Dwaroj 87

Page 1

‫چەند ڕاپۆڕتێک‬ ‫لە باروودۆخی‬ ‫کۆرۆنا لە شارەکانی‬ ‫کوردستان کوردستان‬

‫وتوویژێک‬ ‫سەبارەت بە‬ ‫ئیدئۆلۆژی سیاسی‬

‫‪》2‬‬

‫مامۆستا هێمن‬ ‫شاعیری‬ ‫گرێدراوی خەڵک‬

‫‪》9-8‬‬

‫‪》15-14‬‬

‫ژمار‌ه (‪ )87‬ساڵی هەشتەم‬

‫دوو هه‌فته‌نامه‌یه‌كی سیاسی گشتییه‬

‫ده‌ریده‌كات‬

‫نرخ‪ 500 :‬دینار‬

‫‪dwaroj@komala.com‬‬

‫كۆمه‌ڵه‌ی زه‌حمه‌تکێشانی کوردستان‬

‫‪٣١ - ٢٠٢٠/04/19‬ی خاکەلێوەی ‪1398‬‬

‫سەروتار‬

‫سپی پۆشانی کوردستان‪ ،‬دوێنێ و ئەمڕۆ‬

‫کۆماری ئیسالمی و کۆرۆنا‬

‫ڕەزا کەعبی‬ ‫کۆڕۆنا کۆمەڵگای جیهانی هاویشتە قەیرانێکی هەمەالیەنەی‬ ‫کەم وێنە یا دەکرێ بڵێین بێ وێنە‪ .‬بەشی گەورەی کۆمەڵگای‬ ‫جیهان و به تایبەت واڵتانی پێشکەوتوو که چاوەڕۆان دەکرا له‬ ‫ئاست ئەو جۆرە قەیرانانە خۆڕاگر بن و به کەمترین هەزینەی‬ ‫مرۆیی و مادی به سەریدا تێپەڕن‪ ،‬بەاڵم کۆڕۆنا سەدان میلیۆن‬ ‫ئینسانی له ناو بنەماڵەکانیان قەرەنتینە کرد‪ ،‬شارە گەورە و‬ ‫قەرەباڵغەکانی به تەواوی چۆڵ کرد‪ ،‬ئاسمان و ڕێگاوبان و‬ ‫ڕێگای ئاسن به یەکجاریی وەستان‪ .‬جموو جۆڵ‪ ،‬پیشەسازی‪،‬‬ ‫هەناردەکردن و بازرگانی به تەواویی له جووڵە خست و‬ ‫جیهان کەوتە دۆخێکەوە که تا دوو مانگ پێش به مێشکی‬ ‫هیچ بیرمەند و سیاسەتوان و ناوەندە ستراتژیکەکان نەدەهات‪.‬‬ ‫بەاڵم بەشی هەرە زۆری واڵتانی جیهان به پێشکەوتوو و زۆرتر‬ ‫پێشکەوتو و به فەقیر و دەوڵەمەندەوە هەر زوو جوواڵنەوە‪.‬‬ ‫سەرۆکی واڵتان له بەرامبەر خەڵکی له ڕێگای میدیاکانیانەوە‬ ‫ئامادە بوون و بەرپرسایەتی خۆیانیان راگەیاند و ئامادەبوونی‬ ‫دەوڵەتەکانیان بۆ قەرەبووکردنی زیان لێکەوتووان و دابینکردنی‬ ‫پێداویستییەکانی ژیانی هەموان دووپات کردەوە‪.‬‬ ‫بەاڵم هەر له یەکەم رۆژەکان که باسی کۆڕۆنا له ئێران گەرم‬ ‫بوو‪ ،‬سەرانی کۆماری ئیسالمی نیشانیان دا کە تا چ ڕادەیەک‬ ‫بەرامبەر به چارەنووسی کۆمەڵگا و ژیان و گوزەرانی خەڵک‬ ‫و داهاتوویان نابەرپرس‪ ،‬درۆزن‪ ،‬فێڵباز و نە کەمتەرخەم‬ ‫که زۆر فاشیستی دەڕواننە داهاتوی کۆمەڵگا‪ .‬کۆمەڵگای‬ ‫ئێران به بارمتەی خۆیان دەزانن‪ .‬لەم قەیرانەی کۆڕۆناش و‬ ‫باشتر له هەر قەیران و رووداوێکی دیکە رووی ڕاستەقینەی‬ ‫دەسەاڵتداریەتی خۆیانیان نیشان دا‪ .‬کۆمەڵگای ئێران که هەر‬ ‫له دوای شۆڕش و ڕاپەڕینی جەماوەریی له پاییزی ڕابردوو و‬ ‫شاردنەوەی کوشتاری نزیک به پێنج هەزار کەس تا خستنە‬ ‫خواری فڕۆکەکە که بە ئاشکرا حاشایان له ڕاستیەکان کرد‪،‬‬ ‫قەیرانی قووڵی بێ متمانەیی دەیان میلیۆنی و بێ وێنەی به‬ ‫شوێن خۆیدا هێنا‪ ،‬به هاتنی کۆڕۆناش که کۆماری ئیسالمی‬ ‫به پێچەوانەی هەموو واڵتان و بەرپرسانیان‪ ،‬ڕاستیەکانیان‬ ‫شاردەوە و ئامادە نەبوون هیچ بەرپرسایەتییەک قەبووڵ‬ ‫بکەن‪ ،‬دەتوانین بڵێین کۆمەڵگای ئێران به تەواویی دەستی لە‬ ‫سەرانی ئەم رژیمە بۆ به هانا هاتنی خەڵک شۆردۆتەوە و هیچ‬ ‫متمانەیەکی بەم رژیمە نەماوە‪.‬‬ ‫سەرەتا به تەواوی شاردیانەوە‪ .‬چون بۆ هێنانی خەڵک بۆ‬ ‫سەر شەقام له ساڵرۆژی ‪22‬ی ڕێبەندان و گەرم کردنی بازاڕی‬ ‫هەڵبژاردنی مەجلیس (بەاڵم خەڵک به بێ کۆڕۆناش بڕیاری‬ ‫بەشداری نەکردنی دابوو و دیتمان که کەمترین رێژەی بەشداریی‬ ‫له سەراسەری عومری ئەم رژیمە تۆمار کرا)‪ ،‬پێویستیان به‬ ‫شانۆی خیابانی بوو‪ ،‬شاردیانەوە که کۆڕۆنا به هۆی خوێندنگا‬ ‫مەزهبییەکانی قوم (که بەشێکی بەرچاویان له چینەوە دێن‬ ‫بۆ خوێندن) له قوم گەرای بەستووە و ئەگەری باڵوبوونەوەی‬ ‫زۆر زۆرە‪.‬‬ ‫کاتێک که سەرانی کۆماری ئیسالمی و له پێشیانەوە خامنەیی‬ ‫زانیان کار له شاردنەوە و ئینکاری نیە و ناتوانن درێژەی‬ ‫بدەن کردیانە دەفەرتێکی دیکەی «ئیالهی»‪ .‬باسیان له شەڕی‬ ‫«بیۆلۆژیکی» ئەمریکا کرد دژی ئێران و بۆ ئەم مەبەستە‬ ‫فەرماندەی سپای پاسدارانیان کرد به فەرماندەی مقاومەتی‬ ‫شەڕی «بیۆلۆژی»‪ .‬خامنەیی به جێگای ئەوەی که وەک‬ ‫سەرانی واڵتانی دیکە بەرنامەی خۆی و دەسەاڵت بۆ رووبەروو‬ ‫بوونەوە له گەڵ کۆڕۆنا رابگەیەنێ داوای له خەڵک کرد بچن‬ ‫دۆعای «سەحیفەی سەجادیە» بخوێنن‪ .‬نه خامنەیی و نه‬ ‫رۆحانی تا ئیسە هیچ تەعەهود و ئیلتزامێکیان به خەڵک نەداوە‬ ‫که ئەوان بەرپرسایەتی رووبەروو بوونەوە له گەڵ کۆڕۆنا له‬ ‫ئەستۆیانە‪.‬‬ ‫ئامارەکان به ئاشکرا دادەشارن‪ .‬ڕێگایان نەدا دوکتورانی بێ‬ ‫سنوور خەستەخانەی تایبەت به کۆڕۆنا دروست بکەن‪ .‬له‬ ‫کاتێکدا گەورەترین شارەکانی جیهان له جموجۆل کەوتوە‪ ،‬له‬ ‫نەورۆز به میلیۆن خەڵک وەک سااڵن گەشتی خۆیان دەسپێکرد‪.‬‬ ‫ئامارەکان دەشێوێنن و راستیەکان دەشارنەوە‪.‬‬

‫‪...‬بۆ ل‪٣‬‬

‫لەم ڕۆژانەی «کوڕۆنایی»دا له‬ ‫سەرتاسەری جیهان و بە تایبەت ئەو‬ ‫واڵتانەی کە کوڕۆنا یەك لە دوای‬ ‫یەك قوربانی دەگرێ‪ ،‬خەستەخانەکان‬ ‫پڕن لە خەڵکی کوڕۆنا ‪ ‬گرتوو‪.‬‬ ‫ئەرکێکی زۆر زۆر قۆرس کەوتۆتە سەر‬ ‫شانی کادری دەرمانی‪ ،‬پزیشکەکان‪،‬‬ ‫پەرستارەکان و هەموو کارمەندانی‬

‫خەستەخانەکان لە زۆربەی جیهان‪.‬‬ ‫به کار و ئامادە بوونی شەووڕۆژی لە‬ ‫خەستەخانەکان‪ ،‬دیمەنی پەرستارو‬ ‫کادری دەرمانی کە لە دااڵنەکان و‬ ‫ژووری کارەکەیان لە سەر زەوی‬ ‫ڕاکشاون کە پشوویەك بدەن‪،‬‬ ‫کۆمەڵگای جیهانی سەرنجی بۆ‬ ‫بەشێكی گرینگ لە کار و خزمەت‬

‫‪‎‬راگەیاندنی كۆمەڵە سەبارەت بە لەسێدارەدانی مستەفا سەلیمی‬

‫سەرلەبەیانی ئەمڕۆ شەممە ‪23‬ی خاكەلێوە‪ ،‬مستەفا سەلیمی كە بۆ ماوەی ‪ ١٧‬ساڵ‬ ‫بوو بەند كرابوو‪ ،‬لە الیەن كۆماری پەت و سێدارەوە لە زیندانی سەقز ئیعدام كرا‪.‬‬ ‫‪‎‬مستەفا سەلیمی دوای ئەوەی ماوەی دوو هەفتە لەوەپێش لەگەڵ كۆمەڵێك بەندكراوی‬ ‫دیكە لە زیندانی سەقز ڕادەكەن‪ ،‬پەنا دێنێ بۆ باشوری كوردستان‪ ،‬بەاڵم بەپێی‬ ‫لێدوانی فاتمە کەریمی بەڕێوەبەری تۆڕی مافی مرۆڤی کوردستان مستەفا سەلیمی‬ ‫پاش هاتنی بۆ خاكی باشوری كوردستان لەالیەن هێزە ئەمنییەكانی هەرێمی‬ ‫كوردستان لەسنوری پێنجوێن رادەستی هێزەكانی كۆماری ئیسالمی دەكرێتەوە‪.‬‬ ‫سەرەڕای ئەوە كە ئەو كەسە چ تاوانێكی ھەبووبێ‪ ،‬كاتێك پەنای ھێناوە‬ ‫حەقوابوو وەك پەنابەرێكی كورد ڕەفتاری لەگەڵ كرابایە و یاساكانی‬ ‫مافی مروڤ و پەنابەری بۆی لەبەر چاو گیرابا‪ .‬بۆیە ڕایدەگەیەنین كە‪:‬‬ ‫‪ .١‬لەسێدارەدانی مستەفا سەلیمی تاوانەكەی دەكەوێتە ئەستۆی رژیمی‬ ‫جینایەتكاری كۆماری ئیسالمی كە دامودەزگا سەركوتگەرەكانی لەوانە‬ ‫دەزگای قەزاییەكەی هیچ شەرعییەتێكیان نەماوە‌و ئەم تاوانەش بە‬

‫‪...‬بۆ ل ‪3‬‬

‫گوزاری ڕاکێشا کە تا پێش کوڕۆنا‬ ‫بە پێی پێویست ئاوڕی لێ نەدابۆوە‪.‬‬ ‫بەاڵم کوڕۆنا و حوزووری زۆر بوێرانە‪،‬‬ ‫ماندوو نەناسانە و شەو وڕۆژ ی‬ ‫هەزاران کادری دەرمانی و گیان لە‬ ‫دەستدانی تا ئێستای دەیان کەسیان‪،‬‬ ‫کۆمەڵگای مڕۆڤایەتی ڕاچلەکاند‪.‬‬ ‫لە کاتێکدا پێتەختە گەورە و‬

‫زەبەالحەکانی جیهان چۆڵکراوە و‬ ‫پەپو دەخوێنێ‪ ،‬هەزاران هەزار کادری‬ ‫دەرمانی لە خەستەخانەکانی لە ڕیزی‬ ‫پێشەوەی بەرانبەرکێ لە گەڵ کوڕۆنا‬ ‫و مەرگ ‪ ‬فیداکارانە و بە بەخشینی‬ ‫گیانی خۆیان زێڕینترین الپەڕەکانی‬ ‫مڕۆڤایەتییان لە سەردەمێك کە‬ ‫جیهان و ئینسان هەستی بە‬

‫‪...‬بۆ ل ‪4‬‬

‫ڕاگەیاندنی کۆمەڵە له مەحکوم کردنی هێرشی تورکیا بۆ کەمپی پەنابەران له مەخمور‬

‫پاشنیوەرۆی رۆژی ‪27‬ی خاكەلێوە‪ ،‬فرۆكە جەنگییەكانی توركیا كەمپی پەنابەرانی‬ ‫مەخموریان لە رۆژئاوای شاری هەولێر بۆردومان كرد كە بەهۆیەوە سێ ژن لە‬ ‫دانیشتوانی ئەم كەمپە گیانیان لەدەستدا‌و ژمارەیەكی دیكەش برینداربوون‪.‬‬ ‫سااڵنێكی زۆرە خاكی باشوری كوردستان لەالیەن فرۆكە جەنگییەكان‌و تۆپخانەكانی‬ ‫سوپای توركیا‌و كۆماری ئیسالمی ئێران دەكرێتە ئامانج‌و بەهۆیەوە زیانێكی زۆری گیانی‬ ‫‌و مادییان بە خەڵكی ناوچەكە گەیاندوە‪ .‬بۆردومانی كەمپی مەخمور دوا نمونەی ئەم‬ ‫دەستدرێژییانەیە كە لەالیەن سوپای توركیا دەكرێتەسەر خاكی باشوری كوردستان‪.‬‬ ‫كۆمەڵەی زەحمەتكێشانی كوردستان وێڕای دەربڕینی هاودەردی لەگەڵ دانیشتوانی‬ ‫مەخمور‌و ناوچەكە‌و هیوای زووچاكبوونەوە بۆ بریندارەكان‪ ،‬بۆردومانی كەمپی‬ ‫پەنابەرانی مەخمور ‌و دەستدرێژی حكومەتی توركیا بۆ سەرخاكی باشوری‬ ‫كوردستان بەهەر بیانوییەك مەحكوم دەكات‌و داوا لە حكومەتی هەرێمی كوردستان‌و‬ ‫حكومەتی عێراق دەكات بە گرتنەبەری رێكارە نێودەوڵەتییەكان هەوڵبدەن بەر بە‬ ‫پێشێلكارییەكانی دەوڵەتی توركیا بگرێت‪.‬‬


‫ژمار‌ه (‪ )٨٧‬ساڵی هەشتەم‪٢٠٢٠/٠٤/١٩،‬‬ ‫‪Dwaroj@komala.com‬‬

‫‪3‬‬

‫راپۆرتێک لە سەر بارودۆخی کۆمەاڵیەتی شاری سەقز لە بەرەنگاربوونەوەی ڤایرۆسی کۆرۆنا و نەخشی (کەمپین ) بزاوتە جەماوەرییەکان‬ ‫لە نێوان شارەکانی تری کوردستان‬ ‫دا هەبێت ‪ .‬وەبیر هێنانەوەی‬ ‫ژمارەیەکی زۆری لە سێدارە دراوانی‬ ‫ژن و پیاوی تێکۆشەری شاری سەقز‬ ‫بە دەست رژیمی ئیسالمی ئێران‬ ‫خۆی بەرەنجامێکە کە هەبوون و‬ ‫مەشروعییەتی هێزە ئەمنیەکانی‬ ‫خستۆتە بەر ملمالنێ و پرسێکی زۆر‬ ‫‪،‬تەنانەت بەشداری خەڵکی سەقز لە‬ ‫شانۆی هەڵبژاردنی کۆماری ئیسالمی‬ ‫ئێران وەکوو هەمیشە کەمترین‬ ‫ئاماری بووە و نزیک بە ‪%16‬بووە‪.‬‬ ‫کرۆنا هەرچەند ڤایرۆسێک بووە کە‬ ‫جیهانی نوێی بە گشتیی خستە بەر‬ ‫پرسیار ‪.‬بەاڵم خاڵێکی کە زۆر لە بەر‬ ‫چاوە هاودەردبوون و الوازیی مرۆڤی‬ ‫ئێستای خستۆتە روو ‪.‬شاری سەقز‬ ‫یەکێک لە شارەکانی کوردستانی‬ ‫ئێران بوو کە زۆرتر لە هەموو‬ ‫شارەکان تووشی کرۆنا بوو ‪.‬بەاڵم‬ ‫رژیمی ئێران بە داپۆشینی هەواڵەکان‬

‫شاری سەقز بە هۆی بارودۆخی‬ ‫کۆمەاڵیەتی ‪ ،‬ئابووری‪،‬سیاسی‬ ‫‪،‬کلتووری یەکێک لەو شارانە بووە کە‬ ‫هێزە ئەمنیەکانی ئێران چاوە دێری‬ ‫ئەمنی و سیاسی زۆرتری کردووە‬ ‫‪.‬شاری سەقز هەر چەن جێگە و‬ ‫پێگەی لە روانگەی سەنعەتی ‪،‬و‬ ‫ئابووری لە کوردستان زۆر زۆر باش‬ ‫نیە بەاڵم بە هۆی شاڕێگە بوونی لە‬ ‫نێوان شارەکانی باکووری رۆژهەاڵتی‬ ‫کوردستان و باشووری رۆژهەاڵتی‬ ‫کوردستان بۆ رژیمی ئێران گرینگی‬ ‫خەڵک لە‬ ‫هەیە ‪.‬ناڕەزایەتی‬ ‫بەرامبەر رژیمی ئێران ‪،‬نا ڕەزایەتی‬ ‫کرێکاران ‪،‬نافەرمانی مەدەنی و‬ ‫بەشداریی زۆرینەی ژنان لە کێشەی‬ ‫سیاسی و کۆمەاڵیەتی ‪،‬سێکۆالر‬ ‫بوونی الوان ‪،‬ئاگایی سیاسی خەڵک‬ ‫بە چەپ بوون و سۆسیالیست‪،‬‬ ‫بوونەتە هۆی ئەوەی کە چاالکانی‬ ‫سیاسی ‪،‬کەسایەتێکی جیاوازیان‬

‫لە سنە؛هەژاری و کۆڕۆنا ناخی خەڵکی گرتووە‬ ‫ئا‪ :‬ئاژوان سنە‬ ‫مێژووی نەخۆشییە هەمەگیر و بەاڵ‬ ‫بێ دەرەتانەکان لە گەڵ هەژاری و‬ ‫چەوسانەوەی مرۆڤ گرێیان بە یەک‬ ‫خوارووە‪ .‬هەر لە سەدەی حەڤدە و‬ ‫هەژدەهەمەوە هاتنی « وەبا « و لە‬ ‫سەدەی نۆزدە و بیست « تاعوون‬ ‫«و « تیفووس « و ئێستاش لەم‬ ‫سەدەی بیست و یەکە ئەوەتا «‬ ‫کڕۆنا « بە سەر هەموو بوارەکانی‬ ‫ژیانی مرۆڤ دا زاڵ بووە و جیهانی‬ ‫بە حۆکمی خۆی بە پشوویەکی‬ ‫خەمناک بردووە‪.‬‬ ‫ڕاستییەکانی هاتن و درووست بوونی‬ ‫ڤایرۆسی کۆویدی ‪ 19‬و نەخۆشی‬ ‫ئێپیدێمی کڕۆنا هەرچیەک بێت‬ ‫دواتر بۆ مرۆڤ ئاشکرا ئەوێت بەاڵم‬ ‫کاریگەرییەکانی لە سەر ڕەوتی‬ ‫پێشڤەچوونی کۆمەڵگای مرۆڤایەتی‬ ‫هەر لە ئێستەوە دیارن و لە زۆر‬ ‫بواردا خۆ دەنوێنێت‪.‬‬ ‫ئەگەر لۆکاڵتر بڕوانینە هاتنی یا‬ ‫هێنانی ئەم بەاڵی سەردەمە بۆ ناو‬ ‫کۆمەڵگەی خۆمان (ئێستا بۆ نموونە‬ ‫شاری سنە ) ‪،‬الدانەوەی الیەنە‬ ‫ئاشکرا و شاراوەکانی پێویستی‬ ‫بە دەیان لێکۆڵینەوە و ئەزموونی‬ ‫مەیدانی هەیە کە ئەوەش ئەسپێرینە‬ ‫دواڕۆژ و کارناس و پسپۆڕانی تایبەتی‬

‫خۆی‪.‬لێرە ئێمە بۆچوونی خۆمان‬ ‫وەک پێشمەرگەیەکی نیشتەجیێ‬ ‫شار‪،‬ئەخەینە بەر چاوی خوێنەری‬ ‫ئەم دێڕانە و وەک گۆزارشێ لە‬ ‫مەڕ کاریگەری کۆمەاڵیەتی‪،‬ئابووری‬ ‫و سیاسی کڕۆنا و هەژاری لە سەر‬ ‫کۆمەاڵنی خەڵک ئاراستە ئەکەین‪.‬‬ ‫یەکەم دەنگۆی پەیدا بوونی کڕۆنا لە‬ ‫ناو خەڵکی سنە وەک باقی شارەکانی‬ ‫ئێران و کوردستان هەڵئەگەڕێتەوە بۆ‬ ‫ناوەڕاستی مانگی بەفرانباری ‪98‬ەوە‬ ‫لە ڕێگەی کاناڵەکانی ڕاگەیاندنی‬ ‫دەرەکی و فەزای مەجازی‪ .‬خەڵک‬ ‫و بە تایبەت کەسانی پەیگیر لە‬ ‫کاروباری سیاسی سەرەتا بیریان لە‬ ‫هەمەگیری و هاتنی ئەو ڤیرووسە‬ ‫بۆ کوردستان نە دەکردەوە و وەک‬ ‫نەخۆشیەکانی چەن ساڵی ڕابردوو‬ ‫وەک « سارس» و « ئەنفلۆنزای‬ ‫بەراز» و ‪ ....‬سەیریان ئەکرد‪.‬‬ ‫هەژاری و قەیرانە جۆربەجۆرەکان‬ ‫و گۆشاری ڕژێمی سەرکوت‪،‬مەودای‬ ‫بە ئامادەکاری کۆمەڵگا بۆ ڕووبەڕوو‬ ‫بوونەوەی نەئەدا‪ .‬هێشتا قسەی‬ ‫خەڵک باس لە کوشتاری الوەکان‬ ‫لە مانگی خەزەڵوەر بوو و دواتر‬ ‫تێکشکانی فڕۆکە ئۆکراینیەکە لە‬ ‫الیەن پەدافەندی سپای پاسدارانەوە‬ ‫‪،‬وەها ترس و خەمێکی ناو شەقام‬ ‫درووست کردبوو کە کەس گوێی‬ ‫نەئەدایە ئەو بەاڵیە کە لە «‬

‫راگەیاندنی كۆمەڵە سەبارەت بە لەسێدارەدانی‬ ‫مستەفا سەلیمی‬ ‫درێژەی الپەڕەی ‪١‬‬

‫ھەمووپێوانەیەكمەحكومەودەبێلێیلەقاوبدرێ‪.‬‬ ‫‪.٢‬ڕادەست كردنەوەی ناوبراو لەالیەن هەر‬ ‫كەسێكەوە بێت‪ ،‬كارێكی ناڕەوایە كە نەریتی‬ ‫تا ئێستای ھەرێم بەرانبەر پەنابەران‪ ،‬بە‬ ‫تایبەتی كوردانی پەنابەر‪ ،‬پێشێل دەكات و‬ ‫دەبێتە ڕچەشكێنییەك بۆ نەریتێكی نەشیاو‪‎ .‬‬

‫ئەو كارە كاریگەریی نەرێنی لەسەر پێوەندی و‬ ‫ھاوپشتی خەڵكی ڕۆژھەاڵت و باشور دادەنێ‪.‬‬ ‫ئێمە ئەو كردەوەیە مەحكوم دەكەین و داواكاریان‬ ‫ئۆرگانە پێوەندیدارەكانی ھەرێم لەو بارەوە‬ ‫لێكۆڵینەوە بكەن‌و روونكردنەوە بۆ رای گشتیی‬ ‫خەڵكی كوردستان بدەن‌و ئەو كردەوە ناڕەوایە‬ ‫بێ واڵم نەھێڵنەوە‪ .‬پێویستە ھەموو دەسەاڵت‬ ‫و حیزبەكانی كوردستان لەو ھەلومەرجە‬ ‫ھەستیارەدا نەھێڵن ریزەكانی گەلی كورد لە‬ ‫ھەموو بەشەكان نیگەرانی و كەلێنی تێبكەوێ‪.‬‬

‫بۆ ئەوەی شانۆی هەڵبژاردنەکەی‬ ‫پەرە پێبدات گیانی هەزاران خەڵکی‬ ‫بێ تاوانی گرت‪ .‬سەقز وەکوو‬ ‫ناوەندی پەرە پێدانی کرۆنا لە ناو‬ ‫ناوچەی موکریان و پارێزگای ورمێ‬ ‫و لەسەردەمی نوسینی ئەم راپۆرتە‬ ‫نزیک بە ‪200‬کەس تاقیکردنەوەی‬ ‫کرۆنایان پۆزەتیڤ دەرچووو و زیاتر‬ ‫لە ‪70‬کەس گیانیان لەدەستداوە‬ ‫‪.‬خەڵکی سەقز بە ئاگایی و ھۆشیاری‬ ‫خۆیان هاودەردیی خۆیان دەربڕی‬ ‫و (کمپین ) بزاوتی جەماوەرییان‬ ‫بۆ خەڵکی توشبوو و الواز و‬ ‫دەستەنگ پێکهێنا ‪.‬کەم و کورتی‬ ‫پێداویستییەکان بۆ پاراستنی‬ ‫گیانی ئەندامانی نەخۆشخانەکان بە‬ ‫تایبەت لە بیست رۆژی سەرەتاوە‬ ‫ژومارەی تۆشبووانی بردە سەرەوە‬ ‫کە گیانلەدەستدانی پەرەستاری‬ ‫نەخۆشخانەی خومەینی لە ‪١٨‬ی‬ ‫خاکەلێوە و بە دوای دا گیان لە‬

‫دەستدانی زۆرینەی ئەندامەکان ‪،‬‬ ‫سەلمێنەری کەم و کورتێکان لە‬ ‫الیان رژیمەوە بوو ‪( .‬کمپین های‬ ‫مردمی )بزاوتی جەماوەری خەڵک‬ ‫وەکوو بزاوتی پرسمان (کانالی‬ ‫تێلگرامی سەقز ) بەشداری خەڵکی‬ ‫خێرخواز و پێکهێنانی کەڵ و پەڵی‬ ‫خواردن و پاکەرەوە بۆ خەڵکی‬ ‫دەستەنگ و باڵوکردنەوەیان لە نێوان‬ ‫خەڵک ‪،‬بەشداری سەندیکاکانی کار‬ ‫لەگەڵ ئەم بزاوتانە سروشتی شاری‬ ‫بە گشتی جوانتر کرد و تەنانەت‬ ‫زۆرینەی خەڵک هەڵقواڵو دەستیان‬ ‫بە خاوێنکردنەوە و باڵو کرنەوەی‬ ‫کەلوو پەلەکان کرد کە دیسان‬ ‫سەلمێنەری بەشداری خەڵکی‬ ‫جەماوەرە ‪.‬ئەوەی کە تا ئێستا‬ ‫لە بەر چاوە هاوپێوندی و یەک‬ ‫گرتوویی خەڵکێکە بە ئاگاداری و‬ ‫مرۆڤایەتی لە کۆمەڵگایەکی جیهانی‬ ‫سێهەمی ئەمڕۆیە ‪.‬ئەگەر رژیمی‬

‫ئێران خەڵکی بەرتەسک نەکربایە‪،‬‬ ‫بینەری بەشداریی بە هێزتر و‬ ‫پڕرەنگتری خەڵک دەبوین ‪ .‬پێویستە‬ ‫ئەمە دیاری بکەین کە رژیمی ئێران‬ ‫بەربەست و ئاستەنگێکی زۆری‬ ‫خستە سەر ڕێگای ئەم بزاوتانە‬ ‫لە الیان سیخوڕەکانی و کونترول‬ ‫کردنیان بۆ ئەوەی بارودۆخی‬ ‫لە دەست نەچێتە دەرێ ‪.‬ئەگەر‬ ‫سۆنامی کرۆنا بە هەر هۆیەک درێژە‬ ‫بکێشێت بە دڵنیاییەوە ئەم بزاوت‬ ‫و چاالکانە رۆڵێکی کاریگەریان بۆ‬ ‫کۆنترۆڵ دەبێت ‪.‬ئەوەی لە بەر‬ ‫چاو دەمێنێتەوە لە سەردەمی‬ ‫دوای کرۆنا خۆڕاگریی خەڵکی ئەم‬ ‫شارە و شارەکانی تری کوردستانە‬ ‫و رووڕەشی بە رژیمی ئێران و بێ‬ ‫دەسەاڵتی ئێران لەم قەیرانانە دا بە‬ ‫تەواویی بە خەڵک نیشان دەدات‪.‬‬

‫یووهان»ی چینەوە خەڵکی ئەو‬ ‫واڵتەی دەرگیر کردبوو‪.‬‬ ‫دواتر کاتێک بە پچەوە ڕاگەینرا‬ ‫« قوم «یش تووشی ڤایرۆسەکە‬ ‫بووە‪،‬زۆر کەس بە تەنزەوە دەیان‬ ‫ڕوانییە قەزیەکە و بگرە کەسانێکیش‬ ‫بوون لە بەر ئەوەی ئەو شارە بە‬ ‫یەکەم باڵو کەرەوەی ڤایرۆسی‬ ‫ڕژیمی ئیسالمی ئەزانن حەزیان لە‬ ‫قڕ کردنی مەالکانی قوم بوو‪.‬‬ ‫دەنگۆکان بەرەبەرە بوون بە‬ ‫حەقیقەت و ترس شاری گرتەوە‪،‬لە‬ ‫ناوەڕاستی مانگی رێبەندان ئەیانزانی‬ ‫کڕۆنا ئەبێتە ئێپیدێمی و ترس‬ ‫کۆمەڵگای گرتەوە؛بەاڵم ڕژیم لە بەر‬ ‫ڕێپێوانی ‪22‬ی رێبەندان و هەڵبژاردنی‬ ‫پارلەمان لە ‪3‬ی ڕەشەمە لە ترسی‬ ‫بەشداری نەکردنی خەڵک بۆ ئەو‬ ‫دوو شانۆیە خۆی لێ گێل ئەکرد و‬ ‫حاشای لە بوونی کرۆنا ئەکرد‪.‬‬ ‫کە نمایشەکانی ڕژیم کۆتاییان‬ ‫پێهات و کاناڵەکان وێنەکانی خەڵکی‬ ‫نائاگایان لە ڕێپێوان و هەڵبژاردنەکان‬ ‫تۆمار کرد‪،‬لە ناکاو ڕایانگەیاند بەڵێ‬ ‫ئێرانیش تووشی بووە و جموجۆڵی‬ ‫دەوڵەت بۆ مەهاری قەیران دەسیان‬ ‫پێکرد‪.‬‬ ‫ڕق و نفرتی لەڕادە بەدەری شار‬ ‫دژ بە رژێمی درۆزن خۆی نیشان‬ ‫دا‪ .‬سنە بە تەواوەتی خەم و ترس‬ ‫دایگرت کاتێ وتیان چەن کەسێ لە‬ ‫خەستەخانەی تەوحید بەستەری‬ ‫کراون‪ .‬هەواڵی تووش بوونی سەقز و‬ ‫بانە و مەریوان وایکرد کە هاتوچۆی‬ ‫ئەو شارانەش ڕابگیرێت‪.‬‬

‫خەڵکی هەراسان لە هەژاری‬ ‫و بێدەرەتانی ئابووری ‪،‬ئێستا‬ ‫بەاڵیەکی کۆشندەتریان بۆ هاتبوو‪.‬‬ ‫دەبوایە خۆیان قۆڵ هەڵماڵن‪.‬‬ ‫چاالکانی مەدەنی و سیاسی دەس‬ ‫بە کار بوون و ئێستاش تا نووسینی‬ ‫ئەم وتارە هەر بەردەوامە‪ .‬کومیتەی‬ ‫گەڕەکەکان لە سنە و دەرووبەری‬ ‫چاالکی باش ئەنجام ئەدەن‪ .‬بەشی‬ ‫پزیشکی و کادری دەرمان بە تایبەت‬ ‫پەرەستاران و پزیشکان گیان لە‬ ‫سەر دەستان خزمەتی خەڵک ئەکەن‬ ‫و خەڵک لە پێشەوەی ستادەکانی‬ ‫بوحرانی فەرمانداری و ئوستانداری‬ ‫حەرەکەت ئەکەن‪.‬‬ ‫کاریگەرییەکانی کڕۆنا لە سەر کار‬ ‫و بژێوی خەڵک بە تایبەت چینی‬ ‫کرێکار و بێداهات یەکجار جەرگبڕە‪.‬‬ ‫لە حاشیەی شاری سنە دەیان گەڕەک‬ ‫و شارەک هەن کە خەڵکی هەژاری‬ ‫لێ نیشتەجێن‪ .‬لەم ماوەش دا بە‬ ‫هۆی بێکاری و داخرانی ناوەندەکانی‬ ‫بازرگانی خەڵک زۆرتر لە پێشوو لە‬ ‫زەخت و تەنگ و چەڵەمە دا دەبن‪.‬‬ ‫بە پێی وتەی بەڕێوبەری گشتی‬ ‫تەعاون ‪،‬کار و رفاهی کۆمەاڵیەتی‬ ‫سنە ‪4000‬کەس لەم مانگە بیمەی‬ ‫بێکاری وەردەگرن واتە لە کارەکانیان‬ ‫بێکار کراون‪ .‬لە الیەکی تر بەرپرسی‬ ‫ئێدارەی کشتووکاڵ ڕایگەیاندووە‬ ‫کاریگەری قەیرانی کڕونا لە سەر‬ ‫بەشی کشتووکاڵ زۆر نەرینی و‬ ‫مەترسیدار بوە‪.‬‬ ‫جێنشینی دایرەی گەشت و‬ ‫سنە‬ ‫پارێزگای‬ ‫گواستنەوەی‬

‫وتوویەتی کە لەم ماوەی ڕۆژانی‬ ‫نەورۆز بە نیسبەت ساڵی پار ‪80‬لە‬ ‫سەدی گەشتەکانی خەڵک کەم‬ ‫بووەتەوە و ئەوە بەو مانایەیە کە‬ ‫کرێکار و کارمەندان و شۆفێران و‬ ‫هوتێلداران زەرەرمەند بوون‪.‬‬ ‫پەراوێز و حاشیەی ئەم قەیرانە لە‬ ‫سەر تەندروستی خەڵک بە تایبەت‬ ‫زەحمەتکێشانی شار ‪،‬الوەکان‪،‬ژنان‬ ‫و مندااڵن زۆر ئاسەواری نەرێنی‬ ‫بە جێ هێشتووە‪ .‬مەسرەفی‬ ‫خواردنەوە ئەلکۆلیەکان زۆرتر‬ ‫بووە و مەشرووباتی دەست سازی‬ ‫مێتانۆڵی دەیان کەسی ڕەوانەی‬ ‫خەستەخانەکان کردووە و چەن‬ ‫کەسێکیش گیانیان لە دەس داوە‪.‬‬ ‫لەم بارودۆخە دا ڕاستییەکی حاشا‬ ‫هەڵنەگر ئەوەیە کە شاری کڕۆنا‬ ‫لێدراو بۆ هەمیشە کاریگەریەکانی‬ ‫لە سەر ژیانی خەڵکەوە ئەمێنێت و‬ ‫قۆناغی دوای ئەم پەتایە و ڕادەی‬ ‫هەژاری و ئاسەوارەکانی لە ئاکام دا‬ ‫بەرۆکی خودی سیستمی گەندەڵ و‬ ‫دژە زەحمەتکێش دەگرێ‪.‬‬

‫درێژەی سەروتار‬ ‫پاڕانەوە و چەتەگەرانە بوو‪ .‬ئەم ناوەندە جیهانیانە‬ ‫که دەزانن کۆماری ئیسالمی تەنیا دەیهەوێ پارەی‬ ‫خالیس بگات به دەستی تا پالن و پیالنەکانی له‬ ‫رۆژهەاڵت درێژە بدات‪ ،‬ئامادە نەبوون جگە له دەرمان‬ ‫و ئامرازەکانی پێویست بۆ کونتڕۆڵی پارە بنێرن‬ ‫بۆ کۆماری ئیسالمی‪ .‬ئەو رۆژەش که قەرار بوو‬ ‫کۆبوونەوەی واڵتان له گەڵ «سندوقی نێونەتەوەیی‬ ‫پووڵ» به ڕێوە بچێ ڕێگایان به نوێنەری کۆماری‬ ‫ئیسالمی نەدا که بچێتە ژوورەوە‪ .‬له بەرچاو‬

‫ئەو ڕژیمە گه‌ندەڵ و فاشیستە‌له‌ماوەی‬ ‫تەمەنی خۆیدا سەلماندوویه ک ‌ه بۆ‬ ‫دەربازبوون ل ‌ه قەیرانێک‪ ،‬ل ‌ه هەموو‬ ‫قۆناغەکاندا قەیرانی قووڵتری خوڵقاندوو‌ه‬ ‫و به‌هیچ شێوەیەک ژیانی تاک و کۆمەڵگای‬ ‫به‌الو‌ه گرینگ نەبووه‌‪ ،‬چینی زەحمەتکێش‬ ‫بە هەموو جۆرێک لە چەوسانەوەدا لە ژێر‬ ‫باری هەژاری و نادادپەروەری کۆمەاڵیەتی‬ ‫پشتی چەماوە و ئەم نەخۆشیەش تا ئێستا‬ ‫بە توندی گەرووی گرتووە و قەیرانەکە‬ ‫ئاسۆیەکی روونی بۆ پێشبینی ناکرێت‪.‬‬

‫کۆمەڵگای جیهانی دەست پان کردنەوە بۆ تەنیا‬ ‫‪ ٥‬میلیارد دۆالر سەرانی ئەم رژیمەی زۆرتر ریسوا‬ ‫کرد و خەڵکی ئێرانیشیان شەرمەزار کرد چون وەها‬ ‫دەسەاڵتێک به سەریاندا زاڵە‪ .‬ئەمە له کاتێکدایە‬ ‫که له دوازدە ساڵی ڕابردوو زیاتر له ‪ ١٥٠٠‬میلیارد‬ ‫دۆالر نەوت و گازیان فرۆشتووە‪ .‬و هەر لەو رۆژانەی‬ ‫که وەزیرە بێ دەسەاڵتەکەی دەرەوەی رژیم له سەر‬ ‫شاشەی تیڤی یەکان دەپاڕاوە بۆ ‪ ٥‬میلیارد دۆالر‪،‬‬ ‫هەواڵ باڵو بووەوە که ‪ ٨/٤‬میلیارد دوالر دیار نەماوە‬ ‫و کەس نازانێ چۆن و کام بەرپرس نەرمەقووتی‬ ‫کردووە‪.‬‬


‫‪2‬‬

‫ژمار‌ه (‪ )٨٧‬ساڵی هەشتەم‪٢٠٢٠/٠٤/١٩ ،‬‬ ‫‪Dwaroj@komala.com‬‬

‫راپۆرتێک لە سەر ئەزموونی نوێی کومیتەی گەڕەکەکان لە کوردستان‬ ‫ئا‪ :‬زاگروس‬ ‫مێژووی سەرهەڵدان و کاری رێکخستنی کومیتە و‬ ‫بنکەکان لە کۆاڵن و شەقامی شار و گوندەکانی‬ ‫کوردستان سەردەمی حەماسە و بەرەنگاری سااڵنی‬ ‫‪ 57‬تا ‪67‬مان وەبیر دێنێتەوە کە چلۆن کۆمەاڵنی‬ ‫شوڕشگێڕی خەڵک لە کوردستان بە نەزم و‬ ‫پرەنسیپێکی شۆڕشگێڕانەوە شوورای گەڕيکەکان و‬ ‫گوندەکانیان کردبووە ناوەندی بڕیار بۆ بەڕێوە بردنی‬ ‫کاروباری ئاسایی ‪،‬کۆمەاڵیەتی و ئابووری خۆیان‬ ‫لە کاتی نەبوونی بەڕێوبەرایەی فەرمی و حکوومی‪.‬‬ ‫ئەو ئەزموونە کە وەک بناغەی پێکهێنانی شوورا و‬ ‫ئەنجومەنەکان لە کوردستان سەیر دەکرێت ؛ یەکێ‬ ‫لە گرینگترین دەسکەوتەکانی بزووتنەوەی چپ و‬ ‫سۆسیالیستی لە ئێران و کوردستان بە ئەژمار دێت‪.‬‬ ‫لە ناو دڵی ئەو بنکە و کومیتانە بوو کە دەیان ژن‬ ‫و پیاوی شۆڕشگێڕ فێری بەرپرسیارەتی مێژوویی‬ ‫بۆ گەل و نیشتمانەکەیان بوون و دەرسی فیداکاری‬ ‫و لەخۆبردوویی و کاری خۆبەخشانەیان لە بەر کرد‬ ‫و کردیانە هەوێنی شوناسیان بۆ پەیوەست بوون‬ ‫بە شۆڕشی جەماوەری و حێزبییەوە‪.‬کەس حاشا لە‬ ‫دەوری ڕاپەڕاندن و پەروەردەکردنی ئەو کۆمیتانە لە‬ ‫الیەن کادر و سەرکردایەتی ئەو کاتەی کۆمەڵە وەک‬ ‫باڵی چەپ و سۆسیالیستی لە کوردستان ناکات‪.‬‬ ‫بە داخەوە ئەو ئەزموونە دوای هێرشی سەرکوتگەرانەی‬ ‫کۆماری ئیسالمی بۆ کوردستان و داگیرکردنی شار و‬ ‫گۆندەکان کۆتایی هات و بە ڕەسمی نەیتوانی پەرە‬ ‫بە ژیانی خۆی بدات‪.‬‬ ‫بزووتنەوەی مەدەنی و چاالکی کۆمەاڵیەتی دوای ئەو‬

‫دۆخی کۆرۆنا لە سەقز‬ ‫دوایین زانیاری لە بابەت دۆخی کرۆنا لە شاری‬ ‫سەقز‬ ‫بە پێی زانیاریەکان تا ئەم کاتەش ئاماری‬ ‫تووشبووان هەر لە هەڵکشاندایە‪ .‬ئامارە‬ ‫رەسمیەکان دەڵێن کە ‪ 50‬کەس بە هۆی‬ ‫تووشبوون بە کرۆناوە گیانیان لەدەستداوە‪.‬‬ ‫بەاڵم ئامارەکانی خەڵک لە سەد کەسیش‬ ‫تێپەڕبووە‪ .‬چونکە بەشێکی زۆری تووشبووان‬ ‫لە ماڵەوە گیانیان لەدەستداوە و لە ئاماری‬ ‫بیمارستانی سەقز تۆمار نەکراوە‪ .‬بەشێکی‬ ‫ئەمەش هۆکارەکەی ئەوە بووە کە خزم و‬ ‫بنەماڵەکانیان پێیان خۆش نەبووە کە باسی‬ ‫کرۆنا بکرێت و بڵێن کە بەو هۆکارەوە گیانیان‬ ‫لەدەستداوە بۆیە بنەماڵەکان خۆیان بە شێوەی‬ ‫سەربەخۆ تەرمەکانیان ئەسپەردە کردووە‪ .‬وە‬ ‫بە پێی راپرسیەک کە لە ناوشاری سەقز لە‬ ‫الیەن ناوەندێکی هەواڵ ئەنجامدراوە ‪ 7‬لە سەدی‬ ‫ئەو کەسانەی کەسوکاریان لەم رۆژانەدا گیانیان‬ ‫لەدەستداوە دەڵێن کە بە هۆکاری کرۆناوە بووە‪.‬‬ ‫بەاڵم بە شێوەی گشتی ئاماری تووشبووان و‬ ‫ئەوانەی بەو هۆکارەوە گیانیان لەدەستداوە چ‬

‫دۆخی کۆرۆنا لە بۆکان‬ ‫ئا‪ :‬م‪.‬الف‪.‬سین‬ ‫په‌تای کڕۆنا وه‌ک مارێکی بریندار ب ‌ه بێده‌نگی و‬ ‫ژاراوی به‌سه‌ر زه‌وی ئێراندا خزی و شاره‌کانی‬ ‫یه‌ک ل ‌ه دوای یه‌ک پێوا و گه‌یشت ‌ه بۆکانیش‬ ‫‪ .‬ئه‌م په‌تا سامناک ‌ه سه‌ره‌ڕای مه‌ترسیدار‬ ‫بوونی خۆی وه‌ک په‌تا و ئیپیدمییه‌کی گشتگیر‬ ‫و نه‌ناسراو و کوشنده‌‪ ،‬بێ به‌رنامه‌یی و درۆ‬ ‫و ده‌له‌س ‌ه و شاردنه‌وه‌ی خه‌ساره‌ مڕۆیی و‬ ‫ئابووریه‌کانی ل ‌ه الیه‌ن ده‌سه‌اڵته‌و‌ه سامناکی‬ ‫ئه‌م دێوه‌زم ‌ه نامۆیه‌ی چه‌ن به‌رامبه‌ر کرد‬ ‫‪ .‬ل ‌ه ڕۆژی ‪١٢‬ی ڕه‌شه‌مه‌ی ‪١٣٩٨‬ی هەتاوی‬ ‫بەرپرسی نەخۆشخانەی بۆکان ڕایگەیاند کە‬ ‫یەکەمین تووشبووی کڕۆنا لە بۆکان بەستەری‬ ‫کرا ‪ .‬ئەمە یانی پەتاکە گەیشتووەتە نێو شار و‬ ‫دەبێ چاوەڕێی تووشبوو و گیان لە دەستدانی‬ ‫ئازیزانمان بین ‪ .‬بەداخەوە هەر لە سەرەتاوە‬ ‫کە پێش هەڵبژاردنی پاڕلمان ئەم پەتایە‬ ‫گەیشتبووە پارێزگای قوم‪ ،‬لە الیەن حکومەتەوە‬ ‫بڕیار درابوو کە بیشارنەوە و باسی نەکەن بۆ‬

‫هەموو داپڵۆسان و گۆشارە لە کوردستان سااڵنی‬ ‫دواتر دیسان سەری هەڵدا و زۆر دەسکەوتی بۆ خۆی‬ ‫وەک الیەنێکی تری بزووتنەوەی کوردستان تۆمار‬ ‫کرد‪.‬دەیان چاالکی مەدەنی ‪،‬کۆمەاڵیەتی و فەرهەنگی‬ ‫لە شارەکانی کۆردستان ئەنجام درا و توانرا دەنگی‬ ‫ڕاستەقینەی کۆمەاڵنی خەڵک پەیوەست بە خەباتی‬ ‫شاخ و حێزبایەتی بکرێت و ڕژیم لەم بوارەش بخاتە‬ ‫پەراوێزەوە‪.‬ژینگەپارێزی و خەبات و نافەرمانی‬ ‫مەدەنی کە لە کوردستان دەستی پێکردبوو بە‬ ‫ئەزموونێکی سەرکەوتوو بۆ تەواوی ئێران و لە‬ ‫زۆر شاری ئێران بە وانە وەرگرتن لەو بزاڤە ‪،‬توانرا‬ ‫خەباتی مەدەنی گەشە بسێنێت‪.‬‬ ‫لە هەر بۆنە و سەرهەڵدانی هەر جۆرە قەیرانێک‬ ‫لە کاتی الوازبوونی سیاسەتەکانی حاکمیەتی ڕژیم‬ ‫‪،‬کوردستان لە بەر ئەوەی کە خاوەنی ئەحزابی‬ ‫پێشڕەو و نەتەوایەتیە توانیویەتی ڕۆڵێکی تایبەت‬ ‫بگێڕێت بۆ زاڵبوون بە سەر نکوولیەکان و پڕکردنەوەی‬ ‫بێدەسەاڵتی دەوڵەتی لە چارەسەری کێشەکان‪.‬‬ ‫لەم رۆژانە و دوای تەوژمی نەخۆشی کڕۆنا و تەشنەی‬ ‫ڤایرۆسی کووید‪ 19-‬لە جیهان و بەتایبەت لە ئێران‬ ‫‪ ،‬خەڵکێکی زۆر تا نووسینی ئەم وتارە گیانیان لە‬ ‫دەست داوە وبەشێکی زۆریش لە خەستەخانەکان لە‬ ‫ژێر چاودێری دان ‪.‬‬ ‫سیستمی بەرگری تەندرووستی رژیم کە حاسڵی‬ ‫ساڵەها گەندەڵی و کەمتەرخەمی سەرانی‬ ‫جەنایەتکاری ئەو رژیمەیە نەیتوانی بە تەواوەتی بەر‬ ‫بە هێرشی ئەو ڤایرۆسە بگرێت و خودی رژیم لە‬ ‫سەرەتا بە شاردنەوەی ڕاستیەکان و حاشا لە بوونی‬ ‫ئەو نەخۆشیە لە ئێران پەرە پێدەر و گەشەهێنەری‬ ‫کڕۆنا بوو‪.‬‬ ‫خەستەخانە و ناوەندە پزێشکی و دەرمانیەکان‬

‫نەیانتوانی بە جۆری پێویست ئەو هەموو نەخۆشە‬ ‫وەرگرن و بە هۆی نەبوون و کەمبوونی کەرەسە‬ ‫و دەرمانی پێویست خەڵکێکی زۆر لە سیستمی‬ ‫بێهداشت و دەرمان بێ هیوا بوون و خۆیان لە‬ ‫ماڵەکانیان کەرەنتینە کرد‪.‬دوای گەشە کردن و‬ ‫ئالوودە بوونی هەموو شارەکان بەکردەوە چەرخی‬ ‫ئابووری کە زۆریش الواز بوو پەکی کەوت و زەختی‬ ‫ئابووری بە تایبەت بۆ چینی زەحمەتکێشی هەژار ‪،‬‬ ‫کارمەندان و خانەنشینان زۆرتر بوو‪ .‬لەم کاتە بوو کە‬ ‫بیرۆکەی شوورا و کومیتەی گەڕەکەکان و گۆندەکان‬ ‫لە الیەن چاالکانی مەدەنی‪،‬کۆمەاڵیەتی و سیاسی‬ ‫کوردستانەوە بڕیاری کارا کردنی درا‪.‬‬ ‫ئەم شێوە لە خۆبەڕێوەبەری کە بە پاڵپشتی‬ ‫بەشێکی ئاگا و هەڵسووڕاوی بزووتنەوەی چەپ و‬ ‫چاالکانی کرێکاری و مەدەنی لە بەرانبەر بێدەسەاڵتی‬ ‫رژیمی ئیسالمی بۆ بەرەنگاری لە ئاکامەکانی باڵوە‬ ‫بوونی ڤایرۆسی کڕۆنا‪ ،‬پێک هات کە خۆی هەڵگری‬ ‫جۆرێک لە ژیانی هاویاری و هاوبەشی دێمۆکراتیکە‬ ‫کە ئەتوانێت دیسان دووپات کەرەوەی هەمان بنکە‬ ‫و کومیتەکانی سەرەتای شۆڕش لە کوردستان بێت‪.‬‬ ‫بە پێی ناسین و لێکۆڵینەویەک کە کردوومە ‪:‬‬ ‫‪ -١‬کومیتەکان لە زۆربەی ئەو شوێنانە کە ڕێکخراون‬ ‫‪،‬بە بێ دەستێوەردان و دەخاڵەتی ڕاستەوخۆی‬ ‫کەسایەتی و رێکخراوەکانی دەوڵەتی درووست کراون‬ ‫و تەنانەت پێشیان ناخۆش نییە کە لەم بارودۆخە‬ ‫نالەبارەی ئابوورییان بەشێ لە کێشەکانیان بخرێتە‬ ‫ئەستۆی خەڵک و باری مسئوولییەت و بەرپرسیاریەتی‬ ‫لە خۆیان دوور کەنەوە‪.‬‬ ‫‪-٢‬لە زۆر شوێن دا کومیتەکان توانیویانە متمانە و‬ ‫بڕوای خەڵکانی خۆبەخش و خێرخواز بە دەس بێنن‪.‬‬ ‫ئەنجومەن و ڕێکخراوە نا حکوومیەکانی خێرخوازی و‬

‫مەدەنی لەم بوارەش پێشەنگ بوون و بە کۆکردنەوەی‬ ‫کۆمەک و یارمەتی لە بواری پشتگیری تەندرووستی ‪،‬‬ ‫خۆراکی و ماڵی و دابەشکردنیان بە سەر ماڵە هەژار‬ ‫و دەستکۆرتەکان کەلێنی بێخەیاڵی ڕژیم پڕ کەنەوە‪.‬‬ ‫‪-٣‬کومیتەکان ئەرکی پاکژی گەڕەکەکان و پژاندنی‬ ‫مایعاتی دژە میکرۆب و ڤایرۆس یان گرتووەتە ئەستۆ‬ ‫و لەم بوارەش دەور و رۆڵیان لە کەم کردنەوەی‬ ‫ئاسەوارەکانی ئەم نەخۆشیە بووە‪.‬‬ ‫‪-٤‬کومیتەکان وا خۆیان پێناسە ئەکەن کە ئەمە‬ ‫ئەزموونێکە لە تەمرینی خۆبەڕێوبەری شوورایی و‬ ‫هاویاری کە ئەتوانێ لە داهاتوو و پێکهێنانی هەر‬ ‫جۆرە ئاڵوگۆڕێک رێنیشاندەر بێت و یارمەتیدەری‬ ‫بزاڤی نیشتمانی بێت‪.‬‬ ‫‪-٥‬سیاسەتی خۆبەڕێوبەری دێمۆکراتیک و شوورایی‬ ‫کە یەکێ لە ئامانجەکانی کۆمەڵە وەک باڵی چەپی‬ ‫بزووتنەوەی کوردستانە لەم ئەزموونانە زۆر بەر چاو‬ ‫دەکەوێت و ئەتوانێ بۆ سیاسەتگوزاری داهاتوو‬ ‫کەڵکی لێ وەر بگیردرێت‪.‬‬ ‫‪-٦‬الیەنی تەبلیغی و ڕاگەیاندنی ئەم کومیتانە‬ ‫دەبێ داکۆکی لێبکرێت و وەک سەمبولێک بۆ‬ ‫باقی ناوچەکانی ئێران و تەنانەت ڕۆژهەاڵتی ناوین‬ ‫بناسرێت‪.‬‬ ‫بە هیوای تێپەڕ کردنی ئەم سەردەمە و نەمانی‬ ‫ئەو پەتایە کە گورزێکی کوشەندەیە لە کۆمەڵگەی‬ ‫مرۆڤایەتی‪.‬‬ ‫خاکەلێوەی ‪1399‬‬ ‫_ تەشکیالتی نهێنی کۆمەڵەی زەحمەتکێشانی‬ ‫کوردستان‬

‫روونکردنەوەیەی دکتۆر رەحیم یوسف پوور‬ ‫بوو کە لە پەیامێکدا هوشداری بە خەڵکدا کە‬ ‫سەقز بەرەو قەیرانێکی گەورە دەڕوات کە ئەگەر‬ ‫پێشی پێ نەگیردرێت کارەساتی لێ دەبێتەوە‪.‬‬ ‫هەر بۆیە ئەم دکتۆرە ‪ 8‬جار لە الیەن دەزگای‬ ‫ئەمنیەتی رژیمەوە بانگهێشت کراو و هەڕەشەی‬ ‫لێکراوە‪ .‬ئەویش هۆکارەکەی ئەوە بووە کە‬ ‫پێشتر لە مانگی رێبەندانی ساڵی رابردوو ئەوەی‬ ‫راگەیاند کە یەکەمین نەخۆشەکانی گیرۆدەی‬ ‫کرۆنای ویزیت کردووە بەاڵم دواتر هێزەکانی‬ ‫رژیم هەڕەشەیان لێکردووە کە نابێ لەوبارەوە‬ ‫زانیاری باڵو بکاتەوە‪ ،‬ئەوەش لە حاڵێکدابوو کە‬ ‫مانگ و نیوێک پاش ئەوەی خەڵکانێک لە شاری‬ ‫سەقز تووشی گیرۆدەبوون بە ڤایرۆسی کوڕۆنا‬ ‫بوون‪ ،‬یەکێک لە پەرەستارەکانی نەخۆشخانەی‬ ‫سەقز بە ناوی موحەممەد یارئەحمەدی رۆژی‬ ‫دووشەممە ‪18‬ی خاکەلێوە بە هۆی تووشبوون بە‬ ‫کرۆنا گیانی لەدەستدا‪ .‬موحەممەد یارئەحمەدی‬ ‫یەکێک لەو ‪ 40‬پەرستارو کادرە دەرمانیەی‬

‫لە سەقز و چ لە کوردستان و ئێران زۆر لە‬ ‫ئامارەکانی دەوڵەت بەرزترە کە خۆیان باسی‬ ‫دەکەن‪.‬‬ ‫بەاڵم لەگەڵ ئەوانەشدا لە کاتێکدا کە دەوڵەت‬ ‫کەمترین بەرپرسایەتی لەم رۆژانی قەیرانی‬ ‫کرۆنا بە ئەستۆ گرتووە‪ ،‬هێشتا لەسەر دەستی‬ ‫کۆمەڵێک کەسی خێرخواز و کۆمەڵێک کەمپەین‬ ‫کە لەم ماوەدا بۆ یارمەتیدانی خەڵک دەستیان‬ ‫بە چاالکی کرد بە خۆشیەوە ئەو پێداویستیە‬ ‫پزیشکیانەی کە پێویست بوو گەیەندراوەتە‬ ‫دەستی تیمی پزیشکی و پەرستارەکان لە‬ ‫هەردوو نەخۆشخانەکەی سەقز‪ .‬کارمەندانی‬ ‫نەخۆشخانەکانی سەقز لەم رۆژانەدا بە گشتی‬ ‫زۆر باش و لێبڕاوانە کاریان کردووە بە تایبەت‬ ‫لە بواری بەکارهێنانی دەستکێش و کەرەسەی‬ ‫پاککەرەوە‪ ،‬بە تایبەتی یارمەتیدانی خەڵک‬ ‫بۆ دابینکردنی کەرەسە گرینگەکانی دەستی‬ ‫کارمەندانی نەخۆشخانەکان بۆ یارمەتیدانی‬ ‫نەخۆش و گیرۆدەبووان ئەوندە زۆر بووە کە‬ ‫هەفتەی رابردوو زانکۆی عولومی پزیشکی‬ ‫کوردستان کە لە راستیدا ئەوان بەپرسی یەکەمی‬ ‫دابینکردنی ئەو پێداویستیە گرینگە پزیشکیانەن‬ ‫هاتوونەتە سەقز و بەشێک لەو کەرەسانەی لە‬ ‫رێگەی خەڵکەوە دابینکرابوو لێیان وەرگرتوون و‬ ‫ناردوویانە بۆ شارەکانی دیکەی کوردستان کە‬

‫پێویستی زۆرتریان پێی بووە وە ئەمەش رادەی‬ ‫بەشداری یەکجار زۆری خەڵک بۆ یارمەتیدان و‬ ‫دابینکردنی پێداویستیەکان نیشان دەدات کە ئەو‬ ‫هەستی هاوکاریانەی بردوەتە ئاستێکی بەرز‪.‬‬ ‫باسێکی دیکە ئەوەیەن کە ئەو قەرەنتینە لە‬ ‫‪16‬ی مانگەوە شکاوەو خەڵک هاتوونەتە دەرەوە‬ ‫لە ماڵەکانیان‪ .‬ئەوانەش لە راستیدا دوو بەشن‪،‬‬ ‫بەشێکیان ئەو کارمەندانەن کە رۆیشتوونەتەوە‬ ‫سەر کارەکانیان و ئەو کەسانەش کە بۆ‬ ‫جێبەجێکردنی کارەکانیان سەردانیان دەکەن‬ ‫لەوانە بانکەکان و ئیدارە دەوڵەتیەکان‪ ،‬بەشێکی‬ ‫دیکەش ئەو خەڵکە هەژارەن کە ناچارن بۆ‬ ‫دابینکردنی بژێوی ژیانی رۆژانەیان بچنە سەر‬ ‫کارەکانیان وە ئەم کەسانەش رێژەیەکی بەرچاوی‬ ‫خەڵکن کە سەر بەو چینە هەژارەن وا دەبێ‬ ‫مەترسیەکانی ئەم رۆژانە بە گیانی خۆیان قبووڵ‬ ‫بکەن لە پێناو پەیاکردنی بژێوی ژیان وە ئەم‬ ‫چینە بە هۆی ئەوەی رێژەیەکی زۆر پێکدەهێنن‬ ‫کاریگەری زۆر لەسەر کۆی شارەکە دادەنێن‪.‬‬ ‫ئەڵبەتە دەبێ ئەوەش بوترێت کە بەشێک نەخۆشخانەی سەقز بوو کە دکتۆر یوسف‬ ‫لە خەڵک هەن کە بە هۆی جۆری تایبەتی پوور پێشتر رایگەیاندبوو رێژەیەکی بەرچاوی‬ ‫تێڕوانینیان بڕوایان بەم پەتایە نیەو لە بەرانبەردا پەرستارەکان گیرۆدەی کرۆنا بوون‪.‬‬ ‫زۆر کەمتەرخەمی لە خۆیان نیشان دەدەن وە‬ ‫ئەم کەسانە زۆر لە پەراوێزی شارەکان دەبینرێن‪.‬‬ ‫دوو بابەتی دیکە ئەویش یەکەم مەسەلەی ئەو‬

‫ئەوەیکە خەڵک لە ترسی پەتاکە لە دەنگدان‬ ‫و بەشداری کردن لە پڕۆسەی هەڵبژاردن‬ ‫نەکشێنەوە و ڕێژەی بەشداربووان کەم نەکا‬ ‫‪ .‬هەر ئەم سیاسەتە بووە هۆی ئەوەیکە بە‬ ‫خێراییەکی چەن بەرامبەر پەتاکە لە ئێران باڵو‬ ‫بێتەوە و چیدی چارەسەر کردن و پێشگرتن‬ ‫لە باڵو بوونەوەی ئەستەم و ئەستەمتر بوو ‪.‬‬ ‫سیاسەتی شاردنەوەی پەتاکە و ناکارامە بوونی‬ ‫دامودەزگای بێهداشتی ئێڕان چ لە بواری دەوا و‬ ‫دەرمان و کەل و پەلی بێهداشتی و چ پسپۆڕ و‬ ‫لێهاتوویی پزشکی تایبەت بە پەتاکە وای کرد‬ ‫کە ئێران ببێتە ناوەندی قەیران و ‪ ٢٣‬واڵتی‬ ‫دنیا لە ڕێگای ئێرانەوە تووشی کڕۆنا بوون و‬ ‫دەنگی دەزگای بێهداشتی جیهانی دەر هێنا ‪.‬‬ ‫هەر لەم سۆنگەوە بۆکانیش ڕۆژ لە دوای ڕۆژ‬ ‫تووشبوانی زۆرتر و هەر بەو پێیەش ڕێژەی‬ ‫تێدا چون بە کڕۆنا زیادی کرد ‪ .‬بەاڵم خەڵکی‬ ‫بۆکان هەر زۆر زوو هەستیان کرد کە ئەگەر‬ ‫خۆیان دەست بە کار نەبن و دەرکە و دووکان‬ ‫و بازاڕیان دا نەخەن و زنجیری تووشبون‬ ‫نەپسێنن پەتاکە ڕەنگە گیانی ئازیزانێکی زۆرتر‬ ‫بگرێ و کارەساتێکی مڕۆیی بقەومێ بۆیە هەر‬ ‫زۆر زوو لە بۆکان قەرەنتینەی خۆ ویست بەڕیوە‬ ‫چو و دووکان و بازاڕ بەستران و دەرکەی شار‬

‫بۆکان چەن کارگەی شەخسی خۆبەخشانە‬ ‫دەستیان کرد بە درووست کردنی ماسک و‬ ‫لە نێو شار و مارکێتەکان باڵویان کردوە کە‬ ‫بگاتە دەست خەڵک ‪ .‬هەروەها لە الیەن چەن‬ ‫خێرخوازی ناسراوی شارەکە پارە کۆ کراوە‬ ‫بۆ کەل و پەلی بێهداشتی و پزیشکی و درا‬ ‫بە نەخۆشخانەکان چون تەنانەت پەرەستار و‬ ‫دوکتووری نەخۆشخانەکانیش بێ دەسکیش و‬ ‫ماسک سەرقاڵی خزمەتگوزاری بوون ‪.‬‬ ‫بەداخەوە هەر لە سەرەتاوە تا ئێستا ‪٢٢‬ی‬ ‫خاکەلێوەی ‪١٣٩٩‬ی هەتاوی کە ئەم بابەتە‬ ‫دەنووسرێ حکوومەت هەرگیز ددانی بە‬ ‫راستیەکاندا نەناوە و ڕێژەی ڕاستەقینەی‬ ‫تووشبون و تێداچونی پەتای کڕۆنا چ لە بۆکان‬ ‫و چ لە هەموو ئێران بە گشتی نەزانراوە و‬ ‫ناوەندێک نیە کە بتوانی باوەڕی پێبکەی و بە‬ ‫یەقینەوە باسی ڕێژەکان بکەین ‪ .‬ئەوەیکە‬ ‫وەزارەتی بێهداشتی ئێران وەک ڕێژەی فەرمی‬ ‫درکاندوویەتی باس لە ‪ ٦٦٢٢٠‬کەسی تووشبو و‬ ‫هەروەها ‪ ٤١١٠‬کەسی تێدا چوو دەکا ‪ .‬لە شاری‬ ‫بۆکانیش ئەمڕۆ ڕێژەکان باس لە ‪ ١٠٠‬کەسی‬ ‫تووشبو هەر لە سەرەتاوە تا ئەوڕۆ و هەروەها‬ ‫‪ ١٢‬کەسی تێدا چو دەکەن ‪.‬‬

‫گاڵەدرا ‪ .‬خێرایی باڵوبوونی نەخۆشیەکە لە‬ ‫بۆکان هاتە خوارێ و ڕێژەی تووشبوون تا‬ ‫ڕادەیەکی هەست پێکراو کەمی کرد‪ .‬ئەمە تا‬ ‫کاتێک بوو کە لە سەقز کە لە ‪ ٢٥‬کیلۆمیتری‬ ‫بۆکانە لە پرسەیەک کە خاوەن پرسە خۆی‬ ‫تووشی کڕۆنا بووە و نەیزانیوە حەشیمەتێکی‬ ‫زۆر تووشی ئەم پەتایە دەبێ و فەرمانداری‬ ‫سەقز دۆخی نائاسایی ڕادەگەیەنێ‪ .‬بەداخەوە‬ ‫ئەم هەڵە کوشەندەیە کە سەرەڕای ئەوەی‬ ‫کە هۆشداری درا لە میدیاکان کە پارێز بکەن‬ ‫لە پرسە و زەماوەند و شوێنی کۆبوونەوەی‬ ‫گشتی‪ ،‬کارێکی کرد کە کەسانێکی زۆر لە سەقز‬ ‫تووشی کڕۆنا بن و ئازیزانێکی زۆریش گیانیان‬ ‫لە دەست بدەن ‪ .‬ئەم بەرباڵویە کاریگەریشی لە‬ ‫سەر بۆکان دانا و ڕێژەی تووشبوی لە بۆکان‬ ‫زۆرتر کرد ‪ .‬تەواوی ئەمانە لە حاڵیکدا ڕوویدەدا‬ ‫کە لە الیەن حکوومەتەوە هیچ پێڕاگەیشتن‬ ‫و خزمەتگوزاریەک لە ئارادا نەبوو ‪ .‬تەنانەت‬ ‫ماسک و دەسکێش و خاوێنکەرەوەکان کە لە‬ ‫سەرەکیترین و پێویست ترین شتەکان بوون‬ ‫دەستنەدەکەوت و لە دارووخانەکان تەواو بوون ‪.‬‬ ‫بە گشتی هەست دەکرا کە حکوومەت چاوەڕوان‬ ‫بوو بزانێ چی دەقەومێ و خەڵک خۆیان چۆن‬ ‫بەربەرەکانێی ئەم کارەساتە دەکەن ‪ .‬هەر لە‬


‫ژمار‌ه (‪ )٨٧‬ساڵی هەشتەم‪٢٠٢٠/٠٤/١٩،‬‬ ‫‪Dwaroj@komala.com‬‬

‫‪5‬‬

‫تیمی فریاکەوتنی تورکمەن سەحرا و داکوتانی رەگێکی نوێ له‬ ‫بزووتنەوەی کوردستان‬

‫ئا‪ :‬عەزیز ئاجیکەند‬ ‫ئێسته ئێمه ئیتر‪،‬لێره لەناو دەریایەک له‬ ‫بیرەوەریتان‬ ‫لەناو باوەشی کارۆخدا‬ ‫ڕێبواری به ئەمەگی ڕێگاکانتانین‪...‬‬ ‫‪..‬‬ ‫ئێسته ئێمه فیشەکوو چەکوو ورەی بەرزی‬ ‫ناو سەنگەرتان‬ ‫هەڵی گرتووین ولەناو دەوارە لە الیلۆن‬ ‫گیراوه کانی‬ ‫ئێوەدا‪،‬‬ ‫به شوێن وره و یادی ئێوه دا‬ ‫سه ر له بەردو دار و گیا و شاخی بەرزی‬ ‫یادتان دەسوین و‬ ‫کن و کاژی وەی ئه م دۆڵە دەکەینه‬ ‫کۆشکی داهاتوی‬ ‫شاری پڕ له چرای بڕواتان‬ ‫ئێسته ئێمه له لوتکەی شانازی پێوەکرانی‬ ‫ئێوه دا‬ ‫هه ڵدەقوڵێین و دەبینه تاڤگەی‬ ‫ئه و چەمەی بەرەو شاری دەریا‬ ‫هه نگا و دەنێ وموژدەی بەیانییەکی روون‬ ‫بەجەماوه ر دەبخشێ‪...‬‬ ‫‪....‬‬ ‫سااڵنێك ‌ه هاتنی وه‌رزی به‌هار و ساڵی نوێ‪ ،‬بۆ ئێم ‌ه‬ ‫و جه‌ماوه‌ری خه‌ڵكی ڕه‌نج دیتوو و سته‌ملێكراو‬ ‫بە تایبەتی خەڵکی شۆڕشگێڕی شاری سنە‪،‬‬ ‫وه‌بیرهێنه‌ره‌وه‌ی كاره‌ساتێكی گه‌ور‌ه و تراژێدیه‌كی‬ ‫ئینسانی و خه‌م و ماته‌مینێكی زۆره‪ .‬ئەمرۆژانەی‬ ‫بەهارونەرۆزی سالی ( ‪٤٢ ، )١٣٩٩‬سال لەو رۆژانە‬ ‫و لەو کارەساتە تێپەڕ دەبێ‪ .‬رۆژی ‪٩‬ی خاکەلێوەی‬ ‫سالی (‪ )١٣٥٨‬بوو‪ .‬ئەو رۆژەی کە ‪ ٩‬کەس لە‬ ‫خۆشەویستترین و ناسراوترین روخسارە ناسراوەکانی‬ ‫شاری سنە ‪ ٩ ،‬کەس لە چاالکانی بزوتنەوەی‬ ‫شۆڕشگێڕانەی کوردستان ‪ ٩،‬تێكۆشەری دلسۆز و بە‬ ‫ئەمەگی كۆمەڵە و بزووتنەوەی چەپ و سۆسیالیستی‬ ‫كوردستانە له ڕێگای گەیاندنی یارمەتی بە خەڵكی‬ ‫( توركەمەن سەحرا ) ‪ ،‬گیانی ئازیزیان بەختكرد و‬ ‫بۆ هەمیشە کۆڕی هاوڕێیانەی ئێمەیان بە جێهێشت‪.‬‬ ‫‪٩‬ی خاکەلێوەی سالی(‪)١٣٥٨‬کە تێیدا ئەو کارەساتە‬ ‫دڵهەژێنە خولقا ‪ ،‬بۆ خەڵکی کوردوستان و بە‬ ‫تایبەتی بۆ خەڵکی شۆڕشگێڕی شاری سنەی سوور‬ ‫و بۆ ئێمە تێکۆشەرانی ناو ریزەکانی کـــۆمەڵە ‪،‬‬ ‫وەبیرهێنەرەوەی یەکێک لەتاڵترین رۆژەکان و‬ ‫لەهەمان‬ ‫کاتیشدا وەبیرهێنەرەوەی هاوخەباتی و هاوپشتی و‬ ‫یەکێتی وبەهاناوە چوونی بزوتنەوەی شۆڕشگێڕانەی‬ ‫کوردستانە بەدەم خەباتی ڕەوای سەرجەم زوڵم‬ ‫چێشتووانی هاو چارەنووس لە بەشەکانی تری ئێران‬ ‫‪.‬‬ ‫دوایین ڕۆژه‌كانی زستانی سالی (‪ )١٣٥٧‬و كاتی‬ ‫هاتنی وه‌رزی به‌هار و ساڵی نوێی (‪ )١٣٥٨‬ی‬ ‫هەتاوی ‪ ،‬ئەوکاتانەی کە خەلکی وەگیان هاتووی‬

‫ئێران و کوردستان ‪ ،‬داموودەزگای رژیمی شایان‬ ‫تێکەوە پێچاو کۆتاییان بە دەسەاڵتی سەرەڕۆیانەی‬ ‫ڕژیمی شا هێنا و لە کاتێکدا کە هێشتا دوو مانگ‬ ‫بەسەر هاتنە سەرکاری ڕژیمی کۆماری ئیسالمیدا‬ ‫تێپەر نەبوو بوو وە ئاوات و خۆزگەکانی کۆمەاڵنی‬ ‫خەڵک بە سەڕەنجام نەگیشتبوو‪ ،‬خەڵکی زۆرلێکراو‬ ‫و مافخوازی ( تورکەمەن سەحرا) بەدامەزراندنی‬ ‫بنکەو شووراکانی خەڵکی لە بەرانبەر دەسەاڵتدارێتی‬ ‫ڕژیمی تازە بە دەسەاڵت گەیشتووی کۆماری ئیسالمی‬ ‫ڕاوەستابوون و دەستیان دابووە خەبات و تێکۆشانێکی‬ ‫هەمە الیەنە پێک هاتوو لە ژنان و پیاوانی ئازادیخواز‬ ‫بە دژی ئەو ڕژیمە‪.‬‬ ‫لە الیەکی تریشەوە کۆماری ئیسالمی لە هەوڵ‬ ‫و تەقاال دابوو تا بە هەستاندنەوەی دەسکەوتە‬ ‫شۆڕشگێڕەکانی کۆمەاڵنی خەڵکی ئێران ‪ ،‬بەر‬ ‫بەهەموو شۆڕش وئاخێز و جووڵەیەک بگرێ و‬ ‫هەردەنگێک لەگەروودا کپ کات ونەیارانی خۆی‬ ‫سەرکووت بکات‪.‬ڕژیمی کۆماری ئیسالمی دەیهەویست‬ ‫و دەیخواست کە دەسبەسەر ئیڕادەی شۆڕشگێڕانەی‬ ‫خەڵک‪ ،‬چ لەکوردستان و چ لە تورکەمەن سەحرا و‬ ‫چ لە هەر گۆشەو کەنارێکی ئێراندا بگرێ‪.‬‬ ‫کۆماری ئیساڵمی هەر لە سەرەتاوە بە داڕشتنی‬ ‫پیالنێکی جەنایتکارانەوخوێناوی و قیزەونەوە‪،‬‬ ‫خوێنی چوار کەس لە ڕێبەران و کەسەناسراوەکانی‬ ‫خەباتی رەوای خەڵکی (تورکەمەن سەحرا )ی بە‬ ‫ناوەکانی ( شیر محمد درخشندە ناسراو بە تۆماج‬ ‫‪ ،‬عبدولکەریم مختووم ‪ ،‬حسین جرجانی و محمد‬ ‫واحیدی ) بە شێوەیەکی نامرۆڤانە ڕشتو و لەئاکامدا‬ ‫زۆر بێبەزییانە ‌هێرشی کردە سەر خەباتی ڕەوای‬ ‫خەڵکی ئەو ناوچەیە‪.‬‬ ‫خەڵکی وەگیان هاتووی (تورکەمەن سەحرا )‬ ‫شێلگیرانەو یەکگرتووانە لە بەرانبەر سەرەرۆییەکانی‬ ‫ڕژیمی تازەبەدەسەاڵت گەیشتووی کۆماری ئیسالمی‬ ‫وەستانەوە و دەستیان دایە خەباتێکی شێلگیرانە‪.‬‬ ‫لەهەمان کاتیشدا خەباتێکی ڕەوای جەماوەری‬ ‫پێکهاتوو لە ژنان و پیاوانی ئازادیخواز لەکوردستان‬ ‫لە ئارا دابوو کە تەنگی بە ڕژیمی کۆماری ئیسالمی‬ ‫هەڵچنیبوو‪ .‬ئەم خەباتە رەوایە رۆژ بە رۆژ بەرینترو‬ ‫بەرینترو بەهێزترو ڕادیکاڵتر و رێکخراوتر دەبوو ‪.‬‬ ‫کۆمەڵە کە لەریزی پێشەوەی ئەم خەباتەدا بوو هەر‬ ‫لە سەرەتاوە بوو بە پشتیوانی گەلی تورکەمەن سەحرا‬ ‫و‪ ،‬دەنگی خۆی خستە پاڵ دەنگی بێ بەشان و‬ ‫مافخوازانی ئەم بەشە لە جەماوری خرۆشاو وخەباتگێڕ‬ ‫لە(توورکەمەن سەحرا ) و بە تەواوی هێزەوە دەستی‬ ‫خەبات و یکگرتوویی بۆ یارمەتی گەیاندنی گەلی‬ ‫توورکەمەن سەحرا درێژوو درێژتر کرد‪ .‬کـــۆمەڵە بە‬ ‫ئەرکی سەرشانی خۆی دەزانی لەو خەباتە پشتیوانی‬ ‫بکات ‪ .‬هەر بۆیە لە یەکەمین دەرفەتدا بە سازماندانی‬ ‫تیمێکی پزیشکی کەوتە جووڵە و بەم شێوەیە ‪٩‬‬ ‫کەسی بە هەموو ئیمکاناتێکی دەرمانی و هیتر بۆ‬ ‫یارمەتی گەیاندنی بە گەلی تورکەمەن ‪ ،‬رەوانەی‬ ‫(تورکەمەن سەحرا ) کرد‪.‬‬

‫ئەم تیمە پزیشکییە کە بە دڵێکی پڕلەهیواوە‬ ‫بۆ یارمەتی گیاندنی گەلی تورکەمەن کەوتبوونە‬ ‫رێ‪ ،‬زۆر بەداخەوە نەگەیشتنە مەبەستی‬ ‫دیاریکراو و لە نیوەی ڕێگادا لە کارەساتێکی‬ ‫نەخوازراو و لەئاکامی رووداوی هاتووچۆدا ‪،‬‬ ‫هەموو هاوڕێیانمان گیانی ئازیزیان لەدەستدا و‬ ‫بۆ هەمیشە دڵیان لەلێدان کەوت و کۆڕی گەرمی‬ ‫هەوااڵنیان بە جێهێشت‪...‬‬ ‫پەیکەری بێ گیانی ئەو ئازیزانە لە نێوان غەموو‬ ‫پەژارە و ماتەمی هاوڕێیانی کـــۆمەڵە و هەزاران‬ ‫کەس لە ژنان و پیاوانی ئازادیخوازی کوردستان‬ ‫وخەڵکی تێکۆشەری شاری سنە و دەورووبەری‬ ‫بە خاک سپێردران‪.‬‬ ‫ئەوانەی لە نزیکەوە ئەم هاوڕێیانەیان دەناسی‬ ‫بە باشی لەبیریانە کە ئەم هاوڕێیانە لە زوومرەی‬

‫باشترین و خۆشەویستترین هاوڕێیانمان دابوون‬ ‫کە ئاوات و ئارەزویان دامەزراندنی کۆمەڵگایەکی‬ ‫ئازاد و یەکسان بوو ‪ .‬لەدەستچوونی ئەم پۆلە‬ ‫مرۆڤە خۆشەویستە ‪ ،‬لەو سەردەمە تایبەتەدا‬ ‫و لەکاتی شکڵگرتنی بزووتنەوەی شۆڕشگێڕانەی‬ ‫کوردستان ‪ ،‬بۆ ئێمەو بۆ خەڵکی شۆڕشگێڕی‬ ‫کوردستان خەسارێکی یەکجار گەورە بوو‪.‬‬ ‫زۆربەی هەرەزۆری خەڵکی شاری سنە و‬ ‫دەوروبەری ‪ ،‬ئەم هاوڕێیانەیان دەناسی ‪،‬‬ ‫لەگەڵیان ئاشنا بوون‪ .‬ئەوان لە هەموو بوارە‬ ‫جوراوجۆرەکانی خەباتدا‪ ،‬چ وەک کرێکار ‪ ،‬چ‬ ‫وەک مامۆستای قوتابخانە و چ وەک پزشکیار‬ ‫چاالک و بەدەم خەڵکەوە بوون و ئامادەی هەر‬ ‫شێوە یارمەتی گەیاندن بە کۆمەاڵنی خەڵک‬ ‫بوون ‪ .‬ئەم هاوڕێیانە دەرد و مەینەتییەکانی‬ ‫خەڵکیان بە باشی دەناسی ‪ .‬ئاشنای دەردی هەر‬ ‫رۆژەی خەڵک بوون و لە نزیکەوە ئاگاداری ژیانی‬ ‫خەڵکی بەشمەینەت بوون ‪ .‬ئەوان عەزمیان جەزم‬ ‫کردبوو کە بە هانای خەڵکەوە بچن لەگەڵیان‬ ‫بن و خەموو دەردیان لەگەڵ بەش کەن‪ .‬ئاخر‬ ‫ئەوان لە بزووتنەوەی شۆڕشگێڕانەی کوردستاندا‬ ‫وا بار هاتبوون کە دڵسۆزی خەڵک و هاوخەمی‬ ‫ژیانیان بن ‪ .‬ئەم تایبەتمەندییە بەرچاوانەی ئەم‬ ‫هاوڕێیانە وای کرد کە ئەوان لە ریزی کاروانی‬ ‫یارمەتی گەیاندنی خەڵکی کوردستان بە گەلی‬ ‫تورکەمەن سەحرا بن ‪ .‬ئەوان رێبەر و ڕێنیشاندەر‬ ‫بوون و بە باشی دەیانزانی کە چۆن خۆیان‬ ‫بگەیەننە هاوچارەنووسانی خۆیان لە( تورکەمەن‬ ‫سەحرا )‪.‬‬ ‫گرێدانی خەباتی رەوای خەڵکی کوردستان‬ ‫بە بەشەکانی تری ئێران ‪ ،‬یەکیک لەو ئەرکە‬ ‫شۆڕشگێڕانەیە بوو کە کۆمەڵە زۆر ژیرانە هەر‬ ‫لەسەرەتای شکڵگرتنی بزوتنەوەی شۆڕشگێڕانەی‬ ‫کوردستان ‪ ،‬گرتی و بە کردەوەشی دەرهێنا ‪.‬‬ ‫لەهەر کوێیەک یەکەمین ترپەکانی خەباتی‬ ‫جەماوەری لێدرابا ‪ ،‬هاوڕێیانی کۆمەڵە بە دڵێکی‬ ‫کەیلی عەشق و خۆشەویستییەوە بە رزگاری‬ ‫بەشمەینەتان ‪ ،‬لەوێ بوون ‪ .‬هەموو شارەکانی‬ ‫ئێران ‪ ،‬ناوەندەکانی بەرهەم هێنان ‪ ،‬کورەخانەکان‬ ‫‪ ،‬شۆینەهەژارنشینەکان ‪ ،‬شۆینی خەبات و‬

‫تێکۆشانی هاوڕێیانی کۆمەڵە بوون ‪ .‬هاوڕێیانی‬ ‫کۆمەڵە لەم شوێنانە بست بەبست بااڵیان کردبوو‬ ‫وە ئەزموونی باشیان بەدەستهێنابوو ‪.‬هەر بۆیە‬ ‫شوێن و مەکان بۆیان گرنگ نەبوو ‪ ،‬گرنگ خەبات‬ ‫و تێکۆشان و یارمەتیدان بە کۆمەاڵنی خەڵک بوو‬ ‫جا لە هەرکوێیەک بوایە ‪.‬‬ ‫هاوڕێیانی گیانبەختکردوو بریتی بوون لە ‪:‬‬ ‫فایزه قوتبی‪ ،‬گوڵڕیز قبادی‪ ،‬فەریده زەکەریایی‪،‬‬ ‫جەمیل زەکەریایی‪ ،‬جەمیل سەجادی‪ ،‬ئیسماعیل‬ ‫عەلی پەنا‪ ،‬رەئووف کەمانگەر‪ ،‬ئەسعەد وەزیری‬ ‫و فەتحوڵاڵ لتلوتفوڵاڵ نژادیان‪.‬‬ ‫بەمجۆرە ئەم هاورێیانە خوێنیان تێکەڵ بە خوێنی‬ ‫هەزاران کەس لە خەڵکی (تورکەمەن سەحرا) و‬ ‫بەشەکانی تری خەبات لە گۆشەوکەناری ئێران‬ ‫بوو ‪ .‬ناوی هاوڕێیانی تیمی پزیشکی کۆمەڵە کە‬ ‫لە ڕێگای یارمەتی گەیاندن بە گەلی تورکەمەن‬ ‫سەحرا گیانی ئازیزیان بەخت کرد‪ ،‬له‌ناو‬ ‫بزووتنه‌وه‌ی شۆڕشگێڕانه‌ی خه‌ڵكی كوردستان و‬ ‫چاالكیه‌كانی كۆمه‌ڵه‌دا‌ هه‌تا‬

‫به‌مڕۆش وه‌بیرهێنه‌ره‌وه‌ی بوێری و خه‌باتكاری‬ ‫بوو‌ه و ده‌شبێ‪ .‬ڕێباز و ڕه‌وشت و هه‌ڵسووكه‌وتی‬ ‫سه‌میمان ‌ه و شۆڕشگێڕانه و گیانبازی و خه‌باتی‬ ‫لێبڕاوانه‌ی ئه‌م هاوڕێیانەی كۆمه‌ڵه‌‪ ،‬ل ‌ه مێژووی‬ ‫بزووتنه‌وه‌ی شۆڕشگێڕانه‌ی كوردستان و‬ ‫خه‌باتی كرێكارانی شۆڕشگێڕ دژب ‌ه ده‌سه‌اڵتی‬ ‫ڕژیمی ئیسالمی قەت لە بیر ناچێتەوە‪ .‬ل ‌ه‬ ‫‪٤٢‬هەمین ساڵیادی گیانبه‌ختكردنی ئه‌م‬ ‫هاوڕێیانه‌‪ ،‬یاد و بیره‌وه‌ریی هه‌ر هه‌موویان‬ ‫وێڕای دووبار‌ه كردنه‌وه‌ی په‌یمانی پێبه‌ند‬ ‫بوون ب ‌ه ئامانجه‌كانیان و یادی هه‌موو‬ ‫گیانبه‌ختكردووانی ڕێگای سۆسیالیزم به‌رز‬ ‫ڕاده‌گرین‪ .‬له‌و ڕۆژه‌دا‪ ،‬بۆ جارێكی دیك ‌ه ساڵو و دروود‬ ‫ده‌نێرین بۆ بنه‌ماڵ ‌ه و كه‌س وكاری ئه‌م هاوڕێیان ‌ه‬ ‫ك ‌ه ل ‌ه ماوه‌ی ئه‌و سااڵنه‌دا ب ‌ه تاقه‌ت هێنانیان ل ‌ه‬ ‫به‌رامبه‌ر ژانی له‌ده‌ست دانی ڕۆڵه‌كانیان‪ ،‬بوونه‌ت ‌ه‬ ‫مایه‌ی دڵگه‌رمی و هۆمێد‌واریی زیاتری ئێم ‌ه بۆ خه‌بات‬ ‫و درێژه‌دانی ڕێگای ئازیزانیان‪.‬‬ ‫یادی ئەوئازیزانە بۆ هەتاهەتایە لە نێو دڵماندا‬ ‫دەمێنێتەوە ‪ ..‬یادیان بەخێڕ‪...‬‬


‫‪4‬‬

‫ژمار‌ه (‪ )٨٧‬ساڵی هەشتەم‪٢٠٢٠/٠٤/١٩ ،‬‬ ‫‪Dwaroj@komala.com‬‬

‫سپی پۆشانی کوردستان‪ ،‬دوێنێ و ئەمڕۆ‬ ‫ئا‪ :‬دۆاڕۆژ‬

‫دڕێژەی الپەڕەی ‪١‬‬

‫تەنیایی دەکرد‪ ،‬خۆلقاند‪ .‬هەر بە تەنیا لە ئیتالیا‬ ‫تا چەن ڕۆژ پیش ‪61‬کادری دەرمانی گیانیان‬ ‫لە دەستداوە‪ .‬واڵتانی دیکەش هەواڵی گیان لە‬ ‫دەستدانی پزیشکان و پەرەستارانیان باڵو کردۆتەو‪.‬‬ ‫و ئەمە زۆر بە باشی نیشان ئەدا کە چلۆن کادری‬ ‫دەرمانی لە خەستەخانەکان شەو وڕۆژ کاردەکەن و هەر‬ ‫کامەیان لە سوچێکی خەستەخانە خەویان لێکەوتووە و‬ ‫خەریکی پشوون‪ ،‬هەزاران هەزار کادری دەرمانی ماڵ و‬ ‫منداڵیان جێهیشتووە و لە کاتێک کە مەرگ هەڕەشەیان‬ ‫لێ دەکا بڕیاریان داوە کە چۆك بە کۆرۆنا دابنێن‪.‬‬

‫بۆ سەر شاری سەقز وشەڕی قورس نزیک بە‬ ‫‪ ١٠‬ڕۆژ خەستەخانەی سەقز و سپی پۆشەکانی‬ ‫لە گەرمەی شەڕێکی خوێناوی و نابەرابەر‪،‬‬ ‫ماندوو نەناسانە کاریان دەکرد و بریندارەکانیان‬ ‫تیمار ‪ ‬دەکرد‪ .‬لەشەڕی ‪٢٤‬ڕۆژەی سنە لە بەهاری‬ ‫ساڵی ‪ ١٣٥٩‬خەستەخانەی سنە بە سەرپەرەستی‬ ‫دوکتۆر شەهین باوەفا ناسراو بە خانم باوەفا‪،‬‬ ‫دڵسۆزانە‪ ،‬فیداکارانە و بە کەمترین پشوویەك بەشدار دەبوون‪ ،‬ئەرکی پزشکی واحیدهکەیشان لە پێشمەرگەی خەباتکاری کۆمەڵە و رەوتی چەپ و‬ ‫ئەرکی ئینسانی و شۆڕشگێڕانەی خۆیان دەبردەسەر‪ .‬ئەستو بوو‪ .‬زۆرن ئەوپزشکیار و پەرستارانەی ناو سۆسیالیستی کوردستان بوون گەلێك سیمای جوانتریان‬ ‫واحیدەکان کە ساعەت ها بە دیار پێشمەرگەیەکی لە مڕۆڤایەتی و رەوشت بەرزیان نیشان دەدا‪ .‬زۆرتر‬ ‫وێنەکانی شەڕی ‪٢٤‬ڕۆژەی سنە کە خانم باوەفا و‬ ‫بریندارەوە نەدەخەوتن و تیماریان دەکردن‪ .‬ماندوو دەبوون ‪ .‬کارەکەیان زۆر هەستیار بوو‪ ،‬شەو و‬ ‫پەرستاران لە کاتی تیمارکردنی برینداران نیشان ‪‎‬سااڵنێکی زۆر پزشکیی کۆمەڵە لە ئۆرگانەکانی دیاری ڕۆژ بە دیار هاوڕێیانی بریندارەوە نەدەخەوتن‪ ،‬بۆ بریندارە‬ ‫ئەدا‪ ،‬لە وێنە بە نرخەکانی مێژووی ئەم چڵ ساڵەیە‪.‬‬ ‫سەختەکان و سەرەمەرگ بە دزییەوە فرمیسکیان دەرژاند‬ ‫دوا بە دوای شەڕی سەقز له هاوینی ‪ ،١٣٥٨‬کۆماری ناو کۆمەڵە و ناو هێزی پێشمەرگەی کۆمەڵە بوو‪.‬‬ ‫و ئەوپەڕی هەوڵی خۆیان بۆ گیانی هاوڕێیان دەخستە کار‪.‬‬ ‫ئیسالمی بۆ تۆڵەسەندنەوە لە خەڵک پێش هەموو ‪‎‬کەیفیەت و کوالێتی کاریان زۆر لە سەرێ بوو‪ .‬دەیان‬ ‫‪‎‬لە دەورانی کار و چاالکی بەشی پزشکی کۆمەڵە و لە‬ ‫کەس کادری دەرمانی خەستەخانەیان دادگایی کرد‪ .‬و دەورەی سەرکەوتوویان بۆ بارهێنانی پزشکیار و واحیدە نیزامییەکان لە ناوچە جۆراجۆرەکانی کوردستان‬ ‫گەلێك لە هاوڕێیان نازناوی «دوکتور» یان لەالیەن‬ ‫خەڵکەوە پێدرا ‪ ‬و ئەو نازناوە کەوتە سەر زاری خەڵک‪.‬‬

‫کوردستان و سپی پۆشان‬ ‫لە مێژووی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کوردستان‪،‬‬ ‫کادری دەرمانی‪ ،‬پزیشکی و پیشمەرگەکانی سپی‬ ‫پۆش دەوری کاریگەریان لە بەرخۆدانی خەڵك‬ ‫گێڕاوە‪ .‬لە نەبەردەکانی هێزی پێشمەرگە‪ ،‬سپی‬ ‫پۆشەکان شان بە شانی پێشمەرگەی سەنگەر ‪ ،‬لەم‬ ‫سەنگەر بۆ ئەو سەنگەر‪ ،‬لەم شاخ بۆ ئەو شاخ‪،‬‬ ‫دوڵ بە دوڵ‪ ،‬جەستەی برینداری پێشمەرگەیان لە‬ ‫سەر شان داناوە و بۆ دواوە گواستوویانەتەوە یا زۆر‬ ‫جار هەر لە گەرمەی شەڕەکەدا دەستیان کردووە بە‬ ‫تیماری برینداران ‪ .‬ئەمە لە کاتێکدایە کە کەمترین‬ ‫ئیمکانات لە بەر دەستیاندا بوو و بێ بەش بوون‬ ‫لە ئامێرەکانی سەردەمی پزیشکی و برین پێچی‪.‬‬ ‫سپی پۆشانی سەنگەر و ناوێکی نادیار‬ ‫ئەگەریش ئاوڕ لە مێژوونووسی دەیان ساڵە دەدەێنەوە‪،‬‬ ‫بەداخەوە کار و فیداکاری و ماندووبوونی سپی پۆشان‬ ‫لە الپەڕەی کتێبە مێژووییەکان وبیرەوەری رەهبەران و‬ ‫کەسایەتیەکان هیچ رەنگ دانەوەیەکی نییە‪ .‬کەمترین‬ ‫ئاماژە بەم بەشەی بزووتنەوە کراوە کە هەم زۆر‬ ‫مەترسیدار بووە و هەم پڕپڕ بووە لە فیداکاری و کاری‬ ‫ماندوونەناسانە و شەوشەونخونی‪ .‬ئەو پێشمەرگە‬ ‫بریندارەی کە لە ناو شار حەشار دراوە و پەرستارێک‬ ‫ڕۆژانە دوور لە چاوی سیخور و جاسووسانی دەزگا‬ ‫ئەمنیەتیەکان لەو پەری فیداکاری سەردانی دەکا‬ ‫و تیماری دەکا وبۆ ماوەی چەندین هەفتە درێژەی‬ ‫دەدا تا پێشمەرگە کە بکەوێتەوە سەنگەر‪ ،‬لە هیچ‬ ‫کوێەی کتێبە میژووییەکانی بزووتنەوەی ئێمە سەبت‬ ‫ناکرێ و ئەو پەرستارەش بۆ هەمیشە بێ ناوونیشان‬ ‫دەمێنێتەوە‪ .‬بێگومان دەیان رووداوی وا هەیە کە‬ ‫هێدی هێدی فەرامووش کراوە و قارەمانانیشی گوم‬ ‫بوون‪ .‬لەکاتی بۆمباران و خۆمپارەبارانی شارەکان‪،‬‬ ‫خەستەخانەکانی کوردستان پڕاوپڕ کاریان کردووە و‬ ‫کادری دەرمانی بێوچان شەو و ڕۆژ ئامادە بوون‪.‬‬

‫نەسرین و شەهال کەعبی بۆ ماهان لە کرمان و قەزوین‬ ‫لە نزیک تاران دوور خرانەوە ‪.‬دوابە دوای شەڕی ‪٢٤‬‬ ‫رۆژەی سنە لە بەهاری ‪ ،١٣٥٩‬بەخێرایی مەستوورە‬ ‫شاهسواری کادری دەرمانی موقاومەتی سنە و‬ ‫خانم باوەفا سەرپەرەستی خەستەخانە ی سنەیان‬ ‫دەستبەسەر کرد ودوای تەنیا چەن رۆژ تیرباران کران‪.‬‬ ‫دوا بە دوای شەڕی سەقزیش لە بەهاری ‪،١٣٥٩‬‬ ‫شەهال و نەسرین کەعبی کە بە بڕیاری خۆیان‬ ‫گەڕابوونەوە کوردستان خێرا گیران و پاش‬ ‫گەڕانیان لە زیندانەکانی سەقز‪ ،‬سنە و ئەوین‬ ‫لە تاران‪ ،‬لە زیندانی سنە تیرباران کران‪.‬‬ ‫بە پەرەسەندنەوەی خەباتی پێشمەرگانە دوای داگیر‬ ‫کردنی شارەکانی کوردستان شان بە شانی هێزی‬ ‫پێشمەرگە‪ ،‬سازمان و ڕێکخراوی پزیشکی لە الیەن‬ ‫کۆمەڵەوە دامەزرا‪ ،‬پۆلێکی بەرچاو لە پزیشکانی‬ ‫ناسراو و «متخاسم»و پەرستاران و کادری دەرمانی له‬ ‫شارەجۆراجۆرەکانەوە لە رێزەکانی کۆمەڵە کۆبوونەوە‬

‫لە ڕۆژ هەاڵتی کوردستان‬ ‫لە پاش هێرشی رژیم بۆ سەر کوردستان‪ ،‬هەر‬ ‫لە یەکەم هێرش بە فتوای خومینی و شەڕ‬ ‫لە دەروازەی شارەکان‪ ،‬خەستەخانەکان و‬ ‫کادری دەرمانی رۆڵ و دەوری گەورەیان گێڕا‪.‬‬ ‫لە نەورۆزی خوێناوی سنە کە تەنیا ‪ ٤٠‬ڕۆژ بوو‬ ‫رژیم هاتبووە سەر کار‪ ،‬خەستەخانەکانی شاری‬ ‫سنە شاهیدی کار و فیداکاری کادری دەرمانی سپی‬ ‫پۆش بوون ‪ .‬لە ‪٢٨‬ی گەاڵوێژی ‪ ١٣٥٨‬بە هێرشی‬

‫و یەکێك لە کاراترین‪ ،‬رێك و پێك ترین و پڕکارترین‬ ‫ئۆرگانەکانی کۆمەڵەیان دامەزراند‪ .‬بە درێژای شەڕی‬ ‫پێشمەرگەی کۆمەڵە و بەرخۆدان لە سەنگەر و لە‬ ‫جەولە و گەڕان لە ناوچەکانی کوردستان پەرستاران‬ ‫و پزیشکیارانیش وێڕای ئەوە کە پێشمەرگەی‬ ‫چەك بە دەست بوون و لە شەڕ و موقاومەت‬

‫پەرستار تا حەددی دووکتور و جەڕاح پەروەردە‬ ‫کرد‪ .‬لە ناو ئەم پەرستار و پزشکیارانەدا‪ ،‬کەسانێک‬ ‫پەروەردە بوون کە بە تەواویی لێزان و کاری‬ ‫دوکتورێکی زانکۆدیتوویان دەکرد‪ .‬زۆریان دەکەوتنە‬ ‫هەلوومەرجێکەوە کە بە تەنیا ناچار بوون بۆ تیمار کردنی‬ ‫بریندارێکی سەخت بڕیاربدەن و ریسکیان دەکرد کە بە‬ ‫خۆشیەوە لە زۆربەی هەرە زۆری سەرکەوتوو بوون‪.‬‬ ‫‪‎‬ئۆرگانی پزشکی کۆمەڵە کە چەندین دوکتور و‬ ‫دەیان پەرستاری لێهاتوو و خوێندەواری زانکۆکان‬ ‫سەرپەرستیان دەکرد‪ .‬زۆر خاوێن‪ ،‬مونەزەم و‬ ‫بە دیسیپلین بوون‪ .‬ئەم نەزم و دیسیپلیەنە وەها‬ ‫رەگی داکوتابوو کە هەر پزشکێکی بەشی پزشکی‬ ‫کۆمەڵە بە خێرایی فێری دەبوو رەچاوەی دەکرد‪.‬‬ ‫‪‎‬ئەو هاوڕێیانەی کە دەورەی پزشکیاریان لە‬ ‫بەشی پزشکی کۆمەڵە تەواو دەکرد هەرکامیان‬ ‫دەچوونە واحێدیکی پێشمەرگانە‪ ،‬مەسئووالنە‬ ‫و کارا‪ ،‬ئەرکەکانی خۆیان یان ئەنجام دەدا‪.‬‬

‫‪‎‬لە هەر گوند و ناوچەیەکی کوردستان حوزووریان‬ ‫دەبوو‪ ،‬تیمارکردنی نەخۆشەکان لە ئەستۆیان بوو‬ ‫خەڵکی هەژار و چەوساوەی گوند و دێهاتی کوردستان‬ ‫هەزاران بیرەوەری خۆیان لە دوکتورەکانی کۆمەڵە هەیە‪.‬‬ ‫‪‎‬دووکتورە بێ ناونیشانەکان‬

‫‪‎‬هەر لە بزووتنەوەی کوردستان لە ماوەی ئەم سااڵنەدا‪،‬‬ ‫گەلێك دوکتور و کادری دەرمانیش یا لە دەرەوەی‬ ‫کوردستان لە شارەکانی ئێرانەوە حوزووریان پەیدا‬ ‫کرد یا لە واڵتانی ئوروپاییەوە هاتنە کوردستان و‬ ‫ئەوانیش رۆلی زۆر زۆر گەورە و کاریگەریان گێڕا‪.‬‬ ‫‪‎‬بەناو بانگترینیان تێکۆشەر و خەباتکارێکی چەپ‬ ‫و شۆڕشگیر لە هاوڕێیانی فەدایی بوو بە ناوی‬ ‫دوکتور «داریوش زەند» کە لە کوردستان بە‬ ‫دوکتور «سەعید» ‪ ‬دەناسرێ‪ .‬دوکتور سەعید‬ ‫زۆر زۆر حیرفەیی و لێهاتوو بوو کە بە کەمترین‬ ‫کەرەسەی پزشکی و زۆر جار بە کەرەسەی‬ ‫دەرزی درومان‪ ،‬تیماری بریندارەکانی دەکرد‪.‬‬ ‫‪‎‬بەناوبانگترین دووکتوری غەیری کورد بوو‪ ،‬کاری دوکتور‬ ‫سەعید زۆر بەحەماسەوە دەم بە دەم باس دەکرا‪.‬‬ ‫‪‎‬ئەم مڕۆڤە گەورە‪ ،‬ئەم پێشمەرگەی خۆبەخشە‪ ،‬ئەم‬ ‫سپی پۆشە زۆر دانا و لێهاتوو ڕۆژێ ‪٢‬ی سپتامپری‬ ‫‪ ٢٠١٥‬لە شاری پاریس بۆ هەمیشە مالئاوایی لێکردین‪.‬‬ ‫‪‎‬دووکتورانی بێ سنوور کە لە ئوروپا و فەرانسە هاتنە‬ ‫کوردستان ‪ ،‬لە سااڵنی یەکەم لەخەستەخانەکانی‬ ‫حیزبی دیموکرات بێ وچان کار و خزمەتیان دەکرد‬ ‫و دواتریش هاتنە خەستەخانەکانی کۆمەڵەش ‪.‬‬ ‫‪‎‬لە ناو واحیدەکانی پێشمەرگانە زۆر پزشکیاری ‪‎‬دوکتورانی بێ سنوور کە لە گەڵ خۆیان‬ ‫لێهاتوو و توانا بارهاتن و ئەگەر لەگەڵ پزشکان و ئیمکاناتی پێشکەوتوویان هێنایە کوردستان‬ ‫پەرستارانی خەستەخانەکانی بە ناو بانگی ئەودەم و خەستەخانەکان ‪ ،‬دەورێکی کاریگەریان گێڕا‬ ‫بەراورد بکەین‪ ،‬گەلێك بە ئەزموون تر و کاراتر بوون‪ .‬و زۆر دڵسۆزانە ئەرکەکانیان بە جێ هێنا‪.‬‬ ‫‪‎‬سپی پۆشانی بەشی پزشکی کۆمەڵە و هاوڕێیانی‬ ‫پزشکیاری ناو واحیدە کان لە هەمان کاتدا‬


‫ژمار‌ه (‪ )٨٧‬ساڵی هەشتەم‪٢٠٢٠/٠٤/١٩،‬‬ ‫‪Dwaroj@komala.com‬‬

‫ڕۆڵی ژنان لە کەمپەینەکانی دژ بە کۆڕۆنا‬

‫ئا‪ :‬ژیال ئەحمەدی‬ ‫وەکوو تێبینی ئەگەر چاوی لێ بکەین کۆرۆنا‬ ‫پێش ‪٢٢‬ی رێبەندان و‪٢‬ی رەشەمە هاتەناو ئێران‬ ‫و سەرچاوەکەی لە شاری قوم بوو‪ .‬بەاڵم کۆماری‬ ‫ئیسالمی ئێران بۆ ئەوە کە مەراسمی ‪٢٢‬ی رێبەندان‬ ‫وهەروەها مەزحەکەی هەڵبژاردنەکانی بەرەوپێش‬ ‫ببات شاردیەوە ولەگەڵ خەڵک درۆی کرد و بە‬ ‫خەڵکی ڕانەگەیاند کە لە ئێران کۆرۆنا هاتووە ‪،‬و‬ ‫دوای ئەوەی کە لە هەڵبژاردنەکان تووشی شکست‬ ‫بوو‪ ،‬بە تۆڵەی ئەوە دەستی دا بە ئێعتراف کردن‬ ‫و وتی کە کۆرۆنا گەیشتووەتە ئێران وبە ئەنقەست‬ ‫بەرگریی نەکرد بۆ ئەوە کە تۆڵەی خۆی لە خەڵک‬ ‫بکاتەوە ‪.‬‬ ‫لە کاتێک دا کە کۆماری ئیسالمی ئێران کە دژ‬ ‫بە ئینسانە وفەقەت بە شوێنی بەرژەوەندی خۆیە‬ ‫و هیچ کات بیرلەخەڵک ناکاتەوە و تەنیا خەڵک‬ ‫تااڵن دەکات‪ ،‬بێ ئەوە بیر لە کێشەکان بکاتەوە‬ ‫خۆی پەرەی پێ ئەدات و تەنیا ئامانجی گەیشتن‬ ‫بە پالنەکانی خۆیەتی‪ ،‬لەم کاتە دا کە سەدان کەس‬ ‫بە هۆی نەبوونی ئیمکانات و کەلووپەلی پزشکی لە‬ ‫سووچی نەخۆشخانەکان ویا لە سەر شەقامەکان و‬

‫کۆاڵنەکان بە هۆی پەتای کرۆنا گیان لەدەست داوە‬ ‫‪ ،‬کۆماری ئیسالمی ئێران هەزاران دەمامەک ‪،‬‬ ‫ئەڵکۆل وژێلی پاککەرەوە بۆ حەشەدی شەعبی لە‬ ‫عێراق دەنێرێت ‪ .‬هیچ پالنێکی بۆ رووبەرووبوونەوە‬ ‫لەگەڵ ئەم نەخۆشیە دانەناوە و بە جێگەی ئەوانە‪،‬‬ ‫چەند هەزار قەبری سیمانی ساز کردووە ‪،‬چوونکە‬ ‫فەقەت بیر لەمردنی خەڵک دەکاتەوە و بە هۆی‬ ‫ناتەواوبوونی بەڕێوەبەریی قەیران هیچ ناکات ‪،‬‬ ‫ئەمەش لەحاڵێکدایە کە ‌هێزەکانی سپا بە جێگەی‬ ‫ئەڵکۆل مادەی پاککەرەوە‪ ،‬وایتێکس دەدات بە‬ ‫خەڵک ‪ ،‬وایتکس کە بۆخۆی مەرگی خامۆشە و لە‬ ‫کۆرۆنا خراپترە‪.‬‬ ‫بەاڵم لەم کاتانەدا خەڵک بێ دەنگ دانەنیشتن‬ ‫و بۆ خۆیان کومیتەکانی شارو شارۆچکە وگەڕەک‬ ‫ودێهاتەکانیان ساز کردووە و زۆر هەوڵ وتەقاالی‬ ‫خۆیان داوەکە لە رێگەی یارمەتی خەڵکی وهاوکاری‬ ‫خۆبەخشانە توانیویانە لە بەرانبەر ئەم پرۆسەی‬ ‫نەخۆشی پەتای کرۆنا ئەزموونێکی باشیان ببێت‬ ‫بۆ خەڵکەکەیان ‪ ،‬و تەنیا و تەنیا پشت بە هێزی‬ ‫خەڵکی خۆیان دەبەستن و هیچ بڕوایەکیان بە‬ ‫دەوڵەت نیە و هیچ بە شوێنی ناو ونیشان نین و‬ ‫ئامانجیان یارمەتی بە خەڵکە‪ .‬ئەم مرۆڤە شەریفانە‬ ‫وەکوو ئەڵقەی بازنەیەک بە دەوری یەک کۆبوونەتەوە‬ ‫و بە یارمەتی و هاوکاری خۆیان یارمەتی خەڵک‬ ‫دەدەن وکات وساتی خۆیان سەرفی ئەم کارەدەکەن‪.‬‬ ‫خەڵکی کوردستان وچاالکانی کرێکاری ومەدەنی‬ ‫خۆیان دەست بە کار بوون لە کومیتەی گەڕەکەکانی‬ ‫شار وشارۆچکە و گەڕەک ودێهاتەکانیان کارەکانیان‬ ‫لەناو خۆیان دابەش کرد و خۆبەخشانە بە کەمترین‬ ‫کەرەستەکان هاودەنگ وماندوویی نەناسانە هەوڵیان‬ ‫داوە کە ئەم قۆناغە تێپەڕ بکەن ویارمەتیدەری‬ ‫خەڵکی خۆیان بن ‪.‬‬ ‫لەئەوەڵ کاتەکان کە کۆرۆنا گەیشتە ئێران و‬ ‫کوردستان کۆماری ئیسالمی ئێران بە ئەنقەست‬ ‫بەرگری دەکرد لە دانی دەمامەک ‪ ،‬ئەڵکۆل وهیچ‬

‫پالنێکی دانەرشت و دەیویست هەموو کەس تووش‬ ‫بێ و هیچ قەرەنتینەیەکی رانەگەیاند ‪.‬‬ ‫بەاڵم خەڵکی تێکۆشەری کوردستان زۆرئاگاداری‬ ‫مەسەلەکە بوون و دەیان زانی چەندە مەترسی‬ ‫هەیە ‪.‬هەر لەو کاتە دا دوو گەنجی دووکاندار لە‬ ‫شاری مەریوان بۆ پارێزگاریی لە گیانی خەڵک لە‬ ‫دووکانەکانی خۆیان سیرو لیمۆترش یان بە نرخێکی‬ ‫زۆر کەم بە خەڵک فرۆشت ‪.‬‬ ‫لە ‪٢‬ی مارس ڕێکخراوی بێهداشتی جیهانی یارمەتیەکی‬ ‫زۆری لە تەجهیزاتی بێهداشتی وکەلووپەلی بۆ‬ ‫ئێران هەناردەکرد بەاڵم سپای پاسداران هەمووی‬ ‫لە بازارەکان بە گرانترین نرخ بە خەڵکی فرۆشت‬ ‫لەحالێک دا نەخۆشخانە کان وخەڵک پێویستی‬ ‫زۆریان بەم کەلووپەالنە هەبوو‪،‬بەاڵم لە بازارچەی‬ ‫سنووریی جوانڕۆ خەڵکی خۆ بەخش دەمامەکی بە‬ ‫رایگان بە خەڵک ئەدا و تەنانەت مێرمنداڵێک لە‬ ‫نێوان ماشینەکان دەمامکی خۆڕایی دەدا بە خەڵک ‪.‬‬ ‫رژیم بۆ شانۆی درووستکراوی خۆی دەستی کرد‬ ‫بە پاک کردنەوەی ناو شەقامەکان بەاڵم دوای‬ ‫دەرکەوت کە هەمووی ئاوی خالیە و هیچ مادەیەکی‬ ‫پاک کردنەوەی تێ نەکراوە وخەڵک خۆیان بە و‬ ‫قەناعەتە گەیشتن کە دەبێ خۆیان بە فریای خۆیان‬ ‫بکەون‪ ،‬بەم بوونەوە خۆبەخشانە دەستیان دا بە‬ ‫پاک کردنەوەی ناو گەڕەک وکۆاڵنەکان ‪ .‬ئاماری‬ ‫کومیتە وکەمپەینەکانی خۆبەخشی خەڵکلە ماوەی‬ ‫ئەو ‪ ٢‬مانگە بریتین لە‪.١ :‬شەهرەکی تەوبەرە لە‬ ‫شاری کامیاران ‪ .٢‬ستادت خەڵكی شاری مەهاباد‬ ‫و چاالکانی مەدەنی ‪.٣‬چاالکانی شاری سەقز‬ ‫‪.٤‬چاالکانی کۆمەاڵیەتی شاری بانە ‪ .٤‬تیمەکانی‬ ‫خەڵکیی (پاڕێزەرانی ژیان )‪-‬کەمپەینی ئەنجومەنی‬ ‫ژیوان –کەمپەینی فداکاران زندگی (خۆبەخشانی‬ ‫ژیان ) لە شاری پاوە ‪.٦‬کومیتەی بوحرانی‬ ‫ئەنجومەنی سنفی کرێکارانی ساختمانی مەریوان‬ ‫وسەواڵوا – کومیتەی گەڕەکەکانی شاری مەریوان‪٧‬‬ ‫‪ .‬کومیتەی گەڕەکەکانی شاری سەقز ‪.٨‬کومیتەی‬ ‫گەڕيکەکانی شاری سنە و دەورووبەر (کومیتە ی‬ ‫نەوەڕە – شەهرەکی حەسەناوا – کەمێز –بێساران‬ ‫ژاوەرۆی سنە ‪ ،‬ژنانی تاقەداری سنە – کومیتەی‬ ‫دێوالن ) ‪.٩‬کەمپەینی کەژوان لە شاری بۆکان ‪.‬‬ ‫یەک لەو کارانەی کە زۆر گرنگ بوو دەور و رۆڵی‬ ‫ژنان لە م کومیتانەیە کە ژن وپیاو بەشدارن‪،‬‬ ‫دوالرە!!!‬

‫کۆڕۆنا دەرفەتێک بۆ ڕۆچوون بەڕیشەکانی کارەساتدا‬

‫ئا‪ :‬شەهرام وەحدانی‬ ‫لەم ڕۆژانەدا کە قەیرانی کڕۆنا دنیای تەنیوە و هەموو‬ ‫سنورەکانی بەزاندووە باسی چۆنیەتی بەرەوڕوو‬ ‫بوونەوە و دەربازبوون لەم نەخۆشینە تیتری‬ ‫یەکەمی هەموو ڕۆژنامە و گۆڤارو هەواڵنێرییەکانە‪،‬‬ ‫ئەم نووسراوە هەوڵێکە بۆ ئەوەی خوێنەر لە‬ ‫گۆشەنیگایەکی دیکەوە سەرەنج بداتە ئەم کارەساتە‪.‬‬ ‫دڵنیام کەسانی دیکەش ئەم الپەڕەیان هەڵداوەتەوەو‬ ‫باسیان لێکردووە بەاڵم بە وتەی پێشینیان کاری‬ ‫چاک‪ ،‬کاریی چڕوپڕە‪ .‬بۆیە زەق کردن و باسکردنی‬ ‫چەندبارەی هەندێک شت خراپ نییە‪.‬‬ ‫ویرووسی کڕۆنا ئەگەرچی گیانی مرۆڤەکانی‬ ‫کردووەتە ئامانج و ترس و دڵەڕاوکەیەکی بێ وێنەی‬ ‫لەهەموو جەهاندا خوڵقاندووە‪ ،‬بەاڵم لە الیەکی‬

‫دیکەشەوە باشتر لە هەر کاتێکی دیکە ناکارامەبوون‬ ‫و ناتەندروست بوونی سیستمی بەڕێوبەرایەتی و‬ ‫ئابووری سەرمایەداری لە هەموو واڵتاندا دەرخستووە‪.‬‬ ‫ڕاستە کە سیستمی ئابووری کاپیتالیزم خۆی لخۆیداو‬ ‫هەمیشە هەڵگری قەیرانی داکشانی نرخی قازانجە‬ ‫کە النیکەم دەساڵ جارێک بەرۆکی ئەو سیستمەی‬ ‫گرتووە‪ ،‬بەاڵم هیچکام لەو قەیرانە پێشووانە کە لە‬ ‫ڕێگەی جۆراوجۆرەوە چارەسەر کراوە وەها نەبووە‬ ‫کە پرسیارێکی بنەڕەتی ساز بکات کە زۆربەی خەڵک‬ ‫لە خۆیان بپرسن کێ یان چی دنیایان وەها خراپ‬ ‫کردووە؟‬ ‫ڕاستە کە مرۆڤایەتی لەم سەردەمەدا زیاتر لە‬ ‫هەمیشە خاوەنی هێزی بەرهەم هێنانەو تکنۆلۆژی‬ ‫گەیشتووەتە لووتکەی خۆی‪ ،‬بەاڵم بەشی هەرە زۆری‬ ‫ئەو توانا زانستییە‪ ،‬وزە‪ ،‬هێزی کارو سامانی گشتیی‬ ‫زەوی نەک لە پێناوی خۆش گوزەرانی و تەندروستی‬ ‫و تێرکردنی مرۆڤ نەبووە بەڵکوو زیاتر بۆ شەڕ‪،‬‬ ‫سیخوڕی و کونتروڵی کومەڵگە تەرخان کراوە‪.‬‬ ‫بۆ نموونە چاوخشاندنێک بەم ئامارانەدا کە لە الیەن‬ ‫ئەنستیتۆی نێونەتەوەیی ئاشتیی لە ستۆکهۆڵم ئامادە‬ ‫کراوە بێسوود نییە*‪ .‬لە ساڵی دووهەزارو هەژدەدا‬ ‫بە گشتی لە ئاستی جەهانیدا ‪ 1822‬میلیارد دۆالری‬ ‫ئەمریکایی بودجە بۆ شەڕ و میلیتاریسم تەرخان‬ ‫کراوە‪ .‬واتە ‪ 240‬دوالر بۆ هەر مرۆڤێک ئەگەر بەسەر‬ ‫هەموواندا دابەش بکرێت!! ئەمە لە کاتێکدایە کە بە‬ ‫پێی دواترین ئامارەکانی ئاکسفام لە نێوان هەر دە‬ ‫کەسدا‪ ،‬یەک کەس داهاتی ڕۆژانەی کەمتر لە دوو‬

‫بە پێی ئامارەکانی ئاکسفام ساڵی ‪ 2017‬تەنیا هەشت‬ ‫کەس لە پووڵدارترین مرۆڤەکان‪ ،‬سەروەت‬ ‫و سامانیان لە تەواوی دارایی نیوێک لە کۆمەڵگای جیهانی‬ ‫زیاترە‪ .‬لەهیچ سەردەمێکدا نابەرابەری و کەلێنی نێوان‬ ‫مرۆڤەکان لەم ئاستەی ئێستادا نەبووە‪.‬‬ ‫ڕەنگە هەمووان پێشتر لەم چەشنە ئامارانەیان دیبێت‬ ‫و بیستوویانە‪ ،‬بەاڵم ئەوەی جێگەی سەرەنج و تێڕامانە‬ ‫ئەوەیە کە ئەو نابەرابەرییە بە بۆنەی هەبوونی سیستمێکی‬ ‫بێدادگەر وەدیی هاتووە کە پەرەپێدەری ئەو کەلێنە‬ ‫چینایەتییە بێ وێنەیە‪ .‬ڕەنگە پێشتر بە هێزی پڕۆپاگاندا‬ ‫و میدیا دەکرا خۆڵ لە چاوی خەڵک بکەن و ڕاستییەکان‬ ‫لەبن قاڵی دەکرا‪ ،‬بەاڵم کڕۆنا لە هەمانکاتدا کە کارەسات‬ ‫بووە‪ ،‬بەاڵم نابەرپرس بوونی ئەم سیستمەی بە ڕوونی‬ ‫نواندووە‪.‬‬ ‫لە کاتێکدا کە دەوڵەتی ئەمریکا زیاتر لە ‪ ٦٨٥‬میلیارد‬ ‫دۆالر تەرخان دەکات بۆ میلیتاریسم‪ ،‬بە وتەی «ئانتۆنی‬ ‫فاوچی» بەڕێوبەری «ڕێکخراوی نەتەوەیی ئالرژی و‬ ‫نەخۆشینە عوفونیەکان لە ئەمریکا»‪ :‬دەوڵەت تەنیا ‪2700‬‬ ‫وێنتیالتۆر یان دەسگای ئۆکسیژێنی لە بەردەستدایە کە‬ ‫نەک بۆ بەرگری لە پاندێمی کڕۆنا بەڵکوو بۆ بەرەوڕوو‬ ‫بوونەوە لەگەڵ ئێپیدێمی ئانفۆالنزای ئاساییش زۆر کەمتر‬ ‫لە ڕادەی پێویستە‪ .‬ئەوەی کە بۆ نموونە باس لە ئەمریکا‬ ‫کرا تەنیا بۆ ئەو مەبەستەیە کە ئاستی نابەرپرسبوونی‬ ‫دەسەاڵتەکان بەرامبەر بە خەڵک وێنا بکرێت لە واڵتێکدا‬ ‫کە وەکۆ سەرتۆپی واڵتانی بەهێزو خاوەن سەرمایە‬ ‫دەناسرێت‪.‬‬ ‫بەرزبوونەوەی سااڵنەی بووجەی میلیتاریستیی واڵتان‬ ‫لە کاتێکدایە کە بە گشتی لە ئاستی جەهانیدا بووجەی‬ ‫تەرخانکراو بۆ بەشی تەندروستی‪ ،‬دەرمان و لە هەمانکاتدا‬ ‫بەشی پەروەردە ڕوو لە داکشانەو ساڵ لە دوای ساڵ کەم‬ ‫و کەمتر دەکرێتەوە‪.‬‬ ‫ئەگەر بمانەوێت چاوێک بە بارودۆخی ئێراندا بخشێنین‬ ‫بۆمان دەردەکەوێت کە ئێران یەکێک لەو بیست واڵتەیە کە‬ ‫بەردەوام لەگەڵ ئەگەری هاتنی رووداوە سرووشتییەکان‬ ‫بەرەوڕووە‪ ،‬لەوانە الفاو و بوومەلەرزەن کە هەموو ساڵێک‬

‫‪7‬‬

‫ژنانیش وەکوو پیاوان لەم کارە ئینسانیە‬ ‫بەشداربوون و هیوایان ساڵمەتی هاوشاریەکانیانە ‪.‬‬ ‫هەروەکوو دەزانین لە نەخۆشخانەکان زۆرترین بەشی‬ ‫پرسنل ژنن کەلە بەشی پەرستاری کاردەکەن و بە‬ ‫هەموومەترسیەک کە کۆرۆنا بۆیانی هەیە تەواوی‬ ‫کاتژمێری خۆیان سەرف دەکەن بەاڵم ریزی خەبات‬ ‫و چاالکییان چۆل نەکردووە وزەحمەت دەکێشن ‪.‬‬ ‫ژنانیش وەکووبەشێ لە کۆمەڵگا کە لەکاتی تەنگانە‬ ‫ونەخۆشی لە بیر هاونەوعی خۆیانن هاوکات لەگەڵ‬ ‫پیاوان لەم کومیتانە بەشدارن وهاوکاری دەکەن‪.‬‬ ‫لەوانەیە بە پێی سەرژمێری ئەو بە شانە کە ژن‬ ‫لەو کومیتانە کاری لێ دەکەن بە نسبەت پیاوان‬

‫کەمتربێت بەاڵم ئەمە نیشان ئەدا کە ژنانیش‬ ‫هەر هەوڵی خۆیان دەدەن کە بە فریای خەڵکی‬ ‫خۆیان بکەون ‪ .‬یەک لەو کومیتانە‪ ،‬کومیتەی‬ ‫هاوکاری ژنانی تاقەداری شاری سنەیە ‪ ،‬یەکی‬ ‫لە کومیتەی گەڕەکەکانئ شاری سنە کە بە‬ ‫هاوکاری ژنان لەم مانگەدا دروست بووە و ئەم ژنانە‬ ‫ئامارێکیان لەو بنەمااڵنە کە ژنان سەرپەرستین‬ ‫ولەم کاتەی پەتای کۆرۆنا لە ماڵ قەرەنتینەن‬ ‫ئامادە کردووە و خۆارک وپێداویستییان کڕیوە‬ ‫وبەستەبەندییان کردووە ولە گەڕەکەکانی فەرح‬ ‫‪ ،‬غەفور ‪ ،‬شەهرکی ئافتاب‪ ،‬تەپەی اللە اکبر ‪،‬‬ ‫حاجیاوا ‪ ،‬جۆراوا ‪ ،‬دەفتەر فەننی ‪ ،‬حەڤدەی‬ ‫شەهریوەر و تەقتەقان لە شاری سنە بالویان‬ ‫کردووە‪.‬‬ ‫هەروەها لە کومیتەی گەڕەکەکانی ئاوایی‬ ‫نروێی پاوە ژنانی چاالک لەم ئاواییە سەرقاڵی‬ ‫پێچانەوەی بروشوور سەبارەت بەکۆرۆنا بوون‬ ‫وبەرچەسپی کاغەزی لەسەر ئەڵکۆڵەکان دانراوە‬ ‫ودوای نێردراون بۆ خەڵک ‪.‬‬ ‫هەرچەند کە زۆربەی کارەکان وەکوو گەندزدایی‬ ‫وپاککردنەوەی کۆالنەکان وگەڕەکەکان بە دەستی‬ ‫پیاوان بوو بەاڵم ژنانیش لە بە شەکانی تری‬ ‫ئەم کومیتانە تا ئەو جێگە کە توانیویانە کاریان‬ ‫کردووە وهاوکار بوون ‪ ،‬هیوادارین ئەم کومیتانە‬ ‫و کەمپەینە خۆبەخشانەی خەڵک هەر بەردەوام‬ ‫بەشدار بن و پەرە بسێنێت وژنانی زۆرتریش‬ ‫وەکوو پیاوان بە شدار بن‪.‬‬

‫بە سەدان کەس بەهۆی ئەوجۆرە رووداوانەوە گیانیان لە‬ ‫دەست دەدەن و دیسان بە هۆی نەبوونی سیستمێکی‬ ‫کارامەی بەرگری و بەرەوڕووبوونەوە‪ ،‬هەرجۆرە ڕووداوێک‬ ‫لەو چەشنە ئەبێتە کارەساتێکی ماڵ وێرانکەر‪ .‬لە بیرمان‬ ‫نەچێت کە هاوکات لەگەڵ کوژرانی قاسمی سولەیمانی‪،‬‬ ‫الفاوێک لە پارێزگای سیستان و بەلووچستان هات کە جگە‬ ‫لە بەجێهێشتنی خەساری گیانی‪ ،‬کەپرو ماڵی هەژارانەی‬ ‫خەڵکی بێدەرەتانی ئەوناوچەی لەگەڵ خۆی برد‪ .‬بەاڵم‬ ‫دەسەاڵت لە جیاتی بە هاناوەچوونی ئەو خەڵکە لێقەوماوە‪،‬‬ ‫ڕێک لە هەمان کاتوساتدا ‪ 200‬ملیۆن دۆالری زێدەی دا بە‬ ‫سپای قودس لقی دەرەوەی سپای پاسداران‪.‬‬ ‫ڕەنگە بە بیستنی ئەوەی کە لە بووجەی سااڵنەی واڵتدا‬ ‫بۆ بەرەو ڕووبوونەوە لەگەڵ وەها ڕووداوگەلێکدا تەنیا‬ ‫دوازدە میلیارد تمەن تەرخان کراوە‪ ،‬بۆمان دەردەکەوێت‬ ‫کە کارەساتەکە تا چ ئاستێک قووڵ و پڕمەترسییە‪.‬‬

‫نابەرپرسبوون و کەمتەرخەمی دەسەاڵتدارانی ئێران لە‬ ‫ئاستی شارومەنداندا لە کاتێکدا زیاتر خۆی دەنوێنێت‬ ‫کە ئەو ‪ 12‬میلیارد تمەنەی «ستادی بەڕێوبەرایەتی‬ ‫قەیران» لەگەڵ بووجەی هەندێک شوێن و سازمانی‬ ‫دیکەدا هەڵسەنگێنین‪ .‬بۆ نموونە و وەکوو مشتێک‬ ‫لە خەروار ئەم دووانەم هێناوە‪ ،‬حەوزەی عیلمیەی‬ ‫قوم ‪ 306‬میلیارد تمەن و بووجەی تەرخانکراو بۆ‬ ‫کاروانەکانی راهیانی نوور ‪ 25‬میلیارد تمەن‪ .‬مانای‬ ‫ئەوەیە کە بەالڕێدا بردنی هزری خەڵک لە الی‬ ‫دەسەاڵت گرینگترە لە بایەخدان بە گیانی هەمان‬ ‫خەڵک‪.‬‬

‫لە کۆتاییدا ئاماژە بەو خاڵە گرینگە کە مرۆڤی ئەمرۆ‬

‫و دواڕۆژ بۆ ژیانی باشتر پێویستی بە چەک نییە‪،‬‬ ‫پێویستی بە ئاشتییە‪ .‬چیتر پێویست نییە بزانین کێ‬ ‫دنیای سازکردووە‪ ،‬ئێستا گرینگ ئەوەیە بزانێن کێ‬ ‫دنیای لێمان خراپ کردووە‪.‬‬


‫‪6‬‬

‫ژمار‌ه (‪ )٨٧‬ساڵی هەشتەم‪٢٠٢٠/٠٤/١٩ ،‬‬ ‫‪Dwaroj@komala.com‬‬

‫کۆڕۆنا و چەند سەرنج و ئامار و زانیاری پێویست‬

‫ئا‪ :‬فەرزاد محەممەدی‬ ‫یەکێک لە زانیارییەکانی زانکۆی هامبۆرگی ئاڵمان‪،‬‬ ‫و ژمارەی ئەو کەسانەی لە دوومانگی هەوەڵی ساڵی‬ ‫ی ساڵی ‪ 2020‬ی زایینی گیانیان لەدەستداوە‪،‬‬ ‫ڤایرۆسی کرۆنا‪292٤ :‬کەس‬ ‫‪ 69602‬کەس‬ ‫هەاڵمەت ‪:‬‬ ‫ماالریا‪140584 :‬کەس‬ ‫خۆکوژی‪153698 :‬کەس‬ ‫مادە کوحولییەکان‪،‬ئەڵکۆڵ‪358471:‬کەس‬ ‫بەکارهێنانی دووکەڵ‪716498 :‬‬ ‫شێرپەنجە ‪ 1177141 :‬کەس‬ ‫ئێوە وابیردەکەنەوە کە کرۆنا ڤایرۆسێکی مەترسیدارە؟‬ ‫ڕەنگە لە الیان کارخانەکانی دەرمانسازی و بیۆلۆژی‬ ‫ئامریکا و چین بە مەبەستێکی دیاریکراو سازکرابێت؟‬ ‫یا لەالیان کارخانەکانی دەرمانسازی و بیۆلۆژی بۆ‬ ‫پێکهێنان و وەدەستکەوتنی بەرهەمەکانییان پێش‬ ‫فرۆشتن؟ یا بۆ پێکهێنانی ترس لە الیان کۆمپانییە‬ ‫دەرمانسازییەکان بۆ فرۆشتنی بەرهەمەکانیان وەکوو‬ ‫؛مادەکانی پاک کەرەوە‪،‬کلینیکس‪ ،‬دەمامکو‪...‬‬ ‫ئەم زانییارییانە بۆ البردنی ترس باڵو دەکرێتەوە‪:‬‬ ‫مەترسە و ریکاڵم بۆ ترس مەکە‪:‬‬ ‫ئەگەر ئێوە هەڵگری ڤایرۆسی کۆڕۆنا بوون و‬ ‫تاقیکرنەوەی ئێوە پۆزەتیڤ دەرچووە‪ ،‬هیچ جێگای‬ ‫مەترسی نییە بە هۆی ئەوەی کە ‪ ٪٨١‬تووشبوان‪،‬‬ ‫هەڵگری ڤایروسی الوازن‪ ٪١٤ ،‬تووشبوان‪ ،‬ڤایرۆسی‬ ‫ناوەندیان هەیە و تەنانەت ‪ ٪٥‬لە تووشبوان لە‬ ‫مەترسی زۆردان‪ .‬ئەمە بەم مانایە دێت کە ئەگەر‬ ‫ئێوە تووشی کرۆنا بوون ئەگەری چاک بوونەوەتان‬ ‫زۆرە‪ .‬هێندێک لەسەر ئەم بروایەن کە ڤایرۆسی‬ ‫‪ SARS‬خرابتر و مەترسیدارتر لە کۆڕۆنایە‬ ‫و مردن بە هۆی ‪ SARS‬نزیک بە ‪ ٪١٠‬ـە‪ ،‬لە‬ ‫حاڵێکدا مردن بە هۆی ‪ 19-COVD‬نزیکەی ‪٪٣‬‬ ‫ـە‪ .‬ئەگەر بێین ئاستی ناوەندی تەمەنی تووشبوان و‬ ‫گیان لەدەستدراوانی ڤایرۆسی کۆڕۆنا دیاری بکەین‬ ‫ژماری گیان لەدەست دراوان لە تەمەنی ژێر ‪50‬‬ ‫سااڵن بە ‪ ٪2‬دەگات‪ ،‬ئەمە بەم مانایەیە ئەگەر‬ ‫تەمەنتان لەژێر ‪ 50‬سااڵنە و شارومەندی چین نین‬ ‫شانسی زۆرترتان بۆ بردنەوەی ‪(LOTTO‬بلیتی‬ ‫هەڵسەنگاندنی بەختتان پێیە)‪.‬‬ ‫یەکێک لە خراپترین ڕۆژەکانی مانگی فوریە ‪2020‬ی‬ ‫زایینی لە بەرچاو بگرن‪ ،‬رۆژی ‪ ،٢٠٢٠/٠٢/١٠‬لەم‬ ‫رۆژەدا ‪ 108‬کەس گیانی خۆیان لەدەستدا‪.‬‬ ‫لەم رۆژەدا بە هۆی شێرپەنجە‪ 26283 :‬کەس‬ ‫بەهۆی شەکرە‪ 4300 :‬کەس‪.‬‬ ‫بە هۆی نەخۆشی دڵ ‪ 24641 :‬کەس‪.‬‬ ‫خۆکوژی ‪ 280‬قات زیاتر لە ڤایرۆسی ‪-COVD‬‬ ‫‪19‬بووە‪.‬‬ ‫جڕووجانەوەر و مێشولە ڕۆژانە گیانی ‪ 2640‬مرۆڤیان‬ ‫گرتووە‪.‬مرۆڤەکان ڕۆژانە دەبنە هۆکاری کوشتنی‬ ‫‪ 1300‬کەس لە خۆیان ‪ ،‬مارەکان ڕۆژانە ‪ 137‬کەس‬ ‫دەکوژن‪ .‬ئێستا ئەگەر ئێمە بێین و بۆ ئاماری گیان‬ ‫لەدەستدان بە هۆی برسێتی و رووداوی هاتووچۆ و‬ ‫پیس بوونی هەوا بگەڕێین چ ئاکامێک وەردەگرین‪.‬‬ ‫‪ 1151‬کەس رۆژانە بە پێی ئاخرین ئاماری‬ ‫‪ WHO‬و سااڵنە شتێک نزیکی ‪ 420000‬مرۆڤ‬ ‫تەنانەت بە هۆی برسێتی گیانی خۆیان لەدەست‬

‫دەدەن‪ ٤/٥ ،‬ملوێن کەس بە هۆی پیس بوونی‬ ‫هەوا دەمرن‪ ،‬کە لەناو ‪ 108‬واڵتی جیهان ‪ 400‬شاری‬ ‫ئاسیایی و ئافریقایی(جیهانی سێهەم ) لە مەترسی‬ ‫زۆرترین گیان لەدەست دان بە هۆی پیس بوون‬ ‫هەوا دان‪.‬‬ ‫ڕۆژانە ‪30137‬مرۆڤ بە هۆی خواردنی هەڵە گیانی‬ ‫خۆیان لەدەست دەدەن ‪11000000‬میلون مرۆڤ‬ ‫لەساڵدا‪،‬و مردن بەهۆی ڕووداوی هاتووچۆ زیاتر لە‬ ‫‪ 30137‬لە ساڵدایە‪.‬‬ ‫ڤایرۆسی کۆڕۆنا لەچاو ئاماری ئەم جۆرە مردنانە‬ ‫زۆر ترسناک نییە و نەگەیوە و ناگاتەوە سەر‬ ‫ئەم ئامارە میلیونانە‪ .‬ترسناکتر لە کۆڕۆنا بە‬ ‫فەنا چوون و نابودبوونی کۆمپانیا و کارگەی‬ ‫گەوڕە و بچوک و بێکاری ملوێنی مرۆڤەکانە‪ ،‬کە‬ ‫بەدەستی دێوەزمەکانی ئابووری جیهان پالنڕێژی‬ ‫کراون و ئێستاش خەریکی بنەماکانی ئەسڵیی و‬ ‫راستەقینەین و بەچەند ماوەیەک جارێک پێویستیان‬ ‫بە ڕاتەکانێکی ئابووری هەیە بۆ ئەوەی سەرنجی‬ ‫کۆمەڵگا لە مەسەلەی ئەسڵی دووربخەنەوە‪ .‬بابەتی‬ ‫ئەسڵی نێو دەنێین دەستبەسەرداگرتنی دیجیتاڵی‪،‬‬ ‫گیروگرفتی دەروونی‪ ،‬خۆکوژی‪ ،‬پچڕانی پێوەندی‬ ‫کۆمەاڵیەتی ‪ ....‬کارەساتی مرۆیی پاش تەواوبوونی‬ ‫کرۆنایە کە زۆر خراپتر و دڕێژخایانترە‪ .‬شێوەیەکیتر‬ ‫لە دەستبەسەرداگرتنی دیجیتاڵی لەداهاتوودا لە‬ ‫جیهان لەڕێگەدایە کە واڵتانێک کە چاالکی زۆرتریان‬ ‫لەم بارەوە دەبێت بێگومان دەسەاڵتداریی زۆرتریان‬ ‫دەبێت‪ .‬بۆئەوەی چاکتر تێبگەین بەچەن سەت ساڵ‬ ‫لەمەوبەرەوە دەگەرێنەوە ساڵی ‪1720‬ی زایینی‬ ‫نەخۆشی تاعوون گیانی زۆرتر لە سەد هەزار کەسی‬ ‫گرت‪ ،‬یەک سەدە لە دوای ئەم واتە ساڵی ‪ 1820‬لە‬ ‫ئەندۆنیزیا و تایلەند و فیلیپین وەبا زۆرتر لە سەد‬ ‫هەزار کەسی کوشت‪ .‬هاوکات لەگەڵ تەواوبوونی‬ ‫شەڕی جیهانی یەکەم ‪ 1918‬تا ‪ 1920‬ئانفوالنزای‬ ‫ئیسپانیایی گیانی بیست تا سەد ملوێن کەسی‬ ‫گرت‪ ،‬بەاڵم کۆڕۆنا تا ڕێکەوتی ‪ 2020,04,11‬گیانی‬ ‫‪ 102774‬کەسی لە ‪ 19٤‬واڵتی دنیا گرتووە‪ .‬ئێستا‬ ‫جێگای پرسیارە کە جیاوازی ڕێژەی مردن لە نێوان‬ ‫دوو پەتای کۆتایین‪ ،‬کۆڕۆنا و ئانفواڵنزای ئیسپانیایی‬ ‫لەگەڵ تاعوون و وەبا لەچی دابووە و هەیە؟‬ ‫پێوەندی نێوان مرۆڤەکان و ئاڵووگۆڕی (اسرایی)‬ ‫بەشەرەکان بە واڵتانێک کە خۆیان ڕادەست‬ ‫دەکردەوە هۆکاری ئەسڵی باڵوبوونەوەی ئانفواڵنزای‬ ‫ئیسپانیایی بوو‪ ،‬ئەمرۆش گرفتی گرینگ و ئەسڵی‬ ‫گەورەترین واڵتەکانی جیهان‪ ،‬پێوەندی پانووبەرینیان‬ ‫لە بواری گرینگی ئابووری لەگەڵ واڵتی باڵوکەرەوەی‬ ‫نەخۆشی واتە واڵتی چینە‪ .‬چۆن زەختی ئابووری‬ ‫لەسەر حکومەت بە ئاسانی قەرەبوو ناکرێتەوە‬ ‫کەوایە باشترین رێگاچارە دابەشکردنی بەسەر چینی‬ ‫ناوەڕاست و کەم داهاتی کۆمەڵگایە‪ ،‬بە بوونی‬ ‫ماڵپەڕ و تۆڕی کۆمەاڵیەتی بەهێز لەدنیای ئێستا‬ ‫و بەگشتی لە جیهان‪ ،‬ئەگەر لە ڕۆژانی سەرەتای‬ ‫پەرەسەندنی کرۆنا پێوەندی کۆمەاڵیەتی وەکوو‬ ‫گەشتیاری‪ ،‬هاتووچۆ‪ ،‬کەلوپەلی هاوردە قەرەنتینە‬ ‫دەکران بۆ ماوەیەکی کورت ئیتر پێویستی بە‬ ‫داخستنی دووکان و بازاڕ و کارگە بچوکەکان نەبوو‪.‬‬ ‫هۆکاری ئەسڵی پشت پەردە و شۆکی ئابووری نهێنی‬ ‫بۆ کرێکارانێک کە بەرە بەرە دەتوانن نان دەرهێنەری‬ ‫بنەماڵەبن نەدەکەوتنە ژێر مەترسییەوە‪.‬‬ ‫بەاڵم بەرەوپێش نەبردن و کۆنترۆڵ نەکردنی زۆرتر‬ ‫چ خەساراتێک وەدی دێنێت؟‬ ‫وەستانی ئابووری جیهان بەستێن بۆ غوولەکانی‬ ‫ئابووری خۆش دەکات تا بچووکترین کۆمپانیەکانی‬ ‫رەقیب یا قووت بدەن یا بشۆنەوە‪ .‬زۆرێک لە‬ ‫ئیشەکان لە داهاتوودا دەبێ پەرۆشی بارودۆخی‬ ‫خۆیان بن‪.‬‬ ‫با بێین ‪ 2٤‬کەس لە دەوڵەمەندترین کەسانی دنیا کە‬ ‫‪ 17‬کەسیان ئامریکایی‪ 2 ،‬فەرانسەوی‪ 2 ،‬چینی‪1 ،‬‬ ‫مێکزیکی‪ 1 ،‬هیندی ‪ 1 ،‬کاناداییە بگرینە بەرچاو‪،‬‬ ‫بە سامانێک زۆرتر لە ‪12٤٦،٥‬میلیارد دوالر‪ .‬ئێستا‬ ‫سامانی دوو کەسی سەرەتا لەبەرچاو دەگرێن‪ ،‬کەسی‬ ‫یەکەم ‪,jeffrey bezos‬خاوەن پوان و سەرۆکی‬

‫کۆمپانیای ئامازۆن ‪،‬کۆمپانیای ئینتێرنێتی کەلووپەل‬ ‫‪ ،‬تەنانەت بێ هەبوونی یەک فروشتنگا سامانێک‬ ‫زۆرتر لە ‪ ١٠٤/٤‬میلیارد دۆالری هەیە‪ .‬کەسی‬ ‫دوهەم ‪ ،bill gates‬خاوەن پوان مایکرۆسافتە‬ ‫کە کاری ئەسڵی پالنرێژی وێرای سامانێک نزیک‬ ‫بە ‪ ٩٩/٢‬میلیارد دۆالرە‪.‬غوولەکانی ئابووری تەنیا‬ ‫یەک ئامانجییان هەیە‪ ،‬دەستبەسەرگرتنی زۆرتر و‬ ‫پانوبەرینتری کۆمەڵگا لەگەڵ بەدەستگرنی دەسەاڵت‬ ‫و کۆنتڕۆڵی سامانیان بۆ بەرژەوەندی قازانج خوازیی‬ ‫خۆیان‪.‬‬ ‫قۆناغی یەکەم بە داهێنانی کۆمپیوتر دەستی پێکرد‬ ‫ودواتر ئینتێرنێت و مۆبایل وهتد‪ .‬بە داهێنانی مۆبایل‬ ‫ئیتر پێویستی بە لێپرسراوانی زانیاری‪ ،‬وێنەگر‬ ‫و کامێراوان نییە کە هەوڵ بدەن بچنە ناوەرۆکی‬ ‫دوژمن‪ ،‬چۆنکە ئێستا بیروڕایان ڕۆژانە لەسەر‬ ‫تۆڕەکۆمەاڵیەتێکان بەناوی فەیسبووک‪ ،‬واتساپ‪،‬‬ ‫تلگرام و‪...‬دەنگدانەوەی دەبێت‪ .‬دەستبەسەرداگرتنی‬ ‫دیجیتاڵی‪ ،‬گرێدراوی و بەکاربەرێکی دیجیتاڵی وەدی‬ ‫دێنێت و زۆرینەی ئیشەکان دەخاتە ژێر مەترسی و‬ ‫ئێمەش زۆر بەئاسانی چاوپۆشی لێدەکەین‪ .‬بە هاتنی‬ ‫ژووری سۆفت وێرەکان بە ژیانی مرۆڤ ‪،‬کارانێک‬ ‫وەکوو‪ ،‬وێنەگەری ڕۆژنامەوانی‪ ،‬چاپی کتێب‪...،‬‬ ‫بە مێژوو پەیوەست دەبن‪ ،‬کۆمپانیاکانی بیمە‬ ‫بارودۆخێکی باشیان نابێ ‪ ،‬واڵتانی پڕ نەوت لە‬ ‫چەن دەیەی داهاتوو لەگەڵ قەیرانی ماڵی رووبەروو‬ ‫دەبنەوە‪ ،‬هۆکاری گشتی لە داهاتوودا ئەمەیە‬ ‫هەم سەنعەتی ماشێن سازی شێوەیەکی جیاوازی‬ ‫لە بەکارهێنانی وزە داناوە و هەم خۆی لە حاڵی‬ ‫تێکەاڵو بە دیجتاڵی بوونە و شێوازی بەرهەمەکانیان‬ ‫لە داهاتوودا بەسەدان کار و ئیش دەکەنە قوربانی‬ ‫ولەناویان دەبەن‪.‬‬ ‫کۆمپانیاکانی ‪ UBER‬و ‪BLACK LINER‬‬ ‫کە سۆفت وێرن تەنانەت بە نەبوونی النیکەم یەک‬ ‫تاکسی‪ ،‬هاتووچۆی گەورەترین شارەکانی جیهانیان‬ ‫لەژێر کاریگەری خۆیان داناوە‪ ،‬کاری تاکسییان توشی‬ ‫مەترسی کردووە و لەداهاتوودا بە هێنانی ماشێنی‬ ‫نوێی کارەبایی بێ شوفیر[کە سەرەتای قۆناغی بە‬ ‫ئەنجام گەیاندنی تێپەراندووە و لە کۆمپانیا گەورەکان‬ ‫لە ئێستادا تەنیا بەکارهێنانی ناوخۆیی هەیە ]بۆ‬ ‫بازاڕ‪ ،‬کاری شۆفیری بە یەکجاری لەناو دەچێت‪.‬‬ ‫دەرمانخانەکانی ئینتێرنێتی ‪ ،‬دوکتووری ئینتێرنێتی‬ ‫‪ ،‬پارێزەری ئینتێرنێتی هەموویان بەگشتی تەنیا‬ ‫یەک ئەپێکیان پێویستە‪ .‬ئەم هەنگاوانە تەنیا‬ ‫بەمەبەستی کونترۆڵی سامان و سەرمایەی‬ ‫کۆمەڵگاکان و مەملەکەتان و گرتنی هێزی زۆرترە‪.‬‬ ‫بانکداری لە داهاتوودا لەبیردەچێتەوە و پارە تەنیا‬ ‫چەند دانە ژمارە لەسەر کارتی ئێعتباری بانکەکان‬ ‫دەبێ‪ ،‬تا هەر کات کە دەوڵەت و دەسەاڵتداران حەز‬ ‫بکەن بتوانن رایبگرن و دەستیبەسەردا بگرن‪ ،‬لە‬ ‫کاری رەش و نایاسایی و بێ دانی باج و دوور لە‬ ‫چاوی دەوڵەت بەرگری دەکرێت ‪ .‬ئامانجی ئەسڵی‪،‬‬ ‫کۆکردنەوەی هەست و نستی گشتی جیهان لە ناو‬ ‫سندووقی دەوڵەتی‪ ،‬دواتر دەست بەسەرداگرتنی‬ ‫سامانی مەملەکەتانی الواز بەدەست دەوڵەتانێک‬

‫کە بەهێزترن و تێکنۆلوژی و سەنعەتی دیجیتاڵی‬ ‫باشتریان هەیە‪ ،‬مەملەکەتی الواز دەخەنە سەر‬ ‫ئەژنۆ‪ ،‬بە دانانی وامی پڕ بەهرە و قازانج بەناوی‬ ‫یارمەتی بۆ بنەما سازی و پێشکەوتنی ئەم واڵتانە‬ ‫و بەستنی ڕێکەوتنی بازرگانی ‪ ،‬گرێدراوی واڵتانی‬ ‫جیهانی سێهەم بە واڵتانی زلهێز لە سەرەوەی‬ ‫پالنڕێژی ئابووری خۆیان داناوە‪ .‬بەاڵم بەم جیاوازیە‬ ‫کە تەواوی هەست و نستی جیهان بەیەک نەرم‬ ‫ئامێر پێوەندی دەبێت و کۆمای سەرمایە لەیەک‬ ‫شوێن کۆ دەبێتەوە چۆن تێکنۆلۆژی و دیجیتاڵی‬ ‫بوون کۆنتڕۆڵی باشتری بەدوادا هەیە‪ ،‬کۆ بوونەوەی‬ ‫سەرمایە لەیەک شوێن سەرمایەی زیاتری ئەم‬ ‫شوێنە و هەژاریی شوێنەکانی تری بەدوادا هەیە‪،‬‬ ‫هەژاری زۆرتر‪ ،‬نەبوونی ئاسایش و ئەمنییەتی‬ ‫بەدوادا هەیە و نەبوونی ئەمنییەت زۆرتر رێگە‬ ‫لە پێشکەوتن دەگرێت و ئێمە گرێدراوتر دەکات‪،‬‬ ‫خولێک کە خۆمان پەرەی پێدەدەین‪ .‬کۆڕۆنا زەنگی‬ ‫مەترسیە بۆ ئەو کەسانەی ناتوانن بەردەوام لەسەر‬ ‫کارێک بن و دایم لە گۆڕینی کارن یا بۆ ڕاگرتنی‬ ‫کارەکەیان پشت بە وامی بە بەهرەی زۆر دەبەستن‬ ‫چۆنکە تازە زۆرینەی کارەکان سەقامگیری و‬

‫پتەوییان نامێنێ و لەهەر جێگایەک خاوەن‬ ‫سەرمایە هەست بە ترس بکات چینی کرێکار‬ ‫دەخاتە ژێر گۆشاری خۆی ولەناوی دەبات‪.‬‬

‫بە پێچەوانەی بڕوای زۆرینەی چەپەکان کە‬ ‫سەرمایەداری بە باڵوکرنەوەی کۆڕۆنای چینی‬ ‫بەرهەمهێنانی سەرمایەی خۆی لەناودەبا‪،‬‬ ‫دەبێ بڵێین ئەوان بە تەواویی بە ئەوپەڕی‬ ‫بابەتەکان ئاگادارن و هۆشیارانە گیرفانی‬ ‫بەتاڵی چینی بەشخووراو خاڵی و خاڵیتر‬ ‫دەکەن‪ ،‬ئەوان بەتەواو ئاگادارییەوە بە‬ ‫کرۆنا کەوتونەتە گیانی پیرەکانی کۆمەڵگای‬ ‫خۆیان‪ ،‬چون ناچارن زۆرترین خەرجی‬ ‫دەرمان بۆ ئەم چینە بەکار بێنن لەحاڵێکدا‬ ‫کە ئەم چینە لەدوای شەڕی جیهانی دوویەم‬ ‫زۆرترین بەشیان بە کار و پیتاک بە دەوڵەت‬ ‫داوە و ئێستاش دەوڵەت هیچ خواستێک بۆ‬ ‫چاوەدێری و زیندوو راگرتنیان نیشان نادات‪.‬‬ ‫حەتمەن لەچەند مانگی داهاتوودا دەرمان‬ ‫بۆ کۆڕۆنا دەدۆزرێتەوە و میلیاردها دۆالر‬ ‫دەچێتە ناو گیرفانی زڵهێزترینەکانی جیهان‬ ‫و زۆرێک لە کارەکان لەگەڵ خۆی لەناودەبات‬ ‫و بەلەبەرچاوگرتنی پاک و خاوێنی ڕۆژانە لە‬ ‫مەترسی کۆڕۆنا کەم دەکات‪ .‬تاکوو بەلەبەر‬ ‫چاوگرتنی هێڵەکانی تەندروستی رۆژانە لە‬ ‫رێکاڵمی ترسناکی ‪ 19-COID‬کەم بێتەوە‬ ‫و ژیانی ئاسایی چێنی کەم داهات بە جێگای‬ ‫خۆی بگەڕێتەوە‪.‬‬


‫ژمار‌ه (‪ )٨٧‬ساڵی هەشتەم‪٢٠٢٠/٠٤/١٩،‬‬ ‫‪Dwaroj@komala.com‬‬

‫‪9‬‬

‫لە دەستەواژەی ئایدیۆلۆجی سیاسی‬

‫دواڵ عەلیدۆست‪ -‬بەشی یەکەم‬

‫سۆسیالیزم بوو نه‌ماوه‌‪ ،‬ده‌سته‌واژه‌ی‬ ‫چه‌وساند‌نه‌وه به‌و شێوه‌ی ک ‌ه ل ‌ه ڕۆمانه‌کانی‬ ‫چارڵس دیکنس و ئێمیل زۆال و که‌سانی‬ ‫دیکه‌‌دا ئاماژه‌ی پێده‌درا‪ ،‬وزه‌ی ڕه‌خنه‌ی‬ ‫نه‌ماوه‌‪ .‬سۆسیالیزم پێویست ‌ه زۆر زیره‌کان ‌ه ل ‌ه‬ ‫ده‌روازه‌یه‌که‌و‌ه تێکه‌ڵی پرۆژه‌ی دێمۆکڕاسی‬ ‫بێت‪ ،‬ڕه‌نگ ‌ه زۆر که‌س لێره‌دا بڵێت جا خۆ‬ ‫ئه‌م ‌ه هیج داهێنان و هونه‌رێک نییه‌‪ ،‬ڕاسته‌‪،‬‬ ‫به‌اڵم من لێره‌دا مه‌به‌ستم له‌ کام شێوه‬ ‫دێمۆکڕاسییه؟‪ ،‬بێگومان ئه‌و دێمۆکراسی ‌ه‬ ‫نا ک ‌ه سیستمی فیکریی لیبڕالیزم پیناسه‌ی‬ ‫ده‌کات و ده‌یخات ‌ه به‌ر ده‌ستی نه‌زم ‌ه‬ ‫فیکرییه‌کانی دیکه‪ .‬سۆسیالیزم ده‌بێت‬ ‫مه‌فهوومی ئازادی و ێمۆکراسی و ئەخالقی‬ ‫سۆسیالیستی پێکه‌و‌ه گرێ بدات‪ ،‬نه‌کردنی‬ ‫ئه‌م کار‌ه تیئۆریی ‌ه ده‌گه‌ڕێته‌و‌ه بۆ لویس‬ ‫بالنک‪ ،‬پییه‌ر جۆسێف پرۆدۆن و ته‌نانه‌ت‬ ‫کارل مارکس‪ ،‬هه‌موو ئه‌م بیرمه‌ندان ‌ه له‌و‬ ‫سه‌رده‌مه‌دا ب ‌ه شیوه‌یه‌کی زۆر به‌رچاو ته‌نیا‬ ‫بۆ ئازادی تاک ده‌ڕوانن و مه‌یدانیبوونی‬ ‫ئه‌و ئازادیی ‌ه وه‌ک دڕکێک ل ‌ه جه‌سته‌ی‬ ‫کۆمه‌ڵگه‌ی مۆدێڕندا ده‌بینن که بۆ وه‌النان‬ ‫و له ناوبردنی گه‌وره‌ترین هه‌وڵی خۆیان‬ ‫ده‌ده‌ن‪ ،‬ئه‌و هه‌وڵه‌ش له‌ پله‌ی یه‌که‌مدا‬ ‫ته‌نیا و ته‌نیا فه ڕزکردنه‌وه‌ی ده‌سته‌واژه‌ی‬ ‫هاوپشتیی ‌ه ک ‌ه به‌داخه‌و‌ه زۆر الیه‌نی دیک ‌ه‬ ‫نه‌فه‌سبڕ ده‌کات‪ ،‬واوه‌تر وێنه‌یه‌کی ناته‌واوی‬ ‫کۆمه‌ڵگ ‌ه مۆدێڕنه‌کان دێنێت ‌ه به‌رچاوی ئه‌و‬ ‫بیرمه‌ندانه‌‪ .‬به‌اڵم ئه‌گه‌ر بۆ به‌رهه‌مه‌کانی‬ ‫هێگل بڕوانین (هێڵکێش کردنی فه‌لسه‌فه‌ی‬ ‫ماف)‪ ،‬ئه‌و‌ه خودی هێگل پێشنیاری جوانی‬ ‫له کۆمه‌ڵگه‌ی مۆدێڕن‬ ‫بۆ باش تێگه‌یشتن ‌‌‬ ‫هه‌یه‪ ،‬ئه‌و ئایدیای نۆرماتیڤی پێشنیازی‬ ‫جوانی بۆ راگرتنی هاوسه‌نگی نێوان‬ ‫کاته‌گۆریی ‌ه سیاسیی و ئەخالقییه‌کان هه‌یه‪،‬‬ ‫ته‌نانه‌ت ل ‌ه هه‌نگاوی دووه‌میشدا بۆ ئه‌وه‌ی‬ ‫ک ‌ه چۆن حه‌وزە جیاوازه‌کانی کۆمه‌ڵگ ‌ه‬ ‫که‌ڵک له‌و بۆچوون ‌ه وه‌ربگرن‪ .‬بۆ وێن ‌ه چۆن‬ ‫یاسا ده‌توانێت وه‌ک سه‌روه‌رێک مافی ئازادی‬ ‫تاک ب ‌ه شێوه‌یه‌کی یه‌کسان ده‌سته‌به‌ر‬ ‫بکات‪ ،‬دواتر چۆن بنه‌ماڵه‌و ژیانی شه‌خسی‬ ‫ده‌توانێت پرسی په‌روه‌رده‌و به‌جێهێنانی‬ ‫پێداویستیی ‌ه (غه‌ریزه‌) سروشتییه‌کانی‬ ‫مرۆڤ دابین بکات‪ ،‬ئه‌وکات بواری ئابووریی‬ ‫ب ‌ه ڕیژه‌یه‌کی کافی ژیان و داهاتی هه‌موو‬ ‫شارۆمەندا ‌ن مسۆگه‌ر بکات و پاشان ده‌وڵه‌ت‬ ‫پرسی ئەخالق و سه‌داقه‌ت ل ‌ه ئه‌ستۆ‬ ‫بگرێت‪ .‬ب ‌ه واتایه‌کی دیک ‌ه بیرمه‌ندانی چه‌پ‬ ‫ک ‌ه پاش هێگل دێن‪ ،‬ل ‌ه یه‌ک جیابوونه‌وه‌ی‬ ‫حه‌وز‌ه جیاوازه‌کانی کۆمه‌ڵگه‌ی مۆدێڕن‬ ‫یا نابینن یاخۆ ب ‌ه جددی ناگرن و ته‌نیا‬ ‫موتڵه‌ق و گشتگیر بیرده‌که‌نه‌وه‌‪ .‬ئه‌و‌ه ته‌نیا‬ ‫پرسی ئابووری‌ و نیزامی سه‌رمایه‌داریی ‌ه ک ‌ه‬ ‫ده‌کرێته بنه‌مای گه‌وره‌ترین و به‌هێزترین‬ ‫خاڵی ڕه‌خنه‌‪ .‬با من لێره‌دا زۆر بۆ مێژوو‬ ‫نه‌گه‌ڕێمه‌و‌ه و فیکره‌کانم کۆ بکه‌مه‌وه‌‪،‬‬ ‫ب ‌ه گشتی خودی به‌رهه‌مه‌کانی ژۆن ژاک‬ ‫ڕۆسۆش یه‌ک دونیا سووژ‌ه بۆ ئایدیای‬

‫ئازادی کۆمه‌اڵیه‌تی ب ‌ه ده‌سته‌و‌ه ده‌ده‌ن‬ ‫ک ‌ه بیرمه‌ندانی چه‌پ ئاوڕیان لێنه‌داوه‌ته‌وه‌‪.‬‬ ‫ئه‌مڕۆ هه‌مان ده‌سته‌واژه‌ی ئازادی ب ‌ه هه‌موو‬ ‫مۆدێله‌کانیە‌و‌ه (ئازادی نه‌رێنی‪ ،‬ئازادی‬ ‫ئه‌رێنی و ئازادی کۆمه‌اڵیەتی) ده‌توانێت‬ ‫وزه‌یه‌کی بێهاوتای بزووتنه‌وه‌‌و ڕوانین بۆ‬ ‫دونیای داهاتوو بێت‪ .‬هه‌موو ئه‌م داواکاریان ‌ه‬ ‫ل ‌ه بازنه‌یه‌کی فیکریی دێمۆکراسیدا‪ ،‬چونک ‌ه‬ ‫ئه‌گه‌رچی نیزامی دێمۆکراسیش ب ‌ه بێ که‌موو‬ ‫کورتی نیی ‌ه و الیەنی الوازیشی تێدا بەدی‬ ‫دەکرێت‪ ،‬به‌اڵم ل ‌ه مێژووی مرۆڤایه‌تییدا‬ ‫هیچ نیزامێک ئه‌وه‌ند‌ه سه‌رکه‌وتوو نه‌بووه‪.‬‬ ‫هه‌ربۆی ‌ه هه‌روه‌ک بیرمه‌ندی هاوچه‌رخی‬ ‫کانادایی چاڕڵس تیله‌ر ده‌ڵێت‪ ،‬ئه‌مڕۆ‬ ‫نیزامی دیموکراسی به‌بێ ئاڵته‌رناتیڤه‌‪.‬‬ ‫بیرۆکه‌ی چه‌پ ل ‌ه سه‌ر بنه‌مای ئازادی و‬ ‫دێمۆکراسی‪ ،‬به‌اڵم ڕادیکاڵ‪ ،‬ب ‌ه ڕه‌خن ‌ه ل ‌ه‬ ‫نیزامی ئه‌مڕۆی سه‌رمایه‌دارییه‌و‌ه ده‌توانێت‬ ‫دیسانه‌و‌ه کاریگه‌ر بێت‪ .‬من پێشتر ئاماژه‌م‬ ‫ب ‌ه داهاتی به‌‌بێ قه‌یدو شه‌رت دا‪ ،‬ئه‌و‬ ‫ده‌رفه‌ت ‌ه زۆر گه‌وره‌یه‌و گه‌شه‌ی سه‌رده‌م‬ ‫ناچار ده‌بێت به‌ره‌و ئه‌و ئاراست ‌ه بڕوات‪،‬‬ ‫خۆ ئه‌و بیرۆک ‌ه ل ‌ه جه‌وهه‌ری بیرۆکه‌ی‬ ‫سۆسیالیزمدا هه‌ر هه‌بووه‌‪ ،‬بۆ دیسانه‌و‌ه‬ ‫ناخرێته‌و‌ه مه‌ڵبه‌ندی ئه‌و فیکره‌‪ .‬دونیای‬ ‫تکنیک و دیجیتاڵیی ل ‌ه ده‌یه‌کانی داهاتوودا‬ ‫ده‌یان و سه‌دان پیش ‌ه ل ‌ه ناو ده‌بات‪ ،‬زۆر‬ ‫که‌س بێکار ده‌بن‪ ،‬ئه‌وکات کۆمه‌ڵگ ‌ه چۆن‬ ‫ل ‌ه گه‌ڵ پرسی هاوپشتی و یه‌کسانی و‬ ‫ئازادی مامه‌ڵ ‌ه ده‌کات؟ پرسی سه‌رمایه‌و‬ ‫مڵک چۆن تاوتوێ ده‌کرێت؟ ئایدیا زۆرن‪،‬‬ ‫به‌اڵم که‌سی ب ‌ه کاریزمای ده‌وێت‪ ،‬یاخۆ‬ ‫حیزبێک ک ‌ه ته‌نیا بۆ به‌شداربوونی ئه‌مڕۆی‬ ‫ل ‌ه ده‌سه‌اڵتدا هه‌وڵ نه‌دات‪ ،‬به‌ڵک ‌ه هه‌ندێک‬ ‫دوورتر بڕوانێت‪ ،‬خۆی ئه‌مه‌ی ‌ه وه‌حی‪.‬‬ ‫سۆسیالیزم ب ‌ه جه‌وهه‌ری بیری ئازادییه‌وه‌‪،‬‬ ‫ب ‌ه ئاوڕدانه‌وه‌ی ل ‌ه سێ ئاستی جیاوازی‬ ‫کۆمه‌ڵگه‌ی مۆدێڕن (په‌یوه‌ندی شه‌خسیی‬ ‫(ره‌فاقه‌ت‪ ،‬ئه‌وینداریی و بنه‌ماڵه)‌‪ ،‬بواری‬ ‫سیاسه‌ت و بواری ئابووریی)‪ ،‬ده‌توانێت‬ ‫خۆی له‌و قه‌یرانه‌ی ئه‌مڕۆی ڕزگار بکات‪.‬‬ ‫وات ‌ه تا چ ڕاده‌یه‌ک یه‌ک ب ‌ه یه‌کی ئه‌و ئاستان ‌ه‬ ‫ئازادییان تێدا بەدی دەکرێت و ل ‌ه کوێدا و‬ ‫ل ‌ه چ خاڵێکدا ئازادی ب ‌ه ئاکام نه‌گیشتووه‌‪،‬‬ ‫به‌اڵم ئازادییه‌ک نا ک ‌ه ل ‌ه خۆپه‌ره‌ستی و‬ ‫ئێگۆئیزمه‌و‌ه نزیک بێت‪ ،‬به‌ڵک ‌ه ئازادییەک‬ ‫ک ‌ه ل ‌ه فیکری هاوکاریی و یه‌کتر به‌ڕسمیه‌ت‬ ‫ناسینه‌و‌ه سه‌رچاو‌ه بگرێت‪ .‬چونک ‌ه ئه‌و‌ه‬ ‫کۆمه‌ڵگه‌ی ‌ه ک ‌ه تاک ب ‌ه تاک ده‌کات‪،‬‬ ‫سۆسیالیزم ئه‌و‌ه ده‌گه‌یەنێت ک ‌ه ئێم ‌ه ل ‌ه‬ ‫کۆمه‌ڵگه‌دا ل ‌ه هه‌موو بواره‌کانی ژیاندا‬ ‫وابه‌ست ‌ه ب ‌ه یه‌کین‪ ،‬ته‌نات بۆ ئازادبوون و‬ ‫ئازادی وه‌رگرتنمان وابه‌سته‌ی ده‌روبه‌ر‬ ‫و شارۆمه‌ندانی دیکه‌ین‪ .‬لیبرالیزم ڕێک‬ ‫ب ‌ه پێچه‌وانه‌و‌ه بیرده‌کاته‌وه‌‪ ،‬لێره‌دا پێش‬ ‫هه‌موو شت تاک دێت و ئه‌و کات سه‌رجه‌می‬ ‫تاکه‌کان ده‌بنه‌ پێکهاته‌ی کۆمه‌ڵگه‌‪.‬‬

‫پێناسه‌یه‌ک له‌سه‌ر حیزبی سیاسی ل ‌ه‬ ‫کوردستان و جیاوازییه‌که‌ی ل ‌ه گه‌ڵ ئه‌حزابی‬ ‫سیاسی ڕۆژئاوا؟‬ ‫ئه‌م پرسیار‌ه پرسیارێکی هه‌ستیارو ئاڵۆزه‌‪.‬‬ ‫حیزبه‌ سیاسییه‌کانی کوردستان ل ‌ه زۆر‬ ‫الیه‌نه‌و‌ه تایبه‌تمه‌ندی خۆیان هه‌یه‌‪ .‬ره‌نگ ‌ه‬ ‫لێره‌دا پێناسه‌کردن که‌متر شیاو بێت و زیاتر‬ ‫پێویست بێت بۆ هه‌ندێک جیاوازی نێوان‬ ‫حیزبی ڕۆژئاوایی و حیزبه‌کانی کوردستان‬ ‫بڕوانین‪ .‬من لێره‌دا بۆ مێژووی بیرۆکه‌ی‬ ‫حیزب به‌گشتی ناگه‌ڕێمه‌وه‌‪ .‬به‌اڵم ئه‌وه‌ی ک ‌ه‬ ‫شه‌فافه‌‪ ،‬حیزبی واڵتانی ئه‌ورووپایی و ڕۆژئاوا‬ ‫پێش هه‌موو شت ل ‌ه نیزامێکی دێمۆکراسیدا‬ ‫چاالکی سیاسی ده‌که‌ن‪ .‬هه‌رکات یه‌کێک له‌و‬ ‫ڕێکخراوانه‌‪ ،‬نیزامی سیاسی و کۆمه‌اڵیه‌تیی‬ ‫دێمۆکراسی بخات ‌ه ژێر پرسیاره‌وه‌‪ ،‬ئه‌و‌ه‬ ‫ده‌کرێ ل ‌ه ڕووی یاساو‌ه ل ‌ه پڕۆسه‌ی چاالکی‬ ‫سیاسیدا پەراوێز بخرێت‪ .‬ل ‌ه کۆمه‌ڵگه‌ی‬ ‫کوردستاندا (ئه‌گه‌رچی پارچه‌کانی هه‌موو‬ ‫ل ‌ه یه‌ک جیاوازن) ئه‌مجۆر‌ه میکانیزمان ‌ه نین‪.‬‬ ‫دواتر پێش ئه‌وه‌ی ک ‌ه ئێم ‌ه بۆ پێکهاته‌و‬ ‫ستراکته‌ری رێکخراو‌ه سیاسییه‌کان بڕوانین‪،‬‬ ‫باشتر‌ه ئاماژه‌یه‌ک ب ‌ه ژێربه‌نا و ئایدیای‬ ‫سیاسیان بده‌ین‪ .‬بۆ وێن ‌ه ڕێکخراو‌ه‬ ‫سیاسییه‌کانی ڕۆژهه‌اڵتی کوردستان هه‌موو‬ ‫پرسی ئازادبوون و سه‌ربه‌خۆبوونی نه‌ته‌وه‌ی‬ ‫کورد ده‌که‌ن ‌ه جه‌وهەری چاالکیی سیاسیان‪،‬‬ ‫دیار‌ه لێر‌ه و له‌وێ جیاوازی هه‌یه‌‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫پرسی نه‌ته‌وایه‌تی پرسی سه‌ره‌کی هه‌مووانه‌‪.‬‬ ‫واوه‌تر هه‌ندێکیان خۆیان ب ‌ه چه‌پ ده‌زانن و‬ ‫هه‌ندێکی دیکه‌شیان باس ل ‌ه دادپه‌روه‌ریی‬ ‫کۆمه‌اڵیه‌تی ده‌که‌ن‪ ،‬به‌بێ ئه‌وه‌ی ب ‌ه چه‌پ‬ ‫ل ‌ه قه‌ڵه‌م بدرێن‪ .‬پاشان پرسی فیدڕالیزمیش‬ ‫هه‌ر ل ‌ه ئارادا هه‌یه‌‪ ،‬ئه‌گه‌رچی هێشتا نادیار‌ه‬ ‫ک ‌ه کام شێو‌ه ل ‌ه فیدڕالیزم ب ‌ه که‌ڵکی‬ ‫جوغرافیا و فره‌نه‌ته‌وه‌یی و فره‌چه‌شنیی‬ ‫ئێران بێت‪ .‬هه‌ربۆی ‌ه ئه‌وه‌نده‌ی من بزانم‪،‬‬ ‫هیچ کامیان خاوه‌ن ئایدیۆلۆجییه‌کی قووڵ‬ ‫که به‌رنامه‌ی‬ ‫و به‌رین نین‪ .‬واته پڕۆگرامێک ‌‌‬ ‫بۆ په‌روه‌رده‌‪ ،‬بۆ کۆمه‌ڵگە ب ‌ه گشتی‪ ،‬بۆ‬ ‫پرسی ئازادی و دادپه‌روه‌ریی و ئابووریی‪،‬‬ ‫بۆ پرسی په‌یوه‌ندی نێونه‌ته‌وه‌یی و هتد‪..‬‬ ‫هه‌بێت‪ .‬جا ئه‌و‌ه نه‌بوونی ئه‌و به‌رنام ‌ه‬ ‫به‌رین ‌و به‌رفراوانه‌‌ی ‌ه ک ‌ه ته‌نانه‌ت حیزب ‌ه‬ ‫سیاسیه‌کانی باشووری کوردستانیشی‬ ‫تووشی شێوه‌یه‌ک چه‌قبه‌ستوویی کردووه‪.‬‬ ‫دواتر ئه‌گه‌ر بۆ ستراکته‌ر و مودیرییه‌تی‬ ‫زۆرینه‌ی حیزبه‌کان بڕوانین‪ ،‬ئه‌و‌ه جێگای‬ ‫سه‌رنج ‌ه ک ‌ه بۆچی ل ‌ه دوو‪ ،‬سێ و چوار‬ ‫ده‌یه‌ی ڕابردوودا که‌سانی ئاستی ڕابه‌رایه‌تی‬ ‫زۆرینه‌ی حیزبه‌کان نه‌گۆڕاون‪ .‬ڕوخساره‌کان‬ ‫زۆر که‌م ده‌گۆڕدرێن‪ ،‬مه‌گه‌ر چاالکیی‬ ‫ئه‌و حیزبان ‌ه ل ‌ه ده‌یه‌کانی ڕابردوودا ته‌نیا‬ ‫سه‌رکه‌وتنی تۆمار کردووه‌؟ مه‌گه‌ر ل ‌ه‬ ‫کۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌دا پرسی سیاسه‌ت مانای‬ ‫ل ‌ه ده‌ست داو‌ه و ئاوڕی لێنادرێته‌وه‌‌؟ مه‌گه‌ر‬

‫ئێم ‌ه ده‌سته‌واژ‌ه و ئایدیای شۆڕشگێڕیمان‬ ‫بێ‌بایه‌خ کردووه‌؟ مه‌گه‌ر ل ‌ه نێو حیزبه‌کاندا‬ ‫(ل ‌ه نێو کۆمه‌ڵگه‌دا) هه‌رچه‌ند ساڵێک‬ ‫لێکۆڵینه‌و‌ه بۆ ئه‌و‌ه ناکرێت ک ‌ه ئاکامی کاری‬ ‫کاربه‌ده‌ستان و گه‌شه‌و سه‌رکه‌وتنه‌کان‪،‬‬ ‫یاخۆ هه‌ڵه‌و تاوان و گه‌ش ‌ه نه‌رێنیه‌کان چی‬ ‫بوون؟ تا به‌رپرسیاران به‌و شێو‌ه بدرێن ‌ه به‌ر‬ ‫ره‌خنه‌ی ئه‌رێنی و نه‌رێنی‪ ،‬تا ب ‌ه لێهاتوو و‬ ‫به‌توانا له‌ قه‌ڵه‌م بدرێن و کۆمه‌ڵگەو نه‌ته‌و‌ه‬ ‫شانازییان پێو‌ه بکات‪ ،‬یاخۆ تا جێگ ‌ه‬ ‫چۆڵ بکه‌ن و مه‌یدان بۆ که‌سانی نوێخواز‬ ‫و گه‌نج و خاوه‌ن پۆته‌نسیال چۆڵ بکه‌ن‪.‬‬ ‫ئه‌مان ‌ه هه‌مووی پرسیارن ک ‌ه به‌رده‌وام‬ ‫داوای ئاڵووگۆڕ ده‌که‌ن‪ ،‬به‌اڵم رابه‌ران و‬ ‫کاربه‌ده‌ستانی سه‌ره‌وه‌ی ئه‌و ڕێکخراوان ‌ه‬ ‫نه‌گۆڕن‪ .‬گه‌شه‌‌ی سیاسی و فیکریی‬ ‫به‌و شێو‌ه به‌ڕێو‌ه ناچێت‪ ،‬پێوه‌ره‌کان بۆ‬ ‫ئاڵووگۆڕ مه‌نتقی نین‪ ،‬زۆر وزه‌ی باش و‬ ‫نوێخواز ب ‌ه هه‌ده‌ر ده‌ڕۆن‪ .‬هه‌مان گرفت‬ ‫ئێخه‌ی حیزبه‌کانی باشووری گرتووه‌‪.‬‬ ‫جێگای سه‌رنج ‌ه ک ‌ه دێمۆکراسی له‌و پارچه‌د‌ا‬ ‫چۆن پیاد‌ه ده‌کرێت‪ ،‬ده‌نگدان و هه‌ڵبژاردن‬ ‫و زۆر پرنسیبی دیک ‌ه سیمای دێمۆکراسیان‬ ‫پێو‌ه دیاره‌‪ ،‬به‌اڵم حیزبه‌کان هه‌ر خێڵه‌کی و‬ ‫بنه‌ماڵه‌یی ماونه‌ته‌وه‌‪ .‬ئه‌م ‌ه نه‌ک زیانمه‌‌نده‌‪،‬‬ ‫به‌ڵک ‌ه کاره‌ساتێکی گه‌وره‌یه‌‪ .‬چونک ‌ه ئه‌م‬ ‫پارچه‌ی کوردستان ده‌وڵه‌تێکی حیزبیی ‌ه‬ ‫ک ‌ه ن ‌ه بۆ په‌روه‌رده‌ ‌و نه‌ بۆ ڕاهێنان و نە‬ ‫بۆ ئه‌زموونکردنی دێمۆکراسی ب ‌ه گوێره‌ی‬ ‫پێویست کار ده‌کات‪ .‬به‌سه‌ر هه‌موو کێش ‌ه‬ ‫سیاسیه‌کانی ئه‌و ناوچه‌‪ ،‬پاش نزیک ب ‌ه سی‬ ‫ساڵ حوکمڕانی‪ ،‬ل ‌ه ڕوانگه‌ی په‌روه‌رده ‌و‬ ‫ڕاهێنانی دێمۆکراسییه‌و‌ه زۆر که‌مکاریی‬ ‫کراوه‌‪ ،‬ئه‌و‌ه هه‌مووی ده‌بێت ‌ه الوازی و‬ ‫ناساخیی فه‌رهه‌نگی سیاسی ئه‌و به‌شه‌‌ی‬ ‫کوردستان‪ .‬ب ‌ه گشتی زۆر که‌م خزمه‌تی‬ ‫ئەخالقێکی کوردپەروەرانە – ئه‌وه‌ش‬ ‫به‌بنه‌مایه‌کی دورنه‌ماو‌ه ‪ -‬ده‌کرێت‪ .‬ئه‌گه‌ر ل ‌ه‬ ‫کۆتایی وه‌اڵمه‌که‌مدا بگه‌ڕێمه‌و‌ه بۆ سه‌ره‌تای‬ ‫پرسیاره‌که‌تان‪ ،‬ئه‌و‌ه به‌راوردکردنی حیزب ‌ه‬ ‫ڕۆژئاوایه‌کان و حیزبه‌کانی کوردستان‬ ‫زۆر ئه‌سته‌مه‌‪ ،‬چونک ‌ه له‌الی ئێم ‌ه حیزب‬ ‫ده‌سه‌اڵته‌‪ ،‬حیزب خۆی ب ‌ه سه‌ر کۆمه‌ڵگه‌دا‬ ‫ده‌سه‌پێنێت‪ ،‬به‌اڵم چونک ‌ه ده‌سه‌اڵته‌‪،‬‬ ‫کۆمه‌ڵگ ‌ه یا قه‌بووڵی ده‌کات‪ ،‬یا توانای‬ ‫ئه‌وه‌ی نیی ‌ه ب ‌ه شێوه‌یه‌ک سزای بدات و‬ ‫بیخات ‌ه دۆخێکی به‌خۆداچوونه‌وه‌دا‪ ،‬تا ل ‌ه‬ ‫خۆیدا چاکسازیی بکاته‌وه‌و بگه‌ڕێته‌و‌ه بۆ‬ ‫سه‌ر مانای هه‌بوونی خۆی‪ ،‬ئه‌ویش ک ‌ه‬ ‫ته‌نیا و ته‌نیا خزمه‌تکردن ‌ه ب ‌ه کۆمه‌ڵگه‌‪ .‬ل ‌ه‬ ‫ڕۆژئاوا خه‌ڵک بڕیار ده‌دات ک ‌ه کام حیزب‬ ‫و کام ‌ه که‌سایه‌تی و کامه ڕوخسار شایانی‬ ‫نوێنه‌رایه‌تیی خه‌ڵکی هه‌یه‌‌و کامه‌ش نا‪ .‬جا‬ ‫ئه‌م ‌ه به‌سه‌ر ئه‌و که‌موو کورتییەشدا ک ‌ه‬ ‫بێگومان ل ‌ه ڕۆژئاواش بەرچاوە و دەبیندر‬ ‫ێت‪.‬‬ ‫درێژەی هەیە‬


‫‪8‬‬

‫ژمار‌ه (‪ )٨٧‬ساڵی هەشتەم‪٢٠٢٠/٠٤/١٩ ،‬‬ ‫‪Dwaroj@komala.com‬‬

‫رەخنە و ئاوڕدانەوەیەکی ئەوڕۆیی ل‬

‫وتووێژێک لەگەڵ دکتور عەبد‬

‫عەبدواڵ عەلیدۆست‬

‫قوتابی دوکتورا لە فەلسەفەی سیاسی و فەلسەفەی کۆمەاڵیەتی‬

‫جیهان بە گشتی و ڕۆژهەاڵتی ناوین بە تایبەتی‬ ‫سەردەمێکی نوێ تێپەردەکەن و لەگەڵ کێشە و‬ ‫گورانکاری جیدی بەرامبەر بوونەتەوە‪ ،‬بۆ شرۆڤەی‬ ‫زیاتری چەند بابەت و پرسیاری سەردەمییانە‬ ‫داوامان لە مامۆستا عەبدواڵی عەلیدووست مامۆستای‬ ‫زانکۆی شاری هیلدیسهایم لە واڵتی ئاڵمان کردووە‬ ‫کە واڵمی چەن پرسیارمان بدەنەوە‪ .‬شایانی باسە‬ ‫مامۆستا عەبدواڵ چاالکی سیاسی و قوتابی دوکتورای‬ ‫زانستە سیاسییەکانە و بە دڵێکی فراوانەوە واڵمی‬ ‫پرسییارەکانی داینەوە‪.‬‬ ‫ئایا شتێک ب ‌ه نێوی ئیدئۆلۆژی سیاسی ل ‌ه جیهانی‬ ‫ئه‌وڕۆ ده‌بیندرێ؟‬ ‫وه‌اڵم‪ :‬ئه‌گه‌ر ئێم ‌ه ب ‌ه سه‌رنجه‌و‌ه بۆ سه‌بک و به‌ستێنی‬ ‫به‌کارهێنانی ده‌سته‌واژه‌ی ئایدۆلۆجی بڕوانین‪ ،‬ئه‌وه‬ ‫ده‌بینین ک ‌ه ئه‌وده‌سته‌واژ‌ه هه‌ڵگری دوو واتای‬ ‫جیاوازه‌‪ .‬له‌الیه‌که‌و‌ه هه‌روه‌ک ئێو‌ه ل ‌ه پرسیاره‌که‌دا‬ ‫ئاماژه‌تان پێداوە‌‪ ،‬ئێم ‌ه ل ‌ه ته‌ک الیه‌نێکی ئاڵۆزی‬ ‫سیاسی ئه‌و ده‌سته‌واژه‌دا سه‌روکارمان هه‌یه‌‪،‬‬ ‫به‌اڵم له‌الیه‌کی دیکه‌و‌ه ناتوانین ئاوڕ ل ‌ه گرامه‌ر‌ه‬ ‫ی نه‌دەینه‌وه‌‪ .‬الیه‌ن ‌ه‬ ‫فه‌لسه‌فییه‌که‌ی ئایدیۆلۆج ‌‬ ‫فه‌لسه‌فییه‌کەی ئه‌م ده‌سته‌واژ‌ه بۆ بیرۆکه‌کانی‬ ‫مارکس ده‌گه‌ڕێته‌وه‌‪ .‬مارکس زۆر ب ‌ه شه‌فافیی باس‬ ‫له‌و‌ه ده‌کات‪ ،‬که‌ چینی ژێرده‌ست و چه‌وساوه‌ی نێو‬ ‫کۆمه‌ڵگ ‌ه به‌ دیدێکی ته‌واو هه‌ڵه‌و نادرووست ل ‌ه خۆی‬ ‫ب ‌ه خه‌به‌رو به‌‌ئاگاییه‌‪ .‬ئه‌و‌ه چینی ده‌سه‌اڵتداره‌ ک ‌ه بۆ‬ ‫ڕاگرتن و هێشتنه‌وی ده‌سه‌اڵتی خۆی‪ ،‬ب ‌ه کۆمه‌ڵێک‬ ‫مێتۆدو به‌رنامه‌و‌ه گه‌وره‌ترین هه‌وڵ ده‌دات تا هه‌ست‬ ‫و بۆچوون و ڕوانگه‌و خۆخوێندنه‌وه‌ی چینی ژێرده‌ست‬ ‫دیفۆڕم ‌ه بکات‪ .‬ب ‌ه واتایه‌کی دیکه‌‪ :‬بۆ ئه‌وه‌ی ک ‌ه چینی‬ ‫ژێرده‌ست الوازو ور‌ه نزم بمێنێت‪ ،‬پێویست ‌ه وێنه‌یه‌کی‬ ‫خۆیان بۆ درووست بکرێت که‌ سنووره‌کانی به‌رته‌سک‬ ‫و پته‌و بن‪ .‬بۆ هه‌رچی باشتر وێناکردنی ئه‌م خاڵ ‌ه‬ ‫ب ‌ه پێویستی ده‌زانم ئاماژه‌یه‌ک ب ‌ه پرسی ئیستیعمار‬ ‫و کۆلۆنی بده‌م‪ ،‬ڕه‌شپێست ‌ه ژێرده‌سته‌کانی زۆرێک‬ ‫لە وه‌اڵتانی ئه‌فریقایی چه‌ندین ده‌یه‌یان پێویست بوو‬ ‫تا ل ‌ه پله‌ی یه‌که‌مدا خۆیان ته‌نیا ل ‌ه ده‌‌ستی ئه‌و‬ ‫وێنه‌یەی خۆیان ڕزگار بکه‌ن که له‌الیه‌ن داگیرکەرانی‬ ‫سپی پێسته‌وه‌ به‌سه‌ریاندا سه‌پێندرابوو‪( .‬ئه‌گه‌رچی‬ ‫ئه‌م دیارد‌ه هه‌موو داگیرکارو ژێرده‌ستێک ده‌گرێته‌وه‪،‬‬ ‫به‌اڵم ڕه‌نگ ‌ه ب ‌ه شێوه‌یه‌کی تا ڕاده‌یه‌ک جیاوازتر‌)‪ .‬وات ‌ه‬ ‫پاش چه‌ندان ساڵ ل ‌ه ناخی خۆیانه‌و‌ه قه‌ناعه‌تییان‬ ‫به‌و‌ه هێنابوو ک ‌ه ب ‌ه ڕاستی مرۆڤی ده‌ستی دوون‬

‫و الوازن و له‌ مرۆڤی سپی ‌پێست که‌مترن‪ .‬ئه‌م‬ ‫شێو‌ه تێڕوانین ‌ه بۆ هه‌بوونی خۆ ده‌ستکردی‬ ‫داگیرکاران بوو‪ ،‬چونکه مه‌به‌ستێکی ئایدیۆلۆجی‬ ‫پته‌وی له‌ پشته‌و‌ه بوو‪ ،‬کاتێ ک ‌ه تۆ توانیت پاش‬ ‫داگیرکردنی خانه‌والنه‌‪ ،‬هزرو فیکرو ناخی که‌سێک‬ ‫داگیر بکه‌یت‪ ،‬ئه‌وکات ئه‌و که‌س ‌ه ڕزگاربوونی زۆر‬ ‫ئه‌سته‌مه‌‪ ،‬چونک ‌ه کۆتووبه‌نده‌کان به‌‌هێزترن‪ .‬ئه‌م ‌ه‬ ‫الیه‌نه‌ فه‌لسه‌فییه‌که‌ی ده‌سته‌واژه‌ی ئایدیۆلۆجیی ‌ه‬ ‫که‌ ده‌بێت ‌ه ژێربه‌نای زۆر ڕوانگه‌ی سیاسیش‪ .‬واوه‌تر‬ ‫ئه‌م به‌ش ‌ه فه‌لسه‌فییه‌ی ئایدیۆلۆجی ئێستاش ل ‌ه زۆر‬ ‫واڵتی جیهاندا بۆ زۆر الیه‌نی ژیان به‌کار ده‌هێنرێت‪.‬‬ ‫ئه‌مڕۆ جیهانی سه‌رمایه‌داریی و نه‌زمی سیاسی‬ ‫ئابووریی نیۆلیبڕالیزم واتای ژیانی باش ب ‌ه سه‌رفکاری‬ ‫(کۆنزوم) و کێبڕکێی ئابوورییه‌و‌ه گرێده‌دات‪ ،‬ئه‌م‬ ‫دوو خه‌سڵه‌ت ‌ه ده‌کرێن ‌ه بنه‌مای دیدێکی تایبه‌ت بۆ‬ ‫ئازادی‪ .‬به‌اڵم خۆ خۆمان باش ده‌زانین ک ‌ه ئه‌م ‌ه‬ ‫بیرێکی ئایدیۆلۆجی گشتگیر‌ه بۆ هه‌رچی باشتر‬ ‫جێخستنی ئه‌و جیهانبینی ‌ه لیبڕاڵیه‌‪ .‬ئه‌مڕۆ کۆمه‌ڵێک‬ ‫پسپۆڕ و تیئۆریتیکه‌ی بواری ئابووری هه‌ن ک ‌ه‬ ‫ئه‌و شێو‌ه ژیان ‌ه ب ‌ه ناته‌واو هه‌ژارو شێواو ل ‌ه قه‌ڵه‌م‬ ‫ده‌ده‌ن‪ .‬بۆ وێن ‌ه بیرمه‌ندانی ناوداری وه‌ک (ئه‌مێرتیا‬ ‫سێن‪ ،‬تۆماس پیکێتیی‪ ،‬تۆماس سێداڵچێک و هتد)‬ ‫زۆر راشکاوان ‌ه ئاماژ‌ه به‌و‌ه ده‌ده‌ن ک ‌ه ئه‌م دید‌ه‬ ‫نیولیبڕاڵی ‌ه بۆ ژیان ل ‌ه زۆر الیه‌نه‌و‌ه له‌تمه‌ی گه‌ور‌ه‬ ‫ل ‌ه مرۆڤبوونمان ده‌دات‪ .‬به‌اڵم ئه‌و ئایدیۆلۆجیی ‌ه ل ‌ه‬ ‫مۆخی مرۆڤی مۆدێڕندا‪ ،‬ل ‌ه دونیادا ره‌گی داکوتاوه‌و‬ ‫کاتووساتێکی زۆری ده‌وێت تا زۆرین ‌ه به‌و قه‌ناعه‌ت ‌ه‬ ‫بگات ک ‌ه ده‌کرێ و دەتوانین ژیانێکی دیکه‌ی باشترو‬ ‫شیاوتر ل ‌ه ده‌روه‌وه‌ی بازنه‌ی نیزامی لیبڕالیزمدا‬ ‫پێشبینیی بکه‌ین و هه‌وڵی بۆ بده‌ین‪ .‬من لێره‌دا‬ ‫ده‌گه‌ڕێمه‌و‌ه سه‌ر الیه‌ن ‌ه سیاسییه‌که‌ی ده‌سته‌واژه‌ی‬ ‫ئایدیۆلۆجی و لێره‌شدا ب ‌ه کورتی ئاما‌ژ ب ‌ه دوو واتای‬ ‫ئه‌و ده‌سته‌واژ‌ه ده‌ده‌م‪ .‬مانای سه‌ره‌کی سیاسی‬ ‫ئایدیۆلۆجی بریتیی ‌ه ل ‌ه جیهانبینیەکی تا ڕاده‌یه‌ک‬ ‫موتڵه‌ق که ل ‌ه ئاستێکی تایبه‌ته‌و‌ه بۆ کۆمه‌ڵگ ‌ه‬ ‫ده‌ڕوانێت و له‌خۆشی ڕاده‌بینێت هه‌موو گرفت ‌ه‬ ‫سیاسیی و کۆمه‌اڵیه‌تییه‌کان بخوێنێته‌وه‌و هاوکات‬ ‫له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا ڕێگه‌چار‌ه بۆ هه‌مووی شک ببات‪ .‬جا‬ ‫ئه‌م گۆشه‌نیگا‪ ،‬وێنه‌و پێشبینی خۆی بۆ سازاندنی‬ ‫چوارچێوه‌ی کۆمه‌ڵگه‌ هه‌یه‌و خوازیاری ئه‌وه‌ی ‌ه ک ‌ه‬ ‫گرفت ‌ه ستراکته‌رییه‌کانی ئێستاو ئه‌مڕۆ بنبڕ بکات‪.‬‬ ‫له‌و بازنه‌دا رێفۆڕم و رێفۆڕمخوازیی جێگه‌ی نییه‌و‬ ‫نابێته‌وه‌‪ .‬لێره‌شدا به‌رگی ئایدیۆلۆجی سیاسی ب ‌ه‬ ‫به‌ری ته‌واوی ژیاندا ده‌کرێت‪ .‬هه‌ربۆی ‌ه پاش ئه‌زموونی‬ ‫نازیه‌کانی واڵتی ئاڵمان و بیری ستالینیزمی ل ‌ه‬ ‫سۆڤیه‌تی کۆن‪ ،‬ئه‌م شێو‌ه ئایدیۆلۆجی ‌ه زیاتر‬ ‫خه‌وشدار کراوه و هیچ جیهانبینیه‌کی دیمۆکراسی‬ ‫ددانی خێری پێدا نانێت‪ .‬منیش دۆستایه‌تی ل ‌ه‬ ‫گه‌ڵ ئه‌و هه‌ڵوێسته‌ی دێموكراته‌کان ده‌که‌م و ب ‌ه‬ ‫به‌جێشی ده‌زانم‪ .‬به‌اڵم با من لێره‌دا بێمه‌و‌ه سه‌ر ئه‌و‬ ‫پرسیارەی ک ‌ه ئێو‌ه مه‌بەستتان بوو و پرسیارێکی زۆر‬ ‫زه‌رووره‌‪ .‬من ئه‌وه‌نده‌ی ل ‌ه مه‌به‌ستی ئێو‌ه گه‌یشتبم‪،‬‬ ‫ئێو‌ه له‌التان گرینگ ‌ه ک ‌ه ئایا ئه‌مڕۆ ل ‌ه جیهاندا‬ ‫وزه‌یه‌ک‪ ،‬تیئۆرییه‌ک‪ ،‬بیرۆکه‌یه‌ک به‌دی ده‌کرێت ک ‌ه‬ ‫خوازیاری ڕوخاندنی سنووری جیهانی لیبڕالیزم بێت‪.‬‬ ‫ره‌نگ ‌ه به‌کارهێنای ده‌سته‌واژه‌ی ئایدیۆلۆجی لێره‌دا‬ ‫ب ‌ه هۆی ته‌واو نزیکبوونی ئه‌و وشه‌یە ل ‌ه ده‌سته‌واژه‌ی‬ ‫ئایدیا بێت‪ .‬پاش الوازبوونی بیرۆکه‌ی سۆسیالیزم‬ ‫‪ −‬وات ‌ه پاش الوازبوونی ئه‌و جه‌مسه‌ر‌ه به‌هێزه‌‪ ،‬ک ‌ه‬ ‫ب ‌ه کۆمه‌ڵێک کاته‌گۆریی سیاسی‪ ،‬کۆمه‌اڵیه‌تی و‬ ‫فه‌لسه‌فیی به‌بنه‌ماو‌ه ئاوێنه‌ی ده‌خست ‌ه به‌ر ڕوخساری‬ ‫جیهانی سه‌رمایه‌داریی و هه‌موو قه‌یرانه‌کانی‬ ‫ناخی خۆی پیشان ده‌داو هاوکات له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا‬ ‫بانگه‌شه‌ی بۆ شێوازێکی دیکە ل ‌ه ژیان دەکر‌د ‪−‬‬ ‫ئه‌مڕۆ ئه‌و هه‌ست ‌ه درووست بوو‌ه ک ‌ه هیچ به‌دیلێکی‬ ‫سیاسیی به‌دی نه‌کرێت‪ .‬به‌اڵم گرفتی سه‌ره‌کی‬ ‫ئه‌وه‌ی ‌ه ک ‌ه سیاسه‌ت ب ‌ه گشتی هه‌میش ‌ه دره‌نگوه‌خت‬ ‫ده‌گات‪ ،‬ئایدیا و ئۆتۆپی زۆر هه‌ن‪ ،‬ته‌نانه‌ت ل ‌ه چه‌ند‬

‫سه‌د‌ه له‌مه‌وبه‌ره‌وە بیرۆکه‌ی ڕادیکاڵ هه‌‌‌بوون‪ ،‬ئه‌مڕۆ‬ ‫ل ‌ه زانکۆکان و ل ‌ه زانسته‌ کۆمه‌اڵیه‌تییه‌کاندا ب ‌ه گشتی‬ ‫زۆر بیرۆک ‌ه و پۆته‌نسیال هه‌ن ک ‌ه هاواری وه‌رگرتن و‬ ‫تیۆریزه‌کردنیانن‪ ،‬به‌اڵم سیاسه‌ت ئاگای ل ‌ه زۆرینه‌ی‬ ‫ئه‌و گه‌ش ‌ه رادیکااڵن ‌ه نییه‌‪ .‬به‌گشتی من ب ‌ه شیاوی‬ ‫ده‌زانم ک ‌ه ل ‌ه پرسی گه‌ڕان به‌دوای وزه‌یه‌کی بزوێنه‌ر‬ ‫و رادیکاڵی سیاسیدا که‌متر ده‌سته‌واژه‌ی ئایدیۆلۆجی‬ ‫به‌کار بێنین‪ ،‬به‌ڵکو‌و زیاتر ل ‌ه ده‌سته‌واژه‌ی وه‌ک‬ ‫ئۆتۆپیا یاخود (ئیلهام و وه‌حی) که‌ڵک وه‌ربگرین‪.‬‬ ‫بۆ وێن ‌ه ل ‌ه به‌رهه‌می ناوداری تۆماس مۆڕووسدا‬ ‫«ئۆتۆپیا» ک ‌ه ساڵی ‪ 1516‬نووسراو‌ه زۆر خاڵی‬ ‫سه‌رنجڕاکێشی ئۆتۆپیی تێدای ‌ه ک ‌ه تا ب ‌ه ئه‌مڕۆ‬ ‫ئاوڕیان لێنه‌دراوه‌ته‌وه‌‪ .‬بۆ وێن ‌ه مۆڕووس هه‌ر ئه‌و‬ ‫کات ‌ه ب ‌ه ئه‌رکی ئەخالقی هه‌ر کۆمه‌ڵگه‌یه‌کی ساخ‬ ‫ده‌زانێت ک ‌ه ژیانێکی شیاو بۆ هه‌موو شارۆمه‌ندان‬ ‫ته‌رخان بکات‪ ،‬بۆ ئه‌وه‌ی هیچ که‌س ل ‌ه پله‌ی یه‌کمدا‬ ‫نه‌بێت ‌ه دزو دواتر بکرێت ‌ه الشه‌یه‌کی مردوو‪ ،‬چونک ‌ه‬ ‫هه‌ژاری و تاوان ل ‌ه یه‌ک دوور نین‪ .‬ئێستا ل ‌ه واڵتانی‬ ‫ڕۆژئاوادا هه‌ر هه‌ژاری هه‌یه‌‪ ،‬نایه‌کسانی ل ‌ه زۆر بواردا‬ ‫هاوار ده‌کات‪ ،‬خۆ باشترین ده‌رفه‌ت بۆ ئه‌و‌ه ڕه‌خساو‌ه‬ ‫باس ل ‌ه داهاتێکی بنه‌ڕه‌تی ب ‌ه بێ قه‌یدوشه‌رت بۆ‬ ‫هه‌موو شارۆمه‌ندان بکرێت‪ .‬ده‌رفه‌ت و سه‌رمایه‌ی‬ ‫ل ‌ه ڕاده‌به‌ده‌ر هه‌یه‌‪ ،‬پێکهاته‌و ئینستیتووتی سیاسی‬ ‫کۆمه‌اڵیه‌تیی هه‌ن‪ ،‬ئه‌گه‌ر ئه‌و بیرۆک ‌ه سه‌ر بگرێت‪،‬‬ ‫ده‌کرێ واتای ژیان‪ ،‬دیارده‌ی کار‪ ،‬بنه‌مای بیرۆکه‌ی‬ ‫ئازادی و چه‌ندان الیه‌نی دیکه‌ی ژیان بگۆڕدرێت و‬ ‫کۆمه‌ڵگه‌‌ش ب ‌ه گشتی جۆرێکی دیک ‌ه وێنا بکرێت‪.‬‬ ‫پرسێکی سه‌ره‌کی ک ‌ه ده‌توانێت دیسانه‌وه‌ هێڵی‬ ‫سیاسه‌تی جیکه‌وتووی لیبڕالیزم بگۆڕێت‪ ،‬پرسی‬ ‫دیموکڕاسییه‌کی راسته‌قینه‌یه‌‪ ،‬دیموکڕاسییه‌ک ک ‌ه‬ ‫چه‌شنی «فۆڕمێک ل ‌ه ژیان» هه‌موو بواره‌کانی‬ ‫ژیان بگرێته‌و‌ه و ل ‌ه سه‌ر بنه‌مای به‌هاگه‌لێکی وه‌ک‬ ‫که‌رامه‌تی مرۆڤ‪ ،‬ئازادی ودادپه‌روه‌ری دامه‌زرابێت‪.‬‬ ‫گۆڕینی ئاراسته‌کان به‌رەو ئه‌حزابی ده‌ستی راستی و‬ ‫پۆپۆلیست له‌ ئورووپا چۆن ده‌بینن؟‬ ‫پێش هه‌موو شت با ئێم ‌ه بۆ دیارده‌و ئایدیای‬ ‫پۆپۆلیستیی بڕوانین و ئاماژ‌ە ب ‌ه تایبه‌تمه‌ندیه‌کی‬ ‫سه‌ره‌کی ئه‌م هه‌ڵوێست ‌ه سیاسی ‌ه بده‌ین‪ .‬بیرۆکه‌ی‬ ‫پۆپۆلیستی خاڵی به‌هێزی خۆی له‌وه‌دا ده‌بینێت‪،‬‬ ‫بۆ پرسیار‌ه ئاڵۆز‌ه سیاسییه‌کان ساکارترین وه‌اڵمی‬ ‫هه‌بێت‪ .‬هه‌ربۆی ‌ه زۆرینه‌ی ئه‌و رێکخراو‌ه پۆپۆلیستان ‌ه‬ ‫هیچ به‌رنامه‌یه‌کی سیاسی ب ‌ه بنه‌مایان نییه‌‪ ،‬به‌ڵکو‌و‬ ‫ته‌نیا که‌ڵک ل ‌ه کات و دۆخی تایبه‌ت وه‌رده‌گرن‪.‬‬ ‫ئێستا ل ‌ه واڵتانی ئه‌ورووپادا ب ‌ه گشتی دوو الیه‌ن و‬ ‫دوو روانگه‌ی سیاسی‪ ،‬فه‌رهه‌نگی و کۆمه اڵیه‌تیی‬ ‫هه‌ن‪ .‬الیه‌نێک ب ‌ه گشتی خوازیاری ئازادی زیاتره‌‪،‬‬ ‫جا ئازادی فه‌رهه‌نگی بێت‪ ،‬ئازادی پرسی جنس‬ ‫بێت‪ ،‬ئازادی سیاسی و هتد‪ ،..‬ئه‌م الیه‌ن ‌ه ب ‌ه دیدێکی‬ ‫کراوه‌و‌ه بۆ ژیان و بۆ جیهان و بۆ ئاڵوگۆڕه‌کان‬ ‫ده‌ڕوانێت‪ ،‬هاوکات له‌ گه‌ڵ ئه‌وه‌دا الیه‌نه‌که‌ی دیکه‌ی‬ ‫ئه‌م پرس ‌ه خولیای به‌رته‌سککردن و بچووککردنه‌وه‌ی‬ ‫هه‌موو ئه‌و دیاردانه‌یه‌‪ ،‬وات ‌ه ناتوانێت ل ‌ه گه‌ڵ‬ ‫فره‌چه‌شنی و پلۆڕالیزمی سیاسی و فه‌رهه‌نگییدا ته‌با‬ ‫بێت‪ .‬بیرۆکه‌ی پۆپۆلیزم ئه‌و ماف ‌ه به‌خۆی ده‌دات‬ ‫ک ‌ه ته‌نیا خۆی بزانێت شارۆمه‌ندی ڕاسته‌قینه کێیه‌‪،‬‬ ‫کێ یه‌کێک ل ‌ه ئێمه‌یه‌و کێ بۆ کۆمه‌ڵگ ‌ه بێسوودو‬ ‫ته‌نانه‌ت زیانمه‌نده‌‪ .‬زۆر که‌س دەبێژن‪ ،‬ره‌نگ ‌ه ئه‌گه‌ر‬ ‫ڕیکخراوه‌یه‌کی پۆپۆلیست هات ‌ه ده‌سه‌اڵته‌وه‌‪ ،‬ئه‌وکات‬ ‫نه‌توانێت سیاسه‌ت بکات و ب ‌ه بونبه‌ست دەگات‪،‬‬ ‫چونک ‌ه چیدیک ‌ه ناتوانێت ڕه‌خن ‌ه ل ‌ه ئێلیتی سیاسی‬ ‫بگرێت‪ ،‬ناتوانێت ڕه‌خن ‌ه ل ‌ه پێکهات ‌ه سیاسیی و‬ ‫کۆمه‌اڵیه‌تییه‌کان بگرێت‪ ،‬به‌اڵم پۆپۆلیزم هه‌موو‬ ‫ساتێک هه‌لپه‌رستان ‌ه ڕه‌فتار ده‌کات و ل ‌ه هه‌موو‬ ‫کات و دۆخێکدا تاوانبارێک بۆ گه‌ش ‌ه نه‌رێنیه‌کان‬ ‫ده‌ستنیشان ده‌کات‪ ،‬ئالێرەدا ئه‌مه‌یە ئەخالقی ئه‌و‬ ‫بیرۆک ‌ه مه‌ترسیدارە‌‪ .‬به‌اڵم له‌و‌ه سه‌رنجڕاکێشتر‬

‫ئه‌وه‌ی ‌ه ک ‌ه ئورووپای سه‌ده‌ی بیستویه‌ک کۆمه‌ڵێک‬ ‫پڕەنسیپی سیاسیی خۆی پێشێل کردووه‌‪ ،‬بۆ وێن ‌ه‬ ‫زۆر حیزبی سیاسی هه‌ن ک ‌ه ڕاستڕ‌ه و پۆپۆلیستن‬ ‫و زۆر به‌‌‌های سیاسی وه‌ک مافی مرۆڤ و ئازادی‬ ‫پێشێل ده‌که‌ن‪ ،‬به‌اڵم ل ‌ه الیه‌ن کۆمه‌ڵێک حیزبی‬ ‫سوونه‌تی و کۆنزه‌رڤاتیڤه‌وه‌ پشتگیرییان لێده‌کرێت‬ ‫و ل ‌ه ئه‌ورووپای یه‌کگرتوودا وه‌ک ڕێکخراوه‌یه‌کی‬ ‫ئاسایی و دێمۆکرات مامه‌ڵه‌یان ل ‌ه گه‌ڵ ده‌کرێت‪.‬‬ ‫خۆی ئه‌م دیارد‌ه به‌ڕوونی هه‌واڵ ل ‌ه داڕمانی‬ ‫ئەخالقی سیاسی ئه‌ورووپا ده‌دات‪ ،‬ب ‌ه مه‌رجێک ک ‌ه‬ ‫ئه‌م قاڕڕ‌ه ل ‌ه ڕابردووی نزیکدا شاهیدی گه‌وره‌ترین‬ ‫کاره‌سات ‌ه سیاسییه‌کان بووه‌‪ ،‬ئه‌و کاره‌ساتانه‌ی ک ‌ه‬ ‫ل ‌ه سه‌ر بنه‌مای ئایدیای پۆپۆلیزم و ڕادیکاڵ به‌ڕێو‌ه‬ ‫چوون‪ .‬خۆی لێره‌دا ئه‌رکێکی گه‌وره‌ی سیاسیی‬ ‫دەکەوێت ‌ه ئەستۆی دێمۆکراسی‪ ،‬وات ‌ه ئەستۆی ئه‌و‬ ‫دێمۆکراسییه‌ی ک ‌ه له ده‌یه‌کانی ڕابردوودا ل ‌ه زۆر‬ ‫ڕووه‌و‌ه که‌م و کورتی هێناوه‌‪ ،‬ئه‌و دێمۆکراسییه‌ی ک ‌ه‬ ‫سیاسه‌تی ل ‌ه به‌رچاو زۆر شارۆمه‌ند قێزه‌وه‌ن کردووه‪،‬‬ ‫ئه‌و دێمۆکراسییه‌ی ک ‌ه ته‌نیا ب ‌ه ناو دێمۆکراسییە و‬ ‫به‌بێ ڕوخسار کراو‌ه و ئه‌و هه‌سته‌ی بۆ زۆر شارۆمه‌ند‬ ‫درووست کردوو‌ه ک ‌ه ده‌رفه‌تی ئاڵوگۆڕی سیاسی بۆ‬ ‫که‌س نه‌ماوه‌‪ ،‬ده‌نگی ئێوه‌ی شارۆمه‌ند ب ‌ه هیچ شوێن‬ ‫ناگات‪ ،‬وات ‌ه ئه‌رکی ئێو‌ه ته‌نیا ئه‌وه‌ی ‌ه هه‌ر چوار ساڵ‬ ‫جارێک به‌ره‌و سه‌ندووقی ده‌نگدان بڕۆن و ته‌واو‪.‬‬ ‫ب ‌ه کورتی ل ‌ه ڕوانگه‌ی منه‌و‌ه ته‌نیا ناساخییه‌کانی‬ ‫خودی دێمۆکراسیی ‌ه ک ‌ه بووه‌ت ‌ه هۆی سه‌رهه‌ڵدان‬ ‫و به‌‌هێزبوونی بیرۆکه‌ی پۆپۆلیزم و ڕاستگه‌رایی‪.‬‬ ‫ئه‌گه‌ر فه‌رهه‌نگی ێمۆکراسی ل ‌ه ده‌یه‌کانی ڕابردوودا‬ ‫کاری زۆری بۆ بکرایه‌ت‪ ،‬ئه‌و‌ه هه‌ر خودی‬ ‫شارۆمه‌ندانی دێمۆکراسیخواز ڕووبه‌ڕووی بیرۆکه‌ی‬ ‫پۆپۆلیزم ده‌بوونه‌وه ‌‌و ده‌رفه‌تی گه‌شه‌‌سه‌ندنیان بۆ‬ ‫نه‌ده‌هێشتەوه‌‪ .‬چونک ‌ه بیرۆکه‌ی خودی دێمۆکراسی‬ ‫پێویستی ب ‌ه په‌روه‌رده‌ی به‌رده‌وام هه‌یه‌‪ ،‬ئه‌و پرس ‌ه‬ ‫ده‌بێ به‌رده‌وام زیندوو بێت و به‌رده‌وام‌به‌ڕه‌خنه‌و‌ه بۆ‬ ‫خۆی و بۆ کاردانه‌وه‌ی بڕوانێت‪.‬‬ ‫قه‌یرانی ئه‌حزابی چه‌پ له‌ جیهان چۆن چاره‌سه‌ر‬ ‫ده‌کرێت؟‬ ‫لێره‌دا من وا هه‌ست ده‌که‌م ک ‌ه ئێو‌ه سه‌رهه‌ڵدان‬ ‫و به‌هێزبوونی بیرۆکه‌ی پۆپۆلیزم و ڕاستگه‌رایی بۆ‬ ‫الوازبوونی حیزبه چه‌په‌کان و بیرۆکه‌ی سۆسیالیزم‬ ‫بگه‌ڕێننه‌وه‌‪ .‬من ل ‌ه ڕوانگه‌ی خۆمه‌و‌ه ئه‌و دوو‬ ‫پرس ‌ه ب ‌ه دوو پرسی جیاواز ده‌بینم‪ ،‬چونک ‌ه حیزب ‌ه‬ ‫چه‌په‌کان نزیک ب ‌ه دوو یا سێ ده‌ی ‌ه ده‌بێت ک ‌ه‬ ‫تووشی قه‌یرانێکی گه‌وره‌ی سیاسی بوون‪ .‬ئه‌گه‌رچی‬ ‫هه‌بوونی بیرۆکه‌یه‌کی به‌هێزی جێکه‌وتووی چه‌پ‬ ‫ده‌یتوانی به‌ر ب ‌ه هه‌ڵوێستی سیاسی پۆپۆلیزمی‬ ‫بگرێت‪ ،‬به‌اڵم بیرۆکه‌ی سۆسیالیزم پێش هه‌موو‬ ‫شت خۆی ل ‌ه کاکڵی خۆیدا ناساخه‌‪ .‬بۆچی؟ چونک ‌ه‬ ‫ده‌سته‌واژه‌ی سۆسیالیزم ئه‌مڕۆ ده‌سته‌واژه‌یه‌کی‬ ‫به‌تاڵه‌‪ ،‬ن ‌ه الیه‌نگرانی ئه‌و بیرۆکه‌یە ده‌توانن‬ ‫پێناسه‌یه‌کی سه‌رده‌می و نوێخواز بۆ سۆسیالیزم‬ ‫دابڕێژن و ن ‌ه که‌سانی ده‌ره‌وه‌ی ئه‌و بیرۆکه‌یە ده‌زانن‬ ‫ک ‌ه پای ‌ه سه‌ره‌کییه‌کانی ئه‌و جیهانبینی ‌ه کامانه‌ن‪.‬‬ ‫به‌مه‌رجێک له‌م سه‌رده‌مه‌دا هیچ که‌س وره‌ی ئه‌وه‌ی‬ ‫نیی ‌ه خۆی ل ‌ه پرسی ئۆتۆپی و پرسی داهاتوو بدات‪،‬‬ ‫ئه‌و دوو دونیای ‌ه (ئۆتۆپی و داهاتوو) ته‌واو خاڵین‬ ‫و سیاسه‌تی واقعی و بیرۆکراسی ئه‌مڕۆیی ته‌نیا‬ ‫پیشه‌ی ئیداره‌کردنی بەئە‌ستۆ گرتووه‌‪ .‬بیرۆکه‌ی‬ ‫سۆسیالیزم ده‌بێت کۆمه‌ڵگه‌‌و دۆخی واقعی ئه‌مڕۆ‬ ‫ب ‌ه شێوه‌یه‌ک بخوێنێته‌و‌ه ک ‌ه خودی ئه‌و خوێندنه‌و‌ه‬ ‫هه‌وێنی ئاڵووگۆڕێک ل ‌ه خۆیدا هه‌ڵبگرێت‪ .‬پرسی‬ ‫دادپه‌روه‌ریی و ئازادی و هاوپشتی هێشتا هه‌ر‬ ‫پرسی سه‌رده‌مین‪ ،‬به‌اڵم هه‌موو ئه‌و کاته‌گۆریی ‌ه‬ ‫سیاسی و ئەخالقییان ‌ه پێویستیان ب ‌ه تازه‌کردنه‌وه‌و‬ ‫ڕادیکاڵبوون هه‌یه‌‪ .‬هه‌بوونی چینی کرێکار به‌و‬ ‫فۆڕمه‌ی ک ‌ه پێشتر به‌هێزترین کۆڵه‌که‌ی بیرۆکه‌ی‬


‫ژمار‌ه (‪ )٨٧‬ساڵی هەشتەم‪٢٠٢٠/٠٤/١٩،‬‬ ‫‪Dwaroj@komala.com‬‬

‫باروودۆخی جیهان پاش تێپەربوونی کۆرۆنا‬

‫وەڕگێر ‪ :‬سروە مستەفازادە‬ ‫بە درێژایی مێژوو ئەو بەسەرهاتانە و ڕووداوانەی‬ ‫کە دنیایان بە سەردەمی پێش و پاش خۆیان بەش‬ ‫کردوون‪ ،‬کەم نەبوون‪.‬‬ ‫شۆرشی پیشەسازی ‪ ،‬شەڕی جیهانی دووهەم‪،‬‬ ‫دۆزینەوەی پنی سیلین‪ ،‬داهێنانی ئینتێرنێت و زۆربەی‬ ‫ڕووداوەکانی دیکە بە شێوەیەک گۆڕانکارییان بەسەر‬ ‫جیهاندا هێناوە‪ ،‬کە دەتوانین بۆ هەر کامێکیان هێڵێک‬ ‫دابنێین بۆ بەش کردنی مێژوو بە دوو بەشی پێش‬ ‫ڕووداوەکە و دوای ڕووداوەکە‪ .‬ئێستا باڵوبونەوەی‬ ‫جیهانی نەخۆشی کۆوید‪ ،19‬نەتەنیا بۆتە هۆی‬ ‫گۆڕینی ئابووری‪ ،‬سەنعەت‪ ،‬گەشتیاری‪ ،‬گواستنەوە‪،‬‬ ‫هونەر‪ ،‬سیاسەت‪ ،‬بەڵکوو بۆتە هۆی گۆڕینی کەلتوور‬ ‫و تەنانەت گۆڕینی هەڵسووکەوتی تاکەکەسی و‬ ‫کۆمەاڵیەتی مرۆڤەکان‪.‬‬ ‫ئێستا موزەخانەکان‪ ،‬سینەماکان‪ ،‬شانۆکان‪،‬‬ ‫کۆنسێرتەکان لە زۆربەی واڵتان ڕاگیراون‪،‬‬ ‫فڕۆکەخانەکان فڕینی فڕۆکەکانیان هەڵوەشاندۆتەوە و‬ ‫سنوورەکان داخراون‪ ،‬هۆتێلەکان بەتاڵن‪ ،‬قەتارەکان‬ ‫ڕاوەستاون‪ ،‬کێبەرکێی جیهانی وەرزش بە تەواوی‬ ‫خەریکی ڕاگیرانە و بە میلیارد دۆالر زەرەری ماڵی‬ ‫پێکهاتووە‪ .‬لە پێناو هەموو ئەوانە ‪ ،‬کاریگەری‬ ‫دەرونی دووری جەستەیی‪ ،‬ژیان لەناو قەرەنتینە و‬ ‫کەم بوونەوەی هامووشۆی کۆمەاڵیەتی‪ ،‬دڵپەشێویەکی‬ ‫زۆری پەرە پێداوە‪،‬هەڵسووکەوتی‬

‫گشتیی وێڕای ترس لە قەیران کەوتنی ماددەی‬ ‫خواردن‪ ،‬هێرش بردن بۆ فرۆشگەکان و پاشەکەوتی‬ ‫ماددەی خواردەمەنی و پاک کەرەوەکان و کلینیکس‬ ‫لەسەرتاسەری جیهان‪ ،‬لە سەرەتای ئاگادارکردنەوەی‬ ‫پەرە سەندنی جیهانی نەخۆشی کۆڕۆنا تا بەئەم‬ ‫رۆژە ناوەرۆکی باسی سرنجڕاکێشی میدیایی بووە‪.‬‬ ‫ترس و دڵپەشێوی گشتی‪ ،‬دڵەراوکێ‪ ،‬بێ خەوی‪،‬‬ ‫تەنیایی خەڵک بێ دوو دڵی ئاسەواری دەرونی یەکجار‬ ‫زۆر لە داهوتوودا بە جێ دێڵێت‪ .‬ناڕوونترین خاڵ‬ ‫لە شیکردنەوەی سێناریۆکانی لەبەرچاو ئەوەیە کە‬ ‫ئێمە هیچ بەراوردێکمان نییە بۆ کۆتایی پێهێنانی ئەم‬ ‫پەرەسەندنە ترسناکە گشتیە‪ .‬هیچ دیار نییە کە چ‬ ‫کاتێک واکسین بۆ بەرگری لەم ڤایرۆسە یا دەرمانی‬ ‫یەکجاریی بۆ چارەسەرکردنی هەاڵمەتی ڤایروسەکە‬ ‫بدۆزێتەوە‪ .‬هیچ روون نییە کە وەرزی گەرما بتوانێت‬ ‫کاریگەری لەسەر کەم بونەوە و تەواوبونی ئەم ڤایرۆسە‬ ‫سەیرە هەبێت یا نا‪.‬‬ ‫بەم شێوازە کە ڤایرۆسی نوێ کۆڕۆنا و مێکانیزمی‬ ‫ئاسەواری تا ئێستا سەیرو سەمەر بووە ‪ ،‬هەڵسووکەوت‬ ‫و پالن و سیاسەتەکانی واڵتەکان لە بەرامبەر بە ئەم‬ ‫ڤایرۆسە زۆر روون و یەکدەست نەبووە‪.‬‬ ‫بنکەی تەندوروستی و دەرمانی زۆرینەی واڵتان‪،‬‬ ‫هێندێک زووتر هێندێک درەنگتر‪ ،‬سیاسەتی ئیزۆالسیۆن‬ ‫و قەرەنتینەیان گرتەبەر‪ .‬لە سیاسەتی ئیزۆالسیۆن‪،‬‬ ‫خەڵک بە لەبەر کردنی یاساکانی دوورکەوتنی فیزیکی‬ ‫دەتوانن لە ماڵەکانیان بێنە دەرەوە‪ ،‬بەاڵم لە نموونەی‬ ‫قەرەنتینە خەڵک ئیزنی چوونە دەرەوە لە ماڵێیان‬ ‫نییە‪ .‬نموونەی دیکەی‪ ،‬بەرگری کوومەیی‪ ،‬گایەلییە‪،‬‬ ‫بنەماکەی ئەوەیە بە پێچەوانەوە ئیزن دەدرێ کە‬ ‫ئاماری تووشبووان بە زووترین کات بەرز بێتەوە وبە‬ ‫توشبوونی نیوەی خەڵک لە کۆمەڵگا‪ ،‬لەگەڵ گەیشتن‬ ‫بە بەرزترین پیک‪ ،‬نزم بوونەوە دەست پێدەکات‪ ،‬کە‬ ‫لەناو ئەم شێوەیە بە شایەتی هێندێک لە کارناسان‬ ‫زووتر واڵم دەداتەوە‪ ،‬ژمارەی گیان لەدەستدان زۆر‬ ‫بەرز دەبێتەوە‪ .‬هەڵبەت ئەمجۆرە شێوەیە بۆ واڵتانی‬ ‫زۆرداری و حوکومەتانی کە گیانی هاوواڵتیان گرینگی‬ ‫و بایەخی نییە‪ ،‬وەک واڵتی ئێران‪ ،‬زۆر بێ کەڵک‬ ‫نییە‪ ،‬شێوەیەک کە پەرەسەندن لەناوی تا زووترین‬ ‫کات کۆتایی دێت لە حاڵێکدا بە لەناو بردنی نەخۆش‪،‬‬ ‫خەرجی بیمە و دەرمان لەسەر شانی حکومەت‬

‫کۆرۆنا و جیاوازی ئامارەکان لێرە و لەوێ‬ ‫م‪.‬الف‪ .‬سین‬

‫کۆڕۆنا ئەو پەتا گشتگیرەی کە هەموو واڵتانی جیهانی‬ ‫بەخۆیەوە سەرقاڵ کردووە و رۆژانە دەبێتە هۆی نەخۆش‬ ‫کەوتن و مردنی کەسانێکی زۆر‪ ،‬باسی ڕۆژەڤی گشت میدیا‬ ‫و ڕۆژنامە و گۆڤاری سەردەمە ‪ .‬چۆنیەتی هەڵسووکەوت و‬ ‫سیاسەتی حکوومەتەکان و هەروەها دژەکردەوەی خەڵکی‬ ‫مەدەنی و سیڤیلی ئەو واڵتانە لەهەمبەر ئەم پەتایە و‬ ‫تەنانەت وەک باس دەکەن ژێن و رەگەزی دانیشتوانیان‬ ‫بڕیاردەرە لەسەر ڕێژەی مردنی تووشبوانیان ‪.‬‬ ‫هەر وەک لە میدیا کان دەبینین و دەبیستین لە واڵتانی‬ ‫پێشکەوتووی جیهان وەک ئامریکا و ئیتالیا و ئاڵمان و‬ ‫فەڕانسە ڕێژەی تووشبون و مردنیان گەیشتووەتە ئاستێکی‬ ‫قەیراناوی و تەنانەت واڵتێکی وەک ئیتالیا بە شیوەی‬ ‫فەرمی ڕایگەیاندووە کە لە ڕووبەڕووبونەوەی ئەم نەخۆشیە‬ ‫دەستەوەستان و عاجزە و داوای کردووە کە بە هانایەوە‬ ‫بێن و کەل و پەلی بێهداشتی و پزیشکی فریا بخەن‪،‬‬

‫ئەمە لە حاڵێکدایە کە واڵتێکی دواکەوتووی (لە چاو‬ ‫ئەو واڵتانەی نێویان هات) وەک ئێران هەم ڕێژەی‬ ‫تووشبوان و هەم ڕێژەی مردن بەم پەتایە لە ئاستێکی‬ ‫خوارێدایە و نیو ئەوەندەی ئەو واڵتانە نیە ‪ .‬ئایا‬ ‫دەکرێ ئەم جیاوازیە بە هۆی جیاوازی ژێن و رەگەزی‬ ‫ئەم واڵتانە بێ یا چۆنیەتی بەربەرەکانێی خەڵکی‬ ‫مەدەنی و سیڤل لە گەڵ پەتاکە ؟ یا خود هەر وەک‬ ‫کوتمان سیاسەت و شێوەی هەڵسوکەوتیان جیاوازە ؟‬ ‫بەاڵم ئەوەی کە ناکرێ شکی لێبکەین و دەبێ بە‬ ‫یەقینەوە باسی بکەین ئەو شتەیە کە دەیبینین و‬ ‫ڕۆژانە سەروکارمان لەگەڵیەتی ‪ .‬هەر وەک هەموومان‬ ‫دەزانین هەر لە سەرەتای شۆڕشی گەالنی ئێران و‬ ‫دامەزرانی ئەم حکومەتە سیاسەتی شاردنەوەی‬ ‫ڕاستیەکان و نەدرکاندنی ئامارێکی راستەقینە و بێ‬ ‫دەسکاری‪ ،‬لە سیاسەتە هەرە گرینگەکانی حکوومەت‬ ‫بووە و هەرگیز دانی بە راستیەکاندا نەناوە و بەردەوام‬ ‫حاشای لێکردووە ‪ .‬جا ئەمە هەر لە کارەساتە‬ ‫سرووشتیەکانی وەک بوومەلەرزە و سێاڵو و ڕەشەبا و‬ ‫ویشکەساڵیەوە بگرە تا ڕووداوە سیاسی و مەدەنیەکان‬

‫‪11‬‬

‫الدەچێت‪.‬‬ ‫بەم حالەوە ئێستاش کە لەناو مانگی ئاپریل داین‬ ‫هیچ نیشانەیەک لە رەوتی نزم بوونەوەی ئەم‬ ‫نەخۆشیە بەرباڵوە نەبیندراوە‪ ،‬بەدەیان دام و دەزگای‬ ‫توێژینەوەیی لە سەرتاسەری دنیا بە چاالکی شەو‬ ‫و ڕۆژانە و بێ پشوودانی هەزاران بیرمەند هەوڵ بۆ‬ ‫دۆزینەوەی واکسینی کڕۆنا دەدەن‪ .‬ئەم ڕەوتە ڕەنگە‬ ‫بە ڕواڵەت هیوابەخش بێت بەاڵم ئەگەر بەم خاڵە‬ ‫سەرنج بدەین کە بەرهەمی واکسەنی کۆڕۆنا رەنگە‬ ‫بە کردەوە ‪ ١٢‬تا ‪ ١٨‬مانگ یا زۆرتریش بخایەنێ‪،‬‬ ‫ترسێکی زۆرتر لە خۆماندا هەست دەکەین‪.‬‬ ‫ئالمانییەکان‪،‬‬ ‫روسییەکان‪،‬‬ ‫چینییەکان‪،‬‬ ‫ئۆستورالییەکان‪ ،‬فەرانسەوییەکان‪ ،‬ئامریکاییەکان ‪،‬‬ ‫ئیسراییلیەکان و ژاپۆنییەکان‪ ،‬هەرکامییان جیاواز‬ ‫هەواڵ لە دۆزینەوەی واکسەنی کۆڕۆنا باڵو دەکەنەوە‬ ‫بەاڵم تا ئێستا جگە لە تاقیکاری سەرەتایی لە سیاتل‬ ‫لەسەر ژنێکی تەمەن ‪ ٤٣‬ساڵەی ئامریکی‪ ،‬نیشانی‬ ‫هیوابەخشی دیکه بەرچاو نییە‪ ٤٥ .‬خۆبەخش ئەم‬ ‫واکسیناسیۆنە سەرەتاییە وەک پێشو و ژێر چاوەدێری‬ ‫دەبن و ئاکامەکانی دەبێ بۆ ڕێکخراوی خۆراک و‬ ‫دەرمانی ئامریکا بگەیەندرێ و لە کاتی دەرچوونی ئیزن‬ ‫نامە بۆ قۆناغی دووهەمی تاقی کردنەوە‪ ،‬ژمارەیەکی‬ ‫زۆرتر لە خۆ بەخشان واکسین دەکرێن‪ .‬ئەم ڕەوتە لە‬ ‫هیوابەخشترین چۆنیەتی رەنگە یەک ساڵ بخایەنێت‪.‬‬ ‫گۆڕانی تیروانین بە زانست لە سەردەمی دوای کڕۆنا؛‬

‫هێندێکیان بە ملوێنان کەسیان‪ ،‬لە حەشیمەتی جیهان‬ ‫کوشتووە‪ .‬زۆرتر لە یەک سەدە لە پەتای ئیسپانیایی‬ ‫تێدەپەرێت‪ ،‬قەیرانی کۆڕۆنا نیشانی دا کە ئێستاش‬ ‫بە بوونی پێشکەوتنی سەرسامکەری ڤایروسناسی‪،‬‬ ‫پیزیشکی‪ ،‬ژێنێتیک ‪ ،‬تەندوروستی‪ ،‬مرۆڤ لە بەرامبەر‬ ‫بە ئەمجۆرە نەخۆشیانە زیانێکی زۆر وەرگرێ‪.‬‬ ‫بەاڵم خاڵێک کە نابێت لە یادی ببەین کە ئێستا‬ ‫بەشێکی زۆر لە حەشیمەتی جیهان بە هۆی هەبوونی‬ ‫ئینتێرنێت‪ ،‬ترس و هیوا و هەستەکان و بابەتەکانییان‬ ‫لە رۆژانی قەرەنتینە لەگەڵ خەڵکی دیکەی جیهان‬ ‫هاوبەش دەکەن و دەیخەنە بەرچاو‪،‬لەم دیمەنە کرۆنا‬ ‫یەکەمین ئەزمونی جیهانی هاوبەشی هەموومانە لەناو‬ ‫سەردەمی ئینتێرنێت دا‪.‬‬ ‫هەڵبەت قەیران گەلێک وەکوو سارس و مێرس‬ ‫لەسەردەمی ئینتێرنێتدا دەرکەوتبوون بەاڵم‬ ‫پەرەسەندنی ئەمجارە یانی نەخۆشی کووید ‪ ،19‬هەم‬ ‫لە روانگەی الیەنەکان و هەم لە روانگەی ژمارەی‬ ‫گیانلەدەستدراوان زۆر بەرباڵوترە‪ .‬شتێکی تریش کە‬ ‫هەر لەم دەیەی ڕابردوو هاتە کایەوە بەرین بوونی‬ ‫تۆرەکۆمەاڵیەتێکان و پێوەندی ئینتێرنێتی ئێستا بۆ‬ ‫بەراوردکردن لەگەڵ دۆخی بەرینی سارس لەساڵی‬ ‫‪ 2003‬نییە‪.‬‬ ‫جیهان لە سەردەمی دوای زاڵ بوون بەسەر نەخۆشی‬ ‫کووید ‪ 19‬بە بێ ئەوالوئەوال بە جێگایێکی جیاواز‬ ‫دەگۆڕدرێ‪.‬‬ ‫هەڵبەت بۆ چوونی گشتی بە زانست دەخرێتە ژێر ئەم‬ ‫گۆڕانکارییانە و دامەزراوانی بڕیار و هاوواڵتییان بزانن‬ ‫کە تەرخان کردنی سەرمایە بۆ گەشە پێدانی زانست‬ ‫ولێزانین (تێکنۆلۆژی) لەسەرەتا دابێت و ئەگر زانایان‬ ‫واکسەنێک یا دەرمانێک بۆ نەخۆشی ئەم سەردەمە‬ ‫نەدۆزنەوە نە لە گەشتیاری وسەیران و خۆشی‬ ‫شتێک دەمێنێتەوە‪ ،‬نە رێگایەک بۆ بەدەست هێنانی‬ ‫داهات (درآمد) وەرزشوانان و ئەستێرە هەرە باشەکان‬ ‫(سوپر استارها)‪ ،‬سلبریتیکان دەمێنێتەوە‪.‬‬ ‫جیهان دوای واکسینی کۆڕۆنا ڕوانگەیەکی جیاوازی‬ ‫بە هەمووشتێک دەبێت و بەمە دەگات کە پێشکەوتنی‬ ‫زانستی بەم هەمووە سەرسامکەرییەی ئێستاش‪ ،‬کەم و‬ ‫کۆڕێکی زۆری هەیە‪ .‬ئێمە بە تەواوی‪ ،‬ئەو تێکنۆلۆژی‬ ‫و مۆدێرنیزمە پێشکەوتویە کە لەم سەردەمە هەمانە‪،‬‬ ‫ئێستاش لە بەرامبەر بە ڤایرۆسێک بە ئەستوورایی‬ ‫‪ 125‬نانۆ مێتر زیان هەڵگرین‪ .‬جیهانی ئێستا هەر‬ ‫ئەوەندە لە ژێر ئاسەواری ڤایروسێک راوەستاوە‪،‬‬ ‫کە سەت ساڵی ڕابردوو لە ژێر ئاسەواری هەاڵمەتی‬ ‫پەتای ئیسپانیایی داماو ببوو‪ ،‬کۆمەڵگا بە زەحمەت‬ ‫دەگەرێتەوە بۆ سەردەمی پێش کۆڕۆنا‪.‬‬

‫وەک هەڵبژاردن و زیندانی کردن و ‪...‬هتد بەردەوام‬ ‫دەسەاڵت ڕاستیەکانی شاردووەتەوە و هەرگیز ڕێژەی‬ ‫ڕاستەقینەی نەدرکاندووە و ئامارەکان جێی باوەڕ‬ ‫نەبوون ‪ .‬هەر بۆیە دەکرێ لەم سۆنگەوە بڕوانینە‬ ‫ڕێژەی تووشبوان و لە ناوچوانی پەتای کڕۆنا لە ئێران‬ ‫‪ .‬دەبێ ئەوەیشی بهاوینە سەر کە متمانەی خەڵک‬ ‫بە دامودەزگا بێهداشتیەکان لە ئاستێکی زۆر نزمدایە‬ ‫و کەمتر کەسانێک ڕازی دەبن پاش تووشبون بچنە‬ ‫نەخۆشخانە و ناوەندە بێهداشتی و فریا کەوتنەکان ‪.‬‬ ‫دەسەاڵت حەول دەدا ڕێژە ڕاستەقینەکان بشارێتەوە و‬ ‫خەڵکیش بۆ ئەم مەبەستە بێ ئێختیار یارمەتی دەدەن‬ ‫و دوو ئەوەندەی کە دەیشارنەوە ‪ .‬سەرەڕای تەواوی‬ ‫ئەو هۆکارانە هۆکارێکی تریش کە هەرگیز باسی لێ‬ ‫ناکرێ و کاریگەرە لە شاردنەوەی ئاماری ڕاستەقینە‪،‬‬ ‫ڕوانینی خەڵکە بە نیسبەت پەتای کڕۆنا لە ئێران بە‬ ‫گشتی و لە کوردستان بە تایبەت ‪ .‬کەسی تووشبو‬ ‫و بنەماڵەکەی وەک ڕووداوێکی نە شیاو و ناحەز و‬ ‫عەیب سەیری ئەم نەخۆشیە دەکەن و هەوڵ دەدەن‬ ‫لە کەسانی زۆر نزیکی خۆشیان بشارنەوە و تەنانەت‬ ‫حاشاشی لێدەکەن ‪ .‬هەر بۆیە زانین و دەرخستنی‬ ‫ئامارێکی ڕاستەقینە و جێێ مەتمانە لە ئێران ئەستەمە‬ ‫و دەسەاڵتیش نە تەنیا هیچ حەولێک بۆ ئەم مەبەستە‬ ‫نادا خۆشی شان بە شانی خەڵک ڕێژەکان دەستکاری‬ ‫دەکا و دەیشارێتەوە ‪ .‬هەر بۆیە لە ئەنجامدا دەبینین‬ ‫کە واڵتێکی وەک ئامریکا و ئیتالیا ئاوا تووشی قەیران‬

‫دەبن و تا ئاستێکی زۆر مەترسیدار تووشبوویان لێ‬ ‫دەمرێ بەاڵم لە ئێران بە پێی ئامار و ڕاگەیاندنی‬ ‫میدیای دەسەاڵت ڕێژەی تووشبوو و مردن بەم پەتایە‬ ‫نە تەنیا زۆر کەمە لە هێڵێکی بەرەوخوار دا تێدەپەرێ‬ ‫و ڕۆژ لە دوای ڕۆژ کەمتر دەبێ و وادیارە بە زووترین‬ ‫کات ژیان ڕەوتی ئاسایی خۆی دەست پێدەکا و هەموو‬ ‫شتێک دەگەڕێتەوە سەردەمی پێش کڕۆنا ‪.‬‬ ‫ئایا ئەم درۆ و دەلەسە کایە کردن بە گیانی خەڵک نیە‬ ‫؟ ئایا دەسەاڵت بۆ بە هێز نیشاندانی خۆی دەکرێ ئاوا‬ ‫ژیان و ساڵمەتی دانیشتوانی ئەم واڵتە بخاتە مەترسی‬ ‫نەمان و لە ناو چوونەوە ؟ ئایا شاردنەوەی هاتنی‬ ‫پەتاکە بۆ ئێران کە دەرئەنجامەکەی گیرۆدە کردنی‬ ‫تەواوی ئێران بوو ‪ ،‬دەسەاڵتدارانی وەخەبەر نەهێنا‬ ‫کە چیدی لەگەڵ ئەم پەتایە درۆ نەکەن و ڕاستیەکان‬ ‫بدرکێنن و کایە بە گیانی خەڵک نەکەن ؟ تاکەی دەبێ‬ ‫دەنگ و ڕەنگی ئێران لە خزمەت درۆ و دەلەسەی‬ ‫دەسەاڵتدا بێ و هەموو ڕاستیەک لە خەڵک بشارنەوە‬ ‫و هیچ مەتمانە و باوەڕێک بۆ خۆیان نەهێڵن ؟ تاکەی‬ ‫منی ئێرانی دەبێ لە میدیا بیانیەکان ئاماری نزیک بە‬ ‫ڕاستی تووشبوان و مردنی ئەم پەتایە ببیستم ؟‬ ‫دەبێ مەتمانە بە کام هەواڵنێری بکەم تا بزانم ئەگەری‬ ‫مان و نەمانم چەندەیە ؟‬

‫زوونی ئابووری‪ ،‬بوورس‪ ،‬پێوەندیدارن بە هونەر و‬ ‫سیاسەت‪ .‬ئایین بە دوور لەم زنجیرەیە نییە و زۆرێک‬ ‫لە خەڵکی مەزهەبی و بڕوامەند‪ ،‬بە بینینی ئاشکرای‬ ‫کاریگەر نەبوونی دۆعا بەرەو ئەو پرسیارە ڕێنوێن‬ ‫دەبن کە بۆچی خودا لە روودانی ئەم کارەساتانە‬ ‫لە جیهان بەرگری ناکات!؟‪.‬خەڵکی مەزهەبی ڕەنگە‬ ‫لە خۆیان ئەم پرسیارە بکەن کە چۆن دەبێت فاڵنە‬ ‫زانای ئایینی کە لەسەر میمبەری خۆی‪ ،‬بۆ دەرمانی‬ ‫ئەم ڤایروسە‪ ،‬خوێندنی زیارەتی عاشورا و سورەی‬ ‫حەمد و ایت الکرسی‪...،‬ڕادەسپارد‪ ،‬ئێستا بە هۆی‬ ‫ئەم نەخۆشیە گیانی خۆی لەدەست دابێت‪.‬‬ ‫لەدەرەوەی سنوورەکانی ئێرانیش‪ ،‬ئایین روبەروی‬ ‫ملمالنێیەکی زۆر بۆتەوە‪ .‬دۆزینەوەی واکسین زۆر بە‬ ‫هاسانی نابێت بەاڵم بە پێچەوانەی دوعا و کردارەکانی‬ ‫ئایینی دەتوانین مسۆگەری تێدا بدۆزینەوە‪ .‬تەنانەت‬ ‫بیرکردنەوە لە دۆزینەوەی واکسن بۆ ئەم نەخۆشیە‬ ‫دەتوانێ هیوای چەند میلیارد مرۆڤی دڵپەشێو لە‬ ‫سەرتاسەری جیهان بێت‪ .‬دنیای ئێمە پەرەسەندنی‬ ‫زۆری لە مردنەکانی لەسەدەکانی ڕابردوودا تێپەر‬ ‫کردووە ؛ تاعوون‪ ،‬وەبا‪ ،‬الڕەشە‪ ،‬پەتای ئیسپانی‬ ‫‪ ،‬و زۆرێک لە هەاڵمەتی باکتێریای و ڤایرۆسی کە‬


‫‪10‬‬

‫ژمار‌ه (‪ )٨٧‬ساڵی هەشتەم‪٢٠٢٠/٠٤/١٩ ،‬‬ ‫‪Dwaroj@komala.com‬‬

‫کەمپەینەکانی یارمەتیگەیاندن هێمای یەکگرتوویی ئێمەو شکستی ئەوان‬

‫ئا‪:‬پەرویز ڕەحیم زادە‬ ‫مارکس دەڵێ‪ :‬وشیاری مرۆڤ بوونی ئەو دیاری ناکات‬ ‫بەڵکوو خۆدەرخستن و بەشداری ئەو لە پرۆسەی‬ ‫کاری کۆمەاڵیەتی بوونی ئەو نیشان دەدات‪.‬‬ ‫پێشەکیەکی کورت‬ ‫سەرەتا پێش ئەوەی بچمە ناو ئەسڵی بابەتەکەوە کە‬ ‫پێوەندی بە کەمپەینەکانی یارمەتیگەیاندن هەیە کە‬ ‫لەم رۆژانەی قەیرانی باڵوبوونەوەی کرۆنا و رۆڵ و‬ ‫کاریگەریان لە کۆمەڵگای کوردستان هەیە‪ ،‬پێویستە‬ ‫بە کورتی وێنەیەکی گشتی لە دۆخی ئێستا نیشان‬ ‫بدرێت‪.‬‬ ‫لە ماوەی چەند مانگی رابردوو بە هۆی ئەو بارودۆخە‬ ‫قەیراناویەی کە لە نەتیجەی باڵوبوونەوەی ڤایرۆسی‬ ‫کرۆنا لە ئاستی جیهان هاتە ئاراوە‪ ،‬هاوکات لەگەڵ‬ ‫ئەوەی دەڕوات کە گۆڕانکاری لە سیاسەتی جیهانیدا‬ ‫پێک بهێنێت‪ ،‬ئەم بابەتە لەگەڵ خۆی کۆمەڵێک‬ ‫پرسیاری گرینگی لەسەر چارەنووس و داهاتووی‬ ‫جیهان و مرۆڤایەتی و چۆنیەتی ئیدارەکردنی کۆمەڵگای‬ ‫پاش کرۆنا هێناوەتە ئاراوە‪ .‬واتە ئەوەی ئایا جیهانی‬ ‫دوای ئەم قەیرانە جیاوازترە لەوەی پێشوو ؟ یان‬ ‫ئەم قەیرانە تا ئێستا چ ئەزموونێکی لە دوای خۆی‬ ‫بەجێهێشتووە ؟ رادەو ئاستی رووبەڕووبوونەوە لەگەڵ‬ ‫ئەم قەیرانە چۆن بووە یان ئەوەی جیهان دەبێ بیر‬ ‫لە ئاڵترناتیڤێکی دیکەی سیاسی بکاتەوە ؟ وە گەلێک‬ ‫پرسیاری دیکە کە دەتوانێ لە دەورووبەری ئەم بابەتە‬ ‫بێتە ئاراوە‪ .‬لە رواڵەتی رووبەڕوبوونەوە گشتیەکەدا‬ ‫زۆر بە خێرایی دەرکەوت کە جیهانی سەرمایەداریی‬ ‫سەرەڕای هەموو ئیددعای پێشکەوتن و گەیشتنی بە‬ ‫بەرزترین لووتکەی داهێنان‪ ،‬وەک ئەوەی فرانسیس‬ ‫فۆکۆیاما فیلسووفی ئەمریکایی کە بە تایبەتی بە هۆی‬ ‫نووسینی کتێبی « کۆتایی مێژوو « ناوبانگی دەکرد‬ ‫کە لەوێدا باس لەوە دەکات ئێستاکە لیبڕاڵ دێمۆکراسی‬ ‫بوەتە رەوتێکی زاڵ و گشتگیر کە چیدی هەمووان‬ ‫دەبێ لە بەرانبەریدا کڕنۆش ببەن‪ ،‬بەاڵم ئەم قەیرانی‬ ‫باڵوبوونەوەی کرۆنا لە ئاستی جیهان لە الیەکەوە کۆی‬ ‫سیستەمی پێشکەوتووی تووشی یەکێک لە گەورەترین‬ ‫داچڵەکاندنەکان کرد لە ئاستی مێژوو‪ ،‬بە جۆرێکە‬ ‫رۆژئاوا سەرەڕای سەرکەوتنەکانی لە بواری پزیشکی‪،‬‬ ‫بەاڵم لە ئاستیدا النیکەم تا ئەم کاتە دەستەووەستانن‬ ‫و چارەسەرێکیان بۆ نەدۆزراوەتەوە بۆیە تا ئێستاش‬ ‫گرینگترین رێکار بۆ پێشگرتن لە پەرەسەندنی زیاتری‬ ‫ئەم ڤایرۆسە تەنیا وشیاری جەماوەری و هەست بە‬ ‫بەرپرسایەتی تاکەکانە کە دەتوانێ قوربانیی کەمتری‬

‫لێ بکەوێتەوە‪ .‬بەاڵم راستیەکیش هەیە ئەویش فۆرمی‬ ‫جیاوازی بەرپرسایەتیە لە نێوان دەوڵەتانی رۆژئاواو‬ ‫رۆژهەاڵت بە تایبەتی کە ئەم باسە راوەستانێکە‬ ‫لەسەر ئێران و کوردستان‪ .‬لە رۆژئاوا وەک دەرکەوت‬ ‫دەوڵەت بووجەیەکی زەبەالحی لەم کاتە قەیراناویەدا‬ ‫تەرخانکردووە بۆ ئەوەی هەموو ئەو ناوەندانەی‬ ‫بەرهەمهێنان یان ئەو کرێکارانەی کە لەم ماوەدا‬ ‫بە ناچاری و بە بڕیاری دەوڵەت تووشی داخران و‬ ‫بێکاریی بوون و خەساری ئابووریان بەرکەوتووە‪،‬‬ ‫بتوانن بەهرەمەند بن لە بەشێکی زۆری ئەو داهاتەی‬ ‫کە لە رەوتی ئاسایی کارکردندا بەدەستیان دەهێنا‬ ‫و دیسان وەریبگرنەوە‪ ،‬واتە تەرخانکردنی رێژەیەکی‬ ‫بااڵی ‪ 70‬لە سەد بۆ خاوەنکارەکان و ناوەندەکانی‬ ‫کار و بەرهەمهێنان و دابینکردنی نزیکەی ‪ 90‬لەسەدی‬ ‫حەقدەستی ئەو کرێکارانەی بێکاربوون‪ .‬مەبەست‬ ‫لەمە ئەوەیە کە بڵێین هێشتا دەوڵەت لە رۆژئاوا‬ ‫بەرانبەر شارۆمەندانی خۆی هەست بە بەرپرسیارەتی‬ ‫دەکات و ئەگەرچی رەنگە پاش کۆتایی ئەم قەیرانە بە‬ ‫هۆی لەدەستدانی پارەیەکی زۆر قەیرانێکی ئابووریش‬ ‫بەرۆکی بگرێت و ئەوە هەر دیسان قورساییەکەی‬ ‫دەکەوێتەوە سەرشانی کرێکاران‪ ،‬بەاڵم النیکەم لە‬ ‫قۆناغی ئێستادا ئەوان بەرپرسیارانە جوواڵنەوە‪.‬‬ ‫بەاڵم لە کوردستانی ژێر دەسەاڵتی کۆماری ئیسالمیی‬ ‫وەک باقی ناوچەکانی دیکەی ئێران هەر لە چەند‬ ‫رۆژ پاش گشتگیربوونەوەی ئەم نەخۆشیە‪ ،‬دەسەاڵتی‬ ‫رژیم بە خێرایی و وەک ئیستراتژیەکی نەگۆڕ‪ ،‬خۆی‬ ‫لە هەموو بەرپرسایەتیەک دزیەوەو جیا لەوەی لەم‬ ‫دۆخەدا هیچ کردەوەیەکی ئەرێنی لە خۆی نیشان‬ ‫نەدا بەڵکوو ئەم دۆخەی کردە بیانوویەک بۆ‬ ‫بەکارهێنانی هێزی نیزامی بۆ پێکهێنانی کەش و‬ ‫هەوای ترس و دڵەڕاوکێ لە نێو خەڵکی کوردستان‬ ‫بە تایبەتی‪ ،‬واتە باڵوەپێکردنی هێزی نیزامی بە نێو‬ ‫کووچەو شەقامەکاندا لە ژێر ناوی ئەوەی خەڵک‬ ‫ناچار دەکەن لە ماڵەکانیان قەرەنتینە بکەن‪ .‬وە لە‬ ‫الیەکی دیکەشەوە بەرزبوونەوەی نرخی شت و مەک‬ ‫لە الیەن ئەو ناوەندە تایبەتیانەی پێداویستیەکانی‬ ‫خۆراک هەناردەی بازاڕ دەکەن و دەوڵەتیش هیچ‬ ‫میکانیزمێکی کۆنتڕۆڵی بەسەریاندا نیەو تەنانەت خۆی‬ ‫بەشێکە لەم مەسەلە بارودۆخێکی نالەباری بۆ ژیانی‬ ‫خەڵک پێکهێناوە‪ .‬بەاڵم لەم کاتەدا کەمپەینەکانی‬ ‫یارمەتیگەیاندن بە خێرایی پێکهات و لە نێویاندا‬ ‫سەرەڕای ئەوەی رژیمی کۆماری ئیسالمی هەوڵیدا لە‬ ‫چەند لە کەمپەینەکاندا دەست و پێوەندیەکانی خۆی‬ ‫جێ بکاتەوە بەڵآم بە گشتی کۆنتڕۆڵ و ئاراستەی‬ ‫کەمپێنەکان بە ئیبتکارو ئیرادەی گشتی خەڵکی شارو‬ ‫دێهاتەکان کەوتنە چاالکی‪ .‬دیارە ئەم فۆرمە لە کاری‬ ‫جەماوەری و شوورایی لە کوردستان ئەزموونێکی‬ ‫هەیە‪ .‬لە سیاسەت و ئەزموونی بزووتنەوەی کوردیی‬ ‫پاش رووخانی رژیمی شا کۆمەڵە بە تایبەتی توانی‬ ‫بە خوێندنەوەیەکی نوێ لە سیاسەت و تێڕوانینێکی‬ ‫تەواو جیاواز لەوەی مێژووی پێش خۆی دەریخستبوو‪،‬‬ ‫مۆدێلی کاری کۆمەاڵیەتی هاوبەش و بەشداریپێکردنی‬ ‫جەماوەر لە چارەنووسی خۆیان بکاتە گوتارێکی‬ ‫زاڵ کە بە خێرایی هەموو پانتایی ئەو جوگرافیای‬ ‫گرتەوە‪ .‬جەماوەریکردنەوەی سیاسەت و کردنی تاک‬ ‫بە گرینگترین فاکتەری بڕیاردان لەسەر چارەنووسی‬ ‫خۆی‪ ،‬لەسەر دەستی کۆمەڵەو بزووتنەوەی چەپ‬ ‫لە کوردستان هاتە ئاراوە‪ .‬ئەوەیکە پێکهێنانی‬ ‫جەمعیەتەکان و نوێنەرایەتی کردنی ئەو بەشە لە‬ ‫خەڵک کە لە دەوری ئەو داواکاریە کۆدەبوونەوە جیا‬ ‫لەوەی خۆی رێگەیەکی دێمۆکراتیکتر بوو بۆ ئیدارەی‬ ‫کۆمەڵگا‪ ،‬لە هەمانکاتیشدا وێنای مۆدێلی نوێی‬ ‫سیاسی لە خۆبەڕێوەبردنی خەڵک بوو لەسەر دەست‬ ‫و بە ئیبتکاری خۆیان‪ ،‬بۆ وێنە جەمعیەتی بەرگری‬ ‫لە ئازادی و ئینقالب‪ ،‬جەمعیەتی ژنان‪ ،‬جەمعیەتی‬ ‫بەرگری لە مافی زەحمەتکێشان و زۆر رێکخراوی‬ ‫دیکە کە لە زۆربەی شارەکانی کوردستان لە چاالکیدا‬

‫بوون‪ ،‬لە راستیدا پرۆژەیەک بوو بۆ ئامادەکردنی‬ ‫کۆمەڵگە بە مەبەستی دابەشکردنی ئەرک لە نێوان‬ ‫جەماوەری خەڵک و هاوکات پێکهێنانی یەکگرتوویی‬ ‫لە نێو خەڵکی کوردستان‪ .‬بەاڵم کەمپەینەکانی ئێستا‬ ‫لە قۆناغێکی جیاوازتر و بە مەبەستێک دیکە هاتنە‬ ‫مەیدانی چاالکی‪ .‬لێرەدا دوو کاری سەرەکی پێویست‬ ‫بوو کە کەمپەینەکان ئەنجامی بدەن‪ ،‬یەکەم ئەوەیکە‬ ‫بەدەستهێنانی بووجەیەک بە مەبەستی کڕینی ئەو‬ ‫پێداویستیانەی کە بۆ کاری خاوێنکردنەوەی کۆاڵن‬ ‫و شەقامەکان لەم ڤایرۆسە بە کار دەهێنران‪،‬‬ ‫دووهەمیش یارمەتیدان ئەو بنەماڵە دەستکورتانە بوو‬ ‫کە بە هۆی راگیرانی کارەکەیان پێویستیان بە شت‬ ‫و مەکی خواردن بوو‪ .‬جەماوەری خەڵک بە خێرایی‬ ‫لەوە تێگەیشتن کە دەوڵەت هیچ بەرپرسایەتیەک‬ ‫لەم رۆژانەدا بە ئەستۆ ناگرێت بۆیە لەسەر دەستی‬ ‫کۆمەڵێک کەسایەتی بەرپرسیار توانرا بەشێک لەو‬ ‫پێداویستیانە دابین بکرێت‪ .‬رەنگە رژیمی دەسەاڵتدار‬ ‫لەم رۆژانەدا پاش خۆدزینەوە لە بەرپرسیارەتی هەست‬ ‫بەوە بکات کە گوایە بێ ئەوەی یارمەتی خەڵک بدەن‬ ‫و بووجەیەکیان بۆ تەرخان بکەن توانیویانە دۆخەکە‬ ‫تێپەڕ بکەن‪ .‬بەاڵم رژیمی کۆماری ئیسالمی هەرگیز‬ ‫ناتوانێ ئەو نەتیجە لەم ئەزموونە وەربگرێت چونکە لە‬ ‫روویەکی دیکەوە ئەم رەوتە یەکەم خۆڕێکخستنێکی‬ ‫بەرباڵوی جەماوەری بوو بۆ رووبەڕووبونەوەی‬ ‫قەیرانێک کە خەڵک توانیان بە بێ بەشداری‬ ‫دەسەاڵت خۆیان رێکبخەن و بەمشێوە هاوکاری و‬ ‫یەکگرتوویەکی گەورە لە نێوان خۆیاندا پپێک بهێنن‬ ‫وە لە الیەکی دیکەشەوە هاوکات پەیامێکی سیاسیە‬ ‫گەورە بوو بە کۆماری ئیسالمیی‪ ،‬کە لە کوردستان‬ ‫فۆرمێکی جیاوازتر لە باقی بەشەکانی دیکەی ئێران‬ ‫هەیە کە داینەمۆی داهاتووی ئەم واڵتەیە‪ .‬رەوتی‬ ‫کارو ئەزموونێکە کەمپەینەکانی یارمەتیگەیاندن‬ ‫لە کوردستان گرتیانە پێش بە هیچ جۆرێک لەگەڵ‬ ‫بنەماو کارکردو مەیلی کۆماری ئیسالمی نایەتەوە‪،‬‬ ‫چونکە پرسی درووستبوونی کەمپەینەکان وەک‬ ‫ناوەندگەلێکی دێمۆکراتیک کە خەڵک مەجالی ئەوەیان‬ ‫بۆ دەڕەخسێ تێیدا چاالکی بکەن و بەشێک بن لە‬ ‫بونیاتنان و راپەڕاندنی کارو ئەرکی رۆژانە‪ ،‬بابەتێکە‬ ‫کە لە نێو قوواڵیی کۆمەڵگاو بەرینترین دێمۆکراسیەوە‬ ‫سەرچاوە دەگرێت‪ .‬کۆماری ئیسالمیی بۆ خۆی بە‬ ‫هۆی قەیرانێکی گەورەی ئابووری کە بەرۆکی گرتووەو‬ ‫ناتوانێ وەاڵمی خواست و داواکاریەکانی جەماوەر بە‬ ‫تایبەتی لەم رۆژانەدا بداتەوە‪ ،‬رێگەی ئەوەیدا کە‬

‫لە شارو دێهاتەکان کەمپەینەکان دەست بە چاالکی‬ ‫بکەن‪ ،‬وە ئەمش تەنیا هۆکاری ئەوە بوو کە خۆی لێ‬ ‫بێ بەرپرسیار بکات لە دابینکردنی پێداویستیەکانی‬ ‫خەڵک‪ ،‬بەاڵم ئەمە بۆ خەڵکی کوردستان سەرەڕای‬ ‫جیاوازی لەسەر چونیەتی پێکهێنانی ئەم کەمپەینانەو‬ ‫کارکردیان‪ ،‬مەیدانێکی گەورەی تاقیکردنەوە بوو کە‬ ‫توانیان مۆدێلێکی پێشکەوتوو لە کاری هاوبەشی‬ ‫کۆمەاڵیەتی لە دەرەوەی سنوورەکانی دەسەاڵت لە‬ ‫خۆیان نیشان بدەن‪ .‬تێڕوانینێکیش هەیە کە دەڵێ‬ ‫لەم کاتەدا نەدەبوو کەمپەینەکان دابمەزرێن بەڵکوو‬ ‫دەبوو خەڵک هان بدرێن بۆ ئەوەی دەوڵەت ناچار‬ ‫بکەن بە وەرگرتنی بەرپرسیارەتی و دابینکردنی‬ ‫پێداویستیەکانیان کە ئەم رەوتە رەخنەگرانەیە‬ ‫پێیوایە ئەمە دەتوانێ ماهیەتی هەرچی زیاتری‬ ‫داڕزیوی کۆماری ئیسالمی و بێ تواناییەکانیان زیاتر‬ ‫دەربخات‪ .‬بەاڵم ئەمڕۆکە ناوەرۆکی کۆماری ئیسالمیی‬ ‫بۆ هەمووان روون و ئاشکرایە وە ئەڵبەتە دەبێ ئەو‬ ‫سیاسەتەش پووچەڵ بکرێتەوە کە کەمپەینەکان بەکار‬ ‫دەهێنن بۆ ئەوەی بە خۆتێکەڵکردن بەم رێکخراوانە‬ ‫پالنیان ئەوەیە کە رواڵەتی کۆماری ئیسالمیی جوان‬ ‫نیشان بدەن‪ ،‬ئەوانەی کە لە درێژەی دەسەاڵتی ئەم‬ ‫رژیمە الیەنگرانی راگرتنی ئەو بارودۆخەو دژی هەر‬ ‫شۆڕش و راپەڕینێک بوون و بەرژەوەندی خۆیان بە‬ ‫کۆماری ئیسالمیەوە گرێداوە‪ .‬بەاڵم یاسای خەباتی‬ ‫سیاسی و شۆڕشگێڕانە لە کوردستان بە شێوەیەکی‬ ‫واقیعی بەرەو ئەوە هەنگاو دەنێت کە هەموو ئەو‬

‫پالنانەی دەسەاڵتی رژیم کە بە مەبەستی‬ ‫هاوئاهەنکردنی خەڵک لە پێناو بەرەوپێشبردنی‬ ‫بەرژەوەندیەکانیان رەچاو دەکرێ‪ ،‬تێکبدات‪ .‬ئەو‬ ‫کەمپەیانەی پێکهاتن بۆ کاری یارمەتیگەیاندن‪،‬‬ ‫لە راستیدا بۆ خەباتی سیاسی لە کوردستان‬ ‫خاڵێکی گەورەتریان لە مەسەلەی تەنیا‬ ‫یارمەتیگەیاندن پێکا‪ ،‬واتە نیشاندانی دوو‬ ‫دەرکەوتن و پەیامی گەورە کە یەکەمیان وێنەی‬ ‫خەڵکێکی ئامادە بۆ دەسپێکردنی پڕۆژەیەکی‬ ‫گەورەی کاری کۆمەاڵیەتی‪ ،‬دووهەمیش وێنەیەکی‬ ‫تەواو دێمۆکراتیک لە فۆرمی بەڕێوەبردنی‬ ‫کۆمەڵگا بە بەشداری و ئیبتکاری جەماوەریی‪،‬‬ ‫چونکە سیاسەت لە شوێنێکدا لە دایک دەبێ‬ ‫و رووی جوانی خۆی دەردەخات کە جەماوەری‬ ‫خەڵک بەشداری سەرەکی و بڕیاردەری دەبن لە‬ ‫چارەنووسی خۆیاندا‪.‬‬


‫ژمار‌ه (‪ )٨٧‬ساڵی هەشتەم‪٢٠٢٠/٠٤/١٩،‬‬ ‫‪Dwaroj@komala.com‬‬

‫‪13‬‬

‫یادێک لە ‪١٠‬ی خاکەلێوە و لە سێدارەدرانی ڕێبەرانی کۆماری کوردستان‬

‫ئا‪:‬سەیران مستەفازادە‬ ‫قازی محەمەد کوڕی قازی عەلی لە یەکێک لە‬ ‫بنەماڵە با ناوبانگ‌و دەوڵەمەندەکانی شاری مهاباد‬ ‫چاوی بە ژیان هەڵێنا‪ .‬لە کاتی هێرشکردنی‬ ‫رووسەکان بۆ سەر شاری مهاباد لە کاتی جەنگی‬ ‫جیهانی دووهەم «میرزا فەتاح»و سێ زارۆکی‬ ‫مامەی «قازی عەلی» باوکی قازی محەمەد‬ ‫لەالیەن روسەکانەوە کوژران‪ .‬لە ساڵی ‪١٣١٥‬ی‬ ‫هەتاوی قازی محەمەد بە سەرۆکایەتی دایرەی‬ ‫مەعارفی شاری مهاباد هەڵبژێردرا و تا ساڵی‬ ‫‪١٣٢١‬ی هەتاوی سەرۆکی دایرەی شێروخورشید‬ ‫بنەماڵەی پێشەوا‪،‬بنەماڵەیەکی‬ ‫بوو‪.‬‬ ‫رووناکبیر‪،‬نەتەوەخواز و ئایینی بوون‪ .‬قازی‬ ‫محەمەد لە ساڵی ‪١٣٢٣‬ی هەتاوی بە رەسمی‬ ‫پەیوەست بوو بە ریزی «کۆمەڵەی ژیانەوەی‬ ‫کورد « (ژێکاف) و دەبێتە یەکێک لە رێبەرانی‬ ‫ئەو رێکخراوە‪.‬‬ ‫لە رۆژی ‪٢٠‬ی رێبەندانی ساڵی ‪١٣٢٤‬ی هەتاوی‬ ‫بەرانبەر بە ساڵی ‪١٩٤٥‬ی زایینی بە شێوەی‬ ‫فەرمی کۆماری کوردستانی دامەزراند‪ ،‬تەمەنی‬ ‫کۆمار بە یەک ساڵ نەگەییشت‪.‬‬ ‫پێشەوا لە ساڵی ‪١٩٤٥‬ی زایینی‌و دوای گەڕانەوەی‬ ‫لە سۆڤیەت بە وردی لە بەیاننامەیەکدا باسی‬ ‫ش و دامەزراندنی کۆماری‬ ‫ئامانجەکانی شۆڕ ‌‬ ‫کوردستانی کرد‪ .‬قازی محەمەد دوای گەڕانەوەی‬ ‫لە سۆڤیەت‌و هەوڵدان بۆ یەکڕیزی ناو ماڵی کورد‬ ‫داوای لە «مەال مستەفای بارزانی» کە خاوەن‬ ‫عەشیرەیەکی گەورە و زیاتر لە هەزار چەکداری‬ ‫هەبوو‪ ،‬کرد کە بێت بۆ مهاباد و بەشداری لە‬ ‫شۆڕش بکات‌و هەر بۆ ئەو مەبەستەش لێژنەیەک‬ ‫پێک دێن ‌ن و دەیاننێرێت بۆ سەر سنوور کە لەگەڵ‬ ‫کوردانی باشوور و باکوور کۆ ببێتەوەو پەیمانێک‬ ‫ئیمزا بکەن‪ ،‬کە ئەو پەیماننامە بە پەیمانی سێ‬ ‫سنوور دەناسرێت‌‪ ،‬کە بەداخەوە تا ئێستا کار‬ ‫بەو پەیماننامە نەکراوە و تەنیا لەسەر کاغەز‬ ‫ماوەتەوە‪.‬‬ ‫لە کۆبوونەوەیەکی گشتی کە ژمارەیەک لە سەرۆک‬ ‫عەشیرەکان‪ ،‬رێبەرانی ژێکاف و مەال مستەفای‬ ‫ی و سێ کەس لە بەرپرسانی سۆڤیەت‬ ‫بارزان ‌‬ ‫ئامادە بوون دامەزراندنی کۆماری کوردستانی‬

‫راگەیاند‪ .‬کۆبەندێکی نەتەوەی بە بەشداریی‬ ‫سیانزە کەس پێک هات‪ .‬لەو کۆبوونەوەدا پێشەوا‬ ‫وەک سەرۆک هەڵبژێردرا‪.‬‬ ‫لە رۆژی دامەزراندنی کۆماری کوردستان پێشەوا‪،‬‬ ‫باسی لە کردنەوەی قوتابخانەی کچان « پاش‬ ‫ناوەندی» کرد و کردەوەیەکی بە پێی ئەوەی‬ ‫زۆرینەی جەماوەر لە ناوچەکە نەخوێندەوار بوون‬ ‫زۆر گرینگ بوو‪ .‬ئەو بڕە قوتابخانەی کە لەو‬ ‫سەردەمەدا بوونیان هەبوو بە زمانی زگماکی‬ ‫نەیاندەخوێند‌و کچان لە خوێندن بێبەش بوون‌و‬ ‫ڕاهێنانی کچان بوونی نەبوو‪ .‬بۆ خوێندنی‬ ‫ئیجباریی ‌و لە ئاستی بنەرەتییدا کۆمەڵیک‬ ‫یاسایان پەسەند کرد‪ .‬بۆ مندااڵنی هەژار‬ ‫گ و کەلوو‬ ‫خوێندنی خۆرایی‌و هەروەها جلوبەر ‌‬ ‫پەلی خوێندنیان دابین کرد‪ .‬نەبوونی کتێب بە‬ ‫زمانی کوردی یەکێک لە کێشە سەرەکیەکان بوو‪.‬‬ ‫بە پێی وتەی «روزوێلت» سەرەتا دەبوو‬ ‫ماموستایانی کورد کتێبە فارسیەکان وەربگێڕنە‬ ‫سەر زمانی کوردی‪ ،‬بەاڵم پێش روخانی کۆمار‪،‬‬ ‫کۆمەڵیک کتێب بە زمانی کوردی بۆ پۆلی یەکەمی‬ ‫سەرەتایی ئامادە کرا‪.‬‬ ‫دابینکردنی کەلووپەلی راگەیاندن بۆ کاری‬ ‫پڕوپاگەندە یەکێک لە پێویستییە گرنگەکانی‬ ‫کۆمار بوو‪ .‬لەو کاتەدا و بە بێ کەلووپەلی‬ ‫پێویست کۆمار توانی مانگنامە و رۆژنامەیەک‬ ‫چاپ ‌و باڵو بکەنەو‌ە و دواتر دوو گۆڤاری دیکە‬ ‫بە ناوەکانی «هاوار»‌و «هێالنە» چاپ کرا‪،‬‬ ‫هێالنە تایبەت بە بواری ژنان بوو‌کە لە «مانگی‬

‫پ کراو تەنها‬ ‫گواڵنی» ساڵی ‪١٣٢٦‬ی هەتاوی چا ‌‬ ‫تایبەت بوو بە مافی ژنان‪.‬‬ ‫دوو شاعیری نەتەوەیی « هێمن‌و هەژار‌و چەندین‬ ‫کەسی دیکە لەو گۆڤار و رۆژنامانە کاریان دەکر‌د‬ ‫و ئەوە نیشاندەری ئەوەیە کە پێشەوا گرنگیەکی‬ ‫تایبەتی بە نووسەران‌و بواری ژنان دەدا‪ ،‬یەکێکی‬ ‫دیکە لەو کارانەی لەو سەردەمە کرا دامەزراندنی‬ ‫یەکێتی ژنا ‌ن و الوا ‌ن و دەرگیرکردنی ئەوان لەگەڵ‬ ‫ی و کۆمەاڵیەتی نموونەیەکی دیکە‬ ‫کاری سیاس ‌‬ ‫لە دێمۆکراسی لەو سەردەمە و رەخساندنی هەل‬ ‫بۆ بەشداریکردنی جەماوەر لە کار و چاالکی‬ ‫سیاسی ‌و کۆمەاڵیەتییدا‪ .‬سەرنجدان بە مافی‬ ‫کەمە نەتەوایەتییەکانیش یەکێکی دیکە لەو‬ ‫کارە گرنگانە بوو کە لەو سەردەمە ئەنجامدرا و‬ ‫ئەوان بە بێ بەرگری‌و بێ ئەوەی هیچ تەگەرەیەک‬ ‫بخرێتە بەر دەمیان کارو چاالکی خۆیان لە ناو‬ ‫کۆمار ئەنجامداوە‪.‬‬ ‫یەکێکی دیکە لە کارە گرنگەکانی کۆمار ئەوە‬

‫دوای ئەوەی کۆماری ئازەربایجان توشی‬ ‫شکەست هات‪ ،‬هێزەکانی ئێران روویان‬ ‫لە کۆمار کرد و پێشەوا بۆ بەرگریکردن لە‬ ‫کۆمار شورای شەڕ کە پێک هاتبوو لە حەوت‬ ‫کەس دامەزراند ‌و لە ‪٢٣‬ی «سەرماوەز»‬ ‫هێزەکانی رژیمی شا گەیشتنە شاری میاندواو‬

‫بوو کە ناویی سەربازی گۆڕا بۆ پێشمەرگە‬ ‫و ئاگاداری ئەوەش لە رۆژنامەی کوردستاندا‬ ‫بالو کرایەوە‪ .‬یەکێکی دیکە لەو کارە هەرە‬ ‫باشەکانی کۆمار لەو تەمەن کورتەیدا ئەوە‬ ‫بوو کە بەردی بناغەی کتێبخانەیەکی گشتی‬ ‫لە شاری مهاباد دامەزراند‪.‬‬ ‫کۆماری کوردستان تەنها دەسەاڵتی بەسەر و کۆمەڵێک لە خەڵکی شاری مهاباد و دەوربەری‬ ‫بەشێک لە کوردستان هەبوو لەو بەشانەش بۆ پێشوازی لە ئەرتەشی ئێران چونە میانداو‬ ‫کە لە ژێر دەسەاڵتی کۆماردا بوو کێشە و و دواتر نوێنەری واڵتی سۆڤیەت لە رۆژی ‪٢٤‬ی‬ ‫سەرماوەز شاری مهابادی بەرەو شاری ورمێ بە‬ ‫جێهێشت‌‪ ،‬پێشەوا بۆ ئەوەی لە کوردستان خەڵک‬ ‫ێ و چارەنووسی شاری تەورێزی بەسەردا‬ ‫نەکوژر ‌‬ ‫نەیەت خۆی چوو بەرەوپیری ئەرتەشی ئێران‬ ‫‌و خۆی تەسلیمی ئەوان کرد‪ ،‬دواتر ئەرتەشی‬ ‫ئێران لە باکوور‌ و هێزی سەرهەنگ غفاری لەگەڵ‬ ‫عەشیرەکانی «دێبوکری»و «مامەش» چونە ناو‬ ‫شاری مهاباد‪.‬‬

‫گرفتی تایبەت بە خۆیی هەبوو‪ ،‬یەکێک لەو‬ ‫گرفتە سەرەکیانە‪ ،‬سەرۆک عەشیرەکان لە‬ ‫بوکان وەک دێبوکری‌و موکری‪ ،‬مەنگۆر لە‬ ‫مهاباد‌و شکاکەکان لە ورمێ دژایەتی کۆماریان‬ ‫دەکرد‪ ،‬تەنانەت «ئەمیر ئەسعەد» سەرۆکی‬ ‫یەکێک لە گەورەترین عەشیرەکانی کوردستان‪،‬‬ ‫عەشیرەی دێبوکری بە هیچ شێوەیەک نەچوە‬ ‫ژێر دەسەاڵتی کۆمار‪ .‬یەکێک لە هۆکارەکانی‬ ‫دژایەتی سەرۆک عەشیرەکانی کوردستان ئەو‬ ‫نزیکییەی کۆمار بوو لەگەڵ واڵتی سۆڤیەت‪.‬‬ ‫هۆکارێکی دیکە ئەوە بوو کە دەسەاڵتی‬ ‫سەرۆک عەشیرەکان لە کۆمار زۆر کەمی‬ ‫کردبوو و ئەوان لەو دۆخەی هاتبوە ئاراوە‬ ‫نارازیی بوون‌و ئەوان چاوەڕوان بوون کە‬ ‫بتوانن لە ناو کۆمار وەک هەمیشە دەسەاڵتیان‬ ‫هەبێت‪.‬‬

‫دوای داگیرکردنی شاری مهاباد و لە دادگایەکی‬ ‫فەرمایشیدا پێشەوا رێبەر و دامەزرێنەری‬ ‫کۆماری کوردستان‪ ،‬محەمەد سەیفی قازی‬ ‫وەزیری بەرگری کوردستان‪ ،‬ئەبولقاسم‬ ‫سەدری قازی نوێنەری خەڵکی مهاباد لە تاران‬ ‫« بە سێدارە مەحکوم کرا ‌ن و لە رۆژی ‪١٠‬ی‬ ‫«خاکەلێوەی» ‪١٣٢٦‬ی هەتاوی لە مەیدانی‬ ‫چوار چرا لە سێدارە دران هەروەها کۆمەڵێک‬ ‫کەسی دیکە لە شارەکانی سەقزو بوکان لە‬ ‫سێدارە درا ‌ن و ئەندامانی دیکەی کۆمەڵەی‬ ‫ژێکاف و حزبی دێمۆکرات یان زیندانی کران‬ ‫یان توانیان واڵت بەرەو چارەنووسێکی نادیار‬ ‫بە جێ بێڵن‪.‬‬ ‫پێشەوا وەک رێبەرێکی مێژوو ساز و‬ ‫کەسایەتیەکی باوەڕمەند بە ئامانجی رزگاریی‬ ‫نەتەوەیی رۆڵێکی گرنگی لە داڕشتنی‬

‫بناغەکانی شوناسی نەتەوەیی‌و مۆدێر ‌ن و هەستی‬ ‫نیشتمان پەروەری خەڵکی کوردستان بۆ گەیشتن‬ ‫بە ئامانجی پێکهاتنی کیانێکی سەربەخۆیی‬ ‫کوردیی هەبوو‪ .‬پێشەوا ساتێک بۆ بەرگری لە‬ ‫خەڵکی کورد هەدای نەدا و سەربەرزانە بۆ ئازادی‬ ‫گەلی کورد لە داگیرکاری‌و ئازار و مەینەتیەکانی‬ ‫نەتەوەکەی کۆڵی نەدا‪.‬‬


‫‪12‬‬

‫ژمار‌ه (‪ )٨٧‬ساڵی هەشتەم‪٢٠٢٠/٠٤/١٩ ،‬‬ ‫‪Dwaroj@komala.com‬‬

‫سوودەکانی ڤایرۆسی کۆڕۆنا‬

‫ئا‪ :‬کەماڵ مام خزری‬

‫ئەم ڤایرۆسە کە لە واڵتی چین و شاری ووهانی‬ ‫ئەو واڵتە سەری هەڵدا‪ ،‬لەسەرەتادا زۆربەی واڵتان‬ ‫گاڵتەیان پێی دەهات و وەک تەنزێک لە زۆر واڵت‬ ‫سێڤیان دەگرت و کۆمەڵێک لەم بابەتانە کە زۆربەمان‬ ‫لە دونیای مەجازی سۆسیال میدیاکانەوە بینیومانن‪.‬‬ ‫کۆڕۆنایەکی بچووکی بە چاوی ئاسایی نەبیندراو لە‬ ‫ماوەیەکی کەم دا دوونیای تەنی‪ ،‬بە بێ هیچ هات و‬ ‫هاوارێک بە جیهانی وت بوەستن من هاتم‪ ،‬من هاتم کە‬ ‫پێتان بڵێم چەندە الوازوو بێ دەسەاڵتن‪ ،‬هاتم پێتان‬ ‫بڵێم ئەوەی کە پێتان وایە لە لوتکەی عیلم وزانست‬ ‫دان ‪ ،‬هەڵەن‪ ،‬هاتم پێتان بڵێم ئێوە دانیشوانی گۆی‬ ‫زەوی هێندە الوازن تەنانەت توانای بەرگریکردن لە‬ ‫خۆتان نیە و من دەتانکوژم‪.‬‬ ‫بڵێ ئەمە پەیامی بێدەنگی کۆڕۆنا بوو ‪ ،‬ئەو‬ ‫پەیامەی خاوەن پەیام لە سەردەمێکدا هات کە‬ ‫جیهان لە ئاستێکی بەرزی پێشکەوتنی عیلم وزانست‬ ‫و تکنۆلۆژیای سەردەمی خۆیدایە و بەردەوامیش‬ ‫هەوڵی بەرەوپێشچونی تریش دەدەات وعیلم و زانست‬ ‫بەڕادەیەک بەرەوپێشچووە کە ئێستاشی لە گەڵدابێت‬ ‫مایەی سەرسووڕمانی بەشێکی زۆری دانیشتوانی سەر‬ ‫ئەم گۆی زەوییە و گومانی ئەوە نەدەکرا لە ئاست‬ ‫ڤایرۆسێکی ئاوها‬ ‫بچووک و نادیار دەستەوەستان بێت و بە هەزاران‬ ‫کەس تووشی بن و گیان لە دەست بدەن‪.‬‬ ‫ئەم مەوجودە میکرۆسکۆبییە ئابووری جیهانی تووشی‬ ‫دارمان کردووە بەتەواوی ژیانی ئاسایی سەرزەوی‬ ‫راگرتووە‪ ،‬کەواتە سەرەڕای ئەوەی کە مرۆڤ زۆربەرەو‬ ‫پێشچووەو لە زۆربوارداگەشەی کردووە بەالم هێشتاش‬ ‫لە هەمبەر زۆرێک لە رووداوە سرووشتیەکاندا بێ‬ ‫هێزە‪ ،‬ئەم دەسکەوتانەی مرۆڤ لە بوارە جیاوازەکاندا‬

‫دۆخی کۆرۆنا لە بانە‬

‫درێژەی الپەرەی ‪١٦‬‬ ‫سیاسەتی سەرەکیی ڕژیم لە درۆ کردن‪،‬‬ ‫شاردنەوە و چەواشە کردنی هەواڵەکان لەم‬ ‫سااڵنەی داهاتوو دوو ئەوەندەی پێشوو زیادی‬ ‫کردووە و لەم ئاراستەیەشدا هەر کادرێکی‬ ‫دەرمان یان هەواڵنێرێک ئاماری توشبووان یان‬ ‫مردووەکانی پەتای کڕۆنا بخاتە بەردەستی ڕای‬ ‫گشتی دەکەوێتە بەر زەبر و هێرشی ئەوان‪.‬‬ ‫ئەمڕۆکە هەڵسوڕاوان و خەباتکارانی دنیای‬ ‫ئینتێرنێت و ڕاگەیاندن دەزانن کە سپای سایبێریی‬ ‫ڕژیم هەزاران ئەکانتی فەیکی لە ئینستاگرام‪،‬‬ ‫تویتێر‪ ،‬تلێگرام و فەیسبووک ساز کردووە بۆ‬ ‫سەرکوت کردن و هێرش کردنە سەر هەواڵنێرانی‬

‫کە بەدەستی هێناوە مرۆڤی دووچاری حاڵەتێکی‬ ‫ناسرووشتی خۆی لە خۆی کردووە کە بەرادەیەک لە‬ ‫ئەسڵی خۆی دووربکەوێتەوە و تا ئەو جێگایە لوت‬ ‫بەرزو خۆبین و خۆپەسەند بێت کە هیچ بەهایەک بۆ‬ ‫بەها مرۆییەکانی خۆی دانەنێت و بگاتە ئەو ئاستەی‬ ‫کە دووچاری ئەوتەوەهوومە بێت کە پێی وابێت گۆی‬ ‫زەوی بە سرووشتیشەوە لە کۆنتڕۆڵی ئەو دایە و‬ ‫چۆنی پێیخۆش بێت‬ ‫دەتوانی تەسەڕوڤی بەسەردا بکات‪.‬‬ ‫ۆڕۆنا پێچەوانەی ئەمانەی دەرخست‪ ،‬ئەم ڤایڕۆسە‬ ‫بە جیهانی گوت ناتوانی لەسەر گۆی زەوییەک بژیت و‬ ‫پارێزەری گۆی زەوی [ الیەی ئۆزۆن]‬ ‫لەناو ببەیت ‪ ،‬هۆشداری دا بە بەزلهێزە جیهانییەکان‬ ‫ئاگاداری کردن کە ئێوەش سەرەڕای‬ ‫بوون دەیان و سەدان جۆری عیلم و زانست و‬ ‫تکنۆلوژیای سەردەم بن پارێزاو نین‪ ،‬بەبێ دەنگی‬ ‫هاواری بە گوێی هەموویاندادا کە تانگ و تۆپ و‬ ‫پاپۆڕ و فڕۆکەی شەڕکەروجیبەخانەکانتان بە چەکە‬ ‫ئەتۆمی و لێیزێریەکانیشتانەوە کە من هاتم فریاتان‬ ‫ناکەون‪ ،‬پاشەڕۆی کارگە و کارخانە وگوڵخانەکانتان‬ ‫ئەو هەمووە دوکەڵ و زبڵ خاشاکەی کە بە زەویو‬ ‫ئاسمان و ئاو و ئاوەڕۆکاندا باڵوی دەکەنەوە رێگا‬ ‫بۆ نەفەس کێشانی زەوی ناهێڵەنەوە و ئازاردانی‬ ‫سرووشت بێ واڵم نیە و ئازاری بە دوادا دێت‪ ،‬توڵەی‬ ‫سرووشت نە شان و شەوکەت و پلە وپایە دەناسێت نە‬ ‫عیلم و زانست وهەژارو دەوڵەمەند‪ ،‬تەنانەت تنکۆڵۆژیا‬ ‫و ئایینیش دەخنکێن تییایدا‪.‬‬ ‫ئەمانە هەمووی سوودی ڤایرۆسی کۆڕۆنایە‪ ،‬سەدان‬ ‫و هەزاران ساڵە ئایین خۆڵ لە چاوی دانیشتوانی‬ ‫گۆی زەوی دەکات ‪،‬کۆڕۆنا زۆر بە ئارامی و بێ دەنگ‬ ‫پێی وت بڕۆبەوالوە‪ ،‬دەرگای مەکە ومەدینە و خانەقا‬ ‫ومزگەت و کلیسا و کەنیسە داخە تۆ هەزاران ساڵە‬ ‫جیا لە خۆرافە و جورم جەنایەت و ماڵوێرانی هیچت‬ ‫پێنە بۆ دانیشتوانی ئەم گۆی زەوییە و هیچت لە‬ ‫دەست نایە‪ ،‬هەموو رێبەران و پێشەوا ئایینیەکانی‬ ‫ناردە ماڵەوە ‪.‬‬ ‫هوشداری دا بە سەرجەم دانیشتوانی گۆی زەوی‬ ‫چی دی لە ئەرکی مرۆڤ بوونی خۆیان لە هەمبەر‬ ‫پاراستنی ژینگە کەم تەرخەم نەبن ئەگەینا سرووشت‬ ‫چاوپۆشیان لێناکات و تۆڵەی قورسیان لێدەکاتەوە‪،‬‬ ‫کۆڕۆنا کەمەربەندی ئەمنیەتی واڵتانی پیشەسازی‬ ‫پچڕاندو فرمێسکی بە چاوی سەرکردەکانیاندا هێنایە‬ ‫خوارەوە یەخەی ئەوانیشی گرت‪.‬‬ ‫سودێکی دیکەی ئەم ڤایرۆسە وبیر مرۆڤەکانی‬ ‫هێنایەوە ژیان هەر هەاڵت هەاڵت نیە ‪ ،‬بەڵکو پێویستە‬ ‫مرۆڤ بە ئەرکی مرۆڤ بوونی خۆی هستێت و خۆی‬ ‫و دەوربەرەکەی بپارێزێت و ئاگای لە ساڵمەتی خۆی‬ ‫بێت‪ ،‬کات تەرخان بکات بۆ پاک و خاوێنی خۆی‬

‫و شوێنی کار و ژیانی و دۆستی نزیکی سرووشت‬ ‫بێت‪ ،‬ئەگەینا جارێکی دیکە لە ژێرناو و شکڵ و‬ ‫قهوارەیەکی دیکەدا دێتەوە گیانیان سەخت تر تۆڵەیان‬ ‫ڵێدەستێنێت‪ ،‬بە هەموانی نیشان دا ئەگەر ڕەچاوی‬ ‫سرووشت و پاک و خاوێنی نەکرێت تەنانەت ناتوانین‬ ‫دوا ماڵ ئاوایی لە ئازیزانیشمان بکەین‪.‬‬ ‫لەالیەکی دیکەوە ئاماژەیەکە بۆ واڵتە بچووک و‬ ‫دواکەوتووەکان کە لە خەوی شیرین هەستن و لە‬ ‫هەوڵی گەشە کردن و بەرەو پێشچووندا بن و چی دی‬ ‫بە هیوای ئەم واڵت و ئەو واڵت نەبن و تێبکۆشن لە‬ ‫سەر پێی خۆیان رابوەستن‪ ،‬قەرەنتینە و داخستنی‬ ‫سنوورەکان پەیامێکی روونە لەم بارەیەوە‪ ،‬لە‬ ‫ئەگەری هەر روداوێکی هاوشێوە گۆتاری ئیمکاناتمان‬ ‫سنووردارە رێکاری چارەسەر نیە و خەساری زۆر و‬ ‫تەنانەت ئەگەری لە ناوچوونیش لە ئارادا دەبێت‪.‬‬ ‫سودیکی تری ئەم پەتایە دوا کەوتووترین رێبەری‬ ‫ئایینی ئیسالمی کە لە جەماران پر بە دەمی هاواری‬ ‫دەکرد و دەی وت زانکۆ دوژمنی ئیسالم و میللەتی‬ ‫ئیسالمیە و دەبێتە هۆی لە ناوچوونی ئایینی ئیسالم‬ ‫‪ ،‬بە هەموو دانیشتوانی ئەو واڵتەی سەلماند کە‬ ‫رێبەرەکەیان تا چ رادەیەک هیچ نەزان و دواکەوتووە‪،‬‬ ‫ئەوانەی ماندوونەناسانە لە سەنگەری پێشەوەی‬ ‫ئەم جەنگەدان دژ بە مردن و هەوڵدان بۆ ژیانی‬ ‫هاوالتییانیان خوێندکاری هەمان ئەو زانکۆیانەن کە لە‬ ‫الیەن ئەو کەوسەوە بە‬ ‫دوژمنی ئایینی ئیسالم میللەتی ئیسالم ناوزەد‬ ‫کران ‪ ،‬لە الیەکی دیکەوە روحێکی نوێی و خۆشەویستی‬ ‫و هاوخەم بوونی خستە ناو دڵ و دەروونی کۆمەڵگەوە‬ ‫وهەموومان دەبینین کە چۆن گەنج و الوان لە قاڵبی‬ ‫کومیتە و گرووپی بچوکدا بە بێ هیچ پشتیوانی و‬ ‫ئیمکاناتێکی حکومەتی تەنیا لە سەر ئیرادە و باوەری‬ ‫خۆیان و مرۆڤ دۆستی چۆن و بە چ زەحمەت و‬ ‫مەترسییەک ماڵ بە ماڵ و کۆاڵن بە کۆاڵن و شار‬ ‫بە شاردەگەڕێن و هاوکاری و یارمەتی کۆدەکەنەوەو‬

‫پێشکەش بە دەست کورت و هەژارانی دەکەن و لەم‬ ‫قەیرانە بێ دەرەتانیەدا لە ئازارو مەینەتییەکانیان کەم‬ ‫دەکەنەوە‪.‬‬ ‫بەشێکی تری سودەکانی کۆڕۆنا دەکەوێتە دوای‬ ‫نەمانی خۆی و ئاسایی بوونەوەی ژیان‪ ،‬کە بێ‬ ‫گومان سەرکردەی واڵتان ناچار دەکات کە بوجەی‬ ‫زیاتردابین بکەن و بواری زیاتر برەخسێنن بۆ‬ ‫پسپۆڕان و شارەزایانی بواری تەندرووستی بۆ‬ ‫دابینکردنی ئیمکاناتێک بۆبەرگریکردن لە ئەگەری‬ ‫حاڵەتی هاوشێوەدا و گرنگی زیاتر بە بواری‬ ‫تەندرووستی کۆمەڵگە بدن‪ ،‬هەروەها باری ئابووریش‬ ‫گۆڕانکاری جیددی بەسەردادێت و حاڵەتی نورماڵی‬ ‫ئەو سااڵنەی رابردوو نامێنێت‪ ،‬بایەخی زیاتر دەدرێت‬ ‫بە بەشی تەندرووستی وکادری پزشکی‪،‬هەلی کاری‬ ‫زۆر دەرەخسێت بە تایبەت لە بواری ئاڵ و گۆڕی‬ ‫بازەرگانی و گۆاستنەوە و خزمەتگۆزاری و ‪ ...‬هتد‪.‬‬ ‫لە هەمان کاتدا تەزوویەکی بە روح و جەستە هەموو‬ ‫جیهاندا هێنا کە ژیانی ئاسایی و سەربەستی چ چێژێکی‬ ‫هەیە و کەرەنتین وژیانی بە دیلی و ژێردەستەیی چەند‬ ‫بە ئازارە‪ ،‬هەر ئەمەش دەتوانی هۆکارێکی باش بێت‬ ‫لە داب و نەریت و کلتوری واپەسگەراییدا و هەر لە‬ ‫ئێستاوە کە کۆڕۆنا بوونی هەیە ورۆژانە دەیان و‬ ‫سەدان مرۆڤ گیرۆدە دەکات باس لە شێوازی ژیانی‬ ‫پێش کۆڕۆنا و دوای کۆڕۆنا دەکرێت کە ئەمەش خۆی‬ ‫لە خۆیدا دەتوانێت خاڵێکی پۆزێتیڤ بێت‪.‬‬ ‫خاڵێکی دیکەشی ئەوەیە کە بە بێ جیاوازی سەرجەم‬ ‫گۆمەڵکە و تاکەکانی لێک جیا کردووە و تامی دوری‬ ‫لە یەک و جیابوونەوەی بە هەموویان چەشت‪ ،‬بەالم‬ ‫بریا توانای یەکخستنیشی بوایە‪ ،‬بۆ ئەوەی ئێمەی‬ ‫کورد تەنیا ئەگەر بۆ یەک جاریش بوایە تامی ئەو یەک‬ ‫بوونەمان بچەشتایە‪.‬‬

‫ئازاد و چاالکانی سیاسی و مەدەنی‪ .‬بۆ ڕووبەڕوو دوشمنی هاوبەشی مرۆڤایەتی یانی کڕۆنا‪،‬‬ ‫بوونەوەی ئەم کارە قێزەونانە پێویستە خەڵکی بەاڵم هەنووکە لە پڕۆپاگەندا‪ ،‬چەواشەکاری‬ ‫ئێمە زانستی بەکار هێنانی تۆڕە کۆمەاڵیەتییەکان و بێشعورییەکانیان نەوێستاون و تەنانەت‬ ‫زیاتر فێر بن و لە ئامرازەکانی بالک و ڕیپۆرت لە یەک دووڕۆژی پێشوودا بە بێ لەبەر چاو‬ ‫گرتنی قەرەنتینە و مەترسییەکانی شکاندنی‬ ‫کەڵک وەربگرن‪.‬‬ ‫هەروەها هەوڵ ئەدەن بە باڵوکردنەوەی دیس ئەم هێڵە کۆمەاڵیەتییە بۆ سەر گیانی‬ ‫ئینفۆڕمەیشن و میس ئینفۆڕمەیشن لە ناو خەڵکدا هاوواڵتیان‪ ،‬کارناڤاڵی جێژنی بە ناو نیوەی‬ ‫سەرلێشێواوی دروست بکەن بۆ ئەوەی نەتوانرێت مانگی شەعبان یانی لە دایک بوونی ڕەمزی‬ ‫لە نێوان هەواڵی ڕاست و درۆدا جیاوازی بکرێت دواکەوتن و گەوجاندنی توودەی شیعە ‪ ،‬ئیمامی‬ ‫بەاڵم بە ڕای من دوشمن خەێاڵۍ خاوە لەبەر زەمان یان بەڕێوە برد و لە هەموو شارەکان‬ ‫ئەوەی تۆڕە کۆمەاڵیەتییەکان لە ئێستادا بە بە شێوەی هەڕەمەکی و بە کۆمەڵ بەناو‬ ‫شێوەی ئازاد و دێموکڕاتیک لە بەردەستی شاردا ئەگەڕان و شیرینیان باڵو ئەکردەوە‪.‬‬ ‫هەموواندا هەن و ژیرانەش کار ئەکەن‪ .‬بە کورتی عەرزتان کەم سەرەڕای ئەوەی لە‬ ‫ئەگەرچی هەموو دامودەزگاکانی ڕژیم ‪ ،‬بە کێشمەکێشە کۆمەاڵیەتی و سیاسییەکانی‬ ‫تایبەتی سپای پاسداران کە قوڕقوڕاچکەی ئابوری کڕۆنا باسمان لێوە کرد‪ ،‬دۆخی ئابووری و‬ ‫و سیاسیی ئێرانی لە دەستدایە ‪ ،‬نەیانتوانیوە دەروونیی خەڵکی ئێمە لە ئێستادا باش و‬ ‫ئەوەندەی کەمپەینێکی چوار کەسیی گەنجانی سەقامگیر نییە و ڕژیم سیاسەتی توش کردنی‬ ‫خۆبەخش‪ ،‬خزمەتێکی بچووک بە کۆمەڵگای پلیکانەیی و ڕاسیسمی بیۆلۆژیکیی دەست‬ ‫کوردستان بکەن بۆ بەرەنگار بوونەوەی پێکردووە کە نائەخالقیترین شوازی مومکینە‪.‬‬

‫لە گەڵ ئەوەشدا کە قەیران بە قەیران چارەسەر‬ ‫دەکات و بۆتە دەسەاڵتی قەیران بەڕێکەر و‬ ‫دەستێکی بااڵی هەیە لە بەڕێوەبەرایەتیی‬ ‫قەیرانەکاندا بەاڵم خاڵی الوازیشی زۆرە ‪،‬‬ ‫کڕۆنا و پەسا کڕۆناش لە قەیرانەکانی پێشوو‬ ‫ناکاڵێتەوە‪ .‬هەموو قەیرانێک دەرفەتێکی‬ ‫شاراوەی لە خۆیدا هەیە کە دەتوانرێت کەڵکی‬ ‫لێ وەربگیرێت‪ ،‬بەشێکی خەڵکیش چاوەڕێی‬ ‫دەسپێشخەری و گواستنەوەی ئەم هەلە دەکەن‪.‬‬ ‫بە پێی ئاماری سایتی مافی مرۆڤی هەنگاو‬ ‫‪ 442‬کەس لە ڕۆژهەاڵتی کوردستان بە هۆی‬ ‫پەتای کڕۆنا گیانیان لە دەست داوە کە‬ ‫‪ 150‬کەسیان لە پارێزگای کوردستان بوون‪.‬‬ ‫هەروەها سەرچاوە حکومییەکان توشبوونی‬ ‫‪ 712‬کەسیان لە پارێزگای کوردستان‬ ‫ڕاگەیاندووە و ئەمەش مەزننە دەکرێت یەک‬ ‫لە پێنجی ڕاستیی ئەم کارەساتە مرۆییە بێت‪.‬‬


‫ژمار‌ه (‪ )٨٧‬ساڵی هەشتەم‪٢٠٢٠/٠٤/١٩،‬‬ ‫‪Dwaroj@komala.com‬‬

‫‪15‬‬

‫بەرپرس و گرێدراوی سەردەم‬ ‫سەر و شانۆکار سەبارەت بە مامۆستا هێمن‬ ‫لە ئازادی و یەکسانی و بەرابەری قسە دەکرێ‪ ،‬ئێمە‬ ‫ناتوانیین تێئۆرییەکی ڕوون‪ ،‬فەلسەفەیەکی دیار‪ ،‬لە‬ ‫پشت شێعرەکان پەیدا بکەین‪ .‬ل ‌ه الی شاعیرانی‬ ‫کالسیک و ژماره‌یه‌کی زۆر نوێخواز‪ ،‬کوردایه‌تی ل ‌ه‬ ‫‌وه و ناسیۆنالیزم ل ‌ه شێعری‬ ‫ئایین جیا نه‌کراوه‌ته ‌‌‌‬ ‫شاعیران ل ‌ه بازنه‌ی هه‌ست ده‌رنه‌چووه‌‪ .‬شێعر هانده‌ر‬ ‫بووه‌‪ ،‬بیروهزرساز نه‌بووه‌‪ .‬ل ‌ه پشت شێعره‌کان‬ ‫فه‌لسه‌ف ‌ه و شاعیری فه‌لسه‌فی نابیندرێ‪.‬‬ ‫ل ‌ه بنه‌ڕه‌تدا کۆمەڵگای کوردستان و واڵتانی‬ ‫ناوچه‌‪ ،‬کۆمه‌ڵگای پێشکه‌وتنی سه‌نعه‌تی‪ ،‬ئابووریی‪،‬‬ ‫زانستی‪ ،‬فکریی‪ ،‬فه‌لسه‌فی نه‌بوون و پشت ئه‌ستوور‬ ‫ب ‌ه ڕێفۆرمی ئایینی – فکریی و ڕۆشه‌نگه‌ریی نیین‬ ‫و سه‌رجه‌م ڕواڵه‌تێکی ک ‌ه له‌و ناوچه‌ی ‌ه ده‌بیندرێ‪،‬‬ ‫ڕواڵه‌ت و سیمایه‌کی ڕووکه‌شی وه‌رگیراو و‬ ‫هاورده‌یه‌‪ .‬کوردی بێ کیان و بێ داموده‌زگا و دوور‬ ‫ل ‌ه تێگه‌یشتنی هه‌مه‌گیریی نه‌ته‌وه‌یی و نیشتمانی‪،‬‬ ‫ل ‌ه بازنه‌ی خۆیدا قه‌تیس ماوه‌‌ته‌وه‌‪ ،‬ب ‌ه شاعیر و‬ ‫نووسه‌رانیه‌وه‌‪ .‬شاعیران ته‌نیا کۆمه‌ڵگای خۆیان و‬ ‫فه‌رق و جیاوازییه‌کانی ناو کۆمه‌ڵگای خۆیان و ده‌ور و‬ ‫به‌ریان بینیو‌ه و له‌و بازنه‌و‌ه ده‌ربازی بازنه‌ی ئینسان‬ ‫ب ‌ه گشتی‪ ،‬ئاشتی ب ‌ه گشتی‪ ،‬هۆمانیزم ب ‌ه گشتی‪،‬‬ ‫یه‌کسانی ب ‌ه گشتی و ئازادی ب ‌ه گشتی نه‌بوون‪ .‬ل ‌ه‬ ‫بنه‌ڕه‌تدا شاعیر و نووسه‌ری کورد هێند‌ه گرفتاری‬ ‫ئازار و خولیا و خه‌ون و ئاواته‌کانی خۆی بووه‌‪،‬‬ ‫نه‌پەرژاوت ‌ه ده‌ره‌وه‌ی خۆی‪ .‬هێمن که‌ ل ‌ه شه‌ست‬ ‫و پێنج ساڵ ته‌مه‌نی جگ ‌ه ل ‌ه سه‌رده‌می منداڵی و‬ ‫مێرمنداڵی‪ ،‬ده‌رفه‌تی ئاسایش و ئازادی و ئاشتی بۆ‬ ‫نه‌ڕه‌خساوه‌‪ ،‬یه‌کسانی و به‌رابه‌ری و ئازادی بۆی بۆت ‌ه‬ ‫نیازی خۆی و خه‌ڵک و کۆمه‌ڵگا‪ .‬ئه‌و نیاز‌ه بوو‌ه ک ‌ه‬ ‫هێمن ژیانی خه‌ڵکه‌که‌ی بنووسێته‌وه‌‪ ،‬رێک وه‌ک کاری‬ ‫به‌یتبێژه‌کان ک ‌ه له‌ سه‌د‌ه و هه‌زاره‌کان بوونه‌ت ‌ه ڕاویی‬ ‫و ڕیوایه‌تگه‌ری به‌سه‌رهات و رووداوه‌کان‪ ،‬شاعیرانیش‬ ‫هه‌روا‪ .‬بیرکردنه‌وه‌ی قووڵ‪ ،‬کات‪ ،‬ئاسایش‪ ،‬ئاشتی و‬ ‫کۆمه‌ڵگایه‌کی ئارامی گه‌ره‌که‌‪ ،‬ن ‌ه کۆمه‌ڵگای هێمن‬ ‫ئارام بووه‌‪ ،‬ن ‌ه هێمن و شاعیرانی وه‌ک ئه‌و ئاسایش‬ ‫و کاتیان هه‌بوو‌ه و ن ‌ه شێعر ئه‌و په‌یمانه‌ی ‌ه بووه‌‪ ،‬بۆ‬ ‫پێوانی بیروهزری قووڵ‪.‬‬ ‫گەر دیسان بگەڕێمەوە بۆ پرسیارەکەتان‪.‬‬ ‫نەتەوەییبوون بە مانای بێ مەیل بوون بە مەسەلەکانی‬ ‫کۆمەاڵیەتی نییە‪ ،‬بە مانای چاوپۆشی لە مافی‬ ‫کرێکار و زەحمەتکێش‪ ،‬ژنان و منداڵ و الو نییە‪.‬‬ ‫ئەوە مەسەلەی قانوون و مەسەلەی مامەڵەکردن‬ ‫لە گەڵ مافی ئەندامانی نەتەوەیە‪ ،‬که‌ باسکردنی‬ ‫ل ‌ه شێعردا‪ ،‬نابێت ‌ه بنه‌ما بۆ پێناسه‌ی شاعیری‬ ‫چینایه‌تی‪ .‬نەتەوەیی بوون و میللی بوون مانای‬ ‫بەشداری هەموو چین و توێژ و ئەندامانی کۆمەڵگا‬ ‫و پاراستنی مافیانه‌‪ .‬ئەوە چۆن لە بەرنامەی حزب‬ ‫و حکوومەت و دەوڵەتەکاندا جێدەکرێتەوە‪ ،‬باسێکی‬ ‫سیاسییە‪ .‬هێمن شاعیری یه‌ک چین و توێژی‬ ‫تایبه‌ت نه‌بووه‌‪ .‬مه‌سه‌له‌ی نه‌ته‌وه‌یی و چینایه‌تی‬ ‫بۆ نه‌ته‌وه‌یه‌ک ک ‌ه هێشتا ژێرده‌سته‌ی ‌ه و ده‌وڵه‌تی‬ ‫نه‌ته‌وه‌یی خۆی نییه‌‪ ،‬باسێکی سیاسییه‌‪ ،‬ک ‌ه هێمن‬ ‫به‌رپرسیاری واڵمدانه‌وه‌ی نییه‌‪ ،‬ئه‌و له‌ ڕێگای‬ ‫شێعره‌کانیه‌وه‌‪ ،‬خوێنه‌ر ل ‌ه بارودۆخی ژیانی خه‌ڵک‬ ‫و ڕووداوه‌کان و به‌سه‌رهاته‌کان ئاگادار ده‌کاته‌وه‌‪،‬‬ ‫وه‌ک باس ل ‌ه چۆنیه‌تی ژیانی خه‌ڵک به‌ر ل ‌ه کۆماری‬ ‫کوردستان‪ ،‬ل ‌ه سه‌رده‌می کۆمار و دوای ڕووخانی‬ ‫کۆمار‪ .‬هێمن لێر‌ه و له‌وێ ڕاویی ڕووداوه‌کانه‌‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫نابێت ‌ه ڕۆژنامه‌نووسی ڕۆژانه‌‪.‬‬ ‫ل ‌ه سه‌رده‌می ڕزگاریی نه‌ته‌وه‌یی‪ ،‬ناکرێ بێ مافی و‬ ‫سه‌پاندنی مافی الیه‌نێک‪ ،‬چینێک ب ‌ه سه‌ر چینێکی‬ ‫دیکه‌دا بسه‌پێندرێ‪ .‬هێمن و هه‌ر شاعیر و نووسه‌رێک‬

‫ل ‌ه هه‌ر سه‌رده‌مێکدا بۆی هه‌یه‌‪ ،‬باس ل ‌ه گرفته‌کان‬ ‫و نیاز و پێداویستی نه‌ته‌و‌ه ب ‌ه گشتی و چین و‬ ‫توێژه‌کانی کۆمه‌ڵگا بکات‪ ،‬ئه‌و‌ه ئه‌رکی سیاسه‌ت‬ ‫و ده‌زگای سیاسی‪ ،‬حزبی و حکوومه‌تییه‌‪ ،‬چاره‌ی‬ ‫گرفته‌کان بکات‪ .‬ئه‌رکی هونه‌رمه‌ند و شاعیر و‬ ‫نووسه‌ر پشت گوێخستنی مافی چین و توێژ و‬ ‫گرووپی کۆمه‌اڵیه‌تی ب ‌ه هۆی سیاسی نییه‌‪ .‬هێمن ب ‌ه‬ ‫تایبه‌ت ل ‌ه سه‌رده‌می خۆی ک ‌ه مێدیا وه‌ک ئێستا ل ‌ه‬ ‫گۆڕێدا نه‌بووه‌‪ ،‬ل ‌ه رێگای شێعر و په‌خشان ئه‌رکی‬ ‫زیاتر ل ‌ه خۆی وه‌ئه‌ستۆ گرتووه‌‪.‬‬ ‫کەماڵ عه‌لیدووست‪ :‬پەیوەندیی نێوان هونەر و‬ ‫سیاسەت لە زۆربەی قۆناغەکانی مێژوودا و لە زۆر‬ ‫شوێنی گۆی زەوی‪ ،‬پەیوەندی و لێکهااڵنێکی بێگرفت‬ ‫نەبووە و ڕەنگە ئەوەندەی سیاسەت و دەسەاڵتی‬ ‫سیاسیی کەڵکی لە هونەر و کەسایەتییە ئەدەبیی‬ ‫و هونەرییەکان وەرگرتووە و وەرئەگرێ؛ هۆنەران‪،‬‬ ‫ئەدیبان و ئەکتەرەکانی ئەم بوارە بە پێچەوانەوە‬ ‫لەم تێکهااڵن و پەیوەندییە کەڵک وەرنەگرن‪ ،‬بگرە‬ ‫تەنانەت مەودا و سنووری ئەندێشە و بەیانیان‬ ‫بەرتەسک بکەنەوە‪ .‬مامۆستا هێمن شاعیری میللی‬ ‫و خۆشەویستی گەلەکەی بوو‪ ،‬هاوکاتیش بۆ ماوەی‬ ‫دە ساڵ لە ڕێبەریی حیزبی دێمۆکڕاتدا بوو‪ ،‬بە‬ ‫کۆتایی و دابڕانێکی جێی تێڕامان و پرسیارەوە‪.‬‬ ‫ئەزانم ئێوە جگە لەوەی کە لە بواری ئەدەبیدا‬ ‫خاوەن پێشینە و ئەزموونێکی زۆرن‪ ،‬گەلێک جار‬ ‫بە تێڕوانینێکی کۆمەڵناسانەوە ڕاڤەی ئەم پەیوەندی‬ ‫و پرسەتان کردووە و خاوەن هەڵوێستن‪ ،‬بۆیە پێم‬ ‫خۆشە بۆچوونتان لەم پەیوەندەدا بە گشتیی و‬ ‫ئەوەندەی ئەگەڕێتەوە سەر مامۆستا «هێمن»یش‬ ‫وەک نموونەیەکی بەرچاوی ئەم لێکهااڵنە لە‬ ‫کۆمەڵگەی کوردیدا‪ ،‬گەرچی نموونەی هاوشێوەی‬ ‫دیکەش هەن‪ ،‬بپرسم‪ .‬هەڵبەت بە لەبەرچاوگرتنی‬ ‫ئەوەی کە جەنابتان مێژووی سیاسی و ئەدەبیی‬ ‫گەلەکەمان باش ئەناسن و لێکۆڵینەوە و هەڵوێستی‬ ‫دیاری خۆتان‪ ،‬دواجار لە کتێبی «پازلی کوردبوونی‬ ‫کورد لە ناو ئەدەبیات و سیاسەت»‪ ،‬لەم بوارەدا‬ ‫هەیە‪.‬‬ ‫برایم فه‌ڕشی‪ :‬ڕه‌نگ ‌ه مه‌به‌‌ستی ئێوه‌‪ ،‬هونه‌ر و حزب‬ ‫بێ‪ .‬ڕاست ‌ه ئه‌م ‌ه ب ‌ه تایبه‌ت پاش شۆرشی ئۆکتۆبه‌ری‬ ‫شووره‌وی‪ ،‬کاری کرد‌ه سه‌ر نووسه‌ر و شاعیر و‬ ‫ئینته‌لێکتوئێل و فه‌یله‌سووفه‌کان ک ‌ه ل ‌ه حزبه‌کانی‬ ‫کۆمۆنیست و سۆسیال دێمۆکرات و سۆسیالیست‬ ‫نزیک بوونه‌وه‌‪ .‬ئه‌م تاقیکردنه‌وه‌ی ‌ه ب ‌ه تایبه‌ت بۆ‬ ‫بیروهزر وهونه‌ر و خاوه‌نه‌کانی ن ‌ه سوودی هه‌بوو ن ‌ه‬ ‫سه‌رکه‌وتوو بوو‪ .‬ل ‌ه درێژه‌دا زۆرینه‌ی ئه‌و که‌سان ‌ه ب ‌ه‬ ‫تایبه‌ت ل ‌ه ئووروپا ل ‌ه حزبه‌کان و داموده‌زگاکانیان‬ ‫دوور که‌وتنه‌وه‌‪ .‬حزب ل ‌ه ده‌ره‌وه‌ی خۆی ده‌توانێ‬ ‫ل ‌ه زانست و هونه‌ر سوود وه‌رگرێ‪ ،‬به‌اڵم چوون ‌ه‬ ‫ی و تێگه‌یشتنێکی هه‌ڵ ‌ه و‬ ‫ناو حزب خه‌تایه‌کی فکری ‌‬ ‫لیر‌ه و له‌وێ هه‌لپه‌ره‌ستانه‌یه‌‪ .‬هونه‌ر‪ ،‬بیر و هزر و‬ ‫زانست ل ‌ه چوارچێوه‌ی حزبه‌کان و ل ‌ه ژێر کۆنترۆڵی‬ ‫حکوومه‌ته‌کان ده‌کرێت ‌ه که‌رسه‌‪ .‬گه‌ر هونه‌رمه‌ند و‬ ‫بیرمه‌ند و زانا دام و ده‌زگای خۆیان هه‌بێ‪ ،‬سوود ل ‌ه‬ ‫یه‌کتر وه‌رده‌گرن و پێشکه‌وتن به‌دی ده‌کرێ‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫حزب ک ‌ه گرێدراوی مامه‌ڵه‌ی سیاسییه‌‪ ،‬گه‌ر هونه‌ر‬ ‫و زانست ل ‌ه گه‌ڵ مامه‌اڵتی سیاسی گرێ بدات‪ ،‬ک ‌ه‬ ‫ده‌یدات‪ ،‬فه‌لسه‌فه‌ی بوونی زانست و هونه‌ر تێکده‌دات‪.‬‬ ‫مه‌سه‌له‌ی هونه‌ر و سیاسه‌ت‪ ،‬بیر وهزر و سیاسه‌ت‪،‬‬ ‫ئه‌ده‌بیات و سیاسه‌ت‪ ،‬زانست و سیاسه‌ت په‌یوه‌ست ‌ه‬ ‫ب ‌ه به‌رپرسیاری و نابه‌رپرسیاری هونه‌رمه‌ند و نووسه‌ر‬ ‫و زانا و پسپۆڕ و نوخبه‌کان‪ .‬ده‌کرێ به‌رهه‌می زانست‪،‬‬ ‫هونه‌ر‪ ،‬ته‌کنیک بۆ سوود و‌ زیانی الیه‌نه‌کان یان‬

‫سوودی گشتی ئینسانه‌کان به‌کاربهێندرێ‪ .‬گه‌ر به‌رهه‌می‬ ‫شاعیر و نووسه‌ر و هونه‌رمه‌ند و بیرمه‌ند بۆ سوودی حزب‬ ‫و ده‌ست ‌ه و تاقم و حکوومه‌ت و ئایین و ئیدئۆلۆژی بێت‪،‬‬ ‫بایەخی گشتیی خۆیان ل ‌ه ده‌ست ده‌دن‪ ،‬ئه‌و‌ه شاعیر و‬ ‫نووسه‌ر و هونه‌رمه‌ند و بیرمه‌ندیش ده‌گرێته‌وه‌‪.‬‬ ‫هێمنی شاعیر و هێمنی خاوه‌ن بیری سیاسی ده‌کرێ‬ ‫ل ‌ه گه‌ڵ یه‌ک ته‌با بن‪ .‬گه‌ر کۆمه‌ڵگا و خه‌ڵک ب ‌ه هه‌موو‬ ‫الیه‌نه‌کانیه‌و‌ه ل ‌ه شێعر و ڕۆمان و چیرۆک و شانۆ و سینه‌ما‬ ‫ڕه‌نگ نه‌داته‌وه‌‪ ،‬به‌رهه‌مه‌ک ‌ه به‌رته‌سک ده‌رده‌که‌وێ‪.‬‬ ‫خۆخه‌ریککردن ب ‌ه باس و خواس و مه‌سه‌له‌کانی خه‌ڵک و‬ ‫کۆمه‌ڵگا و ڕه‌نگدانه‌وه‌ی ل ‌ه به‌رهه‌می هونه‌ریی و فکریی و‬ ‫فه‌لسه‌فی دوور ل ‌ه پرۆپاگه‌ند‌ه و دوور ل ‌ه چه‌وساندنه‌وه‌ی‬ ‫فکریی‪ -‬هه‌ستی ئینسانه‌کان‪ ،‬کارێکی درووسته‌‪ .‬هێمن‬ ‫شاعیری گه‌ل بوو‪ ،‬هه‌وراز و نشێوی ژیان‪ ،‬تێگه‌یشتنی‬ ‫کۆمه‌‌اڵیه‌تی‪ ،‬فه‌رهه‌نگی و سیاسی به‌و به‌خشیبوو‪ .‬ئه‌و و‬ ‫شاعیرانی سه‌رده‌می ئه‌و‪ ،‬ک ‌ه گرێدراوی خه‌ڵک و سه‌رده‌م‬ ‫بوون‪ ،‬ڕه‌نگدانه‌وه‌ی سه‌رده‌می خۆیان بوون‪ .‬شاعیری‬ ‫به‌رپرس بوون‪.‬‬ ‫گه‌ر ل ‌ه پێوه‌ندی ده‌گه‌ڵ پرسیاره‌که‌تاندا‪ ،‬بۆچوونی‬ ‫تایبه‌تی خۆم بڵێم‪ ،‬ئێژم هێمن نه‌ده‌بوو ئه‌ندامی هیچ‬ ‫حزب و ده‌ست ‌ه و گرووپێکی سیاسی بێ‪ ،‬نه‌ده‌بوو بچێت ‌ه‬ ‫ژێر ڕکێفی هیچ حکوومه‌تێک‪ .‬هێمن و هاوڕێیانی هه‌رچه‌ند‬ ‫ل ‌ه ڕێگای سرو‌ه و ناوه‌ندی سه‌الحه‌ددین هه‌لێکی تازه‌یان‬ ‫بۆ زمان و ئه‌ده‌بیاتی نووسراوی کوردی پێکهێنا‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫سوودی سیاسی و ستراتێژیک حکوومه‌تی ئیسالمی‬ ‫ئێران بردی‪ ،‬سرو‌ه و سه‌الحه‌ددین ڕێگایان خۆش کرد‬ ‫بۆ زۆر که‌س و الیه‌ن ک ‌ه خۆیان ل ‌ه سیسته‌می ئیسالمی‬ ‫ئێراندا ببینه‌و‌ه و شه‌رعیه‌ت به‌ هاوکاریکردن ل ‌ه گه‌ڵ‬ ‫حکوومه‌ت ببخه‌شن‪ .‬سیاسه‌تی سه‌ره‌کی حکوومه‌تی ئێران‬ ‫ده‌رپه‌ڕاندنی سه‌ری سیاسی و بێکه‌ڵککردنی جواڵنه‌وه‌ی‬ ‫سیاسی بوو‪ .‬سرو‌ه و ناوه‌ندی سه‌الحه‌ددین بوون ب ‌ه‬ ‫ئاڵترناتیو ل ‌ه به‌رانبه‌ر جواڵنه‌وه‌ی سیاسی‪ .‬حکوومه‌ت له‌و‬ ‫سه‌رده‌م ‌ه خه‌رجی بۆ مه‌سه‌له‌ی فه‌رهه‌نگی و ئه‌ده‌بی و‬ ‫زمانی کوردی کرد‪ ،‬بۆ ئه‌وه‌ی سیاسه‌ت ل ‌ه کۆمه‌ڵگای‬ ‫کوردستان بسڕێته‌و‌ه و حزبه‌کان ل ‌ه گۆڕه‌پانی سیاسی‬ ‫وه‌ده‌رنێ‪ .‬ئه‌و له‌و سیاسه‌ته‌دا سه‌رکه‌وت‪ ،‬کورد ب ‌ه‬ ‫‌وه دۆڕاندیان‪ .‬پاش‬ ‫سرو‌ه و سه‌الحه‌ددین و حزبه‌کانه ‌‌‬ ‫ئه‌وه‌ی حکوومه‌ت که‌سانی خۆی ل ‌ه ناو میلله‌تی کورد‬ ‫په‌یدا کرد‪ ،‬سرو‌ه و سه‌الحه‌ددینیش کۆکرایه‌وه‌‌‪ .‬ئه‌وه‌ش‬ ‫ده‌بێ بگوترێ ناکارایی و الڕێی سیاسی و ناکۆکی ناو‬ ‫حزبه‌کان و نه‌بوونی به‌رنام ‌ه و ستراتێژیی و یه‌گرتوویی‬ ‫نه‌ته‌وه‌یی ل ‌ه ناو خه‌ڵک و حزبه‌کان‪ ،‬هه‌م ڕێگای بۆ سرو‌ه‬ ‫و سه‌الحه‌ددین خۆش کرد‪ ،‬هه‌م بۆ سه‌رکه‌وتنی پالن و‬ ‫به‌رنام ‌ه و ستراتێژی حکوومه‌ت‪ .‬ئه‌و مێژوو‌ه ن ‌ه بۆ مام‬ ‫هێمن جێگای شانازیی بوو‪ ،‬ن ‌ه بۆ حزبه‌کان و ن ‌ه بۆ‬

‫ئه‌و که‌سانه‌ی هه‌تا ئێستا وه‌ک موسته‌شاری فه‌رهه‌نگ‪،‬‬ ‫هونه‌ر‪ ،‬زانست بۆ حکوومه‌ت کار ده‌که‌ن و خزمه‌تیان ب ‌ه‬ ‫سیسته‌م ‌ ب ‌ه ئه‌رکی کوردستانی و نه‌ته‌وه‌یی ب ‌ه خه‌ڵک‬ ‫ده‌فرۆشن‪.‬سه‌رده‌مه‌کان و بارودۆخه‌کان‪ ،‬هێمن و کەسانی‬ ‫تری ل ‌ه گه‌ڵ خۆی برد‌‪ ،‬ئه‌وه‌ گرفتی هێمن و زۆر ل ‌ه‬ ‫شاعیران و نووسه‌ران بووه‪ .‬ئه‌و که‌سان ‌ه چ بووبێتن ‌ه‬ ‫ئه‌ندامی حزبێک‪ ،‬چ چووبێتن ‌ه ناو سیسته‌مێکی سیاسی‬ ‫حکوومه‌تی‪ ،‬ل ‌ه هه‌ر دوو حاڵدا‪ ،‬ئه‌و که‌سان ‌ه ن ‌ه ئازاد و‬ ‫سه‌ربه‌ست بوون‪ ،‬ن ‌ه به‌رهه‌مه‌کانیان ئازاد و سه‌ربه‌ستیی‬ ‫به‌خۆیه‌و‌ه بینی‌‪ .‬هونه‌ریی ناسه‌ربه‌ست‪ ،‬ڕه‌نگ ‌ه هونه‌ریی‬ ‫سه‌رده‌مێک بێ‪ ،‬به‌اڵم هونه‌ری سه‌رده‌مه‌کان نیی ‌ه و‬ ‫سنووری سه‌رده‌مه‌کان نابه‌زێنن‪ .‬هێمن هێشتا له‌و‬ ‫سه‌رده‌می ئێمه‌دا ده‌ژیی‪ ،‬ئایا شاعیری بێ سنووری‬ ‫سه‌رده‌مه‌کان ده‌مێنێ‪ ،‬نازانم‪‌.‬‬ ‫کەماڵ عه‌لیدووست‪ :‬هێمن لە ڕوانگەی زۆرێک لە شارەزایان‬ ‫و لێکۆڵەرانی ئەدەبییەوە لە بواری سەرەکیی خۆیدا‪ ،‬واتە‬ ‫شێعر و زمان‪ ،‬بە لەبەرچاوگرتنی سێ توخمی سەرەکیی‬ ‫هەست‪ ،‬خەیاڵ و هزر بۆ شێعر لە لوتکەدایە‪ .‬زمانیش هەر‬ ‫لە سەرەتای ئاوێتەبوونی بە جیهانی ئەدەب تا دابڕانی‬ ‫لە خەباتی ئاشکرا و ڕێکخراوەیی و دواڕۆژەکانی ژیانی‬ ‫وەک سەرنووسەری گۆڤاری «سروە»‪ ،‬دەغدەغە و خەمی‬ ‫بااڵی بووە‪ .‬گەر بمانەوێ سەرنجی چاالکانی بەدەروەستی‬ ‫بواری ئەدەبیی هاوقۆناغ و پاش خۆشی بدەین‪ ،‬هەست‬ ‫ئەکەم لە زۆربەیاندا هێندێک هێمن‪ ،‬بە تایبەت لە ڕووی‬ ‫خۆشەویستی بۆ زمان و بایەخدان پێی بەدی ئەکرێت‪.‬‬ ‫ئێوە ئەم پرسە چۆن ئەبینن و هێمن لە خۆتاندا چەندە‬ ‫ئامادەیە؟‬ ‫برایم فه‌ڕشی‪ :‬هێمن شاعیره‌‪ ،‬شاعیرێکی ب ‌ه توانا‪ ،‬زمان‬ ‫خۆش‪ ،‬وش ‌ه جوان‪ ،‬ئیماژخوڵقێنه‌ر‪ .‬زمانی هێمن‪ ،‬هه‌ست‬ ‫و جوانیپه‌ره‌ستی و جوانیناسی و جوانیده‌ربڕینی هێمن‬ ‫ل ‌ه شێعر و په‌خشانی کوردی دا بۆته‌ ماڵی زۆر که‌س و‬ ‫گه‌لێک نووسه‌ر و شاعیر خۆیان له‌و ماڵه‌دا دیتۆته‌و‌ه و‬ ‫تێیدا حه‌ساونه‌ته‌و‌ه و ئۆتراغیان تێدا کردووه‌‪ ،‬منیش‬ ‫ژووانی شه‌و و ڕۆژانم ل ‌ه گه‌ڵ شێعر و په‌خشانه‌کانی‬ ‫بوو‌ه و شانۆنامه‌ی»کۆشکی ئاوات» به‌رهه‌می ژووانی‬ ‫یه‌ک له‌و شه‌وان ‌ه هه‌تا به‌یانیی ‌ه ک ‌ه ڕه‌نگدانه‌وه‌ی کۆماری‬ ‫کوردستانه‌‪ ،‬ب ‌ه پێی شێعره‌کانی هێمن موکریانی‪.‬‬ ‫کاتی خۆی ل ‌ه «ناوه‌ندی شانۆی کۆچه‌ر» ژیان و‬ ‫به‌رهه‌مه‌کانیمان کردۆت ‌ه چیرۆک ‌ه په‌خشان ک ‌ه وه‌ک‬ ‫کتێبی ده‌نگ ل ‌ه توێی کاسێت و سی دی ب ‌ه ده‌نگی عه‌لی‬ ‫عه‌بباسی وێژه‌ری ڕادیۆی کوردی تاران‪ ،‬باڵو کراوه‌ته‌وه‌‪.‬‬

‫ئه‌وه‌ی هێمن چه‌ند‌ه ل ‌ه مندا هه‌ی ‌ه نازانم‪ .‬به‌اڵم زمانی‬ ‫هێمن‪ ،‬سواره‌‪ ،‬قزڵجی‪ ،‬په‌شێو‪ ،‬مه‌له‌کشا و که‌سانی‬ ‫تر الم شیرین ‌ه و چێژم پێده‌به‌خشن‪ ،‬ئه‌وه‌ش چێژێک ‌ه‬ ‫که‌ ل ‌ه زمانی کوردی وه‌ریده‌گرم‪.‬‬


‫‪14‬‬

‫ژمار‌ه (‪ )٨٧‬ساڵی هەشتەم‪٢٠٢٠/٠٤/١٩ ،‬‬ ‫‪Dwaroj@komala.com‬‬

‫هێمن‪ ،‬نموونەی شاعیرێکی ب‬ ‫وتووێژێک لەگەڵ کاک برایم فەرشی نووس‬

‫ئا‪ :‬کەماڵ عەلیدووست‬ ‫« هێمن شاعیری گه‌ل بوو‪ ،‬هه‌وراز و نشێوی ژیان‪،‬‬ ‫تێگه‌یشتنی کۆمه‌‌اڵیه‌تی‪ ،‬فه‌رهه‌نگی و سیاسی به‌و‬ ‫به‌خشیبوو‪ .‬ئه‌و و شاعیرانی سه‌رده‌می ئه‌و‪ ،‬ک ‌ه‬ ‫گرێدراوی خه‌ڵک و سه‌رده‌م بوون‪ ،‬ڕه‌نگدانه‌وه‌ی‬ ‫سه‌رده‌می خۆیان بوون‪ .‬شاعیری به‌رپرس بوون»‪.‬‬ ‫‪٢٩‬ی خاکه‌لێوه یان ‪١٦‬ی ئاپڕیل ساڵڕۆژی‬ ‫ماڵئاواییکردنی شاعیر و نووسه‌ر محه‌مه‌د ئه‌مین‬ ‫شیخولئیسالمی موکری یان «مامۆستا هێمن‬ ‫موکریانی»یه له ژیان‪ .‬هێمن ناوێکی جێکه‌وتوو و‬ ‫ڕوخسارێکی پرشنگداری ئه‌ده‌ب و زمانی کوردییه‪.‬‬ ‫هه‌ڵکه‌وتوویه‌کی ده‌گمه‌نی سه‌ده‌ی بیست‪ ،‬که هه‌وراز‬ ‫و نشێو‪ ،‬که‌وتن و هه‌ستانه‌وه‪ ،‬خه‌م و خۆشیی‬ ‫گه‌ل و خه‌ڵکه‌که‌ی له کۆی به‌رهه‌مه‌کانیدا ڕه‌نگی‬ ‫داوه‌ته‌وه‪ .‬شێعر و په‌خشانی ‌هێمن کڕۆنۆلۆژی و‬ ‫ئاوێنه‌ی ڕووداوه گرینگ و چاره‌نووسسازه‌کانی‬ ‫سه‌رده‌می ژیانی خۆیه‌تی له ئاستی کوردستان و‬ ‫جیهاندا‪ .‬هێمن مرۆڤێکی گه‌لێک هه‌ست ناسک‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫زۆر به‌رپرس و خاوه‌ن هه‌ڵوێستیش بوو‪ .‬ئه‌و هێنده‬ ‫ئاویته و ئه‌وینداری زێد‪ ،‬خاک و خه‌ڵکی خۆی بوو‪،‬‬ ‫که ڕه‌نگه بتوانین له به‌رهه‌می نووسراو و چاپکراویدا‬ ‫چاره‌نووسی تیپیکی تاکی کورد هه‌لێنجین و‬ ‫بخوێنینه‌وه‪ .‬هێمن به‌اڵم هاوکات «خۆ»شی بوو‪،‬‬ ‫نزیک له خۆی‪ ،‬له هه‌ست و نه‌ست و ده‌نگه‌کانی‬ ‫ناخی خۆی‪ .‬ئه‌مه‌ش ره‌هه‌ندێکی گرینگ و جێی‬ ‫تێڕامانی ژیان و به‌رهه‌می هێمنه‪ ،‬که له‌م وت و‬ ‫وێژه‌دا ئاماژه‌ی پێ ئه‌درێ‪.‬‬ ‫خوینه‌ری به‌ڕیز‪ ،‬به‌خته‌وه‌رم به‌وه‌ی که توانیم بۆ‬ ‫ساڵیادی مامۆستا هێمن که‌سێک بدوێنم‪ ،‬که له‬ ‫قۆناغگه‌لێکی گرینگی ژیانی ‌هێمن له نێزیکه‌وه‬ ‫له ڕه‌وتی ڕوداوه‌کاندا بووه‪ .‬هێمنی بینیوه‪ ،‬له‬ ‫خۆیدا زیندوو ڕایگرتووه و لێکۆڵینه‌وه و کاری جێی‬ ‫سه‌رنجی له‌مه‌ڕ هێمن کردووه‪ .‬که‌سێک‪ ،‬که سه‌ره‌ڕای‬ ‫«خۆشه‌ویستییه‌کی به‌رین» بۆ هێمن‪ ،‬که له که‌سی‬ ‫ناشارێته‌وه‪ ،‬بابه‌تییانه و به‌دوور له ده‌مارگرژی‬ ‫شرۆڤه‌ی ژیان‪ ،‬که‌سایه‌تی و به‌رهه‌مه‌کانی ئه‌کات‪.‬‬ ‫ئه‌ویش به‌ڕیز برایم فه‌ڕشی‪ ،‬شانۆکار‪ ،‬شاره‌زای بواری‬ ‫«شانۆپێداگۆگیی» و داڕێژه‌ری سیسته‌می فێبوون‬ ‫و ڕاهێنانه‪.‬‬

‫که‌ماڵ عه‌لیدووست‪ :‬کاک برایمی هێژا‪ ،‬ئەمڕۆژانە‬ ‫‪ ٣٤‬ساڵ بەسەر کۆچی دوایی «مامۆستا هێمن»‪،‬‬ ‫شاعیری هەست ناسک و ئاوریشمی‪ ،‬خەیاڵ قووڵ و‬ ‫بیرهەراو‪ ،‬شاعیری هۆگری زێدی خۆ‪ ،‬عیشق‪ ،‬جوانیی‬ ‫و سەربەست ژیان تێدەپەڕێ‪ .‬زیاتر لە سێ دەیە لە‬ ‫پاش ماڵئاوایی کردنی لە ژیان‪ ،‬ئاسەوار و شوێنەواری‬ ‫بیر و ئەندێشەی‪ ،‬سێبەری بایەخدانی بە پرسی‬ ‫نەتەوەیی بە تۆلەڕانسێکی جێی تێڕامانی ئاوێتە‬ ‫بە ئاشتیخوازیی و پێکەوەژیانی گەالن‪ ،‬هومانیزم و‬ ‫ئازادئەندێشی بەسەر کۆمەڵگەی کوردستان بە گشتی‬ ‫و ڕۆژهەاڵتی کوردستانەوە بە تایبەتی چەند و چۆن‬ ‫دیارە؟‬ ‫برایم فه‌ڕشی‪ :‬هه‌رکام له‌و پەیڤانە ک ‌ه ئێوە بۆ‬ ‫کەسایەتی هێمن بەکاری دەهێنن‪ ،‬تێڕامانی گه‌ره‌که‌‪.‬‬ ‫ئایا ئه‌و تایبه‌تمه‌ندیان ‌ه ڕەنگدانەوەی کۆمه‌ڵگا‪،‬‬ ‫فه‌رهه‌نگ و جیهانی زیهنی خه‌ڵکی ناوچه‌که‌یه‌‪،‬‬ ‫ڕه‌نگدانه‌وه‌ی تاقیکردنەوەکانی هێمن خۆیەتی‪ ،‬یاخود‬ ‫وه‌رگیراوی ده‌ره‌وه‌ی خۆی و کۆمه‌ڵگاکه‌یه‌تی؟ ئایا‬ ‫بیروئه‌ندیشه‌ی هێمن ل ‌ه سه‌ر بنه‌مای تێگه‌یشتنی‬ ‫فه‌لسه‌فی دامه‌زراوه‌؟ ناسنامه‌ی کۆمه‌ڵگای هێمن‪،‬‬ ‫ل ‌ه سه‌ر بنه‌مای قووڵی نه‌ته‌وه‌یی‪ ،‬پێکه‌وه‌ژیانی‬ ‫گه‌الن‪ ،‬ئازاد ئه‌ندیشی‪ ،‬تۆله‌رانس و باوه‌ڕ ب ‌ه‬ ‫هۆمانیسم پێکهاتووه‌؟ واڵمی ئه‌و پرسیاران ‌ه ب ‌ه‬ ‫به‌ڵێ نادرێتەوە‪ .‬بنه‌مای تێگه‌یشتنی زاڵ ل ‌ه واڵتی‬ ‫هێمن و واڵتانی ناوچه‌‪ ،‬ئیالهی‪ ،‬ڕه‌بانی‪ ،‬خدایی‬ ‫و ئایینی و کۆمه‌ڵگایەکی پڕ ل ‌ه کێش ‌ه و گرژی و‬ ‫تووند وتیژی بووه‌‪ .‬هێمن ل ‌ه کۆمه‌ڵگایه‌کی ئاسایی‬ ‫پڕ ل ‌ه بیروئه‌ندیشه‌‪ ،‬ئاشتیخوازیی‪ ،‬ئازادئه‌ندیشی‬ ‫و تۆله‌ڕانس نه‌هاتۆت ‌ه دنیا و لە کۆمەڵگایەکی لەو‬ ‫چەشنە‪ ،‬گەورە نەبووە!‬ ‫هێمن پاش کۆتایی شه‌ڕی جیهانی یه‌که‌م‪ ،‬دوو‬ ‫پارچه‌بوونی سیسته‌می سیاسی‪ -‬ئابووری جیهان‪،‬‬ ‫چوارپارچه‌بوونی کوردستان‪ ،‬له‌ به‌ریه‌ک باڵوبوونەوەی‬ ‫ئیمپراتوری عوسمانی و پارس‪ ،‬له‌ سه‌رده‌می‬ ‫وه‌سه‌ریه‌که‌وه‌نانی چوار واڵتی ئێران‪ ،‬عێراق‪ ،‬سوریا‬ ‫و تورکیا ‪ ،‬سه‌رده‌می جێگیربوونی سانترالیسم له‌و‬ ‫چوار واڵته‌‪ ،‬سه‌رده‌می قایمبوونی جێ پێی ئینگلیس‪،‬‬ ‫فه‌ڕانسه‌‪ ،‬ئامریکا لە ڕۆژهەاڵتی ناوڕاست و ته‌شه‌نه‌ی‬ ‫بیریی سیاسی‪-‬ئیدئۆلۆژیک و ئابووری شووڕه‌وی‪،‬‬ ‫سەردەمی جموجۆڵی «ڕۆشنبیریی» کورد لە‬

‫ڕۆژهەاڵتی ناوەڕاست‪ ،‬لە دایک بووه‌‪ .‬سه‌رده‌مێکی پڕ‬ ‫له‌ کیش ‌ه و شه‌ڕ و تووندوتیژیی و داگیرکاریی‪.‬‬ ‫هەژدە سااڵن بوو‪ ،‬کە شەڕی جیهانی دووهەم دەستی‬ ‫پێکرد‪ ،‬بیست و یەک ساڵە بوو کە لە ساباڵخ‬ ‫کۆمەڵەی ژیانەوەی کورد (ژێکاف) ساز کرا‪ .‬بیست و‬ ‫پێنج ساڵە بوو کە کۆماری کوردستان دامەزرا‪ .‬بیست‬ ‫و شەش ساڵە بوو کە کۆمار ڕووخا و سەرۆککۆمار و‬ ‫هەوااڵنی لە چواچرا لە سێدارە دران و ئه‌ویش تەرکە‬ ‫واڵت کرا‪ .‬پەنجا و هەشت ساڵە بوو کە گەڕاوە‬ ‫زێدەکەی‪ .‬شەست و پێنج ساڵە بوو کە دڵی لە‬ ‫وەستان کەوت‪.‬‬ ‫بە درێژایی شەست و پێنج ساڵ چی ب ‌ه سه‌ر هێمن‬ ‫و نه‌ته‌وه‌که‌ی هاتوو‌ه و چه‌ندی ل ‌ه شێعر و په‌خشان‬ ‫دەرکەوتووە و چه‌ندی الی شاعیر ماوه‌ته‌و‌ه و‬ ‫نه‌درکێندراوه‌‪ ،‬نازاندرێ و هه‌ر بەو پێیە هەر وێنه‌یه‌ک‬ ‫ک ‌ه ل ‌ه ڕێگای شێعر و په‌خشانه‌کانیه‌وه‌‪ ،‬ل ‌ه هێمن‬ ‫ی که‌سایه‌تی هێمن نییه‌‪،‬‬ ‫بکێشرێ‪ ،‬وێنه‌یه‌کی ته‌واو ‌‬ ‫با خۆشی ل ‌ه پێشه‌كی تاریک و ڕوون‪ ،‬ڕووکه‌شێک ل ‌ه‬ ‫ژیانی خۆی باسکردبێ!‬ ‫یه‌که‌م وێنه‌ی زیندوو ک ‌ه من ل ‌ه هێمن هه‌مه‌‪ ،‬وێنه‌ی‬ ‫یەکەمین کۆنگرەی ئەدیبان و هونەرمەندان دوای‬ ‫ڕووخانی ڕژیمی پەهلەوی لە شاری ساباڵخ‪-‬ه‌‪.‬‬ ‫نووسەران و شاعیران و هونەرمەندان هاتن‪ ،‬قسەیان‬ ‫کرد و شێعریان خوێندەوە‪ .‬هێمن بە پێچەوانەی‬ ‫ئەوان قیت قیت نەهات‪ ،‬بە الرە الر خۆی گەیاندە‬ ‫میکرۆفۆن و گوتی‪ »:‬با شێعرێکی عاشقانەتان بۆ‬ ‫بخوێنمەوە!“ بەم ڕستەیە هەوای هۆڵەکەی گۆڕی!‬ ‫ئه‌و وێنه‌ی ک ‌ه هێمن له‌و هۆڵ ‌ه ل ‌ه خۆی نیشانی‬ ‫دا‪ ،‬جیاواز ل ‌ه هه‌موو ئه‌و وێنان ‌ه بوو‪ ،‬ک ‌ه شاعیران‬ ‫و نووسه‌ران و هونه‌رمه‌ندان له‌ خۆیان کیشایان‪،‬‬ ‫ته‌نانه‌ت ئه‌وانه‌ ک ‌ه ڕێک هاوته‌مه‌نی ئه‌و بوون‪.‬‬ ‫هێمن ئه‌و ڕۆژ‌ه سه‌لماندی ک ‌ه لە دەروونی خۆیدا‬ ‫ئازاده‪ ،‬سه‌لماندی ک ‌ه خۆیه‌تی‪ ،‬ئه‌و جه‌سته‌ی ب ‌ه الر‌ه‬ ‫الر‌ه ب ‌ه شوێن خۆیدا ده‌کێشا‪ ،‬به‌اڵم قس ‌ه و شێعر و‬ ‫بیرو هزر و هه‌ست و تێگه‌یشتن و که‌سایه‌تی شاعیرێکی‬ ‫قیت و ڕاوه‌ستاوی نوواند‪ .‬که‌سایه‌تیه‌کی ڕاستگۆ‪.‬‬ ‫ئه‌و الر‌ه الره‌بوونی خۆی و ده‌وروبه‌ری نه‌شارده‌وه‌‌‪.‬‬ ‫ئه‌و وێنه‌ی ئه‌و ڕۆژ‌ه هێمن ل ‌ه خۆی نیشانی دا‪ ،‬ل ‌ه‬ ‫هه‌مان کات ده‌رخستنی وێن ‌ه پڕ له‌تارماییه‌کانی یه‌ک‬ ‫یه‌ک و دوو دووی ئه‌و که‌سان ‌ه بوو ک ‌ه ده‌هاتن و‬ ‫کتێب کتێب ل ‌ه بن باخه‌ڵ وتاریان ده‌دا و شێعریان‬ ‫ده‌خوێنده‌وه‌‪ .‬ئێستا ک ‌ه بیر له‌و وێنه‌ی ‌ه ده‌که‌مه‌وه‌‪،‬‬ ‫ده‌زانم ک ‌ه هێمن مرۆڤێکی ته‌نیا بوو‪ ،‬جیاواز بوو‪،‬‬ ‫ئه‌وه‌ش پێناسه‌ی ‌ه بۆ شاعیر و نووسه‌رێک‪ ،‬ک ‌ه ل ‌ه گه‌ڵ‬ ‫هه‌مووشت کۆک نه‌بوو‪ .‬هێمن نه‌یده‌توانی کۆک بێ ل ‌ه‬ ‫گه‌ڵ پارچ ‌ه پارچه‌بوونی واڵته‌که‌ی‪ ،‬نه‌یده‌توانی کۆک‬ ‫بێ ل ‌ه گه‌ڵ شه‌ڕیی عاله‌می‪ ،‬نه‌یده‌توانی کۆک بێ ل ‌ه‬ ‫گه‌ڵ حکوومه‌ته‌کانی ناوه‌ندی په‌هله‌ویی‪ ،‬نه‌یده‌توانی‬ ‫کۆک بێ ل ‌ه گه‌ڵ بێبه‌شی و بێمافی گه‌له‌که‌ی‪،‬‬ ‫به‌اڵم کۆک بوو له‌ گه‌ڵ کۆمه‌ڵه‌ی ژیانه‌وه‌ی کورد‪،‬‬ ‫کۆک بوو ل ‌ه گه‌ڵ کۆماری کوردستان‪ ،‬ناکۆک بوو‬ ‫ل ‌ه گه‌ل ڕووخانی کۆشکی ئاواتی‪ ،‬ناکۆک بوو ل ‌ه‬ ‫گه‌ڵ هه‌ڵواسینی سه‌رداره‌کانی‪ ،‬ناکۆک بوو ل ‌ه گه‌ڵ‬ ‫ئه‌و کۆمه‌ڵگایه‌ی خۆی ل ‌ه یه‌خسیرییدا ده‌هێڵێته‌و‌ه ‌‌و‬ ‫خووی پێده‌گرێ‪ .‬شێعر و په‌خشانه‌کانی ڕه‌نگدانه‌وه‌ی‬ ‫ی‬ ‫کۆکبوون و ناکۆکبوونی شاعیر‌ه له‌و سه‌رده‌مانه‌ ‌‬ ‫تێیدا ژیاوه‌‪.‬‬ ‫هێمن ئێستا دەخوێندرێتەوە و ئاوڕی لێدەدرێتەوە‪.‬‬ ‫بەاڵم پانتایی کارتێکردنی هێمن و جیهانی شێعریی‪،‬‬ ‫هونەریی‪ ،‬زمانی ئەو لە کوردستان بە گشتی و لە‬ ‫ڕۆژهەاڵت چەندە بەرینە‪ ،‬نازاندرێ‪ .‬هێمن چەندە بە‬ ‫کرمانجی‪ ،‬هەورامی‪ ،‬زازا هەیە و هێمن بە زمانەکانی‬

‫ناوچە و ئووروپایی چەند هەیە‪ ،‬نازاندرێ‪ .‬هێمن‬ ‫چەند لە زانستگاکان و خوێندنگەکان حزووری هەیە‬ ‫و چەند بۆتە بابەتی لێکۆڵینەوەی خوێندکاران و‬ ‫چەند لە زانستگاکانی دەرەوەی کوردستان بۆ وێنە‬ ‫زانستگاکانی ئووروپا کە کورسی زمان و ئەدەبیاتی‬ ‫کوردیان هەیە‪ ،‬بۆتە بابەت و ئاوڕی لێدراوەتەوە و‬ ‫چەند دەخوێندرێ‪ ،‬نازاندرێ‪.‬‬ ‫لە مەڕ تێگەیشتنی ئاشتیخوازیی و پێکەوەژیانی گەالن‪،‬‬ ‫هومانیزم و ئازادئەندێشی‪ ،‬کە لە پرسیارەکەتاندا‬ ‫هاتووە‪ .‬هێمن هەرچەند دەڵێ» الشەڕم» و دەیەوێ‬ ‫لە «پاڵ چیا بە ئازادی پاڵ داتەوە»‪ ،‬بەاڵم «چەک‬ ‫و مستی ئاسنین»یشی گەرەکە بۆ وەرگرتنی ئازادی‪.‬‬ ‫لە سەردەمی کۆمار هەرچەند باس لە «برایەتی کورد‬ ‫و ئازەری» دەکات بەاڵم ئەو ئەو عەجەمەی کە»‬ ‫‌کاته‬ ‫سەقز و سه‌رده‌شت و ساباڵخ و سنه‌ی لێده ‌‌‬ ‫غەرقی خوێن و سێی تری بۆ حه‌وت سین» لێداوا‬ ‫ده‌کات‪ ،‬بە برای خۆی نه‌زانیوه‌‪ .‬هێمن پاش ئەوەی‬ ‫لە گەڵ چەند کەسی دیکە ل ‌ه الیه‌ن کۆن ‌ه هاوڕێکانی‬ ‫خۆی ڕادەستی حکوومەت دەکرێ‪ ،‬لە ورمێ دەکرێتە‬ ‫مووچەخۆری هەمان عەجەم‪ ،‬ک ‌ه داوای حه‌وت سینی‬ ‫لێده‌کات‪ .‬لێرەدا ئەو قسەی خۆی دەبێ وەبیر‬ ‫بهێنینەوە کە «سەردەم « لە ژیان و هەڵبژاردنی‬ ‫ئەودا ده‌وری گێڕاوە‪ .‬هێمن وەک چۆن پێشتر باس‬ ‫کرا کە لە دەروونی خۆی و شێعرەکانیدا ئازاد‬ ‫بووە‪ ،‬لە ژیانی رێئال‪ ،‬ئازاد نەبووە و بگرە بە پێی‬ ‫بارودۆخ «مامەڵە»ی کردووە‪ ،‬ئەوە لە «سەردەمی»‬ ‫جیابوونەوەی پەیڕەوانی کۆنگرەی چواری حیزبی‬ ‫دێمۆکراتیش خۆی دەردخستووه‌‪ .‬واتە بە ڕێگایەکدا‬ ‫ڕۆیشتوو‌ه کە ڕەنگە ڕێگای هەڵبژارده‌ی ئه‌و و بیر و‬ ‫هزر و هه‌ست و باوه‌ڕی نەبووبێ‪.‬‬ ‫بە کورتی هێمن لە بواری سیاسی و هەڵبژاردنی‬ ‫سیاسی و حزبی و مامەڵەی سەردەم‪ ،‬هەمان هێمنی‬ ‫ناو شیعره‌کان نییه‌‪ ،‬هێمنێکی باوەڕمەند و پشت‬ ‫ئەستووری ناو شیعرەکانی نییه‌‪ .‬ئەوە ژماره‌یه‌کی‬ ‫تریش لە شاعیران و نووسەرانی کورد ده‌گرێته‌وه‌‪.‬‬ ‫هەر بۆیە تێگەیشتن لە ئاشتیخوازیی‪ ،‬هۆمانیزم‪،‬‬ ‫پێکەوەژیانی گەالن و ئازادئەندێشی‪ ،‬الی هێمن‬ ‫ڕۆمانسییه‪ ،‬هەتا فەلسەفی!‬ ‫کەماڵ عه‌لیدووست‪ :‬ئێمە ئەزانین کە هێمن لە ڕێگەی‬ ‫بەرهەمەکانییەوە‪ ،‬چ لە ڕووی بایەخدان بە پرسی‬ ‫نەتەوەیی و چ لە ڕووی بڕەودان بە یەکسانیخوازیی‬ ‫نێوان ڕەگەزەکان و بەگژداچوونەوەی نادادپەروەریی‬ ‫کۆمەاڵیەتیی‪ ،‬کە لە ژیانی منداڵیی و مێرمنداڵیی‬ ‫خۆیدا ڕەنگی داوەتەوە و لە بەینیدا پەنگی خواردۆتەوە‬ ‫(گەرچی ئەو لە بنەماڵەیەکی دەستڕۆیشتوو و خاوەن‬ ‫پێگەی کۆمەاڵیەتی چاوی بە ژین پشکووتبوو)‪ ،‬وەک‬ ‫شاعیرێکی نەتەوەیی بە مەیلی سۆسیالیستییەوە‬ ‫ئەنوێنێ‪ .‬ئەمە لە ڕەوتی خەباتی سیاسی گەلێکدا‬ ‫کە هێشتا ژێردەستە و خاوەن کیانی سەربەخۆی‬ ‫خۆی نییە‪ ،‬ئەکرێ مێتۆدێکی بەرحەق و کارا بێت؛‬ ‫بەاڵم بە گشیی ئەم پەیوەندییە چۆن ئەبینن و‬ ‫شوێنپەنجەی هێمن لەو بوارانەدا کە ئاماژەیان پێدرا‪،‬‬ ‫چۆن ئەتوانین دەستنیشان بکەین‪ ،‬پێوەرێکی خاوەن‬ ‫بنەمای توێژینەوەی بابەتییانە لەم بوارەدا بەدی‬ ‫ئەکەن؟ گەر بەڵێ‪ ،‬ئاکامەکەی چۆن ئەبینن؟‬ ‫برایم فه‌ڕشی‪ :‬مەرج نییە یەکسانخوازیی نێوان ژن‬ ‫و پیاو بە ئیدئۆلۆژییەکی تایبەتەوە گرێ بدرێ‪ .‬لە‬ ‫شێعردا و لە شێعری شاعیرانی کورد‪ ،‬لەوانە هێمن‬ ‫تێکەاڵوی نێوان فکرەکان و قووڵ نەبوونەوەی فکریی‬ ‫بوونی هەیە و ئێمە بە دەگمەن شاعیری کورد‬ ‫پەیدا دەکەین کە شاعیری چین و چینی تایبەت و‬ ‫ئیدئۆلۆژی دەرەوەی تێگەیشتنی ئایینی‪ ،‬بێ‪ .‬کاتێک‬


‫‪Dwaroj@komala.‬‬

‫‪16‬‬

‫ژمار‌ه (‪ )٨٧‬ساڵی هەشتەم‪٢٠٢٠/٠٤/١٩ ،‬‬ ‫‪Dwaroj@komala.com‬‬

‫بۆ خوێندنه‌وه‌ی دواڕۆژ له‌سه‌ر تۆڕی ئینتێرنێت‬ ‫سه‌ردانی ‪ www.komala.com‬بکه‌ ‌ن‬ ‫پەیوەندی ‪dwaroj@komala.com‬‬

‫دواستوون‬

‫باروودۆخی کۆرۆنا لە بانە‬ ‫ئا‪ :‬زاگرۆس بانە‬

‫هەر وەکوو ئاگادارن بە پێی هەواڵی سەرچاوە‬ ‫ناوچەییەکان لە ناوەڕاستی مانگی بەفرانبارەوە‬ ‫مژاری باڵوبوونەوەی ڤایرۆسی کڕۆنا لە ناو‬ ‫ئێران و جیهاندا باڵوبۆوە و ڕاگەیاندنەکان‬ ‫سەرنجی ڕای گشتییان بەرەو شاری‬ ‫ووهانی چین وەکوو ناوەندی باڵوبوونەوەی‬ ‫ڤایرۆسەکە ڕاکێشا‪ .‬باسەکە لە ئێران وەکوو‬ ‫پێویست ڕاگەیاندنی ڕاست و ڕوونی بۆ نەکرا‬ ‫و ڕژیمی ئاخوندی لە نەبوونی ڕاگەیاندنی‬ ‫ئازاددا درۆ و چەواشەکاریی دەست پێکرد‪.‬‬ ‫بە هۆی هات و چووی تەلەبە چینییەکانی‬ ‫شاری ووهان بۆ قوم و ڕانەگرتنی گەشتە‬ ‫ئاسمانییەکانی نێوان چین و ئێران بە چەند‬ ‫هۆکارێکی سیاسی و ئابووری ‪ ،‬شاری قوم‬ ‫وەکوو ناوەندی ئییدیۆلۆژیی ئاخوندەکان بووە‬ ‫کانوونی باڵوبوونەوە و یەکەم ناوەندی تەشەنە‬ ‫کردنی کڕۆنا لە ئێران و دووەمین لە جیهاندا‪.‬‬ ‫بەرپرسانی بااڵی ڕژیم هاوکات لەگەڵ ئەوەی‬ ‫ئاگاداری مەترسییەکانی ئەم ئێپیدمیە جیهانییە‬ ‫بوون‪ ،‬بەاڵم دەستیان دایە شاردنەوە و چەواشە‬ ‫کردنی هەواڵەکان چون نەیاندەویست بۆنەکانی‬ ‫ساڵیادی شۆڕشی گەالنی ئێران ڕابگرن و بە‬ ‫هۆی قەرەنتینە ناوی قوم بزڕێت‪ .‬لە کوردستانی‬ ‫خۆشمان دەنگۆی باڵوبوونەوەی کڕۆنا و چەواشە‬ ‫کارییەکانی دەسەاڵتداران لە شاردونەوەی هەواڵ‬ ‫و درۆ کردندا‪ ،‬لە ناو چاالکانی سیاسی و مەدەنی‬ ‫لە کۆتایی مانگی بەفرانبار هەستی پێکرا و لە‬ ‫قاو درا‪ .‬لە گەڵ ئەوەشدا ئەمجارەش وەکوو‬ ‫هەموو قەیرانە سیاسی و کۆمەاڵیەتییەکان‪،‬‬ ‫هەڵسووڕاوە کوردستانییەکان لە کار و‬ ‫ڕاگەیاندنی دژ بە ڕژیم ڕۆڵی پێشڕەویی خۆیان‬ ‫سەلماند و بە ساز کردنی دەیان کەمپەین و‬ ‫سەدان چاالکیی خزمەتگوزاری بۆ توشبووانی‬ ‫کڕۆنا و بنەماڵە کەم داهاتەکانی خەسار‬ ‫بەرکەوتوی قەرەنتینە‪ ،‬بوونە ڕچە شکێنی گشت‬ ‫چاالکانی ئێرانی‪ .‬جیاوازیی کڕۆنا لەگەڵ هەموو‬ ‫قەیرانە سیاسی و کۆمەاڵیەتییەکانی پێش‬ ‫خۆی لەوەدایە بە هیچ شێوەیێک ناشاردرێتەوە‬ ‫و جیاوازیش ناکات لە توشبوون و کوشتندا‪.‬‬ ‫‪ 41‬ساڵ بێبەش کردن و هەاڵواردنی کوردستان و‬ ‫هەروەها بەفیڕۆدانی گشتیی سامانی هاوواڵتیان‬ ‫لە پێناو ئاژاوەنانەوە لە هەموو جیهان بە تایبەتی‬ ‫ڕۆژهەاڵتی ناوەڕاست لە الیەن دەسەاڵتدارانی‬ ‫تارانەوە‪ ،‬وای کردووە نەخۆشخانەکانی ئێران‬ ‫و بە تایبەتی کوردستان کەمترین ئیمکاناتی‬ ‫پێویستیان بۆ ڕووبەڕوو بوونەوەی پەتای کڕۆنا‬ ‫لە بەر دەستدا نەبێت‪ .‬ئێپیدمیی کڕۆنا لە‬ ‫ڕۆژهەاڵتی کوردستان هاوشانی هەموو جیهان‪،‬‬ ‫سیستم و نەزمی جیهانیی سەرمایەداری خستە‬ ‫ژێر پرسیارێکی جیددی و گەورە و مەترسیدار‪.‬‬ ‫حاکمییەتی سیاسی و سەرمایەداریی بێ ئەخالقی‬ ‫تۆتالیتێری ئاخوندی‪ ،‬حەوتویێک پاش ‪22‬ی‬ ‫ڕێبەندان و بەڕێوە بردنی بۆنەکانی دەهەی فەجر‬

‫ئەسعەد درودی‬ ‫وەکوو ئاماژەمان پێدا ستڕاتیژێکی دیاری‬ ‫کراوی نەبوو بۆ پاراستنی گیانی هاوواڵتیان و‬ ‫هەموو کردەوەی لە چوارچێوەی پڕۆپاگەندا و‬ ‫قسە دەرمانیدا کورت کرایەوە بەاڵم دامەزراوە‬ ‫سیاسی و مەدەنیەکان و خەڵکی ژیر و خاوەن‬ ‫هەڵوێستی کوردستان بە سەرنج خستنە سەر‬ ‫مێژووی ئێپیدێمیەکان و دژکردەوەی کۆمەڵگای‬ ‫پێشکەوتوی جیهانی‪ ،‬لە ماڵەکانیان مانەوە و‬ ‫خۆیان قەرەنتینە کرد‪ .‬لە هەموو شارەکانیش‬ ‫بە تایبەتی ئەوەی من ئاگادارم لە سنە‪،‬‬ ‫مەریوان‪ ،‬سەقز‪ ،‬مەهاباد کامیاران‪ ،‬بانە و هتد‬ ‫ئێن جی ئۆکان و خەڵکانی خۆبەخش بە چاو‬ ‫نوقاندن لە دەسەاڵتی خۆسەپێن و ئەرکەکانی‪،‬‬ ‫بە پێی زەروورەت‪ ،‬کەمپەینی کۆکردنەوەی‬ ‫یارمەتیان دروست کرد و بەوپەڕی هەست و‬ ‫تواناوە هەوڵیان داوە دۆخەکە بە کەمترین‬ ‫خەسار تێپەڕێنن‪ .‬ماوەی زیاتر لە مانگێکە‬ ‫کۆمەاڵنی هەڵسووڕاوان و الوانی خۆبەخش لەم‬ ‫شارانە کەمپەینەکانی دژەگەند کردنی کۆاڵن و‬ ‫خیابانەکان‪ ،‬کۆ کردنەوەی یارمەتی و پێداویستی‬ ‫بۆ بنەماڵە هەژارەکان و هەروەها دابین کردنی‬ ‫کەموکوڕییەکان کەرتی الوازی تەندروستی‬ ‫و دەرمانیان بۆ نەخۆشەکانی کڕۆنا‪ ،‬لە سەر‬ ‫ئەرک و زانست و تێچووی خۆیان‪ ،‬دەست‬ ‫پێکردووە و هەوڵ ئەدەن شار و دێهاتەکان‬ ‫بخەنە ژێر چاودێری و کۆنتڕۆڵی خۆیان‪.‬‬ ‫ئێستا لە بەڕێوەبەری و حاکمییەتی سیاسی‬ ‫ئەوەی پێوەندیی بە پەتای کڕۆناوە بێت‬ ‫لە کوردستان‪ ،‬تەنیا دەسەاڵتێکی هار و‬ ‫درۆزن ماوەتەوە کە پاراستنی ژیانی گەلی‬

‫و ساڵیادی شۆڕشی گەالنی ئێران‪ ،‬بە شێوەی‬ ‫قەترەچکانی دەستی کرد بە باڵوکردنەوەی‬ ‫هەواڵی کڕۆنا و دۆخە مەترسیدارەکەی‪ .‬بەاڵم‬ ‫ئێستاشی لەگەڵ بێت ڕوون و ئاشکرا و یەک‬ ‫دەنگ نەیانتوانی ستڕاتیژێکی دیاریکراو‬ ‫ڕابگەیێنن و بەم هۆیەشەوە تا ئێستا دەیان‬ ‫وتار و هەڵوێستی دژبەیەکیان لێ بیستراوە کە‬ ‫بۆتە جێی گاڵتە پێکردن و سەرنجی میدیاکان‪.‬‬ ‫ئەمەش لە کاتێکدایە بێجگە لە ئێران و چەند‬ ‫واڵتێکی پاوانخواز و دیکتاتۆر زۆربەی واڵتانی‬ ‫تێوەگالو بە کڕۆنا‪ ،‬بێ ئەمالوال هەڵوێستی‬ ‫ئاشکرای خۆیان لە چوارچێوە دیاری کراوەکانی‬ ‫بە گژا چوونەوەی ئێپیدێمیەکان ڕاگەیاندووە و‬ ‫هەموو توانا و ئیمکاناتیان بۆ خزمەتی گەلی‬ ‫خۆیان و تێپەڕاندنی دۆخەکە تەرخان کردووە‪.‬‬ ‫ئێستاکە هەر لە ئیالم و سەرپێڵی زەهاو و‬ ‫کرماشانەوە بگرە تا دەگاتە ورمێ و ماکوو و‬ ‫سەڵماس ‪ ،‬هەموو شارەکانی ڕۆژهەاڵتی کوردستان‬ ‫‪ ،‬دەستەویەخەی ئەم دێوەزمە نادیارەن و بە‬ ‫دەستی دۆخی نەخوازراوی کڕۆناوە دەناڵێنن‪.‬‬ ‫کڕۆنا بێجگە لە تەندروستی و ژیانی مرۆڤەکان‪،‬‬ ‫کاریگەریی ئەوتۆی سیاسی و ئابووریشی بووە‬ ‫لە ئاستی لۆکاڵی و جیهانیدا‪ .‬بە هۆی قەرەنتینە‬ ‫داهاتی زۆرینەی خەڵک‪ ،‬بێجگە لە نانخۆرەکانی‬ ‫سەر سفرەی ڕژیم‪ ،‬بە سفر گەیشتووە و‬ ‫ئەمەش بۆتە باری سەرباری کڕۆنا و تەنگی بە‬ ‫کرێکاران و هەژاران و کەم داهاتەکان هەڵچنیوە‪.‬‬ ‫کوردستان بە تایبەتی ناوچەیێکی دابڕاو و‬ ‫ژێردەستەیە لە ئێراندا کە بە درێژەی تەمەنی‬ ‫ڕژیمە داگیرکەرەکان‪ ،‬بە شێوەی سیستماتیک‬ ‫چەوساوەتەوە و هەژار کراوە و خەڵکەکەی لە کوردستانی لە دوایین پلەی ئامانجەکانیشی‬ ‫درێژەی قەرەنتینە‪ ،‬مانەوە لە ماڵ و بێکاریدا دانەناوە‪ .‬خەڵک خۆی خۆی بەڕێوە دەبات‬ ‫ڕووبەڕووی گوشارێکی لەڕادە بە دەر بوونەتەوە‪ .‬و تەنانەت بەشی زۆرینەی پێداویستییەکانی‬ ‫لەم ناوەدا شاری سەقز لە پارێزگای کوردستان بە‬

‫هۆی جوغڕافیای ئیقلیمی و ئابووریی الوازتریەوە‬ ‫کە زۆرترین پێوەندیی لەگەڵ تاران و شارە‬ ‫گەورەکانی ئێرانەوە هەیە و هەروەها شاڕێیانی‬ ‫هاتوچۆی بەشێکی بەرچاوی شارەکانی دراوسێی‬ ‫خۆیێتی‪ ،‬زۆرترین توشبووی کڕۆنای تا ڕۆژانی‬ ‫پێشوو بووە‪ .‬شاری بانەش بە هۆکاری تیجاری‬ ‫و توریستی بوونیەوە دوای سەقز بە نیسبەت‬ ‫پانتایی و ڕێژەی دانیشتوانی دووەم شاری‬ ‫تێوەگالوی کڕۆنایە و سنە و ورمێ و کرماشان و‬ ‫هەتا دواییش لە ڕێزبەندی دواتردا جێگیر بوون‪.‬‬ ‫لە کوردستان بە هۆی بێ متمانەیی بە ڕژیم و بێ‬ ‫ئێمکاناتیی ڕوون و ئاشکرای کەرتی تەندروستی‬ ‫و نەخۆشخانەکان‪ ،‬مەترسی و خەسارەکانی‬ ‫گشتیی کڕۆنا دوو ئەوەندەی ناوچەکانی‬ ‫دیکەی جیهان بووە‪ .‬بەاڵم سەرەڕای بارگرانی‬ ‫و بێ ئامانیی پاندێمیەکە‪ ،‬گەلی کوردستان و‬ ‫هەڵسووڕاوانی سیاسی و مەدەنی بە گیانێکی‬ ‫شۆڕشگێڕانە و بۆ خاوەنداری کردن لە گەل و‬ ‫نیشتمان ورەیان بەر نەداوە و بە سازکردنی‬ ‫دەیان کەمپەین و هاویشتنی هەنگاوی‬ ‫جۆراوجۆر جڵەوی کاریان گرتۆتە دەست‪.‬‬ ‫هەر چەند ڕژیمی دژە ئینسانی ئاخوندی‬

‫وەکوو دەسکێش و دەمامک و عەینەک و‬ ‫جلوبەرگی تایبەتیی بەشی نەخۆشەکانی‬ ‫کڕۆنایی لە کوردستان خۆیان دابینی‬ ‫ئەکەن‪ .‬ئەمانەش هەمووی ئاماژەی‬ ‫ئەرێنین بۆ ئەوەی گەلی کوردستان توانای‬ ‫خۆبەڕێوەبەریی لە ئاستی بەرزدا هەیە‪.‬‬ ‫بۆ نموونە لە بانە ژووری هاوبیریی‬ ‫ئەنجومەنەکان کەمپەینێکی دەست پێکردووە‬ ‫کە ڕۆژانە سەد و بیست دەست جلوبەرگی‬ ‫تایبەتی بە هاوکاریی چەند بەرگدروێکی‬ ‫خۆبەخش ئەداتە نەخۆشخانەی ڕازی و‬ ‫هەروەها تا ئێستا نزیکەی هەزار سەبەدی‬ ‫خۆراکی‪ ،‬بە بەهای هەر دانە دووسەد‬ ‫و بیست هەزار تمەن‪ ،‬بە سەر بنەماڵە‬ ‫هەژارەکاندا دابەش کردووە‪ .‬ئەمەش لە‬ ‫کاتێکدایە هاوکارییەکانی زانکۆی پزیشکیی‬ ‫کوردستان‪ ،‬سەر بە وەزارەتی تەندروستی‪،‬‬ ‫بۆ بیمارستانی ڕازیی بانە تا ئێستا ناگاتە‬ ‫بیست لە سەدی هاوردەی هاوواڵتیان‪.‬‬

‫‪...‬بۆ ل ‪12‬‬

‫هاوپشتیی هاوچارەنووسی ئەرکێکی هەمیشەیی‬ ‫کاردانەوەی بەرینی ڕای گشتی بەرانبەر بە ڕووداوەکان لە دونیای سەردەمدا‬ ‫و بە پێشکەوتنی تێکنۆلۆژی و پەرەسەندنی سایتە کۆمەاڵیەتییەکان‪ ،‬وەکوو‬ ‫هەموو دیاردەیەکی دیکە دەتوانێ هەڵگری الیەنی ئەرێنی و نەرێنی بێ‪.‬‬ ‫ئەو کاردانەوانە زۆر جار دەبنە هۆی لەقاودرانی ناڕەوایی و ناڕاستییەک یان‬ ‫بە دەرخستنی نەهێنییەک بەر بە کارەساتێک دەگرن یا ڕزگارکەر دەبن و‬ ‫دەرفەتێکی نوێ دەبەخشن یان بزووتنەوەیەک بۆ گۆڕینی نەریت و کولتووری‬ ‫ناشیاو وەگەڕ دەخن‪ ،‬جاری واش هەیە ئاکامی ئەو کاردانەوانە لەگەڵ ڕووداوەکە‬ ‫ناگونجێ و بگرە دەبێتە هۆی دوور کەوتنەوە لە مەبەست و ویستی جەماوەر‬ ‫و بەپێچەوانە دەشکێتەوە‪.‬‬ ‫بەمدواییانە و لە ئاکامی ئیعدامی مستەفای سەلیمی شەپۆلێکی بەرینی‬ ‫ناڕەزایی و تووڕەیی لە سەر هەواڵی ڕادەستکرانەوەی لە هەرێمی کوردستانەوە‬ ‫بۆ ژێردەستی حکوومەتی ئیسالمیی ئێران و دواتر ئیعدامکرانی‪ ،‬تۆڕە‬ ‫کۆمەاڵیەتییەکانی داگرت و تاک و الیەن و ڕێکخراو و حیزبەکان هەرکامەیان‬ ‫بە جۆرێک هەڵوێستیان گەرت‪.‬‬ ‫مەبەستی زۆربەی ئەو کەسانەی ناڕەزایەتیان لەسەر ئەو ڕووداوە دەربڕێ (‬ ‫جیا لەوانەی هەوڵیان دەدا بۆ تۆڵەی کێشەی کۆن و تەسفیەکردنی حیسابی‬ ‫دیکە کە پەیوەندییان بەم مەسەلەیەوە نەبوو ) دژایەتیی حوکمی نائینسانی‬ ‫و ناعادیالنەی ئیعدام و‪ ،‬چاوەڕوانیی و دڵسۆزی و خەمخۆریان بۆ هاوپشتی و‬ ‫هاوخەباتیی ڕۆژهەاڵت و باشووری کوردستان بوو بەاڵم بەداخەوە ال ئاستێکی‬ ‫بەریندا قسەکان بەالڕێدا چوون و مێژوویەکی دوورودرێژی هاوخەباتی و‬ ‫هاوکاری و پشتیوانیی خەڵکی ڕۆژهەاڵت و باشووری کوردستان کەوتەبەر‬ ‫شەپۆلێکی بێڕەحمانە و بێئینسافانە و لە پێناو کاری ناڕەوای چەند کەسێک‪،‬‬ ‫کرا بە پووشی دەم با‪.‬‬ ‫خەباتی ڕزگاری خوازانەی خەڵکی کوردستان لە باشوور و ڕۆژهەاڵتی کوردستان‬ ‫دەیان ساڵە لێکهەڵپێکراوە و لە چەرخی نوێدا لەوکاتەوە خەباتکارانی‬ ‫کوردستان ”بە ‪ ١٧‬تفەنگی خانەبڕەوە سینگیان بە سینگی بەغدای میگ و‬ ‫دەبابە و ڕاجیمەوە ئەنا” و خەباتکارانی ڕۆژهەاڵت “لە ناو قوڕگی نەهەنگی‬ ‫ساواکەوە کۆڵەپشتی نانی مااڵنی سنە و ساباڵخ و سەقز” یان بۆ دەهێنان‪ ،‬تا‬ ‫ئەو کاتەی جەستەی هیالکی مندااڵنی کۆڕەو لە پەنای ئاگری ماڵە هەژارەکانی‬ ‫مەریوان و بانە حەسانەوە و تا ئەو ڕۆژانەش کە هەولێر و سلێمانی میوانداری‬ ‫هاونیشتمانانی خۆیان لە ساباڵخ و بۆکانەوە بوون و هۆنراوەکانی مامۆستا‬ ‫شێرکۆی نەمر مەرهەمی زامی دڵی ڕۆژهەاڵت بوون‪ ،‬دەیان ساڵە دڵی ئەو‬ ‫خەڵکە مافخوراوە پێکەوە لێئەدا و ناکرێ ئەو مێژووە پڕ لە هاوپشتی و‬ ‫هاوسۆزی و هاوخەباتییە ببێتە ژێر تەپوتۆزی کاری ناڕەوا و دزێوی کەس‬ ‫یان کەسانێکەوە کە بەداخەوە وەکوو دڕکی ناو گوڵزار لەم سااڵنەدا دەست و‬ ‫دڵیان بریندار کردووین‪.‬‬ ‫ئیعدامکردنی کاک مستەفای سەلیمی تاوانێکی گەورەیە کە لەالیەن دەسەاڵتێکی‬ ‫دژە مرۆڤەوە بڕیاری دراوە‪ ،‬سپای پاسداران کە مستەفای سەلیمی دەسگیر‬ ‫کردووە و ئەو قازییەی بڕیاری ئیعدامەکەی داوە و ئەو کەسانی حوکمەکەیان‬ ‫بەڕێوەبردووە کۆمەڵێک تاوانبارن کە دەستیان بە خوێنی هەزاران تێکۆشەرانی‬ ‫سیاسی و مرۆڤی ئازادیخواز سوورە‪ .‬ئیعدام‪ ،‬سزادان نییە‪ ،‬ئیعدام ناشیرینترین‬ ‫شیوەی قەتڵە بۆ چاوترسێنکردنی کۆمەڵگا‪.‬‬ ‫ئەوکەس یان کەسانەش کە بەرپرسی ڕادەستکردنەوەی ئەو زیندانییە بوون‪،‬‬ ‫شەریکی ئەو تاوانەن و نەک هەر لە ڕوانگەی خەڵکی خەباتکار و ئازادیخوازی‬

‫ڕۆژهەاڵت و باشووری کوردستانەوە بەڵکوو لە ڕوانگەی هەموو ئینسانێکی‬ ‫ئازادیخوازەوە‪ ،‬بە بەشداری ئەو تاوانە دەزانرێن‪ .‬بەاڵم ئەو تاوانەی ئەو کەسانە‬ ‫کردوویانە نابێ بکرێتە دژایەتیی خەڵکی ناوچەیەک‪ ،‬یان الیەنێکی سیاسی یان هەرێمی‬ ‫کوردستان‪ .‬ئەو کارە هەم ناحەق و ناڕەوایە و هەم زەبر لە هاوخەباتیی خەڵکی‬ ‫کوردستان دەدا‪ .‬خەڵکی کوردستان بە هەموو بەشەکانیەوە پێویستیان بە متمانە بە‬ ‫یەکدی و بڕوا بە هاوچارەنووسی هەیە‪ ،‬هەر کارێک لە الیەن هەر کەس و الیەنێکەوە‬ ‫ئەو متمانەیەوە و ئەو هاوخەباتی و هاوچارەنووسییە الواز بکا بە زیانی داهاتووی‬ ‫خەڵکی ئازادیخوازی کوردستانە‪.‬‬ ‫ئەگەر کەس یان کەسانێک تاوانبارن و هەستی هاوپشتی و هاوچارەنووسیی خەڵکی‬ ‫ئازیخواز و ڕزگاریخوزی کوردستانیان بە ڕادەستکردنەوەی مستەفا سەلیمی بریندار‬ ‫کردووە‪ ،‬هێرش کردنەسەر هەموو خەڵکی بەش یان ناوچەیەکی کوردستان یان الیەنێکی‬ ‫سیاسیی کورد ڕێک لەو ئاراستە و جەهەتەدایە و زەبر لە هاوخەباتیی خەڵکی‬ ‫ئازادیخوازی کوردستان دەدا‪ .‬بێحورمەتی کردن بە خەڵکی شارێک و ناوچەیەکی‬ ‫کوردستان یان هەموو ئەندامان و چاالکانی حیزب یان الیەنێکی سیاسیی کوردستانی‬

‫نە ژێرانە و سەردەمییانەیە و نە خزمەت بەو ئامانجە ئەکا وا هەموو خەڵکی‬ ‫دڵپەرۆش و تووڕەی کوردستان‪ ،‬هاواری بۆ دەکەن‪.‬‬