Issuu on Google+

• ph&p å cdQUANNOONLUANcUAGIÅOHOIPHATGIÅOV$TNAMTHONGNHATTAINAUY


phapam Cd Quan Ngon Lu<;!n GIÅO HQI Pl-tAT GIÅO VI~ NAM THONG NHÅT NA UY

phat hanh m6i nam 3 s6 va cac ban tin d~c bi~t

GIÅO HQI & CÅC CHI HQI PGVN TH6NG NHAT NA UY

c3:10 chi lien k;:lc Van Phong Cia o Hi) i - Chua Khuong Vift (khuongviettu.com) Blystadveien 2, 2006 Løvenstad , Norway tel: (47) 67.973033- fax: (47) 67.971905

Chua Phap Vu (www.phapvu.com) Leirvikveien 4, 5179 Godvik- Norge- tel. (47) 53.500878

Chu Trlldng

Chua Phtioc Huf (chuaphuochue.com)

GIÅO HQI Pl-tAT GIÅO VI~ NAM THONG NHÅT NA UY

Sandnesvegen 17, 4050 Sola- Norge- tel. (47) 51.220330

Chu nhi~m kiem Chu but Hoa Thu'Qng Thlch Tri Minh

Thvc;: Hi~n: Ban Dieu Hanh Giao H<?i Cung sl,l' d6ng g6p cua Thich An Chi, Quang Ta'n, Quång Minh, Chu Vu Ånh, Ban Ha, Hoang Duy, Muong Giang, Nguy~n Song Anh, Tu~ Nga, V6 Th! Bi€m B;;un, ...

Xin Il/u

y

Bai vCi d6ng g6p xin danh may, ho~c gCii bång email (du'di ba't cu d~ng chu nao) v€ toa so~n Phap Åm (phapam@online .no) . Ngoai but hi~u xin vui lang ghi them ten th~t, dia chi, email, di~n tho~i d~ ti~n lien l~c va gCii bao bie'u. Bai kh6ng dang VI kh6ng h<;lp chu tru'ång cua Phap Åm, xin mi~n hoan trå l~i.

Chua Don

H~u

Sivert Thonstadveien 10-A, 7072 Heimdal- Norge- tel. (47) 72.602119 Chi Hi) i PGVNTN Hordaland 8~i 8åc Thich Vien Tanh Leirvikveien 4 5179 Godvik Norge tel. 53.500878

Chi h(ii PGVNTN t~i TJ"Ondelag E)~i E)((c Thich Vien Giac Sivert Thonstadvn . 10-A 7072 Heimdal Norge tel. 72.602119

Chi H(ii PGVNTN t~i Rogaland Minh H6a Trån Van Tie'n Heidrunveien 9 4028 Stavanger Norge tel. 51.541237

Chi H(ii PGVNTN Hedmark Tårn Nguy~n Tr!nh 86ng Fagerlundvegen 16, 2380 Brumunddal Norge tel. 468.45269

Chi H(ii PGVNTN t~i Kristiansand Minh Phtioc Vo Van 8i~u Møllevannsveien 83, 4617 Kristiansand Norge tel. 38.157423

Chi H(ii PGVNTN t~i Porsgrunn Minh E)(ic Nguy~n Thanh H6ng alkveien 1, 3931 Porsgrunn Norge tel. 35.554499

Chi H{ii PGVNTN t~i Kongsvinger Quång Minh Nguy~n Van 86ng Oie Smedstadvn. 26 2211 Kongsvinger Norge tel. 62.816297

Chi H(ii PGVNTN t~i Oslo Minh Chung Nguy~n Van Thuy Østensjøveien 164 0656 Oslo Norge tel. 22.786129

Chi H{ii PGVNTN t~i Moss Thien Mån Cao Hl"iu Luån Ava~gen Terrasse 404 1536 Moss Norge tel. 69.277096

Chi H(ii PGVNTN t~i Drammen Quång Khai Trån Hoa Postboks 224 3051 Mjøndalen Norge tel. 32 ..801522

Ban Hllong Dan Gia Dinh PhQt Tlt Vi~t Nam TQi Na Uy Tam Nguy~n Trjnh Dong Bausbakkvegen 15, 2380 Brumunddal , Norge- tel. (47) 62.343219

HT. Thich Quång DQ dang tiep xuc voi ong Thor Halvorssen m<?t nhan v<;Jt nglloi My c6 vu cho nhan quyen


nhan mua

Phat Nan, PL. 2554 {2&34)- 2o1o Bon Dieu Hanh Giao HQi PGVNTN tQi No Uy, Bon Tri SV eae Chi HQi PGVNTN tQi No Uy va Bon Bien TQp Phap Åm

thanh tam kinh chuc Chu' Ton Ho a Thu'qng, Thu'qng Tqa, D~i Due, Tang Ni

p~ :tfi

kt-4 ~ - ~ .q-~ ~ J.~

~4c~v~W-~~~SW dfing kinh chuc Quy Giao H(>i, Chi H(>i Ph(lt Giao , Ca c Gi a Dlnh Ph(lt Tu, toan the dong bao Ph9t tu, cung quy vdn thi sT va bqn dQC .

d{le bi~t eau nguy~n eho dat nu'oe Vi~t Nom dllc;1e tV do ddn ehu - nhdn ddn Vi~t Nom som e6 nhdn quyen sau 33 nåm duoi ehe dQ dQe tai eai tri eua ehinh quyen eQng son ... ?

va lång long eau nguy~n

the gioi hoa blnh - chung sanh an lac


trong så nåY Gioi thi~U: Informasjon, Chuc Mirng Ph~t 8ån pl. 2554 ( 1), M1,1c l1,1c (2), Thong f)i~p Ph~t 8ån pl. 2554 cua HT. Thich Quång 89 (VHf> va YTT) (3).

PhQt phap: Bai giång Ph~t 8ån, Sa mon Thich Nhu Ta'n (5)- An l~c vu'<Jt ngoai the' gian, Sunada, Ph~m Kim Khanh Yi~t djch (lO)- Nghi~p-H~nh Phuc-Tåm , Daila Lama, Tu~ Uy€n Yi~t djch ( 14)- 8U'c Ph~ t va Ph~t phap, Narada Maha Thera , Ph~m Kim Khanh Yi~t djch ( 18) - tam bai k~ chuy€n h6a tam, Geshe Langri Thangpa, Tam Båo 8an chuy€n ngu (24)- Luan ly PMt giao va Xa h9i , Walpola Rahula, Pham Kim Khanh Yi~t djch (25).

Von Hqc:

y

nghia thl{c sl{ cua cu9c doi: ngoi chiia nho va vj chan tu, Thanh Van (44) - tie'ng gao trong dem ,

Nguyc3n Thj NgQc Nhung (49)- ngu'oi que hu'c1ng, Duyen Anh (53)- b6ng chi~u que, Trån 8an Ha (58)con gai thåy giao lang, Y6 Thj f>i~m 8~m (61)

Ta i li~u:

ngo~i giao Vi~t-trung qua thi van

sit, Nguyc3n Song Anh (67)- mua Xuan Ly Trån, Nguyc3n Song Anh (75)

Hi~n tinh PG: Hi~n tlnh PGVN, Chu VG Ånh (31)- m1,1c tieu cao cå cua b~c cao tang da't Vi~t, Thor Halvorssen (36)Tlf thu~t, Thc1 Tu cua HT. Thich Quång f> 9 (37)- phong va'n Thor Halvorssen, Y Lan-RFA (38)- phong va'n Kristofer Anderson, Quynh Nhu-RFA (39) - phong va'n Kristofer-Quång 89, Yi~t Long-RFA (40) Sam h6i la phu'c1ng cach duy nha't x6a ngay tang thu'c1ng 30.04, Thich Yien 8jnh (42).

Tieng Dån: Xin nang do nhung bu'oc di g~p gh~nh cua cac em m6 coi sau cc1n IG , Hu~ Chi

(91)- 8åu nam Canh Dån :

m9t ni~m vui va m9t noi bu6n, Yi~t Hoang (95)- Nhii'ng eau hoi sau m9t chuye'n v~ que , Trån Thj Hu'c1ng Tra (96)-

Thd:

V di Stf g6p mat cua ca c thi sT, nha tho: Tu~ Nga- Hoi! i Vi- Nguyen Thanh Khiet-

Phap Åm

y Nga ....

so 3.2010- chu de Vu Lan Bao Hieu

se phat hanh vao trung tuan thang 8.201 o

bai vd d6ng g6p xin vui long gdi tn.tdc ngay 01.7.2010 ... Tam tu' cua ngu'oi Ph~t tlf ngay nay la tam tu' cua ke bi da y xeo tu m()t the' ky ru'O'i qua vi nhung the' hfc ngo~i lai muO'n bie'n Vi~t Nam thanh chie'n tru'ong, thanh thi tru'ong, thay vi d~o tru'ong. Tam tu' a'y bie'n thanh co() c v~n d()ng khong ngu'ng nghl cua Ph~t giao suO't the' ky XX cho de'n nay d~ ph~ c V~ dan t()c, t6 quO'c, nhan lo~i theo su m~nh ton giao, chu khong theo cu'dng vi chinh tri. Vi v~y rna thai d() cua Giao h()i dO'i voi nha du'dng quy~n Xa h()i Chu nghia la thai d() cua ton giao dO'i voi nhung chinh sach sai låm, nhung khuynh loat chinh tri, nhung l~m d~ng da't nu'oc va quån chung . ... (Thong f)i~p Xuan Canh Diln 2010 cua 8ai Uio Hoa Thu<,1ng Thich Quång f)q)

Ph <i n Åm Ph &t ~ ~n ?()l()

?


GIÅO HOI p~ T GIÅO VItT NAM THONG NHAT VItN TÅNG THONG Thanh Minh Thi~n vi~n, 90 Trå n Huy Li ~ u , Phuong 15, Qu~n Phu Nhu~n, TP. Saigon Ph~ t

TDPDNTT

ijch 2554

A

A

THONG DIEP • A

?

PHA T DAN PL. 2554 • ctia D~i Hio Ho a Thliqng Thich Quang D(), Xii' Ly Thliong Vt.I Vi~n Tang Tho'ng kiem Vi~n Trlidng Vi~n Hoa D~o, GHPGVNTN Kinh gii'i:

- Chu ton Trudng Uio Hl) i D6ng Luang Vi~n, ehu' Hoa Thu'<;Jng, Thuqng T<;>a, D ~i Due Tang Ni. - Cung toan th~ Ph~t tit eae gioi trang va ngoai nuoe.

Nam Mo B6n Su' Thich Ca Mau Ni Ph~t. Kinh

b~eh

ehu Ton

D~i

due,

Thua toan th ~ D6ng bao Ph~t tit, Ph~t Dan, ngay trån gian ehao d6n Due The' Ton dem An l~e, Giai thoat xu6ng trån gian kh6 l~ y. Thay m~t

ehu' Ton due Trudng Uio Hl) i D6ng Luang Vi~n , to i tran tr<;>ng kinh giti de'n ehu' ton Hoa Thuqng, ehu Thuqng To~ , D~i Due, Tang Ni eung d6ng bao PMt tit trang va ngoai nu'oe loi ehue milng n6ng nru~t va bay to ni~m tin båt thoai vao Chanh phap, n6 hfe phat huy slf ngru~p hoang phap l<:Ji sinh, vu<:Jt thoat rna ehuong, hoan man su m~nh Nhu Lai su gia. Nhln vao tårn gu'dng lieh sit xu'a nay, nhi1ng eu()e va eh~m van h6a bang b~o llfe eh1 dtfa toi Slf pha sa n tan tanh eae dan t()e bi tq, til cae eu()e eu'op pha thanh LaMa , th~p tlf erunh, kham pha Chau My eho de'n nhi1ng eu()e xam thlfe Chau Pru. The' nhung khi g6t giay Alexandre D~i de' tie'n eong de'n bo An Dl) ha (lndus) nam 325 tru'oe Ta y l!eh, thl Sl! tie'p e~n voi phu'dng Dong PMt giao thOng qua A D~e Vu'dng D~i de' da lam nen m()t n~n van h6a t6ng h<:Jp Gandhara etla bao dung va hoa blnh. Nhung ngM si va dieu khae gia Hy L~p de'n til phu'dng Tay thoi åy da tlm ra ehan dung hoan l~e etla Dång Til Bi thay the' eho vo s6 thån linh phue t~p trang thån tho~i etla hQ, khi til dai dåt Dong phu'dng nay , A D~1e vu'dng gioi thi~u voi hQ ehan ly d~o Ph~t. Tuqng Ph~t ra doi til day, tren m~t ti~n bang vang, b~e hay d6ng eho de'n tu'<;Jng da , Jan truy~n khap vung Dong A, Trung qu6e, Tri~ u Tien, NMt Ban , Vi~t Nam ... Tuqng eh1la ky eong etla nguoi die u khae da , nhung duo i do i mat dae phap, tu'qng trd thanh Nguoi Giae ng9 soi sang e6i VO minh. Su6t tam the' ky, ly tu'dng ehung s6ng an l~e gii1a eae gi6ng dan d<;>e bien dia A Phu Han va Pakistan ngay nay, keo dai til Kaboul de'n Peshawar, Islamabad, bao trum Trung A va hang nghln quån dao Nam Dudng, d~o PMt da thea tam doan truy~n giao etla A D~e vu'dng dem an l~e, h~nh phue eho toan eoi An Dl) th6ng nhåt lån dåu, va vu'<:Jt bien eu'dng qua de'n Tich Lan, Mie'n Di~n , Ma Lai, Cam B6t, Vi~t Nam, Hy L~p. Cho de'n ngay m()t ton giao dCmg b1;1o l!fe truy~n d~o til the' ky thu 9 trd di hoanh hanh duoi v6 nglfa eu6ng erunh, dl;lO bao dung, hoa blnh etla Ph~t giao moi tieu di~u . rna tie'ng mln n6 eu6i eung con nhac nhd ngu'oi PMt tit nam 2001 khi nhi1ng nguoi Talibans pha htly hai tu'<;Jng PMt ky vid Bamiyan, A Phu Han. B~o llfc ba t ngu6n til rnln n6, chie'n tranh, nhung b~o llfc con la nhi1ng che' dl) hung tan khong nhan tinh, htly tri~t

con ngu'oi tlf do va

d~o

ly.


Tlf hlnh ånh dieu linh tråi dai muoi m()t the' ky qua, toi keu g<;>i nguoi PMt tl't hai ngo~i hay cung voi cåc nhan si the' gioi tai l~p d~o bao dung, an l~c cua Ph~t giao giua thoi d~i b~o d()ng va khung b6 ngay nay . E>i~u rna ba muoi lam nam qua nguoi Ph~t tlt trong nuoc khong duqc quy~n thtfc hi~n. Du vh, ba mu'oi lam Mua PMt Dån da qua , Giao hQi Ph~t giao Vi~t Nam Th6ng nhilt da dung len th~ hi~n nguy~n VQng chinh dang, thie't tha cua ngu'oi dan Vi~t. Khong phåi la nguy~n VQng chinh tr1 don thuån, rna la nhung nguy~n VQng s6ng con va thie't ye'u cua quån chung Vi~t Nam trong vi~c cåi thi~n co bån tren cåc linh vtfc van h6a, d~o due, kinh te', xa hQi, chinh tri. Ngay nay con them n~n ngo~i xam uy hie'p lån bi~n , lån dåo, lån dilt, lån rlfng. Ph~t giao khong chu tru'ong ch6ng d6i ca nhan, t~p doan, rna chi d6i khang Stf d()c doan, bilt ltfc, hu h6a, phi d~o ly, cung nhung chinh sach sa i låm dang dffy dan t()c va o con du'ong no 1~, di~t vong. E>~o giac ng() kh6 phat tri~n trong m()t than th~ b~nh ho~n, ung thu'. Giao ly tlf bi khong th~ nffy nd trong m()t dilt nu'oc b~o tan, chuyen che'. Cho nen than th~ phåi cuong trang moi d~ chd d~o qua be'n bo giåi thoat ; dilt

nu'oc tlf do, dan chu moi thu~n duyen cho cong

CUQC

hoang phap lCJi sinh.

Ngoi nha Vi~t Nam sau m()t tram nam bi ngo~i xam chie'm d6ng, sau muoi lam nam huynh d~ tu'ong tan, r6i d()c tai toan tri. Da de'n lue ngttoi Ph~t tlt khong th~ khoanh tay dung ng6 hay than than trach ph~n, cho dqi kie'p sau, rna phåi dung len noi gu'ong Ngai A D1,1c tråi xu6ng coi Diem PhU E>~ con du'ong sieu b~o ltfc, md r()ng tlf bi, khai thong tri tu~, n6i tie'p Con E>uong Ph~t 2554 nam tru'oc. C6 nhu the', chung ta moi thanh kinh Nho PMt, trå on Ph~t trong Mua Ph~t dån nam nay. Nam mo B6n suThich ca Mau ni Ph~t. Thanh Minh Thi~n Vi~n , ngay PMt Dån 2554, Tay 11ch 2010

Xl't Ly Thttong V1,1 Vi~n Tang Th6ng kiem Vi~n Trttdng Vi~n H6a E>~o (iln ky) Sa Mon Thich Quång E>()

... Nhii'ng IO'i d:;Iy cua Due Ph{it V~ long tu bi, stf. boa hQ'p va due tinh tlf. giac vån con vang VQDg trong tam hi cua nhan the'. Cho neo, chung ta co quy~n hy VQng vao kha nang cua Ph{it giao tnioc nhii'ng thach thuc to lon rna nhan lo:;Ii då va dang do'i m~t nhli: chie'n tranh, ba't cong xå h()i, ngheo doi, o nhi~m moi sinh, v.v ... (Th6ng f)i~p Ph~t Bån 2552 (2008) cua LHQ) .. ban chfft cua c()ng san la vo thfin. Vo thfin trong trie't hQc, vo thfin trong hanh d()ng. Ton giao la thuo'c phi~ o, Ton giao la lliu manh, "p hai da o t{ln go'c, tro c t{in ngQn ". Tren thtf.c te' hdn 60 nam qua tren ca hai mi~n Nam B~c Vi~t Nam, C()ng san Vi~t Nam co thlidng gl cåc ton giao dau ? Co thlidng gl Ph{it giao dau ?! LQ'i dt.mg dliQ'c thi lam ban d:;1p tie'n than va t6n t:;1i; khong lQ'i d1.1ng dliQ'c thl "da o", "tro c". Do la ban cha't co' hii'u cua C()ng san Vi~t Nam, xin dung quen ... (Th6ng B<:tch Ph~t Bån 2552 (2008) cua VHB)

... La Trlidng tii' cua Nhli Lai, la con cua Ph{it, chung ta khong lam gl khac hdn trong difi nay, ngoai vi~c cuu d() chung sinh va truy~n thua chanh phap. Chanh phap khong th~ nO' hoa ndi giang sdn no l~, chung sinh khong th~ an l:;IC ndi ap bue, doi ngheo. Ban hoai xua't the' cua chli Ph{it la xua't hi~n ndi trfin the' d~ cuu d() muon loai.. .. (Thong E>i~p Ph~t Dån 2552 (2008) cua YTT) ... Ba ngan nam Ph~t giao the' gioi, hai ngim nam ijch sil' Ph~t giao Vi~t Nam, Ht ljch sil' chua bao gio cha'm dut trong cong cu()c giåi thoat giac ng() cho quån sanh, cuu kh6 tru nguy cho nhån dan va da't mtoc, thuc tinh Ph~t tinh trong Iong nguoi va dlu d~t chung sinh len ngoi Ph~t. Ph~t giao la stf do'i di~n chu khong quay Iling voi xa h()i, Ph~t giao da'n than vao ndi tham tan, lol_ln tlidng cua xa hQi d~ tjnh d() hoa nhan gian .... (Th6ng Bi~p Ph~t Bån 2552 (2008) ciia YTT)

Ph " n Am Ph il t n ~ n ')()l()

4


bli gåing fh3t Din Nam Mo Bfin Su' Thich Ca Mau Ni Ph~t Kinh thtta chtt li~t qui vj. Mua se n l;;ti nd, mua hoa Vo Vu l;;ti v~. Ngttoi con Ph~t khap nam chiiu, Iong tran ctåy han hoan, d6n chao ngay dån sanh cua ctii'ng Giac ng(). Theo dong chåy thoi gian, bie't bao tang thttong dau b~. Tråi qua 25 the' ky , Ph~t phap cung dau nam ngoai cai qui luiit " thanh, tn,J, ho;;ti , khong", tit 500 nåm ch:inh ph:ip, 1.000 nåm ttf<;lng phap va 1.000 nåm ctåu cua 10.000 nåm m;;tt phap. Horn nay, httong sen thoång bay , g<;li nh6 mua hoa VoVu ngay eG. Da la Ph~t tit, chung ta ai chclng nh6 Mn trang sit cua Due B6n stt, m()t ctii'ng Giao chu to'i cao, m()t b~c D;;to stt cua troi ngttoi, cha Ianh trong bo'n loåi. M()t trang sit chtta tung c6 trang the' gioi horn nay. Trang sit sang ngoi cua ctii'ng D;;ti hung, D;;ti ltfc, D;;ti tit bi. Vi stf giåi thoat cua V;;tn lo;;ti ham linh rna Ngai dån sanh, vl stf an l;;tc cua nhiin thien rna Ngai xuåt hi~n , vl thoat ly kh6 nao cånh gid i dja ng1,1c, ng;;t quy, su c sanh rna Ngai thj hi~n noi coi doi nåy. Nhiin ngay Dån sanh cua Due Tit ph1,1, chung ta cung nhau nhac nhd l;;ti trang sit doi Ngai, r6i ngåm l;;ti m1nh, thii' xem chung ta da tlf thanh tjnh cho mlnh bao nhieu nghi~p chttong, oan trai tien khien, tren bttoc dttong trd V~ VOi "bå n )ai dien ffii,JC" Kinh thtta chtt li~t vj Trttoc diiy 2553 nam , cung vao ngay trang tron thang ttt (nåm 623 trttoc dttong ljch) , trong vtton Lam-Ty-Ni t;;ti Ca-Ty-La-V~, ben ranh gioi An D9 cua xu Nepal ngay nay, c6 m()t hoang tit dttoc h;;t sanh rna v~ sau, trd thanh b~c giao chu vi d;;ti nha't the' gian. Cha Hoang tit la due vua Tinh Ph;;tn, thu()c quf t()c Thfch Ca va my la Hoang h~u Ma Da. Sau khi h<;t sanh Hoang tlf dtt<;lc 7 ngay thl hoang

h~u

Ma Da bang ha , ngttoi em gai la Ma ha Baxa-ba-d~ thay hoang h~U chiim SOC dttong di,IC hoang til'.

Phap Åm Ph~ t E>an 2010

Tin hoang tit chao doi dttqc loan truy~n , tåt cå thån dan trong vttong qu6c d~u vui mii'ng khon xie't. Lue ba'y gio c6 vj tien ten A-ttt-da xin dtt<;lc vao thiim Hoang tlf. Vua Tjnh Phc.tn råt låy lam hoan hy , cho b6ng hoang tit ra g;;tp dc.to sl. Hoang tit b6ng nhien httong v~ d<;to sl va d<;tt hai chiin len oåu t6c ong. Dang ng6i tren ghe', O<;lO Sl ch6i d~y , chap tay xa chao hoang til'. Ong tien tri rang, V~ sau Hoang til' se trd thanh m()t b~c vi nhiin cao quf nhåt cua nhiin Io<;ti. Due vua cung lam theo , xa chao Hoang tit. Sau d6 tien A-ttt-da, tho<;tt tien cttoi khan, cttoi r6i Ic.ti kh6c. M9i ngttoi d~u ng;;tc nhien trttoc thai o() cua ong. D;;to sl A-ttt-da giåi thich rang, ong cttoi vl bie't sau na y Hoang tlf se dac quå Ph~t, va ong kh6c vl khong Ott<;lc phttoc lanh, th9 giao voi b~c trf tu~ cao minh, Chanh cta ng Chanh giac. L~ quan danh: (d~t ten)

Khi Hoang tit sanh dtt<;lc niim ngay, vua Tjnh Ph<;tn d <;t t ten la ST-d<;tt-ta c6 nghla : ngttoi dtt<;lc to<,~i nguy~n. C6dam la h9 ngai. Theo phong t~,Jc, vua cho thinh nhi~u vj Ba-la-mon h9c r()ng tai cao vao tri~u n()i, M dlf l~ d<;tt ten cho Hoang tlf. Trong d6 c6 8 vj Ba-la-mon d<;tc bi~t 16i l<;tc. Sau khi quan sat tttong håo cua Hoang tit, 7 vj cung giåi thich rang : Ne'u lam vua, tru trd thanh Hoang ete' vi d;;ti nhåt the' gian ; Ne'u xua't gia tu hanh se dac quå vj PMt. Nhttng vj d<;to sl ten Ki~u-trån-nhtt quå quye't rang, Hoang til' se thoat tl,IC va chung dac quå Ph~t. L~ Hl.l di~n: D~ khuye'n khfch nong dan, nha vua t6 chuc m()t cu()c l ~

gQi la H;;t di~n. Diiy la cu()c l~ M nhiin dan cåu nguy~ n va vui choi, trttoc khi bat tay vao cong vi~c ruong nttong o6ng ang. Sang som, due vua va quån thån an m;;tc tri~u phi,IC ra t~n noi hanh 1~. Hoang til' ST-d<,~t-ta cung dtt<;lc di theo dlf. Quang cånh bu6i l~ nh()n nhjp tung bung, m9i ngttoi ha n hoan vui thich . Trai voi cånh bu6i 1~ , noi dttoi b6ng cåy ram mat, khung cånh em d~m nhtt mdi ffiQC Stf tinh J<;tng quan ni~m . Hoang til' ng6i treo hai chiin theo lo'i kie't gia, tråm ngiim l<;tng le gom tam an tr1,1 va dac so thi~n .

5


Cac cung phi nrun tha'y Hoang til' ng6i tråm tlf tlnh l~ng , h9 ng~c nhien de'n tau l~i cho dUe vua. Yua Tinh Ph~n de'n nåi tha'y hoang til' vån con tham thi~n. Due vua xa chao Hoang til' va n6i : Hoi con yeu qui, day la lån thu nhl pht,J vlfång dånh l~ con. Ke't hon: Khi trui'1ng thanh, Hoang til' ke't duyen eling cong chua Da-du-da-la, s6ng cu()c doi vlfång giå, khong hay bie't chi de'n cånh kh6 ciia nhan lo~i ben ngoai. Tuy nhien, trong nhung lån di du ngo~n quanh b6n elta thanh, Ngai da mt,~c kich nhung cånh sanh gia b~nh che't, va h1nh ånh m()t b~c sa mon. Voi bån cha't tir bi va trf tu~ v6 lu<;1ng, Ngai luon tråm tlf va khong yen long hlfdng tht,~ nhung l~c thu t~m b<;1 ciia cu()c doi vlfång giå, Ngai nh~n djnh dtfQC rang the' gian Ja VO thlfong Ja dau kh6. Xua't gia: Hoang tii' cåm nh~n dlfåc slf chi ph6i ciia sanh, lao, binh, til' d6i voi cu()c s6ng ciia con nglfoi. Cai v6 thlfong luon c~n k~ rlnh r~p quanh cai lfoc mong vinh hang ciia nhan sinh v~n lo~i. Y ni~m xua't ly voi long d~i bi cuu kh6 da nung nilu trong Ngai cho dåu chung quanh c6 bie't bao slf lo i cu6n manh li~t ciia dt,~c l~c trån gian. Doi s6ng vlfång giå khong con thich h<;1p voi vi Ph~t tuång lai , Ngai quye't dinh xua't gia. Gio da di~m. Ngai l~nh cho Xa-N~c, nglfoi danh xe than tin, thang yen nglfa Ki~n-trac , thang de'n cung di~n cong chua. Ngai nh}n VQ con yen giifc, VOi ]ong tir ai, blnh than khong chao d()ng, khong trlu me'n, r6i ra di. Ngai ra di giua dem khuya, bo l~i sau tung cung vang di~n ngQc, v<;1 dc:;:p con xinh, bo l~i sau llfng h~nh phuc t~m b<;1 ciia cu()c doi. Ngai ra di tlm cåu chan ly , voi long triu ni;ing m()t tlnh thlfång bao la r()ng khap Mn m9i nglfoi, bao trum titt cå nhan lo~ i, chung sanh. Tim chan

ly:

Ngai da tlm Mn d~o si A-la-lam ; d~o si Ua't-dåu-lamphilt. Voi phlfång phap cua cac d~o sT nay, trong thoi gian ngan ngai da chung de'n cånh thi~n cao nha't cua thi~n Yo sac gioi, cånh gioi Phi tlfi'1ng Phi Phi tlfdng xu. Tuy nhien d~o si Gotama (Hoang til') cåm tha'y rang, d6 ciing chlfa phåi la ffil,IC tieu cuu canh. Khong thoå man voi phlfång phap tu t~p ciia Ua't-dåu-lam-philt. Ngai l~i ra di. Nh~n tha'y khong ai c6 th~ dån dat mlnh thanh tlfu ffil,IC tieu giai thoat, Vl tift cå, d~u chlfa thoat khoi vong vo minh. Tir d6 Ngai khong tlm slf giup do ben ngoai nu a. Cu()c chie'n da'u : Luon g~p tri'1 ng~i, nhung Ngai khong nån chi. M()t ngay kia Ngai de'n Uruvela, thi tra'n xu Senami . Ngai quye't dinh llfu l~i t~i diiy M thanh tlfu nguyen v9ng. d day, Ngai da ke't b~n voi Ki~u-trån-nhlf va 4 d~o si khac ten Ma-ha-b~t-d~, Ma-nam-cåu-ly , A-xå-ba-th~, Th~p-llfc­ ca-die'p ciing di tlm Ngai d~ tu hQc.

Phap Åm Ph~t Dån 2010

Nglfoi An 89 thud a'y, rift thie't tha trung thanh voi cac nghi 1~ , cac hlnh thuc kh6 h~nh va cac th~ thUc eling te'. Theo quan ni~m d6. Ne'u khong khep mlnh vao ne'p s6ng khat khe kh6 h~nh thl khong th~ giåi thoat. Yoi ni~m tin trong tin nglfong nay , Ngai eling voi 5 anh em Ki~u-trån­ nhlf, bat dåu cu()c chie'n da'u phi thuong, keo dai 6 nam trlfong, khep mlnh vao ne'p s6ng kh6 h~nh eling clfc. De'n lue than th~ trang ki~n ciia Ngai chi con da b9c xlfång. St! kh6 h~nh cang dua Ngai xa roi mt,~c tieu di tlm chiin ly. Kinh di~n ghi chep l~ i slf n6 llfc kien tri tinh ta'n, nhung phlfång phap khac nhau, må Ngai da ap dt,~ng va St! thanh cong cu6i eling ciia Ngai trong CUQC tranh da'u v~n phån cam go gian kh6 nay. Con dtiong Trung

d~o

:

Sau 6 nam, tlf bån than kinh nghi~m , Ngai nh~n thuc t6i tu kh6 h~nh khong th~ dem l~ i l<;1i ich ciing nhlf d~t du<;1c quå vi giåi thoat. Ngai li~n tir bo 16i tu a'y, ciing nhlf truoc kia da tir bo 16i s6ng l<;1i duong, chi lam ch~m tr~ qua trlnh giåi thoat chung d~o. Ngai ch9n con dlfong "Trung d~o" må sau se tri'1 thanh m()t trong nhung di~m d~c bi~t cua giao ly Ngai. Ngai nh~n djnh : Chi c6 tinh thån m~nh me trong m()t than th~ trang ki~n. Nen quye't djnh khong nhjn d6i , rna dling nhung v~t thlfc tho så. Nhung b~n d6ng tu kh6 h~nh tha'y v~y cho rang Ngai da da th6i chi va da quay v~ doi s6ng l<;1i duong. Va h9 bo Ngai ra di. Nhung Ngai khong nga long . B'inh minh ctia Chan

ly :

Sau khi dling m()t it v~t thlfc th6 så. f)~o si Gotama pht,~c h6i suc khoe va d~ dang nh~p Så thi~n, tång thi~n Ngai da thanh tlfu trong bu6i thie'u thoi . Tir d6, Ngai nh~p Nhi thi~n, r6i Tam thi~n va Tu thi~n. Tårn Ngai an tfl,l vung chac vao m()t di~m. Ung dju trong sang nhlf mi;it glfång tau chlii bong lang. Va m9i v~t d~u c6 th~ phån chie'u m()t cach vo eling trung thlfc. Ngai huong tam v~ Tu~ giac lien quan Mn tr~ng thai "H6i nho nhung kie'p qua khu (Tue m~ng rninh). Dåu tien Ngai nho l~i m()t kie'p, hai kie'p, ba kie'p r6i b6n kie'p, nåm, mlfoi , hai mlfåi, Mn nam mlfåi kie'p. R6i m()t tram, m()t ngan, m()t tram ngan. R6i slf phan tan ciia nhi~u chu ky the' gian. St! phat tri~n ciia nhi~u chu ky the' gian. R6i cå slf phan tan eling phat tri~n cua nhi~u chu ky the' gian.

d

diiy Ngai ten gl, sanh trong gia dlnh nao, kieng elt di~u gl, vui thich va kh6 dau the' nao, va che't cach nao . Tir cånh a'y ra di , Ngai tai sanh vao cånh nao, c6 ten gl, sanh trong gia dlnh nao, giai cilp nao, kieng ett di~u gl, vui thich kh6 dau the' nao, va che't cach nao. R6i tir d6 tri'1 di , ta i sanh va o cånh nay ... Nhu the', Ngai h6i nho cåch thllc ta i sanh trong vo lu<;1ng v~ nhung kie'p s6ng qua khu. Day la Tu~ giac dåu tien Ngai chung ng() vao tue canh m()t ciia dem Thanh D~o. Tie'p Mn, Ngai huong tam thanh tjnh v~ tu~ "Tri giac hi~n tlf<;1ng sanh di~t ciia chung sanh" (Thien nhan minh) . 6


Voi tu~ nhån tinh khie't sieu pham. Ngai thåy chung sanh che't tU' kie'p nay ta i sanh vao kie'p khac. Ngai chung kie'n cånh tu<;~ng ke sang nguai hen, ke dt:fp nguai xåu, ke h<;~nh phuc ngu'ai kh6 dau, tåt cå trå i qua hi~n tu'<;lng sanh di~t, tuy hanh vi t<;~o tac cua m6i ngu'oi . Ngai bie't rang, ngu'ai nay do hanh d(>ng lai n6i båt thi~n. nguy~n rua b~c thi~n tri cao thu'<;lng, ni~m tin va ne'p s6ng cuå ngu'ai ta kie'n, sau klli na dai då tai sanh vao nhung tr<;~ng thai båt h<;~nh. Ngai bie't rang, nhung nguai kia, do hanh d(>ng lai n6i tu' tu'dng t6t, bie't ton tn.>ng thi~n tri cao thu'<;lng, c6 chanh tin, c6 ne'p s6ng cua nguai chanh kie'n . Sau khi m<;~ng chung, då tai sanh vao coi trai an vui h<;~nh phuc. Voi Thien nhån rninh Ngai m1,1c kich tlnh tr<;~ng di~t va sanh trdl<;~i cua cac chung sanh. Day la tu~ giac thu hai rna Ngai chung ng(> trong canh giua dem Thanh D~o. - Tie'p de'n Ngai huong tam thanh tinh v~ "Tu~ Hi~u Bie't St! chåm dut cac phap tram luan" (L~u t~n rninh). D6i voi tht!c t~i Ngai nh~n thuc: Da y la phi~n nåo, da y la st! chåm dut phi~n nåo. Day la con duang chåm dut phi~n nå o. -Va nhu' the', dung voi tht!c t<;~i, Ngai nh~n dinh : Day la O nhi~m. day la st! chåm dut o nhi~m. da y la con duang chåm dut st! o nhi~m. - Voi nh~n thuc nhu the', tam Ngai giåi thoat ra khoi d1,1c l~u (0 nhi~m cua di,IC VQng) huu l~u (O nhi~m cua St! luye'n ai dai s6ng), Vo rninh l~u (O nhi~m cua VO rninh) Du'<;lc giåi thoat Ngai bie't rang : "Ta då du'<;lc giåi thoat. St! tai sanh då chåm dut. Ph~m h<.tnh då l~p. Vi~c can lam då xong. Khong con ta i sanh tr(_lng thai nay nua. - Day la tu~ giac thu ba rna Ngai chung ng9 trong canh ba dem Thanh d<;~o. Man vo rninh då giåi toå, Tri tu~ då phat sanh. Dem t6i då tan va anh sang då de'n.

hoa vira tlt ng6 nhU ra, c6 cai C1 Iling chU'ng trong nu'oc, c6 cai då len gan m<.tt nuoc, c6 cai då nho len, tuy chua ra khoi nuoc, nhung då c6 th~ håp th1,1 anh m<;~t trai, M nd thanh hoa. C6 hoa då len cao, chi con cha anh du'ong quang la khai md, tri~n pho hu'ong sac toå ngat hu'ong thåm cho dai. Ngai thåy, can co chung sanh nhu' sen trong h6. C6 ke chua phat tam, nhu' h<.tt sen chu'a du'<;lc gieo, c6 ke moi phat tam, nhu' h<;~t sen nut thanh ng6 sen, da phat tam, nhu sen dang C1 trong nu'oc. C6 nhung ke phat tam sau xa, tam tanh nhu nhuy~n . c6 th~ lanh th9 giao phap va thoat ly sanh til', cuu d9 chung sanh. Vi nhu', nhung doa hoa Vu'ån khoi ffi(_lt nu'OC, g(_lp anh sang la khai md, toå huong thom ngat cho dai. Sau khi quan sat can co. Ngai di de'n Kh6 H~nh Liim, noi vuan L(>c Uy~n. vl nam anh em Ki~u-Tran-Nhu', di~n n6i phap Tu De'. Nam anh em Ki~u-Tran-Nhu, nghe lai d<.tY The' Ton, nhu' nguai di dem b6ng c6 anh chop loe sang, nga chåp me lam tan vo, tri hu~ sieu thoat xuåt hi~n . Nam anh em Ki~u-Tran-Nhu' da chung dac quå A-lahan. Day la nam vi d~ til' dau tien cua due Ph~t Thich Ca. Va bai phap dau tien, The' Ton chuy~n Phap luan la Tu Thanh De'. TU' day, danh xling Tam Båo da c6 day du, Ph~t, Phap la Tu Thanh De', va tang la nam anh em Ki~u-tran-nhu.

Kinh thu'a chu'

li~t

vi.

Hån 2553 nam tro i qua, giao phap The' Ton tri~n chuy~n. d9 thoat vo lu'<;lng chung sanh chung dac Thanh quå, nhan thien hoan l<;~e. Horn nay, ky ni~m ngay Thanh dån eua due TU' Ph1,1 ehung ta theo dåu trdl~i vuan L(>e Gi å, on l<.ti bai phap Tu Di~ u De' må The' Ton da ehuy~n v~n lan dau tien trong e6i Ta Ba nay. Tu Di~u De' la bo'n St! th~t ro rang, ehae ehan nhåt va mau nhi~m nhåt, khong e6 m(>t giao ly nao, ehu thuye't nao e6 th~ so sanh kip. Voi bo'n St! th~t nay, nguai tu hanh theo day e6 th~. tir t6i de'n eh6 sang, tlt me de'n ng(>.

(phong theo y trong Due Ph~t va Ph~t Phap cua Narada)

Tu Di~ u E>e' g6m e6 : Kh6 de'; T~p de'; Di~t de' ; va D<.to de'.

Chuy~n Phap Luan :

- Khå de': Lå neu len nhung cånh kh6 trong eu(>e da i.

Sau khi The' Ton thanh d<.to , Ngai li~n nghT de'n vi~ c dem giao ly rna Ngai då chung dt1<;1c, truy~n ba cho chung sanh. Ngai nh~n thåy, chung sanh ngu si co' chåp, lia hu'dng di,IC l(_lc, tam tanh eling coi, kh6 d<.ty kh6 båo. Con Phap Ngai chung du<;lc, th~m tham vi di~u. kh6 bie't kh6 thåu . Yl v~y, Ngai mu6n nh~p Nie't Ban. Khi Ngai khC1i len y nghT nhu' the', vua Ph<;~m Thien då de'n dånh 1~. cung thinh The' Ton, vl chung sanh ngu mu(>i, må (1 noi dai khai di~n chanh phap. Trong nhung chung sanh ngu mu(>i nay , c6 nhung ke c6 th~ nu'ong vao chanh phap The' Ton, må thoat ly sanh til'. Sau khi Ph<.tm vuong thinh Ph~t chuy~n Phap luån. The' Ton nh~n lai rna khong nh~p Nie't Ban.

N6i ehung, da e6 than la e6 kh6 . Sanh kh6, gia kh6, binh kh6, ehe't kh6. Cau khong dli<;le, oan thu g~p nha u, thu'ong yeu xa Ila .. . ngii åm xi th<.tnh, l<;~nh n6ng, mu6i mong, ap bue than th~ . khong th~ gQi la vui du'<;le, ne n g9i la kh6.

Due The' Ton dung Ph~t nhån quan sat can co chung sanh. Thåy chung sanh nhu' nhung hoa sen trong h6, c6 Phap Åm Ph~t Dån 2010

- T~p d~ : Lå n6i v~ nguyen nhan eua nhung n6i kh6 d6. Nguyen nhan thl nhi~u. Nhung ehinh ye'u la "Åi d1,1e", la kie't sil' tham, san, si. Hanh giå tu hanh dut tru kie't sil' tham , san, si - ai d1,1e - vi d6 ehung du'<;le quå A-la-han. C6 tam ai d1,1c, la e6 th9 than sau d~ lanh quå va trå quå. Trong kinh Na-Tien ty kheo. Vua Di-lan-da, c6 hoi ngai Na Tien rang, b~e tu hanh e6 th~ bie't mlnh tai sanh, hay khong tai sanh l<.ti e6i dai nay nua hay khong ? Ngai Na Tien trå lai la : Bie't, va ngai hoi l<.ti vua Di tan da. Nhung nong phu lam ru(>ng, e6 bie't mua tOi rnlnh thu 7


ho<;~ch hay khong ? Nha vua trå loi la : Bie't. Ne'u nam

nhi~u nguoi låm tlidng B<;~o ae vdi Bat Chanh B<;~o la

nay, nhii'ng nong phu d6 c6 gieo m<;~, cåy lua, va hQ bie't chac, nam sau se g<;~t lua ; ne'u khong cåy lua nam nay , hQ bie't chac nam tdi hQ se khong g<;~t lua nii'a. B~c tu hanh eling v~y. Y! nao, biSt mlnh da do<;~n tam ai d1,1c, dut tru kie't sit tham, san, si hQ bie't ch<\c, khong con thQ than sau, tai sanh l<;~i coi nay nii'a , da thoat ly sanh tit chung dac Nie't Ban.

m<?t.

Nhi~u nglioi khi nghien cuu giao ly d<;~o Ph~t cho rang :

d<;~o Ph~t la d<;~o bi quan, ye'm the', lanh kh6 tlm vui ; lam cho con nguoi ye'u dt, tieu cljc, khong quan tam , thlidng tlidng de'n aen ke khac. d day, d<;~o Ph~t khong lam nhli the'. B<;~o PMt trlnh bay cho mQi nguoi thåy ro cai hi~n t<;~i den t6i cua mlnh, cai hoan cånh xåu xa, c6 nhi~u 16i låm khuye't di~m. f)~ tl.t d6, c6 phlidng phap cåi d6i, kie'n t<;~o l<;~i m<?t cu<?c s6ng dyp de , an vui hdn. Cånh gidi an vui d6 la Nie't Ban, rna Ph~t da d<;~y nhli sau.

- Di~t de': Di~t la tieu di~t, trl.t di~t. d day, la di~t d1,1c VQng me mo, phi~n nao . f)S la chac th~t, dung dan, do tri tu~ sang su6t soi thåu va thuye't minh. Kh6 la n6i v~ quå ; T~p la n6i v~ nhan . N6i dut kh6 rna kh6ng dut trU' cai nguyen nhan giiy ra kh6 (tue la T~p) , thl khong bao gio he't kh6. Mu6n di~t kh6 t~n g6c, thl phåi di~t cai nguyen nhan gay ra kh6. Nguyen nhan da di~t, thl kh6 quå mdi he't vinh vien. Cling nhli, mu6n di~t co cu, phåi dao bo g6c re , ne'u dem da de len, co khong mQc du<;Jc, nhung Iåy da di, thl co se mQc l<;~i. N6i dut kh6, rna khong dut nguyen nhan, thl ke't quå eling nhli v~y.

Mu6n giåi thoat dau kh6, tåt phåi di~t tru np nhan phi~n nao. T~p nhan phi~n nao dli<;Jc thanh t!nh, la hanh giå dang blide gån aen Nie't Ban giåi thoat. Nhu m9t ca i phao, cang bdt dån nhii'ng v~t n<;~ng dim n6 xu6ng, thl n6 l<;~ i n6i dån len m<;~t nlidc nhi~u chung å y. N6i Di~t ae la n6i dut tru phi~n nao, cac phi~n nao di~t gQi la Nie't Ban, la cånh an vui t!ch t!nh, la cånh gidi tlf chung, tlf bie't, Ila ngon ngii', nhling khong p hå i la "khong tuc.1ng", khong phåi di tlm, eling khong phåi khong di tlm. Nhu nguoi u6ng nlidc, l~nh n6ng tlf bie't rna thoi N6i t6m, Di~t ae la chan ly chac th~t, n6i V~ quå v! rna m<?t hanh giå tu hanh chung dac. Nhung slf tu hanh c6 thåp c6 cao, c6 r<?ng c6 hyp, nen quå Nie't Ban eling c6 thåp c6 cao, c6 hoan toan hay chua hoan toan . Mu6n thåy dli<;Jc Nie't Ban th~t, phåi tlf mlnh than chung, phåi tlf mlnh th~ nh~p Nie't Ban. Mu6n than chung, th~ nh~p Nie't Ban, cån phåi tu theo phlidng phap rna Bue Ph~t d<;~y trong phån B<;~o ae.

- D~o

M: C6 37 phåm, chia lam 7 lo<;~ i :

l. B6n Ni~m xu ; 2. B6n Chanh Cån ; 3. B6n Nhu y tue ; 4. Nåm din ; 5. Nåm Ilje ; 6. Båy phån B6 d~ ; 7. Tam phån Chanh D<;~o . Trong 37 phåm tr<;J d<;~o , Bat Chanh B<;~o la phap mon chinh, dli<;Jc nhac nhd nhi~u nhåt. Yl the', khi n6i B<;~o de', nguoi ta thliong nghT ngay de'n Bat Chanh D<;~o . Cho nen, Phap Åm Ph~t Dån 2010

Sd dT n6i nhli v~y, vl Bat Chanh

D<;~o bao g6m cac phap

mon khac cua B<;~o ae, khe' h<;Jp mQi din cd, mQi thoi d<;~i , mQi phlidng sd, d6i vdi Ti~u thua eling nhli D<;~i thua, Dong eling nhli Tå y phlidng, d~u cong nh~n gia tr! hoan håo cao cå cua Bat Chanh B<;~o. Va d~u ap d1,1ng phap mon nay trong slj tu hanh cua mlnh, d~ do<;~n tru phi~n nao, hå u blide len con duong giåi thoat an vui tlf t<;~i .

Djnh nghia Bat Chanh

D~o

:

Bat Chanh D<;~o la tam con duong ngay thang, la phlidng ti~n måu nhi~m, dua chung sanh de'n doi s6ng chi di~u . La con duong c6 tam nhanh, dua chung sanh tu pham aen Thanh. Bat Chanh B<;~o g6m c6 : Chanh kie'n ; Chanh tli du y; Chanh ngii'; Chanh nghi~p; Chanh m<;~ng ; Chanh tinh tån ; Chanh ni~m ; Chanh d!nh.

- CMnh kie'n : Chanh la ngay thang, dung dan . Kie'n la thåy, nh~n bie't. Chanh kie'n n6i cho du la Chanh tri kie'n la thåy nghe hay bie't m<?t cach ngay thang, dung vdi slf th~t. Ngudi c6 chanh kie'n la : thåy the' nao thl nh~n dung the' åy, khong Iåy trang lam den, t6t lam xåu, phåi lam trai , th~t lam giå ... nguoi c6 chanh kie'n, la nguoi khong b! t~p quan, thanh kie'n, d1,1c VQng ngan che lam sai l<;~c, nglioi chanh kie'n nh~n bie't cai nao giå cai nao th~t. f)a bie't cånh giå, v~t d6i , thl ma t khong cham, tam kh6ng chU, chl chuyen tam vao slf ly chan th~t, lam cho den tu~ sang ngoi, khong me mu<?i ti~n trån ngo<;~i v~t. N6i t6m, Chanh tri kie'n la tri tu~ trong B6n ni~m xu, Can, Llfc, Tr<;~ch phap. - Chanh ttt duy : Tli duy la suy nghT, nghi~m xet, thu<?c v~ y thuc. Chanh w duy la suy nghi xet nghi~m chan chanh, tli tlidng suy nghi dung vdi le phåi. Nguoi c6 Chanh tli duy, thl hay xet nghT d<;~o ly cao sieu, suy gåm th~ tanh nhi~m måu, bie't nhii'ng y nghi nao xåu xa, hanh vi nao 16i låm d~ sam h6i. Thuong tli duy ba m6n V o l~ u hQc : Gidi , B!nh, Hu~ M tu hanh giåi thoat. Bie't Tham, san, si la ngu6n g6c cua tQi ac, tlm phlidng phap dung dan d~ tu. N6i t6m, Chanh tli duy la khi quan sat b6n ae c6 tam vo l~u tlidng ung, suy nghi, phat d9ng, giac bie't do luong. Giåi thoat cho mlnh va ngltoi . - Chanh ngu: la loi n6i chan th~t, cong blnh ngay thang va h<;Jp ly. Nguoi c6 chanh ngii' la nguoi khong bao gio n6i sai khac, thien vj. Thåy dc.1 n6i hay, hay n6i dd , c6 n6i khong, khong n6i c6, aen diiy n6i kia, aen kia n6i day. N6i loi trau chu6t me ho<;~c long nguoi. Nguoi c6 chanh ngii' la nguoi c6 loi n6i dung slf th~t, h<;Jp chan ly , loi n6i c6 I<;Ji ich cho toån th~ chung sanh. N6i t6m , tru b6n thu ta m<;~ng thu<?c v~ khåu, dung vo l~u tri tu~, tru bo xa Ila khåu ta nghi~p gQi la Chanh ngii'. Chanh nghi~p eling nhli v~y. - Chanh nghi~p : tie'ng Ph<;~n Karma c6 nghia hanh d9ng t<;~o tac. Chanh nghi~p la vi~c lam, hanh d9ng chiin chanh, dung le phåi , phu h<;Jp chiin ly , c6 l<;li ich cho nglioi va V~ t. 8


- Chånh m~ng : mi).ng la than mi).ng, la slf sO'ng, d<'1i sO'ng. Chcinh mi).ng la sinh sO'ng m<)t cach chan chcinh, bang ngh~ nghi~p htång thi~n. C6 nam thtl' ta mc:tng dn phåi tranh : 1- Vi l<;li dlfong, dO'i hi~n tlfdng ky d~c. 2- Vi l<;li dlfong, n6i cong dU'c niinh. 3- VI l<;li dtfong, xem tlfdng eat hung cho nglf<'1i . 4- Vi l<;li dlfong, to tie'ng trå hi~n oai nghi, kille'n nglf<'1i khie'p s<;l, 5- Vi l<;li dlfong, khen ng<;li cong dU'c eling dlf<'1ng, kich d<)ng long nglf<'1i. Dung tri tu~ vo l~u , tru bo xå ly 5 thtl' ta mi).ng g9i la Chanh mi).ng. - Chanh tinh ta'n : Tinh tån la chuyen dn sieng nang, thhg tie'n de'n ffii,JC dich da Vi).Ch San, khong CO ly do gl rna lui blfdc. Chanh tinh tån la : tinh tån can, tinh tån llfc, tinh tån giac trong bO'n Chanh dn - Chånh ni~m : la ghi nhd, ghi nhd nhii'ng di~u hay le phåi, nhung di~u l<;li l<:tc cho niinh va nglf<'1i, nhii'ng d<:to ly chan chanh cao sieu. Chanh ni~m c6 ni~m can, ni~m llfc, ni~m giac. Chanh ni~m thlf<'1ng quan sat cånh chan de', nang tlfCJng ni ~m cac phap tr<;l di).o, luon nM nghi de'n ca i quå vo !~u xuåt the' gian, tråi qua s6 kie'p khong khåi tam xao lang.

gieo tr6ng h<:tt giO'ng giåi thoat, ngay sau d<:tt quå vi Vo Thlf<;fng B6 D~. Kinh thlfa chlf li~t vi On l<:ti bai Phap rna DU'c The' Ton khai di~n dåu tien nåi vlf<'1n L9c Uy6n, M thåy rang : phån dong chung sanh ndi c6i nay, vdi bån chåt pham phu ngu mu<)i , can tanh hc:t li~t nhlf chung ta, ne'u bo di quan ni~m cu<)c d<'1i la kh6, quen måt con dlf<'1ng Båt Chanh Dc:to, thl kh6 rna thoat ly sanh tå phi~n nao, chtl'ng dac Nie't Ban. Sen trong h6 thoång hlfång Jan toå, nhlf s6ng Phap am con v9ng mai tdi gi<'1. Chl vi nglfoi mu khong thåy, chtl' khong phåi mi).t troi tat anh dlfång quang. Kinh mong chlf li~t vi, an li).c trong tlf quang chlf Ph~t. Nguy~n du, Long thån , H9 Phcip gia h9 Giao h9i Ph~t giao Vi~t Nam ThO'ng nhåt sdm thoat ach ni).n, Dan tQC Vi~t Nam dlf<;IC thang hoa, The' gidi hoa blnh, Chung sanh an li).c. Chung sanh vo bien

th~ nguy~n

dl)

Phi~n nao vo t~n th~ nguy~n doi).n Phap mon vo llf<;fng th~ nguy~n h9c Ph~t

d<:to vo thlf<;lng

th~ nguy~n

tha nh.

Nguy~n

- Chånh djnh : Dinh la t~p trung tlf tlfång vao m<)t vån d~ gl, d6 thåy ro rang. Chanh dinh la t~p trung tlf tlfång va o m<)t vån d~ chanh dang, dung chan ly, c6 l<;li cho niinh va nglf<'1i. Nglf<'1i theo dung chanh dinh, la nglf<'1i thlfong t~p trung tlf tlfång, quan chie'u nhii'ng vån d~ chinh nhlf : Quan Thån båt tinh ; Quan Tu bi ; Quan Nhan duyen ; Quan S6 tU'c ... Chanh dinh c6 Dinh can, Dinh llfc, Dinh giac.

dem co ng dU'c nay Hlfdng v~ khap tåt cå D~ tå va chung sanh D~u tr9n thånh PMt dc:to .

Båt Chanh Dc:to la phap mon råt thong d1,1ng, vi slf I<;Ji ich thie't thlfc va quy bau cua n6 Mi vdi d<'1i sO'ng ca nhan nglf<'1i tu, dO'i vdi d<'1i sO'ng trong c<)ng d6ng xa h9i, trong hi~n ti). i va (1 tlfång lai.

... Nhan mua Ph~t Dan nam nay, toi tha'y eån tie'p t\le khång djnh ding, GHPGVNTN, trong qua khu, hi~n t~i va mai mai V~ sau efing V~y, khong tranh eha'p voi ba't eu quy~n binh the' t\le nao, hay bft't eu ai, rna ljeh Sd tung ehung kie'n qua eae thdi ky Ph~t giao etfe thjnh. GHPGVNTN tnioe sau ehi la m6i truy~n thiia stf nghi~p Giae ng(l va Giai thoat eua ehti Ph~t va li~t vj Tfi sti eae thdi d~i ; Tang si Ph~t giao Vi~t Nam Ht su gia NhtiLai, lam vi~e eua Nhti Lai eho ly ttidng Tii bi, Tri tu~, D~ i hung D~i hfe eua Due The' Ton tren da i da't Vi~t Nam. GHPGVNTN ehtia h~ dem than lam ke thiia sai eho ba't eu the' hfc ngo~i lai hay dang phai chinh tri the' tl,lC nao....

Kinh thlfa quy

li~t

vi.

Hi6u dlf<;lc ly TU' De' la bie't : Kh6 la th~t kh6 , khong th6 lam cho vui len dlf<;lc. Du mc:tt tr<'1i c6 l<:tnh di va mi).t trang c6 n6ng len, tru chan ly åy vån khong th6 thay d6i . Trong kinh Di Giao Ph~t d<:ty " ... cac phap bie'n d<)ng va båt d<)ng, d~u C1 trong trc:tng thai båt an va tan ra. Nen nhd ng9n hia vo thlf<'1ng dang thieu dO't the' gian rna sdm du tlf dl) ... " DU'c The' Ton eling båo : " ... Ta nhlf vi llfång y, bie't binh cho thu6c, nhlf nglf<'1i dån dlf<'1ng tO't. Khong di, khong phåi I6i cua nglf<'1i dån dlf<'1ng, khong uO'ng thuO'c khong phåi 16i cua llfång y ... " Ma con dlfong The' Ton chl d<:ty la con dlf<'1ng nao. CU' theo khe' ly khe' cd rna n6i, thl khong ngoai Båt Chanh Di).o. Cho nen, y theo Båt Chanh D<:to tu t~p thl : - Bån than c6 thci såa a6i nhii'ng t<) i 16i båt chanh, trong d<'1i sO'ng hang ngay. Nhftng y ni~m me m<'1 , ngon ngii' dåo dien, hanh vi sai trai, doi sO'ng vo Juan. Theo dåy , se dlf<;1c cåi thi~n sua d6i. - Hoan cånh, ne'u Ph~t tå phat huy tu t~p Båt Chanh D<:to c6 thci cåi d6i xa h<)i , ti).O dlfng m<)t tlfång lai tO't dt;!p, Phap Åm Ph~t Dån 2010

T6ng Yl;! trlfCJng TcSng V1,1 Hoang Phap Giao H9i Ph~t Giao Vi~t Nam ThO'ng Nhåt Sa mon Thich Nhli Tlln

(Tho ng Die;! p Ph~t Då n 2553-2009 cua YTT- VHB)

9


gl rna ta chung nghi~m tren con duong thtfc hanh, de'n day chi keo gQn l~i thanh b6n di@u åy. Khi da thåu tri~t trQn v~n b6n di@u, vånde cua chung ta da chåm dut. B6n di@u åy, phåt sanh tu dau? N6 chl phat sanh tuben trong than va tam nay, khong dau khac. V~y, t~i sao giao phap do 8uc Ph~t ban truyen l~i menh mong ri;>ng ra i Mn åy? 86 la vi Ngai mu6n giåi thich m9t cach vi te' voi nhieu chi tie't, nham giup chung ta lanh h9i dåy du b6n dieu åy. Thåi tii' Siddhatha du<;Jc sanh vao doi, va trttoc khi chung ng9 Giao phap Ngai chi la m9t nguoi thuong nhu chung ta. 8e'n khi thong hi~u nhii'ng gl cån phåi hi~u, tue chan ly ve f)au Kh6 (Kh6 E>e'), ve Nguyen Nhan sanh Kh6 (T~p 8e'), ve stf Cåm Out f)au Kh6 (Di~t E>e') va ve Con E>uong Chåm Out f)au Kh6 (E>~o 8e') thl Ngai chung ng9 Giao Phap va trd thanh E>uc Ph~t Toan Giac.

AN LAC • VUC7t ngoai the gian tac giå Sunada, Ph~m Kim Khanh dich

Tht!c h1mh Giao Phap la cong trlnh vo cung quan tn;m g. Ne'u khong c6 phap hanh tåt cå hi~u bie't cua chung ta chl la hi~u bie't tren b@ m~t, chl hi~u bie't cai vo b@ ngoai. Cling gi6ng nhu' ta da c6 m9t lo~i trai ca y nhung chu'a bao gio an de'n. M~c dåu trai cay san c6 trong tay, nhu'ng ta khong hu'dng l<;Ji ich cua n6. Chi bimg cach thtfc Stf CO an, ta moi cåm nh~n du'<;IC mil i vi cua trai. E>uc Ph~t khong ca ng<;Ji nhii'ng ai chi tin tu'dng suong noi ngttoi khac. Ngai tan duong nguoi hi~u bie't ben trong chinh mlnh. Cling nhu trai ca y kia, ne'u ta da c6 ne'm qua r6i thl khong cån phåi hoi ai khac eling du bie't n6 chua hay ngQt the' nao. Vånd@ cua ta da chåm dut? T~i sao n6 da chåm dUt ? Bdi vi ta da thåy dung theo chan ly: La Nguoi da chung ng9 Giao Phap, eling nhu nguoi kinh nghi~m vi chua hay ngQt cua trai cay. Tåt cå mQi hoai nghi d@u chåm dut, ngay t~i da y. M~c då u khi d@ c~ p Mn Giao Phap ta c6 th~ thuye't trlnh dai dong, nhung thong thlfong tåt cå chi bao g6m b6n di@u. N6 chl giån di la : hi~u bie't E>au Kh6, hi~u bie't Nguyen Nhan sanh E>au Kh6 , hi~u bie't stf Chåm Out 8au Kh6 va hi~u bie't Con 8uong cua phap hanh dån Mn Chåm Out f)au Kh6. Tåt cå chi c6 the'. Tåt cå nhii'ng

Phap Åm Ph~t Dan 2010

Khi da chung ng9 Giao Phap thl båt Iu~n noi nao rna ta ng6i ta luon luon thong hi~u Giao Phap, båt Iu~n noi nao rna ta d ta luon luon nghe loi d~y cua 8uc Ph~t. Khi ta thong hi~u Giao Phap, 8uc Ph~t Iuon Iuon ngt! tri ben trong tam ta, Giao Phap luon luon d ben trong tam ta, va phap hanh dfrn de'n tri tu~ nam ben trong tam ta, du'<;JC E>uc Ph~t, E>uc Phap, E>uc Tang ngt! trong tam c6 nghla la dåu hanh di;>ng cua chung ta thi~n hay båt thi~n chung ta Vfrn tlf mlnh hi~ U bie't ro rang ban chåt th~t Stf CUa n6 . Cling do v~y rna f)uc Ph~t da g~t bo du lu~n cua the' gian. Ngai g~t bo ngoai tai nhii'ng loi tan du'ong hay chl trich. Khi nguoi doi tan duong hay chi trich, Ngai chi chåp nh~n n6 la v~y. Dåu chi tr!ch hay tan du'ong eling chlla the' gian phap, khong th~ lam cho Ngai chao di;>ng. T~i sao? Bdi vi Ngai thåu tri~t bån chåt cua f)au kh6 . Ngai thåu hi~u rang ne'u tin theo nhii'ng loi tan duong hay chl trich thl n6 se la nguyen nhan sanh dau kh6 . Khi dau kh6 Mn, n6 lam cho ta chao di;>ng, cåm nghe khong thoåi mai. Nguyen nhan cua dau kh6 åy la gl? Chung ta khong thåu hi~u chan ly, d6 la nguyen nhan . Khi nguyen nhan hi~n hii'u thl dau kh6 phåt sanh. M9t khi dau kh6 da phat sanh thl ta khong bie't phåi lam the' nao d~ ngu'ng n6 l~i . Ta cang c6 gang ch~n dUng thl n6 cang lån luot xong de'n ta. Ta n6i , "cho c6 chi trich toi" , ho~c "f)ung chl trich t6i". C6 gang ch~n dUng nhu' v~y la dau kh6 se th~t st! xong Mn, khong ngung. Do d6 E>uc Ph~t d~y rang con duong dån Mn chåm dut dau kh6 la lam cho Giao Phap th~t st! phåt sanh trong tam cua chung ta. Ta trd thanh nguoi tt! mlnh chtl'ng ng9 Giao Phåp. Ne'u c6 ai khen ta t6t, ta khong M bi I~c I6i trong d6 . Ngu'oi ta che mlnh khong t6t, mlnh khong tt! quen mlnh . Lam nhu' v~y ta hoan toan tlf do, khong dinh m<k "T6t" va "Xåu" chlla the' gian phåp- nhii'ng st! v~t trong the' gian trån tt,~c. N6 chl la nhii'ng tr~ng thai tam. Ne'u ta ch~y theo n6 thl tam ta trd thanh the' gian. Ta chi mil mo mo dåm trong dem t6i rna khong bie't I6i thoat. Lam nhu' the' at chung ta khong tt! chu, khong lam chu Iåy mlnh . Ta c6 gang chie'n thang ke khac, nhung hanh di;>ng nhu' v~y ta chi vi ca i ta. Trai l~i , ne'u tt! mlnh lam

lO


ca,

chu la'y mlnh ta se chu d9ng trong ta't se lam chu ta't cii -- ta't cå nhung tam s<'J, ta't cå seie, thinh, hu'C1ng, vi va xuc. De'n da y Su chl d~ c~ p Mn ben ngoai, n6 la v~y. Nhung b~ ngoai eling ånh hu<'Jng de'n ben trong. Yai nguoi chl bie't b~ ngoai , h9 khong bie't ben trong. Nhu khi n6i , "Nhln than trong than". Nhln tha'y phia ben ngoai thl khong du , ta phåi hi~u bie't than ben trong cai than. Va khi quan chie'u tam, ta phåi ru~u bie't tam ben trong cai tam. T~i sao phåi quan chie'u than ? "Tha n ben trong than la

gl ?". Khi n6i, phåi hi~u bie't tam, cai "tam" a'y la gl? Ne'u khong hi~u bie't tam at khong ru~u bie't nhung gl ben trong tam. D6 la lam nguoi khong hi~u bie't Dau Kh6, khong hi~u bie't Nguyen Nhan sanh Dau Kh6 , khong hi~u bie't St! Cha'm Dut va Con Du'ong dån Mn Cha'm Dut Dau Kh6. Nhung gl c6 khå nang giup ta d~p tat dau kh6 se khong th~ giup, b<'Ji vl ta bi xao lang, l~c 16i trong nhung gl chl tang tru<'Jng, lam cho dau kh6 cang them tråm trQng. CGng nhu' nguoi bi ngua tren dåu rna gai duoi chan! Ne'u ta bi ngua tren dåu rna ch1 gai duoi chan thl tac d9ng gai cua ta ro rang khong th~ lam cho då u bot ngua. Cung the' a'y, khi dau kh6 phåt sanh chung ta khong bie't phåi d6i ph6 the' nao, khong bie't phap hanh dån Mn cha'm dut dau kh6. Thi d1,1 nhu than nay, cai than nay rna m6i ngt1C1i chung ta mang theo Mn bu6i hQp m~t horn nay. Ne'u chung ta chl tha'y hlnh th~ ben ngoai cua than thl khong c6 cach nao lån thoat ra khoi dau kh6. T~i sao ? BC1i vl chung ta vån chu'a tha'y du'QC ben trong cua than, ta chl tha'y b~ ngoai. Ta chl tha'y n6 la cai gl xinh dtfp, cai gl c6 thtfc cha't. Due Ph~t d~y r1mg ba'y nrueu d6 khong du. Bang mat, chung ta tha'y b~ ngoai cua cai than; m9t em be eling c6 th~ tha'y nhu' v~y, m9t con thu eling c6 th~ tha'y nhu' v~y, kh6ng c6 gl kh6 . Tha'y b~ ngoai cua than thl qua th~t la d~, nhu'ng kili da tha'y r6i ta bi dinh mac, k(ft luon trong d6. Ta kh6ng thong hi~u chan ly cua n6 , khong hi~u th~t str n6 la the' nao . Tha'y n6 r6i ta li~n Chl,lp la'y va nam ch~t, rtJi bi n6 can! Nhu v~y, ta phåi quan chie'u than ben trong than . Ba't lu~n gl C1 ben trong than, ta hay nhl n vao. Ne'u chl nhln b~ ngoai ta khong tha'y ro. Ta tha'y t6c, m6ng chan m6ng ta y v.v ... va cho d6 la nhung gl dtfp de, c6 suc quye'n ru chung ta. Do d6 Due Ph~t d~y nen nhln sau vao ben trong cua than, nhln than trong than. Ben trong than c6 nhung gl? Hay nhln t~n tu'C1ng, nhln th~t ky vao ben trong! C6 nhi~u cai se lam cho ta ng~c nhien b<'Ji vi m~c då u n6 C1 ngay ben trong ta, chung ta kh6ng bao gio tha'y. M6i kili di dau la ta mang n6 theo, ngtJi tren xe ta eling mang theo, v~y rna ta vån khong bie't n6 chut nao! Cung nhu ta de'n nha vie'ng m9t ngt1C1i ba con va h9 cho ta m(>t m6n qua. Ta nh~n !a'y qua, ca't giii' trong bao, r6i ra v~ rna khong dd ra xem trong d6 c6 gl. Khi cu6i cung V~ Mn nha , dd ra thl ... då y la ran d9c! Than cua ta eling du'ong the' a'y. Ne'u chl nhln cai vo b~ ngoai ta n6i Phap Åm Ph~t Dån 2010

rang n6 xinh tudi dtfp de . Chung ta tt! quen mlnh. Chung ta quen ly Yo Thtrong, Kh6 va Yo Nga. Ne'u th~n trQng nhln vao ben trong than nay thl quå th~t la dang nhC1m chan. Ne'u chung ta nhln tha'y dung thtrc t~i, khong c6 d~m mu6i hay them dt1C1ng, khong to di~m cho n6, thl ta Se tha'y rang th~t Slf n6 dang thu'dng h~i va dang chan. Ta se khong con luye'n ai, barn niu vao than nay. Cåm giac "khong trlu me'n" a'y khong c6 nghia la ta cåm nghe hC1n gi~n the' gian ho~c phi~n trach ba't cu ai ha y ba't lu~n gl. Chi giån di la cai tam cua ta sang to va bie't buong bo. ChUng ta nh~n tha'y rang St! v~t khong c6 chi la thtfc cha't, khong c6 chi rna ta c6 th~ y l~i vao. Nhung ta't cå ffiQi St! V~t da la v~y, bån cha't CUa thien nhien chi la v~y. Då u ta c6 mu6n n6 nhu' the' nao, n6 ch1 di theo con du'ong cua n6. Dåu ta cu'oi, dåu ta kh6c, n6 vån giån di nhu' the' dung nhu' n6 la v~y. St! v~t nao khong b~n vung va 6n dinh, thl n6 khong vung b~n 6n djnh. St! v~t na o khong dtfp de xinh tudi, thl n6 khong xinh tu'di dtfp de. Do d6 Due Ph~t d~y rang khi chung nghi~m sac, thinh, hudng, vi, xuc hay phap, ta hay buong thå n6 ra. Khi ta i nghe am thanh, hay d~ cho n6 qua . Khi mui huC1i mui, hay d~ cho n6 qua ... chl bo n6 C1 l~i mui! khi cåm giac xuc ch~m cua than phat sanh, hay buong bo cåm xuc u'a thich hay ghet bo theo li~n d6, hay d~ cho n6 trC1 v~ nguyen quan . Tu tuC1ng phat sanh eling v~y. Ta't cå nhung hi~n tu'Qng a'y, hay d~ cho n6 di theo con duong cua n6. D6 la hi~u bie't. Dåu h~nh phuc hay dau kh6, ta't cå d~u nhu nhau. D6 la hanh thi~n . Hanh thi~n c6 nghia la lam cho tam an l~c nham t~ o duyen cho tri tu~ phat sanh. Cong trlnh nay doi hoi phåi thtrc hanh voi than va tam, håu trong tha'y va hi~u bie't nhung cåm xuc phat sanh do: seie, thinh, hu'dng, vi, xuc, phap. Thau gQn l~i, n6 chlla va'n d~ h~nh phuc va dau kh6. H~nh phuc la hoan hi thoa thich trong tam . Dau kh6 la cåm giac kh6 chiu, khong thoåi mai. Due Ph~t d~y nen tach rC1i h~nh phuc va dau kh6 a'y ra khoi tam. Tårn la cai gl hi~u bie't. ThQ (Vedana ) la d~c tinh cua h~nh phuc va dau kh6, thudng va ghet (Danh tll' "th9" C1 day du'QC phien dich tu Ph~n ngi1 "vedana" va nen du'QC hi~u trong y nghla rna Ngai Ajahn Chah mo tå ndi day: nhu' nhung tam sd ua thich , ghet bo , vui bu6n, v.v.. .) khi tam d~ duoi, tt! buong troi theo nhung cåm xuc a'y ta n6i rang n6 barn niu vao, ho~c cha'p rang h~nh phUc va dau kh6 dang du'QC nam gii1. Barn niu, hay " thu" a'y, la m9t sinh ho~t cua tam, con h~nh phuc va dau kh6 la thQ . Khi n6i rang Due Ph~t d~y tach roi tam ra khoi thQ , khong c6 nghla la vut bo n6 C1 m9t ndi nao. Ngai mu6n d~y rang tam phåi ru~u bie't h~nh phuc va hi~u bie't dau kh6. Thi d1,1 nhu' khi tQa thi~n , trong tr~ng thai dinh, tam tha'm nhuån an l~c thl h~nh phuc de'n, nhu'ng khong vao tam, dau kh6 de'n, nhu'ng khong vao tam. D6 la tach roi thQ va tam. Ta c6 th~ vi nhu mroc va dåu trong m9t cai IQ . N6 khong hoa tan. Dåu c6 mu6n tr(>n 19n hai thu, då u vån ra dåu va mtoc vån ra nu'oc. T~i sao v~y? Yl trQng lt1<;1ng khac nhau.

11


Tr<:tng thai thien nhien cua tårn la kh6ng h<:tnh phuc, kh6ng dau kh6 . Khi thQ nh~p vao thl h<:tnh phuc hay dau kh6 phat sanh. Ne'u c6 ni~m ta nh~n bie't thQ l<:tc la thQ l<:tc. Cai tam hi~u bie't kh6ng "b6c" n6 len. H<:tnh phuc c6 d6, nhung n6 "(J ngoai", kh6ng d:im chlm trong tårn. Tårn chi hi~u bie't ro rang. Tach ri':li dau kh6 ra khoi tam. Phåi chiing di~u nay c6 nghia la kh6ng con dau kh6, rang ta kh6ng con chung nghi~m dau kh6 nfta? Kh6ng phåi v~y, ta vån con chung nghi~m dau kh6, nhu'ng lue bffy gii':l ta hi~u bie't tam la tam, thQ la thQ . Ta kh6ng barn ch<:tt vao thQ cåm dau kh6 a'y va mang n6 di theo mlnh. E>uc Ph~t tach ri':li nhftng tr<:tng thai a'y bang tu~ giac. Ngai c6 dau kh6 kh6ng? Ngai bie't tr<:tng thai dau kh6 nhu'ng kh6ng barn niu vao d6. Do v~y ta n6i rang Ngai eat dut dau kh6. Va khi c6 h<:tnh phuc, Ngai hi~u bie't d6 cW la h<:tnh phuc. Ne'u kh6ng hi~u bie't nhu v~y thl n6 la thu6c d(>c . Ngai kh6ng n:im gift n6 l<:ti va cho rang n6 la mlnh. Do tri tu~, hi~u bie't rang c6 h<:tnh phuc ru~n hftu, nhu'ng h<:tnh phuc kh6ng nam trong tårn. V~y ta n6i rang Ngai tach ri':li h<:tnh phuc va dau kh6 ra khoi tårn . N6i rang E>uc Ph~t va chu' vi A La Han di~t tru 6 nhi~m kh6ng c6 nghia la cac Ngai th~t st,f gie't che't 6 nhi~m (danh tiY "6 nhi~m" (J dåy du<;1c phien dich tu Ph<:tn ngft kilesa, la nhftng th6i hu' t~t xa'u phat sanh tiY si me , hay nhftng b<;1n nho tinh thftn lu6n lu6n ngu ngftm ben trong ta't cå nhftng chung sanh trong tam gidi). Ne'u cac Ngai da gie't che't ta't cå nhftng 6 nhi~m thl c6 le chung ta kh6ng con 6 nhi~m nao! Cac Ngai kh6ng gie't che't. Khi hi~u bie't tht,fc tu'dng cua n6, dung nhu' n6 la v~y, cac Ngai bu6ng bo, M cho n6 di qua. Ngui':li dien r6 se nam gift n6 l<:ti , nhling cac b~c Giac Ng(> da tha'u hi~u rang 6 nhi~m trong tårn la thu6c d(>c nen li~n quet S<:tch n6 di . Cac Ngai quet s<:tch nhftng gl la nguyen nhån t<:to dau kh6 chd kh6ng gie't che't. Ngui':li kh6ng tha'u ru~ u nhu v~y se tha'y nhftng gl nhu' h<:tnh phuc la t6t dyp va nam ch<:tt, gift n6 l<:ti , nhu'ng lue Ph~t chi hi~u bie't n6 va giån di tåy S<:tCh n6 di. Nhu'ng d6i vdi chung ta , khi thQ phat sanh thl ta l<;1i du'ong trong d6, c6 nghia la tårn cua ta mang h<:tnh phuc va dau kh6 theo cung vdi n6. Trong tht,fc te' tårn va h<:tnh phuc hay dau kh6 la hai stf vi~c khac nhau. Nhftng sinh hO<:tt CUa tårn, thQ J<:tC, thQ kh6 V. V ... Ja nhftng Cam XUC. N6 la the' gian phap. Ne'u tam hi~u bie't nhu' v~y thl dftu h<:tnh phtlc hay dau kh6 tårn vån xem nhu' nhau va phån ung cung m(>t cach. T<:ti sao ? BCii vi tårn hi~u bie't chån ly cl'ta stf v~t. Ngui':li kh6ng th6ng hi~u se tha'y h<:tnh phuc va dau kh6 c6 hai gia tri khac bi~t, nhftng ngu'i':li da tha'u hi~u se tha'y n6 nhu' nhau. Ne'u qui vi barn ch<:tt vao h<:tnh phuc thl n6 se la noi phat sanh dau kh6 v~ sau, bdi vi n6 kh6ng 6n dinh vftng b~n rna lu6n lu6n bie'n d6i. Khi h<:tnh phuc tan bie'n at dau kh6 khdi sanh. E>uc Ph~t thffu tri~t rang cå hai , h<:tnh phuc va dau kh6 , d~u la bfft to<:ti nguy~n , tue dau kh6, nen cå hai d~u c6 gia tri bang nhau. Khi h<:tnh phuc phat sanh Ngai d~ n6 Phap Åm Ph~t Elan 2010

tr6i qua. Ngai c6 Phap Hanh Chån Chanh va thffy rang cå hai d~u c6 gia tri va suc trCi ng<:ti bang nhau. Ca hai d~u nam dui':li st,f chi ph6i cua E>inh Lu~t Thien Nhien, tue ba't 6n dinh va ba't tO<:ti nguy~n . Sanh r6i di~t. Khi tha'y ro nhu' v~y Chanh Kie'n phat sanh va phap hanh chån chanh trCi nen sang to . Bfft lu~n cåm th9 ho<:tc tu' tu'Cing nao phat sanh Ngai bie't ro rang d6 chi giån di la tro dua lu6n lu6n tie'p di~n cua h<:tnh phuc va dau kh6. Ngai kh6ng barn niu vao. V~y, ne'u quy vi kh6ng nh~n thuc ro rang d~ kip thi':li

bu6ng bo, kh6ng ba rn niu vao, thl chinh trong h<:tnh phuc da c6 mftm m6ng dau kh6 r6i. N6 cGng gi6ng h~t nhu' khi ta nam du6i con ran - ne'u kh6ng bu6ng bo at se bi ran quay dftu l<:ti can. Nhu' v~y, dftu la då u ha y du6i con ran, tue tru~n hay bfft thi~n ngru~p, tfft cå d~U CO d<:tC tinh c(>t chac ta vao nhftng kje'p s6ng tri~n mjen v6 cung t~n cua vong Juan h6i. Kili E>uc Ph~t mdi Thanh E><:to Ngai thuye't giång m(>t thi':li Phap v~ L<;1i Du'ong trong D~c L<:tc va L<;1i Dliong trong E>au Kh6. "Nay chu' TY Khu'U! L<;1i Duong trong D~c L<:tc la con dui':lng d~ du6i bu6ng !ung, L<;1i Dliong trong E>au Kh6 la con dui':lng ciing thang". E>6 la hai con dui':lng lam trCi ng<:ti phap hanh cua Ngai cho de'n ngay chung ng(> d<:to quå, bCii vi trude d6 Ngai kh6ng bu6ng bo cho n6 tr6i qua. Khi da tha'u hi~u, Ngai d~ cho n6 tr6i qua va do d6 mdi c6 th~ ban truy~n Bai Phap E>ftu Tien.

Nhu v~y chung ta cån n6i rang ngu'i':li hanh thi~n kh6ng nen di tren con du'i':lng cua h<:tnh phuc va dau kh6, rna phåi thffu ru~u bån chfft cua n6 . Thffu hi~u chån ly cua E>au Kh6, hanh giå se tha'u hi~u Nguyen Nhån sanh ra E>au Kh6, St! Chffm Dut E>au Kh6 va Con E>u'i':lng dån de'n Chffm Dut E>au Kh6 . Va con dui':lng dån thoat ra khoi E>au Kh6 chinh la phap hanh thi~n . N6 i m(>t cach don giån, ta phåi lu6n lu6n chu ni~m . Chu ni~m la hay bie't, hay c6 tårn ru~n hftu. Ngay trong gii':l phut nay, chung ta dang nghi gl, chung ta dang lam gl? E>i~u gl xåy Mn ta trong hi~n t<:ti? Chung ta quan crue'u nhu' v~y, lu6n lu6n hay bie't ta dang s6ng nhu' the' nao . Trong khi tht,fc hanh nhu' v~y tri tu~ c6 th~ phat sanh. Lue nao chung ta cGng dang suy ni~m va quan chie'u, trong mQi oai nghi di, dung, nam, ng6i. Khi m(>t cåm giac phat sanh rna ta lia thich, hay bie't dung nhu' v~y, nhu'ng chung ta kh6ng gift n6 l<:ti nhu' m(>t cai gl c6 tht,fc cha't: d6 chi la h<:tnh phuc. Khi dau kh6 phat sanh chung ta hi~u bie't ngay rang d6 la L<;1i Du'ong trong E>au Kh6, kh6ng phåi la Con E>ui':lng cua ngu'i':li hanh thi~n. E>6 la di~u gQi la tach ri':li tam ra khOi thQ. Ne'u la sa ng su6t , ta kh6ng barn niu vao rna d~ cho st,f v~t tlf nhien tr6i chåy. Chung ta trd thanh "ngui':li hi~u bie't". Tårn va thQ cGng chl nhu' nu'dc va dftu; cung d chung trong m(>t cai IQ , nhung kh6ng hoa tan. Chi Mn khi låm b~nh hay dau nhuc ta vån hi~u bie't thQ la thQ , tårn la tårn. Chung ta hi~u bie't nhftng tr<:tng thai dau ddn hay thoåi mai d~ chiu nhung kh6ng tlf mlnh d6ng h6a vdi chung. Chung ta

l2


chi (1 voi thanh blnh an li;tC, stf an li;tC thanh blnh vu'<;1t len tren cå hai, thoåi mai hOi;lC dau don. Qui vi phåi thåu hi~u nhu' v~y. bdi vl da khong c6 m9t tlf nga tru'ong t6n, at khong c6 ch6 nu'ong ttfa. Qui vi phåi song nhu' v~y, tue song khong c6 hi,tnh phuc va kMng c6 dau khå . Qui vi chi song VOi S\f hi~u bie't, khong b~n biu mang ke ke stf v~t theo mlnh. Ngay nao rna chung ta chua giac ng() thl tåt cå nhung di~u tren då y nghe hlnh nhu' quai li;t , nhu'ng khong h~ gl,

chung ta chi nham huong di. Tårn la tam. Tam se h()i kie'n voi hi;lnh phuc va dau kh6, chung ta chi nh~n thåy suong nhu' v~y. ngoai ra khong c6 gl khac. Tach roi rieng bi~t khong trQn IQn. Ne'u tårn va hi,tnh phuc - dau kh6 pha lån nhau at chung ta khong hi~u bie't chung. Cling giong nhu' ta dang C1 trong m()t ngoi nha; cåi nha va nguoi C1 trong nha lien quan voi nhau , nhu'ng rieng bi~t, kMng phåi la m()t. Ne'u nha hu hong thl ta c6 b6n ph~n phåi båo v~ nha elta. Nhu'ng ne'u nha bi hoa hoi,tn ta phåi nhanh chån thoat ra khoi d6. Ne'u cåm giac dau kh6 phat sanh, ta phåi thoat ra khoi d6, eling nhu ta chi;ty thoat ra khoi ciin nha dang chay . N6 la hai stf vi~c rieng bi~t; nha la m()t vi~c. ngu'oi C1 trong nha la vi~c khac. Chung ta n6i ritng ta tach roi tårn va th9 ra khoi nhau, nhu'ng trong thtfc te' bån chåt cua chung, la da roi nhau. Cong vi~c lam cua chung ta chi giån di la nh~n thuc tri,tng thai thie n nhien tach roi khoi nhau, dung nhu' thtfc ti;ti v~y . N6i tårn va thQ khong rieng bi~t, khong tach roi nhau la bdi VI do vo minh, chung ta barn niu vao n6 va vl v~y , ta khong thong hi~u Chån Ly . Do v~y Due Ph~t di;ty ta hay hanh thi~n . Phap hanh thi~n vo cung quan trQng. Chi hi~u bie't suong voi tri thuc khong du. Kie'n thuc phat sanh do phap hanh voi tårn an li,tC. Va kie'n thuc de'n voi ta bang cach hQC hoi, nghien cuu th~t stf xa nhau m9t troi m()t V\fc. St! hi~u bie't thau th~p bang cach h<.>c hoi khong phåi la hi~u bie't th~t S\f cua tårn. Oii tårn chi co gang barn Chi;tt va giu li;ti di~u h<;>c hoi hi~u bie't åy . Ti;ti sao ta co gang giu Ii;ti? Chi M n6 måt di! Va khi n6 måt chung ta than kh6c! Ne'u th~t S\f hi~u bie't at se khong c6 S\f co gang giu li;ti rna cu d~ n6 tlf nhien troi qua , d~ cho stf v~t tlf nhien, dung nhu stf v~t la v~y. Chung ta thåu hi~u stf v~t la the' nao va khong tlf quen mlnh. Ne'u khong may låm b~nh chung ta khong M li;tC loi trong d6 . Vai ngu'oi nghl rang "Nam nay toi b~nh suot nam, khong hanh thi~n du'<;1c chut nao". D6 la Ioi n6i cua nguoi th?t stf cu6ng si . Ngu'oi dang b~nh hOi;lC sap låm chung, cang phåi chuyen cån tinh tån hanh thi~n. C6 th~ ta n6i rang nguoi åy khong c6 thl gio M hanh thi~n. Nguoi åy b~nh, nguoi åy dang bi dau nhuc, nguoi åy kMng con tin tu'dng ndi co th~ mlnh va do d6 cåm nghe rang mlnh khong th~ hanh thi~n . Suy tu' nhu' v?y, s~f vi~c at trd nen kh6 khan. Due PMt khong dl;ly nhu' v~y. Ngai dl;ly rang ngay tl;li day chinh la ndi hanh thi~n . Khi låm trQng b~nh hoi;tc låm chung d6 la lue ta c6 th~ th?t stf hi~u bie't va nh?n thuc thtfc ti;ti. Phap Åm Ph~t Då n 2010

Vai ngu'oi khac n6i rang h<;> khong may man du'<;1c hanh thi~n vi luon luon c6 vi~c lam b~n rQn. C6 vai giao vien de'n dåy vie'ng Su' va n6i rang VI da doan voi nhi~m Vl.,l h<;> khong c6 thl gio d~ hanh thi~n. Su hoi hQ, "Trong khi di;ty h9c Ong c6 thl gio d~ thd khong?" . H9 trå Ioi , "Bi;tch Su, c6". Ne'u cong vi~c b~ b()n va da doan , lam the' nao Ong c6 thl gio d~ thC1? Noi dåy Ong da roi xa Giao Phap. Th?t ra, phap hanh chi lien quan de'n tam. N6 khong phåi Ja di~u rna qui vi phai Chi;ly theo, hOi;lC phåi tranh da'u M du'<;1c . Trong khi lam vi~c ta vån thd. Chinh thien nhien da cham loM cho tie'n trlnh thd vao thd ra du<;1c tlf nhien- tåt cå nhung gl ta phåi lam chi la hay bie't. Quy vi chi chuyen dn co gang, nhln trd li;ti vao trong va thåy ro rang. Hanh thi~n la v?y. Ne'u chung ta giu tam hi~n huu nhu' v?y thl båt lu~n trong cong vi~c nao ta lam n6 se la d1.,1ng c~.,~ huu hi~u giup ta luon luon hi~u bie't di~u nao la phåi va di~u nao sai. C6 råt nhi~u thl gio M hanh thi~n. chi vl ta khong thong hi~u phap hanh dåy du , chi c6 the'. Trong khi ngu ta thd, an ta thd, c6 phåi v?y khong? Ti;ti sao ta khong c6 thl gio d~ hanh thi~n? Båt cu C1 dau ta eling thd. Ne'u nghl nhu' v~y thl kie'p song cua chung ta c6 gia tri nhi~u nhu' hoi thd, båt Iu?n (1 dau ta eling c6 thl gio. Tåt cå cac loi;ti tu' tu'dng d~u la nhung di~u ki~n tinh thån , khong thu()c v~ co th~ . nhu' v~y ta chi cån giu tårn hi~n huu va chung åy lue nao chUng ta eling hi~u bie't di~u nao la phåi, di~u nao sai. Di, dung, nam, ng6i, c6 råt nhi~u thl gio. Chi vi ta khong bie't sl't d1.,1ng m9t cach thich nghi. Xin quy vi ha y suy xet li,ti. Chung ta khong th~ bo Chi;ly, lån tron nhung cåm giac, phåi hi~u bie't n6. Cåm giac, hay th<;> chi la cåm giac, hi,tnh phuc chi la hi,tnh phuc, dau kh6 chi la dau kh6. N6 chi giån dj la v?y. Ti;ti sao ta phåi barn niu vao n6? Ne'u tam sang suot thl chi nghe båy nhieu eling da du M tach roi thQ ra khoi tårn. Ne'u chung ta thuong xuyen quan chie'u nhu' v?y tam se nhy nhang, nhung d6 khong phåi la tii'u thoat qua duong loi cua VO minh. Tårn buong bo, nhu'ng n6 hi~u bie't. Khong phåi buong bo vi si me, hay buong bo vl khong muon s\f v?t giong nhu' trong hi~n ti,li. Tam buong bo , khong barn niu vao thQ, vi ta hi~u bie't dung theo Chå n Ly. D6 la nh~n thuc Thien Nhien. Thåy dung thtfc ti;ti C1 quanh mlnh. Khi hi~u bie't du<;1c nhu v?y ta da la ngu'oi thuån th1.,1c, dOi VOi tam va dOi VOi thQ. Khi da thufrn thi.,IC Jam chu mlnh trude nhung thQ cåm ta eling thuån th1.,1c doi voi the' gian . D6 la "Nguoi Hi~u Bie't The' Gian". Due Ph?t la b~c hi~u bie't ro rang the' gian va nhrrng vån M kh6 kha n (1 the' gian. Ngai hi~u bie't rang nhung gl khuåy d9ng va nhung gl khong khuåy d9ng d~u (J ngay ti;ti dåy! The' gian nay quå th?t phuc ti;tp, lam sao Due Ph?t c6 th~ thåu hi~u du<;1c? Noi dåy ta phåi nh?n thuc rang Gia o Phap do Due Ph~t ban truy~n khong vuqt ra ngoai khå

13


nang cua chung ta. Trong tåt cå oai nghi -- di, dung, nam, ng6i -- chung ta phai giii' tårn ni~m ru~n hii'u va tt! hay bie't m1nh, va khi t9a thi~n ciing v~y, luon luon chu ni~m va tt! ha y bie't mlnh. Ta ng6i thi~n M ciing c6 tr;:tng thai tårn an l;:tc va trau d6i tårn ltfc . Khong phai ng6i d6 M lam chuy~n gl khac. Thi~n Minh Sat chl la t9a thi~n, an t11;1 tårn trong tr;:tng thai dinh. 6 vai nåi ngudi ta bao, "Bay gid ta hay ng6i thi~n dinh (Samadhi), r6i sau d6 hay tru~n Tu~ ". Khong nen phån chia nhlf v~y! Tr;:tng thai vang l;:tng la n~n tang d~ tri tu~ phat sanh; tri tu~ se du'<Jc khai tri~n tren n~n tang vang l;:tng. N6i rang gid dåy ta hay hanh tru~n Vang L;:tng, sau d6 se hanh Minh Sat- ta khong th~ lam nhlf v~y! Ta chl c6 th~ phån chia nhu' v~y qua ldi n6i. Ciing nhlf lu'Bi dao, b~ m;:tt å m(it ben, b~ trai å ben kia. Quy vi khong th~ phån chia. Ne'u Iåy b~ m;:tt len thl ciing Iåy Iuon cå hai b~. Vang l~ng lam n~n tang cho tri tu~ phat sanh ciing eling the' å y. Gioi due la cha mt:: cua Giao Phap. Tir lue så kMi chung ta phai nghiem chlnh tri gioi. Gioi la an I;:tc. Tri gioi c6 nghia la giii' thån va khåu trong s;:tch, khong n6i va khong hanh d(ing sai låm. Khong lam gl sai b~y thl khong bi khuåy d(ing; khong bi chao d(ing, tårn se du'QC an l;:tc thanh blnh va d~ dang an tn,1. Do d6 ta n6i rang Gioi, Dinh va Tu~ la Con Dudng rna tåt ca chu Hi~n Thanh d~u da trai qua d~ thanh ttfu D;:to Qua. Tåt ca ba phap la m(it. Gioi la Dinh, Dinh la Gioi. Dinh la Tu~, Tu~ la Dinh. Ciing gi6ng nhu m(it trai xoai . Khi con la bong thl ta g9i la bong xoai . Lue tr6 thanh trai ta gQi la trai xoai va Mn lue chin thl ta gQi la trai xoai chin. Tåt cå chl la m(it trai xoai Iu6n Iu6n thay d6i tr;:tng thai. Trai xoai gia IOn len tir xoai non. Xoai non trå thanh trai xoai gia. Ta c6 th~ gQi bang nhii'ng danh tir khac nhau nhu'ng ttfu trung chlla m(it trai xoai. Gioi, Dinh, Tu~ ciing lien h~ voi nhau eling m(it the' åy. Sau eling tåt cå ba phap d~u nh~p chung l;:ti thanh Con Dudng dån Mn giac ng(i. Trai xoai, tir lue så khåi la bong xoai, chl gian d~ truång thanh d~ trå thanh xoai chln. Båy nhieu da du, ta phai thåy nhu v~y. Dåu ai khac c6 gQi n6 nhu the' nao, di~u d6 khong thanh vånd~. M(it khi du'<Jc sanh ra n6 IOn dån Mn gi a, va r6i Mn dau? Ta phai su y ni~m nhu v~y. Vai ngudi kh6ng mu6n gia. Khi thåy tu6i gia Mn thl hQ bu6n pru~n, luye'n tie'c thdi son tre . Nhii'ng ngudi åy kh6ng nen an xoai chln! T;:ti sao hQ mu6n xoai non trå thanh chin? Dåu xoai kh6ng chin dung lue hQ ciing giu ep, c6 phai v~y kh6ng? Nhung khi chinh ta trå thanh gia, ta l;:ti tie'c. Vai ngudi than kh6c, s<;1 gia hay s<;1 che't. Ne'u nhu v~y thl hQ cha nen an xoai chin rna chl an bong xoai! Ne'u thåy du'<;1c nhu' v~y at ta c6 th~ trong thåy Giao Phap. MQi vi~c d~u sang to, chung ta an l;:tc. Hay quye't tårn thtfc hanh nhu v~y. (trfch Huång vi giai thoat cua Sunada, Ph;:tm Kim Khanh dich)

Phap Åm Ph~t Dan 2010

nghi~p

tåm His Holiness the Dalai Lama (Tu~ Uyin Vi~t djch)

Hang tl nåm tr6i qua giii'a thdi khåi thl cua the' gioi nay va khi stf s6ng l~n d~u tien xuåt hi~n tren m;:tt dat. Sau ctay la khoang thdi gian dai låu d~ cho stf s6ng hlnh thanh trd nen tru'ång thanh trong suy tu' trong Stf phat tri~n va hoan thi~n nang ltfc tu~ tri cua chung; va ngay cå tir trong thdi gian loai ngudi d;:tt Mn stf tru'dng thanh nhu hi~n t;:ti , hang nhi~u nghln nåm da tr6i qua . Xuyen

14


qua thoi gian bao la nay the' gidi da ch!u dlfng nhung slf dcSi thay khong ngot, d~ n6 c6 th~ C1 trang trl,lng thai tie'p di~n lien tl,lc. Ngay cå hi~n tl,li, thuye't tttdng doi phat sinh gån day cho bie't di~u xua't hi~n trong thoi gian ngan duy tri tTnh t<.Li dtt<;1c tha'y da tråi qua slf thay dcSi trong til'ng khoånh khac. Ngttoi ta c6 th~ tlf hoi di~u gl da dtt<;1c duy tri khong thay dcSi khi rna m6i lol,li v~t cha't va hi~n ttf<;1ng tam linh dttong nhtt la chu th~ lue nao eling the' cho chttdng trlnh chuy~n bie'n, cua tinh thay dcSi. Tilt cå nhung thu a'y la mai mai khC1i sinh, phat tri~n va bie'n måt. Trang cdn loe cua tå't cå nhung slf thay dcSi nay, c6 m(jt St! Th~t ddn d(jc duy tri lien tl,IC va khong thay dcSi dtt<Jc-trong ngon ngu khac, da'y la, Slf th~t chinh dang th] di kem vdi ke't quå l<;1i ich, va Slf th~t cua nhU'ng hanh d(jng xa'u ac thl di kem vdi ke't quå t6n hl,li. M(jt nhan lanh se sinh quå lanh, m(jt nhan xa'u se sinh quå xa'u . Tot hay xa'u , l<;1i fch hay t6n hl,li, m6i ke't quå ta't ye'u phåi c6 m(jt nhan. Nguyen tac d(jc hanh nay la vinh CUU, khong thay dcSi va lien tl,JC. f)i~U nay la m(jt Slf th~t da hi~n huu tau xa trttdc khi m(jt ngttoi bttdc vao the' gidi nay, trong thoi di~m blnh minh cua Slf hi~n di~n cua ngtfoi åy, trong thoi gian hi~n tl,li, va n6 se tie'p tl,IC theo du6i vdi thoi gian tttdng lai v6 cung t~n . Tå't cå chung ta khao khat hl,lnh phuc va ne tranh khcS dau cung båt cu thu gl kh6ng hai long. Nhtt chung ta da bie't, ni~m vui thich va ddn dau sinh khdi til' m(jt nguyen nhan. Khong k~ la nhung h~u quå hi~n nhien nao da'y la do m(jt nguyen nhan hay bC1i nhi~u nguyen nhan da dtt<Jc quye't d!nh bC1i bån cha't tlf nhien cua h~u quå åy. Trong vai trttong h<;1p, ngay cå ne'u nhung nhan to nguyen nhan khong qua ml,lnh eling kh6ng qua ap dåo, n6 vån c6 th~ lam cho nhan to ke't quå xåy ra. Bilt cu phffm cha't cua nhan to ke't quå nhtt the' nao, ho<.Lc la chung tot ha y xa'u, Slf to ldn va ctfong d(j cua chung ttfdng ung m(jt cach trlfc tie'p vdi so ltt<;1ng va manh llfc cua nhan to nguyen nhan. Vi v~y, d~ thanh cong trong vi~c tranh nhung di~u khcS dau khong mong d<;Ji va gl,lt hai dtt<;1c nhung ni~m vui thich khat khao, va'n d~ nay tlf n6 kh6ng phåi nho, dåy la sl! til' bo m(jt khoi ltt<;1ng ldn nhung thu th~p nhan to nguyen nhan dtt<;1c yeu cåu. Trong slf phan tfch bån cha't tlf nhien va trl,lng thai cua hl,lnh phuc, n6 dtf<;JC bi~u hi~n ro rang qua hai phttdng di~n. M(jt la ni~m vui tue thoi (tl,lm thoi); va thu hai la ni~m vui tttdng lai (cd bån). Ni~m vui tl,lm thoi bao g6m slf nhan h<.L va thich thu, la nhung di~u con ngttoi ao ttdc nhtt ndi ett tru tot, v~t dl,lng dang yeu, thuc an ngon mi~ng, h<;1p ta c tot d<:fp, dOi thol,li vui long, v.v... va v.v ... N6i m(jt cach khac, slf thoå man t<.Lm thoi la nhung di~u rna con ngttoi vui thfch trong doi song nay. Cau hoi la kh6ng bie't Slf httdng thl,l CUa nhU'ng hoan ll,lC va thoa long nay CO nh~n dtt<;jC m(jt cach trang Sl,lCh til' nhU'ng (nhån to) nhu cåu ngol,li tl,li dtt<;1c th~ nghi~m trong anh sang cua lu~n ly 16gic ro rang khong. Ne'u nhan to ngol,li t<.Li chiu trach nhi~m m(jt mlnh d~ cho httng khdi nhung cåm hung khoai l<.Lc nhtt v~y, m(jt ngttoi se vui sttdng khi nhung di~u nay hi~n di~n , va ngtf<;lc ll,li hQ se bu6n Phap Åm Ph~t Dån 2010

phi~n khi chung vang ml,lt. Tuy nhien, di~u nay kh6ng

phåi nhtt v~y. Bdi vi, ngay cå trong khi vang ml,lt nhung di~u ki~n ngol,li t<.Li dtta de'n slf khoai cåm, m(jt ngttoi vån c6 th~ vui ve va yen blnh. f)i~u nay chung minh

rimg, nhung nhan to ngol,li t<.Li kh6ng chiu trach nhi~m m(jt mlnh n6 cho slf kfch thich hl,lnh phuc con ngttoi. C6 dung la nhung nhan to ngol,li t<.Li duy nha't chiu trach nhi~m hay chung la toan b(j di~u ki~n d~ cho slf hung khdi cua hoan ll,lC va hl,lnh phuc kh6ng, ne'u v~y m(jt nguoi sd hU'u m(jt slf giau c6 nhung nhan to nay se c6 m(jt slf hi ll,lc hl,ln che'. di~u nay kh6ng lu6n lu6n c6 nghia nhll' v~y. Bi6u dung la nhung nhan to ngol,li ~ i nay th~t Slf c6ng hie'n m(jt phån d~ tl,lO nen Slf hoan ll,lC trong doi song con ngU'oi. Tuy v~y, ne'u tuyen bo rang nhung nhån to ngol,li t<.Li la ta't cå, la cån thie't va vi v~y la nguyen nhan d(jc nha't cua hl,lnh phuc trong khoång thoi gian ngan ngui cua doi song con ngU'oi la phat bi~u tri tr~ va phi ly. N6 c6 nghia kh6ng chac chan la slf hi~n di~n cua nhU'ng nhan tO' ngol,li tl,li nhU' V~ Y se tl,lO nen Slf vui thich. Tren phll'dng di~n ngu<;1c ll,li, can cu tren nhung gl xåy ra nhU' kinh nghi~m cua hl,lnh phuc to ldn n(ji tl,l i ffil,lC dU vang ffil,lt toan bQ nhung hoan ll,lC CO dU'<;jc do nhung nhan to ngol,li tl,li , va thU'ong vang ml,lt vui sU'dng ml,lc du chung (nhan to ngol,li t<.Li) hi~n di~n, m(jt cach ro rang chi cho tha'y nguyen nhan cua hl,lnh phuc tuy thu(jc tren m(jt t~p h<;1p khac nhau cua nhung di~u ki~n (nhan to). Ne'u chung ta bi låm ll,lC rang, bdi nhung di~u ban lu~n v~ nhung (nhan tO' ngol,li tl,li) di6u ki~n dU'<;1c d~ c~p d tren la nguyen nhan duy nha't ca'u thanh cua hl,lnh phuc cho de'n slf lo<.Li tru båt cu nhung di~u ki~n nao khac tl,l o ra, di~u a'y ham y rang (ke't quå) hl,lnh phuc thl lien ddi vdi nhung (nhan tO') nguyen nhan ben ngoai m(jt cach kh6ng th~ tach roi. Slf hi~n di~n hay vang m:;lt cua h<.Lnh phuc dU'<;1c quye't dinh d(jc quy~n bC1i chung. St! vi~c thlfc te' ro rang kh6ng du chung cd chung to rang nguye n nhan ngol,li tl,li kh6ng cån thie't hay hoan toan ch~u trach nhi~m de'n ke't quå cua (hi~n ttf<;1ng) hl,lnh phuc. Bay gio, di~u gl khac cua t~p h<;1p nhung nguyen nhan n(ji tl,li ? Chung du<;1c giåi thich nhll' the' nao? La nhung Ph~t tii, ta't cå chung ta tin d lu~t nghi~p bao lu~t tlf nhien cua nhan va quå. Bilt cu nhung (di6u ki~n ) nguyen nhan n(ji tl,li cua ngll'oi nao dåy xuyen qua trong do i s6ng tie'p theo la ke't quå til' nhung tich t~p tu nhung hanh d(jng cua ca nhån trong nhung doi song trude day. Khi niing llfc nghi~p bau cua nhung hanh vi qua khu chfn mu6i , m(jt ngll'oi cåm nh~n vui thich hay U'U phi~n . Chung kh6ng gl khac hdn rna chi la h~u quå cua nhung hanh d(jng cua ngU'oi a'y trong qua khu. f)i~u quan trQng nha't M hi~ u ta , khi nhung ke't quå thfch dang cua nhung nghi~p bau tu ta't cå nhung hanh d(jng qua khu xua't hi~n , nhung nhan to ngol,li tl,li cua ngll'oi a'y lien ke't nhU' nhung thu~n duyen. Di~u xåy cte'n lien h~ voi nhung di~u ki~n xuyen qua hanh d(jng (nghi~p) va nhung nhån to ngol,li tl,li se sån sinh trl,lng thai tinh thån thoai mai. V~ ml,lt khac, ne'u thie'u vang di~u ki~n thie't ye'u cho

15


kinh nghi(!m vui thfch n9i t<;~i thl se kh6ng c6 co h9i cho nhung nhan to ben ngoai thfch ltng, hay ngay cå ne'u nhung nhan to ben ngoai hi(!n di(!n, se kh6ng th~ lam cho m()t ngu'C1i du'<;1c kinh nghi(!m vui thfch. Bi@u nay chl cho thåy rang nhan to n9i t<;~i la din bån trong nhung di@u nay, va dii'y la nhan to chfnh quye't dinh hi(!n thtfc CUa h<;~nh phuc hay ngu'QC l<;~i. Vi vh, d~ d<;~t du'QC nhung ke't quå khao khat, di@u khån thie't cho chung ta la phåi tfch t~p cung lue cå hai nguyen nhan t<;~o nen nhan to ngo<;~i t<;~i va nguyen nhan t<;~o nen nhan to n9i t<;~i (nghi(!p). (Hay nguyen nhan n9i t<;~i la nhan va nguyen nhan ngo<;~i t<;~i la duyen). f)~ phat bi~u vån d@ m9t cach don giån hon, cho stf tfch t~p cuå nhan tolanh n9i t<;~i (thi(!n nghi(!p), nhung gl cån

thie't chfnh nhu' nhung phåm chåt nhu' la m()t it nhu cåu, stf to<;~i y, stf nhun nhu'C1ng, stf giån di, va nhung dltc tfnh quy bau khac. Thtfc hanh nhung nhan to n9i t<;~i nay se thu~n ti(!n ngay cå chuy~n bie'n nhung nhan to ngo<;~i t<;~i da k~ truoc day chung se bie'n d6i thu~n ti(!n ngay cå chuy~n hoa nhung fch l<;1i d<;~c tru'ng cho stf sinh khdi cua h<;~nh phuc. St! vang m<;~t ciia nhung nhan to ni;>i t<;~i thfch dang, nhu' c6 m9t it nhu cåu cua stf to<;~ i y, nhån n<;~i , tha thlt, v.v ... se nglin trd ngu'C1i åy hu'dng thl;l su'ong vui, h<;~nh phuc ngay cå khi tåt cå nhung nhan to ngo<;~i t<;~i hi(!n di(!n. Ben c<;~nh di@u å y, ngu'C1i ta con phåi c6 ngu6n nang ltfc cua c6ng nghi(!p va dltc h<;~nh tich t~p trong nhung dC1i qua khlt. Ne'u khac di, nhung h<;~t giong h<;~nh phuc kh6ng th~ t<;~o thanh quå phuc duqc. Vån d@ c6 th~ d<;~t d mi)t cach khac. St! vui thfch va stf thåt VQng, h<;~nh phuc Va kh6 dau kinh nghi(!m bdi ml'\ i Ca nhan Ja nhung ke't quå l<;1i fch kh6ng th~ tranh du'QC Va ho<;~c la nhung hanh di;>ng xåu rna nguC1i åy da gay ra, vi v~y duqc them vao tang thltc ngu'C1i åy. Ne'u t<;~i mi;>t thC1i di~m nhåt dinh trong dC1i song hi(!n t<;~i nay nhung quå lanh do nhung thi(!n nghi(!p chfn mu6i nguC1i åy se th~ nh~n du'<;1c, ne'u dii'y la m9t ngu'C1i th6ng thai , thl dii'y la nhung quå phuc cua nhung hanh vi sang suot dang khen trong qua khlt. f)i@u nay se tu'dng thu'dng va khuye'n khich ngu'C1i åy d<;~t them c6ng nghi(!p. M9t cach don giån, khi ngu'C1i nao xåy ra kinh ngru(!m kh6 dau hay kh6ng hai long, ngu'C1i åy c6 th~ chiu dtfng mi;>t cach tråm tTnh ne'u ngu'C1i åy duy tri mi;>t stf tin chac kh6ng dao di;>ng rang, cho du ngu'C1i åy c6 nguy(!n u'oc hay kh6ng, ngu'C1i åy phåi dau kh6 va mang låy nhung h~u quå cua chfnh nhung hanh vi ngu'C1i åy da lam trong qua khlt, m<;~c du stf th~t blnh thu'C1ng ngu'C1i åy thu'C1ng thåy rang Cu'C1ng dQ va mltC dQ ,CUa S\f thåt VQng th( råt kh6 d~ chiu dtfng, hay mang låy. Ben c<;~nh, nh~n thltc rang chung kh6ng la gl nhu'ng chl la ke't quå cua nhung hanh di;>ng V'-:Jng v@ trong qua khlt se lam ngu'C1i åy du th6ng minh chi'ta bo nhung hanh d()ng V'-:Jng v@ tlf nay trd di . Giong nhtf v~y, tu' tu'dng hai long rang, voi Stf chfn mu6i cua nhung nghi(!p xåu trong qua khlt, va phån quå xåu bdi nhung hanh d()ng xåu trong qua khlt da hi(!n ra, se la ni@m an ui, khfch l(! lon lao cho ngu'C1i åy.

Phap Åm Ph~t Dan 2010

M()t S\f danh gia dung dang tu(! tri nay se g6p phån ru~u thåu bån chåt M d<;~t du'<;1C yen blnh cho than va tam . Thf dl;l, giå sil' m9t ngu'C1i båt ngC1 bi dau kh6 voi chån thu'ong v~t ly tråm trQng qua m9t nhan to ngo<;~i t<;~i. Ne'u, chl la nang llfc tuy(!t dOi cua y chf (can Clt tren S\f tin chac rang ngu'C1i åy tlf chiu trach nhi(!m cho nhung båt h<;~nh va kh6 dau hi(!n t<;~i), ngu'C1i åy c6 th~ v6 hi(!u hoa stf tang gia kh6 dau r6i thi tam tu' ngu'C1i å y se thoåi mai va yen tTnh. Bay giC1 d~ chung t6i giåi thfch di@u nay trong mi;>t trlnh d9 kha hon, cao hon. St! quan tam, stf phån dii'u, va thtfc thi nay la di@u co th~ lam m9t cach co h(! thong M tieu hu y nhung di@u båt nhu' y va nguyen nhan cua chung. Nhu' da n6i C1 tru'oc , vui su'ong hay kh6 dau, h<;~nh phuc hay båt nhu' y la ke't quå cua nhung hanh di;>ng tot hay xåu cua m9t ngu'C1i . Nhung hanh di;>ng tot hay xåu (nghi(!p) kh6ng la nhung hi(!n tu'<;1ng ngo<;~i t<;~i. Chung tuy thu()c m9t cach c6 can bån vao tlnh tr<;~ng cua tam. Lam nhung co gang tich ctfc d~ t<;~o dtfng mQi thlt c6 th~ cua thi(!n ngru(!p va dåy xa chung ta nhung ve't tfch cua båt thi(!n nghi(!p, la con du'C1ng d~ sang t<;~o h<;~nh phuc va tranh stf t<;~o don dau va kh6 sd. Båy la di@u vån thu'C1ng thåy rang m9t ke't quå vui ve theo sau mi;>t nhan lanh va h~u quå xay dtfng bdi nguyen nhan V'-:Jng v@ la kh6 dau. VI v~y, quan trQng nhåt, chung ta co gang mQi y nghTa c6 th~ d~ gia tang phåm chåt va khoi lu'<;1ng cua nhung hanh di;>ng thi(!n xåo va lam nhung hanh di;>ng tu'ong ltng eat xen bot nhung hanh d()ng Vl;lng v@ CUa chung ta. Lam the' nao M vi(!c nay duqc hoan thanh? Nhung nguyen nhan dang khen thu'dng va ngu'<;1c l<;~i , ke't quå h<;~nh phuc va kh6 dau kh6ng tu'ong d6ng voi dOi tu'<;1ng ben ngoai . Thi dl;l, trong co th~ con nguC1i h(! thong g6m nhung phån khac nhau nhu' ph6i, tim, va nhung b9 ph~n khac c6 th~ thay the' bang nhung bi) ph~n moi . Nhung di@u nay kh6ng nhu' v~y voi nhung hanh di;>ng cua nghi(!p, di@u tjnh hoa tam. St! thu th~p ci;>ng ngru(!p tu'oi tot va S\f tieu huy nhung nhan xåu, Ja qua tr!nh tinh hoa tam linh. Chung kh6ng th~ d<;~t du'<;1C voi båt elt St! giup dC1 nao C1 ben ngoai. Phuong phap duy nhåt d~ hoan thanh la bang S\f ki~m soa t va Juy(!n t~p tam chu'a thuån hoa (cho de'n nay). Cho di@u nay, chung ta doi hoi mi;>t stf nh~n thltc dåy du hon ye'u to gQi la TÅM. Qua nhung canh cii'a cua nam giac quan mi;>t chung sinh thåy , nghe, ngUi, ne'm va dån de'n Slf tie'p XUC VOi cac hlnh sac tie'p nMn ben ngoai, cac doi tuqng, ån tuqng. Hay d~ hlnh sac, am thinh, mui hu'ong, vi ne'm, tie'p xuc (va ch<;~m) va nhung stf ki(!n tinh thån, nhung di@u lien h(! voi sau thltc cåm giac du'qc d6ng l<;~i. Khi di@u nay du'QC hoan tåt Slf thu th~p CUa nhung Slf ki(!n qua khlt tren di@u tam huong de'n d~ di;>ng nao (suy nghT u e, nghi@n ngåm), se hoan toan bi do<;~n dii't va dong chåy cl'ta kY (te bi eat dltt. M9t cach don giån, nhung dlf tfnh cho tu'ong lai va stf dlf dinh hanh d()ng tu'ong lai kh6ng du'<;1c phep hu'ng khdi. Cån thie't phåi t<;~o mi;>t kh6ng gian, noi tam trd nen r6ng

16


khong voi tat cå nhil'ng trlnh tt! nhu' v~y, trong ncli cua tat cå nhil'ng chu'clng trlnh nhu' v~y cua tli tu'Cing (dt! tfnh, dt! dinh, dlf kie'n) . Tt! t~i voi tat cå nhil'ng trlnh tlf nhu v~y ncli ay duy tri m(lt tam tinh khie't, trong sang, ro r~t va tich tinh. Bay gio hay M chung ta ki~m nghi~m nhil'ng d~c di~m nao eau thanh "tam" khi n6 d~t de'n tr~ng thai nay. M(lt cach chac ch~n rang chung ta sCI huu di~u g9i la "tam", nhung lam the' nao d~ chung ta th~ nh~n d11<;1c stf hi~n hil'u cua n6? Thtfc te' va ban chat cua "tam", di~u du'<;jc tlm thay khi toan b(l ganh n~ng cua nhil'ng di~u trCI ng~i va låm l~c n6i chung (nh~n thlrc cua cac giac quan , ky (te suy tli, v.v ...) dl1<;1c lam s~ch bong. Thay ro, sau sac di~n m~o nay cua th~t tam, chung ta se kham pha rang, kh6ng gi6ng nhli nhil'ng d6i tu'<;jng ngo~i t~i, th~t tfnh ban nruen cua n6 la xa roi hlnh th(tc hay mau s~c, rna c6 th~ chung ta (ciing khong) tlm thay bat can ban nao chfnh xac cho nhil'ng di~u sai låm va nhil'ng khai ni~m lua d6i nhu v~y nhu: "tam" v6n dl til' di~u nay hay di~u kia, hay la "tam" di chuy~n til' ncli nay de'n ncli n9, hay la "tam" du'QC xac dinh vi trf d ncli nhli v~y va nhu v~y. De'n khi tie'p xuc d11<;1c voi khong d6i tl1<;1ng tam gi6ng nhu m(lt di~u tr6ng khong r(lng rai v6 bien, hay nhli m(lt d~i du'clng blnh li:ing, trong sang va v6 t~n . Khi th1nh Hnh chqm tran voi m(lt d6i tl1<;1ng n6 l~p tltc nMn ra ngay d6i tl1<;1ng cua n6, nhu m(lt tam gliclng l~p tltc phan chie'u mot nguoi dltng truoc n6. Ban chat th~t sl! cua tam khong chi g6m c6 nh~n thlrc ro rang d6i tli<;jng nhling cung truy~n d~t kinh ngru~m Cl,l th~ cua d6i tli<;jng Mn nguoi kinh nghi~m qua n6 . (* Bay la hai khfa c~nh, th~ nh~n tri thlrc va truy~n d~t kinh nghi~m lien h~ d~ bie't di~u gl la d6i tu'Qng va cåm giac, ne'm, thay, ... the' nao). M(lt cach blnh thuong, nhil'ng h1nh thlrc cua cac tri giac cua chUng ta nhu: nMn thac cua mat, nh~n thac cua tai , v.v ... di~n ta nhil'ng chlrc nang tren nhil'ng hi~n t11<;1ng ben ngoai trong thai d9 lien h~ meo m6 toan b(l. Kie'n thlrc ke't qua tren nh~n th(tc cåm giac, can elt tren toan b(l nhil'ng ru~n tl1<;1ng ben ngoai , cung la toan b9 thien nhien. Khi toan b9 kich thfch loqi nay bi d6ng kfn va khi nhil'ng kinh nghi~m Cl,l th~ va nh~n thltc trong sang khdi len til' trong a y, tam th~ hi~n d~c tfnh tr6ng khong v6 t~n gi6ng nhli khong gian v6 bien. Nhling cai "khong" nay khong d11<;1c xem nhu th~t tfnh tlf nhien cua tam. Chung ta phai trCI nen th~t quen thu(jc voi St! nh~n th(tc Mn h1nh th~ va mau sac cua toan b9 nhil'ng d6i tu'Qng, khi chung ta t~p trung Stf tlf quan sat ben trong de'n tfnh ban nruen cua tam, n6 la , nhli chung toi da n6i, du'QC tlm thay la m(jt Stf tr6ng khong VO t~n tlf tqi voi bat elt Stf U t6i v6 minh hay nhil'ng chu'ong ng~i nao khac. Tuy v~y, di~u nay khong c6 nghTa la chung ta da thay ro th~t tfnh tinh te' ban nhien cua tam. Nhil'ng di~u du'<;jc giai thich (l tren lien quan de'n tr~ng thai CUa tam trong Stf lien h~ VOi kinh nghi~m Cl,J th~ va nh~n thlrC trong sang bc)i tam, nhil'ng di~u la chltc nang cua n6, nhling n6 chi di~n ta tinh ban nhien tliclng d6i cua tam.

ca

Them m(jt vai khfa qnh va tr~ng thai khac cua tam. Trong ngon ngil' khac, th~ nh~n tam c) mltc d9 can ban

Phap Åm Ph~tDån 2010

nhat, c6 nhi~u thu(lc tinh lien h~ Mn n6. Chi nhli cu hanh bao g6m nhil'ng !Op ch6ng chat len nhau va c6 th~ b6c ra, vi v~y m6i m(jt d6i tli<;jng c6 v6 s6 !Op ch6ng chat; va di~u nay khong sai voi tfnh ban nhien cua tam dl1<;1c giai thich c) day; n6 cung v~y, c6 !Op nay trong !Op nQ, tr~ng thai nay trong tr~ng thai kia . Tat cå nhil'ng stf, nhil'ng v~t d11<;1c h<;1p thanh la nhung d6i tl1<;1ng d~ tan ra. Tt! bao gio, nhil'ng kinh nghi~m va kie'n th(tc la v6 thliong va la d6i tu'Qng d~ tan ra , "tam" , cua di~u la nhung chltc nang (tt! nhien), khong phai la di~u gl ay dl1<;1c duy tri bat bie'n va vTnh cil'u. Til' tung khoånh kh~c n6 phai thay d6i va tan ho~i. St! chuy~n bie'n nay cua tam la khfa qnh tt! nhien cua n6. Tuy v~y , khi chung ta quan sat, th~t tinh tlf nhien cua tam c6 nhi~u khfa Cqnh, bao g6m nhil'ng nh~n thltC cua nhil'ng kinh nghi~m Cl,l th~ va tri thlrc cua nhii'ng d6i tli<;jng. Bay gio chung ta hay th~ nghi~m xa hein d~ hi~u thau y nghla tinh te' can ban cua m(lt tam nhu the'. Tårn hi~n huu bc1i nguyen nhan cua chfnh n6 . f)~ phil nh~n can nguyen cu a tam tuy thu(jc vao m(lt nguyen nhan, hay n6i rang n6 du'<;jc m~nh danh nhli m(jt y nghTa du'<;jc thua nh~n tlf nhien cua t~p h<;jp tam, thl khong dung. Voi St! quan sa t n6ng c~n cua chung ta, tam, di~u c6 kinh nghi~m et,~ th~ va nh~n thlrc ro r~t nhu' tinh tt! nhien cua n6, xuat hi~n nhli m(lt thtfc th~ toan nang, d(lc l~ p, th6ng tri m(lt cach hoan toan c) kh~p ncli. Tuy nhien, phan tfch sau hein se thay rang tam nay, sa huu nhu' n6 lam chltc nang cua kinh nghi~m va nh~n thlrc, n6 khong la m(lt thtfc th~ tlf sang tqo nhling l~ thu(lc vao nhil'ng nhan t6 khac cho sl! t6n t~i cua n6. VI ly do nay n6 tuy thu(lc vao nhil'ng di~u khac hein chfnh n6. Phfrm chat kh6ng d(jc l~p nay cua can ban cua tam la tht!c tfnh tlf nhien cua n6 trong di~u khie'n day la n~n tang thtfc Stf cua chinh n6 . hai khia Cqnh nay, th~t tinh Ccl ban tlf nhien CUa tam va m(jt kie'n thlrc cua thtfc tinh ccl ban tlf nhien da"y, di~u tru'oc la cc'in ban va di~u ke' tie'p la thu(lc tfnh. Tårn (tt! n6) la can ban va tat cå nhiing tr~ng thåi khac nhau cua n6 la nhil'ng thu(lc tinh. Tuy v~y , can ban va nhil'ng thu(lc tinh, di~u can ban dåu tien c6 eting th~ chat voi tung dcln vi nhil'ng thu(lc tinh. St! sang t~o v6 nga (tuy thu(lc tren m(lt nguyen nhan khac chfnh n6) thtfc th~ tam (n~n tang can ban) va ban Chat ciJa n6 , tfnh khong, CO Stf t6n t~i m(lt cach khong ngung nhu mot thtfc chat, gi6ng nhau , kh6ng th~ tach roi til' khCii nguyen v6 thi. Tfnh ttf nhien cua tfnh khong toa khap tat cå m9i ye'u t6. Bay gio khi chung ta va til' khi chung ta kh6ng th~ hi~u thau hay nh~n thlrc thau dao stf b~n bi, tlf nhien, n~n tang thtfc Stf (tfnh khong) CUa tam chung ta, chung ta tie'p ti)C lien luy vao nhil'ng sai låm va nhil'ng thie'u s6t cua chung ta viin c(t da i dang.

CJ

Nh~n tam nhli chu th~ va thtfc t~i ccl ban cua tam nhli d6i tl1<;1ng cua n6 , chung ta se d~t Mn m(lt St! !Tnh h(li

thich dang voi bån chåt thtfc tinh cua tam ... tht!c tqi tQt eting cua tam . Va khi, sau m(lt thoi gian dai kien nhiin thi~n djnh, chung ta se nh~n bie't va hi~u thau thtfC tqi

17


t()t cung cua tam, la di~u na xa nhii'ng d<;tc tinh cua nhi nguyen, chung ta se dån dån c6 th~ lam r6ng kh6ng iio tlfdng va nhii'ng khiem khuyet cua nhii'ng tlf tlfdng trung tam va phl,l thu()c nhlf gi~n di1, thich ph6 trlfång, ghanh ghet, them muon, v.v ... Thfft b<;ti trong vi~c nh~n di~n tinh biin nhien cua tam chung ta se ma't cå h()i d<;tt dlf<;1c nang h,rc nh~n biet thlfc t<;ti Cå bån CUa tam. Di~U nåy se xoay vi~c nh6 goc CUa khåt dl,IC va thU ghet va tfft ca CQi r~ CUa nhii'ng VC.>ng tlfdng ph1,1 thu()c khac cua chung ta tlf can biin. VI the, kh6ng c6 ch6 d~ tich t~p nhii'ng nghi~p kh6ng lanh. Theo nhii'ng nghia nay vi~c t<;~o nhii'ng ac nghi~p ånh hl.fdng cho nhii'ng doi song tlfång lai se bi lo<;ti trl.t; chung ta se c6 th~ gia tang chfft llf<;1ng va so llf<;1ng cua di~u ki~n nguyen nhan c6ng h<;tnh lanh va d~ tru ti~t goc slf t<;~o tac di~u ki~n nguyen nhan t6n h<;ti iinh hlfdng nhii'ng doi song tlfång lai-ngoai nhii'ng nghi~p xa'u tich t~p trlfoc day ra. Trang vi~c thlfc hanh d~ d<;tt du<;1c kien thuc toan hiio

cua thtfc tinh biin nhien cua tam, doi hoi nhii'ng co gang tich ClfC va t~p trung tinh thån d~ nh~n biet thffu dao dOi tlf<;1ng. Trang nhii'ng di~u ki~n blnh thlfong cua chung ta nhlf hi~n t<;ti, khi tam chung ta tiep xuc voi bfft cu gl n6 li~n bi 16i CUOn tue thl. Di~U nåy khien Slf nh~n hi~u bfft llfc. V1 v~y, d~ d<;tt dlf<;1c nang llfc tich tTnh to lon cua tinh thån, slf n6 llfc th~t toi da la doi hoi cffp thiet nhfft. Thi d1,1 nhlf, m()t dong s6ng lon tr6i chiiy qua m()t vung md r()ng se c6 ra't it nang llfc, nhung khi n6 xuyen qua m()t doc nui h~p ta't cå nlfoc t~p trung trang m()t kh6ng gian h~p va vi v~y n6 tu6n chåy voi m()t manh llfc lon. Voi m()t ly do dån giån ta't cii nhii'ng di~u xao lang cua tinh thån, di~u 16i cuon tam xa roi voi doi tlf<;1ng quan chieu dlf<;1c tranh va tam duy tri kien dinh kh6ng chuy~n tren dOi tlf<;1ng. Ngo<;ti tru di~u nay dlf<;1c hoan tfft, Slf thlfc hanh d~ d<;tt dlf<;1c m()t slf thffu hi~u thich dang thlfc tinh biin nhien cua tam se hoan toan thfft b<;ti.

cach kien nhån nhii'ng bfft h<;tnh va kh6 dau , nhii'ng di~ u la ket quii nhli'ng nghi~p chlfong qua khu cua nglfoi a'y. Nglfoi ffy se quan tam Slf bfft h<;tnh cua chinh h9 nhlf lam cho nguoi ffy sang to y nghla cua nghi~p bao va lam cho nglfoi ffy nh~n thuc thffy slf cån thiet M t~p trung tien hanh duy chl nhii'ng hanh d()ng d<;to nghi~p xung dang rna th6i. Neu nghi~p xa'u qua khu cua nglfoi ffy chlfa tr6 quii , n6 se vån c6 th~ du<;1c xoa s<;~ch nhii'ng nghi~p chua chin nå y bang vi~c så dl,lng suc m<;~nh cua bon nang llfc: chuy~n kh6ng may må l<;ti hoa may,

1. Quyet dinh d<;tt den Ph~t quå; 2. Quyet dinh tranh lam nhftng hanh vi sai trai I6i låm, ngay cii ca i gia cua m()t doi song; 3. Tien hanh nhli'ng hanh vi tot lanh; 4. Sam hoi. Då'y la con dlfong M d<;tt du<;1c h<;tnh phuc trlfc tiep,tuc thoi, gån nhfft, d~ md duong cho d<;tt Mn giåi thoat va giup chung ta tranh tich t~p nhung I6i låm xa hån. Nguyen tac cua His Holiness the Dalai Lama (Tu~ Uy~n Vi~t dich)

DUcPhat •

Lam cho tam thuån th1,1c ngoan ngoan, la di~u can bån cho chung ta ren luy~n va ki~m soat n6 tot d~p. Loi n6i va hanh d()ng cua than la di~ u tlfång ung voi trlnh tlf cua tinh thån, tuy~t kh6ng cho phep n6 di~n tien trong chi~u huong v6 y, thå long , va bl.ta bai. Chi nhu m()t hua'n luy~n vien luy~n t~p va tråm tTnh m()t con nglfa hoang blfong binh bang khufft phl,IC n6 va Slf ren luy~n dai (au. V1 v~y nhii'ng hanh d()ng hoang da, rong ru6i, bl.ta bai phåi du<;1c thuån hoa va lam chung ngoan ngoan , chinh dang, va thi~n xiio. V1 v~y nhli'ng loi d<;ty cua Due The T6n bao g6m trong ba chu d~ , d6 la gioi (ren luy~n d<;to due cao thlf<;1ng), dinh (ren luy~n thi~n dinh cao tham) va tu~ tri (ren luy~n tu~ tri cao xa), ta't cii dffy la d~ danh cho ren luy~n tam.

va Ph{il Phap

B~tng vi~c h9c t~p, thi~n dinh va th~tc hanh tam v6 l~u

Nguyen tac: "The Buddha and His Teachings", Buddhist Publication Society, Sri Lanka

hQC trong phlfång phap nay, chung ta hoån thanh tien trlnh thlfc chung. M()t nguoi luy~n t~p se dlf<;1c phu cho phåm chfft tuy~t voi cua khå nang c6 th~ chiu dtfng m()t

Phap Åm Ph~t Dan 2010

D<;ti Due Narada Maha Thera Ph<;tm Kim Khanh dich Vi~t

oOo

18


Nghi~p

Bao

"Tåt cå chung sanh d~u c6 cai nghi~p cua m'inh." (Trung A Ham) Djnh lu~t nhan quå trong linh vtfc tinh thån d~o due la Nghi~p Bao, Kamma [l]. Tai Sanh la M lu~n tlf nhien cua Nghi~p. Nghi~p Bao va Tai Sanh la hai giao ly can bån trong d~o PMt c6 lien quan m~t thie't voi nhau. Tu tntoc thoi Due Ph~t, hai h<;>c thuye't Nghi~p Bao va Ta i Sanh da dti<;1C truy~n ba sau rong t~i An Do. Tuy nhien, chinh Due PMt da giåi thich t~n tuong va trlnh båy dåy du Giao Phap cao sieu åy, de'n nay v~n con lu'u truy~n.

Vi sao c6 slf båt d6ng trong nhan lo~i? Ta phåi giåi thich the' nao nhung chenh l~ch tlfa h6 nhu' båt cong trong the' gian? T~i sao c6 h~ng ngtioi sanh truång trong cung di~n

nguy nga, giau sang vinh hi€n, tri tu~ xuåt chung, thanh cao, than hlnh trang ki~n , trong khi åy c6 ke khac l~i phåi ch1u so'ng trong cånh cung dinh, cd han kho'n kh6? T~i sao nguoi kia c6 ti~n cua uc tri~u rna nguoi n<;> ·~i thie'u tru'oc h'-:lt sau? T~i sao c6 nguoi th6ng minh tuy~t voi va c6 ke t6i tam ngu muoi? T~i sao nguoi nåy dt1<;1c sanh ra voi bån tanh hi~n ltiong cua cac b~c thanh nhan, ke n<;> l~i san ne't hung du tu khi l<;>t long m~? T~i sao c6 h~ng thån d6ng thong su6t nhi~u thlf tie'ng, c6 h~ng thfrn d6ng V~ mon toan h<;>C, thfrn d6ng V~ khoa hQi h<;>a, van chu'dng, am nh~c v.v ... ? T~i sao c6 nhung tre em sanh ra da mu , die'c, cam, ng<;>ng ho~c ky hlnh dj th~? T~i sao c6 nhung tre em vua må mat chao doi da dt1<;1c huång m<;>i phuoc lanh, va c6 em l~ i bj xem nhu' mot toi kh6? d~o h~nh

C6 chang nhung nguyen nhan nhåt djnh, t~o nen hoan cånh chenh l~ch trong the' gian? Ne'u khong, nhung tr~ng thai båt d6ng k€ tren han la nhung slf ki~n ng~u nhien xåy ra hoan toan do slf may rui. B~c tri tu~ khong th€ tin ndi St! may nli mu quang Va khong chåp nh~n lo'i giåi thich b~tng Slf ng~u nhien.

Trong the' gian nåy khong c6 di~u chi xåy de'n cho ngu'oi nao rna khong do mot hay nhi~u nguyen nhan. Quå vui, quå kh6 cua nhung nguoi dang g~t hai d~u tr6 sanh do nhung nhan t6t hay xåu da t~o,

ho~c trong kie'p hi~n t~i, ho~c trong nhung kie'p qua khlr. Nhting voi ly tri pham t~lC, voi St! hi€u bie't tuy thUOC ndi giac quan cua nh'-:'C th€, khong d€ gl thåu

Phap Åm Ph~t Dan 2010

tri~t nhung nguyen nhan va hlnh va phuc t~p cu a gu6ng may the' gian. Ta chi thåy hi€n hi~n truoc mat cai quå dang tr6 rna khong thåy du'<;fc tåt cå cac nguyen nhan vi te' da t~o di~u ki~n cho quå åy phat sanh, vl nhan kia khong phåi hoan toan dt1<;1c t~O nen trong kie'p hi~n t~i rna CO th€ dti<;fC råi rac gieo tr6ng tu va lu'<;fng ti~n kie'p.

C6 chang nhung b~c cao minh sang su6t, tie'p nh~n dti<;fC biwg tu~ giac nhung di~u rna mat tmt ta i pham kh6ng th~ nghe thåy? Ph~t Giao xac nMn rang c6 th€ c6. Vai h~ tho'ng tin ngu'ong chu tru'dng rang tåt cå cac St! khac bi~t trong doi d~u do mot nguyen nhan duy nhåt, va nguyen nhan åy Ja do Slf quye't djnh to'i cao cua Dång T~o H6a. Due PMt khong nhln nMn c6 mot Dång T~o H6a toan tri, toan nang, t~o ra can khan vil tf'-:1. Cac nha bac h<;>c hi~n d~i giåi thich the' nao slf chenh l~ch cua nhan lo~ i? Can cu tren St! cåm nMn cua giac quan, nha khoa h<;>c cho rang tlnh tr~ng båt d6ng kia do nhung nguyen nhan v~t ly va h6a h<;>c h6n h<;1p, do truy~ n tho'ng va do gioi than c~n. Nha sinh ly h<;>c trlr danh, ang Julien Huxley, c6 vie't nhu' sau : "Måm gio'ng sd khåi cåu t~o con nguoi la nhung ddn vj sinh ly g<;>i la "gene" (gene la nhung ctfc vi te' bao trong tinh trung do d6 måm gio'ng cua cha truy~n sang con g<;>i la djnh lu~t truy~n tho'ng). C6 nhung lo~i "gene" t~o ra mau sac cho cd th€. C6 lo~i chi ph6i b~ cao, suc n~ng. C6 lo~i ånh huång toi khå nang sinh sån, tu6i th<;>, va suc khoe cua con nguoi. Cilng c6 lo~i "gene" ånh huång de'n hlnh hai th€ v6c. Phån IOn cac d~c tanh di truy~n, ne'u khong phåi la tåt cå, d~u do cac ddn vj sinh ly "gene" chi ph6i . "Rieng V~ nhung d~c tinh tinh thån - phuc t~p va te' nh1 hdn- th~t kh6 rna chlfng minh mot cach C'-:1 th€. M~c dåu c6 nhung slf ki~n hi€n nhien c6 slf di truy~n thuoc v~ tinh thån, nhung khong c6 hi~n ttf<;tng nao xac nMn rang nhung d~c di~m tinh thån tu ong ba cha m~ truy~n xu6ng cho con chau phåi theo mot th€ thuc nao gio'ng nhu' th€ thuc truy~n tho'ng V~ xac tmt. "M<;>i truy~n tho'ng, tinh thån va v~t chåt, bang cach nåy hay cach khac, d~u tuy thuoc ndi tac dong tu'dng quan giua cac båm th'-:1 "gene" rna m6i ngu'oi mang trong m'inh tu lue mai dti<;fC th<;> thai." 19


Ta phai nhln nh~n rang tåt cå cac hi~n tli<;1ng ly h6a rna nhå khoa hQC hi~n d;;ti neu len da giai thich m()t phån vånd~ . Tuy nhien cac hi~n tli<;1ng ly-h6a åy khOng th~ la nguyen nhan duy nhåt quye't d~nh slf khac bi~t te' nh~ giua nhung ca nhan. Ne'u thuye't truy~n tho'ng hoan toan la dung, ne'u con cai nhåt d~nh phai gio'ng cha m~, thl ta phai giåi thich the' nao truong h<;1p hai be sanh doi, th1,1 hudng m()t thu sanh khi, m9t thu "gene", du<;1c nuoi duong in nhu' nhau, t;;ti sao bllm tanh cua m6i em l;;ti khac? Tri tu~ va tanh ne't l;;ti cång khac bi~t. Truy~n tho'ng khong du d~ giai thich ch6 am u sau r()ng cua vån d~ chenh l~ch trong doi. Dung ra , thuye't nåy giai thich nhung ch6 gio'ng nhau nhi~u

hån la chung minh nhung di~m d~ bi~t. H;;tt "gene" ClfC ky vi te' - ]Q'i illQt phftn ba Chl,IC tri~u cua illQt phan Anh (1/30.000.000 inch) - chl giåi thich du<;1c m()t phån vån d~, phån v~t chåt. Do'i voi slf chenh l~ch tinh thftn, tri tu~ d;;to due, v6 eling phuc t;;tp va te' n~ hån, chung ta vån con dn nhi~u tia sang khac. Truy~n tho'ng khong th~ giåi thich t;;ti sao c6 nhung dua con hung du, sat nhan, trong m()t gia dlnh c6 tie'ng la lu'ång thi~n. va trai l;;ti, c6 nhung tre con hi~n tu, sanh tru'dng trong m()t gia dlnh hung ac. Thuye't truy~n tho'ng eling khong th~ giai thich do dau c6 nhung thån d6ng, nhung b~c vi nhan , nhung b~c D;;ti Giao Chu v.v ... Lu~n v~ thuye't truy~n tho'ng, Tie'n sl Th. Pascal

vie't nhu' sau trong quy~n "Reincarnation": "Quay V~ vai trO CUa bffm th1,1 "gene" trong vån d~ truy~n tho'ng, chung ta l~p l;;ti rang bllm thl,l v~t ly "gene" tlf n6 giåi thich phån v~t chåt cua con nguoi. V~ kha nang tri thuc va d;;to h;;tnh, bllm th1,1 "gene" khong rQi du<;1c tia sang nao. Ne'u bffm th1,1 "gene" cåu t;;to du'<;1c trQn v~n con nguoi , ta se tlm thåy trang mQi ngu'oi tåt cå bllm tanh cua cha m~ va khong khi nao c6 nhffng tanh khac . "Nhu v~y se khong c6 nhung nguoi con sat nhan trong gia dlnh lu'ång thi~n va eling khong c6 nhung b~c hi~n nhan sanh tru'dng trong gia dlnh hung ac. Trong doi so'ng hang ngay ta c6 th~ g;;tp hai dua tre sinh doi, eling cha, eling m~ , eling thua hudng m()t bffm th1,1 cua cha m~ , eling du<;1c sanh ra trong nhung di~u ki~n nhu' nhau , eling tru'dng thanh trong nhung di~u ki~n nhu' nhau , eling trlidng thanh trong m()t gioi than c~n. than hlnh, may m;;tt th~t gio'ng nhau , nhung m9t dua thl hi~n llfång, con m()t dua thl hung ac tan b;;to. Ngoai ra , so' tre thftn d6ng eling kha nhi~u va du Jam bo'i ro'i cac hQC gia chu tru'ång thuye't truy~n tho'ng. Ne'u di ngu'<;1c dong thoi Phap Åm Ph ~ t Då n 2010

gian, phang mai len trong gia pha cac vi thån d6ng, ta c6 th~ tlm du<;1c chang nhung vj t6 tien eling thån d6ng nhu' v~y? V~y, khong phai tåt cå bllm tanh va tri tu~ cua con nguoi d~u do nåi cha m~, ong ba , eling khong truy~n l;;ti he't cho con. Bang chung la trong hang con chau cua Mozart, Beethoven va Dantes khong c6 m()t thån d6ng hay m9t vi nhan nao, va trong ph;;tm vi CUa CaC nha duy-v~t-hQC , chu'a c6 gl chung minh du'<;1c thuye't truy~n tho'ng m()t cach thie't thlfc. "V~ m;;tt th~ xac, khong phai tåt cå d;;tc di~m v~t ly cua cha m~ d~u du'<;1c truy~n he't cho con, tri tu~ va tinh ne't m6i nguoi con m9t khac [2] va nhi~u gia dlnh luång thi~n låy lam dau kh6 rna sanh ra nhung dua con ng6 ngmch båt luång."

PMt Giao eling nhln nMn c6 phån anh huC1ng cua Slf truy~n tho'ng va cua gioi than c~n, nhu'ng cho rang khong du. Ph~t Giao them vao dåy d~nh lu~t Nghi~p Bao (Kamma), tue la St! t6ng h<;1p cac hanh d()ng khac trong qua khu va hi~n t;;ti. Chinh chung ta phai lanh phån trach nhi~m v~ nhung hanh d()ng cua chung ta trong qua khu va g;;tt hai hoan cånh an vui hay dau kh6 trong hi~n t;;ti. Chinh ta t;;to thien dang cho ta. Cilng chinh ta t;;to dja ng1,1c cho ta . Ta la nguoi xay dt!ng tliång lai cua ta . Chinh ta t;;to cai rna nguoi the' gian gQi la Djnh M~nh.

Nguyen Nhan ciia St! Chenh L~ch Thud Due Ph~t con t;;ti ti~n. c6 chang thanh nien ten Sudha, thac mac trlioc tr;;tng huo'ng båt d6ng giua loai nguoi, muo'n tlm chan ly, de'n gån Ngai va b;;tch rang: "B;;tch Due The' Ton, vl ly do nao va nguyen nhan nao trong doi c6 ngu'oi y~u (appayuka) va c6 ngu'oi thQ (dighayuka), ngu'oi b~nh ho;;tn (bavhabadha) va nguoi khoe m;;tnh (appabadha), nguoi xåu xa (dubbanna) va ngu'oi d~p de (vannavanta), c6 h;;tng nguoi lam gl eling khong ai lam theo, n6i chi eling khong ai nghe (appesakka) va h;;tng nguoi c6 the' llfc, lam gl eling c6 nguoi theo, n6i chi eling c6 nguoi nghe (mahesakka), c6 nguoi ngheo kh6 (appabhopga) va nguoi giau sang (mahabhoga), c6 nguoi sanh tru'dng trong gia dlnh bån ti~n (nicakulina) va c6 nguoi dong d6i cao sang (uncakulina), c6 nguoi do't (duppanna) va c6 nguoi tri tu~ (pannavanta) ? Due Ph~t trå loi van tat nhu' the' nå y: "Tåt cå chung sanh d~u mang theo cai Nghi~p (Kamma) etla chinh mlnh nhu m()t di sa n, nhu v~t di truy~n , nhu' ngu'oi chi than, nhu' ch6 nliång tlfa . 20


Chinh Yl cai nghi~p rieng cua m6i nguoi m6i khac nen mdi c6 cånh di d6ng giua chung sanh. [3]"

rnlnh, ne'u tai sanh trong cånh nguoi, se la nguo i ngheo nan thie'u th6n.

R6i Due Ph~t giåi thich cho Subha nghe tung truong h<;1p:

- Ne'u nguoi kia giau Iong quång d<;ti, tanh ua b6 thi . Do long quång d<;ti r9ng rai åy, ne'u tai sanh trong cå nh nguoi, se Ja nguoi gi a u c6 du da.

- Ne'u nguoi kia tn;m doi chl bie't sat sanh, nguoi th<;1 san ch~ng h<;tn, han tay luon luon då'm mau, h~tng ngay s6ng trong Slf gie't ch6c va gåy thuong tich khong chut x6t thuong. Do tinh hie'u sat åy, ne'u tai sanh trong cånh nguoi, nguoi å y se la m9t nguoi c6 m<;~ng "ySu". - Ne'u nguoi kia luon Juon th~n tr9ng, khong h~ xac ph<;tm de'n tinh m<;~ng cua ai, s6ng xa guom dao, giao mac va cac lo<;ti khi gidi, Jåy long tu ai d6i vdi tåt cå chung sanh.Do stf khong sat sanh (Tam Tu) åy, ne'u tai sanh trong cånh nguoi, nguoi åy se truong " th9 ". - Ne'u nguoi kia dQC ac, luon luon tlm cach h<;ti nguoi, luon luon dung dåm da va guom dao d6i xlt vdi m9i nguoi. Do ne't hung du, ne'u tai sanh trong cånh nguoi, nguoi åy se uon ye'u b~nh ho<;~n. - Ne'u nguoi kia khong bao giO lam t6n thuong ai khac. Do due tanh hi~n luong nhu hoa, ne'u tai sanh trong cånh nguoi, nguoi åy se du<;1c m<;~nh khoe. - Ne'u nguoi kia thO 16, CQC ca.n, luon luon gi~n du, chuåi mang, nguy~n rua ke khac . Do h~u quå cua Slf tho J6, CQC can åy, ne'u tai sanh trong cånh nguoi, nguoi åy se xåu. - Ne'u nguoi kia thanh tao nha nh<;~n, dåu ai c6 chuåi mang tMm t~ eling khong h~ oan gi~n va t!m cach trå thu. Do h~u quå cua phong thai thanh nha åy, ne'u tai sanh trong cånh nguoi, nguoi åy se dyp de. - Ne'u nguoi kia c6 tanh d6 ky, them thu6ng, ham mu6n 1<;1i danh cua ke khac, khong bie't ton kinh nguoi dang kinh, luon Iuon chua chåp long ganh ty. Do Mu quå cua tinh t~t d6 ganh åy, ne'u tai sanh trong cånh nguoi, se la nguoi c6 ånh huång, n6i gl khong ai nghe, lam gl khong ai theo. - Ne'u nguoi kia khong c6 tanh d6 ky, khong them ham mu6n 1<;1i danh cua nguoi khac, bie't ton tr9ng nguoi dang kinh, khong chua chåp Jong ganh ty. Do ånh huCJng cua tårn khong ganh ty åy, ne'u tai sanh trong cånh nguoi, se la nguoi c6 the' hfc, n6i gl eling c6 nguoi nghe, lam gl eling c6 nguoi theo. -Ne'u nguoi kia khong bao giO bie't b6 thi v~t gl. Do tanh keo kie't, barn niu vao tai san Slf nghi~p CUa

Phap Åm Ph~t E>ån 2010

-Ne'u nguoi kia khong bie't ph~:~c thi~n, tanh ua kieu hanh, khong ton tr9ng nguoi dang kinh. Do tanh ng<;~o m<;~n va vo l~ åy, ne'u tai sanh trong cånh nguoi, se la nguoi de ti~n thåp hen. - Ne'u nguoi kia bie't ph~:~c thi~n, tanh khong kieu hanh, bie't ton tr9ng nguoi dang kinh. Do due tinh bie't ph~:~c thi~n va c6 l~ d9 å y, ne'u ta i sanh trong cånh nguoi, se la nguoi sang tr9ng quy~n quy. - Ne'u nguoi kia khong chiu gftn nguoi c6 tai due dS h9C hoi di~u hay le phåi va phån bi~t chanh ta. Do stf kem h9c åy, ne'u tai sanh trong cånh nguoi, se la nguoi d6t. - Ne'u nguoi kia c6 cong t1m de'n nguoi c6 tai due dS h9c hoi. Do stf h9c hoi chanh dang åy, ne'u ta i sanh trong cånh nguoi, se Ja nguoi thong minh tri tu~." [4] Tren duong tai sanh Juan h6i, con nguoi chiu ånh huCJng cua nghi~p qua khu nhi~u hån truy~n th6ng. Nhu truong h<;1p cua Due PMt. Ngai da th9 sanh nho tinh trung, minh chåu va bå'm th~:~ "gene" cua cha my eling nhu m9i chung sanh. Nhung v~ m<;~ t thS chåt eling nhu v~ phuong di~n tinh thffn, trong quy tQc, tu t6 tien måy doi xu6ng de'n Ngai, khong ai c6 thS sanh voi Ngai. Due PMt da c6 lån d<;ty rang Ngai khong thUQC dong d6i vua chua rna thUQC dong cua chu PMt, chac chan Due PMt la b~c sieu nhien. Ngai sanh ra vdi cai nghi~p phi thuong rna chinh Ngai da t<;~o nen tu vo lu<;1ng kie'p. Theo kinh Lakkhana Sutta [5], Due PMt sanh ra vdi tudng m<;~o khac thuong - 32 d<;~c diSm phi thuong la do bao nhieu cong due cao day rna ngai da t<;~o ra trong vo lu<;1ng kie'p qua khu. Kinh Lakkhana Sutta eling giåi thich ranh m<;~ch m6i tudng t6t cua Due PMt, tudng nao phat sanh do nhån nao. Truong h<;1p hy huu cua Due Ph~t chung to rang nang ltfc cua Nghi~p chang nhung chi ph6i co thS rna con vu<;1t len, lam måt phån hi~u nang cua tinh trung, minh chåu va bå'm th~:~ "gene" cua cha ffiy . VI the' Ngai d<;ty rang : "Ta la ke thua htfdng nhung hanh vi t~o tac cua ta nhu m9t di sån tu qua khu truy€n l~ i."

21


D€ c~p de'n stf khcic bi~t giua chung sanh, sach Atthasalini ghi rang: "Do stf khac bi~t giua cai nghi~p m6i chUng sanh nen c6 tr:,tng thai chenh l~ch trang stf tai sanh. Nguoi sanh ra sang cå, ke th'i de hen. Nguoi sanh ra trang Stf khinh khi nguy€n rua , ke thl dti<JC ton trQng kinh vl. Nguoi du'<Jc h:;tnh phUc an vui tu lue lQt long m~. ke l:;ti kh6 sd kh6n cung. "Do stf khac bi~t giua cai nghi~p m6i chung sanh nen CO Stf khac nhau v€ h'inh dung, sac di~n : ngu'oi thl d~p d~ . ke l:;ti xa'u xa, nguoi cao, nguoi tha'p, ke thl tua'n tu phtrong phi, nguoi thl ky hlnh dj tu'ong . "Do stf khac bi~t giila cai nghi~p m6i chung sanh nen c6 tr:,tng thai chenh l~ch trang xa hQi nhu' du'<Jc, thua, danh thdm, tie'ng xa'u, du'<Jc ca t1,1ng hay bj khi€'n trach, h:;tnh phuc hay dau khcS." "Do nghi~p. the' gian luan chuy€'n. Do nghi~p. chung sanh t6n t:;ti. Va eling do nghi~p. rna chUng sanh vu'ong viu. Lien ke't voi nhau nhu' banh xe, du h<Jp, dinh li€n va quay tron quanh cai trl,IC. Do nghi~p. chUng sanh dti<Jc vinh h:;tnh ton sung. Do nghi~p. chung sanh chju cånh no l~ toi doi, Bj n:;tn d(>c tai dan ap va di de'n ch6 b:;ti vang. Da bie't rang nghi~p sanh quå T:;ti sao vån tin rang: "Trang doi nåy khong c6 nghi~p bao? [6] Tom tat, thea PMt Giao, nhung stf chenh l~ch v€ tinh thån, d:,to due, tri tu~ va bå'm tanh, m(>t phån lon d€u tuy thUQC hanh d(}ng va khuynh hu'ong cua chung ta trang qua khu va trang hi~n t:;ti, tue la nghi~p.

Khong Phåi Tit Cå D~u Do Nghi~p M:;tc dåu chu tru'ång rang nguyen nhan chanh t:;to nen hoan cånh chenh l~ch trang doi s6ng la stf khac bi~t giua cai Nghi~p m6i chung sanh, Ph~t Giao khong quå quye't rang ta't cå d€u do nåi Nghi~p. N6i cach khac, Nghi~p khong phåi la nguyen nhan duy nha't t:;to nen nhung khac bi~t, nhung Stf chenh l~ch giila chung sanh. Djnh lu~t Nghi~p Bao tuy quan trQng, chi la m(>t trang 24 nguyen nhan (Paccaya) [7] trang doi s6ng dti<Jc mo tå trang trie't ho:;tc PMt Giao. D€ di€u chinh quan ni~m sai låm cho rang: "Nhung quå lanh, du, hay khong-lanh, khong-du, ta't cå d€u phat sanh do nhung hanh d(>ng [8] (nghi~p da t:;to ra) trang qua khu (Pubbekatehetu)", Due PMt d:,ty:

Phap Åm Ph~t Dån 2010

"Ne'u lu~n nhu' v~y va quå quye't rang do nhung hanh d(>ng trang qua khlf rna con nguoi trd thanh sat nhan, trQm etiop, dam Joan, lao Xu'QC, tho 16, nhåm nhi, tham lam, xåo quy~t, hu' hen, thl ta c6 ly do d€' y !:;ti, dtfa tren qua khu rna khong mu6n thtfc hi~n , khong c6 gang thtfc hi~n,va eling khong dn thie't phåi thtfc hi~n, hay khong thtfc hi~n. m(>t hanh d(>ng, dåu hanh d(>ng a'y c6 dang thtfc hi~n hay khong. [9]" Do:;tn kinh quan trQng tren day dinh chanh m(>t quan di€'m sai låm chu tru'dng rang ta't cå nhung xåy ra trang lanh vtfc tinh thån eling nhu' v~t cha't, d€u do ti€n nghi~p rna phat sanh. Ne'u kie'p s6ng hi~n t:;ti tuy~t d6i do hanh d(>ng qua khu chi ph6i hay hoan toan do ti€n nghi~p chu d(>ng thl djnh lu~t Nghi~p Bao chang c6 g'i khac hån la Thuye't Djnh M~nh ha y Ti€n Djnh. Khong ai con tlf do d€' cåi thi~n doi s6ng mlnh, trang hi~n t:;ti ha y trang tu'dng lai, va tlf do y tri chlla m(>t di€u phi ly. Doi s6ng trd nen hoan toan tlf d(>ng va con ngu'oi khong må'y khac bi~t voi m(>t ca i rna y. Tin rang chung ta dti<Jc sanh ra do m(>t då'ng T:;to H6a Toan Nang, toan quy€n djnh d9at s6 ph~n va sap d:;tt tru'oc djnh m:,tng rna, dåu mu6n dåu khong, ta khong th€' nao thay d6i du'<Jc, ho:;tc tin dng cai Nghi~p t:;to ra s6 ph~n va djnh do:,tt doi s6ng etla chung ta thl c6 g'i khac nhau? C6 khac chang chi d hai danh tu. Thuye't djnh m:;tng nhu' v~y khong phåi la djnh lu~t Nghi~p Ba o trang Ph~t Giao.

Nam Niyama (Djnh

Lu~t)

Thea PMt Giao c6 nåm djnh lu~t, hay tie'n tdnh (Niyama) (10] tac d(}ng trang llnh VI/C V~t chfft va tinh thån. D6 la : l. Utu Niyama, la djnh lu~t v~t ly c6 lien quan de'n tie'n tdnh etla nhung stf v~t vo cd nhu' hi~n ttf<Jng thoi tie't, mu'a, gi6, nhi~t, han V.V ... b6n mua tam tie't va d:;tc tanh etla m6i mua nhu' h:;t thl n6ng, dong thll:;tnh eling nam trang djnh lu~t nåy.

2. Bija Niyama, la djnh lu~t v~t ly c6 lien quan de'n tie'n trlnh etla nhung stf v~t huu cd nhu' cay co. Do djnh lu~t nåy thl måm nao sanh gi6ng d6. Cay lua thl do h9t lua, cåy cam thl do hQt cam, vj ngQt do dtiong, mia, m~t ong rna ra v.v ... Ly thuye't khoa hQC v€ te' bao va bfi'm th1,1 gene trang vi~c thQ thai eling do djnh lu~t nåy chi ph6i. Stf gi6ng nhau v€ phu'dng di~n v~t ly etla hai tre sanh doi eling vh.

22


3. Kamma Niyama, la dinh lu~t nhan quå hay la slf tie'n trien tlt hanh d(>ng, thi~n ho<;tc ac, de'n quå, lanh hay du. Nhån gieo thl quå tr6. Nhan lanh dem l<;ti quå to't. Nhan ac dem l<;ti quå xåu. Do la d!nh lu~t thien nhien, quå phåi tr6 sanh do nhan nhu' v~y, chd khong phåi la hlnh thuc thu'Cing hay ph<;tt. Tie'n trlnh tu nhån de'n quå eling tlf nhien va cån thie't nhu' slf xoay chuyen cua m<;tt trang quanh m<;tt troi. Do la nguyen t<ic nhan quå tu'dng xung cua d!nh lu~t Nghi~p Bao. Nguyen tac cua lu~t nhan quå la quå tr6 lien tt;~c. M(>t nha bac h<;>c tlm toi, h<;>c hoi, thau th~p du'QC nhi€u kie'n thuc va kinh nghi~m trong doi so'ng, de'n lue che't va tai sanh, tåt cå nhung kinh nghi~m va kie'n thuc åy eling du'<;Jc chuyen tu kie'p nåy sang kie'p khac. Doi khi ta phång phåt nM l<;ti m(>t vai kinh nghi~m va kie'n thuc trong kie'p trude, nhu'ng lam lue ta quen h~n, eling nhu' ta quen m(>t va i kinh nghi~m va kie'n thuc da thu th~p lue con nho, trong cung m(>t kie'p so'ng. Do nguyen tac quå tr6 lien tt;~c co nhung tru'ong h<;Jp thån d6ng nh<;tc s1, h<;>a s1, så h<;>c gia, ngon ngu gia v.v ... , nhung em be chu'a h<;>c rna no i du'QC nhi€u thu tie'ng.

4. Dhamma Niyama, la d!nh lu~t cua V(;ln phap, nhu' nhung hi~n tu'<;Jng xåy ra khi m(>t v! B6 Tat dån sanh trong kie'p chot, lu~t håp dån llfc va nhung d!nh lu~t khac trong Vli tr1,1 V. V... d€u CO the ii~t VaO l!ch tr1nh tie'n trien nåy. 5. Citta Niyama, la dinh lu~t tam ly, nhu' tie'n trlnh tam, Slf cå'u t<;tO phffn tam linh, nhung nang lt;~c CUa tam nhu' thån giao canh cåm, hieu bie't qua khu vi lai, hu~ nhan, hu~ nh1, tha tam thong, va nhung hi~n tu'<;Jng tu'<;Jng tu'dng tQ rna khoa h<;>c hi~n d<;ti chu'a giåi thich du'<;Jc. Nam ljch trlnh tie'n trien tlf no la nhung djnh lu~t dua theo do ta co the giåi thich tåt cå nhung hi~n tu'<;Jng tam ly eling nhu' v~t ly. Nghi~p Bao chlla m(>t trong nam dinh lu~t åy.

Cling nhu' tåt cå dinh lu~t trong vli tr1,1, nam lich trlnh tie'n trien ke tren khong do m(>t oai llfc thieng !ieng huy€n bi nao t<;tO nen. Dinh lu~t lien quan de'n slf tie'n trien v~t ly, lo<;ti vo cd, lo<;ti huu cd, dinh lu~t cua V(;ln phap (Dhamma Niyama) la nhung ljch trinh tie'n trien it nhi€u tlf d(>ng, m<;tc dåu trong m(>t gidi h<;tn nao, tri thong minh cua COn ngu'oi eling CO the kiem SOat du'QC. Tru dt;~ nhu' li'ta nong co d<;tc tanh lam phong da, tie't l<;tnh de'n mue d(> nao thl lam dong nu'dc, nhu'ng eling co ngu'oi co the di tren !åa rna khong bi phong Phap Åm Ph ~ t Da n 2010

rna eling co ngu'oi khoa than ng6i tren tuye't lanh sdn rna khong sao. Nhung ngu'oi tr6ng hoa chuyen nghi~p co the t<;to nhung cånh vu'on tt;~yet d~p vdi cac lo<;ti hoa trai mua, ngu'oi luy~n phep du da (yoga) co the dung oai llfc thån bi nang cao m(>t v~t n<;tng. Dinh lu~t thu(>c V~ phån tam linh eling nhu' may moe nhu' cac djnh lu~t khac, nghla la eling tac d(>ng m(>t canh h6n nhien, tlf d(>ng, vo y thuc, khong dn kich thich, khong tuy thu(>c ndi y muo'n nao ben ngoai. Khi nhan da gieo thl, do Nghi~p Bao, quå phåi tr6. Cong phu tu t~p trong PMt Giao nham m~,~c dich kiem soat tam , va Slf kiem soat nffy CO the thlfc hi~n du'QC nho hieu bie't chan chcinh Va tu' tu'dng trong S<;lCh. Lu~t nhån quå tac d(>ng m(>t cach råt may moe. Khi Nghi~p qua n<;tng thl dåu con ngu'oi co muo'n eling khong the slta d6i h~u quå nghiem khac clia no. Nhung trong nhung tru'ong h<;Jp åy eling v~y, Chanh Kie'n la tac y trong s<;tch co the slta chua phån nao cai Nghi~p. Trong m(>t gidi h<;tn nao Nghi~p lanh co the lam diu bdt quå du. Dinh lu~t nhan quå tMt phuc t<;tp. Chl co Due PM t mdi thåu hieu du'QC CQi ngu6n CUa no. M1,1c tieu to'i h~u cua ngu'oi Ph~t tlt la t~n di~ t Nghi~p.

Chu thich: [l] Sanskrit la Karma. [2] D<;ti ta Ingersol vie't nhu' sau v€ van hao tru danh nudc Anh, ong Shakespeare. "Ca cha lån m~ ong Shakespeare d~u khong bie't d<;>c bie't vie't. ong Shakespeare tru'dng thanh trong m(>t lang be nho giUa nhung nguoi do't". [3] Kammassaka manava satta, Kammadayada , Kammayoni, Kammabandhu, Kammapatisarana , Kamma satte vibhajati yadidam hinappanitataya'ti . (Majjhima Nikaya, Trung A Ham, bai kinh Cullakamma vibhanga Sutta, s6 135). Xem loi giåi dap cua D<;ti due Nagasena cho Vua Milinda v€ vån d~ nåy. Warren, Buddhism in Translation, trang 214. [4] V~ Slf bao ung cua nghi~p, khi d€ c~p de'n mo'i tu'dng d6ng giUa nhan va quå (nh§.n nao t<;to quå å y), Tie'n s1 Crimm co vie't nhu' sau : "Trong tåt cå nhung tru'ong h<;Jp tu'dng t<;J , ta co the dån chung d~ dang rang djnh lu~t tu'dng d6ng co tac dt;~ng di€u chlnh va chuyen hu'dng cho thuc tai 23


sanh phO'i h<;lp voi m()t te' bao mai. Nhu' ngu'C1i kem long tu bi, gie't eh6e ngu'di va v~t m()t caeh d~ dang, da om åp duong nu6i sau kin trong long bån tanh sat sanh. "NguC1i åy se kh6ng ngån ng;:ti va lam khi eling låy long thoa thieh rna gie't m()t sanh m;:tng, tue la eat dut m()t slf sO'ng eua m()t ehung sanh, hay n6i caeh khae, la thau ngan dC1i sO'ng eua m()t ehung sanh. Tue nhien måm giO'ng e6 khuynh huong sat sanh, måm giO'ng e6 båm tanh thau ngan dC1i sO'ng, thåm nhuån trong ngu'di åy va de'n lue ehe't, do djnh l u~t tu'dng d6ng, bj håp dån de'n m()t cånh gioi eling e6 nhung khuynh hu'ong tu'dng t<;l, va trang eånh gioi åy dttdng nhien dC1i sO'ng bj thu ngan l;:ti. Cung m()t the' åy, ngu'C1i e6 tam ae, vui thieh trong vi~e hanh h;:t ehung sanh va lam eho ke khae dau don t~t nguy~n eling nu6i sau kin trong long måm giO'ng hung ae åy. Khi ehe't- do djnh lu~t tu'dng d6ng, cai gl giO'ng nhau e6 sue håp dån lån nhau, xåu hut xåu, tO't hut tO't - tam ae se bj thu hut de'n nhung eånh gioi eling hung ae nhu' v~y, voi nang llfe t;:to nen m()t than th~ xåu xa dj tu'ong. "M()t ngu'C1i e6 tanh n6ng gi~n hang kieh thich nhC"tng måm giO'ng e6 tinh ehåt lam eho sae di~n trd nen xåu xa. Vi d6i sae di~n la d;:te tanh eua Slf gi~n du. "NguC1i nao e6 tanh ganh cy, keo ki~t, kieu hanh, hang tich tru nhung båm ehåt thu h~n, ae eåm, khinh re ke khae, nhung khuynh hu'ong khai tri~n måm giO'ng tu'dng xung voi cånh ngheo kh6 V. V ... "D6 di nhien, ehl la h~u quå eua nghi~p da t;:to trong qua khu, e6 th~ thay d6i tanh nam hay tanh nu, nhu' kinh Digha Nikaya, Tru'dng A Ham, s6 21 e6 thu~t rang Gopiksa, vi ba råt ghet tam tanh dan ba va do d6 tlf t;:to eho mlnh m()t båm tanh dan 6ng". The Doetrine of the Buddha, trang 191. [5] Digha Nikaya, TntCing A Ham, iii, trang 112, sfS 30. [6] The Expositor, trang 65, chuong 87. [7] Xem Compendium of Philosophy, trang 191, Manual of Abhidhamma, tac giå Narada Thera. [8] Hanh d9ng bang than, khåu hay y. [9] Angutatara Nikaya, Tang Nhut A Ham, trang 173; Gradual Sayings; Phån i, trang 157. [lO] Xem Abhidhammavatara , trang 54. Ba Rhys Davids, Buddhism, trang 119. (trich Due Ph~t va Ph~t Phap cua D~i Due Narada Maha Thera va Ph~m Kim Khanh dich Vi~t)

tam bai k~ chuy~n boa tam Geshe Langri Thangpa Tiim-Båo-Dan chuy6n tu Anh-ngii' sang Vi~t-ngii'

Voi quye't tam thanh tlfu uoc nguy~n tQt eling cao quy Dem l~ i lqi l~c cho ta't cå chung sinh, Voc nguy~n tran quy hon cå vien båo-chau nhu-y Xin cho con lu6n nghT de'n mu6n ngl1Cii mu6n loa i bang tam trlu me'n. M6i khi con g~p ga tie'p xuc voi båt ky ai Xin cho con tlf coi m'inh la ke tha'p kem nha't, Va t~n da y lang chan th~t, Xin cho con lu6n to lang kinh tr9ng, t6n quy ta't cå m91 nguCii . Xin cho tam con luon quan xet ffi9i hanh d9ng cua mlnh, Va ngay khi tam barn cha'p va tham san si sinh khC1i , TrC1 thanh cha't d9c hi;! i mlnh, h~i ngl1Cii, Xin cho con kh6ng chut ngan ng~i tlm cach dfSi tri va do~n di~t chung. Khi con nhln tha'y nhii'ng ke kh6 thliong, kh6 cNu Dang bi thfSng tri bdi bao phi~n niio va y tlidng tieu ClfC, Xin cho con om gi u h9 trong lang nhu nguCii than hie'm quy, Nhu kho tang cha u ba u rna con mo i vua kham pha! Khi c6 ke, vi ghen ghet, Dii dfSi xii' khong til' te', l~m d1,1ng, vu kh6ng hay mi~t thi con, Xin cho con nh~n ch~u he't m9i thua thi~t, Va dang cho h9 phån thang lqi vinh quang. C6 ke, dt!qc con he't lang giup do, Hay duqc con d~t tr9n ni~m tin, Dii d6i xii' t~ m~t lam tim con tan nat, Xin cho con vån xem h9 khong khac nao b~c t6n su chan quy. T6m l<:~ i, du trlfc tie'p hay gian tie'p, xin cho con dang hie'n m9i an vui, phuc l<:~c De'n ta't cå chung sinh -- nhii'ng ba m<f hi~n tu vo luqng kie'p, Xin cho con l<:~ng le cam nh~n He't ta't cå m9i dau don, til i hCin . Xin cho ta't cå nhii'ng nguy~n uoc tren Khong bi 'tam phap the' gian' tårn thuCing lam cho o nhi~m;

Va xin cho con, nh~n thuc ra duqc tinh huy~n åo cua ta't

cå, Buong bo he't barn cha'p, rCii xa m9i niu keo thuCing tlnh. Tam Båo Dan (11103/2004)

Phap Åm Ph~t Dan 2010

24


M()t so ngttoi c6 the hanh d~o d~ dang i'1 nåi thanh vang khuåt tjch, xa cach xa h()i. Nhttng doi voi ngttoi khac, loi song co tjch åy c6 the n~ng n€ va thu'ång t6n cho tinh th~n , the xac; dl nhien, cach song nhu' the' khong 19i ich cho sl! tie'n h6a v€ m ~ t tinh th~n va tri tu~. St! xuåt gia chinh dang khong c6 nghTa la phåi Ianh than ra ngoai vong the' wc. Trong kinh Trung A Ham (Majjhima Nikaya , tr.30, 31), tit h~u c~n cua Due Ph~t, d~y rang m()t ngttoi kia song trong rung de tht!c hanh kh6 h~nh nhlfng chua d~y ttt ttti'1ng xåu xa, nhå nhop; m()t nglfoi khac song nåi thon que ho~c thanh thj, ciing thlfc hanh kh6 h~nh, nhttng trai l~i tam ngtto i åy tinh khie't, khong xåu xa, nhå nhop. Trong hai ngu'oi , nglfoi song trong s~ch nåi thon que ho~c i'1 chon thanh thi th~t la cao thu'Qng va dang kinh hån ngu'oi song trong rung voi tu' tu'dng nhå nhop. D~i Due Xa L9i Phåt (Sariputta), vj d~

luån lY Ph{tt giao va Xa h{li Roa thliQ'ng Walpola Rahula,

Ph~m

Kim Khanh djch

oOo Nhi€u ngttoi tu'dng rang Ph~t Giao la m()t hQc thuye't råt cao sieu, quy trQng, nhi~m mau, rna ke thu'ong nhån, dan 6ng lån dan ba, khong the dem ra thlfc thanh trong doi song khac kh6 hang ngay du'QC. HQ tu'dng rang muon lam m()t Ph~t tit thu~n tuy phåi ly gia eat ai va il:n d~t trong m9t ngoi chua ho~c m()t nåi ni10 thanh vang. Th~t ra d6 la m9t quan ni~m sai l~m do slf hieu bie't khong chu dao giao ly cua Due Ph~t. HQ håp tåp dua ra nhii'ng ke't Iu~n v()i vang, sai l~c , vi qua tin nåi du lu~n hay vi gåp rut dQC Så qua m()t quyen sach v€ Ph~t Giao, cua m()t so~n giå chtta tri~t thå u ffiQi khia qnh giao ly cua Due Ph~t va chi trinh bay m9t do~n så thien. Giao ly cua Due Ph~t chang nhung danh rieng cho cac tu sl trong nha chua rna ciing cho toan the hang nam nu t~i gia va gia dinh cua hQ. Båt Chanh D~o la quy tac chung cho tåt cå, khong phan bi~t xuåt gia hay t~i gia. MQi ngttoi khong the xuåt gia M å n d~t trong hang da ho~c trong rlfng sau. Giao ly cua Due Ph~t råt tinh khie't, cao thtt9ng va sieu vi~t se tn:1 thanh vo dt,mg cho d~i chung ne'u h9 khong the ap dt,mg du'QC trong doi Song hang ngay , giua the' gioi tan thoi nay . Nhttng ne'u ngttoi ta hieu dung dan ton chi Ph~t Giao rna khong eau n~ theo tlf eau chu, thi chac chan ai ai ciing giu d~o va thlfc hanh dtt9c trong doi song t~i gia.

Phap Åm Ph~t Elan 2010

Theo thong thu'ong, nglfoi ta cho rang phåi tron tranh the' slf mai c6 the thlfc hanh giao ly cua Due Ph~t du'Qc. Th~t la khong dung. D6 chl la m()t ngl.}y bi~n vo y thuc de tlf khuoc. Trong n€n van hQc Ph~t Giao c6 nhi€u bang co dån chung rang da c6 nhi€u nglfoi nam va nglfoi nu, song trong gia dinh, hanh d~o du'QC ke't quå va dac Nie't Ban. Ciing trong kinh Trung A Ham (Majjhima Nikaya tlf tr. 490) c6 tich rang th~y D~o sl Vacchagotta hoi Due Ph~t: "B~ch Due The' Ton, da c6 nguoi el! sl nam ha y nu nao song giua gia dlnh, hanh theo giao phap cua Ngai rna du'9c ke't quå va tie'n de'n d~o quå cao khong?" - Due Ph~t quå quye't rang: "Chang nhung c6 m()t hay hai , hay m()t tram, hay hai tram, hay nam tram rna thoi, th~t c6 råt nhi€u ett sl, nam va nu, song giua gia dlnh, thlfc hanh d~o phap cua Nhu' Lai da c6 ke't quå va d~t du'9c d~o quå cao". C6 nguoi h~p va thich ån d~t ch6 thanh tjnh, cach xa tie'ng tam va nao nhi~t; nhlfng råt dang khen nhung ai c6 can dåm hanh d~o giua d6ng bao quye'n thu()c M nang do va giup ich hQ. Trong m()t vai trlfong h9p, l~i eling huu ich, cho m()t so ngttoi song m()t thoi gian nåi chon co tjch de trau d6i tam tanh nhu m()t giai do~n luy~n t~p så b(), håu tri'1 nen vung m~nh khi tri'1 v€ phl.}c VI.} ke khac. Nhttng ne'u c6 m()t ngttoi nao trQn doi dån than nåi chon tjch mjch chl de mu'u du h~nh phuc ca nhån va cho Slf giåi thoat cua rieng m)nh, khong quan tam de'n nguoi d6ng lo~i, thi di€u åy chac chan la khong dung voi ton chi Ph~t Giao, m9t d~o giao d~t n€n tång tren tlnh thu'ång, bi mån va tren Slf xå than giup doi.

NguC1i ta c6 th~ hoi: "Ne'u giao ly cua Bue PMt c6 th~ thlfc ha nh du'QC trong dC1i song t~i gia, t~i sao Due Ph~t l~i con l~p ra Giao H()i Tang Gia ?" Giao H()i Tang Gia du'QC l~p ra M cho ai c6 chi nguy~n hy sinh doi song, chång nhung cho Slf phat trien tinh thftn va tri tu~ cua mlnh rna ciing de phl.}C VI.} ke khac. Khong the trong c~y nåi ngttoi el! sl du'ång ganh n~ng m()t gia dlnh, mong hQ hy sinh tåt cå thl gi o de tie'p d9 ke khac; trong khi å y 25


m(>t vj tu sT kh6ng c6 tnich nhic%m gia dlnh, kh6ng con dfnh dåp vdi the' sl!, c6 du di~u kic%n hy sinh tn;m v~n dCii s6ng cua mlnh M dem ll:li an vui hl:lnh phuc cho nhi~u ngu'Cii, dung theo ICii di,! y cua DU'c Ph~t. Bdi the' trå i qua ljch sit chang nhf.i'ng chua chi~n da trd thanh m(>t trung tam tinh thån må con la m(>t trung tam nghien cll'u va vun b6i dl:lo hl:lnh. Nhf.i'ng vi tu sT Ph~t Giao s6ng chung vdi nhau trong cåc chua d thanh thj cfing nhu' d th6n que. Trong ta't cå cac xll' PMt Giao, cac thåy phåi s6ng d(>c thån, ngol:li trir va i phai d Nht!t B6n va Tå y T<,1ng. Thåy tu trong Ph~t Giao kh6ng dt1<;1c phep c6 tai sån rieng, ngo<,1i trU' m(>t chut ft cån ye'u. Cac Thåy c6 quy~n sit dt,mg tai sån cua Giao H(>i, do tfn d6 chung d~u. Do d6 nhi~u chua, nhll't la cac chua danh tie'ng, c6 ru(>ng da't dung hue !<;1i M tu b6. Thåy Ty Khu'U va chua d~u do tin d6 båo trQ. H9 dång cung ta't cå m9i v~t dn thie't. Trude kia, cac thåy Ty Khu'U di tri blnh kha't tht!c til' nha nå y sang nha khac. V di sl! thay d6i tlnh trl:lng kinh te' tan thCii, thu tl;JC a'y dån dån kh6ng con ap dl;lng. Tuy nhien c6 wc hanh kha't xin an, nha't la d cac xll' Ph~t Giao Nguyen Thuy nhli Tich Lan, Mie'n Dic%n, Thai Lan, Cam B6t, v.v ... vån con duy tri. Ph~n

St! cua nhå su' d thånh thj va thon que c6 hai:

l. D€ m(>t phån thl giCi h9c d<,1o, xem kinh va thi~n djnh cho St! tie'n bQ V~ ml:lt tri tue% va tinh thån.

2. Dl:ly cac tre em de'n xin h9c t<,1i chua; truy~n gidi va dl:lY dl:lo cho tin d6; tu b6 chua chi~n; thuye't phap trong nhf.i'ng ngay thic%n tin tt!u h(>i cung Ph~t; t6 chll'c cac ngay l~; sang !~p doan th€ cll'u te' xa h(>i. Cfing c6 nha su' d rung, khong lien ll:lC vdi xa h(}i, cht Jo trau d6i thi~n djnh. Trong kinh Sigala Sutta (kinh Thic%n Sanh), thu(>c b(> TruCing A Ham (Digha-Nikaya) c6 chl ro rang DU'c Ph~t quy tr9ng dCii s6ng cua ngu'Cii cu' sT, cua gia dlnh h9 va m6i lien quan m~t thie't cua h9 d6i vdi xa h(>i. M(>t thanh nien ten Sigala gif.i' ph~n sl! l~ bai sau hlidng D6ng, Nam, Tåy, B<ic, Tren, Dltdi, do Wi tr6i cua ngu'Cii cha trude giCi låm chung. DU'c Ph~t båo chang thanh nien å'y rang ry lu~t cao tht1<;1ng cua Nhti Lai (Ariyassa Vinaya) dinh nghTa sau hlidng a'y khac nhau: Hlidng D6ng la cha m~; htidng Nam la thåy t6; htidng Tå y la v<;1 con; hudng Bac la bang hf.i'u, thån quye'n; hu'dng Dudi la ngu'Cii giup vic%c; htidng Tren la cac bt!c Sa Mon. DU'c Ph~t them rang con ngu'Cii phåi t6n tr9ng sau hlidng a'y. Danh tlf t6n tr9ng (Namasseyya) dung ncli då y ra't dåy y nghTa, bdi khi t6n tr9ng m(>t v~t gl, v~t a'y c6 tinh cach thieng lieng, cao tht1<;1ng, dang quy tr9ng, dang t6n thCi. Sau hl:lng ngu'Cii trong gia dlnh va xa h(>i, nhu' da k€ tren, theo Ph~t Giao, d~u dt1<;1c xem nhu' "kh6ng th€ phl:lm de'n dt1<;1c", dang kinh, dang tr9ng. V~y phåi t6n kinh sau h<,1ng ngu'Cii a'y nhli the' nao? DU'c Ph~t dl:lY phåi lam tron

Phap Åm Ph~t Dan 2010

ph~n sl! d6i vdi h9 va Ngai c6 chl dl:lY cho chang Siga la nhu' våy:

l. Cha m~ phåi dt1<;1c con t6n thCI kinh tr9ng nhu' Brahma. TrCii Phl:lm Thien (Brahmati Mata pitaro). Danh til' Brahma theo in ngu'ong cua ngu'Cii An DQ lå Da'ng Thieng Lieng cao cå. DU'c Ph~t dl:lY ke lam con phåi t6n kinh cha m~ nhli Då'ng Thieng Lieng t6i tht1<;1ng, nen ngay nay trong gia dlnh Ph~t Giao, ke lam con he't long thCi kinh cha m~ tlf mai de'n chi~u. H9 tt! tha'y phåi gif.i' tron b6n pMn d6i vdi cha m~: nhll't la phl;lng du'ong chu dao trong lue tu6i gia; cung du'Cing m9i v~t dn ye'u de'n cha m~; gln gif.i' danh gia cho gia dlnh; duy trl sl! nghic%p cua cha m~: låm mQi vic%c tlf thic%n, b6 thf chån bån d€ tl:lO ra phu'dc lanh h6i htidng cho cha m~ khi cha m~ da qua c6.

B6n ph~n cua cha m~ d6i vdi con la : dl:ly d6 xa lanh con du'Cing ac; dlu dat con låm cac vic%c lånh; ren luyc%n con theo m(>t n~n giao dl;lc cao tht1<;1ng, dinh h6n cho con ncli gia dlnh dl:lo dll'c va chia cua cho con dung giCi phut, phåi le. 2. Ph~n St! gif.i'a thåy va tro. Tro phåi t6n kinh va vang ICii thåy. Ne'u dn, phåi phl;lng du'ong thåy; sieng nang h9c t~p. Thåy phåi he't long dl:ly d6 va ren luyc%n tro cho ra ngu'Cii xll'ng dang; gdi gam tro cho cac bl:ln thåm giao cua mlnh va c6 gang lo cho tro c6 c6ng an vic%c låm vf.i'ng chac. 3. PMn St! cua VQ ch6ng. M6i chung tlnh gif.i'a ch6ng va v<;1 dt1<;1c xem nhu' m(>t gi~ng dl:lo thieng lieng, nhu' v~t phåi t6n thCi, g9i la Sadåra Brahmacariya, nghTa la "dCii s6ng chung cua VQ ch6ng c6 tinh cach thieng li eng". Nen lu'U y m(>t lån nf.i'a danh til' Brahma dung ncli day chl ro St! kinh tr9ng cao cå phåi du'<;1c th€ hic%n trong m6i chung tlnh cua d6i VQ ch6ng. Ch6ng va VQ phåi trung thanh, kinh tr9ng lån nhau, he't long nang do nhau. Va ph~n sl! d6i dai nhau lå ch6ng phåi lu6n lu6n t6n tr9ng VQ , phåi kfnh n€ v<;1, phåi thu'clng yeu va trung thanh vdi v<;1, phåi nang CaO dia vj Va chi~u theo Sd thich CUa VQ, phåi Jam VUi Jong VQ, mua Sam d6 trang SåC Jam qua tl:lng cho VQ. (DU'c Ph~t kh6ng quen neu ra nhf.i'ng m6n qua må ngu'Cii ch6ng phåi tl:lng cho v<;1 vl Ngai tha'u ro va dung th6ng nhf.i'ng tlnh cåm tham tr9ng CUa ngu'Cii the' tl;IC) . Ngu'Cii v<;1 phåi cham nom gia dl:lo; ni~m nd tie'p d6n nhf.i'ng ngu'Cii khach, ngu'Cii b<,1n, ba con thån quye'n cua ch6ng va ngu'Cii giup vic%c cho mlnh. Phåi thu'clng me'n ch6ng, gif.i' tie't hl:lnh vdi ch6ng. Phåi båo toan cua cåi. Phåi kh6n ngoan va can dåm trong m9i ho<,1t d(>ng. 4. M6i lien he% gif.i'a bang hf.i'u thån quye'n va x6m ri~ng. Phåi ni~m nd d6n tie'p nhau. Phåi he't long giup do nhau. Phåi dung ICii khå ai va l~ d(>. Phåi chung lo h<,1nh phuc cho nhau, d6i dai ngang nhau, kh6ng gåy g6; giup nhau trong ccln hol:ln nl:ln. 5. Ph~n sl! cua ngu'Cii chu va ngu'Cii lam c6ng. Ngu'Cii chu nhå cfing nhli ke thue ngu'Cii giup vic%c c6 nhi~u ph~n sl! 26


dO'i vdi gia nhcln va nguoi lam cong: la khong giao ph6 cong vi~c nao khong h~p vdi tai can va khå nang cho nguoi dudi tay m1nh. Phåi trå thu lao cho xung dang. Phåi san s6c va cung cåp thu6c men , khi nguoi lam cong mlnh c6 binh. Phåi t~ng qua va ti~n thtfdng treng nhii'ng di p quan tr9ng. D6i l~i , nglfoi gia nhcln va nguoi giup vi~c phåi cån man sieng nang, th~t tha , chi~u chui.)ng. Kh6ng d6i g~t, kh6ng gian tham. Phåi man can treng vi~c lam. 6. M6i lien h~ giii'a cac b~c tu hanh va nguoi clf sT. Ydi tårn long nhån tu va kfnh tr9ng, nguoi clf sT luon luon luu y, cung cåp nhii'ng v~t d1,1ng dn thie't cho ca c b~c xua't gia, cho cac thfty d~o sT. Cac b~c tu hanh phåi c6 long tu bi , chl d~y nhii'ng di~u hi~u bie't, nhii'ng IOi giao hua'n cho nguoi cu sT; dlu dat h9 tren con duong lanh, khuyen nhii h9 xa lanh di~u ac. DCii s6ng cua nglfoi clf sT, treng gia dlnh eling nhlf ngoai xå hoi, då v~ch san treng quy tac cao thuqng cua Bat Chanh D~o va eling duqc khep treng khuon kh6 sinh ho~t cua nguoi PMt tlf theo hua'n tu vua k~ tren cua Due Ph~t.

Chinh vi ne'p s6ng cao thtfqng cua nguoi clf sT Ph~t tlf rna treng bi.) kinh T~p a Ham (Samyutta-Nikaya tr. 234), c6 ghi chep rang Due Yua Troi De' Thich (Sakka) c6 tuyen b6 r1mg chang nhii'ng Ngai ton kinh cac b~c xua't gia duclng s6ng mi.)t cui.)c doi thanh nhcln, rna Ngai eling ton kinh nhii'ng nguoi clf sT (Upasaka) dlfclng lam nhii'ng vi~c tu thi~n, s6ng theo d~o due va cham lo ph1,1ng sl,l' gia dlnh mi.)t cach doan chinh. Mu6n lam mi.)t Ph~t tlf kh6ng dn phåi t6 chuc mi.)t bu6i l~ chi cå. Cling khong dn phåi rlra ti.)i . (Nhung mu6n lam mi.)t vi Ty Khuu, mi.)t doan vien trong Giao Hi.)i Tang Gia , phåi thuån thi,IC gidi lu~t va duqc giao h6a mi.)t thoi gian låu). Bie't giao ly cua Due Ph~t, bie't tin chac giao ly a'y la con duong chanh d~o va vui long c6 gang thl,l'c hanh, nguoi a'y la mi.)t phån tlf. Nhung theo mi.)t c6 l~ con ap d1,1ng trong cac xu Ph~t Giao, nguoi duqc xem nhu mi.)t Ph~t tlf la nguoi da quy y Tam Båo va th9 tri Ngli Gidi (Panca slla) la kh6ng sat sanh, kh6ng tri.)m cap, kh6ng ta dåm, kh6ng n6i d6i , kh6ng dung v~t c6 cha't say. Trude mi.)t tlfqng Ph~t ho~c trude mi.)t Båo Thap Xa Lqi , nguoi th9 Quy Gidi quy chap tay cung kinh l~p l~i loi truy~n Quy Gidi cua mi.)t vi Ty Khuu. Ngoai ra khong con l~ gl khac nii'a. Ph~t Giao la mi.)t con duong doi . Di~u quan trQng la thl,l'c hanh Bat Chanh D~o. Nhung dT nhien, trong cac xu Ph~t Giao eling c6 nhii'ng bu6i l~ giån di t6t dt;:p. Trong m6i chua thuong c6 mi.)t ngoi Båo Thap (stupa hay dagaba) hlnh mo vong cung, trong åy c6 ton thCI Xa Lqi cua E>uc Ph~t, mi;lt d.y B6 E>~ (Bodhi hay Bo) ky ni~m ci;li B6 D~ t~i B6 D~ E>~o trang (Buddhagaya), ncli E>uc Ph~t thanh d~o va mi.)t ngoi chua tho tlfqng Ph~t (Patima ghara). Ba v~t a'y duqc ton trQng theo thu tlf n6i tren . Thi~n tin thuong de'n chua trong nhii'ng ngay m6ng mi.)t, m6ng Phap Åm Ph~ t E>ån 2010

tam, ram va hai mlfcli ba . H9 quy trude mi.)t trong ba ch6 thCI n6i tren, th9 Tam Quy , Ngli Gidi r6i thap den, dang bong, dang huclng ; d9c bai cung Tam Båo (Gatha) ca t1,1ng cung an E>uc Ph~t, Phap, Tang. E>6 kh6ng phåi la kinh du nguy~n nhlf cac thån giao, rna chi la nhii'ng ICii tan duclng va tlfdng ni~m Due Ph~t da truy~n d~y con duong chan chanh cho doi . ke' d6 h9 vao giång duong nghe thuye't phap. E>e'n ngay ram va m6ng mi.)t, cå ngan Ph~t tlf th9 Bat Quan Trai (Uposatha-slla hay Atthanga-slla) la : kh6ng sat sanh, kh6ng tri.)m dp, khong thong dåm (vq ch6ng cO' an nam vdi nhau) , khong n6i d6i , kh6ng dung v~t c6 cha't say, khong an cclm chj~u, kh6ng ng6i nam tren giuong cao, chie'u ri.)ng, kh6ng mua hat, trii'ng gion, kh6ng deo trang hoa, kh6ng thoa då u thclm . Thuong, tr9n ngay va dem d6 h9 (1 t~i chua, tham thi~n, nghe phap, xem kinh, lu~n d~o . L~ ldn nhut nham ngay trang tron thang Nåm duclng lich

(ram thang Tlf am l!ch), la l~ Yesak, ky ni~m ngay E>ån Sanh, Thanh D~o va D~i Nie't Ban eua Due Ph~t -thlfong g9i la L~ Tam Hqp. Ngay a'y, nha ph6, ehu a ehi~n, duong sa d~u c6 treo co Ph~t Giao nam mau, bong hoa va den . Cå muon ngan Ph~t tlf, nam nO', tre em d~u quy ti,I'U vao chua. Cå tram quan eclm do eac hi.) i, eac doan th~ t6 chuc dai khach th~p phuclng di hanh huclng l~ Ph~t. Mi.)t tinh thån båe ai, hao hi~p, hoa d6ng, thanh blnh, vui ve tung bung bua khap treng dan gian. Ph~t Giao khong e6 l~ "Rlfa Ti.)i". Nhling khi mi.)t dua

tre ra doi, cha mt;: b6ng em vao ehua, g9i la ngay xua't hanh, dS em dudi ehcln tlfqng Ph~t, va thlnh cac nha su tl,lng kinh ban phudc lanh cho em. Trude ngay dua tre ra doi, nguoi ta thlnh cac Su de'n t1,1ng kinh an lanh , t~ o phudc cho nguoi mt;:. Cac Su trong Ph~t Giao khong hanh l~ treng dam cudi , vl sl,l' eudi hoi la mi.)t l~ khong phu h~p vdi ne'p s6ng di;le than cua cac b~c xua't gia. Nhung ne'u mu6n cho n6 e6 doi ehut tanh cach ton giao, nguoi ta thuong moi eae b~n thanh nien nam nO' Ph~t tlf de'n t1,1ng nhii'ng bai k~ ehu c lanh. Oie b~e xua't gia khong bao gio tham dlf l~ cudi. Tuy nhien, trttde ho~c sau doi ba ngay , gia chu thuong t6 ehue l~ trai tang eung dlfong de'n cae b~e ph~m h~nh va trong dip a'y mi.)t vi Su dung ra giång mi.)t thoi Phap, nhae l~i nhii'ng loi hua'n tu cua Due Ph~t va khuyen d6 i tan hon hay ehung s6ng thu~n hoa håu lo xay dap h~nh phuc gia dlnh. Chu Su l~i an dn de'n ncli e6 tang kh6, dS du kinh va h6i hudng phudc lanh cho nglfoi qua vang va giång an u i tang gia. Khi e6 nguoi dau 6m, than nhån thuong thinh Chu tang t1,1ng kinh An Lanh (Paritta hay Pirti). Hai ho~e nhi~u vi Ty Khuu, vdi mi;lt giQng d!u dang cåm d()ng, t1,1ng nhii'ng bai kinh Pali, du an, ehue lanh cho thi~n nam tin nu la thuong slf trong xu Ph~t Giao. Håu he't eae chua, do i khi e6 t6 chuc l~ Cåu An cong e()ng cho ba tanh . Nhii'ng

27


bu6i le nay c6 th~ keo da i lien tie'p ngay dem ,trong mt)t hai ngay hoc:tc trong mt)t tuån le hoc:tc låu hdn. Con nhi~u thu le va phong t1,1c khac. Du khong dn ye'u nht.tng cilng c6 hi~u h,tc lam thoa man nguy~n v9ng va due tin CUa ngl.foi COn kem SUt V~ mc:tt tri tU~ va tinh thån, d~ nang do h9 tren duong dc:to. Nhil"ng ai da tin tt.tC1ng rang Ph~t Giao chi lt.tu tam de'n ly tt.tC1ng cao sieu, de'n h9c thuye't dc:to dUe va trie't ly sieu nhien må khong bie't de'n hc:tnh phuc xa hQi va khong mang de'n sinh hoc:tt kinh te' cua dån gian, nhil"ng nguoi ily da hi~u låm. Chu tr9ng de'n hc:tnh phuc cua nhdn loc:ti , Ngai cho rang kh6ng bao gio c6 hc:tnh phuc ngoai mt)t CUQC doi trong Sc:tCh ciin ban tren nguyen to" dc:tO due va tinh thftn. Va Ngai cilng bie't rang rilt kh6 må gay dt,[ng dt.tqc mt)t cut)c doi nht.t the' ne'u khong c6 nhil"ng di~u ki~n v~t chilt va xa hi) i thu~n lqi cho rrlinh. Ph~t

Giao kh6ng xem st,[ an sung mc:tc st.tong nht.t mt)t cuu canh tuy~t d6i; n6 chi la mt)t pht.tdng ti~n d~ tie'n toi m1,1c tieu cao d~p va quy tr9ng hdn. Nhung d6 la mt)t pht.tdng ti~n dn ye'u, rilt dn ye'u d~ dc:tt mt)t chu dich cao thuqng hdn cho hc:tnh phuc con ngt.toi. BC1i the' PMt Giao nhln nMn phai c6 nhil"ng di~u ki~n v~t chilt t6i thi~U cftn ye'u ChO St,[ thanh cong V~ pht.tdng di~n tinh thftn; du la mt)t vj Ty Kht.tu C1 ndi co tjch d~ hanh thi~n cilng

v~y .

Due Ph~t khong tach roi nhil"ng cilu hqp chang chjt cua doi s6ng ra khoi nt)i dja xa ht)i va kinh te'. Ngai xem nhu mt)t, trong CI,IC di~n tinh thftn xa ht)i, kinh te' va chanh trj. Giao Ly cua "iuc Ph~t V~ luån ly, tinh than, trie't hQC da duqc ph6 th6ng nhung it ngt.toi bie't ro , nhilt la ngt.toi phltdng Tåy, phftn giao Jy V~ Xa hQi, kinh te' va chanh trj, mc:tc du Due Ph~t c6 d~ c~p rilt nhi~u de'n nhil"ng d~ tai ily. Ai ai cilng c6 th~ tlm gc:tp nhi~u ndi trong Tam Tc:tng Phap Ba o. thi d1,1 nht.t trong kinh: Bai kinh Cakkavattislhanada Sutta (Chuy~n luån thanh vudng Su tå hO"ng), kinh s6 26 thut)c bi) Truong A Ham (Digha-Nikaya), c6 ghi rang St,[ ngheo kh6 (Daliddiya) la ke't qua cua St,[ bc:ti hoc:ti luan tht.tong dc:tO ly va tQi ac nht.t trt)m cap, gian tham, hie'p dåm, thu oan, hung ac. Cac nha vua trong doi thuqng c6, cilng nht.t cac Chanh Phu hi~n hil"u di~t tru nhii"ng tt)i ac bang hlnh phc:tt. Trong kinh Kutadanta-Sutta, cilng thut)c bi) Truong A Ham (kinh s6 5, Cuu la dan dftu), lc:ti c6 ghi rang m9i hlnh phc:tt d~u vo ich va khong bao gio c6 hi~u lt,[c tuy~t trU tt)i 16i. Trai lc:ti, Due Ph~t khuyen ne'u mu6n cho con ngt.toi tu bo cai ac tinh phc:tm tQi phai di thi~n di~u ki~n kinh te' cua xa ht)i. Nen giup gi6ng va m9i v~t li~u dn thie't v~ canh n6ng cho ta di~n, cho dan cay; giup v6n cho cac tht.tdng gia va nghi~p doan ; tra ti~n thu lao thich dang cho lao cong. Khi dan chllng duqc giup pht.tdng ti~n d~ lam ra hue lqi du xai, thl hQ vua long, kh6ng au lo phi~n mut)n; di nhien xu sC1 se duqc thanh blnh va khong con trt)m ct.top, an mc:tng nil"a.

Yl d6 Due Ph~t hang nhac nhC1 hang ett si nen th~n tr9ng

c6 gang di thi~n n~n kinh te'. Di~u ily di nhien kh6ng c6 nghia la Due Ph~t chilp nh~n cho m9i ngt.toi tich tru ti~n cua voi long tham lam, luye'n ai, vl d6 la trai voi giao ly can ban cua Ngai. Due Ph~t cilng khong chilp nh~n bilt cu pht.tdng ti~n nao trong st,[ nu6i mc:tng. C6 mt)t vai ngh~ nghi~p, nht.t ngh~ due sung va bu6n ban khi gioi, Due Ph~t xem nht.t la ngh~ nu6i mc:tng tai hc:ti. M9t nguoi n9, ten Dlghajanu, ngay kia de'n ye't kie'n va hoi Due Ph~t: "Bc:tch Due The' T6n, chung con la hc:tng tht.tong nhdn ett si, s6ng voi gia dlnh vq con, Due The' T6n c6 th~ nao dc:ty chung con mt)t pht.tdng phap dån dat chung con de'n ndi hc:tnh phuc hi~n tc:ti va thien dang chang?" Due Ph~t cho bie't c6 4 phap dua con nguoi de'n hc:tnh phuc trong doi hi~n tc:ti:

l. Phai mån can va ct.tdng quye't, t~n tam va hang hai trong ngh~ nghi~p , bilt cu ngh~ nao, va phai th6ng thc:to ngh~ ily (Utthanasampada). 2. Phai gln giil" loi lai chinh dang lam ra do m6 hoi tran cua mlnh (Årakkhasampada), nghia la dung d~ cho ke gian tham trt)m cap. Dåy la di~u th~n tr9ng phai c6 do ndi t6 chuc phuc tc:tp cua xa ht)i thoi xt.ta. 3. Phai c6 bc:tn lanh (Kalyanarnitta), trung thånh, h9c thuc, dc:to due, quang dc:ti, tri tu~ d~ giup mlnh giil" vfi'ng con dt.tong chdn chanh va xa lanh neo ta. 4. Phai tieu xai cho c6 chung mt,[c, tuy theo hue lqi cua rrlinh; khong phung phi ; khong bon xen, nghia lå chang nen tich tru vl b6n rit va cilng chang nen bu6ng tha xa hoa, hay n6i cach khac lå phai s6ng cho vua phai voi tai san st,[ nghi~p cua rrlinh (Samajlvikatå). Ke' d6 Due Ph~t chi dc:ty bO"n due dUa nguoi ett si de'n ndi hc:tnh phuc Nie't Ban:

l. Phai c6 due tin va tin nhi~m (Saddhå) ndi gia tri cao tht.tqng cua dc:to due, tinh thån va tri tu~ . 2. Kh6ng sat sanh hc:ti v~t, kh6ng trt)m cap, kh6ng lt.tong gc:tt, kh6ng tå dåm, khong n6i d6i , kh6ng u6ng cac v~t say (Slla). 3. Phai bO" thi , quang dc:ti, kh6ng tham luye'n (Cåga). 4. Phai khai thong tu~ giac (Panna) d€ t~n di~t ngu6n g6c cua st,[ kh6 hftu tie'n de'n dc:to qua Nie't Ban. (Ph~t ng6n tren da y da c6 ghi chep trong bi) Anguttara-nikaya, Tang Nhilt A Ham , tu trang 786). D6i khi Due Ph~t chi dc:ty ty my v~ viln d~ tie't ki~m va tieu d1,1ng ti~n bc:tc. Nht.t trong kinh Dlgha-Nikaya Ill, tr.l 15 (Trt.tong A Ham), E>uc Ph~t dc:tY chång thanh nien Siga la nen truilt ra mt)t phftn tlf (l/4) ti~n hue lqi d~ tieu xai hang ngay ; danh phan nlra (1/2) d~ khue'ch trudng tht.tdng mai va g6c tlf ( 1/4) con lc:ti d~ ngua st,[ bilt tdc. Kinh Anguttara-nikaya (Ta ng Nhilt A Ham), tr. 232-233, c6 ghi rang mt)t ngåy kia Due Ph~t c6 giang cho 6ng

Phap Åm Ph~t Dån 2010

28


Cfip Co B9c (Anathapindika), vi tri<$u phu gia, dl$ tit trung thanh etla Ngai , da l~p m9t ngoi chua danh tie'ng, la chua Jetavana (Ky Vien) t~i thanh Savatthi (Xa v<$), b6n di~ u h~nh phuc etla ngu'C1i cu' sT:

l. H~nh phuc thU' nhU't la sl! to~i hu'ång mot n~n kinh te' vung ch<k. ho~c mot tai san d6i dao, t~o ra do nhung phu'ång the' cong minh chanh tri (Atthi-sukha)

2.

H~nh

phuc thU' nhl la tieu xai tlf do cho mlnh, cho gia dlnh, cho bang huu than quye'n mlnh va cho nhung vi<$c phu'oc thi<$n (Bhoga-sukha),

3. H~nh phuc thU' ba la khong c6 nq nån (Anana-sukha) .

4. H~nh phuc thU' tu' la s6ng mot cuoc dC1i ngay thang, trong s~ch, khong t~o ac bang tu' tu'dng, IC1i n6i va hanh dong (Anavajja-sukha). Nen ghi rang ba hlnh thuc h~nh phuc dåu tien d~u phat sanh do ngu6n tai lqi kinh te'. Nhan d6 Bue Ph~t nh<k nhå cho ong d~i tru'CJng gia rang h~nh phuc v~t chfit va kinh te' khong bang mot phån mu'C1i sau (1116) etla h~nh phuc tinh than la h~nh phUc t~o ra båi mot dC1i s6ng tinh khie't, lu'ång thi<$n. Xuyen qua nhung tit hufin kg tren, chung ta thfiy Bue Ph~t xem nhung ti<$n nghi v~t chfit nhu' mot ye'u ki<$n cho dC1i s6ng etla nhån lo~i, nhu'ng Nga i khong nhln nh~n sl! tie'n bo nhu' mot sl! ki<$n thlfc te', chac th~t, ne'u Sl! tie'n bo fiy chi khuynh hu'ong v~ v~t chfit rna thie'u n~n tang tinh thfrn va d~o due. Vita khuye'n khich Sl! tie'n bo v~t chfit, PMt Giao nhfin m~nh tren sl! trign khai etla bån tinh d~o due va tinh thfrn, dg kie'n t~o m9t xa h9i an vui, thanh blnh va man nguy<$n. Bue PMt chang nhung d~y con nguC1i nen ap dt,mg chinh sach bfit b~o d()ng va hoa blnh, Ngai l~i con thån hanh ra giua chie'n tru'C1ng va trlfc tie'p can thi~p dg trfin ap m9t tr~n gi~c , lue hai dan t9c Akya va Koliya xich rnich nhau, du'ång dan binh khai chie'n dg giåi quye't vfin d~ si't dt,mg ngu6n nu'oc etla con song Rohini. Va cung nhC1 IC1i hoa giåi etla Bue Ph~t rna vua Ajatasattu (A Xa The') khong xam chie'm vu'ång qu6c etla dong Vajji (B~t k)') . Trong thC1i kY Bue PMt con t~i the' - cung nhu' hi<$n nayc6 nhi~u vi vua cai tri bfit cong. Su'u thue' bi tang len qua d6i va hlnh ph~t rfit tan ac. Dan chung bi ap bue, b6c l()t, tra tfin, gie't ch6c. Bue Ph~t vo cung x6t xa tru'oc nhung sl! ngu'qc dai vo nhån d~o fiy . Kinh Dhamrnapadatthakatha thu~t !~i rang BU'c Ph~t hang lu'u y de'n vfin d~ t6 chuc m9t n~n hanh chanh nhån d~o. Y kie'n etla Ngai du'qc thich dt,mg trong quy che' xa h()i, kinh te' va chanh tri trong thC1i ky fiy. Ngai chi cho thfiy rang toan ca mot xu bi suy vong, d6n m~t va kh6n kh6 khi nhung ngu'C1i mfm v~n m~ng qu6c gia, nhu' vua chua, quan than, quan l~ i qua d6i tham tan va bfit cong. Mu6n cho xu så du'qc thanh blnh th~nh tri thl nhung ngu'C1i cåm quy~n phai cong minh, chanh trlfc. Nguyen tac thie't l~p m9t chanh phil cong minh da du'qc Bue Ph~t giai bay trong "MuC1i Ph~n St! Cua Nha Vua" (Dasa-rajaPhap Åm Ph~t E>ån 2010

dhamrna), c6 ghi chep trong b9 chu giai Jataka I (Chuy<$n Ti~n Than), tr. 260, 399, - Il, tr. 400; - III, tr. 274, 320;- V, tr.ll9, 378. Danh tit Vua (Raja) khi xu'a c6 th~ dinh nghTa la "Chanh Phil" ngay nay. Do d6 nhung nhån v~t dU'ng ra lanh tr9ng trach leo lai bfit cu con thuy~n qu6c gia nao, tit ong Qu6c Truång, Thu Tu'ong, T6ng Truång, chuyen vien chanh tri, nghi vien l~ p phap, de'n cac cong chUc hanh chanh, v.v ... nen ap dt,wg "MuC1i Ph~n St! Cua Nha Vua" : l. Ph~n sl! då u tien la dUe tinh khoan dung, quång d~i, tit thi<$n . Vi qu6c Truång phai la ngu'C1i khong tham lam , khong luye'n ai ti~n b~c etla cåi, rna phåi san sang dem ra b6i da p h~nh phuc cho dan lanh (Dana) . 2. Phai c6 h~nh ki~m d~o dUe cao thu'qng (Slla) la khong sat sanh, khong d6i trå, khong gian tham, khong l<;1i dt,mg ke khiic, khong ta dam, khong n6i nhung di~u hu ng1,1y, khong u6ng v~t c6 chfit say. NghTa la it nhfit phå i giu Ngii Gioi. 3. Hy sinh tfit ca cho vi<$c lqi ich cho dan (Pariccaga). San long hy sinh sl! sung suong, ten tu6i, thanh danh va m~ng s6ng cho quy~n lqi etla dan . 4. Thanh liem, chanh trlfc (Ajjava). Khong SQ ap l\fc va cung khong d~c bi<$t u'u dai m9t ai trong khi thi hanh nhi<$m v1,1. Phai chan th~t trong y mu6n va khong d6i g~ t quan chung. 5. D~ thu'ång, on hoa (Maddava). Phai c6 due tanh ng9 t ngao, m€m di u.

6. Khac ky , nghiem tue trong th6i quen (Tapa). Pha i s6ng giån di, khong d~ bi loi cu6n trong xa xi. Phai bie't mlnh. 7. Khong ghen ghet, khong ac y, khong thu han (Akkodha). Khong tich oan, hi~m thu voi ai ca. 8. Khong b~o d9ng (Avihimsa) . Chang nhung khong lam h~i ai, rna phåi tich ClfC bi~u hi<$n hoa blnh, c6 tranh va ngan ngita chie'n tranh cung tfit ca nhung gl gay ra b~ o d9ng v~ gie't ch6c. 9. Nhån n~i, tha thu, cham che', higu bie't (Khanti). Phåi c6 du khå nang chiu dt!ng thi't thach, kh6 khan , nh1,1c m~ va khong gi~n . 10. Khong ch6ng trå, khong lam cho be' tac (Avirodha) . NghTa la khOng ch6ng l~i y mu6n etla dan, khong ngan can m9t bi<$n phap nao c6 th~ dem l~i h~nh phuc cho dan. N6i ciich khac, phåi m9t mlfc hoa h<;1p voi dan. (Nen lu'u y rang Nam Quy tac, g9i la Panchaslla trong chanh sach ngo~i giao etla xu An 19 d~u phu h~p voi Ngii Gioi etla Ph~t Giao rna xu'a kia Hoang Be' A D1,1c (Asoka) cung da thlfc hi<$n trong chanh sach cai tri cua Ngai , trong the' ky thtl' III, truoc Gia-to). H~nh phuc thay cho xu nao du'qc nhung nhån v~t c6 due tanh cao thuqng nhu' tren cai tri . Va day khong phai la m9t cu6ng v9ng, båi xu'a kia da c6 nhung nha vua , nhu'

29


Hoang E>e A DI,IC cua xu An E>o, tUng !~p quoc theo ton kien ciia E>uc Ph~t.

nfta, nhung ll;li tir bo chien tranh, tir bo bl;lo dong trCI v~ voi hoa blnh va båt bl;lO dong.

E>uc Ph~t dl;ly: "Chang bao gio iåy thu h~n rna ril'a thU h~n du'qc. Thu h~n phåi rita bang khoan h6ng tha thu. E>ay la chan ly båt di~t". (kinh Phap Cu l, tr. 5).

Th~t la mot bai h9c quy gia cho the gioi hi~n tl;li . Vi

Ciing trong kinh Phap Cu XVII, tr.3 , E>uc Ph~t dl;ly: "Phåi thang slf gi~n bang dung thtl", slf hung dft bang slf hi~n tU, Slf ich ky bang Slf bo thi va Slf n6i dOi bang Slf chan th~t " . Con nguoi khong bao gio duqc hoa blnh hl;lnh phuc khi h9 con mong muon va khao khat chinh phi,IC, lån ap ngt.toi lang gi~ng ciia mlnh. Dåc Ph~t dl;ly: "Nglfoi thang gay ra Sl! thu h ~n. Ke bl;li phåi bi gian kh6. Ke nao tir bo slf thang, slf bl;li, se duqc hl;lnh phuc" (kinh Phap Cu).

"Sl! thang duy nhut dem ll;li hoa blnh va hl;lnh phuc la tlf rnlnh thang rnlnh. Nguoi ta c6 th~ chien thang trong muon uc tr~n g i ~c, nhung nguoi nao khac ph1,1c dt.t<;tc mlnh, nglfoi å y mo i la nglfoi dl;li thang du y nhut". (kinh Phap Cu VIII, tr. 4). Th~t la mot di~u an ui, mot ni~m hy VQng rna tin tlfdng

rang trong hi~n tl;li dt.t<;tc ra doi it nhut mot vi Chua T~, uy danh trong lich sit, c6 can dåm, c6 tin nhi~m , c6 sang kien thi hanh chanh sach båt bl;lO dong, hoa blnh, bac ai, doi noi eling nht.t doi ngol;li, tren mot Hinh th6 menh mang, nhlf Hoang De A DI,IC ciia xu An E>o, mot tin d6 Ph~t Giao trong the k)i thu III, truoc Gia-to, da c6 ten la "Ngt.toi yeu men ciia Cht.tThien" . Truoc tien, Hoang De A D1,1c noi guång vua cha (Bindusara) va noi t6 (Chandragupta) nuoi mong lam ba chii tren toan c6i An Do. Ngay kia Vua A D1,1c ca't dl;li hung binh di ch inh ph1,1c xu Kalinga, d~ xap nh~p xu nay vao vuång quoc. Muon uc nguoi, lop chet, !Op bi thuång, !Op bi bat tra tån va dm tu. Nhung sau ll;li , Hoang E>e A DI,IC trd thanh mot PMt tit va tlf thay d6i hoan toan do nho giao ly cila E>U"c Ph~t. Mot trong nhftng d1,1 danh tieng khac tren da (Chi d1,1 so XIII) hi~n con d9c dt.t<;1c, Hoang De A D1,1c nhac ll;li slf chinh ph1,1c xu Kalinga, cong bo Slf hoi h~n cua Ngai va khi nhO den Slf tan sat dan xu Kalinga, Ngai råt dau long va hua tir d6 khong COn rut glfåm ra d~ chinh phi,IC nfta Va mong ChO tåt cå chung sanh ap d1,1ng chanh sach båt bl;lo dong, khac ky, vi tha, tjnh tam, hi~n tir. "Nguoi yeu men ciia Cht.t Thien" (A D1,1c) xem chanh sach nay nhtf mot chien thang cao cå, mot chien thang do long "Sung Dl;lo" (Dhamma-vijaya). Chang nhftng Vua A D1,1c tu bo chien tranh, rna ngai con to y muon cho con chau Ngai dirng iuong cong di xam chiem nfta, d~ rånh rang lo cong CUOC "xam chiem do long Sung Dl;lo" . E>i~u åy råt cao quy cho nhån lol;li va Cht.t Thien.

ctu

Day la mot guång duy nhut trong ljch sit loai ngt.toi . Mot nglfoi chinh phi,IC dl;li thang, dt.tång nam cå quy~n IJ!c trong tay, con dåy såc khoe d~ md rong bo c6i them

Phap Åm Ph~t Dån 2010

Hoang E>e ciia mot dl;li vt.tång quoc cong khai tli bo chien tranh va bl;lO dong d~ ap d1,1ng chanh sach hoa blnh va båt bl;lO dong. Ljch sit cho biet rang khong c6 mot Vi Vlfång ba lang gi~ng nao thira Cå hoi i<;1i d1,1ng chanh sach Sung E>l;lo cua Hoang E>e A D1,1c, cit binh khai chien voi Ngai, va tråi qua tri~u dl;li åy khong c6 mot cuoc khdi lol;ln mlfu phån nao cå. Trai li;ti cå xu dt.t<;1c tol;li hlfdng hoa blnh va dt.tong nhlf cac xå doc l~ p lang gi~ng d~u chåp thu~n slf cai tri khoan h6ng ciia Hoang E>e A o~,~ c. Ph~t Giao chii trlfång t6 chuc mot xa hoi khong nhln nh~n SJ! tranh dftu phå hol;li d~ gianh quy~n, mot xa hoi an ninh, thanh blnh, khong nguoi thang eling khong ai bl;li, mot xa hoi rna m9i Slf nglfQC dai ke VO toi d~u bi manh li ~t to cao, mot xa hoi chi biet t6n kinh nglfoi nao tlf thang ph1,1c dt.t<;1c mlnh va khong kinh trQng båt cu ai chien thang cå muon tri~u nglfoi bang khi gioi va kinh te, mot xa hoi biet dem tlnh than htru rita h~n thu, biet lå y iong tir thi~n trå il;li Slf hung ac, mot xa hoi rna Slf thu nghich, slf ganh ty, slf hi~m doc, slf tham lam khong th~ dåu doc dt.t<;1c tinh thån dån chung. Nåi d6 thlfång x6t bi mån se la dong cå cua hanh d9ng; nåi d6 tåt cå chung sanh luon cå con trung vi te se dt.t<;1c dOi dai cong blnh, dlf<;1c kinh trQng, thlfång men, mQt xa hQi thanh blnh, hu ynh d~ hoa h<;lp trong m9t the gioi rna m9i nguoi hai long voi nhftng phlfång ti~n sinh song thich h<;1p va doi song hlfong V~ illi,IC dich CUU Canh CaO thlf<;1ng, d~ dl;lt chån ly cung tot, Niet Ban.

(trich Luan ly Ph~t giao va xa hQi ciia Hoa thlf<;lng Walpola Rahula, Phl;lm Kim Khanh dich)

Nhcn mua Ph{lt Dan nom nay, toi thay can tiep t~:~c khtang dinh rdng, GHPGVNTN, trong qua khu, hi~n tQi va måi måi ve sau cung v{ly, khong tranh chap voi bet elt quyen binh the t~:~c neo, hay bet cu ai, mo lich sll tUng chung kien quo ca c thoi ky Ph(lt giao clJc thinh. GHPGVNTN trlloc sau chila moi truyen thua Sl! nghi~p Giac ngQ va Giai thoat cua chll Ph{lt va li~t Vi To Sll ca c thoi dQi ; Tang si Ph{lt giao Vi~t Nom la su gia Nhll Lai, lam vi~c cua Nhll Lai cho ly tuong Tu bi, Tri tu~. DQi hung DQi IlJe cua Due The Ton tren da i dat Vi~t Nom. GHPGVNTN chua he dem thcn lam ke thua sai cho bet cu the h!c ngoQi lai hay deng phai chinh tri the t~:~c neo . Thong Di~p PMt Dån 2553-2009 cua YTT-VHD

30


Chu Vii Ånh

D~o Ph~t, d~o

Uio va d~o Nho da du nh~p vao Vi~t Nam råt sdm. Nho giao da de'n mtdc ta tu thC1i Bac thu(>c nhung ngt1<;1c l~i da g~p trd ng~i 16n tr116c tinh thån de khang cuå nhan dan ta . Dan Vi~t tlm m<;>i cåch cho'ng l~i slf dong hoa cuå Bac trieu, do d6 m~c du tråi qua cå ngan nåm do h(> , Nho giao chl c6 ånh htidng trong gidi quan l~i cai tri cua Bac trieu va thi~u so' theo ngo~i bang. Trong khi d6 , ngt1<;1c l~i Ph~t giao l~i bat r~ xau r(>ng trong dan gian. De'n khi nt16c nhå gianh dt1<;1c d(>c l~p, tlf chii, thl d~o Ph~t da c6 dip n~y nd, phat tri~n; m~c du khong hoan toan giu vai tro chii d~o, nhung da c6 ånh hu'dng m~nh trong trieu eling nhu ngoai dan gian, da t~o ra m(>t nen van hoa d~c thu cuå dan t(>c Vi~t, mang d~m net Ph~t giao, nhåt la dudi hai trieu d~i Ly Trån. Tråi qua bao nhieu tMi d~i , chu'a c6 m(>t ton giao nao tren the' gidi gan tien vdi thinh suy cuå Dan t(>c, cuå lich så nhu' d~o Ph~t t~i Vi~t Nam . Theo nhung du ki~n lich så thl Ph~t giao da trlfc tie'p dt1<;1c truyen tu An D(> vao Vi~t Nam råt sdm.Trong Thien Uy~n T~p Anh ghi l~i bu6i n6i chuy~n giua thien su Thong Bi~n va Thai H~u Lan vao ngay 15 thang 2 nåm 1096; thien su da dån chung Wi Phap su Trung hoa la Dam Thien dOi tho~i vdi Tuy cao De' ""M(>t phtiång Giao Cha u, dt1C1ng sang Thien True, Ph~t phap lue mdi tdi , thl Giang Dong (Trung Hoa) chu'a c6, må Luy Lau l~i dlfng chua hån 20 ngoi, d9 tang hån 40 ngt1C1i, dich kinh dt1<;1c 15 quyen, vl n6 c6 trude v~y ". Luy La u la thii phil tri slf cuå Giao chau (ten g<;>i VN thC1i Dong ngo ben Tå u).

Y

Ph~t

giao Vi~t Nam da clfc thinh va o thC1i nha Ly, nha Trån qua H~u Le, sang de'n nha Nguy~n thl suy doi , nhåt la khi dåt nt16c bi thlfc dan Phap do h9 thl cång suy ye'u hån . Våo th~p nien 20-30 cuå the' ky 20, eling vdi Phong tråo Chån hung Ph~t giao tren the' gidi, m(>t so' tang sT, cu' sT Vi~t Nam da phat d(>ng phong trao Ph1,1c hung Ph~t Giao Vi~t Nam ( PGVN). Ke't quå la T6ng hQi PGVN dt1<;1c thanh l~p t~i mi6n b<k t~i chua Quan Su vao nåm 1934; vdi t~p chi f)uoc Tu~. Cung nåm H(>i An Nam Ph~t h<;>c t~i Hue' eling dt1<;1c ra mat t~i chuå Tu Dam va cho xuåt bån t~p chi Yien Åm. Song song nhUng H(>i Ph~t h<;>c eling dt1<;1c thanh l~p nhu' d Blnh 8inh, Da Nang. T~i mien Nam , ngay tu nåm 1920 h(>i L1,1c Hoa da ra dC1i. H9i Phap Åm Ph~t Dan 2010

nghien cU'u Ph~t h<;>c Nam ky, d~t tr1,1 sd t~i chua Linh Sån , xuåt bån t~p chi Tu bi Åm, dt1<;1c thånh l~p nåm 1932. Nåm 1932 Lien Doan h<;>c xa, nåm 1934 H(>i Ph ~t h<;>c Lu'Bng nguyen ra dC1i . N6i chung tinh thån va phong trao Ph1,1c hting PGYN dt1<;1c ngu'C1i ngt1C1i tu Nam ra Bac nhi~t li~t ung h(> .Tru'dc cao trao d6, yeu du thong nhåt Ph~t giao dt1<;1c de ra va T6ng h(>i PGYN dt1<;1c thånh l~p nåm 1951 , d~t tri,! sd t~i chua Tu 8am Hue', h(>i chii la Hoa tht1<;1ng Thich Tinh Khie't. Nåm 1964 hai giao phai Nam tong va Bac tong da ke't h<;1p de thanh l~p Giao h9i PGVN Thong nhåt. Sau khi Giao H9i Ph~t-giao Yi~t-Nam Thong Nhåt ra dC1i, T6ng h(>i PGVN trao l~i nhi~m VI,! roi giåi tan. Giao h(>i ho~t d(>ng de'n nåm 1981 thl bi C(>ng sån tlm cach phan h6a, dan ap. Dt16i slf lanh d~o cuå hoa tht1<;1ng Thich Huy6n Quang, Thich Quång D9 giao h(>i vån tie'p t1,1c ho~t d(>ng vdi hai van phong Vi~n H6a f)~o dt1<;1c d~t d trong va ngoai nt16c. Dång c(>ng sån luon trung thanh vdi quan di~m cuå Marx cho rang "Ton giao lå thuoc phi~n cuå dan t(>c" ; chu trliång phåi nam trQn quyen thong tri va kiem soat toan di~n tren m<;>i lanh vlfc tu van hoa, chinh tri de'n kinh te'. D6 la nguyen tac khong nhan nht1<;1ng cuå che' d(> c(>ng sån chuyen che' nham tieu di~t m<;>i thanh phån, d~ p tat m<;>i chong doi tu trong trung nudc M båo dåm slf ton t~i cuå dång. Sau khi xe hi~p dinh Paris, dung vli llfc chie'm rni6n Nam Nam vao nåm 1975 , c(>ng sån ra suc tieu di~t va dan ap nhung thånh phån chong dOi, bat va bo tu hang tram ngan quan can chinh cuå che' d9 Yi~t Nam C(>ng Hoa, lua cå tri~u ngt1C1i ra vung kinh te' mdi , cå nhung thånh phån on hoa trong cåc t6 chuc tOn giao eling bi dan ap, th~m chi nhung ngt1C1i theo M~ t tr~n Dan t(>c Giåi ph6ng mi6n Nam må khac vdi chu trliång khat mau cuå dång c(>ng sån Vi~t Nam eling bi tru d~p ; cac cå sd van hoa, xa h(>i, kinh te' cuå cac t6n giao bi tjch thu . Giao h(>i Ph~t giao Yi~t Nam Thong nhåt (GHPGVNTN) eling khong ng<;>ai 1~ . Hang tram ngoi chua, tru'C1ng h<;>c, co nhi vi~n, cå sd tit thi~n cuå GHPGYNTN bi tru'ng d1,1ng, tjch thu bie'n thanh van phong, nha ngii cuå ca n bo nha mtdc. L~ Ph~t Dån khong dt1<;1c cong nh~n la ngå y Vi~t

31


nghl, cong an bat giam tang sl, d~p pha tu'<;Jng Ph~t, tu'oc do<;J.t ru(?ng dat cuii giao h{?i , phu'ång ti~n sinh song cuii Tang Ni, d(m Ph~t ti't va tin d6 cte'n chlia. D~ phån doi chinh sach dan ap cuii nha dm quyi!n c(?ng

siin, ngay m6ng 2 thang 11 nam 1975, 12 vi Tang Ni da tlf thieu t<;J.i Cån Thå . Vao thang gieng 1977 GHPGVNTN tri~u t~p D<;J.i h(?i toan quoc ky VII t<;J.i chlia An Quang va thang 2 eling nam da tu choi gia nh~p M<;J.t Tr~n T6 Quoc, m(?t cong et,~ cuii dång c(?ng siin nham dinh huCing va ki~m soat cac t6 chuc ngo<;J.i vi cuii dång. L~p tue c(?ng siin da m<'J phong trao khiing bo vao ngay 06.04.1977, mang cong an va quan di? i bao va y chua An Quang va m<?t so chua khac a Sai Gon, bat cac vj lanh d<;J.o vi~n Hoa 8<;1.0. Thu'ång tQa Thich Huyi!n Quang, ph6 vi~n tnt<'Jng Vi~n Hoa D<;J.o, Thu'ång tQa Thich Quång DQ, T6n~ thu' JcY Vi~n Hoa D<;J.o, Thu'ång tQa Thich Thuyi!n Ån, T6ng Vl,l tru'CJng T6ng vt,~ Hoang phap, D<;J.i Due Thich Thong Bi'tu, T6ng vt,~ tru<'Jng t6ng v1,1 Cu sl, v.v... di! u bi bat. Ngay 13.04.1978 c(?ng siin bat Hoa thu'<;Jng Thich Thi~n Minh va sat h<;J.i ngai vao ngay 18.10.1978. TntCic stf khiing bo ngay m(?t khac nghi~t cuii nha dm quyi!n c(?ng sån, ngay 09.06.1977 Vi~n H6a D~o da cong bo LC1i keu gQi båo V~ Nhan quy€n trong d6 to cao hanh vi dan ap cuå nha dm quyi!n CQng San, khong nhung chi vi c(?ng d6ng Ph~t giao, rna cho toan th~ nhan dan Vi~t Nam eling cac ton giao khac: "Th~t ra chung toi muon gl? Chung toi khong muon nhung quy€n hanh chinh tri. Mt,~c dich cuii chung toi khong phåi lå l~t deS chinh quy€n. Chung toi eling khong chii tru'ång boi nhQ chinh quy€n. Chung toi chi muon song vCii gia tri cuii con ngu'C1i d~ c6 th~ tham gia trong cong tac xay dtfng xu sd. Trong ljch sii' Vi~t Nam da c6 nhung giai do~n dan chung song on hoa voi nhung tu' tu'CJng chinh kie'n sai bi~t. Chung toi chl doi hoi St! on hoa. Chung toi chi doi hoi quy€n tham dlf trong cong tac xay dtfng quoc gia, xay dtfng d(1i song con ngu'C1i khong phåi nhu' nhung bQ may rna la nhung khoi 6c, nhung con tim". Theo "H6 så thong nhat Ph~t giao" cuii D6 Trung Hie'u, dång vien thu(?c ban Ton Giao cuii chinh phii c(?ng sån, thl sau khi bat håu he't cac vi lanh d<;J.o PMt giao, btroc ke' tie'p trong ke' ho<;J.ch tri~t h<;J. Ph~t giao la dång c(?ng siin thanh l~ p m(?t Giao H(?i Ph~t Giao moi , thtfc chat chi la m(?t Ban Ton giao nam trong M<;J.t Tr~n T6 Quoc, m(?t t6 chuc tay sai cuii CQng siin. Dång CQng siin cho ra mat Giao H9i Ph~t Giao t<;J.i Ha N9i trong d<;J.i h9i du'<;Jc t6 c hue tu 04 - 07.07.1981. Thanh phån lanh d~o trong Giao h(?i mCii c6 m(?t s6 Hoa thu'<;Jng va Thu'<;Jng tQa cuii GHPGVNTN, nhu' Hoa thu'<;ing Thich Don H~u , Hoa thu'<;Jng Thich Tri Thii, nhung thtfc quy€n di!u nam trong tay cac nha Su' "queJc doanh" thUQC dang CQng sån nhu' Ho a thu'<;Jng Minh Nguy~t, Thi~n Ha o, v.v... Ciing theo h6i JcY cuii D6 Trung Hie'u, giC1 ch6t dång c(?ng sån bat Giao h9i moi xac dinh trong Hie'n chu'ång "Giao Hi?i ho<;J.t d(?ng trong khuon kh6 Hie'n phap va Lu~t phap nu'Cic

Phap Åm Ph~t Dan 2010

C(?ng Hoa Xa H9i Chii Nghla Vi~t Nam , mt,~c tieu ho<;J.t d(?ng la pht,~c v1,1 t6 quoc Xa H(?i chii nghla, ho<;J.t d(?ng trong khuon khcS la m(?t thanh vien M~t Tr~n T6 Quoc Vi~t Nam va la m9t t6 chuc Ph~t giao duy nhat d<;J.i dif;n cho Ph~t giao Vi~t Nam." Cac vi lanh d<;J.o GHPGVNTN dung dåu la Hoa thu'<;Jng Thich Huy€n Quang va Hoa thu'<;Jng Thich Quiing Di? nhat quye't khong cong nh~n Giao H(?i tay sai nay. Ham dQa va mua chu(?c khong du'<;Jc, vao ngay 24.02.1982, c(?ng siin cho quan d(?i va cong an bao vay chua An Quang va Thanh Minh thi€n vi~n bat 2 vi va ngay horn sau day ra Quång Ngai va Thai Blnh la nguyen quan cuii 2 ngai. Sau lO nåm bi quiin che', nåm 1992 Hoa thu'<;Jng Thich Quiing 89 gii'i thu' chat van nha dm quy€n c(?ng siin giam dm ngai VO co, khong qua xet sii' an l~nh toa an. Khong du<;Jc trå IC1i, ngai tlf d(?ng lay xe lii'a tr<'J v€ Sai Gon va ngt,~ t<;J.i Thanh Minh thi€n vi~n. Cling nam 1992 Hoa thu'<;Jng Thich Don H~u bi b~nh n~ng, d~ di chuc cung thinh Hoa thu'<;Jng Thich Huy€n Quang vao chuc vt,~ Xii' ly H(?i D6ng Luong Vi~n kiem Quyen Vi~n Tru<'Jng Vi~n H6a D<;J.o d~ doi quyen sinh ho<;J.t ciia GHPGVNTN va tlm cå h(?i t6 chuc D<;J.i H(?i VI Il. Nhan danh GHPGVNTN ngai Huyen Quang neu len Yeu sach 9 di~m to cao nha dm quyi!n c(?ng siin khiing bo, sat h<;J.i hang giao phii'm ciia GHPGVNTN, dtfng len Giao H(?i Ph~t Giao Vi~t Nam, m(?t cong et,~ cua dång c(?ng siin nham gay chia re kh6i Ph~t giao dan ti?c va tie u di~t PGVNTN. TntCic cao trao pht,~c ho<;J.t cuii Ph~t giao duCii stf dieu hanh cuii 2 ngai Thich Huyen Quang va Thich Quång 89 ngåy cång Jan r(?ng trong nu'Cic, nhat la t<;J.i hai ngo<;J.i va tren tru'C1ng qu6c te', nhii!u chinh quyen, doan th~, h9i doan, nhan sl len tie'ng ung hQ, c(?ng siin Vi~t Nam dung am mu'u tham d(?c phan h6a, loi keo, mua chu(?c eling ham d<;>a, bo tu hang ngii tang sl va Tang Ni. Thang 5. 1994 bao l1,1t n6i len (J mien Tiiy Nam phån, GHPGVNTN keu gQi va t6 chuc cuu tr<;J d6ng bao bi lt,~t thl nha dm quyen c(?ng siin ra l!nh bat phai doan g6m 60 Tang Ni va 300 Ph~t ti't. Hoa thu'<;Jng Thich Quång 89 bi ke't an 5 nam tu giam va 5 nam quiin che', bj dua ra nha tu Ba Sao, tinh Nam Ha mien Bac; cac Thu'<;Jng t<;>a Thich Khong Tanh, Thich Nh~t Ban va nhieu vj khac bi xii' 3 de'n 5 nam tu . Sau khi cac vi lanh d<;J.o cuii GHPGVNTN bj bat PMt stf trong nu'oc bj kh6 khan tram b€, Hoa thu'<;Jng Thich Huy€n Quang nhan danh H(?i D6ng Lu'ong Vi~n ban hanh Giao Chi giao ph6 cho Van Phong 2 Vi~n H6a D<;J.o GHPGVNTN Hai ngo<;J.i t~i Hoa Ky t6 chuc D~i H(?i VIII vao ngay 14-16.05.1999 nham chan chlnh l~i Ph~t stf. Ciing trong D<;J.i H(?i nay Hoa Thu'<;Jng Thich Quång Di? du'<;lc thlnh cii' våo ngoi vj Vi~n Tru'CJng Vi~n H6a D<;J.o. Nhan danh Vif;n tnt<'Jng Vi~n H6a D<;J.o, Hoa thu'<;Jng Thich Quiing 89 ban bo LC1i keu gQi cho Dan chii Vi~t 32


Nam v6i m9t chlfclng trinh 8 di~m vao ngay 21.02.2001: "Tråi qua 35 nam chie'n tranh, r6i 25 nam kh6ng c6 nhan quy~n va tlf do ton giao! .... The' Ja da 60 nam tang thlfclng, u am, be' tie kh6ng J6i ra. Thåm h<;>a ily cu keo dai, nu6i duong bdi ba sl}' trl;lng:

D6ng bao cac gidi thu<?c mqi thanh phån, bilt k~ chfnh kie'n, t6n giao trong va ngoai nu'dc len tie'ng ung h9; hang tram nhan s1 qu6c te' ky te n h~u thuån loi keu g<;> i, hein 300.000 nguoi Yi~t hai ngol;li k9 ten ung hQ. Yl Loi keu g<;>i nay c<?ng sån ra ljnh quån thuc ngai them 2 nam.

l. M9t chinh quy~n tlf thj, bilt chilp y kie'n cua nguoi khac, dua tdi xu the' d9c dång chuyen quy~n; ...

Nhan djp Hoa Thuqng Thfch Quång E>9 va nhi~u phai doan chu' tang de'n viln an Hoa Thuqng Thfch Huy~ n Quang dang bj b~nh tl;li Blnh E>jnh. Hoa Thlfqng Thfch Huy~n Quang va Hoa Thuqng Thich Quång E>9 t6 chuc Dl;li H9i bilt thuong tl;li tu vi~n Nguyen Thi~u vao ngay Ol.l0.2003. Dl;li H<?i thanh c6ng v6i sl}' thinh ci141 Hoa Thuqng, Thlf<;1ng T<;>a vao hai Vi~n Tang Th6ng va Yi~ n H6a Dl;lo. D6ng thoi Hoa Thlf<;1ng Thich Huy~n Quang eling ban Giao chi uy thac cho cac GHPGYNTN Hai ngol;li t6 chuc Dl;li H<?i Bilt Thuong GHPGVNTN tl;li hai ngol;li. Thua hanh y chi nay, chu' t6n dUe Giao Phåm Tang Ni va Ph~t tlrlanh dl;lo GHPGYNTN hai ngo;;ti da t6 chuc f>l;li H<?i Bilt Thuong md r<?ng tl;li Tu Vi~n Quång E>uc thanh ph6 Melbourne Oc Cha u, ngay 10-12.10.2003. Chfnh Dl;li h9i nay c6ng b6 dåy du nhan sl}' lanh dl;lo Giao H9i trong nlfdc va hai ngol;li. Cling trong Dl;li H9i nay, toan th~ Tang, Ni va Ph~t til' hai ngol;li suy t6n Ngai len ngoi vj D~ Tu Tang Th6ng GHPGVNTN. C6ng an c<?ng sån ep Hoa Thu<;1ng Quång D<? phåi roi khoi tu vi~n Nguyen Thi~u. Tu thoi di~m nay, tu vi~n Nguyen Thi~u va Thanh Minh thi~n vi~n bj phong toa gat gao, bån than cua 2 ngai Huy~n Quang va Quång D9 eling nhlf tilt cå quy Hoa Thuqng, Thuqng Tqa, Dl;li Due Tang Ni PMt til' tham gia vao GHPGYNTN d~u bj theo d6i ch~t che.

2. M<?t chfnh quy~n ly khai dan, bilt chilp nhii'ng doi hoi thie't tha cho nhan quy~n va dan quy~n, dua tdi che' d9 d9c ta i a c li~t; ... 3. M9t chfnh quy~n l~ thu()c nu'dc ngoai, tlf y thuc h~ de'n ccl cilu t6 chuc b9 rna y nha nu6c, lam dåo 19n xa h9i va nhan van Yi~t, rna Mu quå dåy dan vao trong ach no l~ tinh thån va v~t chilt, lam suy thoai dl;lo due va suy li~t qu6c gia . .. " Loi keu g<;>i bao g6m nhii'ng sach luqc chfnh: - Xay dl}'ng m9t xa h9i khoan dung, an ll;IC, da nguyen, binh dang, khong chu chie'n gay thu, di~u hanh bang th~ che' dan chu da dång. - X6a bo mqi ccl che' phån dan chu nhu ly ljch, h9 khåu, c6ng an khu vlfc. Båu Il;\ i m9t Qu6c h9i thl}'c sl}' dl;li di~n qu6c dan, du6i quy~n giam sat cua Lien Hi~ p Qu6c. - E>6ng elta vinh vien cac Tr;;ti t~p trung cåi t;;to. Trå tlf do cho tilt cå til nhan chfnh trj va tu nhan vi llfclng thuc, bj giam giii' t;;ti mi~n Bie sau Hi~p djnh Geneve nam 1954, tl;li mi~n Nam sau nam 1975. - Båo dåm quy~n tlf hii'u; båo dåm quy~n tl}' do kinh doanh; båo dåm quy~n tlf do nghi~p doan. Ban hånh chfnh sach khån trlfclng giup do c6ng nghi~p h6a canh tac va nang cao doi s6ng n6ng dan, la ti~m ll}'c cua dl;li kh6i dan t()c. - Båo V~ toan Vyn lanh th6 qu6c gia. Tach na chinh trj khoi quan d9i va cac ccl quan c6ng an, m~t v1,1. Giåi gidi binh s1 xu6ng mue qu6c phong binh thuong theo tieu chuån cac qu6c gia d thoi binh, d~ chia s6t ngan quy qu6c phong thai qua cho ngan quy giao d1,1c va ngan quy y te' qu6c dan. - Bai tru van h6a ngol;li lai d6i tr1,1y ho~c cac y thUc h~ phi dan t()c lam xao tr<?n tlnh nghia va d;;to ly Vi~t Nam. Phat huy n~n van h6a truy~n th6ng Vi~t trong tinh thån khai ph6ng, sang tl;lo va dung h6a v6i m<;>i n~n van minh nhan lol;li. - T6n tr<;>ng lanh th6 cac nudc lang gi~ng . Chu truclng hoa than, d6i thol;li va c<?ng tac binh dang vdi cac nudc Jan bang tren mqi llnh vl}'c kinh te', van h6a, t6n giao, xa h9i. -Th~ hi~n tinh thån hoå hie'u truy~n th6ng va sach lu'<;1c tam c6ng trong chfnh sach ngol;li giao vdi m<;>i qu6c gia tren the' gidi , dS tl;lo the' d6i thol;li, c<?ng tac, tu'clng tr<;1, doi ben cung co I<;1i nhung khong danh milt qu6c th€ va chu quy~n qu6c gia.

Phap Åm Ph~t E>ån 2010

Trong Th6ng Di~p gtri Uy H9i Nhan Quy~n Lien Hi~p Qu6c h<;>p lån thu 61 t;;ti Geneve vao ngay 08.04.2005 Hoa Thlf<;1ng Thfch Quång D9 keu g<;>i thl}'c hi~n tie'n trinh Dan Chu H6a Yi~t Nam, ph1,1c h6i quy~n sinh hol;lt phap ly cuå GHPGVNTN va cac giao h9i kh6ng duqc c6ng nh~n: "Ba mu'cli nam qua, nhå dm quy~n C()ng sån tlm du cach d~p tat m<;>i tie'ng n6i d9c l~p. Hi~n tl;li, chang c6 dång phai d6i l~p, khong c6 båo chf d9c l~p, khong c6 nghi~p doan tlf do, xa h9i dan sl}' eling milt quy~n hi~n hii'u. T6n giao nao kh6ng theo chfnh quy~n d~u bj ngan cilm. Cong dan nao len tie'ng doi cåi cach chfnh tr!, doi hoi dan chu hay nhiin quy~n d~u c6 nguy ccl bj bit." "Qua thoi gian dai s6ng trong tu ng1,1c, t6i lang long suy nghi va di de'n ke't lu~n, la kh6ng con con duong nåo khac ngoai chuy~n Vi~t Nam phåi thl}'c sl}' c6 tlf do va dan chu. Day la giåi phap duy nhilt. Phåi c6 dan chu da nguyen, quy~n tlf do båu elt, quy~n ch<;>n ll}'a th~ che' chfnh tri, duqc hudng cac quy~n tlf do, dan chu - n6i tom, quy~n djnh hlfdng cho tu'clng lai cua mlnh, djnh hudng cho v~n m~nh dan t9c minh. Thie'u dan chu da nguyen, chUng t6i kh6ng th~ chie'n dilu ch6ng ngheo kh6 va bilt c6ng, eling kh6ng th~ dem ll;li sl}' phat tri~n thl}'c sl}' va tie'n b9 cho dan t(lc chung toi. Khong c6 dan chu da nguyen, nhan quy~n kh6ng duqc båo dåm, bdi vi

33


mu6n bao v~ nhan quy~n. phai c6 cac thie't che' dan chu va phap quy~n che chd." "Dan chu da nguyen vua dn thie't vua la stf s6ng con cho cåc phong trao t6n giao, ciing nhl.f cho Giao hoi Ph~t giao Yi~t Nam Th6ng nhåt, cac cuoc dan ap t6n giao se chåm dut khi tie'n trlnh dan chu khi'1i dong. Giao hoi Ph~t giao Yi~t Nam Th6ng nhåt c6 tai nguyen d6i dao v~ nhan ltfc, va c6 th~ d6ng g6p råt nhi~u cho stf phat tri~n dåt nl.foc ne'u chung t6i dl.fc;Jc tlf do." "Yeu sach cua chung t6i th~t v6 cung don gian : Chung t6i keu gQi cho Slf phl.,IC h6i quy~n sinh ho~t phap ly CUa Giao hoi Ph~t giao Yi~t Nam Th6ng nhåt va cåc giao hoi kh6ng dl.fcjc c6ng nh~n. Ducjc nhlf the' chUng t6i moi c6 th~ d6ng g6p cho nhan dan thinh vl.fc;Jng. Chung t6i doi hoi quy~n phat hanh mot tC1 bao doc l~p t~i Yi~t Nam, lam di~n dan thao lu~n dan chu. Chung t6i yeu du trå tlf do cho tåt cå nhii'ng ai bi giam dm vi chfnh kie'n hay tin ngl.fBng t6n giao. Ba bi~n phap Cl.,l th~ nay phai dl.fcjc xem nhl.f buoc dåu khai mi'1 tie'n trlnh dan chu h6a Yi~t Nam." Trong nl.foc nha dm quy~n cong san tie'p tl.,IC bat bo, dan ap va xuyen t~c dl.fC1ng IO'i dåu tranh cua GHPGVNTN. Ngay 27.12.2007 nhan danh Hoi D6ng LuBng Yi~n. Hoa Thl.fc;Jng Thich Quang Do ra tuyen cåo v~ vi~c Trung cong xam lån 2 quån dao Trl.fC1ng Sa va Hoang Sa, keu g<;>i nha dm quy~n cong san Yi~t Nam lo~i bo ngay di~u 4 Hie'n phap, trao quy~n liinh d~o dåt nl.foc cho toan dan, tie'n toi vi~c cåp t6c tri~u t~p Hoi nghJ Dien H6ng cho the' ky XXl, d6i ph6 voi hi~m h<;>a Bac thuoc lån thu 5. " .. nh~n dinh rang Bang va Nha nl.foc Cong hoa Xa hoi Chu nghTa Yi~t Nam chi lo bao v~ Chu nghTa Xa hoi rna kh6ng lo bao v~ bien cl.fclng t6 qu6c va stf an ninh, h~nh phuc cua 85 tri~u dan ; chi lo måt f)ang chu kh6ng lo måt Nuoc." Nay cåt IC1i keu g<;>i: l. Toan dan trong va ngoai nuoc mau ch6ng ke't hc;Jp thanh mot kh6i d~ bao V~ non s6ng va noi gi6ng. Ngl.fC1i dan trong nl.foc hiiy nhåt t~ dung len doi hoi Quy~n s6ng, Quy~n tham gia bao v~ t6 qu6c. NguC1i Yi~t hai ngo~i xin mot Jong h~u thuån CUOC dåu tranh trong nl.fOC Va V~n dong qu6c te' lam sang ro chu quy~n Vi~t Nam va stf h~u thuån the' gioi bao v~ toan vyn lanh th6 que huong ; 2. Bang va Nha nl.foc Cong hoa Xa hoi Chu nghTa Vi~t Nam h<;>c l~i bai h<;>c dan chu cua t6 tien khi t6 qu6c lam nguy, cåp t6c tri~u t~p Hoi nghi Dien H6ng cho the' ky XXI d~: tri~u dang vien Cong san va nii'a tri~u bo doi hi~n t~i chl.fa du the' Va ]tfC bao V~ t6 qu6c

2.1.

Y thuc rang ba

tren m~t qu6c phong, chua du uy va diing mi'1 rong m~t tr~n chinh tri va ngo1,1i giao qu6c te', rna dn toi Slf tham gia toan di~n cua 85 tri~u dan va kh6i llfc;Jng NguC1i Yi~t hai ngo~i;

Phap Åm Ph~t Dån 2010

2.2. Tu y thuc ca'p cuu n6i tren, lo~i bo ngay di~u 4 tren Hie'n phap t~o di~u ki~n cho St! tham gia cuu qu6c cua toan dan, cua ffiQi thanh phån dan toe, m<;>i gia dlnh t6n giao va chinh tri ; 2.3. Tri~u t~p Hoi nghi toan dan bao g6m cac cong d6ng t6n giao Va cac dang phåi dan toe ra d(1j tlt dåu the' ky XX cho de'n nay, mi'1 dåu c6ng cuoc h6a giai cac tranh chåp, h~n thu niy sinh tu cac y thuc h~ ngo~i lai gay thanh h~u qua ban dia tham thuong su6t sau muoi nam chl.fa dut, hå u d1,1t co si'1 cho vi~c trao quy~n lanh d1,1o cho toan dan trong mot th~ che' dan chu tam quy~n phan l~p va da dang. "Voi trach nhi~m cua ngl.fC1i c6ng dan, va trong Cl.fclng vi mot t6n giao tung d6ng g6p vao c6ng trinh l~ p qu6c su6t hai nghln nam qua, Hoi d6ng LuBng vi~n Giao hoi Ph~t giao Yi~t Nam Th6ng nhåt kh6ng th~ im l~ng khi t6 qu6c lam nguy, nen cåt IC1i keu g<;>i gioi si phu thC1i d~i trong nuoc va ngoai nuoc hay khii'n cåp dUng len v~n dong hcjp quån cuu nguy. Hoi d6ng LlfBng vi~n Giao hoi Ph~t giao Yi~t Nam Th6ng nhåt san sang tham gia h~u thuån m<;>i c6ng trlnh bao v~ non s6ng va noi gi6ng." Ngl.fc;Jc dong sti' Vi~t. dan toe ta trl.foc bao phen nguy nan vån Vl.fcjt thang va lu6n ci:Jng sanh vai VOi cac dan toe khåc g6p phån t~o dtfng n~n van mjnh nhan lo~i. Sau ngan nam Bac thuoc, tram nam thuoc dia git;ic Tay, khi dåt nl.foc tri'1 m1nh, dan toe qu~t khi'1i dii'y lui g6t gi~c thtfc dan, th1 Ph~t phap d6ng thC1i ph1.,1c ho~t vi sau hai ngan nam du nh~p. sinh m~nh lich sti' Vi~t va sinh m~nh cua Ph~t giao Vi~t Nam la mot. Ytra tranh khoi h<;>a ngo1,1i xam, dåt nl.fOC, dan tOC l~i mot Jån nii'a lam vao cånh chia hai. Tu nam 1954, mi~n bac duoi che' do doc ta i cong san, cung chung voi s6 ph~n cua nhan dan, Ph~t giao bi ki~m soat toan di~n. tåt cå cac sinh ho~t t6n giao d~u bi ngan cåm. T~i mi~n Nam Yi~t Nam, che' do chinh tri tl.fong Mi tlf do, Ph~t giao l~i c6 co hoi dung chung voi d~i da s6 nhan dan tranh dåu cho quy~n blnh dang t6n giao duoi thC1i f)~ nhåt Cong hoa, keu g<;>i hoa blnh cho Dan toe vao nhii'ng nam cuoc chie'n khO'c li~t nhåt va hi~n nay Ph~t giao Vi~t Nam l~i tie'p t1.,1c cung toan dan tranh dftu cho quy~n lam ngl.f(1i trl.fOC Stf dan ap cua b~o quy~n cong san Yi~t Nam, quy~n bao V~ liinh th6, bao v~ dan toe truoc h<;>a chie'm dåt lån bi~n. am ml.fu d6ng hoa cua Bac phl.fong. Mi'1 då u ban Hie'n chl.fclng cua Giao hoi Ph~t Giao da ghi "Giao Hoi Ph~t Giao Yi~t Nam Th6ng Nhåt kh6ng d1,1t Stf t6n t~i ncli nguyen vi ca bi~t rna d~t Slf t6n t~i ffy trong stf t6n t~i cua nhan lo~ i va dan toe". Tu l~ p trlfC1ng trl.foc sau nhl.f mot, Ph~t giao tu khi du nh~p vao nuoc Yi~t da lu6n dUng chung hang ngii voi nhan dan, vi Dan toe la thtfc th~ truC1ng t6n , tri~u d~i. chu nghia, che' do chi c6 tinh cach ngan h~n. Khi che' do, chinh quy~n hc;Jp long dan, ph1.,1ng stf dan , Ph~t giao se cung dan g6p suc lam cho nl.foc giåu , dan m~nh; khi che' do, chinh quy~n di ngl.fcjC (~i nguy~n VQng CUa dan, phan dan, h~i nl.fOC, Ph~t giao l1,1i phai cung dan bay to thai do cua mlnh.

34


Trong su6t 35 nam qua, tu khi dang c9ng san Vi~t Nam d~t ach thO'ng tri len toan dån Yi~t, GHPGYNTN tn.tdc sau nht1 m9t luon dung v€ phia nhån dån, trong dip ung h9 dån oan t~ i Sa i gon va o nga y 17.07.2007 Ho a Thuqng Thich Quang D9 da minh xac "Giao h9i chung toi ciing mQi cd sCJ, tu giao dl}C, tu thi~n Mn bi ct!dp dQat ta't chua vi~n ... H9 bie'n ncli thC1 Ph~t thieng lieng, c6 tinh chå't van h6a d~ bie'n ra ndi du hi, giai tri va la ndi cho ngt1C1i ta ph6ng ue'. D6 la n6i nhl}c rieng cho Giao h9i chung toi va chung cho phong h6a van minh cua dån tQC. Giao h9i chung toi da tung khie'u ki~n su6t 30 nam qua ... D~ cho hi~n tr~ng dang xay ra cho d6ng ba o (J då y horn nay khong con xåy ra nii'a .... , thl bu9c h9 p hai trå l ~i cai quy€n sO'ng va quy€n lam ngt1C1i cho ta. Mu6n nhu the' thl phai chå'm dut ca i n~n d9c quy€n cai tri. Phai doi hoi m9t che' do da nguyen, da dang, d~i di~n dåy du cho 80 tri~ u dån. Chu chl c6 mot dång thl khong th~ giåi quye't dt1<;1c gl cho 80 tri~u dån. Nhu the' da la båt cong r6i . .. Cai trude mcit la va'n d€ doi l~ i cong ly, la tai sån trå l~i cho d6ng bao. Nhung sau d6 phåi doi l~i nhån quy€n va dån chii, tl}' do. Quan tr9ng nha't la tl}' do ngon lu~n d~ ngt1C1i dån duqc tl}' do bay to y kie'n ciia mlnh, quan di~m cua mlnh dO'i vdi nhii'ng t6 chuc cai tri ."

ca

Mot ngt1C1i Åu chåu da n6i "Khi thuqng de' che't, toi ac se hoanh hanh". Då't nudc va xa hoi Yi~t Nam giC1 nay eling the'. Tu khi thO'ng tri da't nudc, 55 nam tai mi€n B<ic, 35 nåm cå hai mi€n, cong san Vi~t Nam gia stl'c tieu di~t cac ton giao chinh thO'ng. T6 chuc ton giao do nha nudc cong san dl}'ng len Chl Ja cong Cl} cua dang, t~O b!nh phong "Tl! do tin nguong" gia t~o tren trt1C1ng qu6c te', thl}'c thi chinh sach ngu dån trong nudc. Kh<ip ndi chua c6 duqc tu b6, chua mdi duqc xåy ca't, c6 ngoi chua t6n hang ty do la trong khi da't nudc vån tl}t h~u , dån chung vån ngheo d6i; IS h9i duqc t6 chuc linh dlnh. Nhung nam gån dåy, ngt1C1i Mn chua ngay cång dong, nha't la nhii'ng dip cung IS. Chua triJ thanh tl} di~m cho khach du lich, cho ke khoe ti€n, nhung nguqc l~i eling la ndi du nguy~n, van vai cua d~i da s6 ngt1C1i dån cung kh6 v€ v~t cha't lån tinh thån khi hQ khong con tin tt!CJng vao nhii'ng IC1i hua h~n d6c lao ciia nha dm quy€n cong san nua.

ca

Sau 35 nam hoa binh, da s6 dån chung vån ch~t v~t, d6i kh6, trom cap, tham nhling, dT die'm, cudp gi~t tran Jan khap ndi; th~m chi cudp ciia, gie't ngt1C1i , hie'p dåm, hanh hung trong gi a dlnh, ngoa i h9c dt1C1ng trCJ thanh blnh tht1C1ng trong xa hoi Vi~t Nam ngay nay; VI chinh nha dm quy€n eling xii dl}ng nhung ke sat nhån, dåu trom duoi cudp, d~ khung bO', dan ap ngt1C1i dån. Chung ta chi dn lt!dt qua cac tC1 bao cua cong san, ct!dp cua gie't ngt1C1i , me tin di doan, b6i toan, thåy cung, thåy te' me ho~c dån chung hi~n di~n khap ndi , tu hang cung ng6 hem cho de'n trung tårn thanh ph6. T6n giåo dudi ban tay cai trj cua cong sån quå th~t da trCJ thanh thu6c phi~n ru ngu ngt1C1i dån nhu nh~n d!nh cuå Marx. T~i sao ci,)ng sån sq T6n giao, nha't la Ph~t giao, VI da s6 ngt1C1i dån Yi~t Nam theo d~o Ph~t, ngay Pha p Åm Ph~t Da n 2010

nao ngt1C1i dån con thl}'c hanh giao ly cuå Ph~t, thi ngay d6 cong sån se con hoång sq nhu sa tang g~p nudc thanh , nhu ac quy g~p anh sang. VI ngt1C1i dån binh tht1C1ng nhå't, con hi~u duqc chut it giao ly cuå Due Ph~t, d~o ly c6 truy~n cuå cha ong eling c6 th~ nh~n ra sl}' ac on cuå ci,)ng sån, sl}' bang ho~i cuå xa hoi, suy d6i cuå d~o dUe, pha sån cuå tlnh ngt1C1i trong xa h9i cong sån. Qu6c gia hung vong, thå't phu hii'u trach. Då't nudc låm nguy, ngt1C1i dån tht1C1ng eling phåi c6 trach nhi~m. Trude sl}' dan ap ngay mot gia tang cuå cong sån dO'i vdi GHPGYNTN va cac t6n giao khlic, trude sl}' pha sån d~o due ngay them tråm tr9ng cuå xa hoi Vi~t Nam, chung ta tha'y it nha't c6 hai cong vi~c cå'p bach phåi lam: l . Chllng ta phåi c6 l~ p trt1C1ng cung thai do ro rang, phå i m~nh d~n ung ho, tie'p tay, doi hoi va tranh da'u cho de'n

khi ta't cå nhung yeu du chinh dang cuå GHPGVNTN eling nhu cac yeu sach dung cuå cac chinh dång, phong trao, nhån sl tranh da'u cho Tl! Do Dån Chu Nhån Quy€n va Chii Quy€n toan v~n lanh th6 duqc thl}'c thi.

2. Keu g9i cac vi c6 trach nhi~m cua cac t6n giao, cac vi tri thuc, van ngh~ sl trong va ngoai nt!dc t~o nen mot phong trao cha'n chinh van hoa, len an, l~t tify nhung chinh sach cua nha dm quy€n ci,)ng sån nham dåu doc ngt1C1i dån, nhii'ng thu do~n mi dån, gåy me tin, thi phi, chia re, nguyen nhån cuå mQi toi ac dang xiiy ra hang ngay trong xå hoi Vi~t Nam. Hai cong vi~c tren chua phåi la ta't cå nhung it nha't eling d6ng g6p phån nao trong tie'n trlnh mang l~i Hoa binh, Tl! do, Dån chu trCJ v€ vdi Dån Toe.

Chu V u Ånh (ngu6n Dan Chim Yi~t Online)

... DO'i voi ehti Ton Dl;li Due Tang Ni va Ph~t tti', toi xin khuye'n thlnh : Cang g~p ehtiong duyen, ehung ta eang tnidng thanh trong tinh thftn "Gift' ehi phl}.ng dl;lo, dl;lo a'y eao sau". Cang g~p gian nan, ehung ta eang th~ hi~n Uti Ph~t dl;ly: "Hay la'y rna quan lam dl;lo hl;ln, la'y nghjeh eånh lam phtidng ti~n thanh ttfu st;i nghi~p lqi sanh, xem an sting nhti do i dep rach ". D~ eung nhau nfi lt;ic vtiqt thoat mQi ehtiong ngl(li, xay dt;ing ll;li ngoi nha Ph~t giao rna ng6t 35 nam qua d mi~n Nam va 55 nam d mi~n Båe, cd sd Ph~t giao bi danh p ha t~n gO'c r~, nhting y ehi Ph~t giao vån trtiong t6n.... (Thong

Di~p Ph~t

Dan 2553-2009 cua VTT-VHD)

35


mue tieu cao cå ciia bac • • cao Tanu Bit Viet• Ong Thor Halvorssen vie't tir Sai Gon, Yit$t Nam v~ D<:ti låo Hoa thttc;1ng Thich Quång Do Nhac toi Yit$t Nam, da s6 khach bang quan chl nghi de'n may bay tr\!C thang My trang b! sung 6ng lttcjn vong tren d6ng b~mg s6ng Cli'u Long truy kich linh Yit$t Cong. Cuoc chie'n d6 cha'm dut vao cu6i thang Ttt nam 1975 khi bo doi H6 Chi Minh chie'n thang bttoc vao Saigon. Måu tn,tc thang My vån con d6 va dtt<;1c chung trong Yit$n båo tan di sån chie'n tranh , qnh nhii'ng hlnh ånh sttu t~p h~m b6ng chie'n tranh. Bu6n thay , viin con i'J day mot chinh quy~n Cong sån reu rao giåi ph6ng cho mot dan toe 82 trit$u ngttoi . Då 35 nåm hon cho loi hua h~n giåi ph6ng a'y, nhung Yit$t Nam viin con b! mot dång th6ng tri . Khong ai dttcjc quy~n phe phan nha nttoc, va nhii'ng xå hoi dan stt chinh ye'u d~u phåi ho<:tt dong trong vong ki~m soat ciia co ca'u chinh quy~n. Bao chi dang tåi nhii'ng tin tue chinh tri xåy ra ben Thai Lan hay i'J Uc chau hon la nhii'ng chuyt$n dang xåy ra t<:ti Yit$t Nam . Chång tha'y dau cong doan doc l~p, va ba't elt ai keu gQi cho nhan quy~n hay dan chii d~u bi t6ng giam- thttong quy cho toi "xa m ph<:tm an ninh qu6c gia". Hang tram nha ba't d&ng chinh kie'n chinh tri va ton giao bi dm tu , noi di~n ra nhii'ng cuoc tra ta'n . D<:ti låo Hoa thtt<;1ng Thich Quång Do , vi cao tang Ph~t giao 81 tu6i, la mot trong nhii'ng nha ba't d&ng chinh kie'n a'y. Chuyt$n doi Hoa thtt<;1ng la mot chu6i da'u tranh on hoa cho ttt do va dan chii Yit$t Nam- rna ding la stt kien trl nhån n<:ti trttoc cuoc dan ap khac nghit$t ciia nha nttoc nhtt loi da p-trå bue th6ng dit$p cua Hoa thttcjng. D<:ti låo Hoa thtt<;1ng Thich Quång Do la Tang th6ng cua Giao hoi Ph~t giao Yit$t Nam Th6ng nha't, t6 chuc bi chinh quy~n ca'm doan. Hoa thttcjng la bi~u ttfc;1ng ke't lien cua phong trao dan chu soi SI,IC dttoi day tång dan ap cua che' do doc tai Yit$t Nam. Hoa thttcjng då tri'J thanh mot trong nhii'ng ngtfoi båo Vt$ chinh tr\!C cho dan chu va nhan quy~n , va dang thach thuc chinh quy~n thong qua nhii'ng kie'n ngh! gQi keu cuoc thåo lu~n tren llnh vttc cåi cach dan chu va nhan quy~n.

Phap Åm Ph~t Dån 2010

Toi då g<:tp D<:ti låo Hoa thtt<;1ng Thich Quång Do t<:ti ngoi thi~n vit$n ngai bi chinh quy~n quån che'. T6i de'n d~ thu am loi chung cua ngai cho hoi nghi nhan quy~n rna ngai kh6ng dtt<;1c phep sang tham dtt. Ca u chuyt$n ciia doi ngai giau a'n tlf<;1ng. Va o nam 17 tu6i, Hoa thttc;1ng chung kie'n b6n su ngai bi bo doi H6 Chi Minh bat noi ngoi chua Linh Quang la ngoi chua dåu doi cua ngai. Mot ta'm bi~n treo tren c6 voi chii' "Ban nttoc", r&i ba phat sung h,1c ban vao mang tai su ph1,1 ngai . Hoa thtt<;1ng n6i voi t6i r~mg k~ tir giay phut fty, ngai cåm nh~n che' do doc tai cong sån se khong t6n t<:ti låu dai. Hoa thttcjng n6i "HQ thåm sat, hQ ly tan gia dlnh, hQ b6p ngh~t ttt do, va xli' to i tlnh yeu ... mot cach då man, thl d6 kh6ng th~ la n~n tång xay #ng nen th~ che' chinh tr!. Nhån dån ru&ng bo stt v6 d<:to va ac doc". Hoa thlf<;1ng doan quye't rang, nglfoi cong sån c6 d~ cao m~,~c tieu ph1,1c v~,~ cao cå nao chang nii'a, ngai chång bao gio cha'p nh~n b<:to lttc, thu h~n va sl}" ky thi. Hoa thtt<;1ng bo cå doi mlnh da'u tranh ch6ng l<:ti stt ba't bao dung. Hoa thtt<;1ng giåi thich rang, "Nhii'ng chi lcji ich cho nhån lo<:ti mai c6 th~ t6n t<:ti. D6 la ly do vl sao Ph~t giao t6n t<:ti tir hai nghln nam tren da't nttoc nay. Va vl sao doc ta i se cha'm dut mot ngay gån då y". D<:ti låo Hoa thttCJng Thich Quång Do då phåi trå gia dat cho cuoc hanh ho<:tt cua ngai. T6ng cong 28 nåm trong cånh tu day - dai hon nhii'ng ngay tu cua Nelson Mandela i'J Nam Phi . Trå i hon ch1,1c lån ngai bi danh d~p , tra khåo, va bit$t giam. Ngay nay, chinh quy~n thttong reu rao ngai dtt<;1c ttt do, nhttng ngai vi cuoc quån che' ngay nay nhtt "con ca trong ch~u - toi c6 th~ di dung quanh lieu phong cua toi - nhttng håy lit$u h6n ne'u t6i mu6n nhåy thoat hong ne'm mui vi ttt do ben ngoai". Stt da'n than kien dinh cua D<:ti låo Hoa thtt<;1ng Thich Quång Do cho slf tMt, la ly do lam cho the' gioi bie't de'n hoan cånh cua mot trit$u ngttoi tu gli'i vao cac Tr<:ti Cåi t?O Yit$t Nam, rna chång bao gio dtt<;1c xet xli' trtfoc toa an. Stt phån khang va len tie'ng cua Hoa thtt<;1ng då dua ngai tO'i ch6n lttu day trong ng6i chua hoang l<:tnh leo i'J mi~n Bac. Chinh quy~n dua cå ba m~ gia 84 tu6i cua ngai cung ngai de'n da'y. Ba då che't trong ca i che't khung khie'p vi l<:tnh va d6i nåm 1985. Hoa thttcjng cåm tha'y

36


tnich nhi~m trong Slf kh6 dau cua m~ m1nh. Håu nhu' mQi thanh vien cua gia dinh ngai d~u che't trong tay cua quy~n chinh - vi h9 chang chju choi tu ngu6n d<;1o Ph~t h9 ton tho.

(2) Do<;1n phim nay se du'<;lc trlnh chie'u d Oslo, Na Uy d Di~n dan Tlf do Oslo vao ngay 28 thang Tlf nay. Va cGng du'<;lc dang tåi len m<;1ng www .oslofreedomforu m.com

Trong thong di~p bi m~t chuy~n ra nlioc ngoai Hoa thli<;lng n6i r~mg :

quy~n c6 tfl;l sd C1 Nfi'u Voc va thanh l~p vien cua Di~n

"Nhån quy~n la quy~n cua moi con nglioi du'<;lc song tlf do va du'QC ton trQng nhu' nhfi'ng thanh vien cua xa h(}i . Nhung Vi~t Nam ngay nay khong c6 tlf do. Chung toi la nhfi'ng nguoi til ngay tren que hliong cua chUng t6i, ngay trong ngoi chila, trong moi din nha cua chung toi - tu nhån cua m9t che' d9 gifi' d9c quy~n cho phep chung toi an n6i hay bat chUng toi cåm m6m, ban phåt cho chUng t9i quy~n tlf do hay bat chung toi bo tu. Tåt ca chUng toi la tu nhån cua che' d9 tu sau 35 nam chie'n tranh chåm dilt, m9t che' d9 tie'p tl;JC cu9c chie'n tranh chong l<;1i nhån dan hQ , d6ng thoi cu'op gi~t mQi nhan quy€n co bån cua nguoi cong dan . Thie'u dan chu va da nguyen, chung toi chang sao di~t trit' slf ngheo d6i va båt cong, cGng khong sao phat tricin thlfc hfi'u va dem l<;1i tie'n b9 cho dan nlioc t6i. Thie'u dan chu va da nguyen, chung toi kh6ng thci båo dåm cho quy~n con nguoi, vi nhan quy~n khong thci båo dåm khi chu'a du'<;lc nhfi'ng thie't che' dån chu va phap quy€n båo v~" . Trong qua khu, nhfi'ng khach ngo<;1i quoc nhu ba Dån biciu bang California, Loretta Sanchez, bj ch~n bat khi vao Thanh Minh Thi~n vi~n. Nam 2006, D<;1i lao Hoa thu'<;lng Thich Quång D9 nh~n du'<;lc Giåi Nhan quy€n Quoc te' Rafto, m9t giåi nhan quy~n Cl Vuong quoc Na Uy thu'ong d~ trd thanh Giåi Nobel Hoa blnh trong tliong lai (nhu tntong h<;lp da xåy ra dOi voi ba Aung San Suu Kyi C1 Mie'n Di~n, ong Jose Ramos Horta C1 Dong Timor, ba Shirin Ebadi C1 Iran, ong Kim Dae-jung C1 D<;1i Han). Vj Giam doc Di€u hanh cua Sang h9i Rafto da bj bat khi buoc vao Thanh Minh Thi~n vi~n M trao giåi cho Hoa thu'<;lng. Con tntong h<;lp cua toi , thl bj bat khi vua ra khoi Thanh Minh Thi~n vi~n . Cong an m;(ic thu'ong phl;lc dling cha ben kia duong truoc m<;1t Thi€n vi~n. h9 da bat toi dua v~ d6n cong an. Rot cu9c to i cGng dli<;lc trå tlf do- nhling chl sau khi hQ thffm vån toi suot m9t gio d6ng h6 v€ slf ki~n VI sao toi de'n chua. May man thay, m(>t Slf lå la khie'n cho ngu'oi b<;ln d6ng nghi~p cua toi, nglioi di~u khicin may quay phim, da kjp tron thoat qua m9t cl'ra qnh chua. Do<;1n phim rna chung toi ghi dli<;lc d Thanh Minh Thi~n vi~n se du<;lc trinh chie'u Cl thii do Oslo, Vuong quoc Na Uy, vao ngay 28.4, t<;1i D<;1i h9i Di~n Dan Tlf do Oslo. Va cGng se du'<;lc dua trlfc tuye'n len Trang nha www.oslofreedomforum.com. Ngufin:

(l) The Noble Purpose of a Vietnamese Monk. huffingtonpost.com , by Thor Halvorssen, 22 April 20 l O

Phap Åm PMt Dan 2010

(3) Tac gia Thor Halvorssen la chu tjch T6 chuc Nhån dan Tlf do Oslo.

Tt! thu~t (Tu ngay 6/4/1977 Mn ngay 1011211978)

Thån ta treng chon Iao til Tiim ta vang v;(ic trang thu m~it h6 Bao trum khap co i hu vo Lao tu dau thci nhi~m 6 tam nay M~c cho the' slf vån xoay Tam ta vin chang chuycin lay du'<;IC nao Ng9c thieu måu tham bie't bao <'l Suong cang phil trang tung cao ngåt troi Trang tron khuye't bicin då y voi Måy bay gi6 thoång cu(>c doi s<;l chi! Låy y treng eau : "Ng9c phån son thu'<;lng sac thliong nhu~n" cua thi€n su' Ng9 An, doi Ly. D<;li y: Vien ngQC d tren nui bj dOt må u sac vin tu'åi tham.

(Il

Tt! thu~U (TU ngay 25/2/1982 Mn ngay 22/3/1992)

Song gifi'a trån ai cånh phG phang Con thuy~n lu'ot s6ng cu hien ngang Da tung dau s<;1Ian suong trang La cuc nao kinh tr~n gi6 vang ( I l True hat du duong khi he de'n Mai cuoi tlioi tan lue dong sang M~c cho mua nang cung giong to M9t tåc long son tr9n da vang. Gi6 vang: djch chfi' "kim phong" . Mua thu thu9c hanh Kim, nen g9i thu la kim phong, tue gi6 heo may . Hoa cuc thuong nCI vao tie't Trung Duong (9 thang 9 am Ijch) qua mua thu la tan. Hoa mai, trai l<;1i, nd vao mua flong. (IJ

Tl! than Toi nghT than to i kh6 da nhi~u Gio them chut nfi'a dang bao nhieu Thong gia dung tlfa suon non lon Gi6 gi~t ho reo th6i chang xieu Nl'ra doi åo ånh Jan måy b<;1c M9t kie'p chiem bao Iop s6ng tri€ u The' slf thang tråm luon di€n bie'n Bu6i sang dang len xuong bu6i chi€u. (trich tit T~p Thd Tit cua HT. Thich Quång D()) 37


nhfi'ng bai p hong vån cua RF A nhan ngay Nhan Quy~n Vi~t Nam ll thang 5 nåm 2010

t~i

Washingtion., Hoa l(y

LTS. M9t nhan v~t nguoi My, 6ng Thor Halvorsen nguyen Chu tich Sang H9i Nhan Quy~n t~i Nuu Vek Hoa Ky cung 6ng Kristopher Andersen (ca hai la thanh vien cua T6 chuc Nhan quy~n Oslo Freedom Forum) vua ghe tham D~i lao Hoa thl1<;1ng Thich Quång D9 t~i Thanh Minh Thi~n Vi~n, SaiGon Vi~t Nam. Cu()c vie'ng tham c6 nhi~u bie'n d()ng xåy ra cho cå hai ngu"oi. Nhung cuoi cung ca hai eling roi khoi Vi~t Nam an toan. Nhan ngay Nhan Quy~n Vi~t Nam Il thang 5 vua qua dl1<;1c t6 chuc t~i Washington, m()t do~n bang video phong viln, tro chuy~n voi D~i lao Hoa tht1<;1ng Thich Quång D9 d11<;1c quay trong chuye'n vie'ng thiim ngan ngui vua qua da d11<;1c trlnh chie'u trong Ngay Nhan quy~n Vi~t Nam nay. Phap Åm xin dl1<;1c trich diing trQn cac bai phong viln cac nhan v~t va CUQC phong viln voi f)~i lao Hoa thl1<;1ng Thlch Quång D9 v~ n6i uoc ao danh rieng cho dilt nu"oc Vi~t Nam. (Trich tu RFA-Dai Phat Thanh Å Cha u Ttt Do)

Bai 1: Nha ho~t d()ng nhan quy~n ngtiiii My bi danh vi de'n tham Hoa thtiqng Quang D()

Y Lan, th6ng tin vien RFA (2010-03-25) M()t nhan v~t nguoi My c6 vii cho nhan quy~n bi c6ng an danh va thåm viln sau khi Mn thiim D~i lao Hoa thl1<;1ng Thich Quång D9 t~i Thanh Minh thi~n vi~n d Sa i Gon Chu tich Sang h()i nhan quy~n t~i New York, Hoa Ky, 6ng Thor Halvorssen, de'n Thanh Minh Thj~n vi~n viln an D~i lao Hoa Tht1<;1ng Thich Quång D(), vi Hinh d~o toi cao cua GHPGVNTN. Ra v~. 6ng bi c6ng an hanh hung va eau luu trong m()t giolll'Oi d6ng h6 t~i cå sd c6ng an qu~n Phu Nhu~n. thanh pho H6 Chi Minh.

Y Lan:

Thua 6ng Thor Halvorssen, 6ng la nha sån xuilt di~n ånh d6ng thoi la nguoi sang !~p va Chu tich Sang h()i Nhan quy~n c6 tr\1 sd d~t t~i New York. Dl1<;1c bie't 6ng bi c6ng an thanh pho H6 Chi Minh hanh hung va eau luu tuån tru"oc day vi 6ng de'n thiim D~i lao Hoa tht1<;1ng Thich Quång DQ d Vi~t Nam. Di~u nay c6 dung kh6ng? Xin 6ng vui long cho thinh giå dt1<;1c bie't stt ki~n xåy ra nhl1 the' nao? Thor Halvorssen: Stt ki~n xåy ra dung nhl1 v~y. T6i da de'n Vi~t Nam M vie'ng thiim ngu"oi lanh d~o Giao h()i Ph~t giao Vi~t Nam Thong nhilt, m()t vi Tang c6 ten Thich Quång D(). Hoa tht1<;1ng bi vao tu ra kham tu thoi con tre . Hoa thl1<;1ng tung bi tra tiln va kh6ng ngung bi

Phap Åm Ph~t Dan 2010

quån thuc. Tilt cå chi vi Hoa tht1<;1ng ho~t d()ng cho dan chu va nhan quy~n, nen trd thanh ffi\IC tieu dan ap CUa chinh quy~n Vi~t Nam. Hoa thl1<;1ng hi~n dang bi quån che' t~i Thanh Minh Thi~n vi~n. T6i da Mn dily vie'ng thiim ngai. Ro rang la nhung c6ng an m~c thuong ph\lc thily t6i di vao Thi~n vi~n. Nen sau CUQC vie'ng thiim, moi bu"oc ra, bon nguoi c6ng an li~n ap cte"n t6i. M9t trong b9n hQ danh thuc vao 111ng t6i. Cå bon ten cung la het t~i sao t6i vao chua, t6i de'n chua lam gl! R6i h9 dån t6i v~ d6n c6ng an, d diiy t6i bi m()t si quan niim sao thåm viln va giam giiJ trong m()t tie'ng ru"Bi dtJng h6. Sau d6 h9 M cho toi ra V~ VI toi n6i thang VOi hQ rang lchong thå toi ra hQ se g~p kh6 chu t6i chang bi kh6 khan gl dau . Th~t la m()t kjnh nghi~m hai hung. T6i phåi n6i r1wg t6i qua vui suong khi thoat khoi Sai Gon.

Y Lan: Diiy c6 phåi la lån då u tien 6ng Mn Vi~t Nam ? Thor Halvorssen: Viing, va chac chan rang con !au t6i moi trd l~ i Vi~t Nam .

YLan: La nguoi ngo~i quoc lån dåu tien de'n Vi~t Nam, d.m tu"dng 6ng nhu" the' nao doi voi nha dm quy~n ? Thor Halvorssen: d, m()t CUQC tuyen truy~n tåy nao ky di. Mau sac tuyen truy~n sau r()ng trang tråi khap nåi . H6 Chi Minh la Che Guavara cua Vi~t Nam . Hlnh 6ng ta d11<;1c dan khap nåi, 6ng theo doi chung ta khap nåi . M()t chinh quy~n tuy~t doi C()ng sån nhung d6ng thoi eling la tl1 bån, th~t la di~ u qua 11 ky qu~c. Di~u thily ro la h9 chi nham toi m()t chuy~n rna th6i . Bang m9i gia h9 muon thu t6m ti~n b~c cua du khach va cua nuoc ngoai. Nhung hQ chang quan tam m()t ti ti nao cho nhan quy~n. DQC

38


cac bao tie'ng Anh t;;ti dåy la m(it thit nghi~m ky di theo ki~u ngon ngi1 hai chi~u trong the' gioi cua Orwell. Nhi1ng tin tU'c tlm thily trong bao chf chl la tin tU'c d ngoai Vi~t Nam. Chiing c6 m(it tin tU'c gl tl! sl! cua Vi~t Nam. Ne'u c6 eling chi la sl! tuyen truy~n rna thoi .

YLan: Cåm tu'Cing cua ong khi g;;tp D;;ti liio Hoa thu'<;lng Thich Quång D9 nhu' the' nao? Thor Halvorssen: M(jt con nguoi ky vi, m;;tc du bao thåm n;;tn phåi tråi qua , Hoa thu'<;lng gii1 vi1ng ni~m hy VQng la Vi~t Nam se thang Iuot, khac phl;lc C(ing sån, va chuy~n h6a sang m(it che' d(j rna phå'm gia con ngu'oi du'<;lc ton trQng va nhån quy~n du'<;lc båo dåm d mU'c cao nhilt.

Y Lan:

Xin ong eau hoi ch6t, theo ong C(jng d6ng the' gioi phåi lam gl d~ thay d6i tlnh tr;;tng nhån quy~n t;;ti Vi~t Nam. Ong c6 nghi rang the' gioi da quan tårn dung mU'c chua? Thor Halvorssen: Håu nhu' the' gioi chiing quan tårn gl cå. Tam mudi tri~u dån s6ng duoi m(jt che' d9 d(jc tai toan tri mi m quy~n bao nhieu th~p ky, the' rna chiing c6 chut quan tam nao. Nguoi ta da n6i qua nhi~u de'n cu(jc chie'n Vi~t Nam, sl! khung khie'p eling nhu' n6i kh6 dau cua chie'n tranh lam bang gia mQi phe phan chfnh dang d6i voi nhi1ng chuy~n rna nha dm quy~n C(jng sån Vi~t Nam hanh xit nhån dån hQ su6t mily th~p ky qua. Th~t dang bu6n khi Chåu Åu va d~c bi~t Hoa Ky to ra qua blnh thån . Hå u nhu chac chan Hoa Ky gii1 slf im l;;tng vl CUQC chie'n Vi~t Nam va nhi1ng di sån cua n6. The' nhu'ng bie't bao qu6c gia Chåu Åu eling cåm tie'ng. Th~t la m(jt slf im l;;tng kinh h6n!

Y Lan: Xin cam dn ong Thor Halvossen da danh cho CUQC phong viln nay. Thor Halvorssen: Xin cam dn chj va quy Dai da lam sang to nhi1ng chuy~n dang xåy ra t;;ti Vi~t Nam. Då y la vi~c dn tie'p tl;IC cho de'n ngay nhån dån Vi~t Nam du'<;1c hu'Cing cac quy~n tlf do bao chf, tlf do ngon lu~n , tlf do ngay cå trong vi~c du'<;1c quy~n thie't l~p nhi1ng dång chfnh tri - rna hi~n nay bi cilm - dem khå nang chuy~n h6a tlf do, tranh cai tren bao chf M khoi phl;IC cac n6i bilt cong, nhi1ng di~u rna hi~n nay t;;ti Vi~t Nam chua du<;1c huCing. Vi~t Nam ngay nay s6ng du'oi che' d9 d(jc tai toan tri.

Bai 2: Phong va'n ong Kristopher Anderson v~ cu()c vie'ng tham HT Thich Quang D() Quynh Nhli, ph6ng vien RFA (2010-05-13) Kristopher Anderson la m(it trong hai nhån v~t thu(jc T6 chuc nhån quy~n Oslo Freedom Forum n6i chuy~n trlfc tie'p cua voi D;;ti Hio Hoa thu<;1ng Thfch Quång D9 t;;ti Thanh Minh thi~n vi~n d SaiGon.

Phap Åm Ph~t Bån 2010

Sau khi di~n kie'n Hoa thu<;1ng Quång D(j , lue ra v~ , chu tich Oslo Freedom Forum la Thor Halvorssen bi cong an bat va danh d~p, nhu'ng ong Kristopher Anderson !;;ti may man thoat du'<;1c va gii1 nguyen v~n cu6n bang ghi hlnh bu6i n6i chuy~n voi Hoa thu'<;1ng, do;;tn bang du'<;lc tnnh chie'u trong Ngay nhån quy~n Vi~t Nam Il thang 5 vua qua t;;ti Washington. Quynh Nhu phong viln ong Kristopher Anderson quanh Vl;J tham vie'ng vi Tang Th6ng Giao H(ji Ph~t Giao Vi~ t Nam th6ng nhilt, va cu6n bang video dang chu y nay. Quynh Nhu: Chao ong Kristopher Anderson. Xin ong cho bie't ml;JC dich cua chuye'n di tham Vi~t Nam lån då u tien cua ong. Kristopher Anderson: Toi la m(jt nguoi lam phim tlf do . Toi c(jng tac voi t6 chU'c nhån quy~n Oslo Freedom Forum tu nåm ngoai. Vai thang trude dåy, toi cung voi Chu tich cua t6 chU'c nay di Vi~t Nam d~ tham Ho a thu'<;1ng Thfch Quång D9 va c6 y dinh quay phim V~ CUQC g~p go voi d;;ti liio Hoa thu'<;1ng vl chung toi du'<;1c bie't ong da bi quån thuc tu nam 1998, nen Hoa thu<;1ng khong th~ de'n tham dlf H(ji thåo V~ Nhån quy~n cua Freedom Forum, va chung toi hy vQng c6 th~ mang tie'ng n6i cua ong Mn voi H9i nghi. Quynh Nhu: Ong va Chu tich Oslo Freedom Forum da chuå'n bi nhu the' nao cho chuye'n di g;;tp Hoa thu<;1ng Thfch Quång D(j? Kristopher Anderson: H6i cu6i thång 3, t6i va Chu tich cua t6 chU'c Oslo Freedom Forum Thor Halvorssen di Vi~t Nam mang theo vai thie't bi quay phim. Voi nhi1ng phat minh mai trong cong ngh~ thie't bi thu hlnh voi d9 phån giåi cao, chie'c camera rna chung toi mang theo chl nho CO nhu' ca i rna y Chl;lp hlnh cua cac ph6ng vien nhie'p ånh. Quynh Nhu: Yl v~y ong nghi rl'wg ong c6 th~ mang chie'c rna y quay phim nay vao Vi~t Nam nhu' cac khach du lich rna khong bj xet hoi vl Vi~t Nam viin quån ly bao chf. Kristopher Anderson: Vang. chung toi nghi rang chung to i c6 th~ mang n6 vao Vi~t Nam, qua cac khåu ki~m tra rna khong bi xet hoi. De'n Yi~t Nam, toi thily trung tårn Thanh ph6 H6 Chf Minh nhu' m(jt khu du lich, sån bay gån n(ji thanh. To i thily mQi thU' hå u nhu d~u t6t d~p , c6 cåm tlfdng nhu' dang du lich d Thai Lan v~y, cho de'n khi ra khoi khu trung tam thanh ph6 ... Quynh Nhu': Ong va Thor c6 cåm giac dang bi theo do i kh6ng? Kristopher Anderson: Chung toi c6 cåm giac hlnh nhu' Cong an dang theo do i chung toi . Khi toi hoi chuy~n m(j t s6 nguoi nuoc ngoai khac da di Vi~t Nam va de'n Thanh ph6 H6 Chf Minh, thl hQ båo hQ khong c6 cåm giac bi Cong an theo doi . Nhung d6i voi toi thanh ph6 nay nhu c6 m(jt slf giå t;;to b~ ngoai.

39


Chl cån bang qua ben kia du'ong, ra khoi khu trung tam danh cho khach du lich, vao cac khu dan cu' thl bl;ln mai tha'y du'<;fc cu9c s6ng thlfc slj di~n ra nhu' the' nao. Bl;ln se thfiy cånh sat illl;lC sac phi,IC håu nhu' CO illl;lt d illQi ng6 ngach, a'y la chua k~ nhung nhan vien an ninh khong illl;lC sac phi,IC. Chung toi da bie't tru'ac ding phia ben kia du'ong cua Thanh Minh ThiSn vi~n, noi Hoa thu'<;fng Thich Quång 89 dang bi quån thuc c6 m9t quan ca phe nho, lue nao cånh sat cung c6 illl;lt VI thiSn vi~n nay nam trong St! ki~m smit 24/24. Quynh Nhu': Ong c6 th~ k~ ll;li di~n bie'n slj vi~c khi 6ng va Chu tich Oslo Freedom Forum de'n gl;lp Hoa thu'<;fng Thich Quång 89. Kristopher Anderson: Toi va Thor da de'n khu vlfc thiSn Thanh Minh hai ngay. M9t ngay truac d6, chung to i de'n quan ca phe, ng6i ll;li an t6i va nghien cuu xem cånh sat xua't hi~n a quan ca phe nay vao gio gia'c the' nao. Va tren su6t con duong khong hS tha'y c6 m9t da'u hi~u nao cho tha'y ca'm khong ai du'<;fc vao Thanh Minh ThiSn vi~n, khong hS c6 m9t bång thong bao nao ca'm khach du lich lai vang khu VlfC nay. Ml;lC du khu vljc Thanh Minh ThiSn vi~n khong cach xa khu trung tam thanh ph6 la bao xa. vi~n

a

89. Khi toi trd vS khach Sl;ln thl dt.t<;1c message cua Thor bao la anh da bi bat. Cong an khong ta'y di cai di~n th9ai di d9ng Blackberry cua Thor nen anh da lien ll;le du'<;fc vai New York qua message . Thor n6i rang e6 4 eånh sat cho anh tad ngoai dåu du'ong lUe Thor tu chua bt.tac ra . H9 k~p c6, danh vao dåu , da'm sau lt.tng va nem Thor len xe cånh sat, bat dt.ta vS tr1,1 sd eong an tra hoi khoång 3 Mn 5 tie'ng d6ng h6. Quynh Nht.t: Cåm nghi eua ong lue nghe tin nhan eua Thor bao la bi cong an bat va danh d~p. Kristopher Anderson : Toi cåm tha'y ra't lo s<;1 h9 se phat dol;ln bang ehung toi mai thu, nhu'ng may la h9 khong phat hi~n dt.t<;1c. hi~n

Quynh Nht.t: Cåm nghi cua 6ng vS Yi~t Nam qua chuye'n dinay? Kristopher Anderson: 86i vai cå toi va Thor, day la lån dåu tien ehung toi Mn Vi~t Nam. Toi nghl rang Yi~t Nam dang md ciia lam an vai the' gioi nhu' Trung qu6c. Nhung khu vtfc C1 trung tam thanh ph6 danh cho du khach nt.tac ngoai hol;lc cac doanh nhiin de'n lam an nh9p nhip, Sl;leh se la m9t slf hao nhoang giå tl;lo, nht.tng khi bl;ln di ra khoi khu vlje a'y vai khu ph6 thl se du'<;fc trong tha'y nhung hinh ånh thljc cua Yi~t Nam .

Chung toi gQi ca phe va vai m6n an Vl;lt, c6 m9t cånh sat illl;lC sac phi,IC dung gån do, tO ve gi~n du nh)n trung trung vao chung toi duong nhu d~ hoi vi sao chung toi ll;li e6 m~ t c) day. Toi m9t lue thl nguoi eånh sat nay båo chu quan yeu du chung toi bo cai balo cua chung toi dang d~ d tren ban xu6ng da't VI nghi ngo rang chung toi dang lam vi~e gl d6 dang sau cai balo. Chung toi tat may quay phim va xem nhu' cac khach du lich blnh thu'ong khac de'n quan ng6i giåi khat va quan sat ph6 sa d~ ngay mai chung toi se trd ll;li d6.

C6 nhung cai tt.tong phån ra't ky quai nhu' nhung hlnh ånh quång cao vs du Iich, khach du l!ch di tham quan khu dia dl;lo Cu ehi, nhung khu ph6 ban hang lt.tu ni~m eho khaeh nt.tac ngoai ta'p n~p cac khach du l!ch phu'ong Tåy, ehau Åu, nht.tng khi bt.tae qua ben kia dt.tong thl ro rang eu9e s6ng thljc cua nhung cu' dan hi~n len nht.t m9t the' giai khac, va Slj CO illl;lt cua cånh sat hftu nhu' mQi lue, mQi no i.

Khong c6 m9t t6i nao vao Thanh Minh ThiSn vi~n rna kh6ng bi theo doi. Chung toi quye't dinh ngay horn sau cu di nhanh thang vao lam nhu' khong bie't, va ne'u bi ch~n ll;li hoi chung toi se trå loi la vao chua tham quan eht,~p ånh, nhu' bao ngoi ehua khae rna khaeh du lich c6 th~ de'n tham quan va eht,~p ånh.

Bai 3: NQi dung cuQc tra IOi phong va'n cua Hoa thtiQ'ng Quang DQ

Sang horn sau chUng toi chia hai di vao ThiSn vi~n Thanh Minh m9t caeh d~ dang khong gl;lp trd ngl;li gl. Chu tich Oslo Freedom Forum Thor vao tru'oc to i khoång 10 phut. Chung toi mai gl;lp Hoa thu'<;fng Thich Quång 89 thl c6 bong cånh sat xua't hi~n trong san chua di bang t6i sau. Chung toi nghl rang minh se bi bat tru'ac khi bat dåu quay phim . Chung toi na'p qua m9t ben va may qua cånh sat di ch6 khac.

Tl;li l~ Ky ni~m lån thU 16 Ngay Nhan quySn eho Vi~t Nam horn 11/05/2010, d tr1,1 sd Qu6c hQi My, m9t dol;ln phim vS cu9c phong va'n Hoa tht.t<;1ng Thich Quång 89 do Kristopher Anderson thlfc hi~n da du'<;fe trinh chie'u.

a

Cu9e n6i chuy~n vai Hoa thu'<;fng ehl keo dai khoång 45 phut, chung toi e6 gang lam th~t nhanh, sau d6 chung toi di hai nga khac nhau. Thor di ra tru'ae toi khoång 30 phut. Toi ll;li eht,~p them vai ta'm ånh M ne'u bi cong an bat toi se gio ma'y ta'm ånh cht,~p nay ra nhu m9t khaeh du lich . Toi d ll;li them 30 phut vai Hoa tht.t<;1ng Quång

a

Phap Åm Ph~tDå n 2010

a

Quynh Nht.t: Cam on ong da chia se nhung suy nghl.

Nguyen tac bang Anh ngu do Yi~t Long RFA chuy~n ngu (2010-05-13)

Nhan dip nay Quynh Nhu' eua Dai Å Chau Tlf Do da phong va'n 6ng Kristopher Anderson, m9t trong hai ngu'oi cua Di~n Dan Tlf Do Oslo da tham Hoa Tht.t<;1ng Tang Th6ng GHPGVNTN. Ong Anderson la ngt.toi thu hlnh cu9c phong va'n voi Hoa tht.t<;fng Thich Quång 89 , bien t~p va trinh chie'u tl;li Qu6c H9i Hoa Ky horn Il thang 5 vli'a qua . Duoi day la

40


n9i dung cu9c trå loi phong vån cua Hoa Thu'<;1ng Thich Quang 89 . Vi~t Long chuy€n ngii'.

Kristopher Anderson: Ngai c6 tha thU' cho chinh quy~n C9ng san Yi~t Nam chång?

Kristopher Anderson: T<;ti sao ngai bi quan che' t<;ti chua?

HT Thich Quang 89: C6 , toi tha thU', vi h<;> eling la con ngu'oi. 8i~u duy nhåt rna to i mu6n ndi nhii'ng ngu'oi C9ng san la h9 thay d6i tu' tuC1ng, bo chu nghla C9ng san di , bo ca i ly tu'C1ng C9ng san di. Tu tu'C1ng C9ng san chang la gl d, chi la vo ich. 8i~u h<;> phai lam ngay la buong rdi chu nghia C9ng san, va nhln nh~n dan chu, tlf do nhån quy~n cho toan th€ nhån dån Vi~t Nam. Thl h<;> se du<;1c vui sll'ong. Nhung båy gio thl khong ...

Chinh quy~n C9ng san noi då y cho rang ne'u toi du'<;1c tlf do nhu' bao nhieu nguoi khac th1 to i se tie'p t1,1c tranh dåu cho tt! do, dån chu . HT Thfch Quang 89: BC1i vi chinh quy~n C9ng san noi dåy cho rang ne'u toi du'QC tlf do nhu' bao nhieu ngu'Oi khac thl to i se tie'p t1,1c tranh dåu cho tlf do, dån chu. Cho nen toi bi quan che' M khong c6 cd h9i nao d11<;1c g<;tp go nhi~u nguoi. d dåy, toi c6 mu6n n6i eling khong c6 ai M n6i, hay c6 ai de'n g<;tp toi tru doi khi cong an C1 quanh dåy, ben kia duong, se vao chua. Cho nen toi bi co l~p . H<;> khong mu6n to i gi/. p m9t ai, vi the' h<;> phai bu9c to i bi quan che' !au dai . Kristopher Anderson: VI ly do gl rna Ngai hie'n doi cho Slf do i hoi cong Jy va nhån quy~n?

ca cu9c

HT Thich Quang 89: 86 la di~u d~ hi€u, ne'u ong bie't rang su' phl,l cua toi bi gie't m9t cach tan b<;to va khung khie'p. R6i de'n mce toi va ngll'oi su' huynh, su' d~ cua su' ph1,1 toi , ngay d thai su' ph1,1 cua to i, eling bi C9ng san gie't che't. Cho nen toi thåy C9ng san he't stk tan b<;to. Them vao d6 h<;> con di theo va ap d1,1ng m9t che' d9 toan tri. Nguoi dån khong c6 quy~n bay to y kie'n cua chinh rn1nh. Chung toi khong c6 nhån quy~n, d dån chu eling khong. C9ng san cai tri dån theo y h<;> mu6n. Vi the' toi cho rang khong th€ d€ C9ng san du'QC tt! ti~n lam di~u d6 mai mai. Chung ta phai lam m9t vi~c nao d6. Kristopher Anderson: Tu nåm 1975 trd di cu9c s6ng cua Ngai bj ngu'Qc dai. Ngai bj lu'u day ngay tren xU' sd cua Ngai trong 10 nåm. H<;> du'a vj må u thån 85 tu6i cua Ngai toi C1 chung; c1,1 ba da måt vl d6i va l<;tnh. V~y di~u gl da khie'n Ngai khong mu6n bo cu9c? HT Thich Quang 89: BC1i vl, cac vj thåy d6 , Ph~t giao khong s6ng cho cu9c s6ng cua mot mlnh Ph~t giao, rna ngu'oi Ph~t tl'r chi nghi de'n cu9c s6ng cua con ngu'oi , n6i chung. Va con ngu'oi Yi~t Nam con chju dt!ng kh6 dau thl chung to i cung chju du'ng kh6 dau voi h<;> . Vl v~y chung toi tie'p t1,1c tranh dåu de'n khi Vi~t Nam c6 tlf do, dan chu va hoa blnh. Kristopher Anderson: Mc;ic cho m<;>i tham kjch d6i voi Ngai trong qua khu, lam sao Ngai vån giii' dl1<;1c stf an nhien thanh than nhu' v~y? Lam sao Ngai vån c6 th€ tu'di vui, dåy an !<;te? HT Thich Quang 89: Vl trong tam tu' toi khong c6 long thu h~n. To i gang yeu thu'dng tåt d m<;>i nguoi . 8i~u d6 c6 nghla la : yeu thu'ong la h<;tnh phuc. Ne'u anh thtfc stf c6 tlnh thu'ong yeu d6i voi tha nha n, anh se dm tha'y h~nh phuc. Vl the' nen toi thttong du'<;1c an I~c; toi bie't to i khong lue nao dm thåy kh6 dau . Toi luon Iuon c6 n1,1 cu'C1i.

Phap Åm Ph~t Dan 2010

Kristopher Anderson: H<;> c6 du'Qc vui su'ong khong? HT Thich Quang 89 : Toi cho la khong, h<;> khong du'<;1c sung su'ong dau. Lue nao h<;> eling phai nghl de'n cach thuc M gie't ngu'oi , de cu'op b6c ... Lam sao h9 vui su'ong cho du'<;1c? Kristopher Anderson : T<;ti sao Giao H9i ra ngoai vong phap lu~t C1 Yi~t Nam?

Ph~t

giao bi d<;t t

ChUng toi thåy ngll'oi Vi~t Nam , nhln chung, ra't kh6n kh6, do phai s6ng duoi m9t che' d9 d9c tai. M<;>i thU quy~n cua h<;> d~u bj tu'oc do<;tt. H<;> chang con gl. HT Thich Quang 89: Vl anh thåy d6, sau khi C9ng san chie'm rni~n Nam Yi~t Nam trong måy nåm, tu 1975 de'n 1978, h<;> thå'y GHPGVNTN kh6 tri lam, h<;> c6 t<;to ra m9t giao h9i khac du'oi quy~n ki6m soat cua h<;>. Sau khi t<;tO dt!ng giao h9i d6 , h<;> g<;>i la Giao H9i Ph~t giao Yi~ t Nam, thl GHPGVNTN bi g<;tt sang m9t ben, bi coi la Giao h9i ba't h<;1p phap. H<;> ngån cåm m<;> i ho<;tt d9ng cua giao h9i chung toi. Kristopher Anderson : Yl sao Giao h9i cua Ngai qua n tam nhi~u de'n the' cho vånd~ nhån quy~n va dån chu? HT Thich Quang 89 : Yl chung toi thå'y ngu'oi Vi~t Nam, nrun chung, råt kh6n kh6, do phai s6ng duoi m9t che' d9 d9c tai. M<;>i thU quy~n cua h<;> d~u bi tu'oc do~t. H<;> chang con gl. Chi du<;1c m6i ngay hai bua, v~y thoi . Con ngu'oi rna khong c6 quy~n gl tru CI,IOC s6ng khong con y nghia. Chung toi cung nhau quye't dinh phai c6 hanh d9ng de thay d6i tlnh hlnh. Vl the' toi tie'p t1,1c hanh d9ng cho de'n ngay horn nay. Kristopher Anderson: Ngai c6 th€ cho chung toi bie't tu'dng lai cua Vi~t Nam se ra sao? HT Thich Quang 89 : Theo y rie ng cua toi, toi cho rang theo Nemah cua d<;to Ph~t thl m<;>i stf d~u bie'n d6i . Khong c6 ca i gl giii' nguyen tr<;tng trong vong m9t sat na. M<;>i St! vi~c d~u thay d6i . Toi cho rang r6t cu9c C9ng siin eling c6 ngay ke't thuc. C9ng san khong keo da i du'QC låu, theo lu~t vo thu'ong cua nha Ph~t. St! v~t khong thay d6i thl khong hi~n hii'u. M<;>i thU' hi~n hii'u thl d~u thay d6i . Chu nghia C9ng san eling v~y. M9t ngay nao d6 C9ng sanse di cten ch6 chåm dU't. Vl v~y toi cho la sau nay Yi~t Nam se dtt<;1c tlf do, dan chu, lue d6 ngu'oi dån Yi~t se du'<;1c an l<;tc.

41


Kristopher Anderson: Ngai mu6n nhan nhu vCii the' giCii oi~u gl V~ Vit%t Nam? HT Thich Quång E>(): Toi hy vQng rang vCii nhung ai xem phong vån nay, toi tran trQng thinh cåu hQ hay tie'p t1.,1c giup cho ngu'C1i dan Vit%t Nam c6 cach nao duqc dan chu, tlf do va nhan quy~n. f>;;tc bit%t vCii nli'Cic Na Uy, toi båy to Wi cåm t;;t chan thanh tCii Sang h()i nhan quy~n Rafto, theo ten giao su' Thorolf Rafto, v~ giåi thu'Cing hQ trao cho toi nåm 2006. V~ nhung slf kit%n Cl Tri~u Tien, Cuba, toi hy VQng ... toi da s6ng du'Cii che' d9 C()ng sån tCii nay la 35 nåm, toi hi6u rang ngu'C1i dån trong nhung qu6c gia C()ng sån d6 chang c6 chut an vui h;;tnh phuc nao. HQ chiu dtfng råt nhi~u n6i kh6 dau, nen t6i hy VQng nhung qu6c gia d6 se buong rdi ly tu'Cing C()ng sån di, dtSi sang dan chu, tlf do va nhan quy~n . Ne'u nhan quy~n du'qc ton trQng thl mQi ngu'C1i mQi dån t()c mQi qu6c gia tren the' giCii se du'qc an vui h;;tnh phuc. Toi mong sao cå the' giCii se du'qc an vui h;;tnh phuc. CUQC

~

K

SAM HOI la phu'dng cach duy nhat

x6a ngay tang thu'dng 30.4 Trong m()t the' giCii dåy xung d()ng luon c6 nhung slf tranh chilp. C6 nhi~u phu'dng c:ich d6 giåi quye't cac cu()c tranh chilp. ThC1i ky hoang da, hai ben thu'C1ng giåi quye't bang b;;to d()ng , the' giCii van minh cac ben c6 Phap Åm Ph~t Dån 2010

khuynh hu'Cing giåi quye't bang thu'dng thåo on hoa. Cung bi chia doi dilt nu'Cic vi khac nhau y thuc ht%, nhu'ng 3 dång C()ng sån cua 3 nu'Cic da c6 3 cach hanh d()ng khac nhau. C()ng sån E>ong E>uc thl bat tay, thlidng thåo vCii Tay f>uc d6 th6ng nhilt dilt nu'Cic trong hoa binh. C()ng sån Bac Vit%t l;;ti gåy chie'n tranh, huynh dt% tu'dng tan Mn khi c6 ke thang, ngu'C1i thua mCii chiu thoi . C()ng sån Tri~u Tien l;;ti khac nua, cu d6 phån ai ben d6 giu, oqi xem r6t cu()c ai dung, ai sa i, h;;t h6i phån giåi. Vit%t Nam thl khen Vit%t Nam anh hung, vi thang My, thang Phap, Th:ii Lan l;;ti khen Thai Lan anh hung vi tranh du'qc cu()c chie'n tranh d6i dåu vCii phu'dng Tay. Khong bie't ai dung, ai sai, ai mCii th~t slf anh hung? Ai gay t()i ac vCii dån t()c? Ong V6 Van Kit%t, c6 Thu Tu'Cing c()ng sån Vit%t Nam, ngu'C1i c6 m()t phån trach nhit%m trong cu()c chie'n tranh huynh Cl<% tu'dng tan giua hai mi~n Nam Bac Vit%t Nam, khi v~ gia, ong da c6 nhung nh~n d!nh råt khac l;;t , nhu'ng nghe c6 ve chån thanh, Ong n6i rang: "Trong chie'n thang 30.4.1975, ne'u c6 m()t trit%u ngu'C1i vui thl eling c6 m()t trit%u ngu'C1i bu6n ... " C6 le , nhu' c6 nhån thu'C1ng n6i: "Nhan tu'dng til' ky ngon da thit%n, di6u tu'dng til' ky minh da ai", con ngu'C1i såp che't, Wi n6i th~t tha , con chim sap che't, tie'ng keu the lu'dng. C6 le cu6i dC1i , ong mu6n quay trCI v~ vCii ong ba , t6 tien, khong mu6n di theo Mac-Lenin nua, VI ong da thily ra rang, chu thuye't MacLenin da sai låm, nen thang than , m;;tnh d;;tn, dam n6i len slf th~t, gi6ng nhu' ong Gorbachev da can dåm thu nMn rang: "Chu nghla C()ng San må toi (Gorbachev) ph1.,1c v~.,~ gån cå dC1i nguC1i, toan la tuyen truy~n hra bjp. NguC1i C()ng Sån chung toi tin dung nhung di~u gian d6i M che giilu slf th~t. Theo Wi ong V6 Van Kit%t thi tuy cu()c chie'n ke't thuc nhu'ng chl c6 nguC1i dan nii'a nu'Cic la vui mung, con m()t nii'a !;;ti dau khtS . Ong V6 van Kit%t, m()t dång vien C()ng sån cao cilp, c6 cong 1C1n trong cu()c chie'n, lam Mn chuc Thu tu'Cing, la ke chie'n thang, nhung ong da n6i nhu' v~y, thl khong m()t ai trong hang ngu lanh d;;to dång C()ng sån hit%n nay, c6 th6 n6i gl khac ou'qc. Th~t v~y, chang c6 cu()c chie'n tranh nao må khong gay di~u ta n cho dilt nu'Cic d6 , chang c6 cu()c chie'n tranh nao må khong mang de'n dau thu'dng cho nhG'ng ngttC1i dan vo t()i . Cu()c chie'n Bac Nam l;;ti keo dai gån 21 nam trC1i, tieu t6n khong bie't bao nhieu xu'dng mau cua binh linh hai ben, cua d6ng bao v6 t()i. T6ng ke't gån l O trit%u ngu'C1i che't, nha cii'a tan hoang, ru()ng vu'C1n d6 nat, dilt nu'Cic dieu tan, dan tlnh ly tan ... Ca i h~u quå dau thu'dng milt mat cua dan t()c, da keo da i tu d6 Mn nay chu'a dut, kh6ng bie't de'n bao giC1 mCii han gan ou'qc, chung to cu()c chie'n tranh huynh dt% tu'dng tan , do C()ng sån Bac Vit%t ga y ra, ro rang la sai låm va thilt d(tc . Ne'u chi vi nguC1i dan m()t nii'a nu'Cic vui må l;;ti gay cho nii'a nu'Cic bu6n, thi chi bang bat chu'Cic C()ng sån Tri~u Tien, phån ai nily giu, c6 hay hdn khong? Hay t6t nhilt la bat chu'Cic C()ng sån Bong Due, bat tay vCii Tay Due, th6ng nhilt dilt mtCic trong hoa binh thi vui dyp bie't chung nao!

42


Ai da giiy ra t()i ac nay? Ai la ngu'oi phåi chju trach nhi~m ? Ai la ke c6 t()i vdi t6 qu6c, vdi dan t()c Yi~t Nam?

Sau chie'n thang, 30.4.75, v@ kinh te' thl Nha dm quy@n C()ng sån da ap dt,mg chu thuye't vo sån Mac-Lenin d~ "Tie'n nhanh, tie'n m~nh, tie'n vung chac len Xa H()i Chu Nghla". d mi@n que thl quoc huu hoa ru()ng dåt cua nong dan dem gom VO h<Jp tac xa . (j thil.nh thi l~i chu tru'ång danh cong thu'ång nghi~p. Nha may, cong ty, elta hang buon ban cua tu' nhiin d@u bi tru'ng thu. Ti@n b~c bi d6i theo chi tieu m6i gia dlnh chl du'<Jc 200 d6ng. Trong phut choc, toan dan tren cå nu'dc, d@u trC1 thanh vo sån. Chu tru'ång chuyen chinh vo sån thie'u c~nh tranh nen kMng klch thich du'<Jc nhu du phat tri~n khie'n n@n bnh te' cå nudc dån di Mn b~t qu~. Dan chling, cåm khong du an, ao kh6ng du mioic, dau b~nh kh6ng thuoc thang, l~ i them chS dQ hQ khifu, c6ng an tri ... CUQC song måt tlf do, dau kh6, cå han nhu' dja ng1,1c. De'n n6i, nam 1986, C()ng sån da phai khån cåp thay d6i chinh sach: "D6i mdi hay la che't". V@ chinh trj thl vdi tu' tu'C1ng h~n thu, Nha dm quy@n da bat giam hang tri~u sl quan, c6ng chttc cua Vi~t Nam C()ng Hoa vao tr~i tu cåi t~o. Qui che' trong tr~i ru !~i tuiin theo chl thi khac khe tan ac cua Thu Tu'dng Bac Yi~t, Ph~m Van D6ng: "Chung giiy t()i ac vdi dan t()c, cho chung an it, bat chung lam nhi@u, d6 la nhiin d~o him r6i". Yl bj doi xii tan b~o, da man nen khong bie't bao nhieu quan chttc che' d() cfi phåi bj b~nh t~t, che't ch6c, trong cac tr~i tu (1 nåi rung sau, nu'dc d()c. Nhi@u nguoi phåi li~u m~ng vu'<Jt bien , bang ghe, bang thuy~n , bang rung vu'<Jt bi~n co thoat ra nu'oc ngoai. Lop che't tren rung, Idp che't dudi s6ng, ldp bo mlnh ngoai bi~n cå, lam m6i cho chim ca.. .Th~t la m()t giai do~n dau kh6 cung clfc cho dan t()c. Trong l!ch sit Vi~t Nam chu'a c6 thOi nao nhu' v~y. Cho Mn nay, Xa h()i vftn tie'p t~,~c xuong cåp, cac t~ n~n tr()m cap, bai b~c, xl ke rna tuy' tham nhiing hoi 19 nhi~u v6 k~. Van hoa suy d6i, d~o dttc bang ho~ i . . . Ai da giiy ra cånh tu'(_jng dau thu'ång nay cho dan t()c? Ai mdi th~t slf lake c6 t()i vdi t6 quoc, c6 t()i vdi nhan dan? Nam 186 1-1865, Hoa Ky ciing c6 m()t cu()c n()i chie'n giua hai rlli~n Nam, Bac v~ vån d~ giåi ph6ng N6 I~. Mi~n Bac cfing thang, Mi~n nam ciing thua va phåi dåu hang. Sau khi thåo lu~n giåi quye't vån d~ giåi giap cho binh sl, hai ben cung d6ng y rang, sl quan rlli~n Nam vftn tie'p t1,1c giu nguyen cåp blfc, con binh linh rlli~n Nam, ai ffiUOn V~ nha vdi gia dlnh thl V~, ai ffiUOn tiSp ti,IC binh nghi~p, thl gia nh~p vao binh doan rlli~n Bac. Kh6ng c6 tr~i cåi t~o, kh6ng c6 tr~i tu . Nghla Trang ch6n chung binh sl hai rlli~n, binh linh t6n trQng lftn nhau. D6 mdi la hoa blnh, d6 mdi la thong nhåt, th~t d((p de bie't bao. Hån cå the' ky trude rna Hoa Ky da van minh nhu' the'. V~y mil. ngay nay, Dång C()ng sån Yi~t Nam vån con song trong tu' tu'C1ng h~n thu nhu' thoi ky man da . T~i sao C()ng sån Vi~t Nam bie't sao chep Bån Tuyen Ng6n D()c Phap Åm Ph~t Dan 2010

L~p cua Hoa Ky, nhu' !Oi 6ng Bill Clinton, clfu T6ng Thong Hoa Ky da n6i, nhung l~i kh6ng bie't bat chu'dc cach doi xii hoa blnh, thu'ång yeu va bao dung cho nhau , nhu' tu'dng Grand va tu'dng Lee cua hai mi~n Nam, Bac Hoa Ky da lam sau khi cu9c n9i chie'n chåm dttt?

Ong V6 Van Ki~t con n6i, "Yeu nudc cfing c6 nhi~ u cach yeu nudc". Kh6ng phåi nhu' loi tuyen truy~n nh6 i SQ cua Nha dm quy~n C9ng san rang, "yeu nu'dc la ye u Xa h9i chu nghla" . Ngay nay chl con vai nudc theo Xa h9i chu nghla, v~y ngu'oi dan cua hang tram nu'dc theo che' d9 tlf do, dan chu tren the' gidi thl kh6ng bie't yeu nuoc hay sao? Cac Nha dm quy~n d9c tai da l<Ji d1,1ng vån d~ yeu nu'dc nhu' m()t phu'ång ti~n d~ khung bo, da n ap ngu'oi dan, quye't giu d9c quy~n lanh d~o, vl quy~ n l<Ji cua be dång phe nh6m rieng tu'. C6 nhi~u cach d~ giåi quye't vån d~ khac bi~t v~ l~ p tru'ong va tu' tu'dng. Nhåt la doi vdi ngu'oi dan trong m()t nu'oc. Cung la d6ng bao, cung la ba con, than thu9c vdi nhau, t~i sao !~i phai tu'ång tan, tu'ång sat nhau chl dS giåi quye't vånd~ tu' bån va c9ng sån rna phåi ga y ra bao kh6 dau, tan nat. TMt la m()t Slf VQng d9ng va sai lå m qua ldn! Ngay 30.4.1975, ngay chåm dttt chie'n tranh hai rlli~ n Nam Bac, le ra la m9t ngay vui, l~i trC1 thanh m() t ngay bu6n, ngay dåt nudc råi vao thoi ky tam toi , gia dlnh ly tan, que hu'ång tan nat, dan t9c chia Ila. Ngay chåm dltt chie'n tranh l~i la ngay dåt nu'dc råi vao thS che' d()c ta i d9c dång theo chu thuye't ngo~ i lai sai låm lam cho nha n dan måt he't tlf do, dan chu, nhiin quy~n nhu' thoi ky phong kie'n, thlfc dan, hoang da . B~o llfc chl thiiu to m du'<Jc dåt nu'dc nhu'ng kh6ng thong nhåt du'<Jc long nguoi . Nhu du tlf do, dan chu va hoa blnh la nhu du chung cho mQi ngu'oi tren the' gidi. Da blide qua the' ky 21, m()t the' ky rna cac nudc tren the' gidi dang hudng Mn tlf do va phat triSn V~ mQi mat, v~y rna ngu'oi dån Yi~ t Na m vftn song ben l~ xa h()i van minh. Vi~t Nam kh6ng c6 cac quy~n tlf do t6n giao, bao chi, di !~i, cu' tru , l~ p h9i ... nhu' qui djnh trong bån Tuyen ng6n Quoc te' Nha n quy~n cua Lien Hi~p Quoc. Y~ vån d~ nay, D~i Lao Hoa Thu'<_1ng Thich Huy~ n

Quang, tu nam 2000, lue con bi lu'u day C1 Quang Ngai , Ngai da vie't thu' yeu du Nha dm quy~n c9ng sån: "Hay låy ngay 30.4.1975 lam ngay Sam Hoi va Chuc sinh toan quoc". Ngai doi hoi: "Hay trå Nhan quy~n l~ i cho ngu'oi song va Linh quy~n cho ngu'oi che't". Ne'u du<Jc nhu' v~y thl mai tMt slf thong nhåt dåt nu'oc, thong nhåt long nguoi, nhan dan duqc då y du quy~n tlf do, dan chu , tie'p de'n se doan ke't dan t()c, cung nhau chong ngo~i xam M cttu nuoc thoat khoi n~n banh tru'dng D~i Han nguy cåp hi~n nay.

Thich Vien Dfnh

43


di~n ben kia c6 mot cai gie'ng, nlf6c råt trong va ngQt. Thanh gie'ng xiiy bang nhung phie'n da t6 ong.

su da luong tu6i , khong ai ro goc gac. Chi bie't Thåy nguoi Hue'. Gi9ng n6i cua Thåy eling khong con r~c Hue'. Dang dåp ong cao 16n, d~m nguoi , nhung khong m~p, eling khong om. Sac m~t cua vi thi~n su h6ng hao, måu da hc1i s~m, chung to Thåy eling hay ra ngoai nang gi6. Ngoai Thåy ra , con mot su båe, tu6i eling gån sau mlfc1i , dang gåy om va den dua. Mot chu ti~u khoang chung hc1n muoi tu6i , ph~:~ giup hai ong gia trong cac vi~c sinh ho~t l~t v~t hang ngay. Trt,~ tri la mot nha

Thimh Van

Thinh thoang vån c6 khach hanh huc1ng ghe qua chua. Da so la nhung ba 16n tu6i, c6 khi cåc ba cung di v6i mot co ga i, c6 le la con, hay cha u gai. H9 la nhung Ph~t til' nguoi Kinh, gia dlnh C! trong thi xa . Låu låu eling c6 dan ong de'n chua. H9 vao chua c6 th~ khong phai d~ l~ Ph~t, rna VI mot ly do khac, nhlf c6 vai lån, nhån vien an-ninh Chtm CUa Sd canh sat de'n d~ g(,lp thåy tfl:l tri V~ vi~c gl d6 . H9 chi de'n ban ngay. Thinh thoang mot chuye'n xe Lam chC! len chua tie'p te' g~o th6c, tlfc1ng muoi, va d~u nanh . Nam toi ra truong D~i-h9c Su ph~m va d6i len d~y C! Ban-Me-Thuot la khoang thoi gian sau bie'n co Te't M~u Thiin. D~y dlf<;Jc hai nam , toi bi dong vien vao Thu Due. Ra truong, du<Jc bi~t phai v~ d~y C! truong cli. Tie'ng la sl quan, nhlfng tru nhung ngay dåu tien m6i v~ trlnh di~n Bo Tlf l~nh Khu Chie'n thu~t, bat buoc phai m~c quån ph~:~c, con suot thoi gian sau d6, di d~y, toi chi m~c thuong ph~:~c. Thanh ra C! cå hai nc1i toi d~y h9c va C! trQ , khong måy nguoi bie't to i la sl quan.

d phia Tå y Nam thi xa Ban-Me-Thuot c6 mot ngoi chua nho nam co dc1n gån mot buon Thlf<;Jng. Chclng bie't ngoi chua du<;Jc xay len nam nao. C6 le eling tau lam, it ra la tU' tru6c khoang thoi gian mi~n Nam thanh l~p chinh th~ cong hoa då u tien. Nhung bue tuong må u xam xit, nhi~u ch6 16p voi vua da bi bong ra tung mang, bang ban tay , hay c6 khi bang ca cai n6n. Mai chua I<;Jp ng6i am dlfc1ng, c6 nhi~u khoang va. Dung C! du6i nhln len c6 th~ thåy nhung vien ng6i m6i con måu do tlfc1i. Con l~i toan th~ eling mang mot måu xam xit, phil mot 16p reu. Mau reu eling xam. Khoang dilt phia sau chua c6 mot vlfon ca phe khoang nil'a måu tåy, tai san cua chua. Hai ben hong chua la vlfon ciiy b~ch dan. d mot g6c phia tay trå i, mot g6c b6d~ kha to c6 le da dlf<;Jc tr6ng ngay tu khi nguoi ta xiiy dlfng chua. Ciiy toa b6ng råm tren cå mot khoang dilt rong. Ngay gån ben goc b6-d~ la mot thap nho . G6c dOi Phap Åm Ph~ t E>ån 2010

Toi la dan Hue'. Cling nhu da so nguoi dan Hue' khac, gia dlnh toi, tu ong ba cho de'n cha m~ toi d~u la nhung Ph~t til' thuån thanh. Nguoi Hue' von mo d~o Ph~t, nen Thua Thien eling la nc1i c6 nhi~u chua chi~n n6i tie'ng. Tu nho toi da hay theo m~ len chua m6i khi ba di 1~ PMt. Nen 16n len toi vån thich de'n cac cånh chua m6i khi c6 dip. Khong khi tlnh rn!ch va mat me C! cac ngoi c6 tlf vån lam toi thich hc1n khong khi C! cac ngoi chua hi~n d~i xiiy theo ki~u m6i C! noi o cåc thanh phol6n, nhlf Sa i gon chiing h~n. Khi con d dan Slf, toi it khi quan tam de'n tlnh hlnh chie'n sl! trong nu6c . Tåt cå nhung gl to i bie't v~ chie'n tranh chi la nhung ban tin chie'n slf, nhung ph6ng slf chie'n trlfong cua cac dai truy~n hlnh ngo~i quoc chie'u tren Tivi . De'n lue khoac len nguoi bo quan ph~:~c, r6i dlf<;Jc phai v~ nhi~m sC! giao d~:~c cli, to i m6i bat då u chU y de'n cac vån d~ quiin sl! va chie'n tranh. Qua tlm hi~u, toi bie't Ban Me Thuot la mot trong nhung ye'u di~m chie'n llf<;Jc cua Vung 2. M~c du the', thi xa Ban-Me-Thuot cho de'n lue to i len vån c6 ve tlfc1ng do i an blnh. Yl v~y, thinh thoang toi hay cung vai d6 ng nghi~p la ca vao cac ban Thlf<;Jng ven thi xa tlm mua m~t ong, trung ga, hay thit rung.

44


Chuy~n t6i de'n chua eling kh6ng phåi do tlnh co. Chfnh

nho Khåi , giao su Toan dån Mn, to i moi bie't. Khåi n6i voi tOi: - Chua nho nhling mat me tTnh mjch lim. Chu nh~t thinh thoång len dåy chåi. Dem sach theo rna dQC . Hoi).C ra ng6i duoi g6c cay b6 d~, noi guång Due Ph~t rna trftm tu. Ci.ing thåy long nh~ nhang thanh thoat han di. Chua (J sat rla Thj xa, tuång d6i an ninh. Khong c6 gl phåi sc;J . Di).c bi~t, ne'u c~u mu6n tlm hi6u them v~ kinh sach, cu hoi Thfty tn,1 tri. To thåy ong su nay c6 cai ve gli<!- lim. Sau lftn len chua dåu tien, khong g~p duc;Jc thåy tr1,1 trl. Yai tuån sau, vao m(it ngay chii nh~t, toi li). i len chua lån ni.i'a. Lftn nay to i di m(it mlnh, dem theo quy6n Grapes of Wrath cua Steinbeck, tinh ra ng6i g6c cay d€ dQc theo nhu gc;Ji y cua Khåi. Lfrn nay to i rna y min hån . An tuc;Jng dåu tien toi bit gi:ip (J Thfty t[\,1 trl la ve an nhien tlf ti).i cua 6ng. Net mi).t 6ng råt d6i blnh thån, khong vuong våt m(it chut gl v~ nhi.i'ng phi€n tntc;Jc cua the' nhan, cai rna nhi~u lån to i nhln thåy nåi m(it s6 vj tu hanh toi c6 djp di~n kie'n nhi:i'ng nam con hQc (J Sai Gon. Thåy ft n6i, va to ra råt th~n trQng trong tung eau n6i ra. Lue tOi vao chua, Thåy vua til' can nha nho ben Ci).nh chua che'ch v€ phfa sau, cach m(it khoång san nho, di len. Thåy v~n b9 d6 ba ba bang våi nau da ci.i. Nhln thåy Thåy , t6i v(ii chip tay xa, r6i n6i: - Bi).ch Thåy, con la Ph~t til'. Thåy cånh chua, ghe vao thap nhang 1<!-Y Ph~t. Xin thåy cho phep. Thfty to ra di€m di).m, mi~ng håi mlm cuoi, n6i: - Khong dam. Cii'a thi~n lue nao ci.ing r(ing mfJ. Ph~t til' c6 djp vao day ii).y Ph~t, d6 la th i~ n duyen. Ong cu tlf nhien. Toi xin phep rut m(lt cay nhang cham vao ngQn den h(it vit, dm vao !u. Vi tang dung yen nhin toi, net mi).t trCJ li). i blnh thån. L<!-Y Ph~t xong, toi quay sang ong, n6i: - Bi).ch Thåy. Con ci.ing hay dQc kinh, lu~n nha Ph~t. Nhung can Cå con Så thi6n lim. Nen dQC dåy rna c6 khi chang hi6u duc;Jc la bao. Dam mong tlm Mn day, thinh thoång duc;Jc g~p Thfty, xin thåy giång them cho. Trong lue n6i, toi nhln thang vao vi tang. Ong eling nh1n toi . Hai tia mat gi).p nhau trong vai giay ngan ngui. Toi mim cuoi vl nh~n ra cå hai h1nh nhu dang dung I6i dam thoi).i håi c6, phång phåt I6i n6i trong "H6n buom må tien". Nhung toi chitng bie't chuy6n eau chuy~n ra sao d€ n6 trfJ nen bot khach sao, va c6 kfnh, håi c6 ve ti6u thuye't d6. Vj thi€n su moi to i sang nha ngang. D6 la m()t gian nha nho, chia lam hai phån khong d~u nhau. M(it ben vua dung lam phong tie'p khach vua la trai phong. M()t ben la ch6 ngii cho thåy va su bac cung chu ti6u. MQi thu d~u c6 m()t ve dån Så, m(ic ffii).C, nh\.tng tuom tåt si).ch se . Toi ngo y voi Thåy thinh thoång mu6n duc;Jc len tham chua, n6i chuy~n voi Thåy M tlm hi6u them v~ di).o

Phap Åm Ph~t Dån 20LO

phap. Thfty båo, d6 la thi~n duyen . Chang c6 gl phå i ngi).i. Doi khi toi ci.ing hoi Thåy v~ m(it vai di~u c6 tfn h cach rieng tu, Thåy chi trå loi råt ngan gQn. Tlnh hlnh chie'n Slf chung quanh, ci.ing nhu trong cå nUOC lue khoan lue nhi).t. Nhung nhin chung c6 ve nhu cang ngay cang xåu di . Hoi v~ di).O, Thåy giång: - Con duong giåi thoat khCJi di til' phå chåp, doi).n nga . Con chåp truoc nhi~u thu cang con trftm Juan trong kh6 åi. Trong tåt cå cac chåp, cai "chåp ta" la c(ii ngu6n cua nhi~u phi€n nao. Hoi Thåy v~ eau nhi~u lån hay nghe : "Ph~t ti).i tam". Thåy giång: ... "Tim trong tam se chiing gi/. p Ph~t." Toi n6i: - Bi).ch thåy, con khong hi6u. Thåy båo: - BCJi, Ph~t chang (J trong tam ci.ing chang (J ngoai tam . Toi n6i voi Thåy, giQng tuy~t VQng: - Thåy oi , v~y phåi tu the' nao moi mong c6 ngay ng() duc;Jc chan ly giåi thoat? Thåy nh~ nhang båo: - Di'tng mong du gl cå, la ng(i r6i dåy! Toi vån thie't tha ngo y mu6n hQc Ph~t, Thåy båo:

- T6t hån he't la hQc (J chinh m1nh. Cai 16i Thåy giång phap cho toi d<!-i khåi la v~y . Toi 10 mo hi6u y Thåy mu6n nhin nhii vit%c tu chung c6t (J th€ nghi~m, chu chiing tlfa han nåi ly thuye't keu r6ng. Cho nen m6i khi len chua, eau chuy~n gii.i'a t6i va Thfty eling chj lang dang nhu the'. Nhung khong hi6u do dau, to i cang ngay cang cåm thåy tin tufJng va kfnh me'n vi thi~ n su c6 b€ ngoai giån dj d6. To i nhln thåy (J ong m()t nhå n cach khac han nhi.i'ng tu si toi tung gi).p (J cac ngoi chua IOn truoc da y. Doi lue eau chuyt%n ci.ing chuy6n qua phån thoi slf. Thåy hay l~ p di !~p li). i eau: - T()i nghi~p dan t()c m1nh. Doi khi Thfty n6i them: - Nhung bie't lam sao duc;Jc. Ci.ing la do nghi~p quå cå . Dan mlnh dn båo nhau cung lam nhi~u di~u thit%n, mo i mong c6 ngay chuy6n duc;Jc nghi~p, thoat khoi trå m luan. C6 lån Thåy n6i voi toi: - Thoi gian slip toi day con tang t6c lam. Nghit%p bao quå la ni).ng n€. Con nen cån th~n d€ phong. Sau m()t thoi gian lui toi , Thåy khong con gQi t6i b~tng "6ng", hay di).o hi.i'u ni.i'a . Thåy gQi toi bang con theo yeu du cua toi. Khi toi dem nhi.i'ng loi vj su gia n6i voi toi kS cho Khiii nghe. Han bao can tren nhi.i'ng tin tue chie'n Slf cang ngay cang soi d()ng, han d6ng y chuyt%n

cu

45


thoi gian sap toi tlnh hlnh c6 th€ c6 nhung bie'n chuy€n råt nghiem trQng. Sau cung Khåi n6i voi tai : - Tao thåy ang su' gia c6 cai gl bi m~t lam, may ~· Phåi cån th~n. Ong ta c6 ve ranh nhi~u chuy~n qua. Lo dau ang ta la Vi~t c()ng nam vllng, thl sao. Thoi bu6i nhi~u nhlfång nay, bie't dau chung. Nem cho Khåi m()t cai nhln nlta ngo vlfc, nlta håi che' ri~u, tai dua, båo han: - Mi nen chuy€n sang lam an ninh tlnh bao thl dung ngh~ hån. Ai mi eling nghi duqc. Nghe tai n6i the', Khåi håi blfc, han båo tai: - Dung y y, may. Thoi bu6i nay chang c6 di~u gl khang th€ xåy ra. May nen cån th~n. Theo tao, lue nay nen bot di chua di. Lo t1,1i n6 "tha" may di, ba gia may l~i kh6c m~t nghl.

Tai lu mat nhln Khåi: - Dung tru eo tau chu mi. Cai rni~ng mi dau c6 hi~n lanh gl. Khi n6i chuy~n voi Khåi, tai hay benh vlfc vi Su' gia, rna trong mat tai, c6 ve la m()t vi chan tu. Ve hi~n tu, khiem t6n, va 16i an n6i chung mlfc cua ang luon lam toi tin tlfi'1ng. Då u nåm bfiy lam to i v~ Nha Trang an m()t ca i Te't bu6n nån, dåy lo au cung gia dlnh b9 m~ va cac em tai. Dau dau eling nghe nhung tin d6n d~i v~ m()t cu()c t6ng cong kich co nåm M~u Than, Vi~t c()ng sap slta mi'1 ra. T~i da y, tai c6 dip n6i chuy~n voi Hoang, ch6ng cua m()t nu d6ng nghi~p quen gia dlnh ta i. Hoang la m()t si quan tlnh bao lam vi~c i'1 Bi.) Tlf L~nh Quan doan Il, eling dang di phep v~ Nha Trang. VI la ch6 quen bie't, vua la d6ng d()i, nen trong eau chuy~n, c6 lue Hoang vui rni~ng, cho tai bie't m()t vai di~u lien quan Mn tlnh hlnh chie'n slf. Toi nho m()t eau Hoang n6i voi tai trong m()t bu6i t6i ng6i u6ng ca phe i'1 nha anh ta: - C6 th€ nåm nay mlnh con du'QC an m()t cai Te't yen 6n cu6i cung nua. Sang nåm chlfa chac da c6 Te't. Tinh hlnh gang lam. D6i phlfång ch9n quan doan Il lam di€m lån di~n Juan. Mung hai te't tai phåi v~ l~i Pleiku. Chil.ng bie't t1,1i n6 se "chåi" ch6 nao trlfoc day? Råt c6 th€ la ch6 tai, rna eling c6 th€ la ch6 anh. T1,1i n6 chuy€n quan råm ri) du lam. Anh nen cån th~n. Cau nhac nhi'1 "cån th~n" tai nghe i'1 Hoang la lån thu hai. Lån nay n6 phat ra tu mi~ng m()t si quan tlnh bao. N6 nhac tai nho l~i eau n6i cua vi thi~n su' i'1 ngoi chua nho. Trong dåu t6i b6ng nåy ra m()t eau hoi:

-u, bie't dau ang Iao chil.ng ta m9t can b9 t!nh bao cua d6i phlfång nam vung. Phåi, bie't dau dffy, everything is possible in love and war. Nghi de'n di~u d6 tlf du'ng tai thåy long mlnh håi bu6n.

Phap Åm Ph~t Dån 2010

Ne'u vi su' gia åy la m()t can bi) tlnh bao cua phia ben kia . Ong ta se chl nhlf Hoang thai. T~ hån the' nu~ Hoang la m()t nglfoi linh, anh ta chl lam b6n ph~n duqc giao, danh chinh ngan thu~n, dlfong du'ong chinh chinh. Con vi su' gia kia, ne'u ang ta chl nu p sau chie'c ao da d€ lam cai chuy~n rlnh r~p. Tai se khang bao gio nhln nh~n ang ta la chie'n si, n6i gl Mn tlf cach cua m()t vi thi~n Sl! Du bi~n lu~n the' nao, hanh vi cua ang ta eling lam 6 nhi~m cånh chua. Nhi~u lue tai ng6i yen l~ng råt lau d€ suy nghi v~ di~u d6. Toi hlnh dung ra ve m~t hi~n tu va dai mat sang nhu' sao du'oi qp lang may r~m Juan Juan nhln thil.ng vao mat nglfoi d6i tho~i cua vi thi~n su', c6 tlm cho ra m()t net nham hi€m. Ta i c6 hlnh dung ra trong cai phong thai ung dung tlf t~i d6 m()t net gian ac, thu nghich. Nhlfng khang, ta i khang th€ tlm ra båt cu m()t elt chl nao khie'n toi c6 th€ nghi ngo ang. Va trong tham tam, tai du mong ong khang bao gio la m()t can bi) C()ng sån nam vung. Quå nhien, sau Te't, tlnh hlnh b6ng bie'n chuy6n mau It;:. Ban Me Thu()t, dung nhlf Hoang da n6i voi tai, dang tu di~n thoat cai tri'1 thanh di6m. Cai diSm ung th6i dåu tien trong can b~nh ung thlf tråm kha dån de'n cai che't cua mi~n Nam vao ngay cu6i thang tlf nåm bfiy lam. Tåt nhien la tai bi kt;:t trong cai vong llta d6 ngay tu nhung ngay dåu tien tr~n chie'n n6 ra. Toi vån thu()c thanh phån giao chuc. Chang bie't do nguoi ta thåy khang dn thie't phåi lai tai tri'11~i quan d()i d€ nem vao mi~ng con quai v~t chie'n tranh dang them thit nglfoi, hay m9i slf da tri'1 nen qua tr~ d€ nglfoi ta Jqp nghi ra chuy~n la phåi lai tai tri'11~i quan d()i, d~t vao tay tai vai cht,~c ngttoi Iinh d€ tie'p ti,IC lao vao cai lo llta d6. Cho nen toi mai c6 Cå hQi dung ngoai CUQC ban gie't va theo dam thu'ong dan d~t qua d~t l~ i giua hai Jan d~n cua da i ben. Sau khi Ban Me Thu()t hoan toan thåt thu, tr~n chie'n Jan r()ng, vua nguqc dlfong len phia Bac vua d6 xuai xu6ng bi6n. Tai khai voi nhung nglfoi chu moi cua thi xa rang que tai i'1 Nha Trang, chl du'qc phai len day d~y h9c. Nhung nglfoi m~c ba ba den vua moi vao ng6i i'1 tr1,1 si'1 kh6m phlfong cffp cho toi m()t månh giåy nho, chu in lem nhem. Ten tu6i, ngh~ nghi~p, que quan tai duqc di~n vao nhung khoång tr6ng c6 nhung dffu chåm. H9 båo ta i, thoi gi an khong bao la u nua Nha-Trang va toan bi) rni~n Nam se giåi ph6ng, tai c6 th€ dm månh giåy d6 V~ Nha Trang trlnh di~n chinh quy~n cach m~ng dS lam an sinh s6ng blnh thlfong. H9 khang bie't m~c du tai d~y h9c, nhlfng tai la m()t si quan bi~t phai. Di nhien tai eling c6 giåu kin tung tich. Nhung eau chuy~n thåm sat nam M~u Than con chlfa phai l~t trong tri tai . Tai phåi he't suc th~n trQng trong tung loi an tie'ng n6i. Chl så sfiy m()t chut eling c6 th€ dua Mn cai che't cho tai. Cling may, i'1 cå hai nåi, tai d~y va i'1 tr9 khang måy nglfoi bie't toi la si quan bi~t phai, tru m()t s6 vien chuc cua si'1 giao d1,1c va trlfong toi d~y. May man hån nua la chang c6 ai trong s6 h9 la can bi) C()ng sån nam vung. V å, tai eling chil.ng lam gl d€ t~o an oan voi båt cu ai trong thoi gian lam vi~c. Cho nen m~c dåu vån s6ng trong lo au ph~p

46


ph6ng, nhling thbi gian ke' tie'p sau d6 toi khong gl). p kh6 khan gl. Lue d6 toi da (J sau Iling cu()c chie'n, t~ hdn the' nfta, to i dang tung blide trd thanh dan "vllng giåi ph6ng". Ne'u cu()c chie'n con keo dai , cu()c s6ng toi se ra sao. Chac chan r6i de'n m()t lue nglibi ta se bie't toi thu9c thanh phån nao. Nhftng ngay s6ng ch~p chbn trong tlnh hlnh dåt nlidc nii'a tinh nii'a me do, kh6ng hiSu sao tam tu toi van hay nghT de'n nha su gia (J ngoi chua nhO. Bie't dau gib nay ong ta ll).i chang ng6i m()t cåi ban giåy nao d6 trong toa tinh, tren canh tay deo m9t cai bang do. Tl\i xa sau khi d6i chu b6ng nh\1 c6 ve yen ang han ll).i. Nhftng ke da tån chie'm thi xa ll).i keo nhau di dau d6 , dS dam dan chung hoang mang ngd ngac ll).i cho nhftng cai gQi la "Uy ban tlf quån" cai tri . CGng con may cho chung toi, nhftng ngubi dan trong vllng bi chie'm. C6 le dS long ngubi bdt hoang mang hay qua tuy~t VQng dua de'n cac cu()c n6i d~y ch6ng ll).i h9, nhftng ngubi chu mai to ra råt hien hoa de cl\iu. Toi nghe nhieu ngubi trong s6 h9 n6i eau :

a

- Dåt nudc sap sii'a hoa blnh r6i . Mai m6t du6i he't My Thi~u, ba con ai se ve que nåy lam an, khoi lo gi~c gia

nfta. H9 cung it hol).nh h9e, de nyt dan chung. H9 dang mu6n v6 yen m9i ngubi M rånh tay di chie'm nhftng vung con ll).i. Hå u he't h9 d~u sii'a sol).n m()t b9 m~t hi~n tii', cdi md khi tie'p xuc vdi dan chung. D6 la nhftng con s6i dang d6ng vai ba ngol).i . E>am dan vung bi chie'm thl van ngay thd nh\1 co be quang khan do, c6 bie't dau la m1nh sa p bi an thit.

Y nghi V~ Vi SU gia Van thoi thuc toi tlm de'n ngoi chlla nho d6 dS xem gib day ra sao. Dan chung nhieu ngubi cung nh\1 toi, cu di he't ch6 nay de'n ch6 khac nhu nhftng ke thåt thån ho~c dang trong cdn m()ng du. Ngubi ta Chl).y lang xang di tlm nhung thu thåt )l).C, ho~c cua ho~c ngubi. Dam ngubi trong U y ban tlf quån thl hlnh nh\1 con dang loay hoay b~n r()n vdi nhung thu mdi chie'm du<;1c . H9 c6 ve th~t slf b6i r6i truac nhung cua cåi qua nhi~u vua c6 trong tay. H9 lo kiSm ke, eat dl).t ngubi canh giu. Dam dan den tl).m thbi du9c dS rieng ra m()t ben. Con ngubi coi v~y rna ll).i de kiSm soat. Bdi con ngubi bie't SQ . Cua cåi thl khong c6 ly lich. Khong nam ky , se de dang bi thåt thoat. Khi tlm de'n ngoi chlla nho, toi tuCJng se bat g~p 6ng su gia gib da y da ra ml).t hol).t d()ng c6ng khai trong m()t thll "uy" nao d6. Nhung khong, t6i hoan toan låm khi nhln thåy ong Cl} van di~m dl).m khiem t6n s6ng ndi chua. Gl).p t6i, Thåy chl n6i Thåy mii'ng lam la t6i kh6ng sao cå. Thåy båo t6i , ne'u c6 thS dl19c thl nen tham gia cac toan cuu tr9 nhftng d6ng bao chang may nha tan cii'a nat hay c6 than nhan bi tit nl).n . V~y th6i . Thåy khuyen t6i khong nen VQng d()ng lue nay, Yl vo ich. Chie'c xe dang d6 d6c, va thang da dut. Kh6ng thS can du<;1c b~tng båt cu cai gl. Long trbi khong con trl} (J chung ta nua.

Phap Åm Ph~t D an 2010

Nghe Thåy n6i, toi bu6n ba vo eling. Ml).c dåu trong tham tam toi cung mang mang hiSu ra m9t di~u gl tii' la u r6i. Chl c6 di~u t6i kh6ng ngb slf t6i t~ ll).i xåy ra nhanh de'n the'. Gl).p ll).i vi su gia sau cai bie'n c6 ghe gdm nhåt trong CUQC s6ng rna de'n lue d6 toi mdi gi;lp, di~U Jam toi cåm thåy vui nhåt van la xac nMn du<;1c di~u: Thåy t6i , vi su gia kh6ng phåi la can b9 C()ng sån. Tåt cå slf h6 nghi trong Iong toi, bat ngu6n tii' nhung nghi vån khac khong con nua. Trong cai tuy~t VQng eling Clfc cua nhung gl vua xåy ra cho tfft cå nhung ngubi nhu toi , thl chl rieng t6i ll).i nh~n dl19c m9t di~u an ui: nhung di~ u to i va nhi~u ngubi nghi ngb v~ 6ng da kh6ng c6 th~t. Sau d6 vai ba ngay t6i trCJ ll).i chlla M eling Thåy di giup do nhftng nl).n nhan chie'n cu()c. C6 khi Thåy eling s\1 båe nffu Cdm vat dem di phat cho nhung ng\!bi bd Vd, nhung dua tre b6ng ch6c trd thanh m6 c6i vl cha my che't cå trong lue hai ben giao tranh. Cu6i eling thl cai ngay ba mudi thang tlf de'n nh\1 m()t tfft ye'u cho mi)t c6 xe tu9t d6c va kh6ng thang. Tren bue du d6 cua nii'a mien dfft nuac vii'a thay ng6i d6i chu, nhung net vui mii'ng hå he clia phe chie'n thang cang lam n6i b~t len nhung hlnh ånh den t6i cua nhung nguCii dan phfa ben nay nh\1 t6i . Ke xam Jffn yen tri V~ m()t CUQC chie'n thang kh6 be da o ngl1<;1c, bat dåu d6i dån thai di). Ldp ao cuu dang tu()t dån, M 19 ra Wp Iong xam cua Ioai s6i. Toi nghT m1nh kh6ng thS a Ill-i Ban Me Thu9t tau hdn nua. Toi dn phåi ve nha cha my toi a Nha Trang, dS ne'u c6 gl thl cGng con cha my anh em, va t6i con c6 Hl).nh, nguCii yeu t6i, dS lam ch6 dlfa tinh thån. Giua nhung nguCii than yeu du sao cung do hdn. Tfft cå nhu the' la he't. Chie'n tranh da chffm dut sau mffy chl}c na m dåy dQa dan tQC. Nhung n6i kh6 thl van con nguyen cho nhung nguCii dan mien Nam thua tr~n nh\1 chUng to i. Va bie't dau con tra nen t~ hl).i hdn nua . Lam sao bie't du<;1c. M9i slf chi mai bat då u cho m()t man khac cua tffn tu6ng dau biSn. Truac khi tlm duCing trav~ Nha Trang, t6i quay Il). i chlla lån nua, dS tham vi thien su toi kfnh me'n. Trong bu6i gi;l p go cu6i eling d6, khi t6i n6i vdi Thåy chuy~n t6i se v~ Nha Trang vdi gia dlnh b9 ml). t6i , Thåy kh6ng n6i gl. E>ung ra trong su6t bu6i gi;lp go hai nguCii chang ai n6i gl nhi~u. Chi c6 m9t di~u khi t6i kh6ng thffy chu tiSu , ho i Thåy thl Thåy båo nguCii ta bat chU di thie'u nien tie n phong tham gia phong trao v~n d()ng quån chung r6i . The' la trong ng6i chlla nho tii' nay chl con hai 6ng Iao. T6i mu6n n6i m9t eau gl d6 dS an ui Thåy. Nhung khi nhln thffy net mi;lt van blnh thån cua Thåy, t6i ch<;1t cåm thåy ngl1<;1ng ngllng vi cai y tuang d6. Hai thåy tro ng6 i im ll).ng nh\1 the' råt la u. Hinh nhu cå hai deu cåm thffy ro cai thua thai , bfft llfc cua nhung ICii m1nh se n6 i ra . Sau eling, Thåy cung khuyen to i mi;lt eau: - Th6i con V~ vdi gia dlnh blnh an. Nhln khi sac con, thåy bie't nhii'ng ngay sap toi con se g~p kh6 khan, c6 thE gl/.p n~n . nhung la nl).n nho, trong cai nl).n Wn cua cå nudc . Nhung con cu yen tam, b6n ml).ng con vung. C6 tu

47


dttong. C(>ng nghi~p cua cå dan mlnh con nc;tng. Chuy~n chtta hån da xong dau. Sap tai se con cånh nui xttong s6ng mau m(>t lån nila, r6i mai yen. May thay, khi nghi~p quå trå xong, nttac rn1nh se trd thanh m(>t cttong quoc kinh te kh6ng con C(>ng sån trong viing. Con yen tam. Co g~ng tu dttong, sau nay se kha. Th6i con di. T6i cåm d(>ng ng6i lc;tng thinh nghe nhtt nuot tU'ng lai n6i cua vi thi~n stt. f)6 la lån cuoi eling t6i dtt<;1c gc;tp Thåy. Cling k~ tå d6, trong då u t6i lue nao eling bi am ånh bdi eau n6i cuoi eling cua Thåy: "Chtta xong dau ... cånh nui xttång s6ng mau ... " Sau nay, khj da vao trc;ti cåi tc;to r6i, t6i vån lu6n lu6n må mang nghT den m(>t CUQC d6 b(> cua quan d6ng rrunh ngang vT tuyen 17, dt dut dttong tiep v~n va chuy~n quan cua doi phttong. M(>t mc;tt d6n doi phttång trd lc;ti mj~n Bac, m(>t mc;tt ep dich xuong phia Nam, tuy~t dttong tiep v~n va tieu di~t, giong y nhtt chien ltt<;1c da ap d1,1ng <'1 Tri~u Tien nam nao. NghT the trong lang t6i ra't vui, va t6i cho d<Ji. T6i nghi biet dau di~u d6 se chang xåy ra do ch6 tin tttdng thåy t6i la m(>t vi chan tu. 6ng da dc;tt dtt<Jc tri hu~, tha'u suot dtt<Jc le huy~n vi, tha'y dtt<;lc co tro i, nen mai tiet l(> ra nhilng lai nhtt the. T6i dem nhilng di~u nay tho l(> vai Thanh, thang bc;tn eling kh6a (1 Thu Due than nha't, nay di cåi tc;to (1 eling trc;ti. Thanh nhln t6i hoi che ri~u, n6 hoi t6i: - B9 may thl,l'c lang tin tttdng 6ng thåy may tu da dac dc;to, nhln tha'y dtt<;1c tttång lai hå? Trttac ve mc;tt ngc;tc nhien cua Thanh, t6i thån nhien g~t dåu. N6 båo t6i: - Tao thl tao kh6ng tin, rna nghl ra't c6 th~ 6ng thåy may la Xia (CIA) thl c6. Nghe Thanh n6i t6i ch<;lt lien tttdng ngay den eau n6i cua Khåi trttac day khi Khåi båo vi stt gia la Vi~t c(>ng nam vung. Gio day, Thanh lc;ti båo 6ng Cl,l la CIA. Y nghi d6 lam t6i muon b~t cttoi. Nhttng t6i kh6ng them cai vai han. Bdi neu t6i c6 dem nhilng di~u nay ra k~ cho ngttoi khac nila nghe , ch~c ngttoi ta eling se nghi nhtt h~n chu chang kh6ng. VI la giao stt bi~t phai, ca'p lc;ti chl c6 thieu u y tru bi, nen dåu nam b~y b~y t6i da dtt<;lc thå. Cho Mn lue a'y, di~u tr6ng d<;1i cua t6i V~ m(>t CUQC d6 quan cua My vån kh6ng xåy ra. Ni~m hy VQng v~ m(>t cu(>c d6i doi lån nila cu ngu(>i dån theo thoi gian. Nhttng n6i th~c m~c v~ eau n6i ciia vi stt gia (1 ng6i chua nho vån cu deo du6i t6i mai cho Mn nam b~y chin khi C(>ng sån Yi~t Nam xua quan qua Campuchia, r6i den bai h9c ngttoi dan anh vi dc;ti phttong Bac cua h9 dc;ty dfi trong cu(>c tffn c6ng vao sau tlnh bien giai, thl phån dåu !Oi tien tri cua Thåy t6i da dtt<;1c th~ hj~n. Ba nam sau, t6i xuong m(>t con thuy~n mong manh d~ vtt<;lt bien, chin chet m(>t song. Nhttng sau eling t6i eling cten dtt<;lc ben bo tl! do.

Phap Åm Ph~t Dån 2010

Gio day, m6i nam, cu gån cten ngay 30 thang tlf, t6i lc;ti nha den chuy~n xtta, lang da diet thttong vi thi~n stt (1 ng6i chua nho ben rla T~ xa Ban Me Thu(>t rna trong long, t6i vån tin tttdng chac chan la m(>t vi chan tu da dac dc;to. Va lang t6i vån mai mai thiet tha vai sl,l' tri':l thanh hi~n thl,l'c cua cai phån sau ciiu n6i Thåy t6i da dc;tn: "Dfft nttac ph6n vinh va kh6ng con c(>ng sån" . Chl c6 di~u m6i khi nghl den vi stt gia dang kinh d6 long t6i kh6ng khoi x6t xa. Da ma'y mttoi nåm tr6i qua, chang biet gio day Thåy t6i con song kh6ng, hay da vien tich . Dåu sao thl v~ phån t6i, t6i eling c6 dtt<;lc cai di~m phuc, hay theo cach Thåy t6i hay n6i, cai thj~n duyen, trong doi da gc;tp dtt<;1c m(>t vi chan tu.

Thanh Van

M(>t co i troi rieng ta va i ta Hoa tien vU'a thåo ml,l'c chtta nhoa Em oi cham gi6 mua thu da'y C6 g<;1n trong lang chut x6t xa Ta vai ta rieng m(>t månh troi Vån tho ttat l~ ... tuyet sttong roi Bon mttåi nam tttdng nhtt vU'a mai Nhi).t canh hoa nien m(>ng nil'a voi M(>t co i troi rieng mlnh vai mlnh Non s6ng doi d6i lam dieu linh Ngtt<;1c dong tam tttdng gom hoa nang Chi viet bai thå chuy~n cua rn1nh Duyen khdi trung trling thoang sat na Aj di tlm lc;ti b6ng ngay qua f)~ nghe tieng hat ngan xtta vQng c6 M9 ai cha da nd hoa Gi6 thoång b6ng b~nh Httong Tinh De N~ng vang tttåi ngat C(>i Da La

Banh xe chuy~n phap thom xuan mai M(>t co i troi rieng but nd hoa ... Tu~

Nga

... cbung ta pbai dfing manb va yeu tbuong, nudng vao anb sang soi duong ctia tu~ giac Pb~t Da, d~ tt! cuu Hty minb, duy tri gia tri d=:to due dan t()c, bao tri tinb boa van boa, kC' tbiia truy~n tbo'ng tam linb ctia tfi tien ... (Th6ng

Di~ p Ph~t

Då n pl. 2551 cua

Vi~n

H6a

D~o )

48


Tie'ng GQo Trong Dim Nguy~n Thi NgQc Nhung

Dtldi day lå m()t truy~n ngan gia tri cua tac giå Nguy~n

Thi Ng9c Nhung, mo tå nhi1ng di~n bie'n ritng n;1n cua m()t chuye'n vt1<;1t bien , trong d6 tac giå lå n~n nhan . Truy~n dt1<;1c vie't dtJdi d~ng tlf thu~ t, nen lo i cu6n tu då u de'n cu6i, khie'n ngtloi d9c vo cong h6i h()p, nhtl dt1<;1c s6ng l~i nhi1ng ky ni~m hai hong cua ngåy xtla ... vt1<;1t bien.

*** Ghe cheng chånh gii1a dong ntldc, toi s<;1 hai ng6i barn ch~t m~n thuy~n, mat lao lien nhln troi dem sang lo mo anh trang mtJoi chin. Chung toi ng6i d6n d6ng trong khoang thuy~n . Hai ten dån ong to ngtloi cheo ghe g6 nh~ tren mui Mo hi~u da de'n ndi t~m an toån, chung toi c6 th~ elt d()ng doi chut. Nguoi cheo mG i ven tårn la che mui nhln våo. "Bay gio m1nh phåi di b() m()t khoång, tui diln hai ngtloi m()t lån . Chia rad~ khoi 19. Måy ngtloi khac cu ng6i d<;1i de'n phien, nhd dtrng n6i chuy~n ldn tie'ng." Han dån hai ngt1oi dån ba ng6i sat elta mui di trtldc. Ca dam ng6i d<Ji å'n nhiln. Tim toi chtla he't h6i h()p d~p thlnh thich th~ nht1 båt cu ngtJoi nåo ng6i gån cGng d~u c6 th~ nghe dt1<;1c nhjp åy. Phong nam tay toi. Tay Phong dåm m6 hoi va l~nh. Toi phåi ng6i b~t va khom tung, hai dåu g6i co d~Jng cam, g9n lon trong long Phong. Khoang ghe qua ch~t cho mtloi ngtloi ng6i len nhau, phfa ngoåi con tån måy bu6ng chu6i moi nhlfa n6ng chat. Ben trai toi, cha m~ Phong dui sat nhau . M()t be trai d() b6n , nåm tu6i, bi u6ng thu6c ngu , nam im llm trong long cha n6 . Ba v<J ng6i ke' ben, chan trai d~p chan toi nhtlng hlnh nhtl ba khong bie't va toi cGng khong th~ doi chan di ndi khac. E>ånh chiu. Ngtloi con gai ng6i ke' c6 le lå em ga i ba , m~c ba ba den nht1 gai que , m~t ttra tl;l'a net. Khi troi dem hdi l~nh nht1ng ben trong khoang, n6ng hilm hdi ngtJoi . Hlnh nht1 ca i n6ng h~m hlfc åy tang gåp b()i vl tr()n lån vdi n6i cang thang b~p bong ng~p ng~Ja khong gian. Toi len nhln d6ng h6 giåu trong ngt!c ao. Khoång 2g 15 sang. To i thl thåm ndi tai Phong "Hdn hai gio sa ng r6i anh." Phong g~t nh~ dåu. Nguoi dån ong

Phap Åm Ph~ t E>iin 2010

cheo lai ng6i im nhtl pho tt1<;1ng . E>oi khi anh mat cua han tåp lanh nh~ dtldi anh trang khi chdp. Cai mGi da i mang net khoam khie'n m~t han 19 dåy ve gian ac nhtlng n~J ctJoi nd r()ng vdi ham rang thtla låm giåm bdt ån tt1<;1ng xåu ndi ngtloi d6i di~n. Han m~c ao ba ba den, tay ao xan qua coi cho. Nguoi dån ong dua hai ngtloi dån ba l()i b() bang qua hang cay thåp trd l~i. Hdi tM cua han n6ng hoi h6i phå ngay m:;it toi khi tho dåu våo khoang keu ngt1oi dan ong am dua con ngu me m~t. Nguoi ch6ng bo ra d~wg lai , vac dua be tren vai nhtl vac bi g~o mo måm bt16c le n bo. Våp phåi v~t gl tren bo dåt, ong chui nhlii suyt te , tay c6 gii1 thang be , nguoi låo dåo budc quang xien lo m khom r6i mdi dung thång len dt1<;1c. Ten dan ong dån dtlong m~c ao sd mi måu nau den, quiln tay nhåu nat 6ng nho tUrn hdi ngan tren mat ca, c6 ch6 son, doi dep mong . Han ta ttldng d6i trong dt1<;1c hdn nguoi ng6i lai . Vdi ntldc da tai , moi tham vl thu6c la nhtlng l~ i ve nen m()t n~J ctloi th~t d~p vdi turn d6ng ti~ n ben trai, ke rang d6ng nhlfa thu6c. E>oi mat mi to vd i hang mi r~m , duy c6 anh mat cua han lå khong thång than, con ngoåi ra han d~ dång tåy cåm tlnh cua ngtJo i xa l~ vdi gi9ng n6i tråm va ch~m. Toi va Phong chtla bao gio g~p hai ngt1oi dån ong nay . Chuye'n di nåy chung toi qua trung gian bdi ngtloi b~ n than gidi thi~u . Ngt1oi b~n d6 da de'n Ma Lai an toan, chinh vl v~y må toi va Phong mdi tin ttldng ndi ngtlo i trung gian nåy. Hdn ni1a, chuye'n di c6 cå gia dlnh ngtlo i than gl d6 c1h ngt1oi trung gian cong di, nht1 v~y thl khong c6 gl d~ chung toi lo ng~i. Thuong ta chac an, ngtloi trung gian mdi dån gia dlnh di sau khi da m6i lai nhi~u lån c6 vang c6 ti~n låm cua ho~c manh m6i ba t dåu bj 1(). Ba m~ Phong va toi phåi xu6ng Cån Thd, giå di tham ba con. Toi m~c hai b() d6 tren ngtloi, giåu theo it vang va ni1 trang. Phong m~c quån ao nhan nhfu khong ui. M~ Phong th1 m~c ba ba quån tham. Ba Phong thl v~n d6 rach, va chom va d~Jp måy ch6, chan mang de p rach quai c()t n6i b~mg cong kem. Tåt nhien la khong d~ gl qua mat ngtloi mi~t que d6 nhtlng hlnh nhtl hQ cåm thong (hay t()i nghi~p) trtldc sl! tra hlnh kh6ng måy chinh

49


nen toi thlidng bat g;;tp anh mat ai ng;;ti nhln rna khong dam hoi va i lån su6t dlidng di . De'n ndi, cå bein dliQC dån de'n m(>t can nha nam dt!a me sang chd de'n t6i moi xu6ng ghe nho theo sang ra elta bi~n ndi co ghe IOn dqi san. Trong nha co d(> hdn mlidi nglidi khac dqi san khi chung toi de'n r6i chia nhom theo ghe. Toi d;;tn Phong tlm cach di chung voi nglidi trung gian, båo dåm hdn . Phong g~t nhling gia dlnh nglidi do cå thåy la tam, them hai nglidi thl vua du cho m(>t chuye'n. Nhling t6i lån Phong d~u khong mu6n di te rieng thanh ra danh phåi chd chuye'n chot, mlidi nglidi, hdn mlidi gid t6i. Tho;;tt dåu , ng6i chen chuc trong khoang, toi mu6n ngQp thd voi hdi nglidi va mui bun non lån mui nlioc dQng hoi ham ndi day ghe. Hai nglidi cheo bat chung toi khom Iling gån nhli nam mQp xu6ng, Hin ben ngoai dan ben tren, måy bu6ng chu6i xanh ngat sau khj d~y bao bO' tdi dd bån len dåu mQi nglidi. Dlidng di may man yen tinh kh6ng co chuy~n gl xåy ra tuy råt ch~m va keo dai nhli khong bao gid de'n ndi. Nglidi dan 6ng dån dlidng trd !;;ti, keu ba VQ va co em gai cua ba cung di. Toi ch<;1t ngi.i'i phåi mui n6ng tanh tlidi ndi ao han khi han ngrueng nglidi kh~u vai ba vq. B6ng dling toi nghe lqm giQng kh6ng hi~u t;;ti sao. Cai mui th~t l;;t !ung. Bong t6i trong khoang khong cho phep toi nhln ro m~t han. Mui tanh de'n l;;t. Hdi thd cua han eling n;;tng n~ hdn. Toi thl thao voi Phong sau khi han da di . - Anh co nghe mui gl khong? - Khong . Mui gl? -Co mui tanh tanh ky lam ... Phong bang qud qua

chuy~n.

- Mui bun do rna. Cling khå !au nglidi dan 6ng dån dlidng moi trd !;;ti. Co th~ han di khong !au lam nhling khi chd dqi thl nam ba phut d~ bie'n thanh nam ba gid. Chl con bein nglidi trong khoang. Hai ten dan 6ng ban tinh nho nho tren bd. Toi b6ng nghe gai eie n6i dåy nglidi . Toi nam ch;;tt tay Phong. M6 hoi tu'dm liot Iling. Nglidi dan 6ng d!fp trai keu chung toi ra khoi khoang. Han noi, giQng khoan thai. -Bay gid tui dån 6ng ba di , hai nglidi m(>t. D~ khoi måt thi gid, hai nglidi di voi anh Ban, hai nglidi di voi tui. T1,1i tui di hai dlidng nhling dlidng nao eling dån toi ch6 ghe lon. Di dong nhi~u tie'ng d(>ng d~ bi 1(>. R6i khong dqi phån U'ng cua nglidi nao he't, han håt ham nglidi mlii khoam ten Ban, dåy cha m!f Phong v~ phfa do . Quay nhln hai dtl'a toi , han cu'di, ham rang IC1n nhdn dlioi anh trang, bong den lum d6ng ti~n n6i ro tren rna, r6i han quay lui bat då u di V~ phfa rung ca y tha'p. Phong nam tay toi di theo han. Rung cay t6i md du la rung thlia, bong la den ngom tren dlidng I6i lom. Toi va'p te lo;;tng cho;;tng nru~u lån, di ch~m han !;;ti . Phap Åm Ph~t Dån 2010

Ch<;1t m(>t nhånh cay d~p vao m;;tt dau die'ng, t6i kht!ng !;;ti , giang tay khåi tay Phong r6i do nhånh cay cui nglidi lom khom. B6ng dling, toi nghe tha'y ... khong chac mlnh nghe dung, nhling ttl' chi chai ctl'ng. Thtl' am thanh nhQn nhli tie'ng meo gao gii.i'a khuya. Tim toi d~p nh!p cu6ng. Toi qud qu;;tng tlm tay Phong. Chang dtl'ng sat toi, ch<;1t toi cåm thåy cå nglidi m~t moi va thong dai. Nglidi dan 6ng dån dlidng quay nhln hai dtl'a toi. B6ng t6i md nhling toi vån thåy dli<;Jc anh mat ky l;;t cua han. B6ng nruen nC\i SQ hai ua toi tran ng~p nglidi toi voi St! im l;;tng ky l;;t cua nglidi dån dlidng khong thuc h6i khi tha'y chung toi kht!ng !;;ti. Han khong h~ keu chung toi nhanh blioc. Thdi gian dtl'ng kht!ng va cå ba dtl'ng im nhli chd dqi phån U'ng cua nhau. Chqt Phong keo ngliqc tay toi ch;;ty trC1 !;;ti hliong vua rdi di lue nay. Toi ch;;ty cu6ng cu6ng theo tay keo mu loa . Rung cay nhli me h6n tr~n , chung toi ch;;ty ba't k~ mQi thtl'. R6i cå hai eling trd !;;ti dliqc bd sang ndi ghe c;;tp be'n. Nglidi dan 6ng ten Ban dang cui khom IlJe IQi chi ndi b6ng den nam im ben chan han. Toi dtl'ng St!ng keu khong ra tie'ng. Mi~ng llioi dfnh thanh m<?t khO'i nghen ngh(fn . B6ng den dlioi chan han la m!f Phong, nlta tren loa th~ , tli the' co quap, m;;tt up xu6ng bun. Ban hlnh nhli eling kh6ng ngd St! co m;;tt cua toi va Phong. Han dd nglidi, tay COn cåm SQi day chuy~n vang long thong. Trong khoånh khac chung toi nhln han, nhln cai bua bil'a cui va't ben chan. Toi khong tha'y mau vl b6ng dem lam nhoe bån mQi thtl'. N6i sq hai dang Iåp tri oc. Y nghi lliot th~t nhanh trong dåu. Toi da ru~u t;;ti sao chung mu6n dån tung hai nglidi m(>t. Toi st!c nM de'n nglidi dån dlidng. Dåu 6c hoång sq nhling vån con sang su6t d~ nghe ro tie'ng chan ch;;ty du6i va tie'ng la cua han dau d6 "E Ban, coi chung t1,1i n6 ch;;ty. Ban! Ban! T1,1i n6 ch;;ty r6i!" Phong VtJt ch;;ty v~ ch6 neo ghe. Toi ch;;ty theo tay nfu cua Phong de'n sat me nlioc, chan våp v~t gl. Toi re len nhli d;;tp phåi gioi. Nhln xu6ng, ba Phong nam nlta nglidi vui dtioi nlioc. Phong kht!ng !;;ti vl tie'ng la cua toi r6i dåy t6i ra sang. Toi s~c SIJC, nlioc moi ngang ngt!c. Phong het vao tai toi. - L(>i mau len, l(>i ra gii.i'a sang. Toi bdi h6i hå, tay chan n;;tng chlnh ch!ch vl hai b<? d6 liot nlioc. Toi quay cu6ng ttl' phia , khong ro mlnh bdi v~ hliong nao moi dung. Tie'ng nglidi la het sau Iling nghe ch6i tai de'n d(> hai hung. M<?t trang d;;tn ban vai quanh toi va Phong. Chang de dåu toi ng1,1p xu6ng nlioc. Khong måy !au, t6i ng(>p thC1 ha't tay Phong tr6i len hop kh6ng khf. Sting n6 lien h6i nhli sat mang tai. Toi luynh quynh d~p tay chan lo;;tn x;;t, chlia dåy måy phut da m~t lå . Toi cang rang tr6i len chung nao thl !;;ti cang chlm xu6ng nhanh chung nåy. Toi l;;tn h1,1p len xu6ng nhli nglidi sap che't du6i. C6 le nM v~y rna toi tranh dliqc d;;tn ban x6i xå chung quanh. Phong kili l;;tn keo toi h1,1p xu6ng, khj n6i dåy t6i trui toi . Toi bdi toi tåp voi cåm tlidng mlnh n6i 1 m(>t ch6. Dåu 6c toi r6i lo;;tn nhling hlnh nhli vån tlnh tao, råt tlnh tao d~ tha'y anh trang md tren cao, cay

50


co'i dung im ndi bo, bong mroc Ifip lanh quanh mlnh, håi thd hao h€n, cdn m~t muo'n dut håi va mily bong den tren bo voi lo~t d~n du d<)i. To i båi nhu rna y, håi thd dån ngan voi nuoc tuon vao mlii m6m s~c SI,IC. Bie't rnlnh khong du suc, toi thii ngi'J'a d~ Phong vin vai d5y di. Hlnh nhlf chung to i da ra dlf<Jc giua song. To i nhln va o bo , chi thily d~ng cai ghe, hai bong den tan ac nhoe lån trong bong dem nhung anh li'J'a nhang voi tie'ng n6 vån hi~n huu. Toi d~p chan ph1,1 suc voi Phong, mat nhln thång len long dem co trang sao dåy du . Troi dilt co do nhung hlnh nhlf bit tai im l~ng truoc hanh d<)ng da man. Toi nh5m du nhung dilng to'i cao rna toi co th~ nghi de'n trong nhip tim h6n lo~n. Tie'ng sung b6ng im. St! im l~ng hai hung de ch1,1p lily toi. Tie'ng d~p nuoc vung våy cua chung toi b6ng trd thanh tieng d<)ng duy nhilt ro m6n m9t trong dem. Toi l~t sa'p nglfoi l~i tie'p t1,1c båi, bO ben kia vån con xa tham tham. Co båi moi tha'y con song khong nho nhu toi tudng khi con ng6i tren ghe . Phong nhln l~i r6i noi qua håi thCi dut quang. - T1,1i no cheo theo ... båi ly ... len em ... May ra rnlnh ... thoat. Cau noi cua Phong l~i dlf<Jc d~m bang tie'ng sung nhung roi r~c hån lue nay. Toi muo'n bit tai d~ di:tng nghe thu am thanh du dan chCi dåy gai nhQn dam thång tim oc. Toi nhln lui, khong hi~u sao trong lue ba'n lo~n, tri oc vån tie'p tl,lc co lue minh mån d~ thilu suo't nhung thu khong dinh dang gl het, quanh mlnh. Chiec ghe troi li:t li:t ra giua song th~t nhanh. Li'J'a do loe quanh. Toi nghe dlf<JC tieng giåm qu~y nltoc lån voi tiSng sung mi'\i lue thua hem . Tieng lum chum cua d~n råi khOng con nghe gfin dau day nua rna v~t xa xa v~ phia bo ben phiii. Phong k~ tai thl thao. - T1,1i no khong thily mlnh. Em båi nhy d\toi nlfoc troi Ifin vao bo, di:tng gay tie'ng d<)ng m~nh. Khi t~,~i no ban thl mlnh båi nhanh hån m<)t chut." Dam l1,1c blnh nh5n nha troi dau do lam hai ten dan ong Ifim lån. Chung la het lån nhau. - May ban I~,~c blnh khong ha, Ban! E. BM ... my , t1,1i no troi huong nay sao may cu ban huong do hoai v~y? BM .. . , gie't co hai dUa rna eling khong xong, bie't lam gl an day m~y? " - Cam ca i mi~ng cua rna y l~ i. Bua nao M xåy? Ha? My cha no, tao ban dung ch6, chac tl,li no chlm r6i. Khong tin th1 thoi. BM, bo cho r6i. SO'ng chet k~ my t~,~i no. V~ cho xong, troi gfin sang r6i , lam cii dem, m~t chet my!" MQi thu v1,1t im . Khong co tieng cheo lån tieng chi'J'i th~ . Tay Phong m{m cung vai toi trong khoiinh khac r6i buong . Toi chui dfiu sat mi;i t nlfoc, tay chan co' khuåy tMt nhy nhung vån mang ciim tlfdng n~ng chit lao xao khuyily nuCic. lm l:;wg n~ng nhu tilm man sling nuCic phu de len tam tri. Tim toi d~p ro'i rit, m~ch mau nhiiy theo nhjp tim hao h€n, tai t6i nghe d\t<Jc tie'ng blnh bich cua

Phap Åm Ph~ t Elan 2010

tim mlnh tudng nhu ai eling d~u nghe ra. Ch<;tt co nguoi dui chan toi xuo'ng. Toi hdi gi~t rnlnh khi chan d~p phii i IOp slnh m~m. Phong dung, m~t ngi'J'a chi:ta mlii thd, cii dfiu dlm gfin he't dltoi nuoc. To i bat chuoc Phong, do m~t vi chan ch~m day song nhung phiii d6i chan cho'ng vllop slnh m~m khien chan chu6i nghieng khOng vung. Bu<Jc m<)t lat, toi ngång nhln vi:ta lue bong den ndi ghe len ti eng. -Bang kia kia. Bo. B ... .. tl,li no vi:ta h1,1p xuo'ng. Ch6 nay ne. May ban ch6 do coi. Phong nam tay toi keo h1,1p xuo'ng nuoc. Nghe du<Jc eau noi cua nguoi tren ghe nen toi kip chuån bi M hit m9t håi khong Mn n6i chiu ng<)p lau. B~n ban tung toe sat ndi toi dllng. Phong do dåm buoc di duoi nuoc . Toi buoc theo mo måm, chan d~p slnh lo~ng cho~ng nham ndi trung sau lam toi ho't hoiing biu chi;it tay Phong. Mi~ng ha ra bilt ngo khien nuoc ila vao m6m, toi ng<)t ng~t tr6i dffu len thd. Truoc mi;it, dam l1,1c blnh kyt nhanh ca y che't d6n do'ng ben bo. Toi tru6i sau vao dam la, ch6 nuoc qn ngang bt,mg nen ng6i ch6m h6m duoi nuoc. Bong ghe di ngang tMt ro. Tieng no i chuy~n vang vang. - K~ my t1,1i no, v~ cho r6i. May cilt d6 chua? GiQng trfim khoan thai trå lai nhu khong bi iinh huCing chi he't voi h6n lo~n mau me vi:ta r6i. - R6i, hoi hoai! Xet he't mily cai thåy r6i . Tru khi nao hQ nuo't vo b1,1ng thl tao chiu cho ... O, hay la rnlnh quay l~i m6 mily cai thay dan ba. T1,1i no co khi nu6t h9t xoan ... GiQng kia bån gåt hån : - Sao h6i nay h6ng noi? My no. XI . BM ... , gl eling may. D<;1i xong r6i moi noi . Xåy he't hai dua ... Gfin sang r6i , m6 mi et gl nua. BM .. .. Tieng noi nho dfin theo d~ng ghe loang dffn trong dem to'i . Phong dung d~y, Ifin mo tru<Jt len tru<Jt xuo'ng voi IOp slnh ndi bo r6i mo len bo dilt. Toi d~p slnh nhao nhoyt len chiiy qua mily ke chan, theo Phong len ch6 co dilt cung. Bo dilt dfiy r€ chang chit cua thån cay che't, khong ro cay gl. Toi l~i vilp chan dau dieng nhung cdn dau khong du n6ng d9 d~ toi nh~n bie't lau hån . Ng6i b~t xuo'ng, toi lån mo ngt!c ao tlm d6ng h6 . Ånh lån tinh mo iio. 4g20 sang. Toi noi voi Phong, håi khlfng l~i khi nh~n ra mlnh l~c giQng. - Gån bo'n ruoi r6i anh. Gio tinh sao day? Phong cdi ao vat nuoc khong trå lai. Toi cdi bot m<)t bQ d6 ben ngoai co' vat cho rao r6i phdi d~i tren mily nhanh cay gffn do. Håi l~nh thilm qua lån ao uot con l~i tren nguoi khien toi n6i 6c. Ca nguoi toi run tung cdn theo phiin x~ cd th~. Toi ng6i bo go'i, hai tay om chan co ro. Phong choang tay qua vai t6i cho ilm. Hai dua chui vao nhau . Tri oc toi dån dfin tinh va toi co' tranh khong nghi Mn nhung gl vi:ta xiiy ra. Ri:tng cåy thua thot khong m<)t bong nha hay bong den. Sao th~t sang va th~t nhi~u. Tieng ech nhåi ~nh \tång 51


dau d6 n6i len th~t blnh yen nhu khong c6 chuy~n gl xåy ra. Nuoc mat toi råi chåm ch~m nhieu tren tay moi hay. Cån scj hai lang xu6ng, gio chl con l;;tc long kh6n eling sau cån bao tan kh6c. Toi mang cåm tuC1ng vl!a rl\ng khong vua dåy ap ae'n d() mu6n non. Khong bie't toi nen n6i gl, lam gl. Sau con giong tan b;;to , sl,!c thåy mlnh kh6ng la gl cå, tay chan du thl!a, dåu 6c dåy riy nhii'ng hlnh ånh che't ch6c va cåm tudng mlnh råt mong manh de bi xuc ph;;tm thllåp dåy cå nguoi. Gi9t nuoc mat då u råi xu6ng, khåi d~y trung duång trong to i. To i kh6c ngon lanh nhu chua bao gio ducjc kh6c. Tri 6c lån mo trd l;;ti xac nguoi våp phåi nåi me nuoc, scji day chuy~n vang dong dUa nåi tay ga dan ong cui mlnh tren cai xac trån. Hoa ra, tim toi h1,1t nh~p, nhii'ng nguoi chung ghe da che't. Toi nhO dua be trai ngu me vl thu6c. Co gai tre thl thåm voi t6i "B6 em C1 Texas. Ånh hua se d6n khi em toi dåo. Måy nam r6i em chl dcji c6 dip nay. TuC1ng se khong bao gio g;;tp r6i chu". Gi9ng cuoi khe vui sifong dåy hy VQng cua co. Gio thl th~t la khong bao gio g;;tp . Toi g1,1c dåu u ru voi nuoc mat. Phong ng6i im l;;tng le. Chung toi da g~p phåi li.i cuop qn tan ac. Li.i cuop eling mau da eling tie'ng n6i voi mlnh. Toi thuong nghe n6i ae'n håi t;;tc Thai Lan nhung chua nghe n6i de'n 1i.i cuop eling mau da tie'ng n6i voi mlnh . Gio thl to i hi€u, n;;tn nhan che't cå, låy ai k€ l;;ti eau chuy~n thuång tam nåi bo song vang. Bie't bao bo song vang da chung kie'n nhii'ng cånh tucjng tuång tt!? To i lau nuoc mat tren ta y ao con ffm uot, nam lan ra dåt. Phong nam theo, g6i då u toi len tay chang. Toi so so;;tng m;;tt Phong trong dem t6i mo, ng6n tay toi uot khi luot ngang mat. Toi vui rnlnh trong long Phong, cåm kich va dau don vo van.

*** Ba ngo;;ti Phong måt khoång sau hai gio sang eling ngay horn å y. Dl Sau cho chung toi hay måy ngay sau, khi hai dua mo v~ de'n nha. Ba måt eling ngay chung to i bi n;;tn. Lue hai gio, ba con doi dl Sau r6t cho tach tra . Sau d6 , dl Sau V~ giuong cua mlnh. Be'n sang thl ba da che't cung, hai chan tho ra ngoai nhu sti'a so;;tn xu6ng giuong, tay phåi niu ch;;tt thanh giuong, mat md he. Phong ng6i om då u nghl ngcji. Ch~p sau Phong hoi . -Dl c6 chac la sau hai gio khong? - Chac. Dl cho ngo;;ti u6ng nti'a tach tra. Lue d€ tach xu6ng ban sl,!c thåy d6ng h6 gån hai gio cha dl c6 tinh coi gio dau rna nho . Dl Sau la em ut cua mc:;: Phong. Dl lon tu6i nhling khong con . Ch6ng dl con (1 tr;;ti hQC t~p nen dl khong di voi chung toi, vå l;;ti khong ai trong nom ba ngo;;ti , da hån båy muåi lam gia ye'u nhi~u b~nh t~t. Dl gi6ng mc:;: Phong nhi~u net nhung kho khan can c6i hån. M;;tt dl st1ng hu p vl kh6c nhi~u. Lue mC1 cti'a thåy hai dua toi, dl oa kh6c nhu tre nho . Thåy trd V~, hi€u ngay la khong thoat, phån moi chon mc:;: m()t mlnh nen dl til i than. Be'n khi bie't cha mc:;: Phong

Phap Åm Ph~t E>ån 2010

til' n;;tn, dl kh6c thåm thie't hån . Phong chl ng6i yen nhln toi va dl Sau, m;;tt chang chai cung voi gi~n du va oan hon.

T6i horn d6 , Phong ng6i nåi giuong ngo;;ti, v1,1t n6i m()t eau l;;t. - Mlnh thoat dlicjc la nho ngo;;ti! To i nhln Phong khong hi€ u. Dl Sau hoi. - Sao? Con n6i sao? Phong ch~m ra i k€, mat nhln mong !ung. - Lue Nga gi~t tay con dung l;;ti , tl,! nhien con thåy ba ngo;;ti . Thåy nhu the' nao th1 con kh6ng bie't, chl bie't la thåy rna trong nguoi kh6ng h~ thac mac t;;ti sao. Ba ngo;;ti xua xua tay n6i. Ch;;ty di con, l()i qua ben kia song . Le:;: len . Ch;;ty di con! Con nghe ro rang giQng thuc h6i n6ng long cua Ngo;;ti. Con dang hoang mang chua bie't lam gl th1 l;;ti nghe ba n6i. Mc:;: may che't r6i. Ch;;ty mau len con åi. R6i nhu c6 gl am, con loi tay Nga ch;;ty v~ phia bo s6ng theo loi Ngo;;ti . Toi nghe l;;tnh nåi s6ng !ung. Toi da khong keo tay Phong dung l;;ti v6 co, ro rang c6 nhanh cay d~p nåi m;;tt dau nhu troi giang nen t6i dung l;;ti kh6ng suy nghi. Khi m;;tt troi len, Phong nhln va khong thåy ve't båm hay trå y tr~,~a nao tren m;;tt toi cå . f)i~u nay khie'n t6i ng;;tc nhien vl cai dau xe da thjt kia kh6ng th€ nao kh6ng d€ l;;ti dåu ve't tren m;;tt. Con tie'ng gao, thu tie'ng dau don cua m()t con thu bi n;;tn. ThU am thanh chl c6 th€ t;;to ducjc bC1i cån dau t~n eling xuång tuy . Phong da khong nghe tie'ng ga o nao he't khi gi~t tay t6i quay lui ch;;ty ngucjc v~ huong ci.i . Kh6ng dam suy tudng nhi~u hån, t6i chl giån di cho rang mc:;: Phong da tlm cach cuu chung t6i bang tie'ng gao rna ba da khong kip thoat thanh tie'ng. T6i da nghe duCJc thu am thanh xe rach man dem ChQC th~ ng OC rnlnh, da ngtri ducjc mui mau tren ao ke gie't nguoi. Ne'u kh6ng c6 nhånh cay qu~t m;;tt, toi da khong dlJ'ng l;;ti va da tie'p ti,IC ngoan ngoan di theo ten din duong gian ac. Ne'u kh6ng c6 tie'ng gao, c6 le toi vin tie'p t1,1c di kh6ng chut ngo Vl,!C. Tie'ng gao va cai dau cua nhanh cay qu~t m;;tt, cå hai d~U th~t, th~t nht1 n6i hai hung CUa CUQC thåm sat ghe rcjn nåi bo s6ng vang . Toi da cåm thåy ducjc tåt cå m9i thu bang m9i giac quan tren nguoi. C6 th€, nhanh cåy lam t6i dau nhung kh6ng d€ l;;ti dåu ve't, nht1ng con tie'ng gao, t6i phåi giå i thich lam sao khi Phong kh6ng h~ nghe c6 tie'ng gao nao he't. Hai dua t6i da ducjc bao d()ng eling m()t lue bang hai hlnh thuc khac nhau . Va nho hanh d()ng v~,~t ch;;ty båt thån khie'n ten din dliong kh6ng ~p trd tay. Ne'u kh6ng, ne'u kh6ng .. . t6i vin thuong tt! hoi, ne'u kh6ng, ne'u khong, chuy~n gl se xåy ra va t6i se lam gl ne'u ga dan 6ng kh6ng gom tay voi mlnh giå nhu t6i va Phong eling råi vao tlnh tr;;tng s6ng che't duoi tay han ? Bay la n6i am ånh kh6ng bie't ae'n khi nao t6i moi ducjc quen du da yen 6n nguoi nhi~u nam sau d6.

xu

Nguy~n Thj NgQc Nhung

52


- The' anh con di da u ? - 8i Sai-gon. - Tl;li sao anh con ll;li di Sai-gon ?

- Vi no danh con ong Ly-truCing vo dåu, no s<;1 phåi tu nen tr6n bi~t xu.

- d Sai-gon anh con lam gi ? - M<e khong bie't. Thoi dung hoi nii'a, ngu di con.

---- ------

----.- --=--- ~

-

-·-

- ------

- - ----:----~ -

~ ::.:=..-::=:.·-:· --·

·-·--=--=----=--··.:..:..":'"":"" --~= ·--=

:.:.._

=-~--3;-~=

--~

To i ngoan ngoan nghe loi m<e, khong dam gu'<;Jng hoi nii'a vi toi thoang g~p mat m<e chop mau mu6n khoc. M<e to i hay khoc lam, vui eling khoc, buon eling khoc. Tt! dåy long toi nhom len m(lt anh hia thlfclng yeu, dS co nhii'ng chi~u thc1 thån ngoai ng6, nhin nang vang ye'u o t rcJi tren n(li co ngan cay, rna bu6n råu vo can cu. Nguoi anh nuoi xåu s6 cua toi chu'a cho toi m(lt kY ni~m em d~m nao trong chu6i ngay thcl åu, hay cho nhi~u roi rna hoi åy toi chua bie't nh~n. Du sao chang nii'a, toi cO' muong tu<;1ng anh Cl doi mat såu cåm cua m<e toi dS tin rang anh nuoi da gop them vao cai gia dinh nho be ngheo nan nay muon van ky ni~m u såu hay tha thie't, va chac chan rang anh da tråi qua nhii'ng ngay kho'n kh6 nhåt cua gia dinh h<;> V li nha to i. Måy nam sau nguoi h<;> hang ra tinh trao cho m<e toi m(lt phong thu båo rang thu' cua anh nuoi toi tu Sai-gon giti v~. Thu' vie't : Hon-quån ngay 7 thang 5 niim 194 ... Kinh thu'a thåy m<e, Con la Nguy8n-Than tue Vii M(lng-Tuong, con nuoi cu a thåy m<e , CO doi loi vie't V~ tham ba va thåy m<e Va ca c em dang ml;lnh gioi thi con råt låy lam mtrng. Con v~ phån con, ngay tr6n nha vao Sai-Goong de'n nay long dong l~n d~n mai. Hi~n thoi con lam Cl Liing-ta-si-ong ci,I'c kh6 qua troi qua dåt. Con nho thåy m<e va lang nuoc lam. Con xin thåy m<e tha t(li cho con. Ne'u con con s6ng se co ngay con v~ d~n dap cong cln thåy m<e. Th6i giåy van tinh dai . Con chUc cå nha d~ng binh an VO SI,I'.

tu

Duyen Anh

Ngay anh bo nhå ra di toi mai du'<;Jc ba tu6i. Lon len, nguoi anh nuoi khO'n nl;ln åy se khong m(lt chut vu'cJng vån tam h6n ne'u m<e toi quen nhac chuy~n anh. Vao bu6i t6i mua dong the lu'clng Cl que ngol;li, du'oi anh den dåu hiu hat, toi g6i dåu trong long m<e nghe tie'ng gio hu dien cu6ng ngoai troi va tie'ng nuoc mua mYe nCI lua vao phen lie'p. Låm sao toi vån thåy dcln ll;lnh, ml;lc du ben t6i bong m<e nhu' cai m~n åm ap trum kin than hinh toi . Toi ngu'oc doi mat thc1 dl;li nhin m<e mu6n hoi doi !Oi, nhu'ng lue do tay m<e con dang thoan thoat dua kim va ll;li månh ao cua em t6i. Toi danh nin ll;lng d<;ii cho. De'n khi m<e ngtrng duong chi, thCI dai, roi cui xuo'ng vu6t ve mai toe con, toi mai ngay thcJ hoi nhO : - M~ cJi ! Con khong co anh hCI m~ ? -Co dåy chtl', co anh nuoi, rna no di roi.

Phap Åm Ph~t Dån 2010

Kfnh ll;ly thåy m<e . Con Nguy8n-Than tue Tuong Thu khong d~ dia chi nguoi giti . Chii' vie't nghieng ngå dcln sel. M<e toi d<;>c di d<;>c ll;li måy lån. Ngu'Cii ng~m ngui noi : -The' rna thang åy co hie'u . No di da chin, mu'oi niim roi . T(li nghi~p. Mn lue nha du ccJm an ao ml;lc thi no ll;li tha phu'clng du thi,I'c kh6n nl;ln. V~ phån toi, toi v(li hinh dung ngay tha'y nhii'ng ng<;>n roi oan nghi~t quåt vao mlnh måy anh Tu'Cing cu ly don di€n cao su dau te ta i. To i cåm nhu long toi dang that Il;! i.

Sau la thu åy, anh toi khong giti them la nao khac. Chhg bie't anh co con s6ng hay da giti nam Xu'clng tan Cl m(lt g6c cåy cao su nao ro i ?

53


Cu6i nam 1954 toi di cu' vao Nam m(>t rn'inh, dS m~c gia dlnh ben åy tiec thu'ång, såu thåm. Nhii'ng ngay dåu tien cua toi (1 nåi nay con l~nh lung lam, tuy nang que hu'ång mi~n Nam con gay gat hån cå nang que httång mi~n Bac cua toi. Ddi toi luon luon thieu th6n. ThuC1 thå åu thl thieu anh chj, thieu d6 chåi. Lon hån thl thieu cåm an, ao m~c. Khi thåy long mlnh tr6ng tråi, m6i dQ gi6 heo may v~ thl thieu måu ao trinh nii'. Den nay lam trai song h& thl thieu d6m håa gia dlnh . St! thieu th6n åy mai mai am ånh toi bat dåu tu hlnh ånh ngttdi anh nuoi que mua eG. Toi con nho anh mat såu cåm cua my t6i : anh da hi<%n nguyen hlnh trong åy (tuy toi chu'a ro m~t anh), c6 bao gid toi quen dttqc. Phåi, c6 bao gid mlnh no tam huy ho~i JcY ni~m cua ddi rn'inh. Nhåt la lue nay C1 tam h&n toi dang doi hoi tlnh cåm Iåp giup h6bu6n. Toi lang thang tren via he Sai-gon, c6 tlm trong nhii'ng dam dong xa l~ m(>t hlnh ånh quen thu(>c. Thu'dng thu'dng th1 vo vQng va m6i såu l~i dun len to IOn hån. Toi nghi cach kiem anh toi tren m~t bao. Neu anh toi chu'a ra Bac ho~c neu anh toi chu'a chet, the nao anh em toi cGng g~p nhau. Y nghi åy khien toi sung su'ong. Toi nhd nam sau td nh~t trlnh dang tin tlm ngu'di nha . Sau nil'a thang s6ng b~tng hy VQng, m(>t bu6i sang c6 ngu'di dan ong tr~c ba mu'åi tu6i, tay dm td bao, mat ngå ngac nhln quanh tr~m di ett ting ba nha hat lon. Linh tinh bao cho toi biet trttoc c6 le la anh Tttdng. Toi dang nam tren san da hoa, nhåm ng&i d~y, l~i gån ngu'di dan ong, ni~m nd hoi : - Ong mu6n tlm ai ? Ngttdi åy trå ldi giQng Bac pha tieng mi~n Nam: - Toi kiem ngu'di ba con, thåy n6i C1Iåu ba. -Ten la gl? Toi vua hoi vua run run h6i h(>p. -Ten keu Long. - Trdi åi ! Toi het len, cåm d(>ng om chffm Iåy anh toi . Anh toi bo ngo ng6 to i het suc l~ l ung. -Em da y, em anh da y, anh Tu'dng

~

!

Båy gid anh toi moi nam cMt tay to i, nttoc mat anh 11;1ng xu6ng thåm qua ao toi n6ng h6i . Anh chi n6i du'qc m6i ldi : - Chu ch6ng IOn qua , h6i toi <1 nha chu be chut xiu. R6i anh dam dam nhln toi . Toi mdi anh ng&i t~m tren cai horn sii'a. Qua cån xuc d(>ng, anh hoi tham chuy~n gia dlnh. Toi kS anh nghe, tung må'u tlnh cåm que hu'ång, n6i vui bu&n gia dlnh. Anh toi kh6c. Toi khong biet ngay nay anh toi da thoat khåi cu(>c ddi cu ly d&n di~n chu'a, chu ngam ky con ngttdi anh, toi chac chan anh dang trå i ddi mlnh cho slf dau kh6 nghien len. Phap Åm Ph~ t Dan 2010

Anh toi gffy, nu'oc da ngam ngam den. Doi mat anh th~t hi~n lanh, hi~n lanh nhu' bao nhieu ngu'oi nong dan lang Tttdng-an. Anh com c6i. Lue nay toi cha dn phåi mu'dng tu'qng anh (1 doi ma t my toi nii'a. Toi thåy CUQC s6ng phieu b~t cua to i åm len nhd håi thC1 cua ngu'oi anh nuoi que mua eG. Anh toi ngung kh6c, anh rut khan thåm mat r&i dua cho toi g6i qua. Toi b6c ra, dåy la nhung tnii mang cl}t. Anh gil}c toi an. Mang Cl}t I~ mi<%ng, ngon qua. Anh nhln toi mim cttoi. Lat lau , (toi doan rang anh toi suy nghi lung lam) anh ngffn ng~i båo toi: - Chu V~ (1 voi toi nghe ? Toi chtta kjp dåp, anh n6i tiep: - K~ chu ~ ! Cu V~ (1 voi toi, toi kh6ng dS chu kh6 dau. V<;1 toi n6 buon ban , con toi ... a, cGng phong lu'u chan. Chu thi<%t ngQ, v<;1 toi n6 se mung d6. Anh moi toi gffn nhu' van nai . Toi ngå y bang long. Anh toi SQ toi thay d6i y kien, VQi vang thu xep hanh ly CUa toi. Anh xach xu6ng du'ong gQi xich lo may dua toi sang Khanh-h(>i . X6m anh toi tru ngl} la x6m Cåu C6ng, slnh lffy, hoi th6i . d da y t~p trung m(>t s6 dong ngu'oi Bac ddi bo que hu'ång tlf la u, va VI khong c6 may mannen mai t~n ngay nay cu(>c s6ng vån am thffm ngheo kh6. Phffn nhi~u tr6n tu cac d6n di~n cao su ca phe dåt då hay da het giao keo ky voi cong ty. H9 lam du ngh~ , dan ong thl d~p xich lo, lai tac xi, xich lo may, hot t6c rong ... dan ba thl buon thung ban myt, dåy råy hlnh ånh que httång gffy 6m cua toi. Anh toi d~p xich lo. Chi toi ban tau hG ch<;1 x6m Chieu. Hai ngu'oi Iåy nhau mu'oi nam r6i rna chu'a c6 ml}n con nao. Di~u nay khien anh toi dau kh6 lam. Anh lo ng~i cai bu6i tan t~ m(>t kiep nhan sinh, nen anh chj toi nuoi dua con nuoi xin trong co nhi vi~n. Anh toi da såu da cåm, anh nhln dua con nuoi, tr~nh nghi den than ph~n rn'inh. R6i anh ket lu~n chi vl ngheo moi phåi lam con nuoi. Chung toi s6ng du'oi tup nha la . Khong thåy anh chi toi phan nan gl cå hay hQ da qua quen voi hoan cånh, bang long theo s6 m~nh ? Anh toi la phu xich lo nhttng dung ai v(>i tu'Cfng ke d~p xich lo th1 d6t mit, cung clfc. Anh to i, trdi cho tinh chju kh6. D~o lu'u l~c mi~n Hon-quån, anh nho ngttoi d~y hQc. Ngay nay anh du kien thuc dS che bai truy~n dai dang trong nh~t bao, hay thich thu nhii'ng bai xa lu~n. Anh toi chl cach xe d~u sat l~ dttdng kho Nam tu 4 gio chi~u, lai rai ly ca phe den, phl phao vai dieu ach chu&n d6n khach ngo~i qu6c. Khi vang m6i, båt dac di moi ch9n d~p cho ngttoi Vi~t Iåy ti~n trå thue nil'a bu6i xe. Mttoi m(>t gid ho~c neu horn nao cåi lttång hay, chin gio då thåy anh lån V~ VQ di coi hat. Ban ngay anh ngu lien mien, h~ thuc thll~i khåi chuy<%n lang xu'a va cu6i cung bao gid cGng c6 hoi :

ru

54


- T~i sao chu vo day. thi~t ta d~i !

nha c6 suong khong ? Chu d~i

mi~n Nam . Ta mu6n bang rnlnh toi phudng Nam xe xa c quan tham tan ... "

Toi chua n6i tlnh ciim que hudng eG cho anh nghe. Ma d§u c6 n6i ch<k cung khong tin. Nhung nguai khong bie't ha y xa dåt Bac nhi~u nåm, måy ai da tin IOi ke di cu. H9 song bang m<?ng tudng va ve ra hi~n t~i huy hoang cua da't m<?ng. K~ gl anh Tuang phu xich lo, h6i chung toi chan uot chan nio ngo ngang buoc tren neo duang rni~n Nam, vo so sinh vien, tri thuc di~m m~t chung to i, ghep chung t6i la d6 vo liem si, ban nuoc, theo gi~c. The' nen toi chå cån giåi thich v<?i voi anh Tuang. Vå l~i, xen diu chuy~n chinh tri vao tlnh ciim rieng tu ich l<;1i gl. Toi muon chinh ph1,1c anh Tuang dån dån chu khong muon måt anh Tuang nhu toi da måt bao nhieu thu ben kia ranh gioi . V~y eau trå lai anh toi la :

Toi mu<'1ng tu<;1ng ra chu6i ngay u am, thåm såu cua anh d d6n di~n Hon-Quang. Ri'rng thl dåy h6, suoi thl dåy ca såu va chu6i ngay anh lam ga trai gianh d(ic l~p cho xu sd, rna yeu anh VUQt len tlnh ciim thong thuang. Phap bat anh hai lån. Phong nhl tra tån anh song di che't l~i . Bay gid ngl,l"c anh con dau m6i khi thdi tie't thay d6i. C6 th~ vi the' anh trd nen båt ll,l"c v~ dt.t<'1ng tlnh d1,1c. Du<;1c tha, anh Tuang tron ra chie'n khu mi~n Bong chie'n da'u me man dt.toi tan mua d~n . Sau anh bi thudng, bj cåm til . Man h~n , anh d Sai-Gon. Anh d~p xich lo ti'r d6.

CJ

- Em thich giang h6, b~n be ru em di. Cau trå lai åy vti'a long anh chi toi, vi'ra long luon cå x6m Cåu Cong ngan nåm khong anh den di~n . M9i nguai xum nhau mua bia, nuoc cam mai toi u6ng, bat tO i di~n tå quang cånh tung bi'rng cua "que hudng d9c l~p, tlf do". Toi nghT Mn nhung con v~t, nhung thang nguai Mac-xit då ti'rng len loi de måm mong b~nh ho~n, då ti'rng r6t vao tai dam dan ngheo nan nay nhi~u m(>ng UOC, då cho h9 an banh ve d ca i thdi rna dudng dåt XU Sd toan phu<'1ng du nhan nghenh ngang phi n9c d(ic, cai th<'1i rna gia tri con nguai x6m Cåu Cong ngang voi gia ch<;1 heo, ch6. Va horn nay nfta, nhii'ng thang ngu<'1i Macxit con hanh d(>ng gl? Toi khoe khoang, khoe khoang la di~u tårn thu<'1ng dang phi nh6. Nhung n6i thlfc, toi la ke san sang chie'n dåu. V~y rna trt.toc dam ngu<'1i que hudng, toi tl,l" tthåy mlnh nho be, ye'u duoi . Toi bie't m(it rnlnh toi co d(ic chJng lam n6i . Toi danh thua tr~n dåu, mac ngh~n, dau don rna k~ chuy~n ngoai Bac "vui, no lanh, sung suong" sai slf thl,l"c, khac cii 100% : Em toi phåi bo h9c. M~ toi phåi trd v~ lang ca y ca'y. Cha toi bi d6i råt xa quån qu~t ph1,1c V\1 chanh phu an ludng g~o. Toi cha no ghet ngu<'1i x6m Cåu Cong. H9 dang thudng h~i nhu anh chang mega i dam dm dao dam tlnh djch. Anh Tu<'1ng cung say sua chu nghTa ngoai kia lam. Anh hay nhac di vang khang chie'n va hånh di~n tieu di~t du<;1c nhi~u thl,l"c dan. Nåm 1946, anh vao d9i "Thanhnien Ti~n-phong" v6 trang g~y tårn vong, dao mac chong lien quan Anh-An-Phap. Lue ranh r6i anh thu<'1ng ta nhii'ng cai l} ben dåu du Quay doi di~n voi nha hang H6ng-kong Thu<;1ng-Hai. Mat anh sang rlfc khi anh nho l~i R~ch Dia ben Blnh-xuyen n6i dong nuoc cuon xoay måt tich bao nhieu ke thu dan t(ic. Nhi~u b~n m(it mlnh anh len loi trong thanh pho dan bich chudng. nem llfu d~n ... Anh hoi toi c6 bie't chuy~n c~u be tårn dåu vao nguai dOt kho xang cua djch? Toi khe khe hat bai "Tie'ng sung Nam-b9" trå lai anh. Toi k~ l~ i h6i åy thanh nien lang toi tlnh nguy~n vao Nam gie't gi~c. Anh toi sung suong. M<h anh sang rlfc, tay d~p phån g6, mi~ng ca "Tie'ng sung vang song nui rni~n Nam VI mt.tu låy

Phap Åm Ph~t Dan 2010

Hi~n thai khong bie't anh con ho~t d(>ng gl cho khang chie'n vi anh råt bi m~t va khanh chie'n cung he't r6i . Xem chi'rng anh ghet cong cu(ic di cu ca y dang. Anh bao anh djnh h6i hudng cung voi nhung nguai t~p ke't nhung anh ffiUOn V~ lang giåu CO Ve Vang nen hoån y djnh J~i . Anh hy v9ng hai nåm sau, thai cu(ic d6i thay, se tinh chuy~n khac. Anh khuyen toi nen tin tudng "c1,1 H6" . To i ~m i'r to ve tan thanh. Va nhu v~y toi sa p kham pha dt.t<;1c nhi~u di~u l~ tung.

Anh Tuang chju kh6 mua tranh ve cac vi anh hung dan t(ic nhu Phan Dlnh Phung, Duy Tiin, D~ Tham, Nguy~n Thai H9c ... Anh eat dan råt my thu~t tren vach van , thap hudng tha ph1,1ng. Long yeu nuoc cua anh con b(ic 19 trong nhung vån thd hung h6n anh thu(ic vanh vach . Anh d9c thd vao lue tam h6n thanh thån. Hoi anh v~ cu(ic song tt.tdng lai, anh mim cuai im l~ng . Nguy~n V9ng tha thie't nhåt dai cua anh la du<;1c v~ da't Bac såa sang ngo i m<? m~ va vie't quy~n h6i ky "Dai xich lo " . Anh phan nan h9c kem qua chu khong anh da thanh van si. Anh tam sl,l" voi toi rang anh se c6 vie't, toi såa l~i . Nht.tng chJng bao gia anh vie't. Tuy cao hung, anh vån kh6c. - Xich lo la cai ngh~ du nhån tam thi'ra b~c ac. Tuang nay rna ta do~n dån Tiiy Mn nha die'm, r6i hai dua tam "com bin" voi nhau thl cu g9i la t6 su Tå y eling måt b6p. - TMt hå anh? - Toi n6i thi~t tlnh . Chu d~i su My rna len xich lo toi cung bi bi p do-la nhu bon. Khi tlnh cåm trao dang, anh n6i toan nhung chuy~n "du nhan tam" ciim d(ing dao dt Toi uoc mong c6 djp thl,l"c hi~n gium anh nguy~n v9ng thu hai. Toi bao anh. Anh sung suong d~n: - Ne'u in sach thl chu nho ve bla hlnh thang phu xich 16 nam gac xe c~nh via he md mang die'u thu6c "Åchchu6n" nghe. NM thuoc Åch-chu6n mai hay! Toi bu6n cuai nin chimg n6i. Anh toi tudng toi khoi hai , nghiem net m~t: - Di'rng ron chu , horn nao toi k~ chu nghe cai tich thu6c Åch-chu6n trong doi xlch 16 mua ming cua toi chu moi thåy la tuy~t.

55


Toi song (J x6m Cau Cong vdi anh t6i du'CJc hein mot thang thl b<;>n phie'n lo~n Blnh-xuyen gay slf. Chung toi len he pho Catinat tn1 t~m . ft ngay sau im tie'ng sung, chung toi trCJ v~ dQn nha xuong gan eau Tiin-Thu~n. Anh toi d~o nay vang nha cii ngay. Gc;~p nhau, anh dem nhung tin tue mi~n Bac eau nhau hoi to i: - Th~t khong hi'J chu? Toi bie't la thlfc, nhu'ng da nhu khong xen chuy~n chfnh tri vao tlnh ciim rieng tu', nen toi llfa IC1i dåp: - Bao a'y rna, anh con le;~ gl. Anh toi tu'cli net mc;~t, hai long eau trå IC1i vu khong a'y. To i hie'u anh Tu'C1ng nhu' to i hie'u nhung ngu'C1i ngheo kh6 bi xa hoi khinh bi, ap bue, tam h6n san dam ch6i thu oan. HQ them IC1i an ui, them IC1i hua h((n du chi la hua h((n suong. MQt khi da hua giup hQ t<;~o CUQC song no lanh mai h~u. thl hQ tin tu'CJng tdi cung, va hQ dam hy sinh ta't cii. Anh Tu'C1ng than me'n cua toi da bi bua phep Cong-siin chai ma't r6i. Toi rna n6i ro chuy~n mi~n Bac vdi anh lue nay chang khac gl mrdc d6 la khoai. Anh dang si me de'n ngu dc;~i. Toi co chC1 dip khac. Tdi mot dem anh v~ ra't khuya, mi/.t may tai met. Toi hoi, nha't dinh anh cam nfn. Anh gi~;~c toi di ngu. Anh ng6i du'di ngQn den m6c tui ao blouson ra nam gia'y to tu'dng. Toi vån chu y anh ur lau, toi viing d~y doi xem t~p gift'y. GiQng anh run run sCJ s~t:

- Ditng m6 vao, truy~n dcln da'y chu! - Truy~n dcln gl? - Truy~n dcln cua chinh phu ta. - Chfnh phu nao? Anh ditng SCJ, em la em cua anh rna. - Chfnh phu ngoai Bac. - Truy~n dcln da diio chinh phu mi~n Nam hi'J anh?

-u. - Anh phiii nem dem nay a?

-u. - Thoi de' sang mai tinh le;~ i, anh run the' lam an gl du'CJc. - Toi vita bi lfnh ru'CJt. Toi hoiing h6n. Bay giC1 rna ciinh sat ~p vao day t6m c6 toi thl an n6i sao day? Cii dem a'y t6i thuc trong lo au hai hung. Sang sau toi d~y sdm n6i chuy~n vdi anh Tubng. Toi phiii de' tdi sang vl nhi~u duyen cd. C6 the' toi seJ anh toi thu tieu toi. C6 the' dem toi toi chu'a di du'CJC. Toi trlnh ba y anh nghe ro r~t CUQC song hi~n te;~ i (J mi~n Bac. Toi giiii thfch cho anh toi ro khang chie'n va Cong-siin, nhung cuoc da'u to da man , nhung slf phiin boi dan toe cua "c~;~ H6" . To i kh6ng quen n6i di~u can thie't nha't la tlnh thu'clng yeu gia dlnh bi cha d~p ... Anh toi Iac dau hoai nghi. Anh bao toi la phiin d()ng. Toi cui dau chiu dlfng. R6i toi xet kh6 song mai trong tlnh ciim ba't d6ng tu' tu'CJng nay, t6i xin phep anh di ncli khac. Anh chi Phap Åm Ph~t E>iin 2010

toi nfn l~ng, chang d6ng y rna cung chang phiin aoi . Trude khi xach hanh ly khoi nha, toi khuyen anh ditng nem truy~n dcln nua ne'u anh con muon song de' V~ )ang xu'a dap l~i ngoi mo m((. Anh toi he't gi~n ng6i im . Toi chac anh nhln theo bong toi , dau kh6 . Gia tit x6m ngheo mi~n Khanh-h()i, toi mang theo bao nhieu ån uc. St! dau kh6 day VO toi lue nay la anh toi nghi ngC1 toi, anh da dut tlnh toi. Toi n6i c6 sai dau. Chac chan anh toi dQn nha di ncli khac r6i vl anh sCJ toi se to cao to i pha hoc;~i. Anh TuC1ng khong nghT the', nhung (J ngoai Bac, chuy~n a'y ngu'C1i ta lam nhu' die'm tam må u banh ml. Cung may anh con tung ba'n chu'a kip h6i hu'clng. Toi nhd chuy~n nhung dua con nuoi ke' t()i ac cha m(( do dau chung trude dam dong. Toi b6c 19t suc Iao d()ng cua chung tit thui'J nho va chung doi l~i bang cach si nh~;~c, da'm da ngu'C1i than yeu da nang niu chung c6 khi nhu' con de. Anh TuC1ng rna (J mi~n Bac, bie't dau anh chang Ioi m(( toi ra da'u to. C()ng siin dc;~y anh, chu biin tinh anh, ban tfnh hi~n lanh cua ngu'C1i Vi~t-nam c6 bao giC1 hen he;~ nhu' v~y. Toi bi'ing thu'clng anh toi tr<;>n chui'ii thang ngay anh c~o mu cao su d6n di~n Hdn-quiin. Thlnh thoiing toi ra bC1 song Sai-gon hung gi6 , toi tlm mot ngu'C1i quen x6m cu hoi tham tin tue anh. Du'CJc bie't anh vån mc;~nh khoe, t6i mitng. R6i t6i cung lao dau vao CUQC song. Hai nam sau t6i tri'J Ic;~i Sai-gon. Vi~c dau tien la Mn tham anh TuC1ng. Toi nghT rang, qua thC1i gian suy nghT, ho~t d()ng, anh t6i da hi€u tha'u d6i phan slf thlfc phu phang V~ C(\ng-siin. Doi phan thoi, nhu' mlnh muon go tung boi chi, chi can thao du'CJc cai nut. T6i theo loi gi'\ eau dai bat tren slnh lay hoi thoi vao nha anh. Toi doan sai . Anh t6i kh6ng SCJ t6i di bao, vån con CJ khu gan eau Tiin-thu~n. Anh em gc;~p nhau, anh toi sung su'dng giong Jan anh tlm toi tren gac ba nha hat ldn. Anh hoi toi lam gl hai nåm nay. Toi n6i ra Trung d~y h<;>c. Anh toi dc;~o nay gay om tieu di~u. Anh m~t qua phiii nam tren ghe' bo n6i chuy~n. Lue a'y chi toi vang nha. Thang con nuoi cua anh dang nghjch ngCJm vdi lu tre ngoai 19. Can nha im nm, ghe seJ. Toi tha'y anh toi kh6c, ai ngc;~i blide dubng lu'u l~c cua toi : - Chu c6 kh6 khong, tit bua chu bo di anh lo cho chu qua. - Em Wn r6i anh ~! Dau kh6 mdi nen ngu'C1i chu, anh khoi lo. T6i hoi anh om b~nh gl. Anh ho su Sl;l m(\t h6i bat dau ke'. Gi<;>ng anh tram bu6n thie'u nao . Sau nhung dem nem truy~n dcln, cang bie'u ngu tuyen truy~n da pha mi~n Nam, sau nhung Jan gai plastic, nem llfu dc;~n thanh c6ng my man, anh TuC1ng bi th9p c6. Trong cu(\c di~u tra, ban tanh cha't phac cua anh co gia'u gie'm, nhu'ng bi thua slf khon kheo cua nhung nguC1i xet hoi anh. HQ khong danh, chi cu'C1i thoi, rna d6n anh vao ch6 bl, phiii khai th~t he't. Cac d6ng chf cua anh, VI the', bi th(\p c6 theo anh kha nhi~u .

56


Cung bi giam m()t trl;li voi nhau , bQn d6ng chi cii khep anh vao t()i mu'U phan, len loi vao t6 chuc etla chung d~ dQ tham. Chung c~y dong, xum vao danh anh, d!nh danh cho de'n che't. May tie'ng u o etla anh keu qua cai khan nhet vao c6 h<.>ng eling du bao d()ng cho nhan vien tr~t tt! vao cuu anh, ra't rna y la con lei p. Anh du'<;1c nam trong nha thu'ong etla trl;li giam. He't ba thang, du'<;1C V~, ll;li vao nha thu'ong thL Ben giu'ong b~nh chl c6 v<;1 con anh tham nom, cung voi dang dåp hi~n tu etla nhii'ng ba phu'oc ao trang. Ke aen day, anh Tu'ong bat toi n6i he't chuy~n rru~n Bac. To i cu vi~c dem sl! tMt trlnh bay, khong vu kh6ng, khong xuyen tl;J.C. Anh toi cam d()ng chop chop mat th~t mau. Anh ch<;1t nghi ra cong lao chie'n da'u etla anh hon mu'oi nam nay da bie'n thanh cong da trang. Quay ll;li hu'ong tlnh cåm, anh toi van nai: - Chu tha I6i cho anh. - Anh c6 I6i gl ? Toi nghl nhi~u v~ anh Tuong. ThuCi nho , m<e cha ngheo d6i phai lam kie'p con nuoi . Lon len thl chiu dt!ng nhii'ng hlnh phl;lt tan nhån etla nhii'ng ngQn roi oan nghi~t d6n di~n. Anh toi c6 quy~n chie'n da'u tlm tl! do com ao. Bi~u dang trach la khong ai hu'ong dån anh a€ sau nay anh dl;li d()t nem lt!u dl;ln, ga i plastic gie't ngu'oi cung anh chung m()t y nghi. Toi C1 x6m Cåu C6ng da !au. X6m a'y ngheo kh6, d6t nat. Bu6i chi~u nu'oc len tran ng~p n€n nha. Bu6i sang nu'oc rut tro bun, phan, rac ru'Cii hoi th6i . Ånh den di~n ye'u ot ngoai 19 soi da'u chan nao tlm de'n cu()c s6ng hllm hiu, soi da'u chan nao tlm de'n m()ng u'oc ? Thlnh thoang c6 tie'ng ph6ng thanh VQng toi : "A-lo! Alo! Ba da o C()ng-san!" Thlnh thoang c6 to bich chu'dng dan mai ngoai c6ng x6m. Thlnh thoang c6 t6 chuc phat b()t ml, sua h()p, thl ngttoi ta bie'n n6 thanh cu()c phat chlln b~ rl;J.C. Thlnh thoang c6 chie'u b6ng ngoai 19 thl chl chie'u phim ru6i , bQ, khuyen ta nen and h<;1p v~ sinh, khi x6m Cåu C6ng toan slnh Jåy hoi th6i . Thlnh thoang c6 chich thu6c phong djch, ngu'oi ta nhan nh6 ml;J.t may vi nhii'ng em be gåy 6m, do blln .. X6m Cåu C6ng d6i khat hl;lnh phuc, them thu6ng anh sang dån dl;lO, them thu6ng mQi St! hieu bie't. f)em dem rna quy, d()i !6t ngu'oi, hi~n v~ d6 ngon d6 ngQt nen theo chung n6 . Ma quy phac hQa canh thi~n du'ong ngoai no, va x6m Cåu C6ng thiem thie'p ngii say. Ngay ngay bQn s<;1 trach nhi~m , lu'oi bie'ng, bQn cåu an, xu thoi qua day gid ban tay beo måm, ho to: "f)a dao C()ng-san". Thii' hoi xem ai c6 nghe ro gl khong ! Anh toi cha t()i I6i gl ! Toi eling nghi nhi~u v~ nhii'ng tam h6n h6ng hach con s6t ll;li ndi nay, nghi nhi~u v~ m()t s6 tri thuc mi€n Nam : bac si c6, du'<;1c si c6, ky su' c6, lu~t su' c6, kY gi a c6 rna con ngu dån theo C()ng-san, nam vung pha hol;li ne'p s6ng thanh blnh etla dan hi~n , thl ke chi anh Tl.fong phu xich lo etla toi. Voi ke thu, chung ta gie't n6 b~tng sung dl;ln, chu voi bQn phan b()i, thl phai quang xac chung n6 vao chu6ng manh thu. Anh Phap Åm Ph~t Dån 2010

t6i cha t()i I6i gl he't. C6 khi nao m<e ha't hui con, ngay dua con ll;lc bu'oc quay ll;li t6 a'm gia dlnh ? Toi nhln anh Tu'ong ru'ng ru'ng nu'oc mat. GiQng anh bu6n bu6n th6ng trach : - Phai chi toi bie't som, chu do kh6, rna toi vån hy VQng v~ lang xu'a dap m9 cho m<e. Toi an iii anh : - Mlnh con s6ng lo gl anh. Em tu'dng ne'u cån thl ta lam ll;li ta't ca. -To i b~nh

t~t

qua.

-Em thl tre qua, khoe ml;lnh qua . - T6i se giup chu, bot 6m t6i xu6ng x6m Cåu C6ng n6 i ll;li cho ngu'oi que hu'dng nghe.

chuy~n

- Anh khong s<;1 a ? - S<;1 gl? - S<;1 C()ng-san !

- M<e ! Truoc mlnh kho kho chu nay kh6n r6i chU l;l ! Å lUe nay chu d dau ? -Em d trQ. - Hay V~ voi V<;1 ch6ng toi ? Toi danh dl,lm du'<;1C m6n ti~n nho , ta dt!ng can nha la hem Kho 5. T6i eling ghet ca i x6m nay cay dang. Chu tinh sao? - Anh de em nghi. - Nghi quai gl, chu bao, "ne'u cån thl ta lam ll;li ta't ca". B9 chu ngan s6ng qnh t6i a ? -Bau c6, anh Tl.fong ! - T9i

nghi~p,

chU dung bo t6i di !

Im ll;lng m()t lue, toi n6i : -Vang, mai em mang hanh ly toi nhu'ng em phai di dl;ly hQc chu kh6ng ru ru x6 nha an barn anh chi dau. - 8u<;1c r6i ! Chu bang long la du'<Jc r6i . La anh sung su'ong mu6n che't r6i . Anh ngo chu gi~n anh. N6i thi~t, c6 lån anh tu'dng chu t6 cao anh .. . Troi Ph~t tha t()i anh. Troi Ph~t phu h9 chu ... Anh t6i vua n6i vua kh6c. Lån thu nha't trong nhii'ng ngay ben anh, t6i moi tha'y anh Tl.fong xl.fng "Anh" vo i t6i. Tie'ng n6i a'y sao rna tham thie't the'. Tim toi xao xuye'n, mat t6i anh len vi~n tu'<;1ng ngay mai gia dlnh xum hQp. Giii'a khi a'y, chi Tu'ong dat con dlly cii'a bu'oc vao. Chi nam ch<;it canh tay t6i, thang chau Tudng 6m cham !a'y chan t6i Jiu lo "Chu, chu, chu ... " H6i chåu moi t~p n6i, m<e chau dl;ly chåu ba tie'ng "Ba, Ma , ChU ". T6i nin thCi d6n nh~n hl;lnh phuc. Thl ra bang tlnh cam chån thanh, t6i da chinh phl,lc n6i anh Tuong. T6i thang tr~n cu6i cung d<ep nhu' ca i bla cu6n sach mo u'oc etla ngu'oi anh nuoi que mua eG. Duyen Anh

57


thong tha V~ chu6ng. St! khoan thai cua nhung con trau da no co, dang thong thå di v~ eling da t(:lo nen hlnh ånh an nhån vao long ngu'oi anh hu'Ctng. Bong dang cua chu m~c d6ng ng6i ngåt ngh~u tren lttng trau, eling thanh theii bie't måy, m6i khi chi~u v~ . Cam thåy sung sttong khi da lam xong c6ng vi~c trong ngay, ca't n6ng c~ vao nha an ceim va nghl ngeii. Ng6i ben chen ceim b6c heii mui g(:lo moi nhu' dang kich thich djch vi khat doi, sau m(it ngay lam ll;lng våt va ngoai d6ng ang . Bu6i ceim chi~u , thu'ong thl voi dia rau lu(jc chåm m~m nem, vai quå ca dfim nu'oc mam, nhttng cåm thåy ngon 1<:1 lung. Vl ngoai ba bua ceim, ngttoi n6ng phu kh6ng con co gl M an them. May ra thlnh thoång moi co m(lt bua che ne'p, hay che khoai mon, cho giua bu6i chi~u. Vl mi~n que v~ mua he troi nong båe, khat nttoc lien t~c va them chåt ngQt khung khie'p. Con co lue nao sung su'ong cho b1tng, lam vi~c de'n lue nlta chi~u , vtra m~t b~ng l<:1i doi rna thåy ngu'oi nha bttng ra m(it soong che, hay n6i khoai lu(jc? Mang Mn dttoi bong mat nghl ngeii va an uo'ng, nhung lue åy th~t la cai thu tuy~t voi. Nhu' dang tie'p stl'c them cho ngttoi n6ng phu , lam vi~c m;l ng nhQc du'oi n~ng mua, trong nhung ngay phåi cay blta cho kjp v~. Våt va tram b~, nhu'ng nho troi eling dtt<;lc bu l(:li cho ngu'oi n6ng phu, qua nhung thcing dtt<;lc nghi ngeii va giai tri. Yi~c nghl ngeii va giai tri cua hQ eling dein Sei 16ng trong cong vi~c lam theo mua. Qua nhung eau ca nhu' phån chia m(jt thoi khoa bi~u ttrng vi~c: Thang gieng la thang an cheii. Thang hai tr6ng d~u, tr6ng khoai, tr6ng ca. Thang ba thi d~u da gia. Ta ra d6ng hai v~ nha pheii kh6 . Thang tu di t~u trau bo. f)~ cho ta l<:1i kjp mua thang nam ...

Trftn Dan

Ha

Kia th6n que dttoi trang vang bat ngat. Ånh trang thanh chie'u qua lang xei xac. Chieu h6n v~ bao kMc ca yeu doi. MU'ng trang len chung ta cung mua hat. Voc mong sao lua hai mua theim ngat. Lua v~ mang bao khuc ca ngay mua ... (Khuc Ca Ngay Mua cua Lam Phtteing). M6i khi nghe Mn måy bai hat di~n tå nhung sinh ho(:lt neii d6ng que, nhu' cånh g<:lt hai cua ngay mua, hay nhung bu6i to'i giå g(:lo du'oi trang t6i ch<;lt nho Mn que t6i tha thie't. Nho nhung bu6i chi~u nghe tie'ng mo dan trau dang di v~ dau do, dang r(in len m(it am thanh råt vui tai. Chie'c mo rna ngttoi dån que thttong deo vao c6 trau, d~ khi thå trau ra d6ng, trau di v~ httong nao, thl ngttoi m~c d6ng nghe bie't d~ don trau v~ . Chi dein giån v~y th6i, rna am thanh å y nghe chtrng nhu' m(jt di~u nh(:lc mu6n doi cua tlnh que cua h6n nu'oc. Tie'ng nh<:1c åy khi nh(:lt khi khoan eling bcio cho chung ta nhung tin hi~u la trau dang qm c~i an co, hay trau da no ne va ru nhau

Phap Åm Ph~t Dån 2010

C6ng vi~c khi nh<:1t khi khoan åy , ciing di~u hoa cho tinh thfin cua nha n6ng. f)~ lue m~t moi, con co lue thu'Ctng th(tc nhung thu vui cheii. HQ vui voi ne'p so'ng d<:1m b<:1c, nhttng tlnh cåm th1 lu6n sau d~m va dam th~m . Gc;ip nhau trong nhung l~ h(ii hay cac bu6i te' l~ trong dlnh lang, d~u chia se cho nhau nhung ngu6n cåm d<:lt dao. Cånh bu6i sang ra d6ng, hay tie'ng kiu kjt cua trai gai trong lang dang ganh lua v~ dfiu xom, tie'ng cttoi pha lån tie'ng chuy~n tro don tan trong kh6ng gian tu'Ctng nhtt r(jn ra len. Tren ngQn cåy cao anh nang xuyen qua nhung ang må y nhu' giåi l~ a troi thuot tha , dang lei lltng nhu sa p sl\'a bu6ng man . Cånh v~ chi~u cua th6n lang nhtt cu6n hut va thu gQn l(:li tltng bu'oc chån cua ngttoi dån que di lam trd V~ nha , va trå IC:li cho kh6ng gian tTnh mjch cua ru(ing d6ng. K.hi åy xom lang eling trd nen yen a, vl gia dlnh nao ciing co vtton r(lng, nha nåy cach nha khac vai ba tram thttoc la thttong. The' nen m8i lang tU' xom dttoi len de'n xom tren , ciing cach xa vai ba cåy s6. (j th6n que da't dai r(ing rai, nha C1 thua thot, kh6ng khi trong lanh nen cåm thåy thoai mai. Nho v~y rna ngttoi dån que it khi dau 6m , tu6i thQ eling cao . C6ng vi~c d6ng ang tuy våt va, chå n låm tay bun nhu'ng kh6ng may may lo lang. Khoe thl lam, m~t moi thl nghi ngeii. Låm vi~c nha eling kh6ng tinh gio tinh giåc, thåy bong m<:1t troi da nga thl dQn dtep lua trau v~ .

58


V1 cong vi~c nong gia thl quanh nam suO't thang, chu dau ngay m(>t ngay hai rna phåi lam cho xong trong m(>t lue. Cu tu tu theo da phat tri€n cua cay cO'i tr6ng tr9t. E>e"n mua gieo ill<!-, eling phåi d<;li ill'!- len, cay xong VI,J eling phåi d<Ji cho cay lua phat tri€n, mai Mn vi~c nh6 co bon phan. Nhu cai thoi kh6a bi€u giup cho nguoi nong dan d€ lam vi~c. Trong m(>t ngay eling v~y, bu6i sang dat trau ra d6ng, cåy bua de"n lue thay vua du cho mot ngay. E>at du'<;lc cåy xoi coi ngang ngi'ta voi s6 dilt cåy horn qua, horn leia thl thay da yen long r6i. Thuong thl nguoi ta dung m'!-t troi thay d6ng h6 M bie"t gio giac. Lam l1,1ng cho de"n khi m'!-t troi ngå b6ng chi~u, chim bay v~ tlm t6 sau m(>t ngay di kie"m an. Chim tlm v~ nhii'ng hang cay dåu ngo, d€ ifn nup qua dem. Va ngu'oi nong phu eling V~, nhu' chim. H9 tlm V~ du'oi mai nha tranh dfim am, tlm v~ voi bi'ta cåm tO'i sum vfiy. Tim v~ voi ni~m h<!-nh phuc muon doi cua gia dlnh ap u. Nhii'ng lue tlm V~ ay, tMt dyp lam sao. Se diu dang me"n yeu cho våi di nhii'ng giay phut m~t nh9c da qua, b6i du'Bng them suc s6ng tran dfiy cho nhii'ng ngay thang sap toi. B6ng rang sau d6i nhu' lån lu'<;lt d6i sac theo tung giay tung phut, nhu nguoi th<J ve dang to len khung hlnh tung v~t sån dfiu b6ng loang. Xa xa tren troi, ch<;lt hi~n m(>t vai m!t cham pha cua nhfi'ng canh chim dang bay V~ tlm ch6 d~u . Bue tranh thien nhien ay, bay gio c6 ai ve 1<!-i du'<;lc kh6ng, cho toi tlm 1<!-i m(>t khung troi ky ni~m, må tu !au da nh'!-t nhoa bong nhO . V1 tu6i thå toi da gan \i~n, då di€m len bue tranh ay tUng ctau chan Vl,Jng d<!-i, m(>t chu6i doi ng9t ngao hu'ång hoa . Thl lam sao toi danh x6a mo, hay quen di sao nB? Mui huång cua bu6i sang tinh Su'ång toa ra tu bong bu'di, bong eau. Hay tu bu6i hoang hon thåm \ung hu'ång \an hay di!- ly. Tuy dån så nhu'ng då tham d~m vao long, khac ghi vao di!-. Vai b6ng chim dang bay v~ tlm ch6 d~u, in d~m du'oi n~n troi xanh nh'!-t nhu' nhii'ng cham pha trong bUe tranh thien nhien, rat hung vi nhu'ng diu dang ay nhu' h6n thien c6 cua que hu'ång yeu ctau. E>ang ve di ve 1<!-i mai nhii'ng chuy€n h6a cua vli tn;~ , cua thoi gian khong ngung troi dån v~ tu'ång lai. Bong chi~u que th~t diu dang va thanh thoat, net dån så nhu'ng g<;li 1<!-i trong long nguoi bao n6i nho nhung di~u v<;Ji. N6i nho kh6ng hlnh khong ånh ay, tuy kh6 hlnh dung nhu'ng da barn theo suO't kie"p. Nhu' nhii'ng ng9n kh6i toa len du'oi rup \~u tranh, toa mui thåm ngai ngai cua cay co, cua dilt dai, phan b6n ... nhu'ng eling con thoång mui hu'ång hoa co d<!-i d€ trang suc cho khong gian thon que, du'<;lc dung hoa khuu giac, du'<;lc lang dang m(>ng må trang nhii'ng phut giay nhan r6i. Nhii'ng lue ay th~t la tuy~t voi, vi ngu'oi dan que khong bao gio tieu khi€n bang nhii'ng chat d(>c h<!-i , nen cåm giac eling du'<;lc thufin khie"t va thanh tao. Nen tinh thfin vån luon trong sang d€ d6n nh~n me"n yeu, M luye"n \u'u ky ni~m. Ky ni~m tu bu6i tinh khoi, tu long son tre da tham nhufin thl khong bao gio tan phai ua heo. N6 nhu' nh\fa sO'ng d€ nuoi cay, eling nhu' vi~c d9c sach , giåi tri M cho tinh thån du'cjc thoåi mai.

Phap Åm Ph~t Dån 20LO

d

thon que, nguoi ta thu'ong lam nha trd m'!-t ra huong dong. Bu6i chi~u gån tO'i gi6 dong th6i len mang håi nu'oc bi€n, nen khi h~u eling du'cjc diu 1<!-i. Quanh vu'on nha thu'ong tr6ng cay an trai r~m r<!-p, nen ban ngay mu6i mong ra ifn nup ngoai vu'on. E>e"n tO'i thl bay vao nha tlm håi am. Nen nguoi dan que hay nhum m(>t be"p trau tru'oc san, nho gi6 th6i t'!-t vao nha d€ xua di mu6i mong. Cho nen cac van nhan thuong g9i la "be"p chi~u , kh6i lam chi~u, hay mai tranh chi~u thd kh6i ... " tie"ng g9i nghe eling hay hay, cho nen be"p trau tru'oc nha la m(>t bi€u tu'<;lng di;ic thu cua mi~n thon då. Nhu' håi hu'o m cua tlnh que su'di am b6ng chi~u. Nen nha nao eling nh6m m(>t be"p trau tru'oc nha, nho kh6i bO'c len xua di ru6i mu6i . Khong chl la mua he thu rna thoi, rna mu a dong eling con nh6m du'cjc be"p trau . V1 dfiu ngoai troi c6 mua lat phat, u'ot tren m~t nhu'ng trong long be"p vån ngun ngut chay hoai. NM v~y rna dan que eling du'<;lc am ap, våi bot cåm giac qu'!-nh hiu m6i khi hoang ho n buong xuO'ng. Cånh r(>n rang nhat, vui thu nhat la nhii'ng mua trang. Nguoi dan que thuong nho vao anh sang trang, M la m l1,1ng v~ dem d truoc san. Nhu d~p lua, gia g'!-o hay d9 n bi'ta cåm tO'i ngoai san, eling nho de"n anh sang ctia troi . Cu m6i mua trang, nguoi dan que thu'ong do bong trang theo eau hat d6ng dao: M6ng m(>t lu'Bi ga, m6ng ba lu'Bi li~m, m6ng nam lu'Bi queo , m6ng sau trang meo, m6ng båy trang non ... muoi tam nåm be"p trau, mu'oi chin nin hong xoi, hai mu'åi giac tO't, ham mO't ni'ta dem ... (Ngay m6ng m(>t thl b6ng trang chl moi nhu' luBi ga, m6ng ba da y them m(>t chut nhu' lu'Bi li~m eat co, de"n m6ng na m thl 1<!-i day them mot chut nhu' luBi queo dung d€ m6c bu6ng eau, hai trai dua ... de"n ngay muoi tam thl be"p trau nhum tru'oc nha da chay nåm m(>t ni'ta, dem muoi chin thl khi nau chin hong xoi, dem hai mu'åi la ill9 i ngu'oi d~u ngti ngon giac, gfin ni'ta dem trang mai m9c ... ) Con trang mai ill9C la hlnh ånh dem de"n thanh blnh cho x6m thon, dem de"n ni~m vui cho be thå, dem de"n m(>ng må cho cåc chang trai moi lon , cho cac co thon nu d~y thl. Duoi b6ng trang que du'CJc dua vui ca hat, nhii'ng khuc hat th~t thie"t tha qua vån di~u ca dao muon doi m~t ng9t. Va cu hat nhu' v~y M tinh con trang, la m(> t di~u nh'!-c vui nh(>n ctia lfi tre trang lang cung nhau dua vui ... Gio nhac l<!- i rna nho åi tie"ng hat d6ng dao ctia thoi nao tu6i nho. Cu vang v9ng mai m6i khi nho v~, nhu' tie"ng long muon thud ay khong bao gio phai. Nhii'ng bu6i trua he thl nho vao nhii'ng tang cay da dåu lang, d€ cho lli trau nam nghl ngåi nhai co. Khong khi oi bU'c, lam cho ngu'oi va v~t d~u u€ oåi, kh6 chju. Tie"ng ga trua trong x6m eat len tie"ng gay nåo nu(>t. Hay nåi mai la sau hang tre, v9ng 1<!-i tie"ng klu kit vong dua, va ruoi ru'(ji bu6n ciia tie"ng ba ru chau:

Å åi ... Ng6 qua ben te khe Thay rnay b1,1i tre, chå ... b~;~i trU'a b~;~i dt!ng Rua ... Ng6 xuO'ng duoi song n9 C6 rnay hon da, hon dlfng rna hon 11 li... nam

59


A cJi ... Tinh vq ch6ng la d;;to nghia tram nam Dåu mai sau c6 giau sang ... r6i må ... phu quy A cJi ... c6 giau sang ... må phu quy ... Thl cho quen cai thud la tråi la u u .. . nam voi nhau! Cau hat don scJ m9c m;;tc cua ngon ngfr dan que, nhung da chua dt!ng m9t tlnh y thie't tha voi tlnh nghia vq ch6ng: (nhln qua ben kia su6i, thåy måy bl,! i tre, bl,li mQc ncJi ch6 bang phing thl vucJn thing len cao, bl,li mQC ben bo cheo leo thl la ngQn xu6ng. Nhln xu6ng bo song c6 måy hon da , hon thl dtfng, hon thl nam. Day lå di~n tå v€ cånh thien nhien cua t;;to h6a. f)~ tu d6 di~n giåi v€ tlnh vq ch6ng la cai d;;to nghia cua su6t m9t cu9c doi. Va di de'n mQt loi khuyen phåi gin gii1 cai d<;lo låm nguoi: Lå VQ ch6ng nen chung s6ng voi nhau cho tron thuy v~n chung. Då u mai sau c6 gi au sang phu quy, thl dung quen cai thud "la tråi la nam", tue lå cai thoi hån vi. VI thuong C1 thon que, nguoi nong phu bu6i sang ra d6ng cay cåy, de'n trua nguoi VQ moi mang CcJm ra cho ch6ng. CcJm thuong nåu xong r6i dem g6i vao m9t chie'c mo eau, em l;;ti tMt ch;;tt. De'n khi mC1 ra dung dao xat thanh tung lat, chåm voi mu6i me, hay mu6i d~u ph!,~ng så ot va duqc an lUe bl,lng da d6i c6n cao, thl hoi con cao lucJng my vj nå o må ngon hcJn the' nua? CcJm duqc dua de'n dlfoi g6c m9t bl,li chu6i (chu6i lå lo;;ti cay ua s6ng ch6 thåp c6 nhi€u nuoc, nen ben bo ru9ng nguoi ta thuong tr6ng chu6i), r6i nguoi vq ngat m9t tau chu6i tråi ra d~ dQn ccJm cho ch6ng an; r6i ngat m9t tau chu6i khac d~ qu;;tt cho ch6ng mat. Khi an u6ng xong thl nguoi VQ l;;ti ngat mQt tau chu6i tråi ra cho ch6ng nam ngh( ngcJi m9t chut cho khoe). Nhi1ng vi~c san s6c ch6ng åy Ja nguoi VQ da chia se mQt phån cong ]ao VOi ch6ng. Nen lue åy la lue må tlnh nghia vq ch6ng trC1 nen d~m da than thie't. Va lue åy eling la lue chung to tlnh cåm vq ch6ng d~p nhåt. Cai d~p khong hlnh dang, khong th~ ve len m9t bue tranh cho nguoi doi chiem nguong. Nhung n6 se hi~n hi1u nhu m9t bUe tranh vo tuong, må nhung ai da s6ng qua nhung thang ngay voi que hucJng yeu dåu åy. D€u vån con mai trong tam thuc hlnh b6ng tlnh nghia v(j ch6ng, hay hlnh b6ng que hucJng muon thud. Tinh tlf cua nguoi dan que thl don scJ nhu the' d6, nhung eling d~p bie't bao. Cai d~p khong son phån, cai d~p h6n nhien nhung vinh cii'u, khong bao gio d6i thay, khong bao gio phai tan. VI tam h6n cua hQ dlfqc uop bang htlcJng d6ng co n9i , dlfqc thd khong khi trong lånh tinh khie't cua mi~n que, du(jc an rau tucJi , trai chin toi va nhåt la tlnh ba con lang x6m luon dåm åm nhu be'p lita h6ng m~ nh6m, d~ sudi åm nhi1ng chi€u dong. The' nen m6i lån di xa dlfqc trd v€, di ngang qua cånh d6ng que trong lue mua v€ , la m6i lån n6i nho nhu qu~n that. Nho lån gi6 nh~ lua qua hang tre tie'ng dua kiu kjt, phång phåt mui hoa d;;ti ven duong hay hucJng lua tu nhi1ng canh d6ng tråi da i dua l;;ti . Nhung tåt cå da xa r6i,

Phap Åm Ph~ t Dån 2010

nen bie't tlm dau ra ky ni~m xua , khung troi cli, cho long duqc gC1i v€ d~ å p u me'n yeu. Gio day ncJi dåt khach que nguoi , ncJi muon van xa l;;t voi thoi tie't mua dong bang gia, må mua h<;l eling hiu hat l;;tnh !ung, khie'n cho long ta mai vån n6i bu6n. VI da xa r6i nhi1ng mua he n6ng åm, nhi1ng bu6i tan thu gi6 lanh l;;tnh sang dong. Cai l;;tnh chi hoi se m9t chut cua ngQn gi6 heo may cho chom h6ng nang xuan , cho chom vang bong cåi. Long troi r9ng da om å p que hucJng nhu vong tay m~ 6m con. Thoi tie't b6n mua da dung hoa tuoi tam cho d6ng ru9ng xanh måu , cho vuon cay xanh la , nhu tlnh m~ mai mu6n doi qu;;tt n6ng åp l;;tnh cho con. Nen hlnh b6ng que hucJng vån mai nhu trang dåu nui , nhu nguy~t dem ram. Ånh Sang vfrn vang V<;lC trong Jong mu6n thu, vån soi len mu6n van n6i nho . NM nhi1ng bu6i chi€u vang, khj nang dån tat sau d6i voi hlnh b6ng cha dang trd v€ sau m9t ngay lam h,mg ngoai d6ng. Hinh bong fty eling vfrn COn vang V<;lC muon thu , vfrn thftm nhuån vao long con nhu cha da am thåm trao truy€n nhi1ng cåm xuc, nhi1ng loi yeu thucJng kh6ng n6i . Nhu m~ da m9t doi t~n l~Jy , vat sita nu6i con voi ngay h;;t qu;;tt n6ng, voi dem d6ng dap åm va huong dån cho con tu nhung buoc di vua ch~p chung vao doi . Va bay gio da xa, bay gio da nghln trung m9t hlnh b6ng cha, m9t hlnh b6ng m~ va m9t hlnh b6ng que hucJng, nhu tåt cå da hoa tan va g6i tron vao ni€m nho . Nen m6i khi chi€u v€ se kh6ng con tlm dau thåy khung troi cli , b6ng hlnh xua råt thie't tha , råt dju dang tu ai. Nhung hlnh ånh åy, b6ng dang kia se khong bao gio nhoa phai trong Iong nguoi xa xu. Va hinh ånh åy mu6n doi vån d~p, mu6n doi vån thcJm tho, ngQt ngao ...

Oi ! "B6ng chi€u que ". Trftn Dan

Ha

... Ngoi nha Vift Nam sau m{jt tram nam bi ngo~i xam chie'm d6ng, sau mudi lam nam huynh df tudng tan, rfii d{jc tai toan tri. Da de'n lue nguoi Ph~t tii' khong th~ khoanh tay dung ng6 hay than than trach ph~n, cho dqi kie'p sau, rna phåi dung len noi gudng Ngai A D\lc tråi xu6ng co i Diem Ph uD~ con duong sieu b~o hfc, md r{jng tit bi, khai thong tri tuf, n6i tie'p Con Duong Ph~t 2554 nam truoc.... Th6ng Di~p Ph~t Dån 2554-20 lO cua YTT-VIID

60


btøng tam va chinh khi (Vie't thay nhung Thuy~n Nhan viin .. . s6ng cho que huong!) Nguoi vtr<;ft bi~n da an ... than d6ng lo<:~ i Cå m9t doi n6i am ånh kh6n ngu6i Cå m9t doi nhin anh nguy~t mon soi Nhung xac thjt g9i luong tri t9i 16i. Nguoi Vtr<;1t Bi~n, kinh ni~m hoai kh6ng mo i "Tii' quy"*? R6i eling de'n ltr<;1t cå th6i! Ba muoi nam long huong v~ trung khoi Di~u tam uoc: giåi oan khien, tue tudi. Nguoi Vu<;1t Bi~n om n6i bu6n ntoi nt<;1i Nhin thuy~n nhan bie'n di;ing thanh "Vi~t ki~u" Åo ga'm v~, vui tren nhung tro treu K~ vanh vach, mtn cho ... tron ch6 . .. meo. Nguoi VUQt bi~n cuoi, khoe khoang, tron !fO Phong thanh th~n b9n ta thuye't, my dan : - M6i dång vi en tram my nu, cung t~n ... Ng6i hudng th1,1 tren d~u dan, ch~m ch~! Nguoi Vu<;1t Bi~n trd v~, tlm muu ke' Duong nhieu khe, kh6ng th6i chi, nan long Nuoc suy vong, "Cung tac bie'n, tac th6ng"** Tim M<:~ch N6i l~t cho hung trang sfr!!!

,.

con gat

Nguoi Vu<;1t Bi~n, sang tac b~ng a'p u Nhi;!C, tho, van, hQa ro net que huong Kla xem "Trau nho ngo, ch6 nho duong" Nguoi dau th~ ra di la cha'm dut! Bao thuy~n nhan, bao nhieu dong ky uc Cha ai da y? Con chinh tnfc phan rninh? M<:~c C9ng no hoai thao tung, 19ng hanh? Bao Qu6c H~n ba'y nhieu l~n lang phi!!! Nguoi Vu<;1t Bi~n! Hay neu cao sl khi! Gom thanh tam, thi~n chi l<:~i vl dan Danh cho tan thu~t "ki~u v~n", Vi~t gian D(fp cho Si;ICh bQn nam vung håi ngo<:~i!!! Nguoi Vu<;1t Bi~n, tung tra'n son blnh håi Doan ke't nhau thanh Suc M<:~nh V6 Song Gom Toan Quan Chua Giåi Ngli, huong long V~ T6 Qu6c tu the' Cha Tac Chie'n. Nguoi vtr<;1t bi~n, t6i eling tung vu<;1t bi~n! Nguoi nam nhi, t6i nhi nu thuong tlnh Tu hoang h6n t6i må anh blnh rninh Cho dan t9c, khuc khåi hoan nfc nang!

Y Nga *S inh

ky, ti't quy" =s6ng gil'i, thac v~.

** "Cung tac bie'n, bie'n tac th6ng".

Phap Åm Ph~t Dan 2010

Vo Th! Di~m D~m

Me'n t~ng chj em. Loi nguoi chj k~ sau chuye'n v~ tham Vi~t Nam: " Ma ye'u lam r6i nhung d~u 6c rna viin con nhanh nh!fn nhu xua." Chj dung chu "nhanh nh!fn" lam t6i vua bu6n cuo i vua tha'm thia cach dung chu cua ba chj m9t thoi n6i tie'ng nang tho d tntong Su Ph<:~m Sai Gon. Kh6ng a i dung chu " nhanh nh!fn" d~ di~n tå khå nang lam vi~c cua b9 6c con nguoi. Ba chj nay da tung n6i tie'ng (chi trong gia dlnh thoi!) V~ tai diJng chu VUa mia mai VUa th~t long, vua bong vua thlfc, vua di~u vua nghiem ... Ma ngay chinh chj eling kh6ng c6 d1,1ng y, de'n chung tha'y chj em cuoi nghieng ngii'a, chj mai vo le .. . chj nay hoi ch~m tieu!

61


Chu "nhanh nh~n" trong tntong h<Jp nay ra't thich h<;1p. Ma chung t6i! Chung t6i da tlfng di tlf ng<:~c nhien den gi~t mlnh vl cach suy di~n nhanh ch6ng, cach lam bai toan c(>ng tru nhan chia trong dåu th~t nhanh va chinh xac CUa ffiQt ngu'oi dan ba chi hQC het bang Så h1QC t<:~i gia. Ba Tt.t Be, v<J 6ng ch6ng th6ng thai, rna ciia lG con båy dUa, lG con tht.tong tlf hao mlnh la ca y toan trong lop du trai hay gai, da tlfng cho chung t6i do van v~ tai tinh nhfim. La con gai IOn ciia m(>t thåy giao lang D<:ti Nåm , Phan

Thiet, ngt.toi thåy d<:~y chu qu6c ngu dåu tien ciia lang. Sau c~u Ba la rna t6i, thu Tt.t, ten Be, dl Nam ten Xe va tiep theo d6 ... hai dl ut l<:~i c6 ten tMt my mi~u so voi nhung ngt.toi nha que thoi d6: Xuan Lan va Thu Cuc (Lan thu thuy, net thanh son, Xuan Lan Thu Cuc m<:~n rna cå hai). Ngt.toi con cå ciia 6ng ba ngo<:~i da ma't tlf nho, kh6ng tho cung gl cå va cung la d~ tai cho chung t6i to mo ban cai: - Kh6ng biet mlnh c6 c~u Hai hay dl Hai ha. - Chj kh6ng logic chut nao het. -Hå?

- U, tha'y con ngt.toi ta eo u(>t, tam tu6i rna nho nht.t dua tre len b6n, cå ngay kh6ng n6i m(>t tieng. Ma quyet djnh dem v~ nu6i m(>t thoi gian, bat t1,1i mlnh dut com, chuy~n tro voi n6, choi voi n6, di choi dau cung phåi dat n6 theo .... - Coi v~y rna cung c6 ket quå cho b(>. Ma st.t ph<:~m lam, cho con nit choi voi con nit thl con nit moi phat tri~n blnh tht.tong. Nii'a nam sau la n6 ch;:ty giBn c6 thua gl t1,1i mlnh dau , con la to hon nua cho. Chlfng Ba Ma n6 xin n6 V~ , n6 kh6c, n6 la ... V~y rna bay gio h9c lop d~ thfft tntong Phan B9i Cha u, ngon lanh nht.t ai chu b(>. -NM cai ao a'm mau nau d~p thi~t d~p dl Bay ti mi dan cho tui tntoc khi dl theo dt1<;1ng D~ di t~p ket kh6ng?

- O, bua

t6i d6 tui cung run gån chet. Dang di, bå ng6i b~t tru'oc nha mlnh, mau me turn lum. May rna c6 rna a nha . Ma dem v6 nha, eat nhao, tam råa, cho em be bu sua, r6i la'y cai ao a'm ky ni~m cua dl Båy, b9c thang nho , cho n6 lu6n ca i ao. -Ca i ao a'm d~p thi~t la d~p .

- Tui chac chan la dl Hai. - Ngon ha, mi hoi ba

-Va tht.tong vay , mang clfc nh9c v~ nhå cho con cai. C6 nho chuy~n thang Minh Teo kh6ng?

ngo<:~i

-Den gio mi con tiec sao? hå?

- Cån gl hoi. Ong ngo<:~i la thåy giao d<:~y chu qu6c ngu dåu tien a lang. D~ lam gt.tong, 6ng ngo<:~i d<:~t ten cho ba ngt.toi con gai dåu long la A, Be. Xe. Suy di~n ngan dt.tong cung hi~u la m1nh c6 dl Hai va chac chan ten A chu kh6ng phåi c~ u Hai. - Th6ng minh! C6 nghia la 6ng ngo<:~i con lam m(>t cu(>c cach m;:tng nham nang cao kien thltc phi,! nu nu'oc nha . D<:~t ten ba ngt.toi con gai la A,B ,C la c6 d1,1ng y chu dau phåi 6ng ngo<:~i que mua, nghT sao thl d<:~t ten cho con nht.t v~y. - Que mua sao dt1<;1c. Cac c~u d~u mang ten ngon lanh, ai cung Nguy~n Chanh ... - Ma biet d9c biet viet la ngon hån da

s6 ph1,1 nu thoi d6 .

- Ma con biet lam tho nua cho b(>. - Kh6ng nhung biet lam tho rna con thu(>c nhi~u tho nua. - Ong ngo<:~i ngam tho, d9c tho cå ngay, kh6ng mu6n cung tham v6 tlf tlf. T1,1i m1nh con dt1<;1c tham, hu6ng h6 chi rna. - Me hat bQ, me cåi lt.tong, me phim An DQ, me phim finh cåm Tau. - C6 m(>ng cåi t6 xa h(>i. - Neu mua lua nam d6 a Dinh Di~n kh6ng bi " ma'y 6ng" tich thu thl rna da thlfc hi~n dt1<;1c ly tt.tang nang cao kien thuc cho d6ng bao thi~u s6 a m(>t bu6n Thtt<;1ng. Ma dlf dinh sau mua lua la rna se cho xay m(>t trt.tong h9c r6i v~n d(>ng 6ng qu~n trt.tang qu~n Tanh Linh b6 giao vien v~ d<:~y h9c cho ngt.toi Tht1<;1ng. Phap Åm Ph~t Då n 2010

- Tui c6 tiec bao gio dau , tui ph1,1c rna lanh tri cuu ngt.toi, tht.tong ngt.toi. - Ma con bao b9c nu6i dt.tBng ba Hai Mu vl ba kh6ng c6 con chau, cho den khi ba chet. - Tui la chuyen vien tiep te g<:~o, nt.toc mam, than ciii ... cho ba Hai Mu da y cho ai. - C6 mau lam cach

m<:~ng.

- T<:~i me ba, ba bo V~ thanh, lam rna phåi theo, nht.tng trong b1,1ng con a'm uc lam, k~ chuy~n trong chien khu hoai . - Bai v~y moi bi "ma'y 6ng" lU'a cho m(>t tr~n, thau mua het tron mua g;:tt nam då u a Dinh Di~n Tanh Linh r6i chi trå bang to gia'y chung nh~n. - Bao nhieu v6n lieng tieu tan, n<;1 nån cha't d6ng. T1,1i m1nh cung lao dao nghieng ngii'a theo. C6 khi nha an com voi ca ni,IC kho va canh bi r<;j su6t mua, ngan t~n c6. - Neu kh6ng vl ba chi la rna di t~p ket h6i nam nam mt.toi tt.t ma't tieu r6i. - Thl tui dt.t<Jc bu sua Oi-06 .

- d d6

rna bu sua Oi-06. Bu nt.toc chao pha dt.tong cho lon kh6ng n6i lu6n. M9t m1nh ba lam sao nu6i n6i ba d(ta con tho con d<:~i. - Thl dau c6 thang con trai dåu to lt.tng blf, tay cht.tn thong long. -Ba em tai rna .

62


- Hay la ba c6 khå nang dung hoa dtiqc cai mau lam cach m(;lng va rna u ngh~ si cua nha ngo(;li trong rna, bien thanh mau kinh doanh, rna u du tien .

- Ma Il;! lam nghen . Tui d~ y tha'y ba khong bao gio chC1 rna di dl;!O tren cai xe mo-bi-lech ca bich ca tang cua ba ,1 ha.

- Ly thuyet nay nghe sao må ho , khong c6 can.

- Khong di chung cho n6i chi di dl;lo chung.

- Ma c6 mau kinh doanh nhting khong c6 mau ba n<?i trq dåm dang nhtidl Nåm, dl Båy, dl Chin.

- Yh chO mi c6 tha'y vq chong bac Chinh, vq chong chu Sau Sang, vq chong co Ba, c6 ai di chung nhau ra dtiong lån nao chtia?

- Quån ao chong thl bo ti~m gil;lt u i.

-Hi ... hi ... chac thoi d6 con mac co.

-Nå'u an cung khong dieu luy~n . - Khong biet the u thua dan rna y nhti må'y dl. - Cån gl lam ba n<?i trq dåm dang. C6 nguesi lam, c6 thl gies dån con di coi xi ne , di coi cåi ltiång ... va c6 thl gies lam thå ... bat con chau h9c thu<?c . Dua nao thu<?c m9t bai thl cho ti~n. - C6 thl gies me danh bai tu sac nua chO. - CGng Il;! ha! Ba v6i rna m6i nguoi m9t tanh, m<?t dam me , the rna s6ng thi~t la thu~n hoa . Nguesi thl cåu an s6ng doi cong chuc, chi biet vui thu v6i sach bao, ban co. Ngtioi thl xong xao ngoai thtiång trtiong, khong bao gio chiu bang long v6i cong an chuy~n lam dang c6, lue nao ciing tlm cach cåi tien, dcli m6i .

- BC1i v~y nhip s6ng kinh te nha mlnh len d6c xu6ng d6c d~u d~u, lam cu<?c s6ng tt,~i mlnh cung lao dao theo rna rna la chu ch6t.

Ma chung toi dl;li khai la nhti v~y d6, nguoi dan ba phong phu da tai da dl;lng, nha't la 6c t6 chuc va tai suy dien, tinh nhåm. Cai tai tinh nhåm thån kh6c, da tung cho IG con gioi toan, ong chong thong thai do van. Cong vi~c mua lu a tu xe nay Mn xe kia ("Xe" la dån vi chl s61uqng lu a, chung m<?t tram gil;! thl phåi, khoång tam bao b6), tru lua (1 nha may d~ xay g(;lo ban dån quanh nam, tinh toan loi lai M dinh gia lua , gia g(;lo ... the rna ba khong h~ dung but gia'y .

M

Dong lua xong, nha m9t nong dan C1 Nga Hai, ba bat då u tinh cho nha nong: - MQt xe gia ba ngan sau, nam nay nha chu duqc hai xe b6n cht,~c gil;!, vi chi lå.. . ba ngan sau , ba ngan sau, ba tram sau, ba tram sau, ba tram sau, ba tram sau ... Trong khi anh con trai cua chu thim nha nong tlm gia'y viet, chtia kip ghi thl ba n6i:

- Nhting c6 khi nao mi xin ti~n mua sach, mua truy~n, d6ng ti~n hQC them , di xi ne .. . rna rna khong cho chtia ? Dåu cho nha dang hoi tha't bl;! i. Ma chiu chåi C1 ch6 d6.

-Tam ngan sau tram b6n cht,~c. Chu thim mtiqn truoc hai ngan ruoi , con ll;li sau ngan m<?t tram b6n cht,~c.

- Ma con c6 m9ng cho con h9c cao nua ch6.

Chu thim nha nong nhln, cho c~u con trai thong thåi loay hoay tinh, muoi phut sau, g~t då u.

- Ba h9c cao hån rna nhting khong c6 m9ng cao b~mg rna . Dua thl rna mu6n cho h9c dtiqc si M mC1 ti~m thu6c ta y, dua thl h9c ba c si d~ md phong m(;lch, dUa thl h9c lam giao stiM mC1 tn.tong hQc .. . ba't k~ ga i ha y trai. - Ma c6 y dinh då u tlf vo IG con rna . Khong biet ai se dl;lt dtiQC liOC nguy~n cho rna da y, khong phåi tui a nhen . - Tui tha'y rna tien b9 him v~ phtiång di~n nam nu blnh quy~n.

- Cai nay ta nghi rna bi ånh htidng ong ngo(;li, ba mlnh. Con gai nha ngo(;li ai cung dtiqc cho di h9c dau c6 thua gl con trai . - Ngo(;li trir rna vl rna la con gai IOn, phåi buon bein.

pht,~

ba ngo(;li

- Con chu trtiång cua ba la " nha't ngh~ tinh, nha't than vinh", du trai hay gai d~u phåi c6 m<?t ngh~ d~ tlf nuoi than, nha't la con gai, se khong bi l~ thu<?c vao chong. M'inh c6 bao gio nghe ba hay rna n6i "con trai cua mlnh .... " lån nao dau. - BC1i v~y ong Hoang, con trai trttdng rna khong dtiqc tiu tien cai gl het. Nh6c Hting nha mlnh ciing dau c6 dtiqc eting chi~u hån ai.

Phap Åm Ph~t E>ån 2010

M6i t6i , chi em chung toi thtiong quiiy quån C1 nha trong vi phong nay r9ng, thoang mat, du ch6 cho b9 van ngtJa, cai giu'ong, cai ban an, cai vong våi b6... cå ch6 gi(;lt do va ho ntioc. Ngtioi nam tren bQ van go dQC truy~n, ngtioi du dtia chiec Vong hat VU Vå, ngtioi ngoi CO rut chan (1 g6c gitiong dQC truy~n hlnh, vai ba ngtioi chåi CO ca ngtfa .. . Ba ngoi dtfa Iling C1 cai ghe b6 d9c bao, rna ngo i b~t ra n~n nha xi mang so(;ln va ma'y ca i bao b6 d~ ngay mai xay g(;lo C1 nha may IOn. Chi Hai Cao dang bot lita noi che d~u xanh hQt na'u voi dtiong tan (1 phia sau bep. Con Tti ngting d9c truy~n hlnh , n6i tr6ng khong: - L~ ha , rna voi chi Ba cung tu6i con rong, cach day muoi hai nam, hoi rna moi sanh chi ba , tu6i rna ga'p tu6i chi Ba hai mtiåi b6n lån . Bay gies muoi hai nam sau , tu6i rna chl ga'p ba lån tu6i chi Ba. Chtia ai kjp nu6t troi y tuC1ng ba't chqt kha rac r6i cua con Tu thl rna len tie'ng: - Mtioi hai nam sau, tu6i rna chi ga'p hai tu6i con Ba thoi. - HC1 ?

63


-Hå?

-o ha! Ba cttoi cttoi, tie'p chuy~n: - Theo cai da nay , mttoi hai nåm sau nua, rna may bang tu6i con Ba. - Ong n6i sai bet. Chung d6 tu6i tui gåp nåm tu6i con cua n6. -Tro i! ! ! Va 6c t6 chuc thl cho de'n nay toi vån tlf ph~;~ la thao vat nhung lue gia dlnh c6 ti~c tung, nhung lue nh~n chju trach nhi~m t6 chuc nay n9 Cl sCilam ..., nhttng so voi rna to i, trong thoi bu6i khong c6 di~n thol;li, khong tlf lai xe, khong c6 chuy~n dl;lt hang, ba c6 båy dua con, toi chi c6 hai nh6c tl..., toi thua xa Ba. Cu m6i dip Te't, dam gi6 ong n9i ba n9i la chung toi phåi ph~;~c rna, ba toi eling v~y. Tu khi ba n()i måt, ba toi lanh phån eling gi6. Tie'ng la ba toi nhttng rna t6i lanh tr<?n bi), hlnh nhtt ba khong d~;~ng toi m6ng tay, chi tie'p tra cac ong cac bac tu D<;1i Nåm xach du xu6ng an gi6 nha toi va trong b~;~ng bao gio eling cha m9t g6i xoi vi ne'p than d<;1c bi~t do rna toi nhet vo gio lam qua bu6i chi~u trttoc khi v~. M6i lån c6 gi6, gi6 ong n()i , gi6 ba n9i la rna toi chuffn bi m9t cach am thåm du m9i thu, ne'p, rtt<Ju ne'p, d~u , mtt<Jn ngttoi nuoi heo Crua doi tu SaU thång trlfOC, ga vit mua V~ nuoi cho m~p cå mttoi ngay. Trttoc ngay eling tien, måy ngttoi m6i lua cua rna to i tuNga Hai, Phu H9i mang trai ca y, rau cåi, bong hoa ... d~ tung r6 Cl nha sau, nhtt rna da d<;1t tu lau . Ti~c gi6 nåm nao, ba con n9i ngo<;1i tu D<;1i Nåm, lang gi~ng hang x6m lam dåy day ban ngoai phong khach, hai b9 van va ban an nha sau. Con Te't thl khoi n6i . Moi stt dttclc chuffn bi chu dao banh trang, ne'p n6, rlf<J~ ne'~ th~n, heo nu6i chia, gå_ vit... r9n rip tu giua thang ch<;1p ... cho toi nhung phong bl Il XI lon nho theo tu6i eling da dt!QC nam san trong tui ao rna toi trttoc ngay m6ng m9t. Quån ao mai cho chung toi eling dtt<Jc d<;1t may eling lue, cåt trong tu , tu thang mttoi m9t. Cung giao thua xong thl coi nhtt chi vi~c ngå lttng an te't. Banh, mut, c6m, mang kho, thit kho, banh tet, cu cåi chua, CU ki~U chua, rtfQU ne'p than, Cclill rtfQU, cay mai, ch~u cuc, ch~u v(;ln th9 ... dau ra d6, tttclm tåt cho de'n mttoi gio khuya dem ba mttcli ba mai yen tam ngu d~ cho eling giao thua . Khong nhung sa p xe'p tu trong ra ngoai cho cai gia dlnh voi IG con båy dua, c()ng them vai dua chau, rna t6i con chu cåp cho nha n()i , nha ngo<;1i m6n nay thu kia d~ an Te't. Ngay cå ti~n cho ong ngo<;1i danh bai måy ngay Te't, nåm nao cu de'n trua ba mttoi la rna toi sai chi Ba d<;1p xe dem len cho ong c6 rna vui chcli. Trttoc ngay khai trttong m6i nam chung mta thang la t~p vCI da dtt<Jc chåt tung ch6ng cao tren ban h9c chung. M6i dua hai bi) quån ao mai d~ di h9c, m()t bi) d~ b~n (l nha da dtt<Jc d<;1t may eling lue .

Phap Åm Ph~t Dån 2010

Mua Te't Trung Thu thl day s6 ng la , h6, giåy mau .. . m9t chi~u nao d6 dtt<Jc rna bay tren ban h9c, the' la cå tuån d6 t~;~i toi m(;lc suc rna tr6 tai lam 16ng den . Nam nao rna toi eling h<Jp tac voi gia dlnh chu sau Sang, bac Sac M IG con nit chung toi gån hai ch~;~c dua cu de'n dem Trung Thu sau khi di di €n hanh 16ng den voi trttong Cl vtton bong lon , t~;~ h<?p l<;!i M dt!QC chia banh kyO va m9t man van ngh~ bo tui do IG nho chung toi tlf bien tlf di€n voi Slf khuye't khich CUa ngttoi Jon dang ng6i u6ng tra an banh trung thu , lo<;1i banh dat ti~n nen chung toi m6i dua chi dtt<Jc m9t g6c tlf ca i banh. D6 la nhung chuy~n lon. Con bie't bao chuy~n nho hang ngay trong gia dlnh rna rna t6i, m9t ngttoi dit b~n r()n ngoai thttong trttong, d~u dtt<Jc rna chuffn bi dau ra d6. Khong bie't rna toi c6 hi~u thåu dao chu "t~ p th~" hay khong nhttng m9i si nh ho<;1t gia dlnh toi d~u mang b6ng dang t~p th~, c6 le vi con dong, rna toi b~n r9n rna l<;1i råt chu dao, nen phåi lam chung dtt<Jc cai gl thl lam. Ngay cå chuy~n danh don, tl;li tui eling bi an don t~p th~ , IG con nho doi . Nghia la m9t ngay dyp troi nao d6 , rna keu sau dua con len na m xe'p hang tren b9 van g6 ngoai phong khach, m(;lt up xu6ng. Ma bat dåu nhip nhip cai roi, voi gi9ng th~t blnh tinh ng9t ngao, ba k~ t9i tung dua, ran d<;!y kem theo vai cai roi lam dua nao dua nåy nttoc mat rong rong rna tai thl v€nh nghe loi k~ toi håp dån cho " n(;ln nhan" ke' tie'p, ngay cå " n(;ln nhan'; eling khong nho la m'inh bi t9i gl. Danh don chung cho do måt thl gio va chac eling d~ nhac nhCI IG con cai quy~n llfc cua ba , vi cong an vi~c lam, ba phåi giao he't chuy~n an h9c, giao d~;~c IG con cho ba to i. Bie't bao nhieu chuy~n .... Khå nang t6 chuc cua ba dt!QC thi th6 tu ngay thttong cho toi ngay gi6, ngay Te't, I€ h()i .. . C6 m9t di~u lam toi b~n tam nhåt khi toi da lam my , bie't cham s6c cai gia dlnh nho be cua toi la nho lai nhung lån ba dån chung toi di chcli ho<;1c Cl ~a Ong Di~, ho<;1c Cl R<;1ng, khong bao gio c6 m<;1t rna toi . Lue d6 chung to i coi d6 la m9t di~u tlf nhien . Sang chu nh~t dyp troi nao d6, ba tuyen bo' bu6i nay cho måy dua nho di tam bi ~ n Cl Da Ong Dia. The' la chung toi r9n ra thay cai quån ph6ng, hai chi IOn thl m(;lc them ao canh Cl trong. Ma toi mtton xe lam tu lue nao khong bie't, xich xich d~u trttoc nha, chung toi danh nhau ng6 i ngoai , khong ai quan tam la rna c6 di hay khong. Bu6i trua, ram, choi, rtt<Jt bat cua ba t cong da doi , chi Hai Cao d<?n cclm vat an voi mu6i me ha y thit ram m(;ln. M6n cclm vat cua rna toi lue båy gio ngon khong th~ tttCing. M6n nay bao gio eling tlf tay ba lam. Com g<;1o deo c6 tr9n chut mu6i, m()t ca i khan trang mong du lfot. Ba tråi khan ra mam, d6 cclm n6ng len kha n, cu6n nhanh )(;li , dan, b6p Ch<;lt cho de'n khi 6 Cc1m vat tron d~U da i dQ gang tay , dttong kinh d9 sau centimet. M6i 6 banh dttc1c g6i ch<;1t bang la chu6i da dtt<Jc hc1 nhanh qua be'p n6n.g. De'n chung an thl eat ra tung lat nhtt banh tet. Doi lue, ba n6i hung, ba vat cho m6i dua con m9t vat, g6i rie ng cho tung dua. D6 la lue chung t6i sung sttong nhåt khi

64


du~c chj Hai Cao dua chia nhii'ng 6 cclm vat nho nho xinh xinh, chi cua rieng mlnh.

Vu'clng V~ St! måt mat ddn dau rna ba rna m]nh Se nh~n chju.

An ngon, tam mat, dua gion thoå man nhung khong ai trong chung toi thac mac la : Ma dau? Sao rna khong ra day nghi ngcli nhu' chj em mlnh, nhu' ba? Ma kh6ng dn nhii'ng ngay nghi ngcli sao? M~c du m9i vi{;!c d~u do ban ta y sa p xe'p cua rna! Åm Thåm! Låm sao rna chung to i c6 thl gid tham gia vao nhii'ng giay phUt vui chcli cua cac con? Cå ngay! Nhu'ng m9i di~u kit;!n d~ cu(ic vui du'~c toan my da do rna toi chuån bj chu toan. "Long M~" cua ba la the' d6! M(it d~ nghj cua ba toi danh cho 10 con la ba nhanh ch6ng chuån bj, huCing ung he't long ... chi dn giup IU con h9c gioi them, tårn b6 dåy du hån, vui chcli thoåi mai hån, phat tri~n toim di{;!n hån la ba khong ngi;li kh6 nh9c, khong ng~i t6n kem.

Bay gid, trong nhii'ng lån quay quån ben nhau d6t lo hu'clng cii, nhln l~ i nhii'ng sinh ho~t trong cai ti~u gia dlnh cua chinh mlnh, chj em chtlng toi thu'dng lac dåu bai phl,JC rna chUng toi , thac mac khong hi~u lam sao ba CO th~ dåm duclng nhi~u chuc v1,1 cung m(it lUe: B(i tru'CJng b(i Kinh Te', b(i tru'Cing bo Ngo<:ti Vv, bo tru'Cing bo N() i Y1,1, bi) tru'Cing b(i An Sinh, bi) tru'Cing b(i Y Te', bi) truCing bi) Xa H()i ... . Ba to i tie'ng la thu tu'dng nhung chi du~c tai d~ tl'ng, tai ban ... sau d6 la rna toi lanh he't, thu xe'p he't, khong dn ban tdi ban lui, trong sl! tin tu'Cing tuyt;!t d6i cua thu tu'dng va toan dan. Hai canh tay Vu'cln nhii'ng ng6n thon dai cua ba vån mai mai c6 gang thu xe'p m9 i u'dc mu6n nho ldn cua lii con da thanh gia thåt, s6ng xa ba ngan d~m, cho de'n ngay horn nay. The' rna chung t6i, khong ai tht!c hit;!n n6i, khong ai c6 gang t~n lo ng d~ nhii'ng u'dc mel cua ba du'~c hoan my, khong ai thanh bac sT, du~c sT, giao su d~ ba mCI phong m<:tch, tit;!m thu6c ta y, trudng h9c.

Sau nåm båy mu'cli lam, chi la m(it cong chuc nho, ba chung toi khong phåi di Cl tu nhu nhii'ng ngudi khac, nhu'ng ong xin nghl vit;!c, khong mu6n c(ing tac vdi chinh quy~n mdi. Vdi ong ch6ng chan thdi, vdi lii con h9c hanh båp benh, rna chung toi m(it rnlnh leo lai nhjp s6ng gia dlnh trong ccln s6ng gi6 chung cua toan mi~n Nam . M~c cho ong ch6ng mang n~ng tu' tu'Cing phån d(ing tranh ne chinh quy~n, tranh ne h(ii hQp. Mi,ic cho lU con båt blnh ngåm ngåm ch6ng d6i, tu'Cing khong th~ d(ii trdi chung vdi quan thåy C(ing Sån. M(it rnlnh rna toi bat tay lam hoa vdi nhii'ng h6ng hach theo thdi cua ngu'di hang x6m b6ng ch6c trCI thanh t6 tru'Cing, t6 ph6. M(it rnlnh ba thu xe'p trå cong cho hang x6m di lam thuy l~i thay IU con sau dua . M(it mlnh Chi;ly chQt cho thang con trai ut khong bj di nghTa vv qua Campuchia ... Ma chung toi am thåm om n6i bu6n the' St! cua ong ch6ng da m(it rnlnh v~ que dung ban tay thu sinh bie'n ru(ing hoang thanh månh vu'dn lam can bån cho lii con tlm Mn nuclng than khi tlnh the' di vao dudng cung. Åm thåm cu'U mang nhftng y tu'dng phån d(ing ngåm ngåm cua lii con trude bao båt blnh. Åm thåm tlm mQi phu'clng cach ch6ng do, xoay trCI, bao che d~ ch6ng mlnh, con mlnh khong phåi trt!c tie'p d6i då u vdi chinh quy~n mdi . S6ng vdi C(ing Sån, s6ng vdi båt blnh, gay gli vdi cåp tren, ch6ng d6i, cung dåu, ... chang lam du~c gl, chiing dam c6 udc mel vu~t bien nhu' m9i ngudi vl 10 con hi~u ro hoan cånh kinh te' gia dlnh. E>~ r6i m(it cu6i tuån, lii con nhu' thu'dng It;!, v~ nha d~ du~c tårn b6, ba tuyen b6: "Ma lo du~c m(it ch6 di vu'<Jt bien, cac con ai mu6n di trude? E>i du'<Jc m(it dtl'a la lån lu'~t dua nay lo cho dua ke'. " Chuye'n d6 kh6ng thanh , nhung y tu'Cing vu'~t bien tlm du'dng thoat da mCI dåu cho ch1,1c chuye'n v~ sau, bao nhieu v6n lie'ng lam an cua ba måt he't d~t nay sang d~t khac. Cu6i cung thl 10 con tr6n thoat. LO con ra di, khong m(it quay Iling nhln l<:ti d~ nh~n mang theo hlnh ånh rna mlnh dtl'ng dt!a g6c ciiy me nha ngoi;ti , c6 nh6n chan nhln theo b6ng ba dtl'a con gai måt dån måt dån tren du'dng xu6ng bai chi~u horn d6, måt va khong bao gid con gi,ip du'Qc nii'a. LO con ra di khong m(it vån

Phap Åm Ph~t Dån 2010

S6ng trong nganh giao dvc !au nåm, toi mdi nhln nh~n rang rna chung toi la ffiQt nha giao dl,IC th~t (a tht!C ti@n, khong dn t6t nghit;!p m()t tru'dng Su Ph<:tm nao, khong dn nghien cuu, khong dn tham khåo mot quy~n sach nao. Cung vdi ch6ng, ba bie't t<:to du m9i di~u kit;!n d~ 10 con du'~c ldn len trang khong khi gia dlnh thu~n hoa em åm, tu6i tre phat tri~n vii'ng b~n va tt! tin, mot n~n tång can bån cho m9i dtl'a tre båt cu giau ngheo. Ba khong gioi dan theu, banh mtl't, nhung chung toi, b6n ngudi con gai cua ba kheo leo chuyt;!n n()i tr~ khong kem mot ngu'di b<:tn nao. HQC nu cong d tru'dng, hQC 16m b<:tn be, h9c qua dl Chin , chUng toi mu6n lam m6n banh, dan cai ao, theu ca i khan ban, m6c cai man elta, may ca i ao ki~u mdi ... chi dn xin ti~n la ba s6t sang cho, khong hoi tdi hoi lui. To i nhd h6i nam h9c ldp chin, toi mdi h9c may trong nhii'ng gid nii' cong vdi co Nhan, toi tlm ll,IC trong til ra mot såp våi rna toi mua d~ danh may ao Te't. Toi loay hoay eat may m(it cai ao ba ba cho rna , Vi;lt ao dTnh ra ngoai, c6 ao ch~t phåi sil'a tdi sil'a lui thanh r(ing tenh ... v~y rna ba mua them hai xåp våi nua bi~u to i may cho ba . Quå th~t, de'n cai ao thu ba thl ao d~p khong thua gl dua tit;!m may. Va toi trCI thanh th~ may cua gia dlnh, d6 b(i, ao dai, quån tay, ... co nao toi ciing thlt ta i, xåu c6, d~p c6, nhung ai ai cOng thoå man. Kinh te' gia dl nh c6 xu6ng d6c de'n d(i nao di nii'a thl cai may may hit;!u Singer bao gid cOng hi{;!n di{;!n trong gia dlnh chung toi. Sau nåm båy mu'cli lam, tlnh hlnh kinh te' cå nu'dc xu6ng t~n cung, nhd cai kheo (eo rna y va tt! hQC va cai may may Singer, c6 lån toi dt! djnh mCI tit;!m may kie'm s6ng qua ngay. Cai kheo leo cua chj em chung to i kh6ng do rna d~y båo nhung do rna t~o diSu kit;:n t6t M phat huy va phat tri~n. C6 m()t lån, to i va ngu'di chj ke' than vdi nhau: - Bac Chinh gai Cl nha , t1,1i Minh Thåo, Minh Thu, c6 chuyt;!n gl cOng hoi y rna n6 . Ba Minh Thåo rå dam vd i

65


vftng trang c6 dl)

b6 , bac Chlnh gai d6 danh. Ma mlnh dau c6 thl gio nhu v~y.

-Con Thim Sau Sang thl dan theu thi~t d~p. V<3c gl mlnh eling c6 mot ngu'oi m~ kheo leo, than m~t lo cho con nhu'

di , vång trang c6 do Soi d6c mon le the Nil'a doi con mong huy~n Tuye't sttong chan neo V~

v~y.

Th~t båt c6ng v<3i rna t6i! Chung t6i kh6ng bie't rang thim Sau Sang kheo leo dan theu nhu'ng hai nguoi con ga i cua Thim chil.ng quan tam gl de'n chuy~n nu c6ng gia chanh, vua di~n cua ph6 Ba Mttoi Can. Thim kheo nhttng thim kh6ng t<:~o di~u ki~n cho con cai h<;>c hoi , t~p tanh. Chung t6i kh6ng quan tam de'n cånh v(j ch6ng bac Chlnh gay g6 nhau ngay nay qua ngay kia de'n n6i tl,li con båe phåi qua choi Il nha t6i, kh6ng mu6n v~ nha . Tl,li n6 dau dtt(jc rna n6 dån di xi ne , di coi cåi lttong. Dau dtt(jc rna n6 cho di Sai Gon choi, len dinh di~n Tanh Linh nghl he, len Ma Lam nghl he , ... huCing nhii'ng mua he tran ng~p tie'ng cttoi trong tlnh thttong gia dlnh, khi Cl nui ril'ng Nu i Ong Tanh Linh, khi Cl mi~n bitin ng<;>t Hoa Da. Dau dtt(jc rna tlm du m<;>i co hoi M !U con c6 mot tu6i tho hoa mong blnh an ... ngay cå nhii'ng khi n~n kinh te' gia dlnh dang xu6ng d6c tråm tr<;>ng. T6i tin la nhii'ng ngttoi con cua chu thim Chlnh kh6ng ai h<;>c hanh t<3i noi t<3i ch6n, ngttoi bo di tu , ngttoi u6ng thu6c doc tlf til' htJ t, ngttoi thåt tlnh bo nha ra di, vCJ ch6ng d6 vo vi tu6i thå CUa hQ khong dt!QC J6t bang hoa thåm, bang S\f blnh an tam tlf.

Ben kia bo d<:ti hå i La Que Huong da'u yeu Gil'i v~ em n6i nho Chi~u di ... l<:~ng le chi~u May tim måu hoang bi~t Tren th6p nui mil sa Ai ngtt(jc dong ky vang Tim mot thoi da qua Tu6i tho, thom nang ltJa Bitin xanh, tlnh thie't tha di , viing troi ky ni~m Thoang, vil nam giap hoa Nang ta huy bång Iång Xao xuye'n chi~u ... menh m6ng Trang Kinh vang m~t ngii' Vang v<;>ng tie'ng thu khong Ta tu dau, se de'n Noi nao la bo be'n Co i tjnh yen, rna y h6ng Nghe bttoc doi em å

Nhtt the' d6, hc:Jp tam voi ch6ng, rna t6i da cho chung t6i mot tu6i tho an blnh, chung t6i dtt(jc nu6i dttong bang tlnh thttong chan tMt va t~n tuy. Chung t6i tin tuCing rang tlnh thu'ong chan th~t va t~n tuy chung t6i dtt(jc thua httCing d6, la mot gia ta i to IOn VO hlnh, VO gia, lam hanh trang cho cuoc doi chung t6i . Nhii'ng ngttoi con cua Ong Ba dang c6 gang san se cai di~m phuc d6 v<3i cai gia dlnh nho be cua mlnh dti tu6i tho cua cac con eling dtt(jc 16t bang hoa thom. TMt dung nhtt Sidney Hai da n6i: "Ngoai nhii'ng l~ !Bi, n~ ne'p s6ng ra, ky ni~m d~p (t6t) la nhii'ng gl t6t nhåt, ta c6 thti truy~n d<:tt cho con chau". Va thanh ngii' "d6ng v(j d6ng ch6ng tat bitin 86ng eling c<:~n" eling råt dung trong nhip s6ng gia dlnh chung t6i. VCJ ch6ng dau cån phåi c6 chung sCI thich, h<;>c vån dau cån phåi ngang ngii'a nhau ... chl cån d6ng tam dfing ]\fe, di cung hu'ong thJ kh6 khan nao eling Vu'Qt qua du'(jc.

Ai v~ be'n hu khong Bo Chan , hay Coi Åo Trang x6a mot giong song Kh6i så u tlf mien vi~n May bay , miiy b~nh b6ng Lenh denh chi~u l<:tc ph6 NM V~ mot giong song C6 vång trang c6 do Tren thap chua reu phong C6 Ioi ca Nhan Åi Tren thung !Ung may h6ng C6 nhanh Lan trang nCI Trong nang chi~u VO song Båy tre tho vui hat Khuc hat ca Tien R6ng Nåm mttoi con, len nui

Vo Thi Di~m D~m

... Tit hlnh anh die u linh trai da i mlidi m()t

Nåm mttoi con, xu6ng d6ng 86ng ruong tttoi må u m<:~ Huy~n tho<:ti mot giong song Tinh yeu nhtt ltJa trang Voi v(ji anh trang trong

the' ky qua, to i keu gQi ngudi Ph~t tii' hai ngo~i hay cung v8i cac nhan si the' gi8i tai l~p d~o bao dung, an l~c ctia Ph~t giao giii'a thdi d~i b~o d()ng va khung bo' ngay nay. Di~u rna ba mlidi Him nam qua nglidi Ph~t tii' trong nu8c khong duge quy~n thtfc hi~n ... Trich thong Di~ p Ph ~t Dan 2554-2010

Phap Åm Ph~t Dan 2010

oOo Tuf Nga

di, vång trang c6 do Soi chie'u måy tång kh6ng di, vång trang Que M~ di , gi6 chi~u tinh kh6ng ...

66


ngoQ i gi a o

Vi~t- Trung

qua thi vån sU Nguy~n Song Anh

Thea lich sti', vao nam 111 tr. Tåy lich, dan t()c Vi~t Nam chinh thuc bi mang ach Bac thu9c lån thu nhut. Nhung thlfc ra, m9ng xam llf<;jc va banh trlfong V~ phlfe1ng Nam cua Trung Hoa da du<;1c Tån Thuy Hoiing thlfc hi~n khi sai Wang D6 Thlf dem quan danh chie'm Bach Vi~t (clfe1ng vlfc H6 Nam, Quång Dong, Quång Tåy) vao nam 214 tr. Tl., lam cho nlfoc Åu L~c cua An Due1ng Vue1ng eling trC1 thanh Tu<;1ng qu~n (dåt Bac Vi~t).

V~ sau, duoi cac vue1ng tri~u h9 Tri~u, Tu<;1ng qu~n bi sat nh~p vao qu~n Nam Hai (Quång Dong) va chiu thgn ph1,1c nha Han. Khi T€ tuong Lu Gi a bie't du<;1c Cu Thi va Tri~u Ai Vue1ng am muu dem nuoc dang cho nha Han, ben truy~n hich k€ t()i , cung cåc d~i thån dem quan gie't su thån nha Han la Thie'u Qui cung Tri~u Ai Vue1ng va Cu Thi . Bie'n c6 xåy ra vao nam 112 tr. Tl., dån de'n vi~c Han Vii De' sai L9 Båe Due va Due1ng B9c dem nam d~o quan xam chie'm nlfoc Nam Vi~t cua h9 Tri~u va dcSi lam Giao Chi b9 vao nåm 111 tr. Tl.. Giao Chl b9 chia lam 9 qu~n. trang d6 c6 ba qu~n Giao Chi, Cti'u Chan, Nh~t Nam bao g6m phån da't Bac Vi~t va Bac Trung Vi~t... Tråi qua cac thoi ky Bac thu9c lån thu hai (nam 43-544), Bac thu()c lån thu ba (603-939), cac qu~n nay l~i bi cåi ten la Giao Chau (nåm 264) r6i An Nam do h9 phu (nam 679).

Cac Thåi thu, Thu sti', Tie't d9 su cai tri d~u la nhung nglfoi tham tan, b~o nglf<;1c va ngay cå tlfong vi~n chinh Ma Vi~n cang tan doc he1n. Sau khi danh tan quan cua Hai Ba Trung, han cho difng tr1,1 d6ng ne1i bien gioi Nam Quan, khac sau chu "d6ng tr1,1 chie't, Giao chi di~t" (trl,l d6ng gay, dan Giao chi bi tieu di~t). Thl ra, chinh sach cua Trung Hoa Mi voi dan t()c Vi~t Nam khong dung l ~ i am mlfu clfop da't, d6ng h6a rna con tieu di~t cå noi gi6ng.

a

Phap Åm Ph~t Dan 2010

Chie'n thang cua Ngo Quy~n tren song B~ch Dang nåm 938 di~t quan Nam Han, md ra thoi d~i tlf chu cua dan t<)c Vi~t Nam nhlfng trong qua trlnh giu gin va xay d\fng phat tri€n da't nlfoc cua cac tri~u d~i sau, Bac phlfe1ng vån khong tu bo tham v9ng phi nhan nghTa. Trang b6i cånh lich sti' d6, thi van sti' Vi~t Nam qua cac tri~u d~i Ly , Trgn, Le ... da chung minh suc s6ng manh li~t, tinh thgn hie'u hoa cua mot dan toe c6 d~o dUe, van h6a khi phåi d6i ph6 voi ke thu trlfoc mQi tlnh hu6ng. V~ phue1ng di~n ngo~i giao, khi tie'p cac su bo Trung qu6c, vua quan Vi~t Nam thlfong c6 lam the1 dåp l~ trong nghenh tie'p ho~c ti~n bi~t. Thi tu b6ng båy, y tu chan tlnh nhung vån luon kh~ng dinh chu quy~n doc l~p , tinh thån hoa hie'u, mang moi hoa blnh tau dai tranh chie'n tranh lien mien ne1i vung bien gioi va luon nhac nhd "thien tri~u" v~ chfnh sach tri dan theo duong 16i nhan ho a.

Bai the1 ung Mi dåu tien voi su Trung Hoa con tlm tha'y la the1 cua nha su D6 Phap Thu~n voi su giå nha T6ng Ly Giac. Thea "Thj~n uy€n ~P anh" va "D~i Vi~t sti' kY toan thtf', Phap Thu~n giå vai lai do tren duong song vao kinh thanh. Tren thuy~n. Ly Giac tha'y hai con ng6ng be1i tren m~t nlfoc, ben ung kha'u : Nga nga! LlfBng nga nga NguBng di~n huong thien nha ... (Ng6ng, ng6ng! Ng6ng m9t doi Nguoc m~t v~ chan troi) Phap Thu~n tie'p: B~ch

mao pho t~,~c thuy H6ng tr~o bai thanh ba.

(Long trang khoe nuoc bie'c Chan h6ng khua'y s6ng xanh)

67


Ly Giac kham ph1,1c thi tai ciia Phap Thu~n, khi v~ c6 thel dap t<).ng to long kinh me'n va coi trQng dåt mtoc, nhan tai Vi~t Nam: H<).nh ng9 minh thl tan thinh du Nhåt than nhi d9 sU' Giao Cha u Dong do nhi bi~t tam h.tu luye'n Nam Vi~t thien trung v9ng vi httu Ma d<).p yen van xuyen lang th<).ch Xa til' thanh chttong phie'm trttong lttu Thien ngo<).i huu thien ung vi~n chie'u K.he dåm ba tinh kie'n thi~m thu (May man dt!Qc giup mttu ke' trong thoi thinh tri Than nå y hai lån di sU' Giao Cha u Hai lån tu bi~t Dong do, long them lttu luye'n Nam Vi~t xa ngan trung, nho mai khong thoi Nglfa dåm kh6i may qua bao gh~nh da Xe bang nui hi~m l<). i lenh denh thuy~n tren song da i Ngoåi troi con c6 troi soi sang xa hein Khe dåm s6ng l<).ng thåy bong trang thu) Trttelng lli~n Khanh, tU'c Trttelng L~p f><).o, sU' nhå Nguyen sang ta hai lån vao nam 1265 thoi Trån Thai Tong va nam 1291 thoi Trån Nhan Tong. Vua Trån Thai Tong c6 thel ti~n voi lai le trang nha:

c6 vo quynh bao tlf hoai tam Clfc m1,1c giang cao y båt kham Ma thii thu phong xuy kie'm giap 6c lttelng l<).c nguy~t chie'u thtt am M<).c khong nan t[l,l ye'n quy Bac Dia noan så u van nh<).n bi~t Nam Thlt khtl' vi tri khuynh cai nh~t Thi thien lieu vi dang thanh dam (Long th<;:n nghi khong c6 ng9c quynh bao da p Bu i ngui dU'ng tren bo song nhln theo xa mai Dåu ng\fa, gi6 thu thåi vao ao giap va kie'm N6c nha, anh trang d9i phong sach Rem tr6ng, khong ngan dtt9c chim en v~ Bac Dåt åm, bu&n nghe tie'ng chim nh<).n giii bi~t phttelng Nam G<!-p nhau lån nay, khong bie't ngay nao du<,1c dip nghieng l9ng (g<!-p l<:ti d~ dam d<).o cå ngay) VI bu6i tro chuy~n tao nha c6 bai thel.) Nam 1291 , nhå Nguyen c6 y mu6n cåt binh xam chie'm nttoc ta, l<).i sai Trttelng Hi~n Khanh sang An Nam tuyen d1,1 Trån Nhan Tong phai dich than sang chåu. Vua mtt9n co c6 tang khong di . Trttelng Hi~n Khanh thåy sau 3 lån nhå Nguyen da thåt b<).i trong am mttu xam lt!QC va trttoc thai d9 m~m mong nhttng kien quye't l~p tntong ciia vua quan nha Trån, da diu giQng, to thåi d9 klnh n~. Nhan tie't Thanh Minh, vua Trån Nhan Tong t<).ng thel cho sU' giå trong bu6i thu tie'p d~ minh thi phong tl;IC bi~t l~ p Nam Bac: Gia chi vii bai thl xuan sam Hu6ng tri kim trieu tam nguy~t tam Phap Åm Ph~t Dan 2010

H&ng ng9c doi ban xuan thai blnh

Tang lai phong t1,1c clfu An Nam (Mua xong di~u vii 'gia chi' , ' thlt ao ngay xuan ' Hu6ng h& sang nay nham vao mung ba thang ba Banh rau (banh due ?) mua xuan ba y dåy mam nhtt ng9c h&ng Theo nhtt phong t1,1c nttoc An Nam båy la u)

*** Vo tri va van dU'c ciia ta da låm sU' giå nha Nguyen kham ph1,1c, bay to trong bai thel Mi da p voi vua Trån: An Nam tuy ti~u van chttelng t<).i Vi kha khinh dam tinh d~ oa ... (An Nam tuy nho nhttng la nttoc c6 van chttelng Khong th~ khinh thttong n6i h9 la e'ch ng&i da y gie'ng) Tri~u Trån Nhan Tong da tie'p nhi~u doan sU' gia nha

Nguyen. Theo chlnh sach ngo<).i giao, Nhan Tong sai sU' sang c6ng va dang bi~u xin " thtl' 16i" vi da chie'n thang gi<).C Nguyen xam lt!QC. Nam 1289, doan sU' gia Nguyen tri~u Ly Ttt Di~n sang tuyen b6 chie'u "tha t9i" va do i ta trao trå cac tttong lanh bi bat. Ly Ttt Di~n lam thel trong ti~c h9p m<).t, vua Nhan Tong da p l<). i: Vii 19 uong dttelng phå Han an Phtt<,1ng ham dan chie'u xuåt h&ng van Thac khai dia giac giai hoa khl Tinh hi~p thien ha tffy chie'n trån T~n d<).o ti thtt th~p hang h<~Thang nhtt cåm di~n ngii huy~n huan Can khon kiem ai vo Nam Bac Ha ho<:~n van loi phl;IC huu truan (0n nha Han nhtt mua m6c tran tr~ Chim phtt<,1ng ng~m to chie'u do hi~n ra neli dam may h&ng Manh dåt moi md mang (chi An Nam) cfing nh~n dtt9c hoa khl Cung hi~p voi song troi rlta S<).Ch bl;! i b<).m chie'n tranh To chie'u (ti thtt) tuy chi mtteli hang Må hein hån tie'ng reo vui dåm åm ciia dan nam day Tinh thttelng ciia troi dåt d&ng d~u khong thien vi Nam Ba c Chang lo chi gian kh6 lue gi6 mua såm set.) Nam 1301, nha Nguyen 1<~-i elt phai b9 Ki~u Nguyen Lang, Ma H9p sang tuyen d1,1 vua nhå Trån cU' theo l~ ba nam sang chåu va tri~u c6ng , sau nay sU' Nguyen se khong sang nua. Nhån Tong theo tien huån , dU't khoat khong sang chåu , chi elt sU' doan sang tri~u c6ng theo 1~. Trong ye'n ti~c, vua lam thel t<).ng sU' gia Ki~u Nguyen Lang va c6 thel ti~n khi phai b9 v~ : Phieu phieu hanh ly linh Van Nam Xuan nh~p mai hoa chi lttong tam Nhåt thi d&ng nhan thien tlt dtl'c Sinh vo b6 the' trtt<,1ng phu tam Ma då u phong tuye't trung h&i thii 68


Nhan de giang san thi~u tn:~ tham Minh nh~t Lo giang yen thiiy khoat B6 dao n9n lt,~c tify tam dam (Blide chan su giå nht;: di nhli ang may troi v6 phliclng Nam Vao Xuan, hoa mai mdi vua måy d6a Cli xii' nhan ai nhli nhau la due d9 ciia thien til' Song khong giup ich cho dC1i th~t dang xåu h6 cho ke trtt<;1ng phu Gi6 tuye't trttdc d~u ngtfa, ngliC1i l~i quay v6 Non song tran da y mat, xin dung ngtfa giay lat Ngay mai qua song Lo kh6i nlidc menh mang Hay qn chen rtt<;1u b6 dao cho mat tårn Iong) Bai the! tien Bac su Ma H<;1p va Ki6u Nguyen Lang: Thi6u tinh lliong di~m chie'u thien Nam Quang dån thai tri6n d~ nhieu tam Thliqng quoc an tham tlnh cij cåm Ti~u bang tt,~c b~c Je da tam Tie't lang chlidng vt,~ than vo d~ng Tien phåt xuan phong rna huu tham Dlnh ngu nguy~n on Trung Thong chie'u Mi en giao ttu quoc m6i nhli dam. (Hai vi sao su giå chie'u rQi trC1i Nam Dån anh sang theo cung d9 dem dem soi ba vong Nlidc Idn cln sau de cåm Iong nglioi Nlidc nho phong tt,~c dcln sel nru6u sel xuåt CC1 tie't vliqt lam chlidng, cac ngai blnh yen NgQn roi quåt trong gi6 xuan, ngtfa kem ngtfa Hay nhd IC1i n6i nhli "cii'u dinh" trong crue'u nam Trung Thong H~u tranh n6i lo phi6n vi~c nlidc m6i khi phåi dam Iu~n) v6 van phong, nhung bai the! tren toat ra cåm xuc thffm my ciia the! dliC1ng lu~t va h<;1p vdi ngon tu ngo~i giao, lich slf khen t~ng su giå nhling khong xu ninh. N6i v6 mlnh thl nhun nhliC1ng nhling khong tlf ti, m~c cåm trai I~i con tlf hao v6 phong tt,~c Ie nghi truy6n thong. V6 m~ t n9i dung tli tlidng, chung ta chU y Mn tu "Han an" va cåch bi~u thi quan di~m chinh tri ciia vua Tr~n Nhan Tong. Chåp nh~n Ie tri6u cong trong di6u ki~n lich sil' thC1i d~i d6 la le dliclng nhien, kh6ng nhung An Nam rna cac ti~u quoc khac nhli Cao Ly (Tri6u Tien) , Nht!t Bån .. , n6i gl Mn cac chli h~u t~i Trung quoc . Rieng dOi vdi An Nam (danh xu'ng lue d6) khong ngoai mt,~c dich tranh chie'n tranh tan pha sanh Iinh va bi gi~c clidp pha tai sån. T~i sao dung tu "Han an" rna khong n6i de'n Nguyen

chu hay dich danh ten cac vl vua Nguyen dliclng thC1i c6 phai b9 dang lam su gi å? Nhi6u bai the! ciia ca c ta c giå khac khi tie'p su eling v~y. chi nhac de'n chinh sach nhan tri ciia vua Nghieu (2359-2259 tr. Tl.), vua Thuån (22592208 tr. Tl.). "Han an" chi cln due ciia cac tri6u vua Han Cao T6 , Han Van Be', Han Vo Be' (206 tr. TI. de'n 87 sau Tl.). Dt,~ng y ciia tac giå la phil nMn dliC1ng Ioi cai tri ba d~o ciia Nguyen tri6u . Tr~n Nhan Tong n6i Mn 'nhåt thi Phap Åm Ph~t E>ån 2010

d6ng nhan thien til' due ' la xi~n dliclng 'Nhan ai', ' Kiem ai' ciia Nho gia, 'Tu bi' ciia Ph~t giao, rna cac vua nha Nguyen khong c6 due dQ åy. Cho nen y tu th~t la sau sac khi eau the! tren tie'p li6n eau du'di thanh ve' hai eau thlfc trong the! dliC1ng: 'Sinh vo b6 the' trliqng ph u tam'. Thien til' ho~c trliqng phu ki~u cac vua Nguyen th~t ra chlla ngt,~y quan til'. Ne'u dn phåi nhac Mn di6u Nguyen tri6u c6 quan h~ vdi An Nam thl vua Trån Nhan Tong eling khong ng~i : 'Blnh ngu nguy~n on TrungThong chie'u' Trung Thong la nien hi~u ciia Hot Tåt Li~t tu nam 1260 Mn 1263. Theo B~i Vi~t sil' ky toan thli, thang 6 nam Trung Thong thu hai (1261), su Nguyen mang chie'u sang vdi n9i dung "Niidc An Nam dli<;1c giu theo l~ cli ciia nlidc mlnh v6 phong tt,~c, t~p quan, k~ cå quy che' v6 ao mli ciia cac quan. Nhå Nguyen da chl thi cho cac quan tlidng (1 Van Nam khong dli<;1c dem binh lån chie'm vung bien gidi, tan h~i nhan dan An Nam ... "

TC1 chie'u d6 la 'nhåt ngon cii'u dinh' rna chinh vua quan nhå Nguyen da bQi lide, tie'p tt,~c gay chiSn d~ suot 40 nam (1261 Mn 1301), bao l ~n tie'p su giå, Vi~t-Hoa d6u ban lu~n v6 vi~c giåi quye't chie'n tranh va chii quy6n lanh th6. Cac su giå tie'p the! ciia vua Tr~n Nhan Tong, la nhung ngliC1i eling da thåm dli<;1c n9i dung truy6n d~t d6 hein a i "'l het. Tr~n Quang Khåi, pht,~c vt,~ hai tri6u Tr~n Thanh Tong

(1258-1278) va Tr~n Nhan Tong (1279-1293), mQt lån tham dlf chie'n tr~n, dli<;1c Thanh Tong t~ng cC1 va hai ea u the!: Nhåt d~i cong danh thien h~ huu Lliong tri6u trung hie'u the' gian vo (Cong danh trQn dC1i , thien

h~

c6 ngliC1i nhli ong)

Trung hie'u hai tri6u, the' gian khong ai sanh)

*** Tr~n Quang Khåi vinh dlf tie'p su Bac-Sai Trang Khanh,

tue Sai Thung, thliqng thli b9 Le ciia nha Nguyen - vao nam 1279 va da lam the! thu tie'p . Lån d~u . Sai Thung vang l~nh Nguyen chii Hot Tåt Li~t, mliqn co vua Tr~ n len ngoi khong thinh m~nh "thien tri6u" va khong tha n hanh sang ch~u. y ng~o m~n hong hach vao kinh do . Tr~n Quang Khåi t~ng phai bQ Sai Trang Khanh. Ly Chån Van bai the! voi IC1i le nh~t nheo, cham bie'm: Nhåt phong phliqng chie'u h~ thien dlnh Chi xich hoiing hoa v~n ly hanh Ba c khuye't y quan tranh t6 d~o Nam cha u thåo m9c t~n tri danh Khifu ham uy phuc quan bao bie'm Than b9i an nguy quoc trQng khinh Cåm chuc tu hi6n quan phie'm ai Håo vi noan dlfc Vi~t thliclng sinh.

69


(M(jt phong chie'u phtt<;lng ban xuong tit san troi tnich nhi~m ciia vua, cac ong di xa ngan d~m Cac quan l~i phttelng Bac tranh nhau dua ti~n Ca y co phttelng Nam deu bie't "danh tie'ng" cac ong! N6i lai oai phuc, cac ong thay vua mlnh khen che du die u Vi~c n~ng nhy quoc gia, cac ong ganh slf an nguy Mong bon su giå "ta i gioi" c6 long thttelng yeu r(jng ra i Che chd cho ngttoi dan dang thttelng nttoc Vi~t). Nh~n

Niim 1281, vua Nguyen l~i mu'<;ln co vua Nam khong sang chåu, ben !~p toa Tuyen phii, elt cac quan "giam tri " sang cai tri nttoc ta. Trån Nhan Tong du6i he't b9n fly ve. Nguyen chii l~i l~p Trån Di Ai lam An Nam quoc vttelng, elt Sai Thung dua ve thay Nhan Tong (tho b~o xam ph~m chii quyen!). Vita Mn åi Nam Quan, Sai Thung bi quån Nam ban ten mu mat, phåi bo tron ve nttoc; Trån Di Ai ve sau bi bat, day lam linh. Ke' thita va phat huy slf nghi~p ciia cac tri~u vua nha Trån trttoc, vua Trån Minh Tong da eting co them cel nghi~p nha Trån trong 15 niim d ngoi bau (1314-1329) va 28 niim lam Thai thu'<;lng hoang (1329-1357). Tri~u d~i Trån Minh Tong sang ngoi chinh sach an dan tri quoc: - f)oi ngo~i: cung ran tåo trU cac nh6m qufly nhi~u d phla Tay va Nam (sai Ph~m NgG Lao danh dyp Chiem Thanh), hoa hoan nhttng khong khoan nhtt<;lng voi nha Nguyen trttoc am mttu thOn tlnh nttoc Vi~t. - f>oi n(ji : phat tri~n m~nh sån xui'lt nong nghi~p, bat cac vttelng håu phåi trå l~i ru(jng di'lt chie'm ciia dån. Thanh cong trong vi~c b6i dttong nhan ta i, hai the' h~ sT phu lao thanh va thie'u nien chung vai ganh vac vi~c nttoc, dtt<;lc sit sach v~ sau blnh ngh! la thoi "nhan tai dåy dåy" . Trong thoi d~i nay, ben Trung quoc Nguyen Anh Tong len ngoi, d~t nien hi~u la Chl Tri niim 1321 , c6 sai su sang thong bao, vua Trån Minh Tong tie'p su giå, b6i ye'n va c6 lam thel t~ng Bac su Tat Chi Ngoa, Viin Tit Phttelng, lo i le rflt mlfc ngo~ i gi a o chie'u l~: Chi Tri cåi nguyen tan Sel ban da o hå i tån ... (Nien hi~u Chi Tri mai d6i Vita ban Mn mi~n ven bi~n ... ) Niim 1324, theo f>~i Vi~t sit ky toan thtt, nhå Nguyen l;:ti elt hai su giå Ma H<;lp Mttu va Dttelng Tong Thl}y (Dttelng Dlnh Trfln) sang t~ng m()t quy~n lich. Trong thel h9a da p, Trån Minh Tong thong qua hai su giå, khang dinh quan di~m chinh tri trong moi quan h~ ngo~i giao voi "nu'oc lon" : Ma dåu v~n ly thi~p khe san Ng9c tie't dao dao chttong v~1 han Hot d6 th~p hang khai phtt<;lng vT Uy~n nhtt chi xich doi long nhan Han nguyen sel !cY thoi phttelng thai Phap Åm Ph~t E>ån 2010

Thufln lich tan ban due htfll khoan Canh dac nhi cong thanh khån khoån KhLtoc thiem xuån sac thu'ong mi gian. (Dong nglfa Vt!<;lt qua bao khe, bao nu i Co ng9c tie't phåt phel trttoc sttelng gi6 l~nh To chie'u duoi phtt<;lng md ra, thfly mtteli hang chi1 Nhtt du'<;lc thfly m~t r6ng trong gang tflc Chi c6 thoi ky md dåu nha Han la yen vui Chi c6 lich thoi vua Thufln mai ban c6 due d(j khoan hoa L~ i nho hai su giå c6 loi thanh khån Ve xuan ttteli cång hi~n tren net mi. Cii'u dinh di~n an nhu'<;lc Thai san Thoi dttdng thoi vu chttong yen han Ph6 thien ng9c b~ch qui Nghieu Thufln Ti oc huy~n ca h9c Kh6ng Nhan f>6ng tfl} bflt tu lao Ma Vi~n B6 tien nan phl}c ti~n Lttu Khoan Thanh an h~o dang tu van khoat 6a tac cam lam man the' gian (Chin V~C d~t vung vang tlfa nu i Thai Nang mua thu~n hoa, tieu trU' lam chttong Khap dflt troi dang ng9c ll}a chåu vua Thufln Ndi ndi m9i nha hat ca, h9c theo Kh6ng Tit, Nhan H6i Cån gl Ma Vi~n u6ng cong dlfng c()t d6ng Khong mang de'n roi c6i ki~u Lttu Khoan dn vua nhu' må y lanh menh mong H6a tr~n mtta ng9t tttoi khap ndi . Tie'p su giå Nguyen tri~u , nhttng n(ji dung hai bai thd da p t~ su thån håu nhtt khong d~ c~p de'n quan h~ bang giao thlfc te' giua hai nu'oc. Tri~u cong nha Nguyen la m()t "hi~p u'oc" trong khong gian va thoi gian lich sit, con thån phl}c Nguyen tri~u thl khong. M()t so bai thd neu d phån trttoc, d~c bi~t <1 hai bai nay, nhi'ln m~nh Mn quan h~ va ånh httdng chinh tri van h6a ttt tttdng ciia Trung quoc doi voi Vi~t Nam. Chung ta tran tr9ng tie'p thu nhi1ng gia tri tich clfc ciia viin h6a, trie't h9c, ttt tu'dng Trung quoc, hai hoa va lam phong phu them n~n minh trie't truy~n thong, d~ v~n dl}ng vao doi song xa h(ji . Cho nen, cång them sang khoai khi d9c thc1 Trån Minh Tong t~ng su (rna cGng la "t~ng" vua quan nha Nguyen, chi tan tl}ng "cii'u dinh ciia vua VG nha H~ ", ng<;li khen "lich ciia vua Thufln" (khong them nhac Mn lich tri~u Nguyen gdi t~ng) va "cånh thåi blnh thinh tri doi Nghieu Thufln khie'n muon dan qui phl}c", "vui ca hQC hoi gu'dng thånh hi~n ciia KhOng Tit, Nhan H6i" ... , phe phan vi~c lam ciia Ma Vi~n ciia Lttu Khoan . V~y di~u rna "thien tri~u phttdng Bac" g9i ta la "Nam

man" c6 dung khong? Phan Hu y C hu ( 1782-1840), gitt c hue Bien tu trttong Quoc tl'r giam tri~u Minh M~ng (1820-1840) vie't tlfa thien "Van tich chi" trong "Lich tri~u hie'n chttdng lo~i chi" c6 nh~n xet: "Nga Vi~t hi~u xttng blnh 1~, thien hi1u du nien. f)i~n tich chi sinh, ky lai cii'u hi. Cai tlf Dinh, Le tri~u quoc, 70


khang hanh Trung Hoa, m~nh l~nh tlf' chuong, tårn tårn ti~m tri:t. Chi vu Ly, Tr~n ke' tri , van v~t khai rninh. Tham dinh huu di€n chuong, dic:;u lu~t chi thu; nglf che' huu chie'u, sac thi ca chi th€. Tri b1nh dich the', van nhå ban ban. Hu6ng nho si d~i sinh, tlf' chU'ong låm l~ p. Kie'n chi trude thu~t, nh~t di ti~m ph6n. Phi kinh kie'p hoa di 6i thu, tåt tlf han ngU'u chi sung d6ng da" . (Nudc Vi~t ta la nudc giul~ da han ngan nam. Sach vd thu tich ra doi v6n da tlf' la u. Tlf' 8inh, Le dlfng nudc da ngang hang vdi Trung Hoa, m~nh l~nh tlf' chuong d~n dån da ro. Khi Ly , Trån n6i tie'p, van v~t them md mang: ve:; thftm dinh c6 sach di€n chU'ong dic:;u lu~t, ve:; nglf che' c6 cac thS chie'u, sac, thi ca. Cong vi~c tri b1nh tie'p tt,~c, van nha cang ro rang. Hu6ng chi, nho si doi nao ciing c6, van chuong phat sinh nhu rU'ng, sang tac ngay mot nhi~u. Ne'u chang phåi tråi qua cudp b6c, d6t pha h6a ra tro bt,~i, chic trau keo Mn toat m6 hoi, chua cao Mn t~n xa nha.) Ben Trung Hoa doi T~n, T~n Thuy Hoang da thi hanh chinh sach tan bt;to "phån thlf khanh nho" (d6t sach, chon s6ng ke si). Cac tri~u vua Trung qu6c khac, khi gay chie'n tranh xåm IU'<;Jc Vi~t Nam, cGng ap dt,~ng chinh sach tan b~o d6 nhung trU'ong ky va qui mo hån. Nhu nam Binh Dån ( 1266), nhan su Mong c6 sang, Trån Thanh Tong sai quan sang Tau dåp l~ va xin dU'ng bat nho si, thåy b6i va cac th<;J thuyc:;n sang c6ng. Yua Mong c6 ung cho nhung bat ch!u 6 di~u khåc: l . Yua phåi than vao chåu; 2. Vua phåi cho con hay la em sang lam tin; 3. Bien s6 dan sang nop; 4. Phåi chiu vi~c binh dich; 5. Phåi nop thue' må; 6. V~n cu d~t quan giam tri. (2) "Vi~t ki~u thu", quy€n sach ciia Trung qu6c do Ly Van Phuong, sii' thån nha Minh bien so~n , da ghi ro chl thi ciia Minh Thanh T6 cho vien tU'dng Chu Nang khi dem quan xam IU'<;Jc Vi~t Nam.

"Trong sac chj 10 dic:;u gdi ngay 21 thang 8 nam 1406 ..., d~c bi~t c6 di~u khoån thu 3: Binh nh~p, tru Thich f)~o kinh bån kinh van båt hiiy, ngo~i nhåt thie't thu bån van tlf di chi t~1c d6ng mong sd t~p, nhU' "thU'<;Jng d~i nhån, khU'u åt di" chi lo~i, phie'n chi chich tlf tåt giai hiiy chi . Ky cånh noi pham hi:tu c6 tich, Trung qu6c sd I~p bi khac tac t6n chi. Dan thi An Nam sdl~p giå ta't ho~ i chi, nhåt tlf båt t6n". (Mot khi binh Hnh vao (nudc Nam), tri:t cac sach kinh va bån in ciia d~o Ph~t, d~o Lao th1 khong thieu hiiy; ngoai ra , he't thåy mQi sach vd, van tlf cho de'n cå nhung lo~i (sach ghi chep) ca ly dan gian hay sach d~y tre, nhu lo~ i sach c6 eau "thlf<;Jng d~i nhan, khU'u åt di" (sach Tam Tlf Kinh), m()t månh m()t chu d€u phåi d6t he't. Khap trang nudc, pham nhung bia do Trung qu6c dlfng tu xlfa de'n

Phap Åm Ph~t

Dan 2010

nay th1 dc:;u giu g1n dn th~n , con cac bia do An Nam dlfng th1 pha hiiy tåt cå, mot chu chd ds con). (3) Tie'p de'n to l~nh ngay 16 thang 6 nam 1407, c6 do~n nhån m~nh: "LG thuong d1,1 nhi pham An Nam sd huu nhåt thie't thu bån van tlf di chi ly tt,~c d6ng mong sd t~p nhlf "thlf<;Jng d~i nhan, khU'u åt di" chi lo~i , phie'n chi chich tlf, ca'p bi xu tlf l~p bi khåc, kie'n giå ta't ti~n hiiy ho~i v~t t6n. Kim van quan trung sd dac van tlf båt tUe l~nh quan nhan phån hiiy; tåt kiSm thi, nhi h~u phån chi . Thå quan nhan da båt thuc tlf. Nhlf<;Jc nhåt nhåt l~nh nhU' thii', tåt tri truy~n d~ di thåt giå da. Nhl kim nghi nhåt nhlf tic:;n sac, hi~u l~nh quan trung dan ngo bi xu sd hi:tu nhåt ung van tlf tue ti~n phån hiiy, v~t dac t6n IU'u". (Nhic:;u l~n da båo cac ngU'oi rang, pham An Nam c6 tåt thåy nhung sach vd van tlf g1, kS cå cac eau ca ly dån gian, cac sach d~y tre nhlf lo~ i "thlf<;Jng d~i nhan, khU'u å't di"; va tåt cå cac bia rna xu åy dlfng len th1 mot månh mot chu, h~ trong thå'y th1 pha hiiy l~p tue, cM dS x6t l~ i.. Nay nghe n6i nhi:tng sach vd do quan Hnh bat du<;Jc, kh6ng ra l~nh d6t ngay, l~i dS xem xet r6i mdi d6t. Quan Hnh ph~n dong khong bie't chu, ne'u dau dau cung dc:;u lam v~y th1 khi dai tå i se bi måt mat nhic:;u .. Tlf' nay , cac nguoi phåi lam dung loi sac trude, truy~n cho quan linh h~ thå'y sach vd van tlf d båt ky noi nao la phåi d6t ngay, khong dU'<;Jc IU'u l~ i.): Khi chie'n d!ch da co bån hoan tåt, nam sau, Minh Thanh t6 l~i ra sac chi ngay 24 thang 6. 1407, noi dung mu6n x6a he't da'u ve't to i ph~m: "Kim An Nam di b1nh ... tru che' dt,~ ngo~i ång phat khå thii sac, c~p kY St!, tiSu thie'p Thanh qu6c c6ng linh ddi khå tiSu sach tii', c~p dic:;u ho~ch stf ki~n, t~n s6 kiSm d6i, m~t phong chU'dc lai .. Båt håa t6n IU'u nhåt tlf. Thång hi:tu nhåt tt! l~ u l~c t~i bl, båt ti~n". "Nay An Nam da b1nh dinh xong ... , tri:t cac lo~i che' d1,1 ra, con th1 ca c dt;to sa c vie't ta y va ca c ky St! thU' thie'p, da tang phat di tlf' trlfoc, eling vdi s6 ghi chep rna Thanh qu6c cong da linh ho~c cac thå (s6 sach) tru nghi mQ i vi~c , dc:;u phåi dem toan s6 kiSm ke, d6i chie'u, niem phong dn m~t, gdi trå l~i, kh6ng cho IU'u l~i mot chu. Ne'u c6 mot chu bo l~i, roi vao tay bQn kia (chl nguo i Yi~t) th1 råt båt ti~n)". Sac chi du<;Jc thu v€ nhung tang chång pha hiiy con h.tt.1

da'u. Nam 1291 , phan to voi så th~n Truong L~p D~o, Tr~n Nhån T6ng da chi trich gay gat chinh sach tan b~o ciia Nguyen tri~u: "LG thuong bi chie'u, di t~t bat nang nh~p tric:;u , chi linh th~nh no, hU'ng SU' thåo ph~t, sinh linh sat lt,~c, khai pha t son lang, thieu hiiy tlf xa, chud'c ph~t tht,~ moe, båt nang thang ke', bån qu6c vo c6 nhi tao d~i n~n ... "

71


(Nhi€u lån tie'p chie'u voi sang, nhung chl vi dau ye'u khong qua chåu, de'n n6i Thanh thl1<;1ng n6i con thinh n9, ctay quån sang chinh ph~t, lam cho sinh linh nuoc t6i bi tan h~i, lang m9 bi dao boi, choa chi€n bi thieu hu y, ca y coi bi dOn ch~t khong sao k~ xie't. Nuoc toi nao c6 t9i tlnh gl rna phåi ganh chiu n~n lon nhu' the'... ) Nåm 1467, vua Le Thanh T6ng tren duCing v€ Lam kinh, ghe tham choa Long d9i, da d€ tho tren tårn bia bi gi~c Minh dao qu~t truoc choa: "Minh

t~c

hong tan, tl! di canh ... "

(Gi~c Minh b~o ngl1<;1c, choa bi bie'n d6i ... )

"Theo Minh slt chep trong Hoang Minh thl!c 11,1c, sau nlta nåm xåm l11<;1c, quån Minh da cu'op d119c 235.900 voi ngl!a, trau bo; 13.600.000 th~ch th6c: 8.760 chie'n thuy€n; 2.539.000 vu khi. Toan thu' cua ta chep: "Tru'dng Ph1,1 di de'n dau la gie't h~i, thåy chåt thanh nui, moi ru9t quån vao cåy, c6 ke m6 bl,lng moi thai eat låy hai då u d~ U'ng l~nh". Trong giai do~n khang chie'n chong Minh, Nguy~n Trai nhi€u lån c6 thu' tu qua l~ i voi Truong PhJJ, Toa 86, Ma Ky, Phuong Chinh, Vu'ong Th6ng ... nham v~ch ro tinh chåt phi nhån nghia cua CUQC chie'n tranh Xåm lu'QC cua chung va d!J hang dich quån. Tåt cå thu' tu m~nh l~nh nay con 1110 l~i kha nhi€u trong "Quån trung tu m~nh t~p":

Nhu' trong "L~ i thu' trå ICii Phu'dng Chinh" : "Pham mu'U vi~c lon phåi Iåy nhån nghia lam goc ... Nuoc may nhån dip h9 H6 ll\i d~o, ml1<;1n tie'ng die'u dån ph~t t9i, k:Y thl!c la lam vi~c b~o tan. lån cuop dåt nuoc ta, b6c 19t dån ta, thue' n~ng h1nh nhi€u, vd vet cua quy ... Nhån nghia rna lam the' 11? ". Con trong thu d1,1 hang Ludng Nhu Hot: " ... nay cai ke' hay hdn cå cho cac ngai , chang gl bang som bo giap binh, ra ngoai thanh cong quån cua Thai do doc ll,IC tl,IC keo v€, d~ trå l~i cånh thcS nu'oc An Nam". Lich slt bang giao Vi~t- Trung nhln l~i , se thåy ro: - V€ phia Trung Hoa : tu xua de'n nay , cao ng~o hie'u chie'n coi Vi~t Nam la m9t chu' håu, lu6n tlm cach xåm chie'm dåt dai, d6ng h6a va x6a bo n€n van h6a van minh cua dån t9c Vi~t. - V€ phia Vi~t Nam: tu xu'a cho de'n thCii ky hai nu'oc c6 dång C9ng sån thong trj, voi tinh thån hie'u hoa, giu gin truy€n thong d~o dU'c nhån nghia, kien quye't båo v~ tung tåc dåt non s6ng hoa gåm, du'<;1c dt!ng nen bdi Xu'dng mao ti€n nhån. Trong thu' tu giao thi~p voi Trung quoc v€ vi~c tranh chåp chu quy€n lanh th6, cho thåy y chi sat da va ngon tu bi~n lu~n thåu tlnh d~t ly cua sU' giå Vi~t Nam. Dåu v~y, Trung quoc vån ngoan co khong giåi quye't.

Phap Åm Ph~t Dån 2010

Båe thu' cua Le Van Thinh doi Ly Nhån Tong gdi cho Kinh 1119c QuångTåy la Hong Bån cong nhung ICii bi~n lu~n voi sU' Tong t~i H9i nghi Vinh Blnh (thu9c Chåu

Ung), du'QC xem nhu'la nhung van bån dåu tien ve tranh dåu bang du'Cing loi ngo~i giao giua hai nuoc. Tri€u Ly Thai Tong (1028-1054), to trudng cac b9 t9c m~n thl1<;1ng du dl1<;1c cai quån lanh th6 dia phu'dng, tu d6 nå y sinh tu' tu'dng phån ngh~ch cua m9t so to tru'dng vong bien gioi, di~n hlnh la h9 Nong d chåu Quång Nguyen . Khi bi tri€u dlnh nha Ly danh dtfp, Nong Tri Cao ch~y sang Trung quoc va dång phån dåt Quång Nguyen cho nha Tong. Nåm 1084, Le Van Thjnh - chanh sU' - de'n tr~i Vinh Blnh thu'dng nghi voi sU' Tong, doi l~i cac vong dåt V~t Du'dng, V~t Åc thu9c chåu Quång Nguyen (nay thu9c rni€n Tå y Bac tlnh Cao Bang). M9t do~n ghi l~ i loi blnh lu~n voi sU' Tong: "Ho~c vie't: T~c vudng su sd thu giå du'dng hoan, ky thu l~i khie't nhi qui rninh giå, nan ph!Jc da. Van Thjnh di vi th6 huu chu, thu9c thu l~ i khie't nhi dao khtl', d~o chu chi v~t giå. Chu thu tl! d~o båt xa chi.Tang d~o v~t, ky tang ph a p di~c båt hU' a. Huong khå 6 11 tlnh tich h6!".

(C6 ngu'Cii n6i: - dåt dai nao truoc day quån nha vua (Tong) da danh chie'm th1 nen trå l~ i cho D~i Vi~t, con nhung dåt dai rna bQn l~i ffilJC cua hQ (tl! y) dem giao nQp d~ theo ta tht kh6 long trå l~ i. Van Thjnh cho rang: - dåt thl c6 chu, b9n thu9c l~i giu dåt dem diing n9p va tron di, thl dåt åy thanh v~t an tr9m cua chu. Coi giu dåt cho chu l~ i tl! y Iåy tr9m tåt khong th~ tha thtl' du<;1c, rna an hoi 19 va tang tru (cua an tr9m), phap lu~t cung khong dung. Huong chi, (bQn chung) l~i c6 th~ lam nho bii'n cå s6 sach cua quy tlnh ha y sao?". Thåy Thanh Tr~c, cåm då u phai b9 sU' Tong co chåp, Le Van Thinh gdi tie'p thu'cho Hong Bån : "Thanh Tr~c ngon: "Thu<;1ng Di~n, H~ L6i, On Nhu~n, Anh, Dao, V~t Dudng, V~t Åc, Ke' Thanh, Cong, LJJc, Tån, Nh~m, D9ng, Cånh, Tu, Ky, Ky, Huy~n, th~p båt xU' tong Nam ho~ch gioi di vi tinh dia". B6i thån ti~u tlt duy m~nh th~ thinh, båt cåm tranh chåp. Nhien Nong thi sd n~p th6, giai Quång Nguyen chi thu9c da ... H~nh ng9 thanh tri€u v~n chinh canh tru'ong, ha ai thlt khao khac chuong l~ chi dia, båt di h6i tå bån d~o , t6n ti ngo<;ti thån".

(Chanh sU' Thanh Tr~c n6i: "V€ phia Nam cua 18 xU' Thl1<;1ng E>i~n , H~ L6i , On Nhu~n , Anh, Dao, V~t Du'dng, V~t Åc, Ke' Thanh, Cong, LJJc, Tån, Nh~m, D9ng, Cånh, Tu, Ky , Ky , Huy~n , se du'<;' c v~ch m(?t dia gi o i, d6 la dåt cua b6n tlnh". 72


Ke b6i thån ti€u tii nay chl bie't ne'u dung m~nh thl nghe cho khong dam tranh chåp. The' nhttng, nhung vung dåt må ho Nung da n<)p (quy quoc) thl d~u la dåt thu<)c Quång Nguyen (mroc to i):

xu

May gl;lp thanh tri~u, muon van chanh St! dttdng dU'QC r<)ng mO', v~y thl con tie'c gl måy mie'ng dåt can c6i ndi lam chttong åy, rna khong giao trå l:;1i nttoc toi, d€ lam ch6 dtfa choke b~ toi ben ngoai?) DT nhien, nha Tang vån khong chiu giao dåt. Niim sau ( 1085), nhan Tang Trie't Tong vua len ngoi, vua Ly Nhan Tong I:;1i vie't thtt doi trå dåt. Loi le hoa nha nhttng cttdng quye't: "H9 åp huu V~t dttcJng, V~t ac nhi d<)ng båt huy~n, du tlnh nhi tie'p lien. Ti~n h~u bi thii th6 nhan ban khu, uy than qui minh. Ky V~t dttdng 11 Binh Thln nien m6ng thu nh~p tlnh; V~t ac 11 Nham Tuåt nien mong thu thie't Thong khang å i. Tuy thii dån d:;1n hoan chj dia, vttu c6ng thong hoai, thttong båt ly m<)ng ~ giå.. Thanh di tien t6 thån blnh tich t11,1 dm tie'm nghjch, xung gian m:;1o hi€m, tåt m~nh chi sd tri da. Kim m;;tt thåo båt niing tlf thua, khO'i cåm bi so 11 phien vien, thau sinh 11 khoånh khac da . Giap Ti nien, Quång Ta y kinh ltt<:Jc ti thttong vi thån tåu. Tien tri~u di Tue, Tang nhj d<)ng l1,1c huy~n thån chu linh .. Tie'p Tue, Tang dang hic$u thu<)c h:;1 å p. phi kim chj trån thlnh chi dia, båt cåm bai mc$nh.

tu

Ph1,1c ng<) be$ hl;! nhåt tan vfi n<)i, din Cl,! bi€u di van". (Nttoc t6i c6 rru~n dåt V~t Dttdng, V~t Åc, bao g6m hai d<)ng va tam huyc$n, tie'p giap voi dåt Quång Tåy. (Hai vung dåt åy trttoc sau bi bon dåu m1,1c lam phån, bo di va dem dåt giao n<)p v~ Trung quoc. Mi~n dåt V~t Dttdng thl niim Binh Thln (1076) bi nh~p vao dåt quy tlnh; dåt V~t Åc vao niim Nham Tuåt (1082) cfing bi sat nh~p vao Trung quoc, dtt<:Jc d:;1t ten la å i Th6ng Khang. Du chl la månh dåt nho nhttng vån khie'n t6i dau x6t, luon nghi de'n cå trong giåc m<)ng. Ro rang xtta kia t6 tien chung t6i danh dt'[p phttong tie'm nghich, x6ng pha ml;}O hi€m, li~u than moi gay dtfng dåt åy. Nay t6i la ph~n con cha u, da kh6ng ke' t1,1c dtt<:Jc stf nghic$p cua cha 6ng, le nao dam dlf vao than ph~n m<)t nttoc phen d~u d€ du låy CUQC sang tl;}m bQ. Niim Giap Ti (1084) Ti kinh ltt<:Jc Quång Tåy da c6 tau bay v~ tri~u . Tien tri~u da dem dåt Tue, Tang g6m hai d<)ng va sau huy~n trå Il;! i nuoc Nam. Cac dåt Tue, Tang åy hic$n thu<)c v~ mroc t6i r6i, chang phåi la cac viing dåt t6i trlnh ba y O' day. V~ y t6i khong dam vang mc$nh. May g;;tp be$ h;;t moi len ngoi, khap ncJi d6i moi, nen dang bi€u nay d€ quy quoc nghe bie't. Tang Trie't t6ng thoai thac, vi~n co vua len ngoi , phåi vang m~nh vua trttoc!

Phap Åm Ph~ t E>iin 2010

Nhln chung, m6i lån su giå Trung quoc qua Vic$t Nam d~u la c6 chuyc$n dom ng6 v~ bien gioi . Nhtt vao niim

1271, Hot Tåt Lic$t cåi quoc hi«$ u la 8:;1i Nguyen , cho s(t giå th6ng bao va d1.,1 vua Trån Thanh T6ng sang chåu. Vua cao bc$nh khong di, niim sau Hot Tåt Lic$t l;;ti cii doan s(t giå sang mtt<:Jn co 'di tlm c<)t d6ng do Ma Vic$n tr6ng lue trttoc', vua Thanh T6ng khong chåp nh~n, cho ngttoi sang n6i 'c<)t å y la u ngay da måt di r6i'. Xem l:;1i sii rna xuc cåm t~n day long trttoc tåc long dau dau v€ båo ve$ giang scJn cua ti~n nhan. Cho de'n gio phut c~n k~ bo sinh tii, bie't bao ngttoi vån dOc long lo cho an nguy xa tac. Theo 8:;1i Vi~t sii ky toan thtt, vua Ly Anh Tong (1136-1175) c6 so:;1n quy€n "Nam Bac phien gioi d6" nay da thåt l:;1c. Gio phut lam chung, vua con d:;1n thai tii Long Can: "Quoc gia sdn ky thuy tu, nhan kic$t dia linh, chau ng 0 c båo bai, mi båt sinh yen. Tha quoc m:;1c ti da. Nghi th~n thu chi". (Nttoc ta non s6ng gåm v6c, nhan tai tuån kic$t, dåt dai anh linh, båo bai chau ng 0 c khong thie'u gl. Nttoc khac kh6ng sao sanh dtt<:Jc. Phåi cån th~n gift nttoc." Cung theo D;;ti Vit$t Sii Ky Toan Thtt, vao ngay 24 thang 6 niim Canh Ti 1300, Trån Httng D:;1o bt$nh n~ng. Vua Trån Anh T6ng than ngtf Mn nha rieng O' Y:;1n Kie'p thiim va hoi V~ QUOC Stf: "Nhtt huu båt hu y Bac khåu lai xam, ky sach an t:;1i?" (Ne'u kh6ng may thtt<:Jng ph1.,1 khuåt nui, gi~c Bac l:;1i sang xam ph:;1m, thl c6 ke' sach gl?) Httng 8:;10 d;;ti vttcJng trå loi : " ... d:;1i khai bl th~ trttong tr~n, nga thi doån binh, di doån che' trttong, binh phap chi thttong da . Ky kie'n bl quan bie'n chi, nhtt håa nhtt phong, ky the' di che'. Nhli'QC d1.,1ng tam thtfc hoan hanh, båt v1,1 dan tai, båt du toe thang, de bl;lt d1.,1ng lttdng tttong, quan ky quy€n bie'n, nhtt vi ky nhien, tiiy thoi che' nghi ; thu dac ph1.,1 tii chi binh, thuy khå d1.,1ng da .. Thå khoan dan ltfc di vi tham can co de' chi ke', thii thu quoc chj thtt<:Jng sach da ." (Nhln chung, ke kia c~y gåy tr~n dai, ta c~y binh ngan , låy ngan chong dai la phep dung binh xtta nay. Khi gi:;1c keo Mn åm åm nhtt liia nhtt gi6 , the' nay d~ chong ... Nhtt chung cu dån da nhtt tam an la, thong thå, (c6 ve ) khong ham cua dan, kh6ng mong thang v<)i , the' nay mo i la kh6 tri ta phåi ken ch 0 n tttong gioi, lic$u xem quy~n bie'n d€ tiiy cd ung bie'n nhtt danh co; dung binh phå i d6ng long nhtt cha con, moi c6 th€ danh dtt<:Jc. Cach nay phåi ngay thoi blnh rna khoan suc cho dan, la ke' r~ sau b~n goc. Chinh la thu~t gitt nttoc tat nhåt). TttO'ng cfing nen nhac Mn M:;1c Dlnh Chi (1284-1361) , da tung di su Nguyen niim 1308. Khi tie't cung co i va ta i bic$n lu~n ung dOi ciia 6ng da dttc;lc ghi thanh nhi€u gia i tho:;1i trong sach "C6ng dtt tit$p kf'. Chi neu m<)t gia i tho:;1i .

73


Trong thai gian di su c'1 Bac kinh, c6 horn M1.1c Dlnh Chi cu'oi lua d'.IO ph6. Lua XO vao nglfa cua m()t vien quan nha Nguyen. Quan nay U'ng khåu: "Xuc nga ky rna , Dong di chi nhan da, Tay di chi nhan da?" (Hue vao nglfa ta, hoi v~y nguoi la rQ phia Dong hay rQ phia Tay?) M1.1c Dlnh Chi d6i ngay: "At du thua tu', Nam phu'ong chi cuang du, Bac phtrelng chi cuang du'? ''

nlii dau ngay ba mtidi

(Can d~u lua cua ta, hoi cha phu'ong Nam m1.1nh hay phuelng Bac m1.1nh?)

Nhung con dc;ii khong le dai hein nua m6i thang tu' qua them chut bu6n theo nam thU' nam da thåy qua b9t beo n6i chi la toi lue nay ta v~n dc;ii gi1.1c chuån bi an mung ngay thang IQi treo d~y nhu' phil kin tr'.li giam ta dut ru()t nghe tie'ng loa vang vang bu6n nhu' th€ chuy~n xu'a dang dlfng d~y

Con bie't bao van thi sil' li~u v~ quan M chinh tri, ngo;;ti giao Vi~t Trung nua, nhung trong ph;;tm vi bai vie't nå?', khong th€ trlnh bay d~n chU'ng d~y du. Thie't nghT, can c6 nhi~u cong trlnh nghien cuu cong phu cua cac b~c thU'c giå khac M khac h9a ro m6i bang giao l!ch sil' Vi~t­ Trung, khong nhung lam sang to ngan nam ljch sil' da qua, rna con dling d6 lam guong chie'u cho ljch sil' bang giao Vi~t Hoa trong thai d1.1i ngay nay. M6i quan h~ 16 chu vang (lang gi~ng huu nghi, hc;ip tac toan di~n, 6n djnh lau dai , hu'ong toi tu'ong lai) rna dång C()ng siin Vi~t Nam dang gan b6 huu cel voi Trung qu6c , thl/c te' chung minh "dång CS Trung qu6c khong nghT v~y. H9 c6 cach nhln tlnh hein on, thlfc te' hon ... cho nen m6i quan h~ Trung-Vi~t phåi theo n()i dung: "*than rna khong g~n, nh'.lt rna khong xa, ch6ng rna khong danh nhau * (* than nhi båt c~n, so nhi båt vi~n, tranh nhi båt difu*)" . Phåi chang d6 eting la chinh sach tam thlfc rna Tr~n Qu6c Tuån, lue sap lam chung, da tau bay voi vua Tr~n Nhan Tong? Nguy~n Song Anh

Tham khao:

- Tho van Ly Tr~n t~p I , Il, q. thu'Qng, Ill, nxb Khoa h9c h()i , 1977.

xa

- Tr~n TrQng Kim , Vi~t Nam sil' lu'Qc, q. l, cel sd xb E>1.1i Nam. - Nguy~n Hie'n Le , Ljch sil' the' gioi, nxb Van ngh~ , Westminster, Cali, 1994. - Vuelng H6ng S€n, T1.1p but nam Nham Than-Di ciio, Cu()c di su nåm At D~u 1765, nxb Tre, 2003. - Quynh Cu', D6 Due Hung, Cac tri~u d1.1i Vi~t Nam , nxb Thanh nien, Ha N()i , 1999. - Blii Tin, Mafia do hay Cung Vua Phil Chua c'1 Ha N()i, Til sach thai slf VN va the' gioi, T6 hc;ip xb mi~n E>ong Hoa Ky , (East Coast U.S.A. Vietnamese Publishing Consortium), Virginia, U.S .A., 2008. - Vo Van Åi, Nguy~n Trai-Sinh thU'c va Hanh d()ng, Que My in l~n thU' nhåt, Paris, 1981.

Phap Åm Ph~t Dån 2010

ca

Cu6i thång tu' cel h6 nhu' con thåy quan h6i håv~, nguai bo xU' di gi1.1c chie'm thanh thl ch~ng n6i lam chi khong tie'ng sung, rna tr6i tay danh do'.ln ai eting mong chåm dU't thai ly lo'.ln khi mau xuelng da d6 qua nhi~u r6i nhung xuoi ta y nhu' v~y th~t la t()i cho nhung nguai tung dm sung dåu tranh Thoi thl da eling duang danh m()t kie'p khong c6 co rna y d€ dlfng l;;ti co d6 cU' cui d~u n6i d'.li tie'ng hoan ho M rna thåy ru()t gan dau tung dO'.In chut sl di~n la l~ng yen nhln b~y thu mua vu6t, nhe nanh, nen nhi,IC qua ngay tranh du'Qc lue nao coi d6 la may trong chju dlfng ph~n m()t nguai thua tr~n ***

Oi! ba mu'oi, thang tu', ngay qu6c h~n ta trum m~n giå nhu s6t tu la u nam ren la cho gi6ng ke dau d~u M khoi phåi tham gia ngay oan nghi~t ta bie't thai d() n~y khong tranh khoi ch6ng d6i trong tu gi1.1c chang tha dau eling lam la clim, nghl m~t it lau con hein chuang ll'.lt rna soi rna u gi~n Tli eling duang danh cha trong vo v9ng du thang, thua da thi/C he't nu'oc k~ cU' coi nhu' la mlnh nam mo bie't dau c6 cel may rna lam l'.! i chin nåm nay cU' ngay nay ta b~nh cU' ngay nay long ta råt la dau thåy co gi1.1c la mau n6ng da trao n6i chi phåi dung nghiem rna chao n6

ca

Nguy~n Thanh-Khi~t

74


Nguy~n Song Anh

«Nhan gian vo xu ba't xuan phong» (Trån Nguyen Dan) 216 nam ( 1010-1225) nha Ly va 175 nåm (1225-1400) nha Trån, ng6t 400 nam mtdc Yi~t phå't cao ngQn co tlf chu, giu vung n~n d()c l~ p trude mttu d6 thon tinh cua Bac phtfång va St! khuå'y nhi~u khong ngitng cua Chiem Thanh C1 phia Nam. Ke' thita truy~n thO'ng chO'ng xåm lang d~ båo v~ lanh th6 su6t gån m()t ngan nåm Bac thu()c qua cåc cu()c khdi ngh'ia cua Hai Ba Trttng, Ba Tri~u, cua Ly Nam E>e', cua hQ KMc, cua nha Ti~n Le, cua Ngo Quy~n ... , long yeu mtdc la ye'u tinh cua dån tQC trude ni).n ngoi).i xåm. Ciing trong thoi ky Bac thu()c, dån t()c ta tie'p thu cac ttt tttdng va ton giao ngoi).i lai , dang k~ la Nho, Ph~t, Lao, tham thå'u vao su6i ngu6n ttf tttdng dån t()c, lam phong phu va d6i dao sinh lt!c cho Yi~t tinh. Thoi d~i Ly Trån da cd bån hoan thi~n tinh thån dung hqp tu' tu'dng d6, lam ri).ng ro them sinh 19 va ti~n d6 då't nttdc. Yong sinh h6a cua tlf nhien tuy c6 bie'n d6i theo le tuån hoan "xuån sinh-h~ tntdng-thu ph1,1c-dong tang" (thi~n su' Yien Chie'u), tuy c6 "v~n m()c xuån vinh thu hlfu kho" (thi~n su' Man Giac), nhu'ng lu'qng ti~m å'n cua tt! nhien vån la ngu6n sinh llfc lu6n v~n hanh tit u yen nguyen bån th~ nen "dlnh ti~n t~c d~ nhå't chi mai" (thi~n su' Man Giac) ho~c "KM m()c phung xuån hoa l~m phåt, phong xuy thien ly phuc thån hu'dng" (Cåy heo g~p xuån hoa nd r(), gi6 dua httång ngat d~m ngan xa) (thi~n su' Yien Chie'u). Le thjnh suy cua då't nttdc dån t()c ciing v~y. Chinh ngu6n sinh llfc chinh khi nhån hoa ti~m å'n, m()t khi du'qc gin giu, nu6i duong va phat huy, se dem l~i thai blnh thjnh tri, dem l~i mua xuan an vui. Mua xuan Ly-Trån da nd hoa tit tinh thån dung hqp van h6a, van minh c6 cua Li).c Yi~t tren då't Giao Cha u vdi tu' tu'dng tam giao, d6ng chen vai sat canh su6t m<;>t ch~ng duong ljch sit. Trong tinh thån dung hqp d6, chung ta c6 th~ s6ng l~i Mua Xuan LY-Trån qua ba khia qnh: Trie't ly nhån sinh. Tu phu'ång nhån tri, Thanh blnh xuån tu. Phap Åm Ph~t Dån 2010

Trie't ly nhån sinh Trude khi tam giao Ph~t-Nho-Lao du nh~p vao nu'dc ta , dån t()c Yi~t da c6 m()t h~ thO'ng ttt tttdng nhan sinh tren dja ban can bån n6ng nghi~p. "Tinh thån truy~n thO'ng cO' huu la do hai ngu6n gO'c van minh "d6ng c6" va "c6 m9" (van h6a tr6ng d6ng "E>ong Sån" d Thanh H6a va tin ngli'Bng thån tien qua cac c6 m() d L~ch Trttong-Bac Ninh), d~i bi~u cho hai tin ngu'Bng c6 Så cua nhan lo~i tren då't Giao Chau, tin ngu'Bng Qu6c Gia va tin ngttong Thån Tien , nhan bån va thien nhien". Cac sl! tich truy~n ky, truy~n k~ v~ cac anh hung dån t()c, tinh thån tranh då'u chO'ng thien nhien d~ dem l~ i å'm no cho nhån dån , va cå nhung m6i tlnh lang m~n pha mau sac thån tien .. . V~ sau du'QC ghi chep trong Truy~n kY m~n II,IC, Vi~t di~n u linh, LTnh nam chich quai ., Vii trung tuy but... v~ cac nhån v~t nhu' Thånh Gi6ng, Thån nu i Tån Yien, Sån tinh Thuy tinh, TrQng Thuy-MY. Chåu , Tråu eau, Chu d6ng tii' va Tien Dung, Hon vQng phu, Tit Thuc - Giang Tien, truy~n Quå dua hå'u .. . la ngu6n sinh 1\fC tinh thftn båt tuy~t cua då't nu'dc va con ngu'oi Vi~ t Nam. Trong thoi Bac thu()c, Nho hQc du'Qc truy~n ba va lttu då'u å'n trong thoi cac thåi thu Tich Quang, Nhåm Dien va sau de'n ST Nhie'p. Lao giao ciing du nh~p cung tho i nay. Ph~t giao tit nhung nam h~u ban the' ky thu hai du nh~p vao nu'dc ta, nhanh ch6ng c6 ånh httdng sau r()ng trong dan gian . Quan trQng nhå't la hai dong thi~n Ph~ t giao:

l. dong Thi~n Ph~t giao "TI ni-da-htu-chi" tit An D(). "Sach c6 cha u Phap van Ph~t bån hanh ngu l1,1c c6 chep : Yao khoång doi d6ng Tå'n, nien hi~u Tå Kie'n (569582) c6 m()t phap su ten la TI-ni-da-lttu-chi (Vinitaruci) nguoi An E>() nhån bie't c6 Ph~t giao d dåy (Giao Chåu) li~n qua tru C1 chiia Phåp Van giång dc:tY Ph~t phap. Ph~ t giao C1 då y thjnh hanh tit d6" . Theo "d~i nam thi~n uy~n truy~n dang t~p l1,1c" (Vi~n dong bac c6 hQc vi~n): 75


"Thi~n su' TI-ni-da-lu'U-chi a chua Phcip Van lang C6 Chåu-Sieu Lo~i-Bac Ninh thanh Long Bien la ngu'oi nu'dc Nam Thien True ... Khi truy~n tårn a'n cho d~ tit Phcip Hi~n, ong n6i: "Vå t6 ta la Tang Xan, h6i a'n cai Tårn nay cho ta, c6 båo kfp den phu'ång Nam giao tiep ... nay ta g~p ngu'åi (Phap Hi~n), qua hc;lp vdi lai ky chu, ngu'åi nen kheo giula'y Tårn a'n, de'n lue ta di r6i dåy ... N6i xong chap tay rna ma't. Phap Hi~n lam l~ håa thieu, thu Ia'y xa lj nam mau dl!ng thap. Bå'y gio la nam Giap Dån la nam thu XIV nien hi~u Khai hoang doi Tuy Van øe (603).

... Ta i li~u ljch sit tren dåy, cho ta biet kha ro rang v~ sl! truy~n ba nganh Thi~n hQc cua Ph~t giao vao då't Giao

Chåu lån dåu tien."(3) Deng Thi~n TI-ni-da-lttu-chi bat dåu a då't Giao Chåu (580), truy~n cho su' Phcip Hi~n (626) r6i su' Thanh Bi~n (686). 2. dong Thi~n Ph~t giao "Vo Ngon Thong" tit Trung Ho a: Nam 820, d~o sT Vo Ngon Thong dem deng Thi~n Tao khe (Hu~ Nang, d~ l~;~c t6 Trung Hoa) truy~n vao Vi~t Nam: "Sau khi t6 Tåo Khe tjch r6i, Thi~n tong thjnh hanh, a dau ciing c6 tong phcii truy~n th6ng, a Giao Chåu thl c6 Vo Ngon Thong, d~o sT dem ton chl cua Bach tru'<;lng thi~n su' rna khai ng9 cho dån chung. (Vi~t Nam Ph~t giao sit lu'<;lc, Thfch M~t Th€, Tån Vi~t xb, Ha N()i, 1944, tr.l08). Sach E>~i Nam thi~n uy€n truy~n dang t~p l~;~c ciing ghi l~i:

"Kien så Thong thi~n su' phap tl! V o Ngon Thong a chua Kien Så, lang Phu E>6ng, huy~n Tien Du, tinh Bac Ninh la ngu'C1i Quang Chåu, v6n deng hQ Trjnh ... T~i chua Kien Så, ngoai vi~c cåm chao, thl ng6i quay m~t vao tu'C1ng, chu'a tung thuyet n6i . Chi c6 vj su' a chua la Cam Thanh cang kinh l~ håu h~ ben c~nh .... Khi sap tjch di~t, bao Cam Thanh (v6n ten la L~p 8uc, ngu'C1i Tien Du) : Khong g~p du'<;lc ngu'C1i bån lanh cao thu'<;lng can thl cån th~n khong nen nhlf d~ cho biet. N6i xong chap tay rna di. Cam Thanh hoa thieu, thu xa l<;ii dl!ng thap a nui Tien Du. Bå'y giC11a ngay 12 tMng gieng nam Bfnh NgQ, nien hi~u Bao Ljch nha E>u'C1ng (826). Thi~n su' Cam Thånh ke t~;~c va trude khi thj tjch (860),

truy~n thua cho su' Djnh Thi~n (du'<;lc Cam Thanh d~t ten

la Thi~n H()i, ma't nam 900). Nhu'ng phai d<;li de'n thi~n su' V~n H~nh (?-1018), Ph~t giao mdi thiet l~p m9t triet ly nhån sinh nha't quan cho ca dån tQC rna V~ sau, sit sach vån ghi nh~n thC1i d~i LyTrån la thC1i d~i hoang kim cua Ph~t giao. Tiep thu van h6a tu' tttang truy~n th6ng, tham bac Nho Djch, Ph~t phap tu nhi~u ngu6n, nhi~u h~ phai, tu' tuang Liio Trang, k€ cå van h6a Ba-la-mon cua Chiem Thanh, Chån L~p ... , thi~n su' V~n H~nh vu'<;lt len nhung d6i dai nhj nguyen , tl! tlm ra "trung lttu chi tfl;l" (dung yen giua deng

Phap Åm Ph~t Dan 2010

d€ khong bj loi cu6n). Con du'ong tu Ph~t thi~n djnh d6 vu'<;lt len nhung giao di~u d€ quay v~ vdi que hu'ång dån t()c, tren manh da't Vi~t, tlm ra le s6ng dt;~o phu h<;lp vdi thl!c ti~n ljch sit, dja ly , tren bu'dc du'ong tru'ang thanh vdi khat khao d()c l~p , thoat khoi ach do h9 cua Bac phu'ång. C6 th€ n6i thi~n su' Vt;~n Ht;~nh da budc då u hlnh thanh Ph~t Tfnh Vi~t Nam trong di~ u ki~n ljch sit c~;~ th€. Sach "Thi~n uy€n truy~n dang lue" : "V~n Ht;~nh thi~n su' a chua L~;~c T6 lang Djch Bang, phil Thien E>uc, v6n ngu'C1i lang C6 Phcip, gieng hQ Nguy~n, nha dC1i doi thC1 Ph~t. Thua nho ong da khac thu'C1ng, thong hi€u ba mon hQc, nghien cuu Bach mon lu~n, coi cong danh phu quy l~t leo. Nam 21 tu6i mdi xua't gia eling thåy Djnh Hu~, theo hQc Thi~n ong a chua L~;~c T6. Ngoai giC1 ph~;~c v~;~, hQc hoi quen moi. Sau khi Thi~n ong tjch r6i, ong chuyen t~p khoa tri Tam rna dja, thu'C1ng n6i ra eau nao at thanh IC1i sa'm". Chinh triet ly nhån sinh dt;~o-dC1i h<;lp nha't, tieu bi€u cho y thuc manh li~t tru'C1ng t6n dån t9c d6, du'<;lc vua Ly Nhån Tong (1066-1128) viet khi truy tan (viet k€ cong due) thi~n su' Vt;~n Ht;~nh : "V~n Ht;~nh dung tam te, Chån phu c6 sa'm thi , Hu'ång

quan danh C6 Phap, Tfl;l tfch tra'n vu'ång ky" (Thi~n su' V~n Ht;~nh thå'u su6t ba coi l ung nghi~m vao

nhung IC1i tien doan xu'a l que lang ten C6 Phap l ch6ng g~y Thi~n bao v~ da't nu'dc). Ph~t giao den VietNam nhu' v~y qua hai con du'C1ng:

- Ph~t-An do TI-ni-da-lu'U-chi da sang l~p deng thi~n Nam phu'ång vdi cac cao tang nhu' Phcip Thu~n, V~n Ht;~nh, Chån Khong, Tu dt;~o Ht;~nh ... - Ph~t-Hoa do Vo Ngon Thong da sang l~p deng thi~n Quan Bfch vdi cac thi~n su' Khuong Vi~t, Vien Chieu, Man Giac, E>am Citu Chi, Giac Hai. .. ThC1i Ly, vua Ly Thanh Tong dlfng m9t pM i thi~n hQc Vi~t Nam la Thåo E>u'C1ng a kinh do Thang Long, chua Khai Qu6c, truy~n qua 5 the h~ tu 1054 den 1205. ThC1i Trån, vua Trån Thai Tong sang l~p thi~n phai True Låm Yen Tit, t6 thu hai la thi~n su Phap Loa, t6 thu ba la thi~n su' Huy~n Quang. Cac deng thi~n ten gQi khac nhau, nhu'ng tu vua quan de'n dån da, trong tinh thån du dt;~o s6ng dC1i , d~u hu'dng v~ m9t ly tuang chung la båo v~ que hu'ång va xåy dl!ng da't nu'dc an l~c, tl! cu'C1ng. Hu'dng chung v~ nhån sinh quan d6 , cac b~c thi~n su' luon la'y con ngu'C1i hi~n t~i trong c6i dC1i hi~n thl!c lam d6i tu'<;lng d€ giac ng9 Ph~t tinh v6n c6 a m6i ban thån hQ. Se hoai cong tu tlm c6i Ph~t, nhu' nha su' Nguy~n Giac Hai(?-?) chi ro: "Ba't giac nu dåu bt;~ch , bao nhT tac gia thuc, nhu'c;lc va'n Ph~t cånh gidi, Long mon tao di€m ng~ch" (Ai biet då u co thieu nu kia giC1 b~c t6c

76


Ngii thu'C1ng noi Nho hQc, thanh tam di~t dl;IC (J ci'ra

Båo cho ngttC1i hQC dl;lO ro Ne'u mai tim hoi c6i Ph~t noi nao Khac chi ca khong Vu'Qt du'QC Long mon)

Thi~n, s6ng giån dj theo Tlf nhien cua dl;lo Lao ciing

Trå IC1i su' Phap Dung hoi v~ sac-kh6ng, pham-thanh, thi~n su Khanh Hy (l 067-1142) nhac nM nen quay v~ tlf tanh tlf tam : "Lao sinh httu vån sac kiem kh6ng, thien ngol;li m!ch tam nan djnh th~ .. . can kh6n t~n thi mao då u thttc;1ng, nMt nguy~t bao ham gi o i ti'r trung . . . thuy tri pham thanh du ta y d6ng" (C ho hoi sa c kh6ng rna m~t CUOC d(1i .. . Tim cai tam (J ngoai trC1i kh6 rna d jnh ro cai th€ TrC1i dåt cå d~u tren mot SQi long Ml;it trC1i ml;lt trang chua trong mot hl;lt cåi .. . Pham-thanh, tay-d6ng ai bie't dlfc;1c?) Khong rC1i tam d€ du Ph~t rna ciing khong du qnh ngttC1i d~ ngo dl;lo. Nho hQc d~ xuåt "tu than", Ph~t giao httong chan dl;lo "Ph~t tl;li tam": "dl;lo vo ånh tlfc;1ng, xuc ml;JC phi dao, tlf phån suy du, ml;lc du tha dac ... " (dl;lo khOng c6 hlnh b6ng nhlfng ngay trlfoc mat chang xa tlf nghi tim noi bån than khong du noi ngttC1i ... ) S6ng dl;lo giua dC1i, n6i nhtt nha su Nguy~n Y Son (11211213), dong thi~n Nam phttong, la an ngay (J lanh, xem nhy IQi danh:

chinh la dl;lO due luan ly ngan dC1i cua dan toe . Tinh thån "dung tam te'" cua thi~n su Yl;ln Hl;lnh soi rQi phim hl;lnh s6ng giii'a dC1i thttC1ng, mot lån nii'a du'QC nha su' Nguy~n Tri Båo (?-1190), c~u cua thåi uy To Hie'n Thanh trå IC1i v~ vånd~ "bie't s6ng du": "Nhåt nMt thang dttC1ng, tri t6 nhtt d6. Huu vån : "Nhtt ha thi tri tue"

Su van: "Phu xuåt gia tl;li gia, chl u tri tue. Nhttc;1c nang tri tue, ngol;li båt xam nhan, noi v6 t6n nga. Thåo di~p vi te', bl s6 båt du, nga båt dttong thu. Hu6ng tha v~t thuoc tha, khCJi tha v~t tttCJng, chung båt u thi'r nhi sinh dl;lo tam. Nai chi tha the thie'p tttCing, di~c båt u thi'r nhi sinh dam tam ... " (Mot horn Su' de'n giång dttC1ng, tang va tl;IC dlf råt dong.

co ktS hoi : "Sa o g 9 i ta bie't du" Su n6i: "Pham ngttC1i xuåt gia hol;ic tl;li gia phåi bie't dung ll;li (J ch6 bie't du. Ne'u hi€u s6ng bie't du, thl ben ngoa i khong xam phl;lm ngttC1i, ben trong cho lam t6n hl;li chinh mlnh. Du cQng co nho nhoi rna ngttC1i khong cho, ta khong dlfc;1c Iåy. Hu6ng h6 v~t thuoc k<;-; khac rna ta tå tu'CJng de'n, nghi cho eling chinh la sinh long trom cap. Ngay cå mo tlfCJng VQ cua ngttC1i khac, suy cho eling tu d6 rna nå y long ta dam ... " "Tham d6 hi€n quye't" ghi ll;li IC1i d6i dåp giua tang chung va thi~n su Vien Chie'u. Trong b6i cånh l!ch si't thC1i dl;li, Ph~t slf di thang vao cac vån d~ måu ch6t trong cuoc s6ng thlfc ti~n , mCJ ra con du'C1ng s6ng dl;lo tich clfc, kh6ng barn viu vao kinh di€n, giao ly:

"die'u danh thi lc;1i , giai nhlf thuy thlfc;1ng phu au thlfc phuc chung duyen, t~n thi hung trung hoai bao" (Cau danh chai lc;1i, d~u gi6ng nhtt bQt n6i tren nttoc Tr6ng phttoc gieo duyen, moi th~t la bau giu trong long)

"Tang hlfu vån: Huy~n co thi nhlf ha?

Vua Trån Thai Tong Xuåt the' hi€u nhtt tranh xa dl;IC VQng, khong me dam V~t chåt the' gian, tim låy thanh nhan trong than tam, thlfc ra la mot nhan sinh quan tich ClfC kh6ng rieng gl CJ dl;lO Ph~t. B€ kh6 va phi~n nao la do tlf than tåc nghi~p:

Su van: Båt th~n thuy ban kinh man khu, Nhåt tao tha di~t h6i ha chi? ...

.. . hlfu vån: Nhåt thie't chung sinh, Gia i ngon thi Ph~t, Thi'r ly vi minh, Thinh su thuy thj.

. . . "Vinh hoa khang c6 nhåt trttC1ng mon, tue' nguy~t khong hoai vl:ln hoc såu , kh6 thu luan h6i nhtt chuy€n c6c, ai ha xuåt mot dang ph u au ... "

Su van : Khuye'n quan thå tha nhan da i th6lao . . .

.. . (Chang ngoai nhln vinh hoa chlla gifte mong Nen nam thang mai deo dang mu6n hoc så u Neo kh6 luan h6i nhtt banh xe quay Song ai chlm n6i te;! bQt nttoc ... )

Su van : Co lai tu tårn thlfc, Han tue httong du y ... "

(Khuyen the' tie'n dl;lo-Tu~ Trung thttc;1ng si, 1230-1291)

Vl;l

nong tang khu,Ml;lC hQC

. .. hlfu vån: T6 t6 tttong truy~n . hc;1p truy~n ha slf?

(Tang ll;li hoi : The' nao la huy~n co?

Su dap: Bttng mam nttoc dåy di båt dn l Våp nga r6 i h6i h~n rna chi? .. . Ll;li hoi : Tåt cå chung sinh

Phap Åm Ph~t Dan 2010

77


D~u n6i mlnh la Ph~t Ly le nay chlfa ro Xin thffy giiii cho

Su dåp: Khuyen nglfC1i ha y lo vi~c dong ang Cha bat chuac ke chC1 tho chi u6ng cong ... L~i hoi: Cac t6 truy~n cho nhau , v~y truy~n di~u gl?

Su dåp: Khi d6i nen tlm thuc an l Lue l~nh titt phiii cffn ao ilm ... Vao the' ky 18, Nguy~n Cong TrU' da tung neu cao "Chf lam trai": "Vong trC1i dilt d<;>c ngang ngang d<;>c Nc;l tang bong vay trå trå vay Cm lam trai nam bac dong ta y Cho phi suc våy viing trong bon biL." Nhan sinh quan d6 trong khuon kh6 cila tlf tuang Nho giao dang d6ng vai tro chil d~o trong chinh th€ quan chil. TMi d~i Ly Trffn trl.fac d6 mily the' ky, "chi lam trai" da la m(>t ly tuang sang ngC1i, dlfc;Jc nuoi duong va ren Juy~n trong tinh thffn truy~n thong dan tQC Va tinh hoa cila tam giao dung hc;lp, rna Ph~t giao dlfc;lc coi la ng<;>n tinh ky dån dlfC1ng nh~p the'. Thi~n slf keu g<;>i dilng nam nhi gia tu Nhlf Lai, vua tha thie't mong chC1 b~c trlfc;lng phu va quan tl! hao lam nglfC1i thanh nien våy viing ngang d<;>c. Thi~n

Nghiem (1121-1190), thu(>c the' h~ thu Il dong thi~n Quan Bfch thuye't giao:

su Quiing

... "Nam nhi tl! huu xung thien chi Hl.fu hlfang Nhu Lai hanh xu hanh" (Nam nhi v6n c6 chf tung trC1i V~y dung buac theo con dlfC1ng Nhlf Lai) Vua Trffn Minh Tong ( 1300-1357) trong bai thd ban cho ngl! sit Ph~m Tong M~i, ca ngc;Ji phftm chilt ngay th~ng, can dam benh vJ!c cong ly khong sc;l milt long vua: "dai o citu hy cilm vo thanh, chinh d6n tri~u clfdng sJ! phi khinh, di~n thlfc;lng ngang tang ung h6 khi, nam nhi da o thit thi cong danh" (Nåi o dai (dai ngl! sit) da !au im tie'ng Chinh d6n ky clfdng trong tri~u la vi~c h~ tr<;>ng Tren di~n ng<;>c, khi phach ngang tang nhlf c<;> p. nhlf chim lfng Lam trai nhlf the' mai xung cong danh)

Nho si Le Ciinh Tuan (?-1416?) , tac gia bue "V~n ngon thlf" nay da milt (5), hie'n dang tu6i thanh xuan cho sJ! nghi~p cuu qu6c ch6ng l~i sJ! do h(> cila gi~c Minh. Bai thå "Vo y" cila ong vua th€ hi~n tinh thffn vo uy , vua c6 si khi nho gia va ciing ritt ung dung tl! t~i . "Vo y lf tri ti~n kie'n tri , thit sinh hanh chi khai nhan vi , than tuy Jao hy chi nhlfng t~i, nghia huu dlfdng nhien tit bilt tl (til'), nhie'p dang mon la canh v~n hi€m , thlfc;lng

Phap Åm Ph ~ t Dan 2010

thang

h~ l~i thi~p

thien nguy , tu phlfdng tl! thi nam nhi

sl;(, d~p bie'n gi ang san da nhilt

k:Y"

(Khong mang Mn ca i bie't l~ i h6a bie't Cu(>c dC1i mlnh, ra giup nlfac hay a ån, tl! mlnh quye't Than da gia ro i nhlfng chi vån con nung nilu Vi~c nghia dang lam, sa gl cai che't Treo doc da, barn da y rung, triing triing gian nan Khi len thac, lue xu6ng gh~nh, ch~p chiing hi€m tra St! nghi~p ke lam trai phiii ngang d<;>c bon phlfdng Triii khap non song la m(>t di~u k:Y thu) Gffn bon tram nam hoa mlnh vao dong ljch sit dan t(>c, SJ! dong hanh cila tam giao ciing khong phai Ja hoan toan thu~n buom xuoi gi6. PMt giao ciing da tung bi phe phan, cong kich tren blfac duC1ng phat tri€n. Cac nhan v~t dilu tranh nhlf Trlfdng Han Sieu, Le Van Hl.fu, Dam D1 Mong, Ph~m Su M~nh, Le Quat. .. d~u !ily tinh thffn biio v~ qu6c gia trong khi tham chanh d€ phat bi€u y kie'n nham chiln hlfng chinh trj. Hai tri~u Ly Cao Tong va Ly Hu~ Tong cuoi dC1i Ly , bien clfdng thlfC1ng lo~n l~c va n(>i phiin a tri~u dlnh. Vua quan m(>t s6 sa da tråe tang, d~o phap suy vi. Dam D1 Mong, tuy khong la m(>t trung thffn nhlfng vån c6 quan di€m ro r~t v~ tlnh tr~ng d~o Ph~t dlfdng thC1i. Con ghi l~i IC1i tau cila ong len Ly Cao Tong v~ t~ n~n SU tang va yeu cffu hoan tl;IC : "Phudng kim tang do phii dii djch phu tlfdng ban. Tl! ke't b~n lu, v<;>ng l~p su tlf, tl;l l<;>ai quffn elt, da vi ue' hanh. Ho;:tc lf giai trlfC1ng, tjnh xa cong hanh titu nhl;IC, thi~n phong tTnh vi~n tlf tl! gian dam . Tru phl;lc d~ hanh, huu nhlf ho thit. B;:ti tl;lc thlfdng giao, ti~m ti~m thanh phong. Thit nhi bilt cilm, citu titt tlf th~m." (Hi~n tlnh so su tang da gffn ngang bang s6 phu djch . H<;> tl! ke't be nh6m, tl! phong can nguC1i dung dffu , nh6m h<;>p sinh ho~t chung vai nhau , lam nhi~u di~u sai trai. Ho;:tc a gi ai trlfC1ng, tjnh xa ngang nhien rlfcju thjt, ho~ c nhlf ndi thi~n phong tTnh vi~n !;:ti rieng tl;( gian dam. Ngay ån m~t, t6i ra nhlf loai cao chu(>t. H<;> lam h~i phong tl;IC, t6n thlfdng giao phap, lau ngay da quen th6i ... Ne'u nay khong nghiem cilm, d€ la u ngay cang t~ h;:ti).

Sit gia Le Van HlfU (1230-?) dC1i Trån, tac giii b9 D~i Vi~t sit ky dffu tien cila nlfac ta, dlfc;Jc vua Trån Thanh Tong ban chie'u khen , la nglfC1i nhi~t tlnh vai Nho h<;>c, da phe phan hanh d(>ng thien Ph~t cila vua Ly Thai T6: "Ly Thai T6 tue de' vi, phil c~p nh~ nien, tong mie'u vi kie'n, xa tac vi l~ p, tien tf Thien due phil sang l~ p båt tl!, hJ!u triing tu chlf 19 tL! quan, nhi d9 kinh su thien du nhan chi tang, ta c th6 m(>c tai ll;(c chi phi bilt khii thang ngon da . Tai phi thien vii , ll;(c phi thffn tac, khai phi tuiln dan chi cao huye't dlf? Tuiln dan chi cao huye't, khii vj tu phuc du? ... " Ly Thai T6 vua len ngoi hai nam, tong mie'u chlfa dJ!ng, xa tac chua xay, da lo l~p tam ngoi chiia t~i phil Thien Due, con cho sita chua chua qua n khap ndi , cilp d9 di~p

78


(giay chung nh~n) cho hon ngan chung tang t<;~i kinh thanh, lam hao tein ti~n tai, suc ltfc, dilt dai, cåy ccii bao xie't kei. Cua ciii kh6ng tu troi mtfa xucing, suc lt!c chilng do thftn ban cho, d6 chang phåi la VO vet mau mo CUa dån sao? Vo vet mau mo cua dån, gqi la tu phuc sao?). Truong Han Sieu (?-1354) la ngttoi t6n Nho bai Ph~t, nhttng chl la bai xich cac ke lqi d1,1ng d<;~o phåp dci mttu du tlf lqi. Lå m9t danh nho dttong thoi, khi mat dtfqc tho d Van rrue'u. Trong "Khai Nghiem tt! bi

ry",

6ng vie't:

"Tttqng giao do thie't, nai phu d6 thi d9 nhån phttong tit$n. Cai d~;~c slt ngu nhi v6 tri, me nhi bat ng9 giå, tue thlt di vi h6i httong b<;~ch nghit$p dja. Nai ky d6 chi giåo khoai giå, thu that "kh6-kh6ng" bån y, vu chie'm danh vien giai cånh, di kim bich ky ett, long ttfqng ky chung, dttong the' lttu t~;~c håo huu bcii htfu tong nru htfdng (tng. CO' pham thien h<;~ ao khu danh th6, tlf ett ky ban. Trl hoang qui chi, phi canh nhi thtfc, phi chuc nru y; that phu that ph~;~ vang vang ly gia that, khu htfong ly, tuy phong nhi my . .. " (Tttqng giao xåy dt!ng dung lam phttong tit$n te' d9 chung sinh, giup cho ke ngu chtta giac ng9, me mu9i chtta tinh, noi d6 rna quay v~ dilt lanh ... Nhttng nhii'ng ke giåo ho<;~t trong hang tang IU bo mat cai y "kh6-kh6ng" cua d<;~o, chi mong crue'm lay noi dilt teit cung cånh d~p. n<;~m vang dat ngqc noi tru ng~;~, chung tang cang t6 dicim xa hoa rtfc ro tt!a voi r6ng. Them bqn quy~n the', h<;~ng dung t~;~c a dua dua doi theo . Tlr d6, chua chi~n chie'm m9t nii'a cac noi danh thang. Bqn ao thåm, ao vang t~;~ t~p. kh6ng cay rna an, kh6ng dt$t rna m~c , them h<;~ng that phu that ph~;~ bo nha elta lang x6m theo vL .) Trong "D~;~c thUy son Linh te' thap kf', Trttong Han Sieu cfing nhan m<;~nh tt$ h<;~i cua m9t sei tang su' lqi d~;~ng d<;~o phåp lam di~u bat chinh: "Dlf vi: Thich Ca lao tlt dT tam kh6ng chung d<;~o, dit$t h~u m<;~t thoi, thiciu ph~;~ng Ph~t giao, c6 ho<;~c chung sinh, truen h<;~ ngfi phån, tang sa i ett ky nhat, phe' dit$t di

luån, htt phi tai båo; ngtf ngtf nhi du , xuy xuy nhi tong, ky bat vi yeu mY., gi an quy gi å co ru! Bi ky sd vi 6 6 khå .. . " (Ta n6i: Thich Ca dung tam kh6ng chung d<;~o , Kru Ph~t tich dit$t, it ngttoi t6n tho gi a o ly cua Ph~ t, c hi me ho<;~ c chung sinh, dilt dai thien h<;~ nam phån, chua chi~n chie'm m9t, lam b<;~i ho<;~i d<;~o thttong, t6n h<;~i tai sån, stt tang dong dai rna dam kho kh<;~o tin theo. The' rna khong thanh yeu quai gian ta, th~t cfing hie'm thay! Nhung hanh vi ay khong thci dtfqc, kh6ng thci dtfqc! ... ) Nhttng trong dong tu' tu'dng chu d<;~o thOi Ly Trån, Ph~t giao vån c6 tac dt,Ing va anh httdng sau r9ng trong xa h9i nhtt chinh Le Quat, m9t danh nho cung thoi voi Ph<;~m Stt M<;~nh , du mucin d6i moi kh6ng khi h9c thu~t t6n Nho, bai Ph~t, v~n phåi thua nh~n: "Ph~t thi chi hqa phuc d9ng nhån , ha ky dac nhan chi thå m thå cO' hT! Thttqng tt! vtfong c6ng di chi thu nhån,

Phap Åm Ph~t Då n 2010

pham thi tf Ph~t stf, tuy kit$t sd hftu , cO' v6 can sac . . . CO' tu' n9i kinh thanh c~p ngo<;~i chåu phu , cung th6n t!ch h<;~ng , bat lt$nh nhi tung, bat minh nhi tin, huu nhån gia xu tat huu Ph~t tt!, phe' nhi ph~;~c httng, ho<;~i nhi ph~;~c tu, chung c6 låu dai du dån ett dai ban. Ky httng th~m di , nhi t6n sung th~m d<;~i da. Dlf thie'u d9c thtf, chi tf c6 kim, th6 dit$c rrunh thånh nhån chi d<;~o , dT h6a tlf dån, nhi teit vi nang tin tt nhat httong. Thttong du lam son xuyen, tue tich ban thien h<;~, du sd vi hqc cung van mie'u , vi thttong nhat kie'n. Thii' ng6 sd di thåm huu qui tf Ph~t thi chi d6 vi~n hT, trie'p b9c ng6 dT thtt. - Bac Giang bai th6n Tru~u Ph u c tt! bi kf'. (Nha Ph~t lay h9a phuc tac d9ng long ngttoi, sao rna cåm dttqc ngttoi sau b~n nhtt the'! Tren tu b~c vttong c6ng xucing Mn h<;~ng thu dån, h~ d6ng g6p cho Ph~t stf, du c6 dcic cå ti~n cua cfing chang tie'c ... Tu kinh thanh de'n ngoai chåu phu, t~n noi th6n cung hem vang, khong bao rna ngttoi vån theo, kh6ng th~ h~n rna v~n cu tin, h~ noi nao c6 nha dån at c6 chua chi~n, bo r6i l<;~ i dt!ng, hlf thi l<;~i slta, sei chu6ng trcing låu dai di;tt gån phan nlta sei ett dån. Ph~t giao rat thinh hanh va ngtfoi dån ngay cang t6n sung. Ta lue con tre dQC sach c6 kim, cfing hiciu qua v~ d<;~o thanh (nho), lay d6 giao h6a dån , reit cu9c v~n chtfa dtfQC m9t hlfong nao tin theo .. Ta l<;~i thu'ong d<;~o choi s6ng nui, nlta thien h<;~ con lttu ctau chån, v~y rna cfing chtfa thay qua m9t trtfong hqc ho<;~c van mie'u nao. Do d6 ta h6 th~n so voi tin d6 nha Ph~t, nen vie't ra dåy dci giåi to tam long. Bai van bia chua Thi~u Phuc 6 thon Bai, tinh Bac Giang) Trie't ly nhån sinh thoi d<;~i Ly Trån thci hit$n stf hoa nh~p vao dong sinh m~nh dan tQC. Chan hoa trong dong tu' ttfdng truy~n thcing nhån bån va hoa di~u voi thien nruen, n6 da t6n t<;~o m9t sinh thU'c v~ c9i ngu6n qucic gia. Nhat la sau chie'n th<ing quan Nam Han cua Ng6 Quy~n, trie't ly nhån sinh d6 da dåp ung khat vqng cua nhån dån, mong mucin va c6 khå nang thoat khoi stf do h9 va blnh dang trong quan hl$ voi Bac phttong. Pha Tcing, blnh Chiem cua tri~u di;ti nha Ly va hai lån danh tan quan xåm ltfqc nha Nguyen vao doi Trån cung voi Stf md mang van hQC, xay dtfng kinh te' tren CO Sd van dUe, v6 tri, minh chung cho tinh thån "dung tam te'" dit$u d~mg trong hit$n tlnh chinh tri dttong thoi .

Tå phudng nhan tri Trttoc V<;~n H<;~nh, m9t thi~n stf thu9c the' h~ thu mu'oi dong thi~n Nam phttong- B6 Phåp Thu~n (915-990)- da tung tham gia chinh tri dttoi tri~u Le B<;~i Hanh. Pha t biciu y kie'n v~ ngoi chu thien h<;~, thi~n stt n6i: "Qucic t9 nhtt dang l<;~c, Nam thien ly thai blnh, V6 vi ett dit$n cac, Xu xu tue dao binh" (Ng6i nttoc nhtt lo<;~ i dåy leo chang chit Muon d<;tm phttong nam dttqc thai blnh Tri~u chinh dn ap d~;~ng dttong IO'i v6 vi Noi noi khong con gi<;~c gia dao binh)

79


"V6 vi nhi v6 båt vi", ne'u hieu theo loi Uio ti'r. "Kh6ng lam nhu'ng kh6ng c6 gl la kh6ng lam" cho phil hqp voi d~o. Uio giao cung chu tru'elng "Tuy~t hQc v6 ttu" (kh6ng hQc chang lo phi~n), nhu'ng chinh la hQc s6ng thu~n theo Tlf Nhien "thu an mang true, d6ng an gia, xuån tam h6 sen, h~ tam ao" (Nguy~n Blnh Khiem) , "Tuy~t thanh khi trf" de quay v~ soi ffiinh vi cai bie't v~ ngttoi chi la tri thuc, bie't chinh mlnh moi thlfc la sang su6t "Tri nhån gia trf, tlf tri gia minh". Ne'u Uio giao chåp "v6", httong v~ Tlf Nhien; Nho giao chåp "huu" vao m9t tr~t tlf xa h9i theo nhi1ng khu6n kh6 d~o due l~ nghTa tam cu'ong ngu thu'ong, th1 d~o Ph~t phi hi1u phi v6. Cung thuye't v~ "v6 vi", thi~n su' Chån Kh6ng (10461100) to y trong "Cam hoai'' "Di~u

ban hu' v6 nh~t nh~t khoa, hoa phong xuy khdi bie'n sa ba, nhån nhån t~n thuc v6 vi l~c, nhttqc dac v6 vi thu y thi gi a" (Ca i g6c tinh di~u htt v6 vån bie u hi~n thttong ngay Lan gi6 åm th6i khap mu6n neli Ngtroi ngttoi thåu hieu v6 vi la ni~m vui C6 du'qc ni~m vui v6 vi, d6 chfnh la nha) V6 vi Ci da y vua la tr~ng thai than tam thttong l'.lc khi da lanh ng9 "sac kh6ng" rna cung la ett trån l~c d~o, vui s6ng dttoi mai nha thien nhien khi da t~n thuc di~u ban cua hu' v6: "Ta m t~p phuc c9ng nhåt c6c dttong d1,1ng" (d~o due kinh, chu'elng Il)

kY

v6 hi1u xa chi

(6 tr1,1c banh xe c6 ba mtteli nan hoa, tac d1,1ng cua xe kh6ng (j nan hoa, vanh xe, rna (j ch6 tr6ng r6ng cua 6 tfl,IC) . Thi~n su' Hi~n Quang ( ?- 1221), thu9c the' h~ thU mttoi

b6n dong thi~n Quan bich, dung nhån sinh quan Uio giao trå loi cho tang d6 : "Na tlf Hua Do due, ha tri the' da, tie u dao tlf t~i nhan"

kY

xuan, v6 vi ett khoang

(Nhu' du'qc due cua Hua Do Sao bie't du'qc doi ffiinh httdng måy mua xuån V6 vi s6ng noi que mua dån da Tlf t~i nhan tan tieu dao) Kh6ng ti'r cung noi de'n "v6 vi", "M~nh y ti'r vån hie'u" . Ti'r vie't: "v6 vi". Phan Tri nglf. Ti'r ca o c hi vie't: "M~nh t6n vån hie'u u' nga ", nga 6i vie't: "v6 vi". Phan Tri vie't: "Ha vi da". Ti'r vie't: "Sinh, slf chi dT 1~, ti'r, tang chi dT 1~ , te' chi di l~ "

(M~n h y ti'r hoi v~ d~o hie'u . Kh6ng ti'r dap: "Kh6ng

trai". (M9t horn) Phan Tri danh xe (cho Kh6ng ti'r) . Ti'r bao : "M~nh ton hoi ta v~ d~o hie'u", ta bao: "Khong trai" . Phan Tri dap: "V~ y la nghla gl?". Ti'r dap: "Cha m~ con s6ng th1 ph1,1ng slf cho hqp 1 ~, måt r6i th1 t6ng tang cho hqp 1~ , te', c ung te' cho hqp l~ "

Phap Åm Ph~t Dån 2010

TrCi l ~ i voi eau "V6 vi ett di~n cac", c6 the hieu r9ng va hai hoa hein khi tu "v6 vi" dttqc dung trong tinh thån d6ng qui cua tam giao n6i chung, cua Ph~t Uio n6i rieng. Sach " f)~i Nam thi~n uy~n t~p I1,1c" ghi chu v~ su' Phap Hi~n tu thi~n dinh" "Sau khi Chi (TI-ni-da-lttu-chi) måt, Phap Hi~n vao Tu Sein t~p dinh. Thån hlnh nhu' ca y kh6, v~t nga d~u quen, gi6ng chim bay Mn thån m~t, loai thu rtrng quån quyt. Ngu'oi båy gio m9 tie'ng de'n hQc d6ng khong xie't ke. Su' ben dlfng chua d~y hQc , ett tang lue nao cung c6 hein 300 ngttoi. Thi~n tong phu'elng nam båy gi o thinh nhåt" . "Thån hlnh nhu' cåy kh6, v~t nga d~u quen " tåy y cua Trang Ti'r trong thien T~ v~t lu~n n6i v~ phep "tQa vong": "Hinh nhu' ki~u moe, v~t nga eau vong". Phep dinh cua Trang Ti'r con gioi h~n trong con dttong tu luy~n ban nga , con Phap Hi~n tie'n xa han tlf tlf giac Mn giac tha, nen mai them chim bay de'n , thu rltng fim l~i, ngu'oi theo hQC Va thi~n Su' l~ p chua thuye't phap " phi di~U tlfU tuån, da thu tttelng hi~p. Thoi nhån hu'dng phong la i hQc gia båt kha thang s6. Nhan sa ng tlf th1,1 d6 , ett tang thu'ong tam bach du' nhån ... " Tac gia "Okokura Kakuzo ke't lu~n v~ slf quan h~ gii1a d~o giao va thi~n giao: d~o giao c6ng hie'n cho nhi1ng ly tu'dng thå'm my , thi~n gi a o lam cho chung thlfc te'" : "Taoism furaished the basis for aesthetic ideals, Zennism made them practical " (The book of Tea-p.52Tokyo, 1959). C6 the n6i d'!-0 hQC "dung tam te'" cua V~n H~nh va dttong t6i chfnh tri "vo vi ett di~n cac" cua Phap Thu ~ n dem l~i "mua xuån Ly Trån" khi nhln l~i cac ho~t d9ng thlfc ti~n cua hai vu'ong tri~u nay. l. Vua sang, toi hi~n:

Trach nhi~m lanh d~o cua quån thån la dåu m6i cua le httng vong. Thi~n su' Vien Thong ( 1080-1151 ) da tau trlnh len vua Ly Thån Tong ( 1128-1137) v~ ngu6n g6c thinh suy, tri lo~n: "Thien h~ do khi da, trf chu' an tac an, trf chtt nguy tac nguy, c6 t~i nhån chu s6 hanh ha nhtt nhl. Hie'u sinh chi due hqp vu dån tam c6 dån ai chi nhtt ph1,1 måu, ngttong chi nhtt nh~t nguy~t. Thi tri thien h~ dac chi an gia da, Tri lo~n t~i thu quan, dac nhå n tac tri, thåt nhån tac Io~n. Thån lich quan ti~n the' de' vttelng vi thu'ong båt dl d1,1ng quån ti'r nhi hu'ng, båt dT d1,1ng tieu nhån nhi vong gia da .... C6 chi thanh Vu'ång tri ky nhu'QC thi'f c6 tac nhien båt tUC ky due dl tu ky , pha p dia båt tue ky due dT an nhan. Tu kY gi a, th~ n u' trung da ... " (Thien h~ nhtt d6 dung, d~t neli yen thl dttqc yen, d'.lt ch6 nguy th1 g~p nguy, quan trQng la hanh vi cua b~c nhå n chu ra sao rna thoi. Khi due hie'u si nh thu ~n voi long då n thl då n thu'ong yeu nhu' ph1,1 måu , ngå'ng m~t tr6ng nhu'

80


m~t trC1i m~t trang: d6 chfnh la d~t thien h~ noi ch6 yen

?), ngt1C1i du<;1c vua Trfin Minh Tong nglf tå tho khen

v~y!

t~ng , m()t nglf sti thang th~n tlfng nhi~u phen bi giang

Nudc trj ho~c lo~n chinh tlf cac quan l~i, duqc nguC1i thl nuoc tri, ma't ngt1C1i thi nu'oc lo~n. Thån tråi xem cac b~c de' vuong tMi trlfoc, chua tlfng ai khong dung quan tlf rna chfin hu'ng du'<JC nghi~p, khong dung tieu nhån rna nuoc bj tie u vong .... Thanh vuong dC1i truck bie't the' nen d~u bat chudc trC1i, mi~t mai trau d6i dtl'c de sU'a mlnh ; b~t chuoc da't, cham cham trau d6i dtl'c de an dan. Stia rnlnh, luon th~n tr9ng trong long ... ) Sti con ghi l~i: "Ly Thån Tong vlfa len ngoi thl d~i xa cho cac tu ph~m. va trå l~i nhung ru()ng da't tjch thu cua quan dan ngay trlfoc . Quan linh thl cho d6i phien, ctl' Ifin llf<;1t 6 thang m()t, duqc v~ lam ru()ng. Nhu the' vi~c binh khong ngan trå vi~c canh nong". Vua Trfin Minh Tong (1300-1357), nghien ctl'u kinh Djch de'n "sach dtl't cå l~ da" (tam tuy~t vi bien d~i Dich kinh), dn trQng n6i v~ vi~c dung ngt1C1i: "Nhan quan chi nh~m nhan , phi tlf ky nhan da. Dan vi chi hi~n nhi, di ky nhan nhan ngo tam , cung ngo chtl'c, slf ngo slf, phl,lc ngo lao, c6 vi chi hi~n nhan nh~m chi. Ngo chi hi~n da , t~c så nh~m chi nhan di~c hi~n ... Ngo ba't hi~n yen, t~c så nh~m chi nhan di~c ba't hi~n ... " (B~c nhan quan "vua chua" dung nguC1i, khong phåi c6 tlnh y rieng gl voi h9 . G9i la toi hi~n. phåi la nguC1i bie't suy bl;lng ta , giu tron chtl'c cua ta, theo du6i slf nghi~p ta, he't stl'c VI n6i va't vå cua ta, cho nen

gQi la nguC1i hi~n rna giao trach nhi~m. N6i ta la ong vua hi~n. ngu'C1i rna ta giao ph6 eling hi~n ... Con nhu ta khong la vua hi~n? Thl ngu'C1i ta giao nhi~m Vl,l eling chång hi~n ... ) Tri VI ngoi bau trong 15 nåm (1314 de'n 1329), vu'ong tri~u Trfin Minh Tong sang rlfc nhung trung thfin van v6 llfng danh: "ThC1i ba'y giC1 lam quan t~i tri~u c6 E>oan Nhu Hai, Ph~m Ngii Uio, Truong Han Sieu, M~c E>inh Chi, Nguy~n Trung Ng~n. Chu Van An ... d~u la nhung ngu'C1i c6 tai can trillfcå." Ciing trong vuong tri~u nay, Ph~m Tong M~i (?-

Phap Åm Ph~t Dan 2010

ne'u du'qc ve

chtl'c. Trong bai "Thien thu phu giam" (bai phu LC1i ran giCii vie't nhan tie't thien thu mung 5 thang 8), ong ba y to ta'c long: "Thfin ngon rrunh h& tlf giam, thftn tam hach h~ nhuqc dan, ChUng chinh u thi h6 chi thu nhi khi khoat, qufin ta u thi h6 dåm l~ c nhi mao han ... " (LC1i trung thfin sang nhu guong, d~ trung thfin do nhu son B~c trung chinh tlf d6 an tam hå d~ , IG gian ta VI d6 sån ga y tan m~t.. .) Bai tho thån cua Ly ThuC1ng Ki~t, Hjch tlfong si cua Trfin Qu6c Tua'n, Thfit tråm sd cua Chu Van An, V~n ngon thu' cua Le Cånh Tuan la nhung ang van, Wi g9i tha thie't cua nhung trung thån m()t long VI dan, VI nlfoc.

2. Nhan due tri dung: Trong coi trC1i-da't-nguC1i, "dtl'c nha vua lon nhu trC1i da't, uy danh lam cho tam coi du'<;1c yen 6n, cå nhung noi t6i tam eling duqc nhC1 on tr~ch ... " l "de' dtl'c can khon d~i, uy thanh finh bat di en, u am mong hu~ tr~ch ... " (Khuye't danh) va khap ndi , hinh ånh CUQC ScJng thanh blnh, "trai gai dong due lam ve vang cho dC1i" (vinh the' nam nu xua't da nhan) , "nhung trai gai khi tie't dtl'ng dfiu trong hang cac tuong" (cao the' nam nu thlfc;fng tuCing thu), "trai gai yen vui , dC1i he't kh6" (an l~c nam nu tht1C1ng vo kh6) tlf nhung IC1i sa'm truy~n da h6a thanh hi~n thlfc. Do dau? Chinh tlf vai tro lanh d~o cua b~c dm quy~n!

Ne'u vS duc;1c que huclng, em mel uoc Se di tham: Quång Trt, Gio Linh, Ghe Blnh Long, An L<)c, Khe Sanh, R6i A Luoi, A Sao va Quång Trt ... Tim d6n lliy, khong gian nhiSu tU' khl Nhung dta danh chie'n sl da hy sinh Anh hung vo danh

y chi chua thanh

Yl no ffm cua nguoi dan doån m~nh . Em se thap nen huclng long, cung kinh T~ dn nguoi da vt nuoc vong tha n

T~ dn ai dung tam huye't nhQc nh~tn

To hung sil' bang con tim yeu nuoc Ne'u vS duc;1c khi hoan thanh d~i cu<)c, Con gl hdn la san s6c Ma , Ba; D~y cha u thd long yeu me'n E>fft Cha,

Va gln gift månh giang sdn gffm v6c. YNga

Khong d6 thlfa cho "thien tai, thuy hQa" ' hQ tlf nh~n tnich nhi~m va tlf nMn vo tai h\m dtl'c la nguyen nhan lam cho dan chung Ifim than co clfc. Vua Ly Thai T6 (974-1028), nguC1 i vie't "Thien do chie'u", d~t ten da't Thang Long lam kinh do tlf 1010, de'n nay b~n vung da ngan nam, vi nhan quan "tam bi tri" d6 da thanh tam kha'n trC1i che chå cho sinh dan khi tren duC1ng chinh ph~t trå v~ qua Viing Bi~n . g~p phåi mua to s6ng du: "Tlf di phi dtl'c, thi€m eLt dan tht1<;1ng, nguy Cl,l, nhlfc;1c tlfong ham Vl;l tham uyen, phi cåm tt! thi binh uy, VQng hanh chinh ph~t ... Chi u binh nhån giao cong chi te', ho~c u6ng thuong trung hie'u, ho~c ng9 h~i hi€ n luong, tri sti hoang thien cha'n n(), di chu'ong ky qua, tuy tao khuynh vån, di~c vo ham yen. Ky t~i ll,lc quan, t() i l~t l~t

81


do khå thu. Duy giån t~i thu'<;Jng

ete" chi

tam"

(Toi la ngu'oi kem due, l~m d tren muon dån, vån hitng lo S<;l nhu' Sa xu6ng VlfC SåU, khong dam ch vao quån m~nh rna y the' dit binh danh gi~c ... Trong khi giao tranh, ho~c gie't låm ngu'oi trung hie'u, ho~c lam che't oan ke hi€n lu'ong, lam cho troi n6i gi~n v~ch ro 16i låm cho to i, thån nay du che't chil.ng dam than van. Rieng d6i vdi sau quån, tt?i d6 xin dung thu. Dam mong long troi soi xet.) "Chie'u h6i 16i" cua vua Ly Cao Tong la mt?t mjnh chung cho vi~c tri dån khi "vua khong hi€n" "quan khong hi€n" rna vua Trån Minh Tong då lu~n ban trong vi~c dung ngu'oi (Nh~m nhån lu~n) : (Tråm åu u'ng d~i nghi~p, thåm xlt cltu trung, båt tri dån sl,I' chi gian nan, thinh n~p ti~u nhån chj ngon di thu oan u' h~. Dån ky tu' oan, tråm tu'ong tru y ? Kim ky cåi qua tlf t~n, du dån canh thuy . Chu' huu di€n d!a sån nghi~p mot u' quan giå, tåt hoan chi. (Tråm con nho da phåi ganh vac vi~c ldn, noi cltu trung sau tham, khong bie't de'n noi kh6n cung cua muon dån , då v~y con nghe theo loi b<;>n ti~u nhån rna ke't oan vdi ngu'oi dudi . Dån oan h~n thl tråm bie't dlfa va o ai ? Tu nay tråm se stta 16i, cung nhån dån bat då u canh cåi. Aj c6 ru(\ng dåt sån nghi~p bi quan l~i cu'dp do~t, se du'<;lc trå l~ i).

3. Khiem cung tit ai

:

Ly Thanh Tong (1023-1072) la vua thu ba tri€u Ly , ngu'oi dåu tien cho xåy Van mje'u va md khoa thi bac hQC ch<;>n nhån tai. Nhu'ng nhac Mn cong due, khong the khong nhac de'n long trac ån tu ai cua vua d6i vdi sinh dan, ngay cå nhung ngu'oi dang trong vong lao ly . Chfnh sach nhån tri doi Ly Trån xac l~p d6i tu'<;lng rna chfnh quy€n thu'ong xuyen phåi c6 trach nhi~m la xay dl,I'ng mt?t xii. h()i thanh blnh, doi s6ng cua nhån dan du'<;Jc an l~c , giao h6a nhån dan bitng tu bi khoan thu, vl hlnh lu~t chi lam nguoi ta s<;J hai h6a cam thu, Ngay nay, s6ng giua trao lu'u nhan bån va xu the' dan chu dang ti:rng bu'dc x6a dån nhung th~ che' d()c tai phi nhan bån, då va dang dung ClfC hlnh sat mau b6p ngh(ft tlf do va cha d~p nhån phåm, d<;>c l~i gu'ong tu ai ngu'oi xu'a, th~t la dang cho ta h<;>c t~p va suy ngåm : "Tråm cu' thåm trung chi cung, ngl,I' thu than, t~p h6 cåu, lanh khi do thå nhu' thlt. Hu6ng til nhån t~i linh ngl,I' chi trung, tht;~ luy tie't chi kh6, khUc trl,I'c vi phån, phuc chi båt sung, hlnh chj båt cai. Nhåt vi han phong sd bue, khdi båt tlt u' vo co. Tråm th~n mån chi. Ky l~nh huu ty phat khåm tich, c~ p ph~n nh~t nhi thu dlp chi". (Tråm d tham cung, su'di lo than thU, m~c ao h6 cuu, the' nhu'ng hoi l~nh con the'. Hu6ng chi nhung ke bi giam cåm trong ngt;~c, kh6 sd bdi gong cum, ngay gian con chu'a xac dinh , bt;~ng chang du no, ao khong che kfn than. Mt?t khi gi6 l~nh hanh h~ , khong phåi la che't oan u6ng

Phap Åm Ph~t Då n 2010

sao? Tråm råt la thu'ong x6t. V~y ra l~nh dlp chan chje'u va phat com ngay hai bua cho h<;>.) Vao thang 6 mua h~ nam 1065, vua ngl,I' t~i di~n Thien Khanh xet ki~n, c6 cong chua D(\ng Tien håu qnh. Vua nhln con mlnh r6i båo ngt;~c l~i: "Ngo chi ai ngo tlt di~c do thien h~ pht;~ må u chi ai ky tlt da. Bach tinh vo tri tlf m~o di~n hie'n . Ngo th~m mån yen. Ung tlf kim dT Mu, tt?i vo khinh tr<;>ng, nhåt tong khoan hlfu." (Ta yeu con ta eling nhu' nhung b~c cha m(f trong thien h~ yeu con cai hQ . Tram hQ kh6ng bie't gl nen tlf ph~m vao lu~t phap. Ta rat thu'ong x6t. Nen tu nay v€ sau, tQi bat ky n<;ing nh(f d€u khoan giåm.) Sinh dån dt1<;1c dum b<;>c tu truy€n thuye't tram con ke't tinh noi gi6ng R6ng Tien theo huy€n slt vua lang m~n vua l~c quan , du'<;lc chd che bang due rue'u sinh cua Troi va tu bi nhån ai cua Ph~t Nho. Ttnh yeu thu'ong cham s6c v6 v€ nhån tam d6 nhu' da i gu'dng soi long va chi c6 con ngu'oi d6c long hudng v€ nhan sinh bang ti:r tam tu~ tri mdi chung dac va phat tam ph6 dQ nhån quån, thåu hj~u noi co Cl,I'C cua dån den. Theo slt con chep l~i vao nam 1334, vua Trån Minh Tong khl di tuån thu Ngh~ An, nghi d Hanh f)i~n va c6 vie't tho:

tu

håi ha tam sti kh6n "Sinh dan nhåt th! ngii. bao d6ng, cung, Tieu tu'dng båt tri Cao t6 y, Vi u'dng hu' phi nhu~n thanh h6ng" (He't thåy sinh dan d€u la ru()t thit cua ta No long nao d~ cho b6n bi~n kh6n cung Tu'dng qu6c Tieu Ha khong hi~u y Cao t6 Phi ti€n to di~m cung Vi ttdng) Bai tho phe phan vi~c xay hanh cung d Ngh~ An, gay hao t6n ta i llfc va dan chung phåi co clfc vllao dich. Ly Nhån Tong (1066-1128), con tru'dng cua Ly Thanh Tong va Thai h~u Y Lan , la vi vua tung than chinh d(fp gi~c, quan tam de'n vi~c nong tang, thu'ong di xem nong dan g~t hai, ban chie'u cam gie't trau. Thje't l~p n€n Nho h<;>c cltinh qui cho qu6c gia, vua cho md khoa thi tam truong, l~p Qu6c tli gi am ... gi up cho slf phat tri~n hai hoa CUa tam giao VaO COng CUQC md mang van h6a . Trong "Låm chung di chie'u", vua M l~i di ngon v€ le sinh tlt va khlem cung d~n do phåi he't suc giån don v€ tang le : "Tråm van, sinh v~t chi d()ng, vo huu båt tlt. Tlt giå, thien dia chi d~i s6, v~t ly du'ong nhien, nhu' elt the' chi nhan m~c bat vinh si nh nhi 6 tlt. H~u tang di khi nghi~p , tr<;>ng pht;~c dT t6n tinh , tråm bat khå thu yen. Du' ky quå due, vo dT an bach tfnh, c~p chi t6 l~c, hlfu sti nguyen nguyen thoi rna t~i thån, thån hon lam kh6c, giåm ky åm thlfc, tuy~t k.Y te' tlf, dT tr<;>ng du' qua, thien h~ ky vi du ha? ...

82


... Tang tae tam nh~t thieh phl;le, nghi ehi ai thu'ång. Tang tac y Han van ki~m lide vi V\J , vo bi~t kh<'Ji phan lang, nghi thi tien de' chi tnlc. . . " (Tr~m nghe: sinh v~t kh6ng gi6ng nao kh6ng che't. Che't la s6 Wn etla trai dilt, le du'ång nhien etla mu6n loa i, the' nhung nguai dai thu'ang ham s6ng, ghet che't. (C6 nguai) chon eat linh dlnh de'n måt cå Cd nghi~p, COi trQng Vi~C tang che' cte'n hao t6n tinh m~nh, tr~m thlfc kh6ng mu6n di~u d6. Tr~m l:;ti it dU'c, khong lam du'<;1c gl d~ bach tinh yen 6n, cte'n lue che't l:;ti bat dån chung m:;tc ao x6 gai, s6m t6i kh6e 16e, giåm an u6ng, bo eling te', lam n~ng them I6i lam etla tr~m . thl thien h:;t se coi tr~m la ngu'ai the' nao? .. .

... Vi~c tang sau ba ngay phåi bo a o tr<'J, ngu'ng kh6c than . Ch6n eat theo I6i ki~m u'6c etla Han van de', , khong can xåy lang t~m rieng, hay M tr~m du'<;1C hau ben c:;tnh tien de' ... " Nam Giap Thån 1044, sau khi dyp yen Chiem Thanh khuåy nhi~u phu'ång Nam, Ly Thai Tong d6i nien hi~u la Thien Cåm Thanh VG, ban "Xa thue' chie'u" (Chie'u xa thue'). "Vi~n St! chinh ph:;tt, phu'ång do:;tt n6ng c6ng, kh<'Ji li~u kim d6ng, d<ie d:;ti phong thl;lc.Ca'u bach tinh chi ky tue, teie tr~m thl;lc du båt tue. Ky tU' thien h:;t kim nien thue' ti~n chi ban, di u y b:;tt thi~p chi lao." (Vi~c danh dyp nåi xa lam t6n h:;ti cte'n ho:;tt d(?ng etla

nhå nong, Nga dau mua d6ng nam nay mua mang l:;ti b(?i thu. Ne'u tram hQ no du thl tr~m dåy l:;ti lo gl thie'u th6n? V~y ban chie'u xa m(?t nii'a thue' nam nay d~ uy l:;to n6i kh6 nhQc etla muon dån da treo deo !{li su6i.) M(?t che' dQ chinh tri må tåt cå mQi ngu'ai d6ng thu~n lam vi~c v6i tårn bi-tri-dung, Jåy nhån dån, låy con ngttoi lam d6i tu'<;1ng phl;lc Vl;l , xa h(?i d6 sao khong chan chU'a anh xuån tu'åi? Du xuåt hay xii', "m6i khi nghT de'n dån den long bao xie't ng~m ngui" (thu'ång sinh nhåt ni~m kham tru tru'6ng (Nguy~n Su'<'Jng). G:;tp lue v~n nu'6c suy vi, vua chua hoang dåm, muon hQ lam than, lai n6i etla trung than la tie'ng gQi non s6ng. Theo Vi~t st11u'<;1c, thang mu'ai nam Nhåm Tuåt (til' ngay 18.10 cte'n 16.11.1202), Ly Cao Tong tuan du nglf t:;ti hanh cung Hai Thanh, ye'n ti~c xa hoa, sai nh:;tc cong che' khuc hat di~u Chiem Thanh, nghe ra sau thåm. Nguy~n Thuang thang than tau len vua toi can gian: "Ngo kie'n Thi tlf van: Lo:;tn qu6c chi am oan, di n(? ky chinh quai; vong qu6c chi am ai, di tlf ky dån kh6n. Kim chua thu'<;1ng tuan du vo d(? , chinh giao quai ly, h:;t dån sau kh6n. Chi thii' du th~m, nhi nh~t van ai oan chi am, v6 nai lo:;tn vong chi tri~u h6? Ng6 tri xa gia thii' hoan, båt ta i h:;tnh ky c ung hy." (Toi thily : Tlfa Kinh Thi c6 n6i: am nh:;tc mtoc lo:;tn nghe ra ai oan vi ph~n n(? slf sai quåy etla chinh tri; am nh;:tc etla nu'6c måt nghe bi thåm vi dån tlnh nu'6c åy kh6n cung. Phap Åm Ph~t Dån 2010

Nay chua thu'<;1ng dong ehåi v6 d{?, sa i Ila ehinh giao, dån den sau thu'ång kh6n d6n . Nay cång t~ h;:ti, v~y må hang ngay l;:ti v~n nghe am nh;:tc ai oan d6, chang phåi la di~m bao nu'6c lo;:tn, nu'dc måt hay sao? Toi bie't xa gia Jan v~ nay, se chang con dip ra hanh cung d6 ni1a.) Tårn bi-tri-dung vu'<Jt thoat len tren tåt cå dinh kie'n, tlnh yeu ton giao chinh la hoa sen-hu'ång sen <'J m6i con ngu'ai Jan toa khap non s6ng va toa ngat til' bi cte'n tha nhån, khong phån bi~t chung t(?c, qu6c gia, khong phån bi~t d6i xii' ngay cå v6i ke thu nga nglfa. "Ai phil 16" bai thå "Thu'ång ten gi~c bi bat" etla Thi~n su' Huy~n Quang th~t la m(?t d6a sen ngat hu'ång til' ai. Lai thanh thoat, cånh menh mang, y ehU'a chan , tlnh d6i ndi . ..

"Kh6a huye't thu' thanh dl;le k:Y am, Co phi han nh;:tn tai van thåm Ky gia sau d6i kim tieu nguy~t, Lu'Bng xU' mang nhien nhåt chung tam" (Trich rna u vie't thu' mu6n g<'Ji d6i lai Canh nh:;tn co le l:;tnh !ung bay xuyen vao dam måy nåi quan åi Bao nhieu nha(nguai) dem nay bu6n ngam anh trang Xa caeh doi nåi, tårn 1ong thu'ång nh6 chi la m(?t.)

Thanh blnh xuan

tu

M;:tnh Tii' c6 n6i: "Muon v~t day du <'J ta , quay vao bån than må thlfc hi~n. <'J dily la ngu6n vui h:;tnh phlic v6 bien" (V;:tn v~t bi 11 nga, phån thån nhi thanh, l;:tc m;:tc d;:ti yen). Trong tinh than tam giao d6ng qui, mua xuan Ly Tran toa sang anh du'ång soi åm ap v6i hao quang nh~p the' etla Ph~t giao <'J nhi1ng vu'ång tri~u doi Ly va sau d6 la tac d(?ng h6 tu'dng etla tam giao trong dong ttt tu'<'Jng truy~n th6ng etla dån t(?c cho de'n t~n dai Tran , chan hoa mua xuan tlf ehu v6i van dU'c, v6 tri. Minh quan , than lu'ång chiu ånh hu'<'Jng etla trao lu'u hQc thu~t. tu' tu'ong du'ång thoi, Jåy vi~c tu than, d:;to VO vi va tam tong thanh tinh bån nhien tu du'Bng, tieh clfc g6p phan cho dilt nu'dc . Quan tlf d6 Tran Nguyen Dan (1325-1390) khi v~ tri si <'J Con Sån, da n6i cte'n slf hai hoa etla con nguoi-xa h(?i khi bån thån da Vu'<;1t qua du'<;1c le hi1u-vo: "Trung tam nh~n dac bån lai khong, ti~n tri1 hu' khong t;:t i ca trung, thien h;:t hi1u vi gi ai chinh ly, Nhån gian v6 xU' båt xuån phong ... " (Trong long nh~n bie't du'<Jc v6n la khong Ben danh M hu' khong trong d6 Le hi1u vi la le chinh trong thien h;:t Nhån gian khong dau la khong c6 gi6 xuån) Trong thien "Vi ehinh" (Lu~n ngi1), Kh6ng tlt n6i: "Chinh giå chinh da " (Ngu'oi lam chinh tri ngay thång cai trj dU'ng dan). Tii' n6i ro hon: "Vi chinh di dU'c, thi nhu' bac than, cu' tinh eling chi "

kY

s<'J nhi chung

83


(Låm chinh trt (cai tri) rna dung dUe (dci cåm h6a dan) thl nhu' sao Bac Dåu (1 m('it nåi rna cac sao khac hu'Cing v~ l thien h~ theo v~/). Theo h9c giå Nguy~n Hie'n Le chu thfch, "day la chu tru'ång VO vi cua Kh6ng tlt, khong phåi dung hlnh phap, tranh du<;1c m9i phi~n pht.l'c, chong du<;1c m9i bie'n d('ing". Nhu the', cong tam rna n6i, d~o Ph~t lam chinh trt cung la le du'ång nhien, VI cac cao tang, thi~n su' khong tranh gianh ngoi cao cht.l'c tr9ng, khong lam di~u trai ngh!ch vCii d~o ly Juan thu'C!ng cua quoc gia dan t('ic, hQ ho~t d('ing "chinh tri", khong thtfc hanh "ta tri". Sl! sach, van thå, bi ky ... con d9ng l~i bao nhieu la "gi6 xuan n6ng a'm" cua thC!i d~i Ly Trån V~ nhung thanh ttfu van dt.l'c v6 tri, lu'u l~i trong thi tt.l', du'<;1c coi tr9ng hån chan bau. Trån Quoc To~i (1254-1277), tac giå "Såm Lau t~p" da khang dinh: "C6 lai ha v~t ba't thanh th6, til' h~u duy thi khå thang kim" (Xu'a nay v~t gl r6i chang h6a thanh da't Sau khi che't, chi thå lu'u da'u qui hån vang) Thå tlf, thi phu , khoa elt tri~u d~i Ly Trån con la m('it dicim son trac tuy~t n6i len tinh thån t\,1' chu, d('ic l~p va thtfc te' vCii nhu du bt.l'c thie't cua lich sl!. Trong "H9a vån bai thå xu'Cing hQa cua cac thi sinh d tru'C!ng thi", tac giå "Bang H6 Ng9c Hac t~p" tlf hao: "Han DuC!ng nhi Tong htfu Nguyen Minh, L~ thie't tlf khoa tuycin tua'n anh Ha tlf thanh tri~u du thtfc h9c, du'ång tri cå the' tuy~t cå binh.. ." (Han, DuC!ng, Nam Tong, Bac Tong cho de'n Nguyen, Minh La'y l~ khoa elt tlf chu'ång ch9n ngu'C!i ta i Sao bang thanh tri~u ta chi du vao thtfc h9c Phåi bie't di~ u nay dci dC!i sau dt.l't tie'ng che bai ... )

l. Ttf bao v~ van h6a: Vao dC!i Ly Thanh Tong, nha nu'Cic cho xay Van mie'u, l~p tl1<;1ng Chu Cong, Kh6ng Til' va 72 tien hi~n dci thC! . V~ van h9c, md khoa thi tam tri.J'C!ng (1075), de'n 1076 l~p Quoc tlt giam chQn ngu'C!i van tai vao d~y, 1086 l~i md khoa thi ch9n nguC!i vao Han lam vi~n. Nho h9c dån dån thinh hanh va t6 cht.l'c thi ett d11<;1c nang cao , nhu' md khoa thi Thai h9c sinh vao nam 1232 sau d6i la thi Tie'n si vao nam 1374. Khoa thi Tam giao cung du'<;1c t6 cht.l'c vao nam 1232. Nam Quy Sll'u 1253 thanh l~p Quoc h9c vi~n dS giång TU' thu' Ngi1 kinh. Du'Cii tri~u d~i Trån Nhan Tong, Nguy~n Thuyen khdi xu'Cing vi~c sl! dt,mg chu Nom lam thå phU, md dåu cho van h9c chu nom phat tricin ... Vua Trån Nhan Tong c6 bai phu nom (1 giua c6i trån vui d~o (Cu' trån l~c d~o phu), tham bac Nho Ph~t. :

Phap Åm Ph~t Dån 2010

"Sach Dich xem chåi, yeu tinh sang hån yeu cha u bau Kinh nhan d9c da'u, tr9ng long r6i tr9ng nua hoang kim .. . ... Tinh d('i la long trong s~ch, chCi con ngC! hoi de'n Tay phu'ång Di da la tinh sang soi, mtfa phåi nh9c tlm v~ Ctfc l~c . . . " Tri~u d(!.i nha Ly c6 hai diSm n6i b~t. Tht.l' nha't la quye't

tam xay dtfng che' d('i vftng m~nh dS båo v~ lanh th6 , båo toan chu quy~n thS hi~n (1 long t~n trung vCii nu'Cic vCii dan: "Hang nam ct.l' de'n ngay 4 thang 4, bach quan vao tri~u r6i lui ra ngoai elta tay thanh, de'n d~n thC! "d6ng c6" dQC ](ji th~ van, uong mau : "Låm toi phai t~n trung, Jam quan phåi thanh b~ch, ai trai IC!i th~ nay thl thån minh h~i ngu'C!i a'y". Trai gai de'n xem dong nhu' kie'n, cho la vi~c vui va long tr9ng." (Vi~t sl! tie u an) Tht.l' hai la chinh sach than dan qua "L~ tich di~n" du'<;1c vua chu tri, coi trQng nong nghi~p la ngu6n kinh te' chinh cua nu'Cic nha. Hån the', vi~c nong tang con la moi giao cåm gan b6 giua trC1i-da't-ngu'C1i rna m6 hoi lao d('ing va't Va CUa nong phu du'QC d~n bu bang h~t th6c nuoi SOng cå toan dan . "Vi~t sl! lu<;1c ghi": "Nam 1038 vua ngtf ra Bo hå i khåu (Thai Blnh) cay ru('ing".

Ngo ThC!i Si trong "Vi~t sl! tieu an" ghi ro hån: "Vua sa i huu ti quet da't l~ p dan, than te' Thån Nong, sau d6 dm dy toan lam l~ cay ru('ing. Tå huu can rang: "d6 la vi~c cua bQn nong phu, b~ h~ lam vi~c a'y lam gl?" . Vua n6i : "Tråm khong tt! cay thl la'y dau c6 xoi te', 1<!-i la'y gl neu guong cho thien h~?". Vua dåy cay 3 lån r6i nglfng ... (Toan thu' q. 2, tr. 256); dC!i nha Ly ra't tr9ng vi~c lam ru('ing, nam nao vua cung c6 di xem ca'y, xem g~t, du ro chinh thci cua nha Ly" . Chua chi~n thC!i Ly Trån du'<;1c xay dtfng c6 hang tram, Vlfa ph~,JC VI,J ChO nhu cffu tfn ngu'ong CUa nhan dan Vlfa Ja nåi tinh tu cua tang d6 va cung la nåi van cånh. M('it so chua n6i tie'ng con de'n ngay nay nhu' True lam Yen til', Huång tich ... nhung dt;:p va d~c bi~t nha't phåi n6i la chua Dien Htfu (chua M('it C('it) du<;1c xay dtfng nam 1049 ngay trung tam kinh thanh. Thang Long, tri~u vua Ly Thai Tong . Nam 1122 tri~u Ly Nhan Tong, Nguy~n Cong B~t c6 bai van bia "D~i Vi~t quoc duång gia d~ tt.l' de' Sung thi~n Dien Iinh thap bi" - (Bia thap Sung thi~n Dien linh cua vua tht.l' tu' (Ly Nhan Tong), dang tri vi nu'Cic f)~i Vi~t) , trong d6 c6 phån ghi chu v~ chua M('it C('it: . .. "Tich sung Hoang giac, doc m('i thang nhan. HuCing Tay ca'm chi danh vien, xu'dng Dien Htfu chi quang tl,l'. Tich tong ti~n chi ctfu che', xua't thanh y chi tan mu'u. T~c Linh chiSu chi phu'ång tri , nhi tri trung dung nha't th~ch can. Can thl1<;1ng phach thien di~p lien hoa, hoa thLf<;1ng nhi ki~u an cam di~n. Di~n trung t9a kim ti.J'Cing chi nang nhan. Tri chi ngo~i chu nhi~u h9a lang, hoan

84


lang chi ngo~i hJ!u so Bfch tri, m6i gia phi ki~u di thong chi .. Ti~n ki~u chi dlnh, tå hi1u Ph~n lttu li båo thap. DT nguy~t chi s6c dan, di nien chi du xuiin, thiin thua ngQc li~n . lai khåi thanh dien. Hoa huong thiet ky to chi nghi , btSn quan trån dl,lc Ph~t chi thuc. Trang tinh cii'm chi tu6ng u ngu chung, ho~c that lo tien thoai dT vi dung, tac thien vuong chi doi u tu phuong, t~ klnh khi b6i h6i nhi hien vu ... Tinh cån m~ dai , kinh phl,lng di thån ... " .. . (Ton sung d~o Ph~t , hiim mo ngudi c6 du yen tu phuc. L~p chua Dien HJ!u C1 vudn Tiiy. Theo dii'u xua, viing

thanh y ngay nay. Ao thom Linh chiciu cho dao, gii1a ao nho len mot COt da, tren COt mot d6a sen XOe ra ngan canh, tren hoa dl/ng ngoi d~n do s~m. Gii1a d~n d~t pho tuqng vang ... Ngoai ao hanh lang bao bQC, ngoai hanh lanh l~i dao ao Bich Tri , b<k cåu cong dci qua l~i. Phia siin trUde cåu, xiiy thap bau luu ly hai ben tå hi1u. Vao mung mot hang thang, mua xuiin hang nåm, vua ng6i xe ngQc, den mC1 ti~c chay. Huong hoa nghi thUc ky yen, b6n ch~u tien l~ dm Ph~t. Trang suc tudng tinh thanh nåm chung, ho~c hC1 vai tdi lui nhjp nhang, sap doi ngu thien vu"ong b6n phuong, niing khi dl,lng qua l~i nhåy mua. Tinh cån chång tr~, pht,mg kinh nao ngoi .... ) Chua M(lt Cot con gan li~n vdi vi~c Cao Bi~n tran ycim long m~ch dii't Long Bien ngay xu'a. Trån Ba Lam viet trong "La thanh c6 tich dån vjnh" (1788), cho ta biet them m(jt vai dja danh quanh chua: "Chua C1 xa Nhat Trl,l , huy~n VTnh Thu~n . Thdi xu'a dii't ay hoang bo chu'a c6 x6m tr~i. Cao Bi~n khi sang lam do ho An Nam båo dii't ay la ch6 su'dn r6ng ch~y, sai d6ng mot cot d6ng vao dii'y, eat dut long m~ch . V~ sau dån dån C1 thanh x6m lang gQi la xa M(jt C(jt. Vua Ly Thanh Tang(?) tu6i da cao chua c6 ngu'di n6i nghi~p nha , dem m(ing thay den thon M(lt C(it, thay vi Quan Åm b6 tat gQi vua båo: "då't nay rat Jinh, COt d6ng Jam thu'ong ttSn long m~ch da liiu ddi, nen kip hiiy di thl v~n nudc l~ i liiu them may ddi ni1a . ... N6i xong Thang Long vdi vua len dai vang am tien d6ng ban cho .. Tinh m(jng vua sai xiiy chua C1 phia tiiy lang ... d6i nien hi~u lam Di en HJ!u (?), hiiy bo d6ng trl;l am phil, nåm sau sinh h~ hoang tit."

2. Ttf bao v~ lich sd': Tit h(ji th~ mua xuiin noi d~n thd "d6ng c6" dC1i Ly, hoi nghi "Dien H6ng" ddi Trån cho den h(ji th~ "Lung nhai" ddi Le sau nay, toan dån ta chi c6 m(jt tam nguy~n duy nhat la ch6ng l~i sl/ xilm lu'QC va do ho ciia Bac phuong. Van d~ bien gidi cånh th6 la trQng tam xac l~p chii quy~n qu6c gia va blnh dang chiing t(jc trong m6i sinh ho~t ma ml,lc dich cu6i cung la nham Phap Åm Ph~t E>ån 2010

vao ddi s6ng an l~c thanh blnh ciia muon dan . "Ph~t T6ng 19 bO" van" ciia Ly Thu'C1ng Ki~t la bai hjch då u tien ch6ng xilm lu'qc:

"Cai v~n dån tu' phil

u thien"

h6t l~c na yeu li chi d(lc.

T~i thu'qng c6 nghi khå mån ... Bån chuc phl,lng qu6c

vuong m~nh, chi d~o Bac hanh: dl,lc thanh yeu nghi~t chi ba dao, hi1u phiin thtS vo phiin dan chi y; yeu tåo tinh ue chi 6 trQc ... " (BC1i tinh m~ng muon dån d~u do Trdi phu bffm, nay b6ng sa vao cånh doc h~i dieu linh. Long ke C1 tren tat phåi x6t thu'ong ... Nay b6n chuc vang m~nh vua, chl du'dng tien quiin len Bac: mong d~p tan Jan s6ng yeu nghi~t, chi c6 y phiin bi~t cu'ong th6, khong philn bi~t dan chung; chii yeu quet s~ch do bffn hoi tanh ... ) Cung thdi, con d€ l~ i bai "Thå thån" va luu truy~n trong dån gian eau hat pha T6ng: "Nl,IC cu'oi chiiu chau da xe TuC1ng rang chau nga ai de xe nghieng" Bai "Vi~t gidi" ciia vua Trån Minh Tang la mot trong rat nhi~u bai tho khang djnh: "Tu minh tl.l'ong tiep gidi, chi cach ma nguu phong, ngon ngii' vo da bi~t, y quan bat khå d6ng nguy~n sinh giao that Ianh, nh~t l~c ng~c dam khong, khång h~n Hoa Di ngo~i, t~ dang thQ vJ!c trung" (Chilu Tu minh giap li~n bien gidi nu'dc ta Cach nhau khong xa may Tieng n6i khong khac nhi~u MG ao hoan toan khong gi6ng nhau Trang mQc them l~nh c6i giao Iong (dia the hicim trC1) M~t trdi l~n dåm sau r6ng khong (cånh hoang vu) Khong h~ c6 sJ! philn bi~t Hoa Di Nen cung nhau s6ng da i liiu)

thanh

Phi;im Su M~nh , tac giå "Hi~p th~ ch t~p" khong phåi ngåu nhien viet nhi~u bai tho v~ chii d~ bien gidi. Viing Bong Tri~u, Quång Ninh, L~ng Son, Chi Lang, Tuyen H6a ... d~u la nhi1ng noi ong da kinh qua khi thi hanh nhi~m Vl,l . Chum tho bien gidi cho thay trach nhi~m cth mot trung thån, y chi trung dung Va Sl/ doan ket CUa nhiin dån du'QC quy~n g6p cong suc vao vi~c gii1 gin Ianh th6 , noi ma Bac phuong ngay dem dom ng6: ... "Quan son La o thii', c6c La u Lai , vu tuyet Thuqng ngao lam Loe Cha u, thiet ma dong tiiy thoi c6 gi6c nha kY tå hi1u tue t1 huu , blnh sinh nhi th~p an bien sach, nhat th6n dan trung anh b~ch dåu" (Quan Bac) ... (Cii'a å i c6 La o thii', hang dong c6 Liiu Lai

85


Mua tuyet dlnh Tht1<;1ng ngao, lam chuong vung L9c cha u Nglfa sat dong tå y, tr6ng tu va gil,! C gia Hang co tå huu, hUm gåu (quån ky) uy nghiem Blnh sinh hoai bao hai mudi sach lt1<;1c trån an bien gioi Tåc long son anh len mai då u b~c) (Phfa b;ic elta åi) Trong bai "L~ng Sån d~o trung" (Tren duong L~ng Sån), "huong bac c6 bien, dau dam tu ch6i kh6 khan, måy ngan trung bao V~ elta Khåu on, troi V~n d~m hliong v8 nui Cong måu, chl huy vu tfl,l, ng9n co phåt len, quet dQn gian dång nåi bien tai, tieng ru va bat dåu l~nh" "E>9ng Tam Thanh" chl ra nhung gian nguy hi~m trd cua thien nhien nhu ban t~ng cho the nuoc hlnh thanh duong bien gioi: "Kh6ng che cå vung Thåt tuy8n va Tht1<;1ng ngao, da lam bo coi, nuoc lam hao sau, dåt chia gioi h~n nam b<ic, hi~m trd nhli thanh sat, nhli ha o m!oc soi ... " "Thli<;lng ngao", bai thå ghi l~i tlnh hlnh khån cåp ndi bien thuy, quan åi rlfc khf the chien tranh d~ båo v~ tung tåc dåt que hliång, båo v~ doi s6ng an lanh cho d6ng bao thi~u s6: "Cac tuong ta cung h9 v~ vien mon, ben trai dm cung dao, ben phåi deo tui ten, muon nglfa ngan binh tuån tra dåu bien gioi, co bai oai nghiem crueu rlfc Khåu on, nui non hi~m trd, ke ho~ch phåi tinh tliong, bån ml1i'1ng ndi su6i khe dn dt1<;1c quan tårn, b~c dåu trong cong vi~c kh6 khan d L~ng cha u, tårn long trung che cå dåt tri'1i" . Buoc hanh quån cua Ph~m Su M~nh con vliån toi cå d9ng Chi Lang, d9c theo ndi quan tai cMp chung hi~m trd , di~u thå hong trang då y hao khi: "Thien ly tuån bien ån c6 b8, phien thanh man tr~i nhåt e ke . giån nam giån bac h6ng kY chuy~n, quån h~u quån ti8n thanh chuy d8, Låu l~ i c6c thåm 11 tTnh d8 , Chi lang quan hi~m du truen t8 .. . " (Tuån tra ngan d~m bien cliång, vang åm tr6ng tr~n,Thanh phien, tr~i man be nho khap nåi Huong Nam, huong Bac khe su6i , lay d9ng co h6ng Phia tr11oc phfa sau hang quån, trau rung vang r6ng Hang Låu l~i sau hån day gieng, Chi Lang, elta åi gian hi~m nhu duong len tro i . . .). Giua the ky 20, chung ta c6 nhung bai tan nh~c nung nåu long yeu nuoc, tlf hao v8 nhung chien tfch anh hong cua t6 tien, nhung khuc quån hanh cua cå m9t dån t9c kieu hong trong qua trlnh giu nuoc . Nhung bai ca "giong song Hat", "dem Me Linh", "h9i ngh! Dien H6ng", "åi Chi Lang", "B~ch E>~tng giang" . . . mai mai nung nåu nhi~t huyet dån t9c, loi keu g9i thåu t~n tam can ... "dåy B~ch E>img giang song hilng dung cua noi gi6ng anh hung, gi6ngTien R6ng, gi6ng L~c H6ng, Nam Bac Trung . .. må y .. . nuoc thieng li eng con ghi chep ranh thoi li~t oanh cua bao nguoi xlia trung chanh, vi yeu qu6c gia vui long ruen thån , li8u mlnh ra tay tu6t gliåm bao

Phap Åm Ph~t Dån 2010

lån. Dong nuoc trang x6a dlioi troi quang dång. ngan xlia neu cao tårn gliång anh hung , du c6 såm set bao bong mua nang, dang giang vån sang, d~ cho noi gi6ng soi chung". B~ch E>ang giang ! Chien thang cua Ngo Quy8n nåm

938 tieu di~t quån Nam Han va cua Trån Qu6c Tuån nåm 1288 d~p tan quan xåm lt1<;1c nha Nguyen so voi cac chien cong lich slt khac, c6 y nghTa quyet dinh. Chien thang B~ch E>ang nam 938 må ra k:Y nguyen cua thi'1i d~i tlf chu. Chien thang B~ch E>ang nam 1288 d~p tan m9ng xåm lt1<;1c banh trliong cua de' qu6c Nguyen sau hai lån thåm b~i t~i nuoc ta . Chl rieng trong thoi Trån, song B~ch E>ang it nhåt dt19c b6n lån nhac den voi cac tac giå Truång Han Sieu, Nguy~n Suång, Ph~m Su M~nh va vua Trån Minh Tong.

Truång Han Sieu trong "B~ch E>ang gi ang ph u", to n6i cåm khai cua m9t nguoi hanh nhån d~o qua mi8n song nuoc B~ch dang, nghe bo lao dia phuång nhac tfch xua, b6i h6i chuy~n cu rna chiem nghi~m d~o ly lam nguoi: . .. "Thi~p d~i than khåu, t6 dong tri8u då u, d~ B~ch E>ang giang, thi phi em thi ph u ... Giang bien ph1,1 la o, vi nga hå du? Ho~c le phu trt1<;1ng, ho~c tr~o co chåu ; åp du nhi ngon viet: Thlt Trung Hung nhi thanh dm o Ma Nhi chi chien dia, Du tfch thoi Ngo thi pha L11U Hoang Thao chi c6 chåu da . . . .. .. H~nh thå ca viet: "d~i giang h8 c6n c6n, h6ng dao clf lang h€ tri8u tong vo t~n , nhån nhån h8 van danh, phi nhån h8 eau dån" Khach tong nhi canh ca viet: ... "Nh! thanh h€ tinh minh, tlfu thlt giang h€ tå y giap binh, H6 trån båt cåm d9ng h8 , thien c6 thang blnh. Tfn tri : Båt t~i quan ha chi hi~m h8 , duy t~i y due chi m~c kinh." ..... (Qua elta E>~i than , ngt1<;1c bai E>ong tri8u, Mn song B~ch E>ang, buong cheo troi n6i

... Ph1,1 la o hai ben song, hoi y ta så du ? Nguoi g~y le ch6ng trlioc, ke thuy8n nh~ båi sau ; vai ta rna rang : "Nåi dåy la chien truong thoi Trung Hung nh~ thanh bat o Ma, cung la chien tr11ong xua, thu<1 Ngo Quy8n phå Hoang Thao" .. . r6i vua di vua hat: "B~ch E>ang m9t då i da i ghe Lu6ng to s6ng lon tuon v8 bi~n dong Nhung nguoi båt nghTa tieu vong Nghln xlia chi c6 anh hung I11U danh"

Khach tiep loi ca: "Anh minh hai vi thanh quån B~ch dang tåy s~ch bao lån giap binh

H6 tan, muon thuå thanh blnh

86


Khong do da't lli~m, co't mlnh due cao" Nguyi;n SuC1ng nhan m~nh tinh thån "v6 trj" trong chien tich "Song B~ch Dang": "Kinh quan nhu son thao moe xuan, hai trieu hung hung th~ch Jan tuan thuy tri v~n c6 Trung Hung nghi~p, ban t~i quan ha ban t~i nhan" (M6 chon xac quan thu cao nhu nu i, ca y co xanh tu'oi Thily trieu åm åm, nu i da IC1m chdm Ai biet du'<;lc S\f nghi~p muon doi cila Trung Hung Ni'ra nho dia the song nu i, ni'ra do chinh con nguoi.) Tho Ph~m Su M~nh ve chien tich B~ch Dang nhu mot budc ngoi!.t lich si'r "lam chuy~n da't xoay troi". ... "Hung hung B~ch dang da o, tuC1ng tu<;tng Ngo vuong thuyen, uc tich Trung Hung de, khiic chuy~n khon oat kieu, hå i ph6 thien mong d6ng, hi~p mon v~n tinh cllien, phan chuC1ng di~n ngao clfc, van Ha tåy tinh chien , chi kim tu hå i dan, truong thuyet dm H6 nien" . . . "S6ng B~ch Dang cu6n cuon, tu'dng nhu thuyen Ngo vuong, nhd Trung Hung nh~ de, khoånh khac chuy~n da't xoay troi, ngoai khoi v~n cllien thuyen, ci'ra åi muon co l~nh, trC1 ban tay d~t coi bo vao noi yen 6n, keo nudc Ngan ha ri'ra s~ch vet tanh hoi . Toan dan den gio vån nhac mai nåm b<it giu gii!.c H6.) Song B~ch Dang vao bu6i chieu suong l~nh trong tam tu'dng vua Trån Minh Tong mang mot cåm khai bi hung ve lich si'r chien tranh giu nu'dc, vua la mo'i cåm hoai ve kiep nhan sinh : "Van van kiem kich bich toan ngoan, håi thftn thon trieu quy~n tuyet Jan, xuyet dia hoa dien xuan vfi ti;, ham thien tung l~i van suong han, son ha kim c6 song khai nhan, H6 Vi~t doanh thau nhat y !an, giang thily dlnh ham ta nh~t ånh, thac nghi chien huyet vi tang can" (Nui cao ngat, IC1m chC1m nhu giao guom keo lay tång may Hai thån nuo't ng9n thily trieu cuon s6ng b~c Mua xuan t~nh, hoa vang to di~m m~t da't Suong chieu l~nh, sao thong reo Non song ta xua nay da hai lån md mat Hon thua giua H6 Yi~t veo qua nhu thoang dlfa va o !an can Nudc song r9i anh miH troi chieu do 6i NgB nhu mau chien truong ngay trude chua tung kho)

(Xuan qua tram hoa r1,1ng, xuan ve tram hoa nd, vi~c tråi qua trude mat, giå theo ve tren dåu , chd n6i xuan tan hoa rl,lng het, trude san dem qua mot nhånh mai). Bai tho ly giåi ve le vo thuCing, ve phi huu phi vo cila t~o v~t nhu'ng tr9ng tam khuyen con ngu'oi ngo ve le sinh-ti'r. Qua doi Trån, thi ca ngam vinh, cåm tac ve mua xuan nd ro. Thien nllien trU tlnh mua xuan vdi nep so'ng thon da, nhung mai chua ån mlnh noi nui non thanh vang, nhung dem mua xuan tren thuyen ... lå nhung de ta i g<;1i hung cåm h6n tho cho cac tru nhan, trong d6, cac tac gia da gdi gam tam S\f rieng tu', boc lo nhan sinh quan ve thCii the, ve thu vui ån d~t ho~c quan ni~m xuat xi'r cila m1nh. Dau an "vo thuong" cfing bang b~c trong nhieu bai tho xuan. Yu<;tt khoi nhung udc l~ trong sang tac, thien nhien noi thon que Vi~t Nam lå ngu6n cåm hung vo t~n cho thi nhan. Cånh v~t doi thuong giån di den h6n nhien noi thon da dua våo tho nhu' mot khuc nh~c thanh blnh .. . " ... nhat thanh nguu dich thanh la u nguy~t, nong soa bich lfing van . . . "

k:Y

phien

(mot tieng sao m1,1c d6ng v9ng den lå u thuC1ng trang may månh ao tåi nong phu dudi thung lfing phil may xanh ... ) (Trån Quang Khåi- de bi~t thlf C1 d6ng que) "Thon Mu thon tien d~m tlf yen, ban vo ban huu tich du'ong bien. m1,1c d6ng dich ly quy nguu ~n, b~ch lo song song phi h~ dien" (Thien truong van v9ng) (Trude thon, sau thon cånh mo å o nhu suong phil Nga b6ng chieu, cånh duong ni'ra c6 ni'ra khong Hoa cung tieng sao, m1,1c d6ng lua trau ve het Co tra ng tung doi li~ng xuo'ng d6ng) (Trån Nhan Tong. Ngam cånh chieu <1 Thien truong) "Xuan di~m trang hoa h6ng giap at, son lien da th1,1 ll,IC tung hoånh ... Cach 6c t~m d6ng tang xa tue, nhat eau dang hoa tho~i blnh sinh" (Xuan giao van hanh) (Xuan di~m hoa nha dan da , da y d6 anh h6ng tu'oi Nu i gi ap ke ca y co'i d6ng no i, bat ngat xanh ... Xa nhå dan, t~m ngil noi chua Ben den k~ chuy~n blnh sinh) (Nguyi;n Ti'r Thanh-D~o choi chieu xuan)

3. Xuan

tu van p hong:

Hiem thay tho van doi Ly c6 nhung tac phftm ngam vinh ve chil de Xuan, ngo~i tru bai "Cao t~t t~ chung" cila Thien su Man Giac :

"Bang thily nhån gia du'ong Iii;u non, hån thien khach vi~n ban am tlnh du phong trich m~t xuyen hoa khu,da di~p thau huong do i phan khinh ... "(Så xuan)

"Xuan khu bach hoa l~c, xuan dao bach hoa khai , S\f tr1,1c nhan tien qua, lao tong dåu thu<;tng lai, m~c vi xuan tan hoa !~c t~n, dlnh tien t~c d~ nhat chi mai."

(Nha ai ben me nu'oc du'ong li~u xanh xanh Phong khach mua dong nii'a ram ni'ra sang Ong hut m~t bay xuyen cac kh6m hoa

Phap Åm Ph~t Dån 2010

87


Blfom tr()m hlfdng nh(f nhang vlfdng phån .. )

Bai "Xuan nMt hy tlnh" duqc vie't khi con tl,l' do ndi que nha :

(Nguyen Tii' Thanh- då u xuan)

" ... Nh~t l~ phong khinh tang khi tlfqng, sdn thanh thuy I1,1c b()i tinh thån truong khong tr~:tm tr~:tm vo du cånh, tu hå i hy hy c()ng nhåt xuan ... " (Xuån nh~t hy tlnh)

Thc1 xuan Nguyen Phi Khanh thåm duqm tlnh que m()c m~:tc, chan chua long nhan h~u, di vao doi s6ng thl,l'c te' cua nglfoi dan, m~:tnh d~:tn gi6ng len tie'ng n6i båt blnh cua h9 . Mua xuan d6i voi ong, khong chi c6 hoa thc1m blfom luqn, c6 tie'ng n6i clfoi h~:tnh phuc rna con la gia bu6t cua thien nruen, rna con la tie'ng than van cua nong dan bCii tham quan o I~:ti :

(M~:tt troi d(fp, Jan gi6 nh~f tang cånh sac thien nhien Non xanh nlfoc bie'c them hang hai tinh thån Troi bao la khong gqn cånh khac B6n bi€n menh mang hoa chung m()t sac xuan ... )

" ... Qua vil trl dlfong oa ngi1 quat, l~:tc hoa dlnh vi~n ye'n ne hlfdng, nhån tlnh tr~:tm tr~:tm xuan giao tue , the' 19 mang mang ng9 th1,1y trlfong, Tinh h~u xuåt mon hu~ b()c khu, phung nhån cru hlfong thuye't nong tang. »

Sc1n ky thuy tu cua da't nu6c vao xuan va tinh thån phån chån cua mot thanh nien giau tam huye't, vlly tlfC!ng cuu nha cuu nlfoc rna bi Iuu day, tuy co dc1n nhlfng vån gitt V(fn ni~m trung hie'u :

( ... Sau cc1n mua, inh o i tie'ng e'ch Cl ao chuom, Hoa r1;1ng, dlnh vi~n thc1m hlfc1ng b9t en Thenh thang nhan hl;l, rlfQU xuan ffil;lC suc Mang mang duong doi, giåc ngu keo da i Tinh giåc d<h ke hå u ra ngoai G~:tp ai cung ban vi~c nong tang) (Thu que nha)

"Hanh sac thlfc1ng mang tue' chinh Jan, tieu tieu phong tuye't bi~t ly gian ... phlfqng thanh nh~ nguy~t hoa nhlf håi , chuifn nghl thi~u quang nhåt pha nhan" (Giang trung phung l~ p xuan nh~t)

"d~:to hu~ thien ly xich nhlf thieu , di~n da huu ta y båt

Iie u ? ... l~:ti tlf v6ng c6 h6n da ki~t, dan m~nh cao chi bein dl tieu ... "

"Thon clf cåm sl,(

k.Y

trlnh Bang h6 tlfong cong"

(Trlnh Bang h6 tlfong cong, nhån xuc d()ng vi~c xåy ra Cl que nha)

6c thuy gia

(Tren song vao ngay

l~p

xuån)

Bai thc1 "Thuy~n di tren song C6ng chau gl;lp ngay gi6 m(f" them rdi nlfoc mat:

(Ru()ng nlfdng ngan d~:tm do nhlf cha y fl;! i Thon que than van bie't trong c~y vao dau? ... ... Mi~ng llfoi tham quan vc1 vet da Cl;ln ki~t Mo mang cua dån que måt qua nii'a ... )

" ... Lien cu v~:tn tinh giai ngo du, ti han"

(Cånh tren duong xa mo mit, nam sa p tan Gi6 tuye't xao xac trong cånh bi~t ly Phl,l'qng thanh (kinh do nha Minh) thang hai hoa nCI ro nhlf bi€n Chac anh xuan lam tlfc1i net m~:tt)

di~n di~n

(Thu d~:to khe Thai h9c "Xuan han" v~n) ( ... X6t thlfc1ng muon h9 d~u la d6ng ba o cua ta Chen chuc duoi mai nha ai kia rna glfc1ng m~:tt nao cung l~:tnh c6ng) (H9a vån bai thc1 "Ret mua xuån" cua Thai h9c D~:to khe) Thc1 xuan cua Le Cånh Tuan la cåm xuc dang ghi nh~n : thc1 xuån khj con Cl que nha va thc1 xuan tren dlfong )lfU day v~ phudng Bac. Theo "E>~:ti Yi~t sii' ky toan thlf" , ong gC!i cho Bui Ba Ky bue "Y~:tn ngon thlf". Bu i Ba Ky la la cl,(u thån nha Trån, sang du cuu nha Minh di~t H6. Gi~:tc Minh xam llfqc nlfoc ta, dua Ky v~ cho lam quan ... Thlf cua Le Cånh Tuan bi gi~:tc lå y, ong tr6n thoat nhlfng sau bi gi~:tc Minh bat giåi v~ Yen Kinh . Yua Minh hoi vl sao rna ong khuyen Ba Ky lam phån, ong trå IOi : "Nguoi nlfoc Nam mong nlfoc Nam con, hoi rna lam gl ?"

"Nhåt tong ti dia giao tien IUng, yem h6t kim trieu hl,l'u kY. thån, slfdng 19 hie'u tlf khong t~:ti ni~m, tån ph6n b~:tc di~n canh thuy nhan, båt thien ly 19 tha hudng khach, tu th~p ngu nien vo måu than, tam tich thii' thoi cam båt dac, lam phong sai I~ b()i thuc1ng thån". (C6ng chau giang trung phung tien ti kY. nh~t) (Tu lue sang da't khac, xa m6 rna t6 tien Thåm thoat sang nay I~:ti la ngay gi6 M6c Slfdng ndi que nglfoi , ni~m rue'u d~:to V(fn gitt trong Iong Bie't ai thay mlnh dang Ie rau d~:tm b~:tc Cl ch6n que Tam ngan d~:tm lam ke tha hlfdng B6n lam nam than ta khong con m(f Lue nay long dau nhlf xe khong dm duqc L~ rdi trlfoc gi6, tinh thån them dau don .) Mua xuan l~:ti V~ tren da't khach, que hlfdng cua vån thc1 trac tuy~t "dao hoa y cl,(u tie'u dong phong", nhlfng d6i voi thi nhan, Iong vån huong v~ phuc1ng Nam xa Iac, c6 "cay mai ndi Vlion eG": "Li1 quan khach nhlfng t~:ti, Khu nien xuan ph1,1c lai , Qui k)' ha nh~t thi, Lao t~n c6 vien mai ." (Nguyen nh~t) (Vån lam khach t~:ti quan tr9 Xuan nam ngoai l~:ti trCI v~ Ngay V~ khong bie't de'n khi nao Ca y mai vuon cu da gia c6i.) (Ngay dåu nam)

Phap Åm Ph~ t Dån 2010

88


Thanh blnh va dyp h6n nhien vh la ne'p s6ng nhan nha, d~m b~c , ngay thang cung thien nhien b6n mua hoa di~u . Cånh s6ng an nhan ndi thon da, khong bon chen danh I9i vån la m9t giilc md l~n tren hanh trlnh xuilt xit : "True kinh am am thåo sac the , sai mon tham toa tru yen me , chi dåu hoa trQng phong tu philn, liem ng~ch cån htfdng ye'n tit ne , kh6a bQC v~n d6ng kieu dtfQC ph6, ho nhi khien d(>c thi xuan le, bang nhån thuye't tru~c vi quan båo, Jan t9a vo tam bao xu the" (Nguy~n Uc Xuan nh~t thon ctf) (Ng6 true bong ram, co xanh xanh elta sai khep kfn, kh6i mCI giua ban ngay Philn ndi hoa dåu canh n~ng ra u ong Bun (J kh6m rau cån ch6 ng~ch cita thdm dilu chan chim en G9i dåy td xach mt~c ttr~i vuCin thu6c Keu con dat nghe thit chie'c ca y xuan NguCii Jan c~n ct1' n6i di lam quan t6t hdn Chi luCii khong nghT vi~c d~n da p cho nguCii v9 que.) Nhan sinh bat dac chi eling la chuy~n thuCing tlnh trong thien h~ . Le Cånh Tuan vi "V~n ngon thu" rna bi ltfu day, ngtf sit Ph~m M~i can vua Trån Minh Tong rna nhi~u lån bi giang chU'c, Mn d9 lam tri~u kh6ng mang g6p y, rieng Chu Van An dang "That tråm s~" khong dtfQC chufrn phe , cao quan V~ 1\'n Ctf t~i nui PhtfQng hoang, Chi Iinh . Giu thån tårn yen l~ng "nhu m~t gie'ng c6 ch:lng h~ gQn song", thien nhien yen ang ch6n que vao m9t bu6i s~m mua xuån th~t em å d6i v~i ke thoai Ctf: "Tjch mich sdn gia tran nh~t nhan, true phj ta ung h9 khinh han, bich me van sac thien nhtf tuy, h6ng thap hoa sao 19 vj can, than du co van trtfong luye'n tl;l, tam d6ng c6 tinh bat sinh !an, bach huan ban lanh tra yen ye't, khe di~u nhat thanh xuan m(>ng tan". (Xuan dan) (Cå ngay nhan nha (J ngoi nha tren nui vang l~ng Manh Iie'p tre che nghieng ngan Jan gi6 ret nhy Mau xanh bie'c at rna u rna y, trCii nhtf say Nang h6ng tham hoa, sudng s~m chua kho Than ta cung dam må y co ddn ltiu luye'n ndi h6c nui Long nhu m~t gie'ng c6 khong h~ g9n s6ng Hudng khoi thong nh~t dån, kh6i tra da he't M9t tie'ng chim keu ben su6i, tinh m(>ng xuån.) (Sang xuån) Tårn h6n lang dQng vao tung chi tie't cua t~o v~t, "tinh m(>ng xuån" khong phåi la tam thU'c "vo vi" sao? "Cung vien xuan nh~t U'c ctfu" (Ngay xuan trong vuCin ngtf nhO nguCii eG) cua Trån Thanh Tong nhu m(>t tam stf kin dao rat rieng. CU' nhu n9i dung va am di~u trfi' tlnh trong thd, "hoa xuån vl ai rna nCJ" ? bong giai nhån, ngtfCii tri ky , tri am . .. dang lanh cung ? nhtf m9t co i rieng cua m(>t dilng minh quan ...

a

"Cung mon ban y~m kinh sinh dai , b~ch tru tråm tråm

V~n tit thien h6ng khong l<;tn m~n, xuan hoa nhu håa vj thuy khai."

(Cita cung khep ho, I6i di reu phil Ban ngay vang lij.ng it nguCii qua l<;ti Muon h6ng ngan tia chi rtfC ro suong Hoa xuan dyp duong ily VI ai rna nCJ ?) M9t bai thd xuån cua Giac hoang di~u nglf Trån Nhån Tong, nguCii sang l~p dong thi~n True Låm Vi~t Nam m~i th~t la sieu thoat, than tam va ngo~i v~t Vlf9t qua chap nga chap vo khi nhln hoa rl;lng cu6i xuan. Hoa nd, hoa tan cung chi la hlnh danh sac ttf~ng : "Nien thie'u hå tang li~u sac khong, nhat xuan tam t<;ti båch hoa trung. Nhu kim kham phå dong hoang di~n, thi~n bån b6 doan khan trl;ly h6ng" (Xuan van) (ThuCJ tre chtfa tung ru~u ro le sac khong M6i khi xuan v~ luon gdi Iong vao tram hoa Bay giCI da kham pha ra mij.t cua chua xuan Ng6i tren n~m co b6 xem hoa fl;lng.) (Xuan mu9n) TU' thd lam lien tudng de'n "m<;tc vj xuan tan hoa l<;tc t~n " cua thi~n su Man Giac, !Cii "ttfa Kinh Kim Ctfdng tam mu(>i" cua Trån Thåi Tong: "bån tinh sau tråm, chan tam trong l<;tng. Khuye't tron d~u dU't, tinh tri nao tlm dtf9c m6i manh ; tan h9p d~u

quen, tai mat ha dlf vao hlnh b6ng. Huu vo nam dtfQC, d<;to tl;lc san bang. Sung sung rieng mlnh, cao sieu c6 m9t. Chinh d6 la dong song trQng ye'u cua tlf tinh kim ctfdng

v~y."

Mua xuån Ly Trån nd hoa tu thud kinh thanh Thang Long dtf9c Ly Thåi T6 d~t n~n m6ng chu quy~n cho dan Vi~t. Chie'c noi ljch sit, chinh tri, van h6a do la bi~u ttfQng v~ ngu6n c(>i stl'c s6ng qu~t cuCing va tam linh v~i nhung di tfch va di sån thieng lieng tren nhung dja ban, dia danh Cl:! th~. B<;tch Bang, V<;tn Kie'p, Blnh Than, Ham Tit, Chi Linh, Chi Lang, Nam Quan ... trong t6ng th~ ctfdng vtfc qu6c gia la nhung trang sit an dan v~ qu6c. Van mie'u, mie'u m<;to, d~n thCI la ngu6n nuoi duong h9c thu~t, tlf ttfdng Vi~t Linh. Chua Yen Tit, chua Hudng Tich ... d<;tc bi~t chua M9t c9t (Dien Htfu) ngay Iong thu do la nhung dai sen toa hudng bi-tri-dung. Tat cå da ngay cang hun due va cung c6 Thang Long len duCing v~i ha nh trang vo u y. Thang Long bu~c va o mua xuan 20 l O tron ngan nam tu6i. Trong nu~c, ngay tu nåm 2001, chinh quy~n da co nhung ke' ho<;tch tao b<;to, hoanh trang va lang m<;tn d~ ky ni~m 1000 nam Thang Long, v~n d(>ng tuyen truy~n ra cå håi ngo<;ti . Ngu6n sinh ltfc mua xuan Ly Trån tie'p n6i ra sa o trong tlnh hlnh dat nu~ c hi~n nay , khi t6ng bi thu dång c(>ng sån Vi~t Nam da d6ng thu~n theo d~ ngh j cua tcSng bi thtf dång c(>ng sån Trung qu6c vao thång 6.2009, ch9n nam 2010 la nam "Huu nghj Vi~t-Trung" . Tung nh~n 16 chu vang, gio dång c(>ng sån Vi~t Nam l<;t i

thi~u vang lai,

Phap Åm Ph~t Dån 2010

89


nh~n them 16 chii', trQng tam qui v~ b6n m6i quan h~ s6ng con.cua dang :

"Son thuy tl.fong lien, Van h6a tlfong thong, Ly tlfdng tlfclng d6ng, V~n m~nh tlfclng quan." Mong sao mua xua n 2010, nhan dan khong phai ng~m ngui d9c thcl "Thang Long thanh hoai c6" cua Ba Hu y~n Thanh Quan : ... "ngan nåm glfclng eG soi kim c6 l ciinh dåy nglfoi da y lu6ng do;:tn trl.fong". nguy~n song anh

Tham khao: - Thj~n lu ~n l, Daisetz Teitaro Suzuki, True Thien dich Hu~ Nang, ban (Lich sti' Thi~n tong tlf D;:tt Ma de'n in cua chu a Kh:inh Anh, Paris, France. - Thi~n h9c Vi~t Nam, Nguy~n Dang Th1,1c, nxb La B6i, Sa i Gon, Vi~t Nam, 1964. - Tlf tlfdng Vi~t Nam, (Tlf tlfdng trie't h9c blnh dan), ban in cua chua Khanh Anh, Paris, France. - Vi~t Nam sti' llfqc l, Trån TrQng Kim, ccl sd "D;:t i Nam" xb. - Lu~n ngii', Nguy~n Hie'n Le dich, chu , nxb Van Ngh~, Wesminter, CA, USA, 1994. - Tho van Ly, Trån l, 2, 3, nxb Khoa hQc xa h9i, Ha Ni)i, Vi~t Nam, 1989 - Nguy~n Trai , Sinh thli'c va Hanh di)ng, (L1,1c t6 Hu~ Nang va sl! giao hlfdng giii'a Thi~n Vi~t Nam va Thi~n Trung qu6c, V6 Van Å.i, Que My in lån thli' nha't, Paris, France, 1981 .. ) - Bay d;:ti trie't gia Trung qu6c deri Chu , Tån, ccl sd xb "D;:t i Nam", 1991. -

Bi ~n

chli'ng giai thoat trong giao ly Trung Hoa, (Phai Thi~n tong Trung qu6c), Nghiem Xuan H6ng, nxb Xuan Thu, CA, USA, 1991.

Trong qch sil' truy~n ba Ph~t Giao Vi~t Nam eting nhti the' giOi, co lue ra't bi tham dfty tui nh1,1c, nhting eting CO lue ve vang rfft dang tlf h~to. Lue bi tham la lue ban th~ ctia Tang bi lu m<t, n9i bQ ctia Tang bi phan ho a va thanh phftn ctia Tang co nhi~u quan di~m di bi~t, gioi h~nh suy kem va hi~u bie't d~o ly mQt cach Cl,IC bQ, phie'n di~n. Trai ·~i, lue ve vang la lue nQi bQ chung Tang hoa hi~p, bie't g~t bo nhii'ng quy~n h1i rieng tlf, nhii'ng nga cha'p tårn thu<tng, d~ tie'n xa tren con dti<tng tinh h~nh, Ia'y giac ngQ, giai thoåt lam cuu canh, Ia'y ban nguy~n dQ sanh lam stf nghi~p .. » « •••

(Due

C6 El~ Tam Tang Th6ng, E>11-i

Phap Åm Ph~t Dan 2010

låo HT. Thich E>6n H ~u)

Bai

T~

TQi Thang Tti

Thang Tlf V~, bi~n nho menh mong Que Hlfclng xa s6ng d6 då y long Deri dau la ngan song canh nu i Sao Toi con moi blfoc Lu'U Vong Thang Tlf xlfa roi bo dong song Thuy~n llfot tro i theo l~ tuong dong Tl! Do oi, gia Nglfoi qua dat Trii he't Do i, con l;:ti gl khong? Tu6i thcl nao chlfa c6 ngay vui Cung Que Hlfong kh6c thlfong ng~m ngui D~ bie't mel m9t ngay Non Nlfoc Sting d;:tn thu, rna u lti'a tan lui Roi xa Que tu6i nho vtra tu'oi Toi mang theo tlnh yeu cua Nglfoi Du chi nhO thoang qua trang Sti' Tie'ng thu9c long la "Cong Dan oi .. " Lai Nu i Song gQi hoai trong mo M6i Thang Tlf bu6n dli'ng trlfoc Co Long tha'y thyn mang dong Le , Ly H~n Nlfoc Thu Nha kh6c ngu ngcl Lon khon r6i, tlnh Nlfoc tlnh Non Toi vån nho true't tha heo mon Vån di tlm neo dlfong Que Hlfong Bao thang ngay thlfong My cha Con Nhu'ng di hoai nhii'ng blfoc le the Ma'y mlfcli nam chlfa th~t trd v~ D~ horn nay cui då u t;:t t9i Thang Tlf nay Con vån xa Que Ncli XU' nglfoi vui deri u me Nho, quen mau lai hyn eau th~ Ngay ra di long dau ru9t eat Ve't xlfa gio chai da u e Thang Tlf bu6n ra bi~n nggn trong May llfng troi t1,1 nhii'ng hlnh r6ng Mau L;:tc Long do rna u bi~n cii Tie'ng Dien H6ng mai gQi menh mong Cac con yeu nho da't troi Nam Trd v~ TO con QUOC xin lam Nhii'ng Le , Ly, Nguy~n , Trån, Trung, Tri~u To l;:ti Son Ha dyp Nlfoc Nam Xin qua mau m9t cui)c b~ dau D~ Thang Tlf chang l;:tng cui då u Lai t;:t t9i xin lån sau cu6i Gdi Que Hlfong d~n Nghia dn sa u

Hoai Vi

90


xin nOng dO nhUhg bliOc di gQp ghenh cUa cOc em mo cOi sau cdn lu H6m ily t6i bie't dtt<;1c tin "Phu Yen chlm trong nttoc lfi", cfing la ngay t6i dtt<;1c lam quen voi trang biio Phu Yen. f>QC nhfi'ng bai tin dltQC lien tt,JC gCJi len m~ng, nlfoc mat t6i cu theo tung hang chfi' chåy dai, theo m6i ngu6n tin moi. T6i theo d6i tin tue hang giCJ. Nhfi'ng viln d~ che't ch6c, thi~t m~ng vi chie'n tranh, vi thien tai xåy ra håu nhlf hang ngay tren the' gioi, t6i dau long khi nhln thily nhfi'ng hlnh ånh ily, nhttng chtta bao gi(J t6i cåm nh~n dtt<;1c cai nh6i dau rna xoay de'n tim gan t6i nhlf lån nay , khi dQC tin con bao s6 Il va lii du dang xåy ra tren mi~n Trung que httong thlfong yeu cua t6i .

Tr~n bao gi6 cilp mlfCJi ml)t

Keo vao mi~n Trung dl)t ngl)t r6i di Nha nha an long ngoi nghl C6 ai ngCJ dong H6ng Thuy tran tu6n Nttoc s6ng nlfoc thtt<;1ng ngu6n D6 v~ ga y lii quay cu6ng Phu Yen.

ru

Lfi v~ cu6n l<;1n , cu6n ga Cu6n theo rul)ng lua, dam ca, vttCJn rau Ngtt dan cung m9t n6i dau Thuy~n tram chie'c bi chlm sau day bien Hang ngan mai nha rung chuy€n R6i ch6c lat cfing theo bi€n ra khoi . Menh m6ng s6ng nttoc gifi'a trCJi Lii cu6n di tam mttoi nguCJi v6 tl)i De tre tho phåi m6 c6i Than bo vo, !~c 16ng gifi'a ch<;1 d(Ji Cung nhfi'ng n6i dau ngilt trCJi Cånh la gia kh6c ti~n la xanh roi . T6i V~ !~i mang theo bao ni~m nho Voi n6i long quan n;,tng trai tim t6i Thap nen httong du cho nhfi'ng nguCJi qua vang Mong nguoi , dilt, troi cho lam kh6 nua que t6i .

*** Phap Åm Ph~t Dån 2010

Lfi di r6i de !~i bao tan thttong, bao cånh man trCJi chie'u dilt. Bao nhieu tai sån cua ngttCJi dan bi lfi cu6n tr6i. Bao nhieu nguCJi da ngheo sau con lfi !~i cang ngheo them. NghT de'n stf milt mat cth ngttCJi dan Phu Yen rna dau long, nhung cang dau hån la hoan cånh cua cac em bi milt he't nhfi'ng gl qui gia nhilt tren dCJi . Cac em trCI thanh m6 c6i sau con lfi, va cå ng6i nha than thttong cfing kh6ng con nfi'a . Bao ngay trong dåu t6i lang lang ni~m xuc cåm. T6i d6ng g6p tai chånh voi khå nang cua mlnh va tham gia vao cac t6 chuc gay quy cuu tr<;1. Nhttng long vån cu nghT dSn "r6i day CUQC sfing va tlfång lai CUa cac em Se ra sao". T6i ttoc mo dtt<;1c m9t lån v~ tham !~i que httong de thoa long thttong cåm. Va hlnh nhlf nhfi'ng gi9t nlfoc mat cua t6i dtt<;1c chung kie'n nen duyen lanh mang de'n. Dung ml)t thang sau t6i c6 m~ t t~i Phu Yen . Day la lån dåu tien t6i xa dua con 2 tu6i trong ml)t th(Ji gian da i. V~ !~i Phu Yen, tham nhfi'ng noi bi t6n thilt n~ng n~ t6i hieu them St! tan b~o cua con lfi de'n the' nao. De'n xa An Th~ch va X6m TruCJng, xa Xuan Quang 2, chung kie'n cånh hoang tan. Cå khu nha bi lfi san b~tng, hi~n gi(J chi con n~n dilt tr6ng voi nhfi'ng vien g~ch con s6t !~i. Nhfi'ng bt,~i tre gia tr6c g6c nam nghenh ngang, bao nttieu cay dua cfing bi nlfoc lfi xoay g6c nam c:;p dlfoi dilt, noi day mtfc nlfoc lfi dang cao de'n 4 met.

De'n tham vung bi€n, noi bi thi~t h~i tai sån n~ng nhilt sau con lii . Nhi~u gia dlnh trang tay va n<;1 nång ch6ng chilt, vi ghe thuy€n bi chlm sau duoi bien va kh6ng c6 båo hi€m, nhi~u dia , 1\)ng nu6i tom cfing bi tr6i milt. Nhi~u båe nglf dan th6n V~n Phttoc, S6ng Cåu tam stf: " mu6n gu<;1ng d~y theo ngh~ nghi~p la m9t viln d~ kh6 khan d6i voi chung t6i . Tuy nhien cå lang nay vån con may man la gifi' dlf<;1C 91


m<:~ng s6ng va mQi ngu'oi du'Qc blnh an sau cdn HL Chi toi nghi~p cho nhi1ng gia dlnh milt ngu'oi than" .

Canh chung kie'n milt ngt1oi than d6i v<3i nhi~u ngt1oi la mot Slf khung hoang tinh than, rna c6 th~ barn theo con ngu'oi su6t ca cuoc doi . Cåch day 8 nam, trong dip tlm tai li~u cho bai lu~n an t6t nghi~p toi vie'ng tham cac lang SOS nuoi tre m6 coi t<:ti Yi~t Nam . Sau mot tuan gan gui cåc em, de'n ngay chia tay cac em ve tranh t<:~ng toi . Nhi~u bue tranh råt dyp, nhu'ng c6 mot bue ve lam toi thac mac, rna eau trå loi lam toi thu'dng tam va nhO mai. Trong tranh ve c6 dong nt1<3c, c6 mai nha, c6 hang dua, va mot chu meo. Toi nhln bue tranh khen em ve dyp, va vui rni~ng hoi: "Sao con meo l<:ti dung tren n6c nha, rna em khong d~ n6 dt1<3i dilt?". Toi thily m!t au sau ån hi~n tren khuon m<:~t em, trong lue em trå loi "vi em SQ meo bi nt1<3c cu6n troi". Khi hoi ra my em m<3i k~ cho toi nghe v~ cuoc doi em. Em bi ma't cha my va nguoi than trong mot cdn thien tai 1ii I~,Jt, nha chl con rrilnh em s6ng s6t. Em du'Qc nh~n vao lang SOS s6ng cung nhung tre khac cung c6 hoan cånh tu'dng tlf nhu' em, va du'QC ffiy SOS nuoi ni\ng, an u i, dong vien Va cho em tlnh thu'C1ng trong cuoc s6ng. Nhi~u nam v~y rna nhi1ng gl em chung kie'n vån con in mai trong tri nhO . Di~u nay chung to cho ta thi\y nhiJng milt mat 1<3n Jao trong CUOC doi in mai trong tlm thuc va phu cå doi ngu'oi. Da

s6 cåc

em m6 coi C1 Phu Yen lue trt1<3c c6 cha my lam

ngh~ nong va C1 cac ndi thuoc vung sau, vung xa. M6i em

m6i cuoc s6ng khåc nhau, nhu'ng c6 nhi~u di~m rilt gi6ng nhau . Cac em la nhi1ng manh doi m6 coi. Cac em d~u t1<3c mong du'QC tie'p t~,JC mot CUOC s6ng t6t Va cac em d~U md t1<3c dt1<;1c hQc Mn ndi Mn ch6n. Tie'c thay eau la lanh dum la rach hlnh nhu' khong th~ thtfc hi~n trong hoan cånh nay. D6i v<3i nhi1ng ndi bi lii tan pha thl ai ai eling g<:~p nhi~u kh6 khan trong cuoc s6ng. Ba con, hang x6m thu'dng nhau hQ chi CO th~ an Ui nhau d~ Vu'Qt qua dau thu'C1ng mi\t mat. HQ c6 th~ giup nhau thoat canh ng<:~t chu chang ai giup du'QC n6i ngheo, Va CO th~ thay cha ffiy CUa cåc em nuoi nilng cho an hQc Mn ne1i de'n ch6n ne'u khong c6 st! tai trQ v~ viln d~ tai chanh. Thoi gian qua nhanh, mQi St! ki~n xay ra tren doi r6i ngan da i cung theo thoi gi an di va o lich sti'. Cung nht1 cdn lii lich sti' Phu Yen, tin tue horn ily lam chiln dong bao ngu'oi Vi~t trong va ngoai nuoc, nhi1ng hlnh anh horn nao gay bao nhieu sl! chu y, st! quan tam. Nhung d6i voi nhi1ng nguoi khong bi anh hu'dng cua cdn lii thl nhi1ng tin tue n6ng b6ng ily r6i cung tu tu theo thoi gian di vao quen lang. VI the' VOi bai vie't nay toi mong du'QC nfu keo dai Slf chu y va quan tam VI c6 nhi1ng manh doi can St! quan tam va trQ giup. D6 la cac em m6 coi sau cdn IU. Con ngu'oi khong th~ ngan du'Qc thien tai , cung khong th~ hoa nhi1ng gl da xay ra trd l<:ti , nhu'ng voi nhi1ng tårn long t6t cua con ngu'oi c6 th~ nang da cac em tren bu'oc du'ong g~p gh~nh cua tu6i the1, va tlnh thu'C1ng cua con ngtroi c6 th~ ngan ch~n nhi1ng cdn bao long tie'p t~,~c phu len cuoc doi cåc em. Hai nhi1ng tilm long hu'ong v~ ce1n lii, xin hay g6p SUC cho cac em du'QC mot tu'dng lai tu'di sa ng hdn d~ n6i dau du'QC giam bot phan nao trong CUOC s6ng, va b6i Phap Åm Ph~t Dån 2010

dap l<:ti n6i bilt h<:tnh, n6i milt mat lon lao tren bu'oc du'ong ch~p chi1ng vao doi .

Tnt<tng h<!p 1: Ba em Tru'dng Thi L~ Huy~n , 20 tu6i, Trudng Trung Ht1ng 17 tu6i va Trt1<:1ng Tuiln Nghia 12 tu6i. Di<:t chi nha cu: x6m Truong, thon Triem Due, xa Xuan Quang 2, huy~n E>6ng Xuan, tinh Phu Yen. Ht1ng k~ : E>ay la nhi1ng gl con s6t l<:ti cua ngoi nha ba my em. Xung quanh c6 tilt cå 18 ngoi nha bi s~p hoan toan va cå x6m c6 18 nguoi thi~t m<:~ng . Tu ch6 chung toi ng6i Hung chi, chi hay nhln v~ d~mg truoc cach day khoång chung 60 met huong v~ b1,1i cay. Chlnh ca y mit d6 da cuu s6ng em va em trai cua em. Lue ily nt1oc dang cao de'n 4 met va cha y xie't, cå nha em bi lu cu6n theo. Em nam ch<:~t tay Nghia, hai anh em dlu nhau du ch<:~t vao canh cay mit ily cho de'n sang horn sau dt1<;1c thuy~n de'n cuu. Con ba my em tru bi !u cu6n troi . Huy~n tam slf: Sau khi v~ lam l~ mai tang cho ba my xong em phåi vao l<:ti Sai Gon c6 gang tie'p t~,~c vi~c hQc. Nhung em råt phan tam vi cåm thily bd vd. Phan thl dau bu6n vi nho cha my , phan thi lo lang cho hai em. Can nha ba my em gio khong con ni1a . Ba chi em dang d ba ndi. Hai em dang C1 Blnh Dinh. Hung d chung voi ong noi va Nghia d voi co. Hai em cung rilt dau bu6n. Hi~n t<:~i di~u em lo lang nhilt la SQ hai em bo hQC giua chung VI ong noi va co khong c6 khå nang nuoi hai em an hQc. Em se c6 gang hQc thanh ngh~ r6i mai nay lo cho hai em, nhu'ng khong bie't, Huy€n ng~m ngui va ngung l<:ti day .

Xin cac nha hao tam tro giup cho ba chi em Huy~n:

Chu tai khoån: Trudng Thi L~ Huy~n (phu'ong Tåy Thanh,

qu~n

Tan Phu , Tp. HCM) .

S6taikhoån: 1904206088829 BIC/SWIFf CODE: VBAA VNVX570 Ngan hang Nong nghi~p va Phat tri~n Nong thon .

Tnt<tng h<!p 2: Trt1C1ng Quang Tuiln, 15 tu6i Nha Tuiln d qnh nha gia dlnh cua ba chi em Huy€n, Hung va Nghia. Tuiln milt my , ba ngo<:~i va em gai trong cdn 1ii vi nha bi s~p va sau d6 lii cu6n troi. Gio Tuiln con ba Tru'dng Quang Blnh, 40 tu6i va chi gai Tru'dng Thi Kim Ly, 18 tu6i. Hi~n gio gia dlnh Tuiln che tr<:ti d t<:~m VI nha da bi s~p hoan toan. Ba Tuiln s6ng b~mg ngh€ nong. Ngay ngay mot bu6i Tuiln Mn trt1ong mot bu6i chan bo ph1,1 gia dlnh . Tuiln dang hQC lop 9. Voc nguy~n cua em la du'QC hQC de'n ndi de'n ch6n chu khong nghi hQc giua chung nht1 chj, hQc xong tu tai r6i phåi C1 nha vi gia dinh ngheo khong c6 di~u ki~n cho Kim Ly tie'p t1,1c de'n tru'ong. Nghl hQc em phai di xa tlm vi~c lam d~ kie'm ti€n ph1,1 ba my trong cånh s6ng vilt va. Xin cac nha håo tam giup da Tuiln d~ em dt1<;1c thlfc hi~n u'oc me1.

Chu tai khoån: Trudng Thi Kim Ly (xa Xuan Quang 2, huy~n D6ng Xuan, tinh Phu Yen). S6taikhoån:4604205012832 92


BIC/SWIFI CODE: YBAA YNYX570 Ngån hang Nong nghi~p va Phåt tri€n Nong thon Chi nhanh D6ng Xuån, Phu Yen . Tntong h<;lp 3: Le Til! NgQc, 16 tu6i

Ba NgQc måt cach dåy m()t nam vi chung b~nh ung thu' ng<,~t ngheo. My NgQc mCi quan t<,~p h6a t<,~i du La Hai d€ tlm cach sinh song va nuoi con an hQC. N6i dau måt cha chu'a nguoi th1 cån dau måt my lt,~i phu len dåu co be. NgQC song trong cånh bu6n ba thåt thån. Ong n()i nay da 94 tu6i , la ngu'oi dang nuoi nffng NgQc sau khi my em bi lli cuon troi. NgQC dang hQC ldp JO. Lfoc må cua em la du'QC hQc thimh tai , nhu'ng khong bie't kie'm ti€n dau ra M tie'p tl;IC con du'ong hQc vffn. Xin ha y giup dB em NgQc:

Chu tai khoan: Le Thi NgQc (thi trffn La Hai, huy~n D6ng Xuån, Phu Yen). s6taikhoan:4604205012879 BIC/SWIFf CODE: VBAA YNVX570 Ngan hang Nong nghi~p va Phat tri€n Nong thon Cru nhe:inh D6ng Xuån, Phu Yen. Tniong h<;lp 4: Be Hua A Linh 9 tu6i.

du'a chau NgQC ra khoi ci'ta thl ben trong vach tu'ong cua can nha bi dong IU mt,~nh danh s~p va de len chi Lt,~c , con chau H6ng thl bi Iu6ng nu'oc mt,~nh dåy ra ngoai ci'ta, chau chl;lp du'(_jc cay bong giåy va du cht,~t vao canh cay. Thffy canh VQ dang dffu tranh cho Slf song, anh My VQi vang d€ hai chau dung vin ca y bong giffy truoc ci'ta nha r6i vao l<,~ i ben trong d€ cuu v(_j. Trong lue anh dang giup dB v(_j thl cac vach tu'ong cua can nha d6 xuong va de len cå hai ngu'oi. Hai chau chung kie'n cånh xåy ra tru'oc mat kh6c than, va he't suc keu la du cuu, nhu'ng chang ai nghe . May thay cåy bong giffy nam giua c6ng nha. Suc mt,~nh cua dong nu'oc chåy bi nen lt,~i phån nao khi tan vao ngoi nha da bi s~p. the' nen cåy vån dUng yen va khong bi !li cuon theo. Giua dem khuya mu'a gi6 hai chau du tren canh cay bong giffy chong chQi voi dong nu'oc IU menh mong trong 13 tie'ng d6ng h6, tir 4 gio sang de'n 5 gio chi€u ngay horn sau c6 ngu'oi de'n cuu. Hai chau H6ng va NgQc k€ lt,~i rna nu'oc mat ru'ng ru'ng: "Cha u nghT c6 le ba my tu'Cing hai cha u eling da bi !U cuon troi luon r6i". Hi~n hai chau dang (J chung voi ong ba n()i , va ban tho ba ffiy hai cha u eling du'QC dt,~t (j d6 . Ong ba n()i nay eling da ngoai båy va tam mu'åi .

Hua A Linh sinh ra trong m()t gia dlnh ngheo kh6. Em mfft my tir khi moi IQt Iong vi sinh kh6 . Tir d6 ba ngot,~i deo them ganh n~ng m()t mlnh thay my nuoi Linh. Lue ffy ba ngot,~i eling da gån 70 tu6i. Ba khong lam gl ra tien, be Linh lon len bang nhii'ng giQt sua do d6ng tien cua ba ngot,~i an xin, va nuoi Linh an hQC cho de'n ngay nay . Mffy nam gån day suc khoe ye'u dån vi b~nh tim ba khOng con di xin du'QC nii'a. Hi~n nay hai ba chau song bang SO tien tr<;l cffp m6i thang 120 nghln d6ng (6$). Yoi so tien nay chu'a du chi ti€n mua g<,~o m6i thang. Hoan cånh hai ba cha u von kh6 khan, sau cån !U lt,~i cang ng<,~t ngheo hån .

lfoc må cua hai chau Ja khi lon len se Jam nghe dt,~y hQC giong nhu' my. M6i khi nho ba my hai ch:iu cung thap nhang va tårn slf tru'oc ban tho ba my. Xin tr<;l giup hai cha u.

A Linh dang hQc !Op 3. Tuy du'ong de'n tru'ong di b9 råt xa, nhu'ng voi chf ham hQC A Linh la m()t trong nhung hQC sinh kha gioi CUa JOp, CUa tru'ong du'QC bt,~n be , va th§y CO giao me'n thu'ång.

Tntong h<;lp 6: Ngo Anh l(j~t, 13 tu6i .

A Linh u'oc mong du'<;lc nh~n slf giup dB cua nhung nha håo tårn d€ em c6 dieu ki~n tie'p tl;lc Mn tru'ong.

Chu tai khoan: Hua A Linh (thon Phu Ma, xa An Dan,

huy~n

Tuy An, PhU Yen).

s6taikhoan:4602401001833 BIC/SWIFf CODE:YBAA YNX570 Ngan hang Nong nghi~p va Phat tri€n Nong thon Chi nhanh Tuy An, Phu Yen, Yi~t Nam. Tntong h(/p 5: Phan Nguyen Thu H6ng, Il tu6i va Phan

Nguy~n Nhu' NgQc, l 0 tu6i.

Hai cha u m6 coi cå cha lån my sau cån lii. Giua dem khuya cån IU de'n bfft ngo, chang mffy choc nu'oc da dång len Mn ni'ta vach nha , dong nu'oc chåy mt,~nh lam cå nha rung chuy€n. Y<;l ch6ng anh My va chi Lt,~c quffn quyt tlm cach vu'(_jt ra khoi nha d€ Ianh nt,~n. Anh Lt,~c vira Phap Åm Ph~t f) iin 2010

Chu tai khoan: Phan Nguy~n Thu H6ng (huy~n

Tuy An, tinh Phu Yen, Vi~t Nam)

S6taikhoan:4602205009279 BIC/SWIFf CODE: YNAA YNYX570 Ngån hang nong nghi~p va phat tri€n nong thon Chi nhanh Tuy An, Phu Yen.

Khi IU ~p ve, nu'oc dång len gån toi mai nha cuon troi ong n()i va my Ki~t. Ba va Ki~t lue ffy vira leo kip len n6c nha . May nho c6 nguoi dem thuyen Mn cuu kip thoi tru'oc khi cå ngoi nha chlm trong nu'C1c lli. Ba Ki~t hi~n dang song trong cånh thfft thån va dau bu6n vi n6i mfft mat lon. Con l(j~t co nen dau thu'ång gang trd lt,~i Mn tru'ong. l(j~t hQC Jop 7, em hQC rfft cham va u'OC må CUa em Ja du'QC hQC de'n nåi de'n chon. Em rfft lo lang cho gia cånh cua mlnh va khong bie't vffn de hQc vffn di Mn dau vi gio em chi con m6i m()t ngu'oi cha song bang nghe nong, voi d6ng lu'ång lam thue råt thffp. Xin c:ic nha håo tårn gi up dB em l(j~t qua:

Chii tai khoan: Ngo Van Cuong (Tan Long, Xuån Sån Nam, D6ng Xuån, tinh Phu Yen).

s6 ta i khoan : 4604205012776 BIC/SWIFI CODE:VBAA VNYX570 Ngan hang Nong nghi~p va Phat tri€n Nong thOn huy~n D6ng Xuan, tinh Phu Yen . Tntong h.;tp 7: Bien Thi Hu~ , 10 tu6i

93


Hu~ måt m~ lue em mdi tron 2 tu6i. Tu d6 Hu~ du<;1c ba ngo~i nuoi nång, cho an h9c de'n ngay nay. Nha hai ba chau i!J c~nh bo sang. Lii ve ng~p cå nha va cuon troi tåt cå d6 dting trong nha . Horn åy ba ngo~i da bi nudc lii cuon troi, nhung may man c6 nguoi de'n cuu Jqp thoi. Ba ngo~i nay da ngoai biiy mueli tu6i, theo thuy trieu dao nguu kie'm song. Ngay ngay m(>t bu6i Mn truong, m(>t bu6i Hu~ ra dåm cao ngheu kie'm tien ph1,1 ngo~i mua g~o ho~c mua them sach vi!J. Hu~ thuong kh6c m6i khi ai nhac Mn m~. nhåt la sau celn

ho~n n~n. Hu~ cang cåm thåy nM m~ nhieu hein. Hu~ dang h9c ldp 5. Udc mel cua em la khi ldn lam vi~c cho

cong ty va dltQC thoat cånh lam thue lam mltdn. Xin cac nha håo tam giup chau Hu~ M chau c6 du<;1c dieu ki~n Mn truong.

Chii tai khoån: Bien Thi Hu~ (Long B1nh Nam, Xuan Phu, Sang Cåu, Phu Yen) .

S6 tai khoån:4603205033065 BIC/SWIFf CODE :VBAA VNVX570 Ngan hang Nong nghi~p va Phat tri€n Nong thon thi xa Sang Cåu, Phu Yen. Tntong hQ'p 8: Chi Dao Thi Lan va ba con nho.

Anh Nguy~n Van Minh bi lii cuon troi khi anh dang giup do ba con loi x6m vdt tai sån trong celn lii. Anh M l~i v<J la chi Dao Thi Lan va ba con. Nguy~n Thi Thuy Di~m 17 tu6i, h9c lop Il, Nguy~n Thanh Ouy 15 tu6i, h9c ldp 8 va chau nho nhåt Nguy~n Khanh Linh 4 tu6i, h9c måu giao. Khi con song VQ ch6ng anh Minh c6 quan t~p h6a nhO, Vfj nuoi them gia suc va anh lam thue eting nhau nuoi con an hQC. Bay gio ch6ng måt, d6 d~c trong nha ciing bi lii cuon troi he't. Chi Lan hi~n nay chua bie't se lam gl d€ nuoi ba COn an hQC de'n neli de'n chon nhlf UOC mel tlf Jau CUa Vfj ch6ng anh chi. M6i lån nhd ba, cå ba chi em Di~m, Duy va be Linh om nhau kh6c rong. Nhåt la be Linh, thuong Mn ban tho thap nhang r6i kh6c nuc ni!J hoi chung nao ba v€? Xin cac nha hiio tam giup do chi Lan va ba cha u:

Chii tai khoån: E>ao Thi Lan (Binh Nong, Xuan Lam, thi trån Sang Cåu, Phu Yen) Sotaikhoån:4603205033059 BIC/SWIFf CODE:VBAA VNVX570 Ngan hang Nong nghi~p va Phat tri€n Nong thon Chi nhanh Sang Cåu, tinh Phu Yen. Tntong hQ'p 9: Trån Thi Trung va hai con nho, Btii Minh Huy l l tu6i, h9c lop 5 va Btii Kim Quy, 4 tu6i.

Nha vf! ch6ng chi Trån Thi Trung va anh Btii Quang Hie'u

i!J c~nh sang Ngan Sein, thi trån Chi Th~nh, huy~n Tuy An. Khi lii d6 ve da bung goc hang tre , dong nlfoc chiiy m~nh cuon theo ngoi nha va ch6ng chi - anh Btii Quang Hie'u . Bay gio ngay nen nha chi Trung tri!J thanh nhanh sang c~n. Chi Trung qua ben kia dltong che t~m tup Jeu !~p ban tho ch6ng, va eting hai con i!J d6. Chi Trung tam slf: "R6i day khong bie't Iåy gl d€ xay dlfng I~i nha va lam gl M nuoi con". Pha p Å m Ph~ t Dån 20 LO

Xin cac nha håo tam ha y giup do chi Trung.

Chii tai khoån: Trån Thi Trung (B1nh Hoa, xa An Dan, huy~n Tuy An, tinh Phu Yen) S6taikhoån :4602205021108 BIC/ SWIFf CODE: VBAA VNVX570 Ngan hang Nong nghi~p va Phat tri€n Nong thon huy~n Tuy An, tinh Phu Yen. VI m(>t uoc mel tot cho tlfelng lai cua ca c em m6 co i sau celn lii. Toi tha thie't xin nhii'ng tårn long huong ve celn Hl, ha y mi!J r(>ng tlnh thltelng ung h9 va trfj giup cho cac em. Cac em råt cån slf giup do da i h~n d€ cac em c6 dieu ki~n tie'p tt,Jc de'n truong. - vdi m(>t so ti€n nho m6i thang ho~c m6i nam; -lam nguoi do då u tinh thån va tai trrjlau dai; - v~n d(>ng trong gia dlnh, b~n be va nglfoi quen d€ giup do cac em. Cac em d€u c6 sota i khoån nen cac nha håo tam c6 th€ gi!Ji so tien mlnh muon cho tntc tie'p vao sota i khoån cua cac em, ho~c do nglfoi than cua cåc em dåm tråch. M9i thac mac xin lien !~c voi toi qua so di~n tho~i 0047 45066442 ho~c email "diepkn@hotmail.com", r6i chung ta se eting nhau giup do cho cac em. Thay m<;it cåc em toi xin cåm eln Slf quan tam va chu nhii'ng tårn long nhan h~u . Hu~

y cua

Chi

« ... Ho a blnh chi co

y nghia dich thtfc khi

bao dam dtiQ'c quy~n tt! chu quO'c gia va nhii'ng quy~n tt! do dan chu din ban ctia dan chung, trong sinh ho~t c()ng dfing the' gioi. (...) Chung ta phai hi~n di~n nhti m()t tht!c thi tieu biiu dich thtfc cho nguy~n tioc Hoa blnh ctia dan t()c di noi len tie'ng noi phat xua"t til tham tam con ngtiOi va ti~m ltfc dan t()c. Chung ta khong co quy~n trao v~n m~nh dan t()c nay cho nhii'ng ngtioi phi dan t()c, ng\ly dan t()c, phan dan t()c. (...) Chi co chung ta, nhii'ng ngtiOi Vi~t dang sO'ng tren de dtioi bua, dang bi ttioc do~t quy~n sO'ng va bi pha ho~i moi co du tti cach di ttf bi~n minh trong IDQi quye't dinh v~n m~nh chung cho m()t thi che' quO'c gia dan t()c do chinh chung tatt! quye't rna thoi» ... (Tho ng E>it%p Xu a n Ky D~u PL. 2513 cua E>uc cfl El\\ i lii.o Hoa thli<;Jng Thich T!nh Khie't, v! Tang Thflng Thu Nhå't cu a GH.PGVNTN)

94


TIENG DÅN - TIENG DÅN - TIENG DÅN

dau nom Canh Da n: m()t niem vui va m()t noi buon Vi~t

Ho?mg

Ha N9i rang hQ c6 th~ bat bo tu m9t s6 it ngttC1i tranh dåu cho dån chu nhttng hang tram ngu'C1i khac se thay the' hQ dung len ... va chinh quy~n khong th~ dung nha tu ha y cåc dan ap tho b<;to d~ d~p tat phong trao yeu nu'oc cua chUng ta". v~,~ rå i truy~n ddn nay da giang m9t don m<;tnh vao chinh quy~n

" ... chång le Vi<$t Nam khong con ngu'C1i anh hong nao dung len cuu dån cuu nttoc nua hay sao? Ba tri<$u dång vien dång c9ng se trå IC1i the' nao tru'oc con chau va lich sit dåy? ... " Nam moi Canh Dån da de'n voi chung ta , m9t nam moi mang nhi~u lo au hdn la vui mung vi khong bie't nhung gl se xåy ra trong nam nay. Theo cåc nha kinh te' thl nam nay se la m9t nam då y kh6 khan va s6ng gi6 cho n~n kinh te' cua Vi<$t Nam. M9t Sl/ ki<$n minh ho<;t cho nh~n dinh nay la vi<$c chinh phu Yi<$t Nam hc.t gia d6ng ti~n them 3,3% vao nhung ngay cu6i cung cua nam eG. Tlnh hlnh chinh tri xa h9i cua Yi<$t Nam nam nay se hua h~n nhi~u båt ngC1 va nhi~u slf thay d6i. Xa h9i Yi<$t Nam da h9i du cac di~u ki<$n chin mu6i cho m9t cu9c thay d6i IOn. D<;ti h9i dång lån thu Il sap di~n ra va voi vi<$c tie'p t1,1c khang khang con dttC1ng "di len chu nghTa xa h9i", dång CQng sån dang g<;tp phåi Slf ch6ng d6i quye't li<$t CUa ffiQi tång lop nhån dån. Slf lo lang cua chinh quy~n cua Yi<$t Nam da dån de'n nhung sai låm nghiem trQng, lam cho hlnh ånh cua Yi<$t Nam tren tru'C1ng qu6c te' trd nen t6i te$. Tlnh hlnh nay cang dåy dång CQng sån Vi<$t Nam vao ch6 be' tac, d6 la vi<$c xlt an voi nhung bån an råt n<;tng n~ 16 cong dån Yi<$t Nam yeu nttoc, c6 vG cho dån chu. Dång c9ng sån da danh måt he't slf chinh dang cua mlnh khi hQ xet Xlt cac tie'ng n6i båt d6ng VOi nhung bån an rna slf tri'tng ph<;tt, de doc.t la chinh chu khong h~ mang tinh le phåi hay cong bang va hQ cGng khong cån giåu gie'm tinh tho b<;to trong cac bån an d6. Dång CQng sån hy VQng rang Sl/ trån ap m<;tnh me se Jam ngu'C1i dån Jo SQ va khong phån khang nua , the' nhttng hQ da nhåm. Dan ap va trån ap khong bao gi(1Jam ngu'C1i dån khuåt phl,JC. Tin vui dåu nam Canh Dån d6 la vi<$c råi truy~n ddn t<;ti cac thanh ph6 lon C1 Yi<$t Nam. Truy~n ddn c6 ten gQi "LC1i Keu GQi Ngan Nam Thang Long" do "Uy Ban Ph6i Hc;fp Hanh D9ng VI Dån Chu" thlfc hi<$n. Hanh d9ng råi truy~n ddn nay mang y nghia lon khi n6 di~n ra ngay sau khi phien toa xet xit nhung ngttC1i dan chu vua ke't thuc voi nhung bån an n<;tng n€. Ong Trån NgQC Thanh, d<;ti di<$n cho Uy ban nay cho bie't ly do råi truy~n ddn la dE "thuc tinh ngttC1i dån" tru'oc vi<$c måt dåt, måt biEn cho ngo<;ti bang va thu hai la "mu6n trå IC1i voi chinh quy€n

Phap Åm Ph~t Elån 2010

va gå y tie'ng vang r9ng rai trong du' l u~n the' gioi. The' nhttng khong chl dung d d6 , hanh d9ng råi truy~n ddn du'c;fc "ph6i hc;fp" bdi 4 t6 chuc chinh tri la Dång Yi<$t Tan, Dång Dån Chu Nhån Dån, Phong Trao Lao D9ng Yi<$t va T~p Hc;fp VI Cong Ly moi la ni€m vui lon nhåt cho nhung ngu'C1i yeu nu'oc c6 t6 chuc. Dåy la lån då u tien cac t6 chuc chinh tri d6i l~p Yi<$t Nam da ke't hc;fp VOi nhau trong ffiQt ffil,JC tieu chung Ja dån chU hoa dåt nttoc. Xtta nay ngu'C1i Yi<$t thu'C1ng m<;tnh ai nåy lam, khong bie't va kh6ng thE ke't hc;fp du'c;fc voi nhau trong nhung c6ng vi<$c chung, vi the' hay thåt b<;ti. Hy VQng slf ke't hc;fp giua cac t6 chuc chinh tri d6i l~p lån nay se t<;to ra m9t di<$n ffii;lO moi, mQt nh~n thuc moi trong vi<$c dåu tranh CO t6 chuc chu kh6ng chi dung lc.ti C1 nhung hanh d9ng nhåm gåy tie'ng vang. Ni~m vui d6 vån kh6ng th~ nao khie'n chung ta quen di

m9t n6i bu6n khac, hay n6i dung hdn la m9t n6i lo lang, cam gi~n khi dttc;fc bie't chinh qu y~n dia phu'dng cac tinh giap bien gioi da cho ngttC1i nttoc ngoai thue dåt dåu ngu6n tr6ng ri'tng nguyen li<$u dai h<;tn. D6 la cac tinh: L<;tng Sdn, Quång Ninh , Cao Bang, Ngh<$ An, Ha Tinh, Quång Nam , Blnh Dinh, Kon Turn va Blnh Du'dng. Di<$n tich dåt voi t6ng di<$n tich 305,3534 nghln ha, trong d6 H6ng Kong, Da i Loan, Trung Qu6c chie'm tren 264 nghln ha ; 87% d cac tinh xung ye'u bien gioi. Tin nay du'QC hai 6ng Tu'ong Yi<$t Nam la 6ng D6ng ST Nguyen va 6ng Nguy~n TrQng VTnh c6ng b6 nen kh6ng th~ c6 chuy<$n vu kh6ng hay giå m<;to. Hai ong cho rang "Dåy la m9t hi~m ho<;t clfc lon lien quan Mn an ninh nhi~u m<;tt cua qu6c gia. Ham lc;fi nhåt thC1i, V<;tn d<;ti d6 vao dåu chau chat. Måt cua cåi con lam l<;ti du'c;fc, con måt dåt la måt han". Hanh d9ng nay chi c6 th~ quy vao m9t t9i la "phån qu6c", dung nhtt nha bao Bu i Tin vie't trong bai "Hai lao tu'ong c hi ra hi~m ho<;t" [2]. Sau 50 nam, cac khu VI/C nay se kh6ng con la cua Yi<$t Nam nua , khi d6 cac di dån ngu'C1i Hoa da sinh s6ng tran Jan tren dåy va kh6ng th~ du6i hQ V~ du'QC. V~ ly' khi con chau hQ sinh ra C1 dåy thl hQ se s6ng C1 dåy, va ne'u Yi~t Nam dung bi~n phap m<;tnh thl hQ se cåu cuu va Trung Qu6c se can thi~p. Khi sac dån ngu'C1i Hoa chie'm u'u the' va s6 d6ng hQ c6 th~ tlf "tru'ng cåu dån y" d~ sa p nh~p cåc vung dåt d6 vao voi Trung Qu6c, hay thanh l~ p cac khu "tlf tri" la di~u hoan toan c6 th~ xåy ra khi "hc;fp 95


ct6ng thue ctåt he't hi~u )!fe". Bai h9c cua Nam Tlf bi ma't Coxovo vån con nhan ti~n va la bai h9c cay ctang cho cac dan t(>c, chång le chinh quy~n Yi~t Nam khong bie't? Dffy Ja Chu'a ke CaC thåm ho~ khung khie'p V~ moi tru'C1ng do vi~c ch~t pha rung dåu ngu6n gay ra nhu lli l~t, hay h~n han ... Hai ong Tudng khång djnh rang "Cac tlnh ban rung la tlf sat va lam h~i cho ctåt nudc" va hai ong da "d~ nghi Chinh phil cho dlnh chi ngay vi~c cho nudc ngoai thue ctåt dåu ngu6n dai h~n vdi di~n tich 16n, du c6 phåi b6i thuC1ng eling duqc, de tranh thåm ho~ cho dan cho nudc". The' nhung chung ta phåi tin rang IC1i d~ nghj ciia hai ong eling nhu hang tri~u IC1i "d~ nghj" ciia nhan dan Yi~t Nam tu trude de'n nay se khong bao giC1 duqc dång c(>ng sån lang nghe. Nhung nguC1i c(>ng sån lanh d~o Yi~t Nam da "phån b(>i" va ban dung nhan dan Vi~t Nam til' lau r6i. Quy~n lqi ciia h9 khac bi~t hoan toan vdi nhan dan Yi~t Nam. Vu tlf 16n nha't ciia h9 la lam sao nhanh ch6ng vå vet cho dåy tui tham de kie'm m(>t ch6 "h~ canh an toan". Chi dang thuång cho ctåt nudc va nhan dan Vi~t Nam. Chung ta bie't ch~y di dau ba y giC1? M(>t eau hoi nhuc nh6i d~t ra cho toan the nhan dan Yi~t Nam la chung ta chiu mai cånh nay hay sao? Va chång le Yi~t Nam khong con nguC1i anh hung nao dung len cuu dan cuu nudc nua hay sao? Ba tri~u ctång vien ctång c(>ng se trå IC1i the' nao trude con chau va Jich sil' da y?

cu

Yi~t

Hoang

(T~p

H<;ip Dan Chii Da Nguyen)

l] Xem: Nguy~n Gia Kieng, "Chuc Te't d6ng bao". Thong Lu~n , ngay 11102/2010. [2] Xem: Bui Tin, "Hai lao tudng chi ra hiem ho~". Thong Lu~n , ngay 11102/2010.

nhCtng eau hoi sau mQt chuyen

ve que

Trlin Thi Htidng Tra " ... Cac nha Janh d~o CSYN ra't thanh cong khi ap d~t duqc slf sq hai tuy~t ct6i trong long nhan dan de h9 khong dam cong khai phån ct6i nhung vi~c lam sai trai ciia chfnh quy~n ... " Toi dap chuye'n xe xuoi v~ mi~n Tåy nåi toi sinh ra va Idn len. Que t6i vdi ru(>ng d6ng bao la båt ngat tU'ng du'QC m~nh danh Ja V\fa lua J6n nhfft CUa ctåt nu'dc, nåi rna vi anh hung dan t(>c Nguy~n Trung Trlfc d6t tau gi~c tren dong song Nh~t Tåo. Phap Åm Ph~t Dan 2010

Ngay nay, vdi truy~n th6ng hao hung d6 nha dan chii Truång Minh Due, clfu h9c sinh truC1ng Trung h9c Nguy~n Trung Trifc R~ch Gia da can dåm dung v~ phia dan oan ch6ng l~i cu'C1ng quy~n tham nhling, ch6ng l~i nhli'ng ba't cong trong xa h(>i . Anh la thanh vien ciia Kh6i 8406 va dång Yl Dan, m(>t t6 chuc chinh tri dåu tranh cho dan chu, nhan quy~n bang phu'ång phap on hoa ba't b~o d(>ng dung nhu di~ u 69 HPVN da quy djnh, phu h<;lp vdi bån Tuyen ngon qu6c te' nhiin quy~n va cac Cong lide qu6c te' khac rna chfnh quy~n CSVN da kY ke't. Anh da bi chfnh quy~n bat, bi ke't an 5 nam tu trong m(>t phien toa rna bån an da du'QC dinh San bdi vl, toa an Va vi~n kiem soat khong dam tranh lu~n cong khai song phång vdi lu~t su Le Trån Lu~t, nguC1i da dua ra nhli'ng IC1i phån bi~n ra't sac ben ete båo V~ cho anh. Thai d(> ciia anh f)uc trude phien toa hien ngang bao nhieu thl bai Iu~n bao chli'a ciia LS Le Trån Lu~t eling khong kem phån thuye't ph~c ba'y nhieu . Tl! hao thay my Yi~t Nam da sinh ra m(>t nguC1i con dling cåm nhu anh. Anh da lam r~ng danh ngoi truC1ng mang ten nguC1i anh hung dan t(>c Nguy~n Trung Trifc, con LS Lu~t sau khi can dåm dung v~ le phåi thl anh da bi tudc quy~n LS , tai sån ciia anh eling bi chfnh quy~n ngang nhien cu'dp la'y va cu(>c s6ng ciia anh giC1 nay ra't kh6n ct6n phåi cti mu'dn nha ete a, hang ngay ffiQi sinh ho~t Ca nhan CUa anh thu'C1ng bi an ninh m~t V~ theo doi ch~t che. Du c6 muon ngan kh6 khan nhung ch<lc chan rang, vdi nghTa khf ciia nguC1i lu~t su, anh Lu~t se khong bao giC1 chun budc.

cu

Tren chuye'n xe toi du'<;lc may man ng6i ke' ben m(>t c~ gia tu6i ngoai 65. Ong la nguC1i mi~n Bac di cu vao Nam nam 1954. Chung toi c6 ctuqc dip trao d6i vdi nhau v~ cu(>c s6ng, vi~c lam va thC1i slf hang ngay dang xåy ra tren que huång ctåt nudc. Ong c~ la nguC1i thanh th~t, ån chua trong m(>t nong dan hi~n lanh cha't phac. Trong s6 nhli'ng eau chuy~n trao d6i CO eau chuy~n V~ phong trao cåi cach ru(>ng ctåt C1 mi~n Bac qua eau chuy~n do chinh nha thå Hli'u Loan ke l~i, trong d6 b6 my ciia nguC1i v<;l hit$n t~i ciia nha thå, an nhan da tung cuu d6i cho su' doan 304, dån vi rna nha thå ph~c v~, da bi thanh trung trong d<;lt cåi cach ru(>ng ctåt bang h1nh thuc chon s6ng 16 då u tren m~t da't va cho con trau mang cay ca y ludt qua cho cte'n che't. Ong suy tlf r6i g~t dåu trå IC1i: nhli'ng chuy~n thuång tam nhu the' d6 la slf th~t, bC1i vl chinh ang da chung kie'n nhli'ng nguC1i khac tung bi che't nhu the'. Ong bat då uke cho to i nghe v~ truC1ng h<;lp di cu ciia ong: Nam ct6 ong du'QC 10 tu6i , c6 2 ngu'C1i anh ph~c V~ trong "quan d(>i c~ H6 ", gia dlnh ciia 6ng khong giau nhung eling thu(>c vao lo~i trung lu'u. M(>t horn cha ong V~ n6i vdi ffiy 6ng rang: "C6 nhli'ng can b(> da dåu t6 6ng gia ciia n6 de lam guång, khong bie't 2 dua con ciia mlnh r6i day c6 noi theo vi~c lam nay hay khong? Thoi de toi di cu vao Nam lanh m~t", va cha 6ng da dem ong vao Nam cho de'n horn nay . Ong ke l~i : thC1i gian d6, vi~c ctåu t6 cac thanh phån dia chii duqc phan chia theo chi tieu cho tung dia phuång. Yi~c nay da duqc chii tich HCM thi hanh tuy~t ct6i theo m~nh lt$nh ciia Nga-TQ. Ngay cå chinh ba Nguy~n Thi Nam la an nhiin ciia dång

96


cGng nhu' cua bac H6 vån phai chiu che't rna chfnh bac H6 cung khong can thi~p du'<;lc, bC1i vi chu truong cua dang la: Tri, phu, dia, hao, dao t~n g6c, tr6c t~n r~. Ong la ngu'C1i råt thong thåi vi ong bie't råt nhi~u v~ nhung chuy~n "tham cung bf sil'" cung nhu' nhung chfnh sach sai låm tri~n mien cua cac nha lanh d;;to CSVN. Ong lån lu'<;lt ke cho toi nghe tli' chuy~n v<;1 con cua bac H6, cho de'n nhung cu(>c da'u t6 gie't nguC1i da man da du'<;lc dan dt!ng san xuyen qua toa an nhan dan lu'u d(>ng, r6i de'n CUQC n6i d~y cua nhan dan Quynh Lu'u. Ong cung bie't råt ranh V~ CUQC tham sat cua quan d(>i CSVN d6i vdi nhan dan c6 do Hue' t;;ti khe E>a Mai vao Te't M~u Than (1968) ... Råt tie'c, nhung båt cong va nhung cai che't bi tham nay cua dan t(>c VN da bi la ng quen trude c(>ng d6ng the' gidi trong m(>t thC1i gian da i. Cau chuy~n ong ke de'n day thl net bu6n da hi~n len khuon m;;tt, va ong da n6i voi toi rang: "Thoi chau con tre håy ciJ gang hQC hanh de lo cho tu'ång lai cua mlnh di, dli'ng nghi tdi nhung chuy~n dau bu6n nay vi n6 khong c6 l<;li gl cho chåu dau . E>ay la m(>t d;;ti ho;;t cua dan tQC rna dång CS lanh d;;tO khong bao gi(1 muiJn nhan dan bie't. Bac hy v9ng sau nay ne'u chau c6 d6 d;;tt lam quan thl hay nghl de'n dåt nudc, dan t(>c bang nhung vi~c lam c6 fch qu6c l<;li dan, chd dli'ng nhu' nhung quan tham bay giC1. V~ ca nhan bac råt dau long cho v~n nu'dc nhu'ng bie't phai lam sao day?". Toi g~t dåu voi ong nhu'ng trong long vån qu;;tn dau cho ti~n d6 dan t(>c, cho n6i måt nu'dc V~ tay bQn ngu'C1i Trung qu6c sa p gån k~. VI slf u'on hen chi bie't lo cho quy~n l<;li ca nhan cua cac nha lanh d;;to CSYN, cho St! låm du'C1ng l;;tc 16i cua m(>t s6 chie'n sl quan d(>i, cong an chi bie't trung thanh vdi du'C1ng 16i cua m(>t thieu s6 ngu'C1i lanh d;;to da't nu'oc rna quen di b6n ph~n cua mlnh la bao V~ T6 qu6c, bao V~ da't nu'oc va cu(>c s6ng yen lanh cho nhan dan. Trong giay phUt suy tu' to i tam St! cung ong: - Chåu vån bie't ban tay khong the che n6i m;;tt trC1i , nhu'ng dung truoc tlnh cånh dau thu'ong cua dåt nu'oc va nhan dan, ne'u tåt cå cung l;;tng thinh th"i trong tu'ong lai VN se ra sao tru'oc b9n ngu'C1i TQ? Horn nay, chUng ta da måt Hoang Sa, phån IOn cua Tru'C1ng Sa, Åi Nam Quan, Bai T1,1c Lam, Thåc Bån Gi6c, gån 10.000km2 viing bien vinh Bac B(> ... L;;ti them v~,~ khai thac bo xit Ta y Nguyen, tren 300 ngan hecta rli'ng bien gidi cho TQ thue 50 nam, hang lo;;tt cac ngu dan YN bi TQ tlf do bat bo, danh d~p va doi ti~n chu9c ngay tren vung hai pMn cua VN. Truoc slf ngang ngu'<;lc nhu' the', phat ngon vien BQ Ngo;;ti Giao YN Nguy~n Phu'ong Nga chi phan d6i chie'u l~ bang IC1i n6i , con cac thanh phån lanh d;;to ch6p bu cua dång thl khong c6 båt cu hanh d(>ng nao du nho. Ngu<;lc l;;ti, lue nao cGng ram nip ca ng<;li tlnh huu nghi cua 2 nu'oc qua phu'ong cham 16 chu vang, 4 t6t va 4 tu'ong quan rna TQ moi them vao. Trong l!ch sil' VN chu'a c6 tri~u d;;ti nao cac vua chua l;;ti dang da't, dang dåo, dang bien cua da't nu'oc cho ngo;;ti bang nhu' tri~u d;;ti cua E>CSYN ba y giC1. Trong tåt cå cac

Phap Åm Ph ~ t Elan 2010

chuyen nganh cua tru(1ng d;;ti hQC rna cllC chau dang hQC thl h9c thuye't cua chu nghla Marx-Lenin va tu' tu'CJng H6 Chf Minh da chie'm he't 1/3 chu'ong trlnh r6i. Nhu'ng tro treu thay nhung ly thuye't va tu' tu'CJng nay la khong th~fc te', n6 hoan toan 16i thC1i vdi thC1i d;;ti ngay nay khi rna YN dang dn slf h(>i nh~p vao n~n van minh the' gidi v~ m9i m;;tt tu kinh te' de'n chinh tri. Kinh te' thj tru'C1ng la mo hlnh cua tu' bån, con dinh hu'ong XHCN rna cac nha lanh d;;to VN n6i de'n, d6 chi la m(>t suy lu~n chu quan M IU'a bjp nhan dan va nhung ngu'C1i thie'u hieu bie't rna thoi . Kinh te' XHCN theo Marx-Lenin la kinh te' t~p trung de di de'n m(>t the' gioi d;;ti d6ng, khi d6 con ngu'C1i lam theo nang llfc rna hu'CJng theo nhu du . E>ay la cai ly thuye't mdi nghe qua thl råt dc:;p nhu'ng tren thlfc te' n6 se muon dC1i la ao tu'CJng, khong bao giC1 thlfc hi~n du'<;IC . Con thanh phån cong nhan va nong dan rna E>CS dua len hang lanh d;;to, da y l;;ti la m(>t Slf mj dan, IU'a bjp cua m(>t thieu s6 ngu'C1i dm quy~n . VI vai tro cua cong nhan va nong dan la nhung thanh phån dong dao nhåt quye't dinh mQi St! thanh b;;ti trong xa h(>i . Trong thlfc te', cong nhan va nong dan cua cac nu'oc theo CNCS nhu' YN cung nhu' cac nu'oc d(>c tai quan phi~t da bi b6c l(>t de'n t~n xu'ong tuy , chiu nhi~u båt cong chd d;;ti da s6 cac nu'oc tu' bån tien tie'n c6 n~n dan chu da nguyen th"i quy~n l<;li cua cong nhan va nong dan da du'<;lc bao V~ t6i da bCJi, VI hQ co quy~n tt! do tham gia cac dång phåi d6i I~p M kiem soat chfnh quy~n, c6 quy~n ra bao chf tu' nhan de dua tin tUe trung thlfc de'n m9i ngu'C1i, c6 quy~n thanh l~p cac nghi~p doan d(>c l~ pM båo V~ quy~n l<;li cua hQ d6i vdi Slf di~u hanh cua gioi chu, c6 quy~n dlnh cong, bieu tlnh de lam ap llfc voi gioi chu ne'u quy~n l<;li cua hQ bi gidi chu xam ph;;tm ... Nhu'ng nhung quy~n h;;tn va quy~n l<;li nay se khong bao giC1 c6 trong cac nu'oc theo XHCN nhåt la t;;ti VN thl l;;ti cang khong the. Xe dli'ng l;;ti cung la de'n lue chung toi phai chia tay. Ong xu6ng xe voi IC1i chao dåy than thu'ong cåm me'n rna trong su6t 19 trlnh giua ong va toi da c6 råt nhi~u nhung cu(>c tro chuy~n kh6 quen. Tren con du'C1ng dån vao nha toi trong m(>t bu6i chi~u trC1i mua , båu trC1i may den bao phil, con mua IOn va gi6 th6i m;;tnh khie'n cho do;;tn du'C1ng du'<;lc trang bang da't va eat nui bj dQng nu'oc va låy l(>i . Du sao, thl vån con dB hon nhung nam v~ trude khi do;;tn duC1ng nay chi toan la da't. CGng råt lau r6i , dem nay toi moi thlfc slf du'<;lc t~n huC1ng m(>t giåc ngu blnh yen C1 que nha trong khong gian dåy tinh l;;tng khong CO tie'ng 6n ao cua xe CQ va Slf bon chen C1 thanh do voi dåy du nhung thu vui khong lanh m;;tnh ... Sang som thuc d~y ng6i u6ng ca phe cung vdi cac b;;tn be va cac chu , bac hang x6m trong m(>t quan nu'dc dån Så Chl VQn V((n CO vai ba cai ban nho , toi da chung kie'n råt nhi~u nhung eau chuy~n cua ngu'C1i dan que toi . TU'ng måu chuy~n vui , tli'ng kinh nghi~m sån xuåt v~ ky thu~t canh tac tren d6ng ru(>ng, cho de'n nhung vån d~ thC1i slf nh;;ty cåm hang ngay cua da't nu'oc du'<;lc cac chu , cac bac ke l;;ti qua cac chu'ong trlnh cua 97


dai RFA, RFI, YOA, cac bao chi va truy6n hlnh 16 trai. Nhii'ng vi~c lam be bo'i, tieu qtc, tham nhling cua cac Cå quan chinh quy6n da dlfqc neu ra k~ cå vi~c cac nha lanh di:to CSVN dång dåt, dång dåo, dång bi~n va cac tai nguyen då"t nlfoc cho TQ eling dlfqc cac chu, cac bac nhac de'n tren bao chi 16 phåi. Nhlfng nhac d~ rna bie't nhlf m()t eau chuy~n vui cho th~t ra m9i ngttCii d6u ra"t sq b! trU d~p va (J tu . Cac nha lanh di:!o CSVN rå"t thanh cong khi ap di:tt dtfqc Stf SQ hai tuy~t dQ"i trong long nhån dan M h9 kh6ng dam cong khai phån Mi nhung vi~c lam sai trai cua chinh quy6n. DCSYN eling ra't thanh cong trong nhii'ng thu thu~t dåy gian tra, nem da gia"u tay khie'n cho m()t s6 nha dåu tranh dån chu phåi hi~u låm nhau . DCSVN eling ra"t thanh cong voi stf nguY. bi~n trlfoc c()ng dong qu6c te'. M()t chu trong h()i ctfu chie'n binh cua dia phlfång phat bi~u : "Bay giCI ne'u chung ta c6 doi hoi chu quy6n då"t nlfoc, c6 chie'n tranh voi TQ th1 chi c6 con chau cua chung ta che't ch6c, chO con chau cua ma"y thimg lanh di:!o vån lam cha va an chåi phe phdn tren Xlfång mau cua chung ta rna thoi, då't nlfoc nay c6 ma"t vao tay TQ th1 k~ m~ n6 mi~n sao cåm ngay 2 bii'a khong d6i th1 dlfqc roi". M()t thanh nien trong x6m hi~n la can b() doan eling n6i: "Vån bie't nhii'ng vi~c lam cua mlnh c6 doi khi khong dung phap lu~t, nhlfng vi nhi~m VI;! va theo J~nh cå"p tren ne'u khong hoan thanh thl b! khi~n trach, cho nen phåi thi hanh thoi ". Toi eling thii' di:tt m()t eau hoi voi nglfCii bi:tn hi~n la giao vien ca"p 2: ne'u c6 m()t h9c sinh hoi bi:tn v6 lanh th6 VN bat dåu tu dau de'n dau thi bi:tn se trå ICii sao? Anh ta trå ICii voi toi rang: "Bat dåu tu då u eling dlfqc ne'u toi mlii Ca Mau la dlfQC roi". Danh rang d6 la nhii'ng eau trå ICii VO cåm, thie'u trach nhi~m, nhlfng h9 phåi trå ICii nhlf the' nao dåy khi d6 la nhii'ng va"n d6 "nhl:IY cåm", khie'n nglfCfi ta c6 th~ ma"t vi~c d~ dang. V1 bli'c xuc voi nhii'ng eau trå ICii ki~u nay nen nhi6u khj toi tlf nghi: dtJ'ng trttOC Stf V~n toan lanh th6 cua dåt nlfoc, ne'u cac nha lanh di:to c6 nhii'ng chinh sach khon ngoan bie't la"y dån lam go'c, bie't v~n hanh sli'c ml:lnh va long yeu nlfoc cua toan dån th1 TQ du c6 ml:lnh co nao di nii'a eling se khong bao giCI lam gl dlfqc ta. Bang chli'ng la tu xlfa ti6n nhån ta da tung lam cho quån Tau xåm llfqc phåi kllie'p sq, h()i ngh! Dien Hong cua vua Trån Nhån Tong la m()t ta"m glfång di~n hlnh. Ngay nay, voi St! di6u hanh cua LHQ va ånh hlfdng cua c()ng dong qu6c te' th1 TQ ll:li cang kh6 khan hån trong sach llfqc xåm lang cua h9 . Chung ta hay nhln m()t dåo nho Dai Loan voi n6n dån chu da nguyen, kjnh te' dåt nlfoc va CUQC so'ng cua nglfCii dån da hån TQ gå"p bl_) i phån. TQ tuy ml:lnh hån v6 quån stf nhlfng c6 dam lam gl Da i Loan dau. Rieng do'i voi YN th1 ro rang k~ tu khi chuy~n hlfong qua kinh te' th! trlfCfng theo cach lam an c6 Stf Ci:lnh tranh CUa tlf bån chu nghia th1 cu()c so'ng trong nhån dån c6 phån tie'n b() hån thCii kjnh te' t~p trung cua XHCN, illl:IC du khong bang cac nlfoc trong khu vlfc. Nhlfng dåy ll:li la m()t va"n d6 nhl:IY cåm nii'a b(Ji vi, cac nha lanh di:!o dåt

Phap Åm Ph~t E>ån 2010

nlfoc vån con om m()ng ba quy6n v6 chinh trj theo mo hlnh cua TQ. Dong y la trong chie'n tranh DCSYN da c6 nhii'ng ke' sach M chie'n thang. Nhlfng trong thCii di:!i h()i nh~p ngay nay , la"y gl d~ chli'ng minh nhii'ng chinh sach cua dång dang di la dung hlfong trong khi , v6 ml:lt chinh tri d~ di6u hanh dåt nlfoc dång khong cho ba"t cli' ai Cl:lnh tranh voi rnlnh. K~ tu sau ngay 30/411975 cho de'n nay nhån dån da tung chli'ng kje'n nhii'ng chinh sach sai låm tri6n mien cua

dång, tu chinh sach cåi tl:lo cong thlfång nghi~p danh d6 tlf sån, da y doi:! nhii'ng con nglfCii c6 ta i thu()c che' d() cli, khoanh vung d~ ki~m soat ly l!ch do'i voi cac con em cua gia dlnh ph~;~c vv trong che' d() cli (VNCH); thanh l~p cac vung kjnh te' moi M lam kj~t qu~ CUQC so'ng cua nhån dån thanh th!, ap d~;~ng chinh sach gia, llfång, ti6n, xåy dt!ng h~ tho'ng lam an theo kj~u t~p doan sån xua"t va hqp tac xa theo mo hlnh cua XHCN ... khie'n cho n6n kjnh te' va CUQC so'ng CUa da s6 nhån dån phåi di dån v6 di~m che't. Ne'u khong c6 St! cao chung cua CNCS (J Dong au va Lien Xo d~ YN chuy~n hlfong qua n6n kinh te' th! trttCing nhlf hi~n nay th1 thii' hoi VN båy giCI se ra sa o? Bang tå"t cå stf hi~u bie't cua rnlnh toi xin phep di:tt m()t va i eau hoi sau dåy d~ cac anh, cåc chu, cac båe c6 trach nhi~m gi up do m()t eau trå ICii. -Ti:! i sao hå u he't cåc nlfoc giau c6, tien tie'n tren the' gioi d6u la nhii'ng nlfoc c6 n6n dån chu da nguyen ? - Ti:!i sao m()t nlfoc Singapore moi d()c !~p nåm 1967, m()t nlfoc Nh~t khong con gl sau khi då u hang dong minh thCii d~ nhj the' chie'n rna ngay nay c6 m()t n6n van minh va CUQC so'ng cua nglfCii dån hån VN ga"p tram lån? - Ti:!i sao cå h~ tho'ng CNCS (J Dong Åu va ngay cå Lien Xo, nåi phat sinh ra n6 , phåi cao chung vao nhii'ng nåm cuo'i th~p nien 1980? - Ti:!i sao håu he't cac nlfoc theo XHCN con s6t ll:li tren the' gioi nhlf VN k~ cå TQ d6u phåi nhCI to i mo hlnh kinh te' th! trttCing cua tlf bån chu nghia? -Ti:! i sao quy6n lqi cua cong nhån va nong dån trong cac nlfoc dån chu da nguyen ll:li hån hån ga"p tram lån quy6n lqi cua cong nhån va nong dån trong cåc nlfoc XHCN nhlf VN? - Rieng tl:li VN, chinh sach di6u hanh cua chinh quy6n nhlf the' nao rna chå"t xam va nhån tai il:li di ra phi;IC VI;! cho nlfoc ngoai gån he't, con (J trong nlfoc th1 da s6 khi to't nghi~p d6u tlm de'n cac cong ty nlfoc ngoai dang dåu tlf (J VN M lam vi~c? - Ti:! i sa o trttoc nåm 1975 mi6n Nam VN dlfqc m~nh danh la hon ng9c vi~n dong, ml:lc du bi chie'n tranh tan pha nhlfng n6n kinh te' vån hån cac nlfoc cung khu vtfc nhlf: Thåi Lan, Malaysia, Indonesia, k~ cå Singgapore. Con båy giCI sau 35 nam dttoi stf di6u hanh dåy tri tu~ cua cac nha lanh di:!o CSVN, n6n kjnh te' dåt nlfoc cua

98


chung ta da thua råt xa h9 v~ m9i m~t? E>ay la m9t thtfc te' qua ro rang. - T~i sao vån d~ tham nhling, tieu CtfC, dt;~c khoet cua cong dang tan tran håu nhtf cong khai trong mQi nganh ngh~ va cac giai tång cua xa h(>i, khie'n cho chu tich mtoc Nguy~n Minh Trie't phåi trån an Yi~t ki~u håi ngo~i v~ dlf d~i h9i Yi~t ki~u (J Ha N9i thling ll/2009 la: "dung thac mac vi sao YN bay gio tham nhling nhåt the' gioi, day la quy lu~t muon doi". Trong khi d6, thu tuong Nguy~n Tån Dling la trudng ban ch6ng tham nhling, nhung l~i trå loi truoc cac d~i bi€u QH ngay 19111/20091a: "sau hein 3 nåm lam thu tttong toi chua tung ky lu~t båt cu ai, se noi guclng ctfu thu tttong Ph~m Van E>6ng la se khong ky lu~t ai"? - T~i sao hang ngay cac cu9c t~p trung khie'u n~i cua dan oan cang ngay cang dong rna khong duqc trung ttclng giåi quye't thåu finh d~t ly? - T~i sao tren 60 ngan chie'n sT hy sinh trong cu(>c xam lang cua TQ nåm 1979 l~i bi quen lang? Trong khi d6, nhung chie'n sT hy sinh truoc nåm 1975 th11~i du<;Jc tuyen duclng va ca tl;lng hang nåm? Con bie't bao nhieu nhung cånh båt cong khac dang day do~ nguoi dan. C6 th€ vi tham quyen c6 vi, vi quy~n I<;Ji ca nhån rna cac cå'p lanh d~o chinh quy~n khong mu6n tuyen chie'n voi n6, ho~c eling c6 th€ vi trlnh d9 va nang ltfc qua ye'u kem rna hQ khong lam tron trach nhi~m d6i voi nhån dan. C6 th€ rang nhung chuy~n nhuc nh6i nhac l~i horn nay chång xa l~ gl voi nhi~u nguoi trong chung ta . Nhung r6i tåt cå d~u di Mn ke't lu~n: rn'inh la dan danh chåp nh~n thoi, bdi vi chinh quy~n c6 dåy du quy~n hanh va suc m~nh, con nguoi dan la tay khong, la thåp c6 be mi~ng. Toi im l~ng nhung trong long dåy dau x6t. Hi~n nay , Hoa Ky va cac nuoc phuclng Tåy da giup do cho VN duqc phlit tri€n, duqc c6 vi the' tren trlfong qu6c te', con cac hang hoa d9c h~i cua TQ dang tan tran (J YN eling voi nhung hanh d(>ng xam lang kinh te' cua h9. V~y ai xung dangla ke thu, ai xung dangla b~n cua da't nlfoc YN day?

E>€ ke't thuc bai vie't nay, toi xin thu~t l~i m9t eau chuy~n th~t bu6n cuoi. Con trai cua nguoi chi h9 toi di h9c quan stf lO ngay do b9 chl huy quan stf huy~n t6 chuc. Cac giång vien chinh tri tuyen truy~n rang: hi~n nay b9n xam lu<;Jc de' qu6c My da tlm du m9i cach d€ chie'm nuoc ta bang nhi~u cach. Chung thanh l~p cac dång phlii, cac t6 chuc d€ ke't h<;lp voi cac thanh phån phån d(>ng trong nuoc theo ke' ho~ch di~n bie'n hoa blnh nham phli VO thanh quå cach m~ng cua dång ta. Chung vi~n tr<;l ti~n b~c cho ta xay dtfng cac cong trlnh lon d€ sau nay chung c6 co chiem giu, de quoc My v§:n muon doi la ke thu khong d9i troi chung voi nhan dån ta . TMt la båt h~nh cho dan t9c VN khi trong thoi d~i @ ngay nay rna l~i c6 nhung con nguoi can b9 lanh d~o , giå ng vien cua dång voi tårn hi€u bie't qua d6t nlit, qua Phåp Åm Ph~t Då n 2010

nong c~n nhu the'. Hoi nhung ai con mang tren rn'inh giong mau VN, chung ta phåi lam gl day d€ khoi hel th~n voi ti~n nhan? SaiGon, ngay 22/04/2010, Trlin Thi Hliong Tra

bai thd

"L~"

E>åt Nuoc To i Bay Gio Råt L~ Tu Bao Gio Th6i Hen H~ Thanh Quen Tau nuoc L~ di vao vung "nh~y cåm" Tau nuoc toi bo bai ca than troi Ngu dan to i cui då u nhan nht;~c Håi quan L~ ngang d9c khap bi€n khcli Cong ty L~ len Tåy Nguyen dao qu~ng Dan xu L~ Mn d~p nu i pha rung Cao nguyen cli dau r6i tie'ng tr6ng Tie'ng sao bu6n troi tie'ng dan t' rung E>åt nuoc to i ba y gio råt L~ Phim L<,~ len ngoi, tie'ng L~ d6i doi Hang xu L~ khap hang cung ngo hem Em gai theo ch6ng L~ kie'p doi troi Oil~ th~t ca i gl eling L~ Dau måt r6i con cha u R6ng Tien Trå i bao doi lttu danh L~c Yi~t Mil. ba y gio th6i hen h~ thanh quen .. .

?

bai thd TO, NHO. Vi~t Nam la m9t nuoc hcli nho. Trong ca i nuoc hcli nho, c6 m9t thu do th~t to. Trong thu do th~t to, c6 nhung con duong råt nho. Trong nhung con duong råt nho, l~ i c6 nhung can nha th~t to. Trong nhung can nha th~t to, l~ i c6 nhung co v<;J be råt nho. Nhung co v<;J be råt nho, l~ i danh cho nhung 6ng quan th~t to . Nhung 6ng quan th~t to, l~ i deo m9t ca i c~ p hcli nho . Nhung ca i qp hcli nho, thuong c6 nhung dlf an råt to. Nhung dlf an tuy råt to, nhung hi~ u quå l~ i qua nho . Hi~u quå qua nho, nhung thåt thoa t l~ i th~ t to . Tuy thåt thoat th~t to , l~i dlf<;~c coi la ca i IC\i råt nho. Yl the' VI$T NAM ta, tu tu bie'n thanh m9t da't nuoc nho nho. Trong ca i dåt nuoc nho nhå, l~i c6 nhung ong lanh d~o th~t to. Trong nhung 6ng lanh d~o th~t to , l~ i c6 nhung cai dåu qua nho . Nhung cai dåu qua nho, l~i c6 nhung tui tham th~t to. Nhung tui tham th~t to, l~i c6 nhung hi€u bie't råt nho . Va nhung hi€u bie't råt nho ... L~ i .. . ga y h~i cho E>åt Nuoc .. . th~t to.

(trich tu Nett & huongvebinhthuan.org)

99


Bao the' M b6i da p co i bo C6 Le L<;Ji Nguyen Trai Nguyen Hu~ Va Nghia SI Vi~t Nam Tlf Do

Dem nay Ha Ni;>i nhcr Thang Long Nhcr thoi Vua Ly them dau long Nam mu'åi tu' R6ng råi nucrc mat Tien dan mi~n Bac ra bi~n Dong Te't M~u Than dlnh cao ti;>i ac Gia H9i chon sO'ng Hue' dieu tan Khe Da Mai Phu Th(( D6i Cat Thu'ång x6t dan R6ng eling chiu tang Sau Da Nang Sa i Gon thåt thu Di tan vao chau th6 CLtu Long Bay mu'åi lam R6ng khong v~ nf(a Bay vcri thuy~n nhan ra bi~n Dong D~i La thånh Mng tu'<;Jng Le Ninh Ba B~ch Quan Thu D((c hanh hlnh Ven sang H6ng dan oan d6i kh6 Roi Hoa Lu' v~ nu i Chi Linh

Nam Quan måt Chi Lang bo ngo Bat men Ng9c Ly cO'ng Bac tri~u Ha H6i im tie'ng trO'ng Ng9c Lli Ban Gi6c thac bu6n nghe qu6c keu Le Chieu ThO'ng tho trong Van Mie'u Mua H6 Gu'åm m~n eat Hoang Sa S6ng B~ch D~tng kh6c voi Tru'ng Tri~u Cao Nguyen n(6c Ma Vi~n vao nha Bit mat bu'ng tai giam tie'ng n6i UO'n but deo luoi gia b6 eau Tå y nao bui;>c con ngu'oi gian dO'i V~ binh Mao quy hån d6ng bao Ai rao ban tre con ph~:~ nu The' gicri nhln Vi~t Nam horn nay Xuåt cång lao no dang ti phu Quan tham 6 bat dan keo ca y Ån ttl ch6ng chåt ti;>i yeu nu'crc Cong ly phi nhan lu~t b~o quy~n Pha nghia trang da"u tO'Ii~t si Dia ng~:~c che't con mu6n difng len Gi6 dong buO't l~nh ttl Thanh Cåm Håa Lo n6ng cha y rung U Minh Long Khanh Ham Tan qua Su6i Mau Ba Sao Thanh Li~t tcri Hoang Lien Tu ch6n lu'u da y nhcr Thang Long Ba Huy~n Thanh Quan eling dau long Nhcr b~n tu che't trong ng~:~c tO'i Nhcr ngu'oi than måt tich bi~n Dong

Tn(ång Dinh D~ Tham Ph~m H6ng Thai Phan Chiiu Trinh va Phan Bi;>i Chau Nguyen Thai H9c Co Giang Co Bac Nguyen An Ninh va T~ Thu Thiiu Nguyen Trung Trifc Kien Giang Nh~(t Ta o Ng~:~y Van Tha che't cho que hu'ång

Må R6ng v~ ba y ngang quån dao Må Ganh Hang Hoa khap neo du'ong Cao thåm hu'ång sac vu'on Van Hie'n Chu Van An va Le Quy Don Su'ång Nguy~t Ånh va Doan Thj Di~m Nguyen Du D6 Chi~u H6 Xuan Hu'ång Ha Ni;>i khong chl nhcr Thang Long Nho SaiGon Hue' nhcr Hai Phong Nhcr Cong Nhan Thanh Nghien Thanh Thuy Anh chi em b~n tu båt cong Ba M~ n6i con toi v6 ti;>i Khi di~m m~t dang xa hQi den Uåt ((c bi~n ta åi con vie't Quan sat nhan thai thU ng~:~y quy~n Nl'(a the' ky ng6i canh ng9n ne'n Dung nhan em c6 bcrt hao gå y Tl( bu6i kinh do bi gi~c chie'm Canh Nam bO'n mua chang d6i thay Ha Ni;>i con tin nhln qua dem Trang xu'a thoi chai t6c tru'crc th~m Quanh Tr~:~ D6ng cong an tuån råo Em åi Chim Vi~t c6 blnh yen Dem nay Ha Ni;>i nho Thang Long Bie't Vua thoi Ly eling dau long Ngt(oi di duoi anh sao Khue d6 Vung tin nåi H6n Thieng Nui Sang. Nguyen Hoimg Båo Vi~t

... Til hinh ånh dieu linh tråi dai muoi m()t the' ky qua, to i keu gQi nguoi Ph~t tit håi ngo~i hay cung voi cac nhan si the' gioi tai l~ p d~o bao dung, an l~c ciia Ph~t giao giua thoi d~i b~o d()ng va khung bO' ngay nay. Di~u rna ba mudi lam nam qua nguoi Ph~t tit trong nuoc khong dtiqc quy~n thtfc hi~n... Thong Di~p Ph~t Dån 2554-2010 cua VTT-VHB

Tu Ng6 Quy~n tcri Trån Hu'ng D~o Phap Åm Ph~ t Dån 2010

100


ASIAN COOKIN6 LYSAKER TORG 8, 1366 LYSAKER- telefon: 67.123000

la ndi quy khach c6 th~ thu'dng thuc nhung mon an voi hlidng vi d~c

bi~t

Nha hang r()ng rai, ljch sv, trang nha, tho책i mai Co gian am thanh ca nh,c karaoke M()t dja di~m thich hqp cho nhfi'ng bu책i ti~c:

Bam cuoi, Sinh nh9t, Lien hoan Cung nhfi'ng bua an a'm eting gia dinh

Thljc Ddn: Sushi, thuc an

Achdu, dQC bi~t Trung Hoa

Bai d~u xe r()ng rai- Chii nhan kinh moi


phapam

1Ø2l P.O.Box 224

~ 3051 Mjøndalen- Norway

epost: phapam@online.no

... Hoa binh chl co y nghia dich tht!c khi båo dåm dliQ'c quy~n tt! chu qu6c gia va nhfi'ng quy~n tt! do dan chu din bån cua dan chung, trong sinh ho:;tt c()ng d6ng the' gidi. (...) Chung ta phåi hi~n di~n nhli m()t thtfc th~ tieu bi~u dich thtfc cho nguy~n lide Ho a binh cua dån t()c d~ noi len tie'ng noi phat xuåt tit thåm tam con ngliO'i va ti~m ltfc dan t()c. Chung ta khong co quy~n trao v~n m~nh dån t()c nay cho nhfi'ng ngliO'i phi dan t()c, ng\).y dan t()c, phån dan t()c. (... ) Chl co chung ta, nhfi'ng ngliO'i Vi~t dang so'ng tren de dlidi bua, dang bi tlidc do:;tt quy~n so'ng va bi pha ho:;ti mdi co du tli cach d~ tt! bi~n minh trong m9i quye't dinh v~n m~nh chung cho m()t th~ che' quo'c gia dan t()c do chinh chung tatt! quye't rna thoi... Tho ng Bi~ p Xu a n Ky D ~ u , Ph?t lieh 251 3-1969 eua BCre B ~ Nha't Ta ng ThO'ng Thich Tjnh Kh ie't

... Trong lich sti truy~n ba Ph~t Giao Vi~t Nam eling nhli the' gidi, co lue råt bi thåm dfty tui nh\).C, nhling eling co lue ve vang råt dang tt! hao. Lue bi thåm la lue bån th~ cua Tang bi lu mO', n()i b() cua Tang bi phan boa va thanh phftn cua Tang CO nhi~U quan di~m di bi~t, gidi h:;tnh suy kem va hi~u bie't d:;to ly m(}t cach C\).C b(}, phie'n di~n. Trai l:;ti, lue ve vang la lue n()i b() chung Tang boa hi~p, bie't g:;tt bo nhfi'ng quy~n lQ'i rieng tli, nhfi'ng nga chåp tftm thliO'ng, d~ tie'n xa tren con dliO'ng tinh h:;tnh, låy giac ng(), giåi thoat lam cti'u canh, låy bån nguy~n d() sanh lam stf nghi~p ..... . Wi Bue B ~ Tam Ta ng ThO'ng Thlch B o n H~ u

... Lam con Ph~t la vliQ't khoi dia vi pham phu, phat b6 d~ tam rna blide vao ngoi vi B6 Tat. Låy tam D:;ti Bi båo b9c chung sanh, Iåy tam D:;ti Tit lam lQ'i ich cho chung sanh, låy tam Vo Ng:;ti d~p tan cac chlidng duyen va ap bue dang de ni)ng nhan the' va muon loai. B6 d~ tam (J dau, B6 tat (J do ; B6 tat (J dau, Ph~t d:;to (J do ; Ph~t d:;to (J dau, An l:;tc va Tt! do (J do. B6 d~ tam dliQ'c phat khdi, thi m9i khå dau mdi chåm dti't; du do la dau khå vi vo minh hay vi tham luye'n, dau khå cua bftn cung hay dau khå vi ap bue. Cong nang nay chti'a sån trong m9i ngliO'i con Ph~t, chl cftn chi thanh liu tli, lide v9ng an lanh cho he't thåy chung sanh la B6 d~ tam ho:;tt d\).ng va bie'n boa khon lliO'ng.... Th6 ng Bi ~ p Xua n Ca nh Thl n, PM t lieh 2544-2000 eua B ue B ~ T C( Ta ng ThO'ng Thich Hu y~ n Qua ng


Phap Am 2010 - Phat Dan