczają autonomię woli.

3.3.2. Zasada bezpieczeństwa obrotu prawnego Ogólnosystemowa zasada pewności prawa znajduje na gruncie prawa prywatnego wyraz w postaci zasady bezpieczeństwa obrotu prawnego, która rozumiana jest jako utrwalanie „pokoju prawnego” za pośrednictwem sprzyjających temu rozwiązań prawnych (treści prawa), w tym zwłaszcza gwarancji instytucjonalnych. Zasada bezpieczeństwa obrotu prywatnoprawnego znajduje przede wszystkim przejaw w postaci ochrony zaufania stron umowy, wywołanego zarówno działaniami ustawodawcy, 43


jak i podmiotów prywatnych (kontrahentów), a także w zespole rozwiązań instytucjonalnych, w tym w gwarancjach drogi sądowej i przewidywalności rozstrzygnięć sądowych. Podstawy prawne: ogólnosystemowa zasada pewności prawa znajduje podstawę w art. 2 Konstytucji RP, który statuuje zasadę zaufania obywatela do państwa i stanowionego przez niego prawa jako przesłankę pewności co do własnej sytuacji prawnej i związaną z tym możliwość racjonalnego układania i prowadzenia własnych spraw. Natomiast na płaszczyźnie prawa prywatnego zasada ochrony zaufania jest rekonstruowana na podstawie klauzul generalnych, a w szczególności klauzuli dobrej wiary i dobrych obyczajów, a także – klauzuli rozsądku.

Ochrona zaufania, jako fundament zasady bezpieczeństwa obrotu, oznacza ogólny zakaz naruszania w obrocie prawnym reguł etycznych, zawierających zespół podstawowych nakazów moralnych, które stanowią podstawę usprawiedliwionych przewidywań podmiotu prywatnego (zwiększają pewność) co do swojej sytuacji prawnej, a w szczególności co do działań innych podmiotów, w postaci składanych mu oświadczeń woli lub innych zachowań prawnie doniosłych. Zasada bezpieczeństwa obrotu prawnego pod postacią zasady ochrony zaufania (lojalności kontraktowej) odnosi się w równym stopniu do prawodawcy i do interpretatora prawa (wykładni prawa). Z jednej strony zasada ta determinuje ramy swobody ustawodawcy w obrębie prawa prywatnego, nakazując takie ukształtowanie mechanizmów prawa prywatnego, które umożliwiałyby pewność nawiązywania stosunków prawnych między podmiotami, a z drugiej – nakazuje takie interpretowanie i stosowanie prawa prywatnego, które uwzględniałoby w sposób możliwie pełny przestrzeganie w obrocie prawnym reguł etycznych (moralnych), do których odsyłają klauzule generalne. Tendencje doktrynalne: w szczególności do takich wartości, jak dotrzymywanie przyrzeczeń, prawdziwy przekaz informacji.

Zasada bezpieczeństwa obrotu (zasada ochrony zaufania) jest fundamentem współczesnych konstrukcji prawnych, a zwłaszcza konstrukcji czynności prawnej w tym tzw. obiektywnej koncepcji oświadczenia woli jako składnika czynności prawnej, nakazującej interpretować oświadczenie woli według zobiektywizowanych kryteriów pozwalających uwzględnić interesy innych podmiotów. Podstawy prawne: na tle art. 65 k.c., stanowiącego podstawę obiektywnej koncepcji oświadczenia woli, przyjmuje się, że oświadczeniu woli należy przypisać takie znaczenie, jakie przypisałby mu w dobrej wierze przeciętny odbiorca w danych okolicznościach.

W ramach tzw. obiektywnej koncepcji oświadczenia woli ochrona zaufania, która opiera się na wzorcu rozsądnego odbiorcy, stanowi też podstawę tych norm, które wyrażają ochronę dobrej wiary w ujęciu subiektywnym. Chodzi tu o podmioty, które będąc w dobrej wierze, nabywają odpłatnie prawo podmiotowe od osoby nieuprawnionej. Podstawy prawne: art. 7 k.c., a także art. 83 § 2, art. 92 § 2, art. 169, art. 192 § 2, art. 224–228 itp. k.c.

Wyrazem zasady ochrony zaufania w obrocie prawnym są również rozwiązania prawne, które chronią podmioty prowadzące negocjacje w sposób lojalny (uczciwy) oraz udzielają informacji poufnych na potrzeby prowadzonych negocjacji. Przyjmuje się bowiem, że strony, podejmując negocjacje w celu zawarcia umowy, wytwarzają wzajemnie 44


określony stan zaufania, którego naruszenie może skutkować odpowiedzialnością z tytułu culpa in contrahendo (wina w kontraktowaniu). Podstawa prawna: art. 721 k.c.

Zasada ochrony zaufania znajduje też coraz szerszy wyraz we współczesnym. obrocie konsumenckim, w którym kładzie się nacisk na ochronę dobrej wiary konsumenta i zasad uczciwości w obrocie. Przykłady: przyjęcie zasady interpretatio contra oponentum (art. 385 § 2 k.c.) jako odstąpienie od ogólnej reguły wykładni oświadczeń woli stron umowy (art. 65 § 2 k.c.); określenie konsekwencji wynikających z istnienia klauzul niedozwolonych (art. 385 § 1 k.c.) w oderwaniu od reguł przyjętych w art. 58 i art. 353 § 1 oraz art. 388 k.c.; szerzej ujęte podstawy odstąpienia od umowy niż w obrocie powszechnym (w razie sprzedaży na odległość); szersza ochrona konsumenta w wypadku wad rzeczy sprzedanej (tzw. rękojmia konsumencka).

Zasada bezpieczeństwa obrotu, u podstaw której znajduje się ochrona zaufania, znajduje też wyraz w gwarancjach drogi sądowej (egzekucji praw), a także w rozwiązaniach o charakterze instytucjonalnym, w tym w licznych konstrukcjach prawnych, które wykształciły się stopniowo pod wpływem dążenia do nadania trwałości stosunkom prawnym, tworząc niejako ogólne ramy organizacyjne tego obrotu, chroniące prawa osób trzecich. Przykłady: a) wymóg zachowania w odniesieniu do pewnych kategorii czynności prawnych formy szczególnej o różnej intensywności, co przejawia się w zróżnicowanym ujęciu sankcji niezachowania tej formy (ad probationem, ad eventum, ad solemnitatem); b) wymóg zachowania tzw. bezpiecznego (kwalifikowanego) podpisu elektronicznego (weryfikowanego za pomocą ważnego certyfikatu) dla ważniejszych czynności prawnych dokonywanych drogą elektroniczną, gdyż tylko bezpieczny podpis – umożliwiając zweryfikowanie podmiotu składającego oświadczenie woli – pozwala na zrównanie w skutkach formy elektronicznej ze zwykłą formą pisemną; c) sankcje w razie naruszenia cudzych praw podmiotowych; d) obowiązek ponoszenia odpowiedzialności odszkodowawczej zgodnie z regułą pełnego naprawienia szkody.

Ochronie bezpieczeństwa obrotu służą w szczególności regulacje prawne, które przewidują jawność praw podmiotowych o charakterze rzeczowym, wiążąc niekiedy określone domniemania z posiadaniem rzeczy. Przykłady: domniemanie prawne o  zgodności władania rzeczą ze stanem faktycznym (art. 341 k.c.), domniemanie posiadania samoistnego (art. 339 k.c.).

Z punktu widzenia ochrony praw osób trzecich szczególne znaczenie mają takie instytucje, jak publiczne rejestry, w których ujawnia się prawa skuteczne wobec osób trzecich. Wskazać tu należy przede wszystkim: a) Krajowy Rejestr Sądowy, w którym rejestruje się osoby prawne (np. spółki kapitałowe, spółdzielnie) oraz inne podmioty niemające osobowości prawnej (np. spółki osobowe, takie jak spółka jawna, partnerska, komandytowa); Podstawa prawna: ustawa z dnia 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym (tekst jedn.: Dz. U. z 2007 r. Nr 168, poz. 1186 z późn. zm.);

b) księgi wieczyste, w których rejestruje się prawa na nieruchomościach, w tym zwłaszcza wpisuje się hipotekę, która zabezpiecza wierzytelności (np. kredyty). 45


Z instytucją ksiąg wieczystych wiąże się domniemanie o zgodności z prawem stanu prawnego ujawnionego w księdze, instytucja rękojmi wiary publicznej zapewniająca ochronę podmiotom działającym w zaufaniu do wpisów w tej księdze oraz jawność i skuteczność roszczeń osobistych wpisanych do księgi itp.; Podstawa prawna: art. 3 i 5 oraz 17 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (tekst jedn.: Dz. U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 z późn. zm.);

c) rejestr zastawów, który korzysta z jawności materialnej wpisów; Podstawa prawna: ustawa z dnia 6 grudnia 1996 r. o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów (tekst jedn.: Dz. U. z 2009 r. Nr 67, poz. 569 z późn. zm.);

d) rejestry, w których uwidocznia się prawa wynikające z patentów lub znaków towarowych; e) akta stanu cywilnego, w których rejestruje się zdarzenia mające wpływ na stan cywilny człowieka (np. urodziny, zawarcie małżeństwa, adopcje); f) rejestr testamentów (NORT), prowadzony od 5 października 2011 r. przez Krajową Radę Notarialną, w którym można zarejestrować testament notarialny lub własnoręczny, udostępniany spadkobiercom po śmierci testatora (na podstawie aktu zgonu). Wyrazem zasady bezpieczeństwa obrotu jest też rozszerzający się katalog czynności prawnych abstrakcyjnych, które usprawniają obrót, wymagają jednak zachowania odpowiednich gwarancji. Skuteczność czynności abstrakcyjnych nie zależy od podstawy prawnej (przyczyny) przysporzenia (causa), lecz wiąże się z zachowaniem określonych wymogów formalnych, które umacniają bezpieczeństwo obrotu. Wymienić tu należy: a) instytucję przekazu (art. 9211–9215 k.c.); b) wiążące się z instytucją przekazu papiery wartościowe, w tym papiery na okaziciela i zbywane przez indos, które charakteryzują się ścisłymi rygorami formalnymi (legitymacją formalną); c) zobowiązania wynikające z weksli i czeków; d) gwarancję bankową. Z zasadą bezpieczeństwa obrotu związane są też inne instytucje o charakterze gwarancyjnym, jak: a) gwarancja ustawowa, nazywana rękojmią za wady rzeczy fizyczne lub prawne (np. przy sprzedaży, umowie o dzieło), oraz wprowadzona później do obrotu konsumenckiego tzw. rękojmia konsumencka z tytułu niezgodności towaru z umową, których cechą charakterystyczną jest wprowadzenie jako podstawy odpowiedzialności ryzyka zamiast winy (z obciążeniem uprawnionego obowiązkami natury formalnej); b) gwarancja umowna producenta lub sprzedawcy jako uzupełnienie rękojmi. Przejawem zasady bezpieczeństwa obrotu są też niektóre konstrukcje prawne o charakterze powszechnym, które zwiększają pewność prawa. Przykłady: a) zakaz działania ustawy wstecz (art. 3 k.c.); b) ochrona praw nabytych, która zyskała mocne oparcie w judykaturze (sądowej i Trybunału Konstytucyjnego); c) respektowanie zasady 46


stabilnej wykładni prawa (stałej linii orzeczniczej), co oznacza, że radykalne zwroty w orzecznictwie, odrzucające wcześniej wypracowane reguły interpretacyjne, muszą być podyktowane zawsze istotnymi racjami (np. zmianą ustroju gospodarczego czy społecznego, wyraźną ewolucją preferencji społecznych, potrzebą poszukiwania odpowiedzi na nieuregulowane expressis verbis nowe zagadnienia obrotu).

3.3.3. Zasada równego traktowania podmiotów prywatnych Zasada równego traktowania (równości w wolności), nazywana też zasadą formalnej sprawiedliwości, która przenika wszystkie zasady, nawiązując do konstytucyjnej ochrony godności człowieka i równości wobec prawa, nakazuje równe traktowanie równego, a więc identyczne traktowanie wszystkich adresatów norm prawnych, znajdujących się w takiej samej sytuacji lub noszących jednakowe cechy. Wskazana zasada, która ogranicza autonomię woli (swobodę umów), chroniąc każdego, w tym słabszego uczestnika obrotu, oznacza zarówno zakaz dyskryminowania, jak i faworyzowania osób bez uzasadnienia (bez wyraźnej przyczyny). Tendencje w jurysprudencji: odstępstwa od zasady równości, która nie ma charakteru abstrakcyjnego i absolutnego, są dopuszczalne, o ile usprawiedliwia to cel i kontekst sytuacyjny, tj. odniesienie zróżnicowania sytuacji określonych jednostek (grup jednostek) do statusu innych jednostek (grup). Zob. wyrok TK z dnia 23 października 2007 r., P 10/207, OTK ZU 2007, nr 9A, poz. 107 oraz postanowienie TK z dnia 5 marca 2008 r., Ts 262/2007, OTK ZU 2008, nr 2B, poz. 82.

W sferze prawa prywatnego istotą zasady równego traktowania podmiotów prawa prywatnego jest zapewnienie każdej osobie fizycznej w takim samym zakresie zdolności prawnej (bez względu na rasę, płeć, wyznanie czy majątek), a także zagwarantowanie zdolności do czynności prawnych (tj. możliwości do samodzielnego nabywania praw i zaciągania zobowiązań), której ograniczenia mogą być podyktowane wyłącznie przyczynami o charakterze naturalnym w tej samej mierze wobec wszystkich (np. wiek, stan zdrowia psychicznego), a więc niemającymi charakteru dyskryminującego. Podstawy prawne: ratyfikowane przez Polskę konwencje międzynarodowe, a w szczególności Pakt Praw Człowieka i Europejska Konwencja Praw Człowieka i Podstawowych Wolności oraz przepisy Konstytucji RP, które gwarantują wszystkim obywatelom równe prawa i wolności (art. 32), a także przepisy kodeksu cywilnego o zdolności prawnej (art. 8 i 9) i o zdolności do czynności prawnych (art. 10 i 22).

Ważnym aspektem równej ochrony niemajątkowej sfery podmiotowości prawnej jednostki jest jednakowa ochrona jej dóbr osobistych, a więc uznanych przez system prawny wartości niemajątkowych obejmujących psychiczną i fizyczną integralność każdego człowieka oraz jego pozycję w społeczeństwie (np. nazwisko, cześć, wizerunek, tajemnica korespondencji). Podstawy prawne: nakaz ochrony dóbr osobistych osób fizycznych znajduje podstawę normatywną w przepisach Konstytucji RP o godności osoby ludzkiej (art. 47 oraz art. 49, 50, 51, 53), a także w przepisach kodeksu cywilnego (art. 23 i 24 oraz 43).

Zasada równego traktowania rozciąga się także na prawo umów (zobowiązań), które – mimo wyrażonej expressis verbis zasady swobody umów (art. 3531 k.c.) – musi respektować uni47


wersalne standardy w zakresie ochrony praw człowieka, z których wynika zakaz dyskryminacji, w tym przy wyborze kontrahenta, gdy umowa dotyczy dóbr lub usług publicznie dostępnych. Tendencje europejskie: według art. II-2.101 DCFR, który jako prawo modelowe uogólnia dorobek prawny UE w zakresie niedyskryminacji, każdy ma prawo do bycia niedyskryminowanym (w zakresie przesłanek i ciężaru dowodu) ze względu na płeć, pochodzenie etniczne lub rasowe, w związku z umową lub innym aktem prawnym, którego przedmiotem jest zapewnienie dostępu albo dostawa dóbr i usług publicznie dostępnych. Wcześniej UE przyjęła szereg dyrektyw o zakazie dyskryminacji, jak dyrektywa 2000/43 dotycząca zakazu dyskryminacji ze względu na rasę i pochodzenie, dyrektywa o ogólnych ramach zakazu dyskryminacji w zatrudnieniu i wykonywaniu zawodu (2000/78), dyrektywa o zakazie dyskryminacji w zatrudnieniu i wykonywaniu zawodu oraz o zakazie molestowania seksualnego (2000/73) i dyrektywa o zakazie dyskryminacji ze względu na płeć w zakresie dostępu do towarów i usług, ich dostarczania i umowy ubezpieczenia (2004/113).

Zasada niedyskryminacji, która ogranicza swobodę zawierania umów na rzecz wzmocnienia ochrony prawnej przed dyskryminacją polegającą na odmowie zawarcia umowy z pobudek dyskryminujących, została implementowana do prawa krajowego. Podstawa prawna: ustawa z dnia 3 grudnia 2010 r. o wdrożeniu niektórych przepisów UE w zakresie równego traktowania (Dz. U. Nr 254, poz. 1700).

Ochronie przed dyskryminacją służy katalog środków prawnych uzależnionych od tego, czy chodzi o umowy już zawarte na warunkach dyskryminacyjnych, czy tylko o sytuacje, w których nie doszło do zawarcia umowy z winy dłużnika, który dopuścił się dyskryminacji potencjalnego kontrahenta. Dominującym środkiem ochrony jest odszkodowanie, a gdy wystąpiły szkody niemajątkowe, dopuszczalne jest zadośćuczynienie (za ból, cierpienie i pogorszenie sytuacji życiowej). Podstawa prawna: według prawa modelowego (art. III-3.101.1 DCFR), jeśli ofiara dyskryminacji jest już stroną umowy, może domagać się usunięcia lub zmiany dyskryminujących postanowień umownych, zerwania umowy, redukcji ceny lub odszkodowania, a osoba, wobec której dopuszczono się dyskryminacji, nie zawierając z nią umowy, może domagać się zawarcia umowy lub spełnienia świadczenia, tak jakby umowa została zawarta.

Na gruncie prawa umów aspekt równego traktowania (sprawiedliwości) pojawia się też w wielu innych rozwiązaniach dotyczących zawierania i wykonywania umów. Przykłady: pod pojęciem reguły wzajemności, która stanowi, że w razie braku odmiennych postanowień żadna ze stron nie jest zobowiązana do spełnienia swego świadczenia przed spełnieniem świadczenia przez druga stronę, a także w postaci rozwiązań, które umożliwiają rozwiązanie umowy (modyfikację), gdy umowa została zawarta w wyniku wyzysku (wykorzystania zależności, trudnej sytuacji finansowej, braku doświadczenia itp.), czy też w ramach norm prawnych odnoszących się do usprawiedliwionego niewykonania zobowiązania.

3.3.4. Zasada słuszności Zasada słuszności, nazywana niekiedy zasadą sprawiedliwości moralnej lub zasadą „prawości”, jako zasada, która koryguje (łagodzi) skutki rygorystycznie stosowanej zasa48


dy równego traktowania (zasady sprawiedliwości formalnej) oraz bezpieczeństwa obrotu (ochrony zaufania) w imię słuszności (prawości), przenika współczesne prawo prywatne w podobnym stopniu jak system common law (equity law) czy dawne prawo rzymskie (aequitas). Tendencje europejskie: ETS nawiązuje do zasady słuszności, podobnie jak orzecznictwo common law (sense of equity) oraz jurysprudencja rzymska, która ujmowała prawo prywatne jako sztukę stosowania tego, co dobre i słuszne (ius boni et aequi), traktując naruszenie reguł słuszności jako naruszenie prawa.

Zasada słuszności, która „otwiera” prawo na wartości naturalne (uczciwe postępowanie), oznacza dyrektywę (nakaz) respektowania prawości (norm moralnych) w prawie prywatnym, które powinno zawierać odpowiednio elastyczne konstrukcje prawne, aby zapewnić słusznościową ochronę zróżnicowanych interesów, do których zmierzają uczestnicy obrotu. Podstawy teoretyczne: w teorii przyjmuje się, że prawo prywatne jako zespół norm nakierowanych na ochronę interesu prawnego uczestników obrotu (praw podmiotowych), a zwłaszcza na przywracanie naruszonej równowagi w relacjach miedzy podmiotami, kieruje się sprawiedliwością typu wyrównawczego (kompensacji uszczerbku), a więc realizuje koncepcję słuszności, która akcentuje równoważenie interesów przede wszystkim w relacjach indywidualnych, a nie w ogólnych relacjach społecznych, które są w centrum zainteresowania prawa publicznego (idea sprawiedliwości dystrybucyjnej).

Zasada słuszności, która jest obecna we współczesnym prawie prywatnym, zarówno unijnym, jak i krajowym, wprowadza – za pośrednictwem klauzul generalnych – nakaz interpretowania prawa prywatnego w sposób zgodny z normami o charakterze społecznym i etycznym. Nakaz „słusznościowej” interpretacji instytucji prawa prywatnego odnosi się zarówno do tekstów przepisów prawnych, jak i do indywidualnych czynności prawnych (oświadczeń woli). Klauzule słusznościowe o charakterze generalnym uzupełniają prawo, a także rozwijają i korygują prawo stanowione stosownie do sytuacji uczestników obrotu i ocen moralnych. Tendencje europejskie: zasada słuszności rozumiana jako dyrektywa uczciwego postępowania w obrocie gospodarczym znajduje wyraz w zasadach Europejskiego Prawa Umów (PECL) pod postacią klauzuli dobrej wiary i uczciwego obrotu. Według PECL zasada ta ma na celu wymuszenie wspólnotowych standardów przyzwoitości, uczciwości oraz rozsądnych działań w stosunkach handlowych. Ma charakter imperatywny, może więc uzupełniać lub uchylać inne postanowienia, jeżeli ich zastosowanie prowadziłoby do rażąco niesprawiedliwych rezultatów.

W krajowym prawie prywatnym podstawowym instrumentem wprowadzania elementów słuszności są klauzule generalne, które odsyłają do ocen i kryteriów leżących poza systemem prawa, a także tzw. zwroty niedookreślone, które ułatwiają dostosowanie regulacji normatywnej do konkretnych okoliczności (przy uwzględnieniu aksjologii systemu prawa prywatnego), oraz szczegółowe rozwiązania normatywne służące realizacji idei słuszności przez modyfikację (korygowanie) rygoryzmu obowiązujących rozwiązań prawnych. Przykłady: wśród zwrotów niedookreślonych wymienić należy „należytą staranność” – art. 355 § 1 k.c., „odpowiedni termin” – art. 389 § 2 k.c., „karę rażąco wygórowaną” – art. 484 § 2 k.c., „naturę stosunku prawnego” – art. 3531 k.c., a przykładem rozwiązań normatywnych korygujących rygoryzm przepisów prawnych jest konstrukcja wyzysku (art. 388 k.c.) i zasada rebus sic stantibus (art. 3571 k.c.), która modyfikuje regułę pacta sunt servanda. 49


Niniejsza darmowa publikacja zawiera jedynie fragment pełnej wersji całej publikacji. Aby przeczytać ten tytuł w pełnej wersji kliknij tutaj. Niniejsza publikacja może być kopiowana, oraz dowolnie rozprowadzana tylko i wyłącznie w formie dostarczonej przez NetPress Digital Sp. z o.o., operatora sklepu na którym można nabyć niniejszy tytuł w pełnej wersji. Zabronione są jakiekolwiek zmiany w zawartości publikacji bez pisemnej zgody NetPress oraz wydawcy niniejszej publikacji. Zabrania się jej od-sprzedaży, zgodnie z regulaminem serwisu. Pełna wersja niniejszej publikacji jest do nabycia w sklepie internetowym Bookarnia Online.


Zarys prawa prywatnego. Część ogólna - Andrzej Bierć - ebook