Issuu on Google+

" am COQUAN NGON LUAN CUA GIAO HQI PHAT GIAO VI~ NAM THONG NHATT~I NA UY

zfj,.

t~ ~~

tkJ

A~ . 1~ )lL ~~

~ ~

~

rit

~b

路~ ~

~!J

~,;,)

1~

~AJ

~ '---

a

~


phåpdm Cd Quan Ng6n Lu~n cda GlAD HOl PH~T GlAD VIET NAM THO'NG NH{T NA UY phåt hånh m6i nllm 4 s6 vao cac thang 2, 5, 8 va 12 va cac hån tin d~c bi~t

GIAO HQI & CAC CHI HQI PGVN THONG NHAT NA UY dia chi lien l~c Van Phong Giao Ht>i- Chua Khu6ng Vi~t Blystadveien 2, 2006 Løvenstad, Norway -Fax: 67 9719 05 Tel: 67 97 30 33- Di~n thol}i cØng cllng: 67 971905 ChUaD6nH~u

Sivert Thonstadv. 10-A, 7080 Heimdal- Norge tel. 90.723559

ChUa Ph8p Vu Leirvikveien 4, 5179 Godvik- Norge

Chd Trttdng GIAO HOl PHAT GIAO VI~T NAM TH6NG NHAT NA UY

Chd nhl~m

kl~m

Chd bOt

Thll'<Jng TQa Thich Tri Minh

Thtt Ky Toa

So~n

Quång Khai Trltn Roa

Dia Chi Toa

So~n

P.O.Box 224 3051 Mjøndalen, Norway epost: phapam@online.no tel: 32.875207- fax: 32.875873

TrlnhBay NgQc Nhån

Thtfc Hl~n Quång Tå'n, Quång Minh, Di~u PM c

Cung slf d6ng g6p cda Cd Phu, Di~u Thuitn, Dan Ha, H6 Dinh, Huy Giang, NgQc Tuy~n. Nguy~n Thudng Que, Tuy Anh, Tu~ Nga, Tli'Diem, Thåi Vlln Ki~m. Trån Trung D~o. Van Nudng, Vu H6i,

Chi H"i PGVN Th6ng Nh1t't tl}i Oslo va phq c4n Minh Chanh Nguy~n Nam (Granstangen 28-A, 1051 Oslo- tel. 22.326034) Chi H"i PGVNTN Hedmark & phq c4n Tam Nguy~n Trinh Bong

Chi Ml PGVNTN tl}l Drammen Quång Khai Tr~n Hoa

Berger Langmoensvn. 43, 2380 Brumunddal Norg tel. 62.343219

Blåklokkevn. 8, Norge

Chi HOi PGVNTN

t~tl

Moss & Rygge

Thi~n M~n Cao HiJu Lu4n Avangen Terrasse 404, 1536 Moss Norge. tel. 69.2n096

3050 Mjøndalen tel. 32.875207

Chi H"l PGVNTN tl}l Arendal Minh Tlf Lttu Kim Thoån Seljebakken 2, Norge

4844 Arendal tel. 37.028302

Minh Phu(lc Vo Van E>i~u

Chl H~l PGVNTN t~tl Stavanger & phq c4n Minh H6a T~n Van Tie'n

Møllevannsvn. 83, 4617 Kristiansand Norge tel. 38.157423

Heidrunvn. 9, Norge

Chi H~l PGVNTN ~l Bergen & phq c4n Nguyen Tich Nguy~n Van Thung

& Skien

Postboks. 557, Norge

Njålsvn. 16, Norge

Chi H41 PGVNTN tl}l Kristiansand & phq c4n

5884 Bergen tel. 55.930439

4028 Stavanger tel. 51 .541237

Chi Hqi PGVNTN

t~ti

Porsgrunn

Nguyen Hy Nguy~n Httng Yen 3917 Porsgrunn tel. 35.512601

Chi Hqi PGVNTN ta,l Trondheim & phq c4n

Chi HOl PGVNTN t~tl Kongsvinger & phq c4n Quang Minh Nguy~n Van E>dng

Minh E>9i Nguy~n Van Håi

Ole Smedstadvn. 26, 2211 Kongsvinger Norge tel. 62.816297

Ole Ryningsvn. 7, Norge

7224 Melhus tel. 72.872879

Ban Huctng Din Gla Dlnh Ph4t Td Vi~t Nam T~ti Na Uy GDPT Thi~n HIJnh Quång Minh Nguy~n Van E>6ng Ole Smedstadvn. 26, 2211 Kongsvinger, Norge 62.816297

GDPT Thi~n Mlnh NMt Quang Ca o Thi Båy

GDPTDdc Dqc Minh San Håa Båo Lam

Mågeveien 49, Norge

Olsvikåsen 35, Norge

4847 Arendal tel. 37.025529

GDPT Thi~n Tiim

Xln htu y Ti~n b~c ung

M - Thu tir va Bai v<l

x.in g<li v~ toa so~n Phåp Åm Bai v<l d6ng g6p xin danh may, ho~c g<li bång email (dtt<'ti bå't cli' d<,mg chii' nao). Ngoai hu.t hi~u xin vui long ghi them ten t~t. dia chl, s6 di~n tho~i d~ ti~n lien l~c khi cån. Bai khong dllng vl khong h<Jp chd trll'dng cda Phåp Åm, xin mien hoan trå I~i

Nguy~n Thi Lan Phlldng Fredheimvn. 5, 2013 Skjetten Norg~ - email:nlphuong76@hotmail.com

5183 Olsvik tel. 90.642364

GDPT Ddc Mlnh Minh Tri Dlldng Minh Quy~n Veumvn. 50, Norge

4016 Stavanger tel. 51 .881036

GDPT Chanh Trf Thien M~n Ca o HiJu Luan

GDPT Ch&nh D~o Nguy~n Thanh Ht1?1ng

Avangen Terrasse 404, 1S36 Moss Norge tel. 69.277096

Ole Ryningsvn. 7, Norge

GDPT Thi~n Hoa Minh Dfing Tr~n Vlln E>()ng Damsvn. 13. Norge

2380 Brumunddal tel. 62.351898

7224 Melhus tel. 72.872879

Doan TNSV Ph4t Td Oslo Minh Huy~n Nguy€n Ng9c Th1,1y Vy email: tnsvpt@yahoo.co Norge tel. 918.04315


-------

9/Jot nØn tam ~ lu«k fll/uil ~ JV~ fi1utn ~ Aon 9/Jeæ

JV/ut' ~

lØdu nwrt? nluin ~·ten Oil ?dcJ /1/'P _ L L,,/."1". dUf/J'l'Tt ft/UIMA./J

f, _L

fHIJ1/1'l, (lj}"t

,1.,/."::L,

'11/rfAAJ'f/

• / '• 11'/{U t{)at,,,

9/Jot nØn tam lutun? cWn? fll/uil tUlJ !Pmt? tlu;;nlt ?fi l4n cMn oao la, lØdu xin f7U!1n f/Jrk; tluoJn? ?'a lt0 9/Jf!,() foluift ~ tlwn? aen

...

mf}i n~ut

(/it. n~ luøn? foluift d{};a

odo ml)n)

trude th~m nam mdi

Chu Tang Chiia Khuong

Vi~t

Ban Di€u Hanh Giao HC)i PGVNTN t~i Na Uy eling Ban Bien T~p Phap Åm

thanh tam kinh chuc

Chu Ton Hoa Thucyng, Thucyng TQa, D~i Due, Tang Ni ph6p thå khinh an, tu~ deng thu'ong chieu

d6ng kinh chuc Quy Giao HC)i, HC)i, Chi HC)i PGVNTN, Gia Dlnh Ph~t Tå Vi~t Nam, Quy HC)i doan, Doan Th€, Ddng bao Ddng hudng, va toan th€ Ph~t tå,

ciing quy Van Thi si, va

B~n

dQc

than tam thu'ong IQc - vQn sl/ nhu' y


Informasjon, M~c l~c (2), Lå thu' toa so~n (3), Lå thu' Xuiin cua Thuc;1ng T<;>a Tntong Ban Di~u Hanh Giao H()iPGVNTN Na Uy (4).

Glål thl.u:

PhQt phåp: - mua xuiin h~nh pMc, Thich Due Ni~m (5) -

nhiin quå luan b6i, Thich Due Nhu~n (8) - thong dic$p cho toan the' gidi, Li~u Phåp djch (12) - lc;1i ich phudc bau (14) - n~ cu'i1i cua Ph~t Di L~c. Thich RiEn Phåp (19) - d~i l~ råm thang gieng, Thich Giac Dång (20) - båt nha va tlnh yeu, Thich Thåi Hoa (22) - bån cba't giåc ng() trong d~o Ph~t. Thich Nu Hue$ Lien (24) - xuiin tudi thåm, Thich Ph~ng S<1n (32)

XuOn:

- boa quå ngay xuiin, Tam Te (35)- tie'ng chuong chiia, Quång Thong (38) - tO'i qua siin tru'oc m()t canh mai, TrAn Trung D~o (40) - h~t b~ vo minh, hkn (44) - vong quanh the' gioi trong nhii'ng ngay te't, Mui1ng Giang (55) - ngt,ta con v~t thiin thu'dng nha't, H6 Dinh (60) - nha't ngon kY xua't, Tu Di~m (66)- nam ng<;> n6i chuyc$n ngt,ta, Thåi Van KiEm (74).

Khåo CUU

Thd:

& Vån hQC: - tin t6ng hc;1p v~

CO' D~i Lao Hoa Thu'c;1ng Thich Due Nhu~n (46) - vie't v~ D~i Lao HT. Thich Due Nhu~n. Ly D~i Nguyen (53) - hu'dng sile phu'dng dong, Van Nudng (82) - da't trång. True Thu (84) - cbi. c6 båu chu'a, Tuy Anh (90) - tå quan Le Van Duyc$t, Nguy~n PM ThU (94) mua xuån ben dang m~ hi~n. Huy Giang (97) - kY s1f bu6i van nghc$ ga y quy cU'u trc;1 n~n l~t t~i Vic$t Nam, P~m PM Minh (101) V di s1f g6p mij.t cua ca c thi si, nha th<1: - Cat Bång - Chan Y Nghiem - Cd Phu - Dan Ha - Le Ngii'- Ng<;>c Tuy~n - Ngo Minh Hång Nguy~n Thu'dng Que - Phan Tu'Ong Nic$m - Song Anh- Su'dng Mai -Tårn Sen- Tu~ Nga - Tuy Anh-

Van Nudng- V o E>lnh E>uc;1c- Vii HO'i.

O E>ij.c bi~t c6 ca c net thu' h<;>a cua h<;>a si Vii HO'i

Phap Åm

so 2.2002 - chu de Phgt Dan pl. 2546 se phat hanh vao dåu thang 5.2002

bai vd d6ng g6p xin vui long gdi tru'oc ngay 1.4.2002

Phap

Am so 3.2002 - chu de vu Lan Bao Hieu se phat hanh vao cu6i thang 8.2002

bai vd d6ng g6p xin vui long gdi tru'oc ngay 1.8.2002

Phap Åm

so 4.2002 - chu de Thanh DQO

se phat hanh vao dåu thang 12.2002 bai vd d6ng g6p xin vui long goi tru'oc ngay 15.10.2002


bi thli toa soan . Mdi måy niim dil.u cua d~ tam thien nien kY rna nhii'ng bie'n cuqc tang thudng, l9an ly khåp cho'n, til' tårn gidi td'i nhien gidi tren d~a du soi s1,1c! Nhung cuqc khung bo', trå thU, tranh chåp chanh kie'n, quy~n l<;li, liinh th6, chu nghla du di~u ... Båt ngu6n til' tham, siin, si va nga chåp phåt sinh. Qua til' dung chu Ph~t, ro net va diic thu nhåt la Bue Di L~c Ton Ph~t vdi n1,1. cuoi th~t hy xå, b1,1ng pM ba y mqt cach t1,1' tl').i thoåi mai nhu hai eau do'i: Til' dung thuong tie'u, tie'u thien hl'). khå ti~u chi nhdn! Bl').i d6 niing dung, dung the' gian nan dung chi s1,1'! Nghla la: Mi~ng cLICii thLICing. CLIOi nhung chuy~n the gian aang nl/C cLICii! Bl,lng lon chua tat ca, nhung gl the gian kh6ng th4 chua noil

U biii r6i gåm suy

v~ nghla ly cao sieu d6. Nhu danh thuc ngu'oi ngu'oi tang tru'dng ni~m tin suc so'ng, nhån nl').i

m9i kh6 phi~n. dam hy sinh ti~u nga nho be hen m9n, bång hl').nh til' bi hy xå... d~ diing manh hudng thi~n hudng thu<;lng. Bång vao tinh thil.n d6, se khong lam kh6 mlnh kh6 ngu'oi. d6 chinh la loi chUc nguy~n th~t thie't thanh va d6 ciing la mqt sJ1 tich cl,l'c d6ng g6p vao boa binh an ll').c cho the' gidi. Tam blnh the' gidi blnh, tårn an the' gidi an!! Trude måt the' gian bao bie'n lol').n nhi€u nhudng, vo thuong båt ch<;lt, sl,l' sanh tå e cM! V~y rna con me chåp, gieo oan trai, gå y nao phi~n chi cho lifm! Oan gia nen cJi cM nen buqt. Iify iin bcio ocin, ocin dy tieu tan, liiy ocin bcio ocin, ocin c ang ch6ng chiit.'? / The' nen d6n mil'ng xuån mdi Di qc, hay cil.ng nhau dong manh phåt nguy~n thl,l'c hanh cac vi~c thi~n, xa lanh nhung di~u ac giu thån tårn du<;lc thanh thoåt, lam con ngu'oi lån Ph~t tå chån chinh, d~ cung nhau chung tl').o tac phudc lanh, vun b6i cqi due. Trude måt la, c6ng tac xåy Båo Thåp Lien Hoa trong niim Nhåm Ng9 nay, båo t6n cblnh trang cho ba ng6i chua: Khu6ng Vi~t (Oslo), Bon H~u (Trondheim), va Phap Vil (Bergen) vdi nhii'ng mo'i n<;l con d6 cil.n phåi hoan trå; chu'a k~ cac PMt sl,l' khac! Nen, råt cil.n sl,l' d6ng g6p t!nh tai hång tam hång sån th~t tich cl,l'c, d~ c6ng due v6 lu<;lng d6 du<.:Jc hoan my. Du bo'i cånh nao, Phåp Åm vån luon laM pMn cua Giao Hqi, luon kien cuong tinh tån trong phåm hl').nh, nguy~n d6c long vl dl').o hy sinh. Sl,l' hy sinh ldn lao da til' lå u, gil.n 20 niim! Tren he't, nho sl,l' h9 tri Tam Båo Long Thien Thanh CMng va chu Ton Bue Tang Ni tr<;l ni~m. Nhåt la quy d~o hfi'n, dl').O tårn, bl').n d9c xa gil.n da ung bq tinh thil.n lån V~t chåt, vdi Sl,l' khen ~ng Va khuye'n khich. Nho V~ Y rna Phåp Åm mai tl,l' t6n vii'ng tie'n. B~ biio d~n cong an muon m<)t d6, Phåp Åm nguy~n co' gång nhi~u hdn nua, quye't lam tron Mn pMn. dung y nghla trong nhi~m Y1,1. tr<;l dl').O, phl,IC Y1,1. doi theo khå niing, di khoi phl,l long cua quy v! dii d~t ni~m u'U ai.

Trude th~m nåm mdi Nhåm NgQ PMt ijch 2545-2002, Phåp Åm thay m~t Toa Sol').n va toan Ban Bien np, kinh chUc chu T6n Bue Tang Ni phap th~ khinh an, chUng sanh d! dq, d~o quå vien thanh va kinh chUc quy d~o hii'u Ph~t tll', b~n dQc xa gil.n ... luon du<;lc b6 d~ tam kien co', phudc hu~ tang long, d~o tårn båt tho'i, Vl').n ~nh eat

tuO'ng, muon dieu nhuy ... P.Å

PM p Åm Xudn Nhlim NgQ 2002

3


lå thd xuin Nam Mo Dlldng Lai HQ Sanh Dl LQC lon Phc;Jt

!JfJJdk:ot '. . ~/A6 ZfkZ0 !JfJ}ddavfU!.;Øo4

aJ&v tMnv .!lLu.Yv Øi -?<to, !7.Llnz, rlZLii .M'dnv~ ~ 4d 2646 - 2002. V*~ IZiinv Amv kcvv ~ ~ cliJ- ~ d'AJJ. cdø edd/ f:Tu di& tOo tXIt/ 6ao- «do L~/U>~. æ.w- mfl o& nm(r, a't.Yv. chJo tAdt; IHnA,./ao n~L~/b . ' fX111:5V'Jl'Ø ''""''tY' . ..;r""~ r""~ ' . . 'tY'"?'!' .fl-

A

~ åJ.i ~F!Uj:V Jl'tdc- :Yt/!i Ø9'V.hY"K- .JVa, ~~hfru tL;U, Aud cAdc ch f:T&v

®tie f:T~_M, tf'&of

&x:Yut.M> tjlf!/'' ct.w-.hb.u!l?Adt-w ~n~- bdo-,/A'n~. h"/U>~:. . . > UVTtY' UVTtY' T<UA/Tty' !7.Llnz, rJZLii tfi?rl/ OfffV 0./l/ ~ tH.tb ~ ~f'AtW, nuuJtv clik ~.Y~ct.w-å/dthd.rvcdoc&v · ' cdohoi~ • ~ . >

~ ~ m4t- !7.Llnz, ~ ~cltu;~~dfj; ~ rzhdtu ~ ..!Vao-di&v~

;nOv .

c4ø /Zf!/0 ~/tqø.. cio-

~ (jk;d~.wd ~o& MnÆ~ ~~ cdø Jl'tdc- :Yt/fi~~~~~~ ~~}'at:nvrzhdtu.rtfcA,~ft.. J/ltlø tMbJ~~/JW/ ~!Ufyta txfy.?! ~ f:Tanv aJdo-~ ~ ~ (j~/uf~ (JAm fT&vo&~ttlDv~~cao-cd.:au~ ~ nh,7n~. ct.w-tdnv!i?Adt-t~J ,/A'n~. 6do-_ . . . ' U.V7if

ruL«JtY"

cd V~ ,..L;.". dfj;c...:r-'r mf.A.sdomf.AfAn~. . ' tdJunuJ.vcdc/vcAmv (./""'/ t.VT(/J kaotnå>tdJukao . . T . ~ / .

tm/v~~ ~Z&vJJ'idc- :Yt/fidfi; ~tHLdo{){/{JV~ ~Uzd-~ å;UMrv.wd~o&JAdt-tri&~~ ~#nAtt~ ..!V'w~/7Ztt~J&miia r/uidv tf!tu~Yib åfb4A ~ kcvvf&

%a . Vi&-b ri'~n~. Aø/V .hb.u /~} • ~ @&u~ /fT~} dfj; cMJo cAuzh, /Pn.n./7/ /U.. 'f90V 6-do- tø . :Ttz,,~n~ CJU<.</7/Y' · UUA'tY' · l' '7' ~ · l' ~ · --·er '{!/' A •

~.1/7'0

A •

oØ rJZLiidCtytqo-/4}-diu;o~~

fÆiJ- Vø (aJ~) ~drrvctfr&!

fTtf.i, ~ ~!7.Llnz,./Wufm,~,W kh tqo-1!j0-i Ødo- g'/tffi}'»&v !!fCxp_ fTr&v tM- .!l:l:t $.t; !l?/t4tJ (JAm~ (JAm aM- fT&, o& a!tuJi tOlV~h.id tt.Ud~lud. Jtf.llf/- ~ tr-d ~~~~~tuft; tdJJI~&J-~~~ o&varm?otxifvctt~rll; f?M~ n&vdlu;o~mf-14o~~nJM.-u ~odo-tt/v~ ~tdnv~J:t.i.rv~ttckCI.;W.. db, ~~tdot.rbv .W cldrvdiu;o~k~t/Liidv!T(# nzcin, ~Uzd-l

.Mlnvnzdt/, rtAiktUJo fX111:>Vo& M .rttcA,/7ldi. ~ t!ik rx1rv tMu a ~~m4t-~ ~~ ~&;­ .:a:t.fY tnOv J&~. n.M-k,/b nuJ.vJJ'tdc-:J'tiJ.i,mJt,J"A.n.~nuJ.v L~/U>~. fkv • aJrtn~. oao-tUdtAd.rvkoMø · Cf!15Vu.v'tY' -'r ' · · ~ · 'JliØ ''""''tY' ~ """tY' · ~ ' tJ !ut; ' c:h.iø ' ' oaj,_ JhAn~- ct.if/. &. ' • • • o& mrl.,; Æanh ' (/<ø ov; l c:tUf!? > • c:tUf!? ,y c:tUf!? > ~TV U/TtY' > rY c:tUf!?~ ~ c:tUf!? ta) ~ Cf!15V •> A

A

•A

t-

A

v

,

1Y sUd tik~ 66 nM, å"n.Æ t/uio, }_diV~ ti&p~ t:i/Jnv 6qo ck, chJ nAaø, db cMo ~tab cd riiø.w 4? db, ~~JAdt- t/itf0 at?/~ ~ /qo ~~o& nzJ.f/~ym4t­

fv4,, [/); h; oØ ,Y m,. cidn-v ~~

fTIYÆdo~#&-~~cdø lnl2tv.rttdtv17.L!nz,/7ldi. ~~nAaøchdJ-to&'~Md~cdøcbtM ~Mø~ ~sanÆ0./1//qo. V*'Kanvd~tpb~ ~~ &Jrrvdiu;otL;Udr, ~JhW, !hud

6tnA,. d4o ~-

gm,_ Jl'tdc- ~ Ø9'V.hY"JV'.JVa,

~o&

aJ&v gø

f{Yhko- 9'hkh, fTrtJ!IWv 4

Phap Am Xuån Nhåm NgQ 2002


khong tlm thåy dau la b6ng hlnh ciia mua Xuiin h~nh pMc chiin th~t. Mi.>t tre thd s6ng vdi cha m~ ngay ngay du<Jc srf nuong chlu, m9i di~u udc mu6n dåy dii, khong thie'u mi.)t thll' gl, cJ!c kY h~nh pMc em d~m. Nhung sau d6 kh~i lang yeu dudng ai tlnh vltdng vån, nen sanh ra lifm chuy~n h~n ho nghi ky hC1n d6i n6i d6i m~ cha, xa dån tlnh thudng gia dlnh anh em, xem thuC1ng xao lang h9c hanh, tam thån båt an, dåu 6c hoang mang suy tlt nghi nhd b6ng hlnh vd vån dån de'n tam lo tri r6i, than thS m6i lue m6i mon 6m gå y xanh xao t~o thanh b~nh ho~n v.v .. . Tit' d6 ke't thuc thC1i xuan xanh, tan tanh h~nh phUc, chl vl m9t pMt m6ng khåi vQng tam. Do tam vQng d9ng bie'n d6i dån de'n than chuySn thay, hlnh thilnh day chuy~n ånh huång de'n gia dlnh xa Mi hoan cånh. The' nen Kinh Hoa-Nghiem n6i: "Tam sanh nen cac phap sanh; tam di~t thi cac phtip di~t; nguiJi thi dqi ly nay Mng giac tanh nhu Phtj.t ".

mua xuan '

h~nh

A

phuc

M9t chu di~u Cchu tieu C'l chua con gqi la khu o sa di) tit' thuå be theo thåy h9c d~o su6t muC1i måy niim trC1i, tam Mn thu thdi s6ng ben c~nh thåy, ngay ngay vui vdi tM rung chirn muon da thu khong g<Jn cMt au lo tu lJ!, lang nh~ nhu anh rna y ba y, tam thanh ttnh thdm lanh nhu hoa rirng bu6i sang, tri trong mat nh~ nhang nhu nhii'ng h~t sudng sang sdm l6ng lanh tren canh, su6t muC1i ma'y niim vdi cu9c s6ng thanh d~m an nhan giåi thoat: Tlwat trf1n mqt g6t thien nhien Cai tluin ngoq.i vtj.t la tien trong diJi. C6 nhung dem triing, sau giC1 nghe thåy giång d~o. cM di~u

HT. Thich Due Ni~m NgttC1i s6ng tren dC1i ai cfing c6 mqt th<Ji xuan xanh, ai ciing mong du ~nh phUc mai mai v6i mlnh. Nhung tren thJ!c te' thl th<Ji xuan xanh r6i ciing qua di va h~nh phUc ciing chång tnt<Jng t6n. T~i sao tMi xuan xanh l~i troi qua va h~nh phU.c chång

tnt<Jng t6n? B~i tam cMng sanh vo thuC1ng bie'n d6i khong ci!ng, nhu ngl!a khong cudng rong ru6i d6ng ni.)i, nhu vlt<Jn khi chuy~n cay khong pMt giay ngirng nghl. Tam ngttC1i pMt tnt6c nghi nhu the' nå y, pMt sau l~i nghi nhu the' khac. GiC1 tntdc vui, giC1 sau l~i bu6n. Ngay hOrn nay thudng, ngay horn mai l~i ghet. Thång nay phat tam hilnh thi~n tu h9c, thang sau th6i thåt d~o tam. Tam y liin xlin nhu ng9n s6ng tri~u trong cdn gi6 16c. B~i tam bie'n chuySn khong ngirng, nen hlnh thanh thiin vo thuC1ng va theo d6 ånh hu~ng de'n hoan cånh v~t d6i sao dC1i, rui.)ng dau bai bS. Tam la chånh nhdn da båt dinh. nen hlnh thilnh v~n cånh muon hlnh, st; v~t chuySn bie'n dcSi thay, va cu nhu the' quay cu6ng muon dC1i su6t kie'p khong bao giCJ cMm dUt:. Tam bie'n chuySn sJ! v~t dcSi thay t~o thanh kie'p s6ng ciia chnng sanh tirng giay tirng pMt Mi h9p lo au Phap Åm Xu§n Nhllm Ng9 2002

m9t mlnh du6i mai am tranh thuång thll'c anh trang thanh mat cttu. Thlnh thoång vai cM tho rit'ng, doi ba con nai td, nåm båy chilng khi tung tiing de'n gån ben cM, cMng ngii'i tay lie'm chan dn ao loi cM ra ven rit'ng gion v6i cMng nhu b<;tn cung båy. Boi lue nhii'ng thu rung nåy mang dåy trai cay rirng de'n cho cM rna cMng da håi tu non cao rirng thåm xa xam mang v~. NhC1 vh rna cM c6 trai cay xanh t6t dang thåy va cM ciing c6 dtp huång dii trai cay rit'ng thdm ngon rna ch<J dC1i do fut khong c6. Cu9c s6ng nhu the' h~nh pMc gåp muon tri~u lån hdn nhii'ng mua xuan xac phåo dåy du<1ng 6n ao huyen nao ciia nhan the'. Nhung vdi ngtt<1i trån tl,lc thiY hOi ma'y ai cåm thå'y du<Jc mua xuan tuy~t vC1i ciia cM? Chinh vl khong cåm tha'u du<Jc st; an lanh trong cånh s6ng t!ch tinh, s<J cM hilnh d~o tr6n nui rirng qu~nh hiu kh6 cJ!c, nen da bao lån cha m~ anh em chu båe de'n dung dii 1<1i ngon ng9t khuyen d~t cM hoan t1,tc v~ vdi gia dlnh eling huång cånh doan tl,l h~nh pMc nhung thu VW dl,lC l<;tC <J d(1i. M6i lån bt dl,l d6 nhu the', cM im 11!-ng dS tu ch6i. CM thåy cu(?c s6ng ndi am tranh thanh tinh vdi thåy qua thanh thoat h~nh phllc, khong m9t chUt b~n Iong. ThCJi gian bao nhieu ngay thang qua cM chå dn dS tam de'n, s6ng vo tu lJ! khong vltdng måc sJ! dC1i. Nhung cha m~ cM nao c6 bie't sJ! giåi thoat an vui å y, nen dung dii mQi 5


thu khB nh~c ke' d~ quye't thuye't ph~c cM x1eu long. Anh cbi em cM c6 lue da quy hång gia l~i om chan chu rang ~a mt6"c måt ni non khie'n cho cM xuc d(?ng long nao nung, tårn rung cåm chi khong con kien trl, nen m<?t ngay n9 cM xieu long vao l~ y th~y tU' t~ d~ theo gia dlnh v~ l~i v6"i the' t~c. ChÅng bao lau sau d6 chuy~n trilm nilm mon dilng hQ d6i, cM g~p phåi nguai b~n dai Cvq) tanh tlnh khong tudng h<Jp, ly tudng khong dung bOa, 16i s6ng m6i ngu'ai m6i nga, vo hlnh chung t~o thanh cånh d6ng sang di m(?ng, tuy cam l~ng khB dau, s6ng la s6ng gu'<Jng vl thu'dng cac con va gia dlnh. Thl;l'c t~i cånh s6ng gia dlnh lam cho cM am tbiim khB tam ray rue, bl;l'c b(?i ngay bie'n an, dem trån tr9c kh6 ngd va d~n dh cM it n6i khong con thich thu tie'p xuc v6"i m9i ngu'ai. Nhi~u dem m(?t mlnh m(?t b6ng suy tu', nghi l~i tie'c cai thai s6ng <} am tranh v6"i th~y. dua gitln vai da thu, boa rU'ng:

Ta, ta muon v€ ndi cdnh tinh Vui lc;ti thdn thffng xua Trang nhin qua ke la Hoa rilng ngat hudng dua Suo'i reo tron niim thang Hoa dq.i niJ sufft mua. Nhu'ng cånh s6ng thl;l'c te' qua phU phang, v<J con nha ctl'a bu(?c rang du thu phi~n l~y. Chi vl m()t ni~m khoi tam bilt giac rna dån de'n sl;l' tan tanh h~nh pMc mua xuan d~o ~nh da c6. CM khong dam trach tlnh thudng cua cha m~ anh cbi em da d~c bi~t danh cho cM loi keo cM xa lanh cu(?c dai giåi thoat an vui trong ch6n thi~n mon, d~ ngay nay phåi rdi vao cånh t~c l~y the thång tU' phu'<Jc chån chuang nhu' the' n~y rna cM chi trach mlnh khong kien tam vfi'ng chi chi m(?t pMt khdi v9ng tam nghe lai d~ d6 ngon ng9t khong nh~n chan ro y nghia cua "thudng ai la hq.i" M phåi My ho~i m9t dai thilng boa thanh thi~n danh måt mua xuan h~nh pMt mien ·?< v1en. Cii'a chiia v6n thanh tinh hi~n bOa du d6 la mai tranh vach la, nhu'ng khong vu'dng ve't b~i nhd hdn thi~t tbi phi cua the' nhdn. Ngu'ai PMt tii' de'n voi d~o. ne'u bie't v~n d~ng tam thanh g~t bO l<Ji danh, m(?t long chanh ni~m M chuyen vi~c tu tam dutlng tanh, thl cong quå vun Mi phu6"c due v~n toan thanh tinh tbanh tl;l'U. M9t khi tam thanh chanh ni~m thl se t~o cho mlnh mua xuan v~n h~nh vo bien. De'n chila h<;>c d~o tu tam rna con thåy mlnh c6 cong c6 danh c6 quy~n c6 l<Ji, mu6n thåy phåi nghe lai mlnh the' nå y the' khac d~ du<Jc long mlnh, du'<Jc long v<J con b~n be mlnh, nhli'ng ngu'ai nhu the' muon dai long vån cåm thåy båt an, mua xuan h~nh pMc vån mai mai xa ngt1t ngan va ctl'a hang ba duang ac d~o sån sang md cM d6n h<;> buoc vao. Bdi vl m(?t khi thåy c6 thl se thåy khong, thåy du'<Jc thl se ma't. Tam b~nh cua cMng sanh khong tu thl day d~t u mu(?i nen phåi khB l~y vl nhli'ng thu c6 khong con måt dåc thåt khen che. Chinh vi tam chåp

6

trUde c6 khong du'<Jc måt dåc thåt khen che da lam nao n~ the thåm khåch tr~n danh l<Ji ai tlnh, h9 mai mai s6ng trong nhli'ng mua dong dieu linh bang gia va ngan dai khong bao gia du'<Jc su'di åm anh xuan du'dng h~nh pM c.

Ke ham danh ~c l<Ji d~c tlnh, du than h9 c6 mang dåy chu6i h~t anh l~c. m~c ao PMt thl ao chu6i phap khi d6 eting bie'n thanh rna khi, chi c6 che d~y cai than xac d~c v9ng rna thoi. TMm chi h9 c6 giå trang ng6i toa sen ha y ph6ng hao quang thl nhii'ng thU d6 eting triJ thanh d6 vang rna rdm råe. Ke ta ni~m cho du c6 thu(?c lao Kinh di~n thl nhli'ng lai h9 di~n n6i ra thl ciing trd thanh lai CUa ta rna, biJi hån cbåt cua h9 la ta tam d~c VQng, chÅng khac nao la blnh chua ru'<Ju la u nam, dem dB nu6"c vao thl nu'dc d6 Mi mui ru'<Ju. Hu6ng chi h9 nh~n la PMt ttl' thl d6 la loai rna vu'dng d~c v9ng n~y hlnh M dl;l' vao hang tu cMng d~ ttl' Ph~t vdi y d6 ch l<Ji tlm danh tranh danh lung do~n khie'n cho ngu'ai hoai nghi Ph~t Phåp. Kinh Ph~t d~y: "Ke ta n6i chanh Phdp, chanh Phdp bien thanh ta. Ngui!i chdnh n6i ta Phdp, ta Phdp bien thanh chdnh". Nhli'ng ngu'ai da c6 ta ni~m l<Ji danh thl <1 dau, de'n d~o trang nao trUde sau gl thl ciing t~o sl;l' 6n lo~n phi~n nao nghi ky, cho d~i chllng, va cu6i cilng dung thU do~n an khong du'<Jc khuåy cho Mi, du'<Jc lam vua thua lam gi~c. lam nhu' the' t~c tam ac y h9 mdi an vui hå be. Ngay xu'a PMt con t~i the' ciing da c6 xåy ra nhfi'ng chuy~n tu'dng tl;l'. Ngay nay vao thai m~t phåp nhdn tam l~i cang v<;>ng d()ng, d~o tam suy vi, thl tlnh tr~ng phi~n nhi~u nay thl ·~i tbem dåy dåy. Vl vh, nhfi'ng ke con n~ng tam pham phu khong du ngbi ll;l'c tjnh tam M cåm tha'y du<Jc mua xuan h~nh phUc. Xuan Te't nha PMt thuang g<;>i la Xuan Di L~c. T~i sao g9i la Xuiin Di L~c? Ly do la via Due Di L~c dung vao ngay mung m(?t Te't, voi due tanh hy xa cua Ngai, n~ cuai cdi md, gu'dng m~t tron då y, thån hlnh nd nang cua Ngai hi~n li? tr~ng thai an nhien tl;l' t~i. ai nhln vao ciing sanh tam hoan hy. Due Di L~ c tu'<Jng tru'ng cho ni~m an vui h~nh pMc muon thud. d ndi Ngai toa ra båu trai Xuan an l~c . Ngay Xuan Te't la ngay vui mU'ng hoan hy h~nh pMc ciia the' nhan. The' nen Iåy ni~m hoan hy ciia Due Di L~c tll.'<Jng tru'ng cho mua Xuan h~nh pMc båt di~t cua tdn the'. Ne'u mua Xuan la mua cho m9i nguai vui cuai h~nh pMc, cho hy v9ng tu'dng lai tu'di sang, thl chinh h~nh hy xå ciia nha Ph~t n~ cuai cdi md" ba't di~t cua Due Di L~c hlnh dung mua xuan h~nh pMc muon dai. Ngu'ai c6 due tanh hy xa la ngu'ai c6 båu trai xuan h~nh pMc. Xa la xå bO khong luye'n tie'c, khong chåp ne, cai gl qua thl cho qua, dll't khoat nhu' gi6 thoång, nhu' tie'ng vang, nhu' nh~n ba y qua m~t h6 d~ cho long thanh thoat. ChÅng ~n nhu' ngu'ai c6 låm 16i v6"i mlnh thl mlnh xå bO tha thu, khong cha'p trach, khong h~ch sach, khong h~n thu. Nhu' the' thl mlnh va ngu'ai thong cam bOa vui. Va nhu vh t~o cho nhau mua xuiin an lanh h~nh pM c chiin th~t:

PM p Åm Xuan Nham NgQ 2002


J<_1i thi phi ai an di,IC V9ng, song chl t~O them tQi 16i. K.inh Båt B1_1i Nhån Giac due PMt d1_1y: "Ttim la ngu6n ae, than la rilng tqi" (Tam th! ac nguyen. hlnh vi tqi tdu).

NguiJi e6 l6i liim ta thu tha Khoan dung dc;zi dq tanh on haa Dii kh6ng bu6n tue ma yen tinh Ma rqng lang tlzudng sang vj tha. Nhil'ng ai trong cu<}c doi khi nhil'ng thu quy~n cao chuc tr9ng danh v9ng giau sang rdi khoi tårn ta y rna long vlin thån nhien kh6ng måy may xao xuye'n luye'n tie'c, thl ngltoi d6 tl;l' n6 th~ hi~n du<:fc tam ly xem nh~ danh l<;fi ai tinh nhu canh hOng gai tir tay rdi xuong dilt. Nhil'ng nguoi nhu the' long tran dity h~nh phuc. Oie b~c thånh nhdn giac ng9 xem danh l<;fi ai an nhu råe bl,li trong con måt, nen cac Ngai lue nao eling thoåi mai tl;l' t~i an vui tru<lc cånh doi thinh suy tan h<:fp qua lOi khuyen cua cac b~c c6 due: "Ngq thanh ngq sile nhu thc;zeh thliqng tai lwa, kien lqi kitn danh nlzu nhiin trung trude tie't". B~i y ding, tai boa s~c d~p tren doi chång qua la tro chdi b6ng nli<lc, cay m9c tren da, danh V<?ng ti~n tai lam h~i d~O tam nhu råe b1,1i dinh vao milt. Ngttoi bie't xem nh~ h:Ji danh, khi danh l<;fi milt nhu ru s~ch bl,li ao, thl nguoi ily chiic chiin se t~o cho minh mua xuan h~nh phllc bilt di~t va eling bie't thudng thuc ve dt::p mu6n hlnh mu6n sele cua mua xuan. Nhil'ng ai trong chUng la ne'u th~ d~t du<:fc cai than nay la giå h<Jp t1_1m b<J con milt chhg khac nao nhu banh dilt cua tre con chdi thl c6 ngttoi d6 li~u thoat sanh tu; cai thiin nay song qua hdi thd, thd ra rna kh6ng hit vao la buoc vao coi di'1i khac. M1_1ng song mong manh nhu slidng tren dau canh sang s<lm, nhu ang may hOng vao bu6i hoiing h6n. Horn nay con chua chiic du<Jc ngay mai, gii'1 phllt trud'c m1_1nh khOe kh6 lui'1ng du<Jc giC1 phllt sau. Sl;i di'1i thay d6i ch6ng mau trong khoånh khiic. Than nay khong chiic th~t. di~u nay ro nhu ban ngay. Than da khong chiic th~t thl cånh v~t chung quanh nao c6 truC1ng t6n? NguC1i c6 tam chi ciiu d~o B6 B~ sao khong lanh h9i M sd'm d6i cai giå t1_1m ma nh~n lily cai chiin tb~t. d6 la xuan b1_1nh phut mien truC1ng? Bi cho the' nhån tri~t ng9 b9 mij.t th~t sl;l' v~t d dC1i ngo hh t1_1o cho m6i nguC1i bh trC1i xuan h1_1nh phUc, nen V ~n H~nh Thi~n Su c6 bai k~ khai thi d1_1i ehUng rång:

Than nlzu bong ehrJp ehdu ta Co xutin tlidi tat tlzu qua r~ng riJi Xa ehi suy thjnh euqe diJi Thjnh suy nhli hc;zt sudng rdi ddu eanh. Kinh Kim Cang Bue Ph~t eling d~y rång:

Xua nay vc;zn v4t tren diJi Bqt beo mqng huyln e6 r6i hoan kh6ng Kia xem di~n ehrJp tren kh6ng Hc;zt sudng bu6i scJm dem Lang quan xem. Ngui'1i bie't song trong ehånh ni~m. bie't di~u tam khiin

thån chån thånh hånh

d~o

tu tårn duong tanh

t~o

Thich Due

xuan md bo• i anb bttdng quang A

bur boang boa tbe kp

Ni~m

but kb di nguon bolt ban toe • rqng ~

td ~

nang que bttdng A

thanh

phuoc due, nhu the' mij.e suc hu<lng mua xuan h1_1nh phUc. Ngtt<Jc l1_1i, ke khong bie't song trong chånh ni~m. ~~ thUQC ta tam thån di,IC tbl se troi lii.n trong du'i'1ng danh

PM p Åm Xuan Nh§m Ngq 2002

NguC1i dåm chlm trong v6 minh d~1c v9ng vinh vi~n kh6ng bao giC1 e6 du<:fc mua xuån lwnh phllc. Mua xuån h1_1nh phllc lue nao eling tran ng~p trong cu(lc song cua nhil'ng ai bie't song trong chånh ni~m. bie't song thuc li~m than tam, bie't song v<li coi long tir bi hy xå. o

Nu Si Tu~ Nga Xuan Nham NgQ 2002 7


Nhån Qua, Luån H6i, Nghi~p Bao

"' Vi~t Nam va T6 Am Thich Due Nhuc;in Trong kho tang C6 Tich Vi~t Nam k€ truy~n Tårn Oim du'<:fc B~t hi~n xuo'ng cll'u ngu'<1i lanh: "Tdm, Cam

la hai chj em ciing cha khclc m~. Taln la con ba V(/ cå; con Cam, con ba V(/ le. Bo' cua chUng klz6ng may mtit scJm. Sau d6 m~ Ta1n ciing mat. N6 tl w:Ji Cam va dl ghe la m~ cua Cam. Ba di ghe ac dr}c lzanh hq. Tam du ddu oan khuÆ. Tam dii bao phen chlm n6i luan h6i, khi la hinh thcli trai thj, khi la hinh thcli chim vang anh... B~:~t thtiy thudng tom hi~n ra cuu dr? cho Ttiln be bong hdn lanh. å hdn gi!p lanh, sau Tam hutlng phuc duqc hoang til cu(!i lam vq." Hån ta chu'a quen tich Mai An Tiem buon hån vd"i ngu'?1i ngo~i qu6c. Truy~n Cåy Neu va Tårn Ao Ca Sa, Truy~n Tråu Cau vd"i sv luån h6i thac sinh thånh cåy, da v.v ... Tåt cå d~u n6i len sv lien l~c van h6a An - Vi~t. Du'<:fc bie't: du'd"i th?1i Si Nbie'p cai trj nu'd"c ta til' nam 182 de'n nam 226, thl van h6a Trung Hoa, hay n6i khac la Nho giao va Uio giao, lue åy da Truy~n

chinh thuc cong khai truy~n ba d' Giao Chåu; h~ th6ng giao ly cua hai d~o nay khong c6 cac tich k€ tren, qua cac truy~n thuye't dC1i Hiing Vu'ong. Vd"i nhung måu truy~n tren, ta thåy: nguC1i Vi~t da tie'p nh~n giao ly Nhån Quå, Luån Hoi va Nghi~p Bao cua d~o Ph~t m(>t cach he't suc tl,l' nhien, khong do dl,l', nhu tie'p ~n sv phåt minh cua chinh mlnh v~y. ... Ke tiY dC1i Hu.ng Vuong md' nud"c, d6ng do d' då't Phong Chåu, ngu'C1i Vi~t da sd"m y thuc: chi c6 sv thuån nhå't

8

md"i c6 the t6n t~i de phåt tri€n va tie'n h6a. Du rång bu6i ban dåu sl,l' sinh ho~t cua xa hQi Van Lang hay con theo l~ lo'i bQ l~c. nhu'ng sv thuån nhåt trong y chi doan ke't da du'<:fc th€ hi~n m(>t cach tn;m v~n M Vli<:ft thång cac trd ng~i va duy tri cho Sl,l' t6n tl}.C CUa gio'ng noi. Th~t v~y. vi y thuc Tv Chii cua dån t9c Vi~t tråi qua

bon m(>t ngan nam bi ngu'C1i Han tho'ng trj då't nud"c, tiYng lam dau kb6 gi6ng noi ta, nen ngu'C1i Vi~t da sd"m thuc tinh nh~n ro da tårn thon tinh cua h<;> nen da cucJng quye't tir thu, om ch~t låy nhll'ng gl thu(>c truy~n tho'ng cua t6 tien, d€ båo tri ne'p so'ng, phong h6a, ngon ngll' sang, ben, lo'i y ph~c. cach an d, xfr the'; tårn Mn thl bao dung r(>ng md' ... di€n hlnh nhu vi~c sfr d~ng chU Nho rna ngu'C1i Vi~t d<;>c khac ngu'C1i Roa, va da sang che' ra m(>t thu chU rieng, thu chu Nom. Chu Nom la m<?t lo'i chu mu<:fn å chU Nho r6i ghep them m(>t chU lam thanh phil rna t~o thånh, d<;>c theo tie'ng m~ de (tieng Vi~t). D6 la 6c sang t~o d~c thii cua ngu'C1i Vi~t d6i khang l~i vd"i m<_>i ap ll,l'c nguy hiem cua nguC1i phuong Båe, chi mu6n d6ng h6a dån t(>c ta . Vd"i lo'i so'ng d~c thii cua ngu'C1i Vi~t khac vd"i lo'i so'ng cua ngucri Han ... Ngu'<1i Vi~t suy nghl, n6i nang va hånh d(>ng nhåt nhåt d~u y cu vao d~i ti~n d~: låy "t6 a1n" lam can bån chung, nen khong bao giC1 ngu'C1i Vi~t chå'p nh~n c6 sl,l' tucJng tranh vi y h~ ho~c mu'u cåu danh l9i cho rieng ca nhån hay m(>t t~p th€ nao, roi gåy be ke't dång hong tieu di~t lån nhau. Nhung ai di ngu'<:fc l~i truy~n tho'ng åy d~u coi la nghich ly, nhåt dinh bi d6ng ba o cho'i bo, coi h<;> nhu nhll'ng ngu'oi <4 chiing. Chinh quan ni~m "t6 a'm" du<:fc coi nhu linh bon cua t6 qu6c rna ngu'oi Vi~t con ton t~i de'n ngay nay, khong bj dong h6a. Ca nhån lam vi~c de ph~c ~ T6 å'm vl quan ni~m qu6c gia la d~i T6 å'm. Ngu'C1i Vi~t bie't tr<_>ng phep nudc, nhu'ng khong bao giC1 chå'p nh~n bå't cu nhån v~t hay m(>t t~p th€ nao coi d6 la "khu6n vang tlzu(!c ngqc" lue nao eling dung, eling hay, eling giåi quye't du<:fc he't m<;>i vå'n d~ råe r6i qua m<;>i khong - thC1i gian va m<;>i hoan cånh khac nhau. Vi v~y. h€ cM nao, ncJi nao c6 nguC1i Vi~t chUng toi mu6n n6i nhU'ng nguC1i Vi~t chån chinh sinh t~ thl ch6 å'y, noi å'y, khong c6 vå'n d~ nhån danh, ho~c njnh tren n~t dud"i, bå't hie'u, bå't trung, bå't nhån, bå't nghla .. . Dong Bach Vi~t so'ng em d~m. thuong

Phåp Åm Xuan Nbam NgQ 2002


yeu nhau, khong giiy thu, trå oan, tranh gianh xiiu xe, cha dl;lp l§n nhau ... nhlim dl;lt cho du'<Jc cai danh, cai l<Ji hao huy~n. de'n n6i ham hl;li nhau; nhu'ng doi khi dn cho'ng ke ngol;li xiim d~ båo toan cu'dng gi<'li quo'c gia thl du phåi hy sinh tinh m~nh eling khong til' nan, m(}t y chi kieu hUng cua noi gio'ng Vi~t.

Vl quan ni~m T6 a'm rna ngu'<1i Vi~t lue nao eling tinh tao, blnh tinh, Va Cu'dng quye't trong IDQi hanh d<}ng trong y ni~m "am phu dudng trq", lue nao cfing coi nhu' c6 6ng ba, t6 tien theo d6i, chi dån, vl nghi rling: "Sl! tå nhu sl! sinh" coi khi che't cfing nhu' lue con so'ng, khong khac.

VØi nhii'ng ta'm gu'dng sang rna muon d<1i con chåu vua Hiing vån tlf hao:

E>l;!O due Cu'dng ye'u cua ngu'oi Vi~t chinh la quan ni~m "phUc due T6 dm" v~y ( ll.

* N:lm 542; v~ khai quo'c L Y NAM HE CLV Bl) danh du6i

Thuye't "Tam Clidng Ngu thuiJng" cua Nho giao chi chie'm m(}t ch6 ra't nho trong di~u ly "phUc due T6 dm" rna thoi. Th~t v~y. ngu'C1i Vi~t tru'Øc khi hanh d(}ng ba't cu m(}t vi~c gl, con phåi dån do xem co d1,1ng chl;lm de'n T6 a'm va hl;li de'n ai kh6ng da. Quan ni~m dl;!O due nay da lien ke't du'<Jc toan dlin trong m(}t slf thuån nha't, kh6ng dn phåi "dan tu tucJc ngi1" <2l gå y be ke't dång r6i khinh khi nhau, lam suy ye'u ti~m nang quo'c gia. E>ii'y la ta chu'a noi de'n Mu quå thåm kho'c chl;ly theo hlnh thuc chU nghia, duy ll;!C hu'ång th1,1, kY ~ dång ca'p ... thie'u hån can bån d~ so'ng m(}t cu(}c so'ng cho ra so'ng, nghia la so'ng to't d(_!p hon <3l.

ten thåi thU Tieu Tu Cnha Lvong) va be h1 phåi bo ~ så chl;ly v~ nu'Øc; l~p nen mtØc V~n Xulin, må d~u n~n Tlf Chii å nu'Øc ta .

* N:lm 938, NG6 VUONG QUYEN danh tan qulin Nam Han tren s6ng Bl;lch E>ling, gie't Thåi t1i' Hoang Thao tl;li tr~n. khie'n Han chU danh nuo't h~n thu qulin v~ Tau.

* Nam 1077, v~ anh hUng dan t(}c L Y THUONG K$T dl;li thång quån nha To'ng tren song Nhlft Nguy~t. khie'n lao tu'Øng Quach Quy phåi phU phvc dh hang. * Nam 1258, vua TRAN THÅI T6NG va Hu'ng E>l;lo E>l;li Vu'dng TRAN QUOC TUAN chie'n thång quiin M6ng C6 å m~t tr~n E>6ng Bi;~ E>åu, giåi ph6ng thu do Thang Long.

* Nam 1285, vua TRÅN NHÅN T6NG va Quo'c Cong Tie't Che' tho'ng linh quiin d(}i khang chie'n cho'ng quån Nguyen TRAN QUOC TUAN, da danh tan gi~c Mong C6, chem dåu Toa E>6 å Yl;ln Kie'p. * Nåm 1288, vua TRAN NHÅN T6NG va Thu'<Jng Phl,l TRAN QUOC TUAN dl;li phå qulin Nguyen tren s6ng Bl;lch E>ling, båt so'ng cac tu'dng 6 Ma Nhi, Phan Tie'p, Tich L~ Co .. . khie'n ten t6ng chi huy Thoat Hoan khie'p dåm phåi VQi Va rut quan V~ nu'OC.

*

Nåm 1427, Blnh E>~nh Vudng L"&: LQI va mu'u si NGU'YtN TRÅl, sau mu'oi nam khang chie'n cho'ng gi~ c Minh va da toan thiing, no'i ll;li n~n tlf chU cua nu'oc nha.

* Nam 1789, Bifc Blnh Vu'dng NGU'YtN HUE.

chie'n

thång quan Thanh å tr~n E>o'ng E>a (gdn Ha Nqi ngay nay) khie'n cho bl;li tu'dng T6n SI Ng~ phåi "vUt bo tdt cd sdc tlui, an tin di lo thoat tMn", sau båy ngay dem mdi de'n du'<Jc trl;li Nam Quan. ... Vl danh dlf cua T6 a'm rna ngu'oi Vi~t kh6ng bao gio hanh d(}ng m<}t cach du thå. Va quan ni~m hl;lnh phUc la do T6 a'm d~ ll;li cho con cha u mu6n doi v~ sau:

"NguiJi tr8ng cay bdch nguiJi chdi Ta tr8ng cay due di diJi mai sau. " Do d6 rna trong nhi~u doi con cha u phåi hu'dng dang th<1 tlf tran trQng giu gln cai "Cizi lfJn" cua t6 tien:

"Cay xanh thi 1ti ding xanh Cha mf! hiin Ianh di due cho con. "

Phllp Åm Xuan Nhlim NgQ 2002

N6i t6m l~ i, ca c ca nhlin d6u coi mlnh nhu la m(}t thanh phån c(}ng d6ng cua T6 a'm. Phiic due xua't phåt tlf T6 a'm r6i ll;li V~ T6 a'm. T6 a'm (nho) la gia dlnh va (lån) la quo'c gia, d~u du'<Jc t6n tr9ng. Cånh thåi blnh, hl;lnh phiic, giåi thoåt la nhung mvc tieu thie't thlfc da du'<Jc nguC1i Vi~t xua cfing nhu nay cha'p nh~n va thlfc hi~n slf lao tam kb6 tu cua ngu'<1i Vi~t co't d~ eling co' cho thån m~nh. tu~ m~nh. cua ca nhlin eling nhu' cua T6 a'm, la nhåm dl;lt tdi Giac Ng9 Giåi Thoat, chu khong mang tam ich kY M thon tinh, tieu di~t nhau. Bay gio ta thii' xet qua m<}t vai d~c tinh van h6a Dan T(}c va van h6a Ph~t Giao, c6 th~ noi: hai nen van h6a tuy hai rna m<}t tlf bån than cua no da co nhung net hoa d6ng må u nhi~m m()t cach kY di~u:

vt THVc T~~ cuoc soNG Ngu'oi Vi~t so'ng ton siing thC1 eling T6 Tien, rna PMt Giao cfing tri~t d~ kinh tr9ng, va con d~t ra nhung nghi l~ thich h<Jp v<'li nhu du dan t(}c, nhu' l~ "NiuJ.p Li~m, Qui Uing ", ha y l~ Vu Lan Ba o Hie'u v. v ... Tv c ngll Vi~t Nam co eau: "Thdng bdy ngay rlim xa tqi vang nhiin... "

* Dån

t9c

Vi~t

Nam thu'ong u'a chu<}ng "niiu, lam" thl

hi~n nay cac Tang si Ph~t giao d~u. giu du<Jc såc thåi

rieng bi~t a'y hdn ai he't. Trong bai Tru'C1ng Ca M(_! Vi~t Nam, phån må dån, nhl;lc si Phl;lm Duy da vie't:

Ml! Vi~t Nam kh6ng son kh6ng phiin Ml! Vi~t Nam chiin lam tay hun Mf! Vi~t Nam klu3ng mang nhung gam M~ Vi~t Nam mang tdm niiu s8ng ...

9


* Dån tt)c ta gUtu due tinh tie't ki~m. it c6 ham muo'n qua dang, nen ha y "huJng thlf. binh quan", nhu' di:Ji Le Phån Dien chång ~n. Thl trong PMt giao d~y thlfc b.Anh "binh ddng, thilu d!f.c, vj tha ... "

* Tinh thån "tlf llfe canh sinh" cua dån tt)c ta tMt phong pM, ve y h~, ngu'i:Ji Vi~t tlf ha o da c6 bo'n ngan nåm viin hie'n; va ve vo cong thl qua ca c di:Ji: Ngo, Ly, Tr~n, Le, Nguy~n, ong cha ta da tirng chie'n thång oanh li~t cac ke thu xåm lang du'"i cac thi:Ji: Han, To'ng, Nguyen, Minh, Thanh, va nhu' ijch su da chUng minh: dån tt)c Vi~t so'ng bien ngang kieu hU.Ug båt khuåt. Xet trong d~o PMt c6 thuye't "D~i hung, D~i ltfc".

v:ft M!T SANG TAC

"Doai trong the' slf nlfc cuiJi Nhu dem tro ro'i ma chai khac gi. " (Quan Åm Th! Kfnh, eau 335-336)

... "Cho nen me'n clla Tit Bi Dam xin nhit dac Tang, Ni nuJ lang. " (Quan Åm Th! Kfnh. eau 343-344) Truy~n

Nhi DQ Mai:

"TriJi nao ph!f. ke trung trinh Dau Vlidng ~n ay, dt danh phUc kia Danh thctm muon kilp con ghi Di guctng trong s~ch, t~c bia dur:Ji diJi." (Nh! DQ Mai. eau 7-10)

Trong suo't d<;>c di\i ijch su Ce6 the n6i) håu he't nhtl'ng sang tac pMm viin h<;>c ngh~ thu~t do ngu'i:Ji Vi~t vie't, ho~c ph6ng tac, khong nhieu thl it, d~u da cbiu slf ånh huång cua thuye't nhån quå, luån Mi, nghi~p Mo cua D~o PMt.

Truy~n Phan Tr~n:

Th~t v~y. ngu'i1i Vi~t Nam, tir lue nåm noi tirng da du'<Jc nghe cac ba m~ k6 eho nghe nhii'ng eau ca dao, ~c ngil':

"Su con lan må.n chUng sinh Xin thuctng de'n tam IOng thanh mO:y nao."

"CJ hdn thi l~i g{!p lanh

(Phon Tran, eau 401-402)

å ac g(!p di1 tan tanh ra tro. "

"Xa xa phdng phift hanh lang Dac Quan Am da giang sinh bao giiJ." (Phon Tran , eau 391 -392)

Do~n Tru'i:Jng Tan Thanh hay Truy~n Kieu v"i nhung

(hay tqi danh vao thon).

trie't ly v~ nghi~p båo:

"So'ng d!f.c sao bdng thac trong. Ba vuong sanh bdy tron, Diti cha nhtin due diti con sang giau."

"Kilp nay nct trd chua xong Lizm chi them mqt n(/ ch6ng kilp sau."

"Lam vi~c phi phap Slf QC dfn ngay. " V. V ...

Cung trong nhtl'ng måu chuy~n mang mt)t nt)i dung tu'dng tlf, nhu': Tårn Cam, Truyen Ky M~n L~c. Quan Åm Thi Kinh, Nhi DQ Mai, Phan Tr~n. Do~n Tru'<fng Tan Thanh, v.v ... Chång ~n. Truy~n Tårn Oim, B~t hi~n ra de ctl'u giup ngu'<fi lanh. Truyen Ky M~n Lve, v"i ly nhån quå nghi~p Mo du'<Jc tac giå vi~n dån bang b~e trong khåp eae truy~n di nhien trong d6 tac giå c6 d~ c~p luån ly Kh6ng M~nh nhåm giåi thich nhtrng tlnh huo'ng eo le nhu' ngu'<fi e6 ~nh roa ngheo, ke båt nhån l~i kha, bhg lo'i so'ng, "ddu thai chuyln kie'p", nhu' truy~n Nghi~p O an Cua Da o Thi, truy~n Ga Tra D6ng Gi ang Sinh ... Ta My nghe Nguy~n Du ke ve eau chuy~n Gia Tra D6ng: .. . "C6 h~nh roa ngbeo, ho~e håi tt)i khien kie'p tru'de: båt nhån roa kha, Mn la phUe thi~n d<fi xu'a. Tuy rång kh6 bie't sau xa, nhu'ng thlfe khong sai td t6c. Cho nen khong nen l~p lu~n mt)t M va xem tr<fi mt)t m~t (xem Truyån Ky Mc:;m L1,1e eua Nguyen Dl1 ban djeh True Khe .)

Du"i dåy la nhtl'ng eau trich trong cac truy~n Quan Åm Thi Kinh. Nhi DQ Mai, Phan Trån. Do~n Tru'Ong Tån Thanh: lO

(8ffi. eau 1019-1020)

"Da. mang lay nghi~p vao thtin Ciing dång trach lån triJi gdn triJi xa Thi~n can iJ t~i limg ta Chi1 tam ca vr:Ji bdng ba chi1 tai ... " (8ffi, eau 3249-3252)

Nhfi.'ng truy~n n~ ngon, c6 tinh cach luån ly va nhån quå thu'C!ng quån quyt låy nhau. Keo Cay Trå N<J, Åm Due, Hai V<J Ch6ng Con Chien Chi~n. 6ng Su', Cheo CC! va V~t. PhU Du va D6m D6m, v.v ... Va con bie't bao nhieu d~c tinh khac eua Ph~t Giao råt phU h<Jp vdi dån tt)c tinh, dån tt)c tlnh, dån tt)c tri, da lam nå y nå trong nhii'ng ne'p so'ng hång hfi.'u de vu'dn len cut) c so'ng trong sang, cao ca, toan my. D6 la nhtrng net dien hlnh de chll'ng minh rång viin h6a Ph~t Giao va van h6a Dån Tt)e e6 nhtrng mo'i duyen g~p gCf råt d6ng nhåt te' nhi· C6 the n6i hai nen van h6a tuy hai roa mt)t. ... Khong ehl rieng nu'dc Vi~t Nam roa do'i vdi båt cu mt)t nu'de nao khi d~o PMt truyen tdi eling d~u du'<Je eae nh6m dån tt)c hoan hy long tr<;>ng tie'p uMn, khong ndi nao va chång lue nao b! ru6ng bO, båi vl d~o Ph~t la d~o Tir Bi, låy tlnh thudng lam d<)ng lt!c phiit trien long Tir, låy tri tu~ Utro m~c tien nhiim t"i Giac Ng<) Giåi Thoat Con Ngu'i:Ji. Mt)t trie't ly ca o d~p nhu' the' 3 xa hQi nao, thi:Ji gian hay

Phllp Åm Xuån NMm NgQ 2002


hoan cånh nao rna khong thich h<;lp, vinh vi~n. Bu'<;lc nhu' vh la vl d~o Ph~t c6 m(>t ton chl råt r(>ng rai: ton tr9ng nhii'ng d~c tlnh CUa m6i dån tQC, va chl ci\n khai thåc phån NHÅN TfNH d~ h6 tu'dng, v<li IDI,lC dich dlu dAt con ngu'Cii d~t t<li dich Chiin Thi~n My; va khi d~o Ph~t de'n dan t(>c nao ciing vlin kinh tr9ng ne'p s6ng c6 truy~n. nhii'ng phong t1,1c sån c6 ... Chl vi tinh thiin giao ly Giac Ng(> Giåi Thoat Tl,l' ChU cua d~o Pb~t khong bao giCI trai vdi sl,l' vi~c nao, båt cu O" dau, b~ng ngu'Cii nao, khi h<? bie't hu'dng de'n chiin ly. BAO PIL~.T V Å DONG d~p va tu'oi sang!

VJBT vlin mai mai s6ng

Nu'dc Vi~t Nam du tråi tren mu'oi the' kY cbung d1,1ng vdi van h6a Trung Hoa nhu'ng khi ngu6n van b6a GIÅC NGQ GIÅI TIIOÅT va Tl)' CmJ cua d~o Ph~t truy~n vao Vi~t Nam thi ngu'Cii Vi~t da han boan låy d6 lam ng<;m du6c thåp sang cho cu(>c cach m~ng giai ph6ng gi6ng noi khoi ach th6ng tri cua ngu'oi phu'ong Biic, gianh l~i quy~n tl,l' chU, d(>c l~ p cho T6 qu6c me'n yeu.

Ciing c6 khi ngu'C1i ta n6i: "PhUe due tq.i måu, ba di", ba y "ang di"' "anh di"' "chj di"' "co di ... n Hai cbii' "phUc due" da la Ngu6n S6ng tran tr~ hy v9ng rna le nhån qua luan b6i t(?i phUc bao ung cua B~o Pb~t da gieo vao ti~m thuc sau thÅm cua gi6ng noi L~c Vi~t. d~ m6i ngay vun b6i cbo cåy "due" them xum xue, tu'oi t6t. 2 <l

Trong tho NGUrtN C6NG TRU c6 eau:

"Dan hilu tu, si c hi vi tien Tttdc hilu ngu si ett ky li~t."

Ch6.ng to i d~ ngh! d9c gia nen d9c them cu6n "Dq.o Ph(lt Voi Con NgttiJi" clia Hoa Tbu<;Jng Tam Chau.

<Jl

Vi~t Nam la ndi hQi t1,1 cac Tang tai khåp b6n phu'ong,

nen tinh boa d~o Ph~t Vi~t luon lu6n dtt<;lm såc thåi d~c bi~t, trong nhii'ng thCJi gian hoan cånh d~c bi~t. B~o Ph~t d6i v<li dan t<?c Vi~t Nam dtt<;lc coi nbu' thu vii khi tinh thån hi~u nghi~m. d~ vira d6i khang v<li n~n van h6a Trung Hoa, vira thåu tbai nhii'ng tinh boa clia n~n van h6a d6 r6i dung h6a cå hai n~n van h6a An - Hoa h<;lp vdi tinh tban "161 sang" ciia ngu'oi Vi~t hlnh thanh m(lt n~n van h6a Vi~t Nam s6ng d9ng trong tårn tu' m6i ngu'Cii va trong cu(?c s6ng dan t(?c. Ph~t giao da kich d<)ng tinh thån tlf chii cua nguoi Vi~t. Va, til d6 dua de'n doi hOi m(>t n~n tlf chU dan t(?c. Khi m9t n~n van h6a da c6 ca tinh khac bi~t v<li n~n van h6a cua de' qu6c thl cong vi~c dåu tranh gianh d9c l~p chl con la c6ng vi~c thoi gian rna th6i. Chinh vi v~y rna tru'dc kia, trong ijch sti' d~o Ph~t Vi~t, cac v! thi~n su' da eling voi dan t9c Vi~t Nam phån dåu cho m(>t n~n Tlf Chii ve vang ciia dan t(?c. O

Roa Thtiqng Thich Due Nhu~n

Chti thich: Cach nay khoång 30 nam, toi nho, tren nhii'ng chuye'n do ngu'<Jc xuoi, ngu'oi xåm mu loa chuyen di båt rong va thuong mang theo mlnh cay dan nh!. ho~c chie'c tr6ng hOi, c6 khi m<?t 6ng sao, di kem ben m9t em be dlin dttong, tay dm ch~u thau M xin slf "bO' thi" ciia d6ng bao tMp phuong; anh ta vila keo nh! (ho~c danh tr6ng, th6i sao) va ngheu ngao båt nhung eau (giqng khan

(t)

khan):

"Phuc due Td am, ba di! Lam duyen lam phuc cho toi vdi niw. n

Phåp Åm Xufin Nhlim NgQ 2002

ky nguyen boa Ti6ng chim h6t Mo mila xuån Vu'on co non phdi pMi Vtton co non mu'<;1t rna Riu rit tie'ng chim ca Ca y nhu måm tr6 bUp ...

8'

t~

Diu dang ca khuc Chim b6t mua xuan Gia bi~t mua Bong ngli nghl Gia bi~t mua Bong rh rl. Nhung canh xanh n1,1 mdi dom boa Nhtt nttdc ngu6n ra bi~n cå thie't tha V~n v~t chan ho a tinh thu'dng nhan l9ai Nång thenh thang tu'ng bii'ng mua Xuan mdi Ky nguyen boa, Boi Nhan Åi khoan boa. Lånh l6t tie'ng son ca Cbåo milng mua xuån Mua xuån mh nhi~m Til mu6n be'n nhii'ng con thuy~n tach be'n V~ que hu'ong, thuy~n vi€n xll' ra khoi Tie'ng nång reo, muon v~n tie'ng lang vui H~n h9p m~t ngay que httong h9i ldn. Mua Xuan muon nha, Mua Xuån hO h~n Nhii'ng con thuy~n v~ d6 be'n thu'ong yeu Nång dang len va Må y !Mt di€m ki~u Trång nhtt to, nhii'ng d6a boa må y trang ... Tu~

Nga

11


thong di~p cho toan the' giØi Ty Kheo Bodhi Sd hiqc ti8u

su ty Kheo Bodhi

TY Kheo

Bodhi go'c nguO'i Hoa kJ. Si.nh nåm 1944 U!-i New York City. Sau khi hoån ta't bång Tie'n si U!-i tntO'ng E>~ h<_>c Claremont, Ngåi Mn ntt~c Tich Lan (Sri Lanka) M xuå't gia. Ngåi th<.> gi~i Sa Di nåm 1972 vad~ giai TY Kheo nåm 1973 vai Ngåi Balanggoda Ananda Maitreha la mqt tu si hqc gia n6i tie'ng. Ngai da duqc h<.>c hoi Ph:%t phap va tie'ng Pali v~i Stt ph1,1. TY Kheo Bodhi lå bie giå nhi~u bie phlm Ph4t Giao Nam Tong, M cå cong trlnh d!ch thu4t bo'n t~g ki.nh Pali vai phfu cM giåi. Gfu day, nåm 1993 Ngai da so~n va cho xuå't hån cuo'n "A Comprehensive Manual of Abhidhamma" lå mqt cong trlnh nghien cliu quf gia v~ Vi Di~u Phap phan tich c~ ke v~ Danh va Såc. Tir nåm 1984, Ngåi lå chu bien clia Buddhist Publication Society va tlr nåm 1988 Ngåi lå chu nhi~m CUa Cd sB xuåt hån nffi tie'ng nay.

Hon ba th~ p ni en qua the' gi di da b! bie'n d6i nhi~u cach rna khong ma'y ai c6 th8 tien doan du<Jc cho du chl m(H tram niim tntdc day. Tir m()t s6 qu6c gia hay lien bang lien h~ vdi nhau long leo, the' gidi da mau ly trd' thanh m()t c()ng d6ng toan d.u lien ke't ch~t che vdi nhau bång phuong ti~n giao thOng va thOng tin ra't la nhanh ch6ng. Nhfi'ng rao cån cua khong gian va thåi gian da roi rdt di, md' l<? cho ta tha'y dU<Jc chinh mlnh va biit ta phåi nh~n bie't Sl! th~t phfi pbang la tfft ca chUng ta d~U cung dfii di~n vdi m<?t than p~n chung cua nhan lo~i . Nhung ly do reu rao an hu~ d~c bi~t cho m()t h~ng ngu'CJi, m()t qu6c gia, noi gi6ng hay t6n giao, ngay nay sao rna tha'y r6ng tue'ch. Nhu la nhung ke ciing d' tren m()t hanh tinh m()t vien ng<;>c xanh sang ch6i treo giua khong gian vo t~n va den t6i l~nh leo - chUng ta ho~c la cung ldn d~y ho~ c la tieu ho~i dl, chU kha di chång c6 cach nao khac. Trong khi n~n :ky thu~t dang hanh di~n cua ta da gi up ta phån tich du<Jc nguyen tii' va cac quy lu~t di truy~n ro r~t thl hå o chi hAng ngay nhåc nhd' rång sl! hi8u bie't cua ta v~ the' gidi ben ngoai da khong dh de'n m()t noi toan håo nhu' ta hång dl! doan. Ngu<Jc l~i. nhffng ngiin cach bien gioi tren hoan du da du'<Jc thau ngån l~i va da lam n6i len nhi~u va'n d~ tr<;>ng d~i - nhffng va'n d~ xa hQi, chinh tri va tam ly tr~m tr<.>ng de'n dl) t~o nen nhffng eau Mi V~ Sl! s6ng con cua qua da't va gi6ng ngu'C1i. Nhffng va'n d~ thach thUc c()ng d6ng toan du hi~n nay th~t la nhi~u . Nhffng vffn d~ nay g6m c6 Sl! hao mon tai nguyen thien nhien va sl! cu'i'1ng do~t moi sinh; va'n d~ cang thång tirng VU.ng vl khac bi~t chllng t()c hay ton giao; va'n d~ vfi khi nguyen tii' lan tran; va'n d~ vi ph~m nhan quy~n; va'n d~ chenh l~ch khac bi~t giau ngheo. Trong khi nhffng vh d~ nay da du<Jc han cai nhi~u tir ca c quan di8m xa hQi, chinh tq va kinh te', chling ta ciing c~n khåo sat c~n ke tir quan di€m ton giao nua . M()t tam nh~y ben se khong nhln ca c va'n d~ nhu tren la m()t hi~n tu'<Jng rieng re d8 du'<Jc giåi quye't bång cac

12

giåi phåp ~n v~t. ngu'<Jc l~i dn phåi du<Jc soi xet t~n cung de'n m<;>i khia c~nh chua du<Jc khåm pM d8 tlm ra nhffng nguyen nhan b! che gia'u va cac lien h~ kh6 tha'y. V di hudng nhln nhu v~y. khi suy nghi v~ can b~nh toan c~u cua chllng ta, chUng ta tha'y ngay cai tri~u chung thie't ye'u cua can b~nh. Ben dudi cai ve khac bi~t hudng ngo~i c6 ra't nhi~u dl~u bi8u 19 cai nguyen nhan chung, cai ung nhQt tam th~n dau kin va lam ånh hu'i'1ng tdi cai co che' xa hQi cua chUng ta. Cai nguyen nhan chung nay du'<Jc bi8u tu<Jng nhu la m<?t sJ! ngang buong doi Mi d~t d8 nhffng quy~n l<Ji tu hUti ngån h~n (ka ca c6c quyen lqi cua c6c tUng IC!p phe nh6m xd hQi mo chung ta thUQC VOO) tren Slf tfit dyp thie't ye'u va da i h~n CUa CQng

d6ng nhan lo~i. Nhung can b~nh cua xa hQi da leo lai con ngu'C1i nhi~u khong k8 he't du'<Jc ne'u ta khong xet toi nhfi'ng d()ng co m~nh me thUc day con ngucri dang nåm sau nhfi'ng can b~nh d6 . Va cai d~c bi~t v~ nhffng d<?ng co nay la chUng phåt ngu6n tir slf sai l~ch tai h~i cua tam con ngu'C1i khong du<Jc v~n banh dung, lam cho con ngucri mu quang ch~y theo nhung ml).c dich phån tan, c hia re va eling quh cho du ch~ y theo nhu' vh c6 co nguy se tlf My di~t. C6 hai phuong di~n P~t PMp c6 th8 d6ng g6p dang k8 nha't trong vi~c giup chUng ta duong dh vdi nhffng rna u thuån hi~n d~i : thd nhdt la Ph~t Phåp c6 slf phån tich trung thJ!c nhung nguyen nhån t~o nen dau kh6; thd hai la Ph~t Pha p d~ ngh! phuong thuc cao thu'<Jng d8 giai quye't dau kh6. Bue Ph~t giång giåi rång nhffng nguyen nhan t~O nen dau kh6 cho COn ngu'CJi, V~ ca hai m~t ca nhan va xa hQi, la do ba tam sd' gQi la ba nguy~n nhiin båt thi~n . Ba nguyen nhan nay- k8 nhu la ba chån cua cai tam tl! nga - la Tham, Sån va Si: Ml).c dich cua d~o PMt la tU' tU' che' ngt.t ba nguyen nhan båt thi~n nay bång cach tu t~p cac tam sd' ngu'<Jc l~i cac tam Mt thi~n nay. E>6 la cac tam thi~n: V6 tham, bi8u l() nhu tanh dl) luong, khong dinh måc va an man. V6 Siin bi€u l() nhu

PM p Åm Xulin Nhlim NgQ 2002


tam tir, tam bi, nhån nh~c va tha thU', va V6 Sl du<1c biSu 19 nhu la tri tu~. giac ng9 va hiSu bie't. . Vdi anh sang cda P~t PMp, ne'u ta suy ngåm v~ nhii'ng hiSm h<,>a dang de d<,>a cå the' gidi toan c~u thi chUng ta se tM'y ro nhffng hiSm hc;>a nay la do stl gia tling vo h~n cua Tham, San va con ngtt<1i hanh xii' tren clin bån Si Me. Nhii'ng nling Itle den to'i nay etla tårn con ngtt<1i khong phåi xuå't kh~i vØi cu9c Cach M~ng Ky Ngh~; thtlc ra chllng då hån la nhii'ng nguyen nhån sau xa ctia dau kh8 va hU y ho~i tir thud xa xua lifm. Nhu'ng stl pMt triSn phie'n di~n etla nhån lo~i ngay nay - stl pMt triSn hudng ngo~i dS che' ngll thien nhien, c9ng them stl xao lang h~u nhu hoan toan trong vi~c tlm hi~u n9i tam - då lam cho cac nguyen nhån bilt thi~n cang m~nh me h<1n bao gi(f he't, do d6 cang dua nhån lo~i de'n g~n hdn b(1 tai hc;>a. V di Stl tham lam hi~n hi~n cung khifp, the' gi(Ji då bie'n thanh m9t t.h! trUC1ng toan du trong d6 con ngttC1i bj coi nhu la nhii'ng m6n hang tieu th~ va nhung khao khåt tham muo'n v~t chå't du<;fc kheu g<;fi <} cuC1ng d9 nguy hi~m. VØi stl sån ~n cung khifp, thu'C1ng dlt<;fc sinh ra do tranh gianh quy~n l<;fi rna quy~n l<;fi thl di~u d9ng bdi tham lam, nhii'ng stl khac bi~t v~ quo'c gia, chUng t9c trd thanh clin nguyen cho nghi ngC1, d6 ky va cac thU' nay lam bung nfi len Stl hung b~o va hU y ho~i, Stl dQC ac va tan nhån trong nhii'ng d<;ft trå thu nhau khong ngirng. Stl Si Me l~i nuoi dutlng Tham va San bång cach t~o nen nhung tin tudng, y thU'c M sai Mm va nhung trie't thuye't nhllm d~ cao ho~c bi~n minh cho nhii'ng hanh xii' do tham lam va sån h~n thuc dåy. Trong thC1i ~i mdi danh da'u stl thiing the' ctia n6n kinh te' t.h! trUC1ng, stl si me tan h~i nha't trong con nguC1i lastl tin tudng rång con duC1ng chUng ta muo'n dat tØi nåm trong stl thoa man nhftng ham muo'n do con ngttC1i g<;fi ra . M9t d6 an nhu v~y chi c6 th~ kh<1i d~y cang nhi~u hdn mU'c dQ ttl kY li~u IInh, va tir Stl va ch~m vdi ca c pMn tii' 1\l kY khåc se dua de'n Stl då'u tranh va ba o lue. Ne'u Phåt PMp quå då chån dung clin benh etla ~å~ loai thl c~n ngttC1i ngay nay phåi thffy ro mlnh c~n phåi la~ gl. N~n vlin minh hi~n d~i da hoan toan thuc dfty con ngtt<1i huØng ngo~i. di che' ngll the' gidi ben ngoai. Khoa hc;>c då tlm toi sau cac bi m~t v~t cha't va dC1i so'ng, trong khi kY thu~t va kY ngh~ da cung g~t Mi cac kham pM etla khoa hc;>c cho nhftng ap d~ng thtlc ti€n. Ai eling bie't rång khoa hc;>c va kY thu~t da d6ng g6p dang k~ vao vi~c giåm thi~u dau thu<1ng nhån lo~i va da nång cao dC1i so'ng cda chling ta. Tuy nhien vl tam con ngttC1i, cai dU'ng sau mc;>i thanh quå vi d~i cua khoa hc;>c, da ~t quen mlnh m9t cach dang thudng, nhii'ng khuon måu cåm nh~n va d9ng cd thuc dåy con ngttCJi vån theo cung nhii'ng con duCJng den to'i nhu <} ca c the' kj trude - nhtmg nguyen nhan Tham, San va Si - chl khac tntdc chang la nay nhii'ng nguyen nhån nay du<;fc trang bj vdi cac d~ng c~ m~nh me hdn.

PM p Åm Xuao Nhllm NgQ 2002

Chirng nao rna chling ta con tie'p ~c lån tranh vi~c quay vao n9i tam, hudng v~ vi~c hiSu bie't thå'u dao tam etla chinh mlnh, thl nhii'ng thånh quå v~ the' gidi ben ngoai vån con chua de'n du<;fc ke't quå dung difn. Trong khi m9t m~t thl nhii'ng thånh quå nay c6 le lam cho dC1i so'ng an toan va nhi~u ti~n nghi h<1n, nhu'ng m~c khåc thl chling se sinh ra nhtmg ~u quå tan ~i ngoai y muo'n cua mlnh. DS cho nhan lo~i Mn d~y trong th<1i d~i toan c~u va c6 the so'ng chung bOa blnh va ~nh phlic trong the' gi(Ji thåu h<?p nay, thl thii' tMch khong tranh du<;fc ctia chUng ta la phåi tie'n de'n vi~c ttl tlm hiSu va chuy~n h6a chinhmlnh.

d da y P~t PM p da trd thanh h<;fp th<1i, dung lue ngay cå cho nhftng ngtt<1i khong hån theo P~t Giao va tin tttdng theo thuye't nha P~t. Ph~t Phåp då chån bjnh con ngttCJi, tlm ra nguyen nhån tham, sån, si t~o nen dau kh8 etla con ngu'CJi. Ph~t Phåp då cho ta thå'y du<;fc go'c r€ då bj giå'u kin cua cac phi~n nåo cua con ngttC1i, nhu m9t ca nhån hay t~p th~. Bång cach chi ro con duCJng tu t~p giup ta ru bO nhii'ng gl tai h~i va b6i dåp nhii'ng gl l<;1i ich. P~t PMp cho ta phudng thuo'c chua trj nhftng va'n d~ toan du ~i m9t n<1i tfllc tie'p cho ta di vao: d6 la ttim cda chting ta. Bdi vl P~t PMp d~t ganh n~ng trach nhi~m vi~c cU'u rdi mlnh ngay tren mdi chUng ta, keu gc;>i Stl tinh ta'n ca nhån va v~n d9ng nang Itle cho vi~c thanh lc;>c tam, chling ta khong khoi cåm thå'y cai khia c~nh cay dång cua P~t PMp. Tuy nhien, bång cach chån ~nh chinh xac va chi ro m9t con duC1ng giåi thoat. P~t PMp con cho ta trong thCJi d~i toan eAu nay m9t thOng di~p hy vc;>ng dfty phå'n khdi.O Bhikkhu Bodhi "Message for a Globalized World", BPS Newsletter No.34 (Li€u Phåp chuySn djch)

Gla tri d~o ddc ciin bån ciia Ph4t Giao la t6n trQng stf s6ng. Ly ttt&tg cua nhllng ngttiJi theo D~o Ph4t la nång cao phå'm cha't slf s6ng CUa mlnh, va CU8 h@'t thåy chting sinh. Vl v4y, Giao Hc')i Ph4t Giao Vl~t Nam Th6ng Nha't da va se lam h€'t sdc mlnh di TAng, Ni va Ph~t td Vi~t Nam kh6ng vl chfnh sach thlin c4n cua dång Cc')ng sån rna phåi hy sinh than IDJJDg. Nhl!ng ntu dång Cc')ng sån Vl~t Nam kh6ng tlf h61 cåi, thay dåi chfnh sach kh6ng phål chi ri~ng v<fl Giao Hc')l Ph4t Glao Vi~t Nam Th6ng Nha't, rna la thay dåi toan dl~n chfnh sach cai tri da't nl!Oc, thl tlnh hlnh se rått~ h~l.

LiJi ciia C6DJJi Lao HT. Thfch Ddc Nhtl4n

13


vØi ån y lam cua rieng. Lam tang tru'ång y ni~m "tZ( hilu" ctia ta, va lam cho ta vui thich duCJc nghi rång "ctii ndy la cua ta" ditu d6 la cua trQm, cua cuØp, cua gi~. hay ctia luC1ng g~t. PhuØc (punna) c6 d~c tanh g()i rli'a beJn nh<1 tham ai trong tam. - San h~n la m()t khuynh huØng ba't thi~n kbac loi cu6n ta vao nhfi'ng tårn tr~ng ba't to~i nguy~n. gbet bO, tUe t6i, b~c mlnh, gi~n du, va kheu g<Ji nhfi'ng y tudng "t6i kh6ng thoa man", "to i kh6ng mu6n ", "t6i se kh6ng c6". San Mn ciing c6 the dua d€n nhfi'ng 1C1i tho 16 c()c din, d€n nhung h.anh d()ng gay g6, cai nhau, danh nhau, cbem gi€t nhau, gay chi€n tranh va tieu di~t lån nhau. PhuØc <punna) c6 d~c tanh g()i rii'a b<Jn nh<1 san Mn trong tam. - Si roe la m()t khuynh huØng ba't thi~n kbac nua loi keo ta vao tbam ai va san Mn. va lam cho ta tha'y duC1ng nhu c6 nhfi'ng ly do cbanh dang de hoan hy nåm trong man luØi t~ ~i ctia tham va san. LØp may mil si roe dity d~t bao trilm la'y tam va cån ngan, khong de cho ta hQC hOi, hieu bitt va pbat trien tri tu~. Si roe khuy€n khich y ni~m "toi kh6ng bilt", ti~m tang sau kin phia du'Øi. Si roe dua dtn hoai nghi va ba't d!nh va ngiin tr<l sJ! hieu bi St sau slic. PhuØc (punna) giup thanh lQC b<Jn nh<1 si roe trong tam.

ldi ich • phu8c bau Hanh d()ng ~o phuØc va l<Ji ich cua phu<Jc bau la d~ tåi cua bai viSt nlly. Bay la ytu t6 VO cimg quan tr<;mg de kbep mlnh vao 161 s6ng thuitn tbånh cua ngu'C1i PMt tli' va råt clln thitt de luy~n t~p tam tanh.

"Phucfc" la danh til' Vi~t ngli' thuC1ng duCJc dllng de phien d!ch chif "punna" trong P~n ngli'. Theo cac hQc giå th(Ji XUa, punna la cai gl thanb lQC Va g(}i rua tam. Tam ta v6n chti'a dtp1g it nhi~u b<Jn nh<1. N€u de n6 t1! do troi chåy theo dong di~n biSn t1! nhien rna khong c6 s~ c6 gång nao de khåc phQ.c, kiem soat, va chuyen huØng n6, cai tam se .loi cu6n chUng ta va o nhfi'ng hoan cånh kh6 khån, ra't phi~n phti'c, va o nhi~m . De cho tam b! nhfi'ng khuynh huØng ba't thi~n chi ph6i thl chång nhfi'ng la vo ich må con la tai ~i. Ciing kMng c6 ly do nao chinh dang de buong troi cho nhfi'ng khuynh huØng ba't thi~n a'y lam ma't s~ yen vui cua ngu'C1i kbac.

Cac khuynh httcfng M't thit~n la gl? - Tham ai la m()t khuynh huØng ba't thi~n dua dåy ta dSn ham mu6n va khao khat, chti'a cha'p va tang trii', 14

D€n day chUng ta tha'y rång ånh huång cua phuØc bau quå th~t sau r()ng. Quå tMt dang cho ta gia cong tri cM de trå nen ngu'C1i t~o phuØc båi vi, cW dtn khi tråi qua suGt CUQC hanh trinh, dSn IDUC t~n eling CUa con du(Jng, va da dli't bO mQi h.anh vi ba't thi~n. dtn chii'ng a'y chUng ta mØi Vu'CJt ra khoi mQi phuØc bao va t(?i kb6, va cW dSn chii'ng a'y ch-ung ta mØi c6 the niu l~i nhfi'ng hanh d(?ng thi~n. Ngay nao con chua dåc quå A-LaHan, chua bulle ra khoi cai ac va cai thi~n thl ta con phåi ch t~o phuØc, phåi nb(J phuØc nang dtl tren con duC1ng. T(?i kb6 c6 the duCJc d!nh nghia la h~u quå cua nhfi'ng hanh d(?ng ba't thi~n. Va nhfi'ng h.anh d(?ng ba't thi~n. thJ!c hi~n bAng thån, kbåu ha y y, båt ngu6n til' ba can ba't thi~n: tham ai, san Mn. va si roe, d~ c~p å philn tren. T()i kb6 loi cu6n va dåy dua chUng ta vao nhfi'ng hoan cånh r6i lo~n va phti'c t~p cua d(Ji s6ng va di nhien, d€n tr~ng thai tich trii' dau kb6. PhuØc bau trai l~i. la nhfi'ng hanh d(?ng c6 ta c y, th~c hi~n bAng than, kbåu, ha y y' pbat sanh til' ba can thi~n: khong tham ai, khong san Mn. va khong si roe, hay n6i cach khac, due quång d~i. long til' bi, va tri tu~. PhuØc bau dån dåt ta thoat ra khoi vong tr6i bu(?c cua long ham mu6n khåt khao va dau kb6. PhuØc båu (punna), c6 khå nang thanh lQC va g(?i rua tam, d6ng th(Ji ciing tang cuC1ng nhfi'ng l<Ji ich va "thi~n"'.

Bing cach nao?

Phåp Åm XuAn NMm NgQ 2002


Ne'u chling ta d~ duoi, khong th~n tr<_>ng canh chirng tårn, d€ cho tårn 01 nhien phåt sanh va tl,l' nhien troi chåy, tue chling ta buong long d€ cho ta't cå, ho~c pMn ldn, nhii'ng khåt v<_>ng cda chling ta gieo iinh hud'ng de'n hanh d()ng bång thån, khåu, ha y y. Chirng å'y nhii'ng can ba't thi~n. tham-sån-si, tl,l' do tang tru'd'ng va b6p Cht;!t, can ngan khong cho cåc phåm h~;tnh thi~n va }~i ich, nhii'ng khuynh hudng to't dt;!p phat sanh. Trai l~;ti, khi chling ta l~p tårn, quye't dinh co' gii"ng, k~m che', khep tam vao khuon khd kY cu'dng, hay tinh thh thl,l'c hi~n nhffng hanh d()ng bling thån, khåu, y, ngu6n c()i cda long khao khat ciing b! da dån va nhii'ng can ba't thi~n b! cMn dU'ng, khong con tang tru'd'ng du'~c nii'a. Nhii'ng co' gii"ng a'y d6ng thoi eling tang cu'ong nhii'ng can thi~n va do d6 t~;to them phudc. Phudc bau luon luon lien quan de'n nhii'ng l~i ich, to't dt;!p, thi~n. cho chinh mlnh hay cho nhii'ng chling sanh khac. Nhu' vh, phu'dc bau c6 th~ du'~c xem la h~u quå cua hanh d()ng cåi thi~n phåm cha't cua tam. Lam cho tam trd' nen trong s~;tch hdn. Phudc bau c6 khuynh hudng nang cao mue di) binh thu'ong ct\a tam, lam cho tam trO" nen te' nhi hdn, trong s~;tch hdn, va l<_>c bO nhffng phån tU' thO k~ch, nhd bån. Chinh nhii'ng hanh d()ng t~;to phu'dc båo dåm doi so'ng cho ngu<'fi Ph~t tli' du'~c quan binh, 6n dinh, va di~u bOa. Chl d<_>c giao ly cua d~;to PMt va do d6, chl hi~u bie't PMt giao tren ly thuye't thi ift khong dii . Cling nhu' khong h9c giao ly va khong hi€u bie't th~t sl,l' Ph~t Giao la gi rna chl nhiim mift lam theo t~p t~c c6 truy~n thi ta't nhien la thie'u s6t. H<.>c rna khong hanh thi nhu cai tii sach. Hanh rna khong h9c thi khong khac nao nguoi di trong dem to'i. Con nguoi rna khong bao glo vu'~t qua xa hdn ch6ng sach vd thi, de'n mue to'i da, chl c6 th€ la m()t nha h<.>c gia trU' danh. Trong khi a'y nguoi Ph~t tli' thanh th~t c6 th€ tim d kinh sach nhi~u ye'u to' h6 tr~ vo eling hfi'u ich cho phåp hanh cua mlnh, Bue The' Ton luon luon keu g<_>i va khuye'n khich, khong phåi rieng cac b~c xua't gia rna de'n ta't cå nhii'ng nguoi t~;ti gia cu' si, nen thl,l'c hanh Giao Phåp. Khi nghe thoang qua di~u na y ngu'oi cu' si t~;ti gi a c6 th~ cåm thå'y hinh nhu' qua kh6 khan cho mlnh. Nhii'ng chil' •thl!c hanh Giao Phdp" nghe hinh nhu' c6 cai gl rang bu()c, bii"t mlnh phåi roi bO gia dlnh d€ cha'p nh~n lo'i so'ng tu'dng tq nhu' m()t vi ty khu'U va phåi vao rirng så u viing ve, lanh xa ta't cå m<.>i nguoi. Tuy nhien, thl,l'c hanh Giao Phåp khong phåi la cai gl d~c bi~t danh rieng cho hang xua't gia bd"i vi c6 nhi~u di~u trong Giao Phåp rna ta c6 th€ thl,l'c hi~n duqc trong doi so'ng hång ngay. C6 tårn quång d~;ti va b6 thi la thl,l'c hanh Giao Phåp. C6 phåm hl;lnh trong s~;tch va trang nghiem tri gidi la thl,l'c hanh Giao Phåp. Phåt tri€n tårn tri va thi~n d!nh la thl,l'c hanh Giao Phåp. Ton kinh va l~ bai b~c tru'dng thu~ng la thl,l'c hanh Giao Phap. Giup dB va phtJ.C VlJ. ke khac la thl,l'c h1mh Giao Phåp. Roan hl th<.> nh~n phu'~c bau ciia ke khac la thl,l'c hanh Giao Phåp. Nghe va h9c hOi nhii'ng loi d~;ty cua Bue PMt CDhamma. Gi6o Ph6p) la thl,l'c hanh Giao PM p Åm Xuån NMm Ng<.> 2002

Phåp. Ciing co' chånh kie'n cua mlnh, khong d€ sai l~;tc tach roi xa chånh phåp la thl,l'c hanh Giao Phåp. Va ta't cå nhii'ng sifc thai khac nhau cua Giao Phap, k€ tren, eling la nhii'ng phudng phåp d~ t~;to phudc. B6 la Muoi Phudng Cach T~;to Phu~c rna nguoi PMt tU' thuong du~c d~;ty d€ lam phu'dng chåm cho du'ong IO'i thl,l'c hanh Giao Phåp cho doi so'ng t~;ti gia. Trong bai kinh Kho Tang Phåp Båo, muoi phu'dng cach t~;to phu'dc nå y du'~c vi nhu' m()t kho bau, khac Mn vdi nhii'ng kho bau trån gian, ra't d~ dang b! hu' h~;ti va ma't mat, rna la kho bau dinh li~n vdi ta, luon luon di theo ta . N6 theo ta tit kie'p nay sang kie'p khac, va ånh hu'dng cda n6, nhii'ng l~i ich cda n6, khong th€ ma't, m~c dåu c6 th~ ye'u dh cu'ong di) cho tdi khi tift hån, ne'u ta khong t~;to them phu'dc mdi ho~c khi ta nhifm vao m~c tieu cao thu'~ng hdn, vu'~t ra ngoai ph~;tm vi ciia phu'dc bau. ThOng thu'ong, kho bau v~t cha't cii.a trån gian du'~c tich tru vdi ån y it nhi~u v! tcy. Con kho tang phudc bau, d()ng ll,l'c thuc dåy ra tich trii' n6 la gl? L~;ti nii'a, chling ta c6 phåi dqi de'n m()t tu'dng lai nao trong kie'p so'ng hi~n t~;ti, ha y d' m()t kie'p so'ng vi lai, d€ g~t håi, Mu quå ciia phu'~c bau khong? Ca hai eau hOi nåy c6 th€ du~c giåi dåp chung ding pMn Mu quå can bån ciia phu'dc bau la h~;tnh phlic, c6 thS du'~c chinh nghi~m O" då y va trong hi~n t~;ti. Ngoai ra, nhii'ng phån h~u quå khac thi c6 th€ du'~c g~t håi trong tu'dng lai. Le di nhien, h~;tnh phlic theo li~n nguoi tinh ta'n lam cho tårn mlnh trd' nen trong s~;tch va thOa thich thl,l'c hi~n nhii'ng hanh d()ng thi~n. M()t

h~u

quå khac cda phu'dc bau la

du'~c

c6 cd hQi va

du'~c c6 khå nang ch~p la'y va sU' d~ng nhii'ng cd hQi.

Cfing nhu thanh ngii': Phudc bau md' tung canh cli'a vao ba't lu~n ndi nao, nguoi c6 nhi~u phu'dc bau c6 thS di tren con du'ong ciia mlnh rna khong b! ngan cån. Nguoi c6 nhi~u phu'dc muo'n thl,l'c hi~n di~u gi eling suong se chåy troi, muo'n di dau eling g~p cli.'a md. DI nhien, nguoi nhi~u phu'dc eling c6 th€ sU' d~ng m()t cach låm l~;tc nhii'ng cd hQi thu~n l~i cii.a mlnh. Thi d~ nhu' nguoi kia sanh tru'd"ng trong mqt gia dlnh giau c6 va danh gia, khå kinh, nho phu'dc bau da t~;to trong qua khu. Trong kie'p hi~n t~;ti, nguoi å'y c6 m()t doi so'ng de dang va may miin. Nhu'llg ong ta c6 thS sd' d~ng nhung di~u ki~n thu~n ·~i a'y m()t cach t6i t~. hu' hOng, ba't thi~n. ho~c ld dang, dS duoi. B6 la nguoi phi ph~;tm nhfi'ng cd hQi may mifn, nguoi di sang vao to'i. B9ng cd thuc dåy ta t~;to phudc tru'dc tien lien quan de'n lqi ich cho chinh ta. M~c då u vh, trong khi ta thl,l'c hi~n nhfi'ng hanh d()ng t~;to phudc, nhfi'ng nguoi khac eling th<.> hud"ng m()t cach th~t sl,l'. Thi d~ nhu' tru'Cfng h~p b6 thi, phudc bau de'n vdi ngu'Cfi cho ra, d6ng thoi ngu'oi the;> lanh cilng du<;1c hud'ng nhC1 mqt cach thie't thl,l'c. Trl gMi, ta't cå ch6.ng sanh tie'p xuc vdi ngu'Cfi trl gi~i d~u du'~c hu'd'ng låy. Tham thi~n. ra't dong c6 th€ th<.> hud'ng båu khong khi t~;to nen do nguoi da che' ngl,l'

15


u'6'c nguy~n d~u c6 th~ du'c;fc thanh tl,l'U ne'u kho tang phu6'c bau tich tru cua ta thich ll'ng v6'i di~u mong moi. D~ lam cho va'n d~ du'<Jc sang to, ta hiiy la'y hai tntång hc;fp trai ngu'c;fc lam thi d~,t . M(>t chang thanh nien trai tre bu6'c vao con duång doanh nghi~p xuyen qua nhfi'ng kh6 khan cua kie'p sO'ng. Trong khi chang trai n<;> gia cong cO' glfng thl ti~n cua de'n v6'i anh, nhung cd hQi m~;tnh me cfing de'n v6'i anh, va anh bie't sti' d~,tng thåi cd d~ må mang sl,l' nghi~p. Hoan c:inh thu~n lc;fi a'y chll'ng to rång chang thanh nien n<;> da c6 t~;to nhi~u phu'6'c. Trong khi a'y, ml)t ngu'oi khac quye't d!nh t~n d~,tng kie'p sO'ng d~ thffu tri~t cai tam va gia cong tim hi~u tung sinh ho~;tt CUa tam. Anh chuån b! d<;>n mlnh cho dlti1C thich nghi, tim ml)t v! th~y gioi r6i vao ril'ng sau vlfng ve, tinh ta'n chuyen cån thl,l'c hanh låi d~;ty cua th~y va pMn nao d~ Vi h~nh phuc etla nhån dån, vi dang thanh d~;tt nhfi'ng ke't quå t6t sinh m~ng vo ghi etla con dt;:p. Sl,l' ki~n anh tlm ra con duong ngUOi, tOi ctiu mong dång CQng va nhå d6, thl,l'c hiinh phån n6ng c6t sån Vi~t Nam sOm. thuc tinh, d~ cua Giao Phiip, cfing nhu: duyen khong mQt cong dån nao vi båo lanh g~p du'c;fc th~y gioi va thanh wn danh tie't va cac gia tri d~;tt ke't quå ml)t cach tltdng d6i d~ thieng lieng etla con ngUOi må dang, "tat cd nhr1ng ddu ay sa di

tham ai, sån ~n va si me de'n mue d(> nao. Ton kinh b~c tntång thuc;fng la ye'u tO' quan tr<,mg d~ ti:\O bOa khi trong ba't lu~n xa Mi nao. Giup dcr va ph~,tc Vl,l. Lam cho dåi s6ng trd nen t6t dt;:p va thanh cao hdn. H6i hu6'ng phu'6'c bau, chll.'ng to rång ta cfing nghi de'n tinh trl:\ng an lanh cua ngu'åi khåc. Trong khi a'y, thoa thich v6'i sl,l' thanh cong cda ngu'åi khiic la nguyen nhån tr<;mg dl:li d~ tl:\0 tlnh thån hii:'u thanh t~t va do d6, trl:\ng thiii thanh blnh va di~u bOa. Nghe Phiip, la h<;>c hOi m(>t lO'i sO'ng thanh cao d~ thl,l'c hi~n va neu gu'dng lanh cho ngu'åi khac xuyen qua hanh d(>ng cua mlnh. Giång dl:\ Y Giao Phiip, la dem ll:li cho ngu'åi khac sl,l' t6t dt;:p cao thu'c;fng nhll.t. Va cu6i cung, eling cO' chiinh kie'n, khong d~ cho quan kie'n mlnh sai 11:\c, la n6i len nhfi'ng nguyen tik ciin b:in cua Giao PM p.

Tru6'c khi bu6'c vao chi tie't d~ mo ta pMn nao Muåi Phudng Cach T~:io Phu6'c, chll.ng ta hiiy nhln phu'6'c bau du6'i m(>t khia Cl:lnh khåc. Xuyen qua su6t kie'p sO'ng, long mong mu6n cua ta't cå chll.ng sanh la thoat ra phåi chQn con duOn.g tlf htly. duqc thanh tl!U la nhiJ dnh huiJng khoi kh6 dau, lanh xa phi~n cua phuac bau - nhu liJi ltJp di ltJp Loi cua C6 Dqi Ldo HT. Thfch Due Nhuc;Jn nao va cO' gifng tl:\0 nhfi'ng lq.i trang bai kinh "Kho Tang Phiip hoan cånh hii:'u h~n. Nhu'ng, Båo" - Phuac bau dii. tq.o trang qua khå" . nhi~u ngu'åi khong am hi~u duång lO'i chån chinh d~ Ch6.ng ta cfing dU:c;fc d~;ty the' nao la "phuac diln" cao thanh tl,l'U rna chi tinh hl:inh phll.c trong d~,tc 11:\C Va ll1i dui'Jng M thOa man tfnh v! kY. H<;> khong hi~u bie't ding thU:I1ng nhfft. Phud'c di~n - thli'a ru(>ng d~ ch6.ng ta gieo trong khi khåt khao mu'U cåu nhung cåm giac ti:\O hl:lnh phud'c - la ml)t ngu'åi hay nhfi'ng ngu'oi rna hanh dl)ng phll.c h<;> chl t~t sl,l' dem ll:li dau kh6. Chll.ng ta c6 th~ t~;to phud'c cua ta huong de'n. Cfing nhu ngu'oi nong dån thoa thich th~,t hudng m(>t thu vui trong khoånh khifc rna hi~u bie't dam ru(>ng nao phl nhieu, da c6 ca y sau cu6c n6 con t6n t~i - nhu'ng låm khi sau d6, du l<;>ai Mi tie'c båm, va se cho nang sua't cao, con dam nao trai l~;ti, c6 th~ lam hu hOng ta't cå, chl nghi de'n kY ni~m t6t dt;:p nhi~u eat låm Sl:\n, khong måu mi'J, nong Cl:ln va kho kia. Va ndi nao c6 tham ta't cung c6 sån. C:i hai t~ doan khan, khong th~ cho ke't quå t6t dt;:p. Cfing the' a'y, c6 nay b! tam si me thuc dåy . Nhu: v~y. d~ du6i khao khat vai ngu'oi, nho phåm h~;tnh thanh cao trong s~;tch cua la phltdng cach dem l~i cho mlnh nhung di~u bfft hl:lnh, mlnh, la thli'a ru(>ng phl nhieu rna tren d6, ne'u ta gieo thay vl dem ll:li hl:lnh phll.c rna ta he't suc mong moi va gi6ng lanh, h~u quå t6t se tr6 sanh d6i dao. Con ngu'oi gia cong tlm kie'm. Trai ll:li,lol:li ~nh a'y c6 th~ de'n v6'i khac, gi6'i due thå'p kem, la thli'a da't kho khan din c6i. ngu'åi tinh ta'n ~o phu'6'c. Ngu'åi kia cåm thffy mlnh Bai kinh "Kho Tang Phiip Båo" c6 ghi nh~n rång ngheo d6i nen quye't tam bO' thi, cho ra. Ngu'oi n<;> thffy nhung cd sd ton giao va Giao Hl)i chu: Tang la phu6'c mlnh them khåt sl,l' thanh cong cua ke khac nen tinh ta'n di~n dii'ng hang dåu trong cac rul)ng phu'6'c. Cha, mt;:, trau d6i tam tri. Hdn nua, vl tha'y mlnh me mu(>i, ngu'oi thån bång quye'n thu(>c, cfing du'c;fc xem la nhung phu6'c n<;> cO' gång trau d6i tri tu~ . NhUng ngu'oi nhu the' a'y se di~n phl nhieu phong phU. Bai kinh ciing ghi nh~n rång th~t sl,l' thanh d~:it hl:lnh phll.c, khong phåi lol:li hl:lnh phll.c phl:\m vi ånh hudng cua phu'6'c bau tråi dai tu nhfi'ng l~ thu(>c ndi hoan cånh budn vui tuy hll'ng cua the' gian phu'6'c lanh thåu g~t trong cånh ngu'oi de'n nhung hoan rna la thu hl:lnh phll.c wng b~n. Ne'u Ph~t til' la ngu'åi c6 cånh an vui nhan nha cua cac cånh Troi, chl de'n h~;tnh h~nh phll.c, va ne'u nguåi P~t til' vltc;ft ra khoi nhfi'ng thu ph6.c Nie't Ban. Tfft cå nhung h~;tnh phll.c a'y d~u la ånh vui t~m bc;f va mong manh rna xa hQi tan tie'n hi~n dl:li huång sau xa cua phu6'c bau. Dåu ta mong mu6n tai he't låi ca t~,tng, d6 la nhung ai da c6 thl,l'c hiinh d~u sån hay sele dt;:p t~m thuong trong cånh trån gian, dåu du'c;fc hi~u bie't rång con duong hl:lnh phll.c phåi tråi dai ta ao u6'c du'c;fc nhi~u quy~n the' ha y duc;fc tai sanh vao xuyen qua khu ril'ng phu6'c bau. cac c:inh tråi, ho~c nua, dåu ta c6 chU nguy~n vuc;ft ra khoi m<;>i cu(>c tai sanh va m<;>i kie'p sinh t6n.. "ttft cd Nhu kinh "Kho Tang Phdp Bda" ghi nh~n: "Qud tlz4t

kha bau nay c6 thi thoa mdn ttft cd nhr1ng uac vqng cua TriJi va cua nguiJi". V~y. ba't lu~n di~u gl rna chll.ng ta

16

nhr1ng ddu dy c6 thi thanh tl!U nhiJ phutic bau". V~

do~;tn cu6i cua eau tren ta phåi n6i ro ll:li nhfi'ng phu'6'c bau la ml)t phh va chi la m(>t ph~n trong nhii.'ng di~u

PM p Åm Xuån NMm NgQ 2002


ki~n dua chUng sanh de'n Nie't mm. Chl t~o phudc

khong ilt khong du rna con phåi trau d6i tri tu~. Bay giC1 chling ta båt dh mo ta MuC1i Phudng Cach T~o Phudc, tirng thanh phån. Trude tien la Bo' Thi CDana). H~nh bo' thi la n~n tang cua cac phap hanh (thlfc Mnh Gi6o Ph6p, Dahamma), luon luon du<;1c d~ c~p de'n d khifp ndi trong cac xu PMt giao. Ban tinh etla ngU'C1i the' gian luon luon muo'n c6, c6 them, va them nii'a, luon luon tich tru de lam tu hii'u va tang cU'C1ng y ni~m "Day la to i" bång cach cho bie't "T6i c6 cai ntiy". Tuy nhien, cai gl rna nguC1i kia cho ra chU'ng to rling ngU'C1i ff.y it nhi~u tha tbie't de'n tlnh tr~ng an lanh etla ngU'C1i khac, rna ciing bieu bie't chanh dang sl:~' an Ianh thie't thl:l'c ciia mlnh nåm d dau. CMng ta chl thl:l'c Sl:~' "co" nhii'ng gl rna chUng ta cho ra. Nhii'ng gi chung ta xem la tU' hii'u chl tam bd la cua ta Khi nhilm milt, lla coi dC1i, cai rna chftng t~ g9 i la ~ hii'u, la ciia rieng, rna ta om ff.p va luye'n ai bao nhieu CO con thUQC V~ CUa ta nii'a khong? V~y, theo Ph~t Gla o, v~t b6 thi bao g6m nhung gl?

Cua bo' thi thu()c v~ v~t chff.t g6m thuo'c men cho ngU'C1i ~nh ho~n. v~t thl:l'c cho nguC1i d6i khåt, ti~n ciia cho ngU'C1i ngheo nan, v.v .. Hang cu si dang cung de'n bac xuff.t gia bo'n v~t d1,m g c~n tbie't de cho cac Ngai c6 the tie'p t~c ho~t d()ng la: y ph~c. v~ t thl:l'c, ch6 d' va thuo'c men. Bff.t lu~n ngU'C1i nao cung cff.p cho bff.t lu~n ai thie'u tho'n nhii'ng m6n cån tbie't nhu ke tren du<;Jc gqi la c6 hilnh d()ng bo' thi v~ v~t chff.t. Bo' thi phåi lien quan de'n tam tbi~n mdi t~o phudc. DI nhien, cung cff.p khi gidi cho ke khac chem gie't nhau khong bao giC1 t~o phudc. Cho nguC1i khac m<?t n~n giao d~c va luy~n t~p cho ngU'C1i khac nen ngU'i'li ludng thi~n va hii'u ich la mot hanh d()ng bo' thi mil. t~p t~c c6 truy~n Ph~t Giao rå't tan t~ng. Nhii'ng cd sd d~i h9c d~u tien tren the' gian la cac ngoi chUa vi d~i d mi~n Biic xu AnD<? da my man thanh cong, cach day hdn ngan nam. Giao Phåp (Dhamma) hay giao ly ciia d~o PMt khong phåi la mot M tho'ng tin dieu bu()c dam dong qu~n chUng phåi nhåm måt tin cang rna la Du<tng Lo'i Hieu Bie't can cu tren sl:~' su y lu~n va th~ ngbi~m. Vlle ff.y, dudng nhien, Giao Phåp va giao d~c lien quan m~t thie't vdi nhau va luon luon dinh li~n nhau. Bo' thi tlnh thiin hii'u, bo' thi hanh d()ng va 1C1i n6i diu bi~n. va bo' thi tlnh tr~ng an toan, khong s<;1 s~t. ia nhii'ng phU'dng cach bo' thi mil. ngU'C1i ngheo nhUt cilng c6 the thl:l'c bi~n. Tff.t ca chUng sanh d~u sd che't. Co' gång khong dem che't ch6c de'n bff.t lu~n ai bo' thi an toan, khong s<;1 s~t. Due The' Ton da bo' thi "tlnh trq.ng an toan kh6ng sq s~t" vi d~i nhUt khi Ngai ban bo' cho nhii'ng ai c6 th~ bi~u. m<?t Giao Phåp dAt dån de'n tr~ng thai khong scJ s~t va an tolm nhll't, m~c dh phåi trai suo't do~n dU'C1ng dai dång xuyen qua nhii'ng canh tU'<;Jng rff.t dang s<;1. Cuo'i eling "Phdp thi Ja bo'thi cao tluJ<fng nhåt". PMn nay se dU'<;1c trlnh ba y d' IDQt do~n

1i

va

PM p Åm Xulin Nhlim NgQ 2002

sau vl truyen ba Giao Phåp ciing la m<?t trong MuC1i Phudng Cach T~o Phudc. Phudng cach t~o phudc thu nhl la Trl Gidi. Trl gidi la ngbiem chlnh an d dung theo gidi lu~t. nhC1 d6 c6 mot lo'i so'ng khong lam t6n ~i ngU'C1i khac trong khi t~o l~i ich cho mlnh. Trang ngbiem tri gl6i - tang trU'd'ng long ti't bi va tri tu~ cua mlnh- bien nhien la hanh d()ng t~o phudc. Khong c6 ngU'C1i Ph~t tii' nao co' gilng gln giii' gioi h~nh trong s~ch vl s<;1 s~t. vl cam me'n, hay vl ton kinh m<?t nang ll:l'c ng9ai lai. NguC1i Ph~t tii' nh~n thff.y bien nhien rång con ngU'C1i gidi due thanh cao bao giC1 ciing c6 l<;1i hdn ke so'ng dC1i thff.p hen, quanh co, khong ngay thång. Khong c~n phåi d<;1i de'n m<?t kie'p so'ng tU'dng lai, rna ngay d bi~n t~i va d ndi day, trong chinh kie'p so'ng nay, ta c6 the thQ hudng h~u qua cua mot ne'p so'ng gidi h~nh. L<;1i ich cua gidi due phåt sarili trong bi~n t~i. Hi~n t~i qua th~t vo eling quan trqng vi chUng ta chl th~t sl:~' so'ng trong khoanh khiic bien tai. Qua khu da tro i qua nhu m<?t giff.c m()ng. Phung phl thC1i giC1 M ho'i tie'c nhii'ng ldi Mm da ph~m trong qua khu chång nhii'ng la dien r6 rna con la hanh d()ng t~o ngbi~p bff.t thi~n. Trong khi ff.y, tudng lai chl la mot ao anh, bff.t dinh. khong c6 gl chic cMn, NgU'C1i tinh .toan se båt dh tu tam dui'Jng tånh m<?t ngay nao trong tudng lai ciing lake dien r6. Ta chl c6 the thl:l'c hilnh gioi due trong bi~n t~i, Va chl trong bi~n t~i ta moi that SU' c6 the, d long tu bi. Nhung gidi lu~t khac nhau ~a Due The' Ton ban hanh nhåm va o m~c tie u huff.n luy~n tam hU'ong V~ tri tu~ Va lanh sa si me, hU'dng V~ tu ai, bi mån va lanh xa thli h~n. hung b~o. hay tam chai da, than nhien trU'dc cånh kh6 dau cua ke khac. Tren din bau, tlf.t ca nhii'ng gidi ff.y dU'<;1C thu xe'p VaO nhii'ng hilnh d()ng bång thiin, khiu, y. va thU'C1ng dU'dc tom lU'dc trong TMp Tbi~n ngbi~p. hay mU'Cfi co~ dU'C1ng t~o ngbi~p lanh. Ba thi~n ngbi~p: tranh xa su sat sanh su trQm ei{ p Va Sl:~' ta dam, lien quan de'n hil~ d{)ng (t~a~ nghi~p), la ba gidi dAu tien trong nåm gioi can ban cua nguC1i cu si Ph~t tii'. Hanh d()ng bång lC1i n6i (khcSu nghi~p) tranh xa v9ng ngii' la gi di thu tU' trong ngii gi di, cbia lam bo'n phån: tranh xa lC1i n6i gia do'i, Wi n6i dåm th9c lam cho ngU'C1i nåy pbi~n gi~n nguC1i kia, lC1i n6i tho 16 CQC cån, va 1C1i n6i nham nhi . Hanh d()ng bång tam Cy nghi~p) la tranh xa nhii'ng tU' tud'ng tham ai, san h~n va ta kie'n. D6 la nhii'ng hilnh d()ng t~o phudc. Ke' d6 la trau d6i tam, hay tham thien. C6 hai duC1ng lo'i tham thi~n. DuC1ng lo'i thu nhUt la gom tam va o mot do'i tu<;Jng dU'<;Jc ch9n sån va an~ tam vao d6, lam ch~ tam trd nen an tinh r6i sau d6 dung tam an t~ d~ phåt trien tu~ minh sat. Tue Sl:~' bieu bie't sau sac V~ thl:l'C tU'dng ciia dC1i so'ng, hay c6 th~ dung tam an~ ff.y vao m()t m1;1c tieu nao khac. DuC1ng lo'i thu nhl la lff.y nhii'ng su ki~n CUa d(fi so'ng lam d~ IDl}.C ni~m tam, thay vl cho~ sån d~ m~c r6i gom tam vao d~ m~c ff.y. Ca hai phud~g phåp nåy deu nhilm vao m~c tieu phat triin tri tue. Hil.nh giå tham tbi~n de lilng nhii'ng b<;Jn nhd thO ij~h

17


cua tinh thån va phåt tri~n tam, lam cho tam d~t de'n mue tri tu~ thl,l'c sl,l', m()t thu tri tu~ khong th~ thlmh d~t bång cach h9c hOi va suy lu~n va eting khong ngon ngfi' nao c6 th~ di~n tå. Chinh lo~i tri tu~ nay dån dilt chUng ta chU'ng ng() Nie't Ban. L~ bai b~c tntdng thu'<Jng la m()t phu'ong cach t~o

phu'd"c khac. Le di: nhien, ngu'C1i gifi' thåi dl) trang nghiem ton kinh eting la luy~n t~p tam mlnh. Xuyen qua cu chl nhun nhu'C1ng ngu'C1i å y dUt bO o nhi~m tl,l' cao ngli m<:tn, xem cai "ta" la tr9ng, va phiit tri~n due khiem t6n sang su6t cua mlnh. Thiii dl) khiem t6n lam cho tam trd nen m~m deo va thu nh~n cung llinh h()i nhfi'ng 1C1i d~y cua ngu'C1i khac. Ngu'C1i tl,l' cao ngli m~n trai l~i. kh6 long h9c hOi noi ai di~u gl. Trong doan th~ PMt Giao, c6 sl,l' l~ bai dai dai tir dudi len cao: tre em ton kinh va lS biii ngu'C1i ldn, nhUt la b~c ong ba, cha mc;: hay co båe, c~u dl. Dån chUng IS bai vua chUa. Thi~n tin cu' si lS biii nha Su. Trong Giao H()i Tang gia eting vh, sa Di IS biii Ty khu'U, Ty khu'U thåp lS biii cac vi Cao h~. Chu Ty khu'U lS bai vi slii Vuong. Va tå't cå, dån chUng, vua chUa, va chu Tang ldn nho d~u lS bai Due The' Ton vd"i m()t long ton sung kinh tr9ng nhu nhau. Ph1,1c Vl,l, giup dtl ngu'C1i, la phuong cach t~o phudc ke' d6. Ne'u tir bi chlla nhfi'ng tu' tudng d!u hi~n tir ai suong thl ro rang tir bi khong c6 nghia ly thie't thl,l'c nao. Ngucri c6 long tir bi diSn d~t tam tir va tam bi cua mlnh ra y chi va hanh d()ng t~o an lanh cho ke khac, phvc Vl,l, giup d<l ngu'C1i låm vao cånh kh6 khan thie'u th6n, chU'ng to rång mlnh eting thie't tha nghl de'n sl,l' yen vui cua nhfi'ng cMng sanh khac. Ph~m vi ho~t d()ng cua ngu'oi c6 tam phvc V1,l råt la r()ng rai, khong th~ trlnh ba y vd"i då y du chi tie't trong m()t bai vie't nhu the' nå y. Theo sau Ph1,1c Vv, va nhu' d€ cho thffy rång hanh d()ng ph1,1c V1,l cua mlnh khong c6 tanh cach ich kY, cMng ta chia xe, h6i hu'dng phu'dc bau da t<:tO de'n ke khac. Di~u nay phån nao lam sang to 1C1i d<:ty thoang nghe qua hlnh nhu' it nhi~u måu thuån, rång ngu'C1i ta thau g~t cång nhi~u phu'dc biiu bon khi, trong lue tht,t'c hi~n hanh d()ng t~o phudc. N6i cach khac, lam phudc rna khong nghi ding mlnh dang t~o phu'dc, giup dtl ngu'C1i vl tlnh thu'ong ngu'C1i cM khong vl kie'm phu'dc, phu'd"c å'y cang thanh cao. M()t hanh d()ng thi~n h6n nhien, tMc dåy do long t6t tl,l' nhien, la hanh d()ng t~o phuoc cao thu<Jng nhUt. ChUng ta khong nen deo niu, barn biu vao phud"c Htnh da thåu g~t rna phåi h6i huong, cho de'n ngucri khac, bdi vl, eting nhu tå'm than nå y khong phai cua ta, phud"c biiu nao la da ta. Va nhu IOi Due PMt di;iy: "Cai gi khong phdi cua ta, kh6ng thuqc vi ta, ta håy cho ra de'n ke khac". Ngoai hi;lnh b6 thi, chi de'n phuoc båu da t<;1o eting cho de'n ke khac- ta con phåi thoa thich voi phu'oc bau cua ngu'oi khac t~o. Khi nguoi khac thanh d~t m()t di~i gl, v~t chfft hay tinh thån, ta c6 them thu6ng hay ganh ty

18

sl,l' thanh cong åy hay khong? Ne'u c6, ta ch phåi c6 gifng keu g<Ji lam cho phiit sanh long thOa thich, hoan hy vdi h~nh phUc cua ngu'oi å'y, bång cach phiit tri~n lo~i tam vo lu<Jng thu ba trong tu vo lu<Jng tam: tam hy, mudita. Khi nghe hay thå'y ai t~o phud"c, thi dv nhu' nghe tie'ng chuong cua ngu'oi dang d9c kinh ha y 1€ PMt ben c~nh Ph~t dai hay m()t noi trang nghiem tho phu'<Jng nao khac ta hliy hoan hy voi phu'oc å'y. Day qua th~t la m()t phu'oc lanh. Hai phuong phiip t<:to phu'dc k~ sau - nghe Phiip va giang Phiip luon luon di c~p vdi nhau, vl trong khi c6 m()t ngu'C1i dang nghe giang d<:ty v~ giao phiip la c6 m()t ngu'C1i dang giång d<:tY Giao Phiip. Thinh phiip la t~p trung tå't ca tu' tu'dng cua mlnh vao l(fi n6i cua ngu'C1i thuye't phiip va chl nghe tie'ng n6i cua Giao Phiip. Ta c6 th~ di xa bon nfi'a de'n mue chl c6 tie'ng n6i da Giao Phiip di thång vao tam, khong c6 gl khac. D6 la di~u kh6 tht,t'c hi~n vl phåi c6 tam thuån th1,1c mdi tl,l' k~m che' du'<Jc, khoi phai thlnh thoang ph6ng vu'<Jt ra ngoai Giao Phiip. Giång d~y Giao Phåp khong phåi la chl truy~n d~y nhfi'ng gidi lu~t hay nhfi'ng tin di~u d~ lam cho ngui:1i nghe tin tu'ång vao d6. Truy~n bå Giao Phåp la d~ c~p de'n Con Dui:1ng Thl,l'c Hanh dån de'n chung ng() Chon Ly cimg t()t- Nie't Ban. Loi d~y "B6 thi Phåp cao thu'<Jng hån tå't ca nhfi'ng hanh d()ng b6 thi" qua th~t la chi ly. Nghe va Giang Phåp t~o råt nhi~u phud"c bau va c6 lien quan de'n han chå't th~t Sl,l' CUa V<:tn hii'u. Cu6i cung la cung c6 chånh kie'n cua mlnh, lam cho quan kie'n cua mlnh trå nen ngay ngifn, khong d~ cho n6 nghieng nga, sai l~c . Trong nhfi'ng phuong cach t~o phudc da du'<Jc mo ta <} phh tren, ta c6 th~ di ra ngoai con dui:1ng cua chanh Phåp. Da y la di~m quan tr9ng d~ ti;lO quan blnh, keo ta trå v~. Ta phåi thå'u hi~u minh b<:tch, va khong bi thien kie'n nhu<Jm rna u, rling n6i dau kh6 cua ta la do nhfi'ng hanh d()ng dien r6 cua ta trong qua khu chd khong do nang ll,l'c ngo~i lai nao. Cung the' å y, ta se tlm ra Con DuC1ng dån de'n an tinh cung t()t va vu<Jt thoat ra khåi vong sanh tu tii' sanh vo cung t~n bång sl,l' c6 gilng cua chinh ta cho khong phåi nhC1 niing ll,l'c nao ngoai ta. Ta kie'n la nhfi'ng quan kie'n dån dift ta tach ri:1i ra khåi Thl,l'c Te', tach roi ra khoi Giao Phåp. Chiinh Kie'n la thå'y tht,t'c tu'dng cua sl,l' v~t. thffy sl,l' v~t dung th~t nhu sl,l' v~t la v~y. D6 la phudc bau t6i thu'<Jng. Yl nhfi'ng ly do k~ tren, va nhfi'ng phu'ong cach dli du'<Jc trlnh bay d phån tren, ta phåi t~o phudc, vi nhu' Due B6n Su d<:ty trong eau k~ cu6i cung cua bai kinh Kho Tang Phåp Båo: "Quå thq.t la trqng dq.i, ddn giån thay, Pluin thurJng cua phurJc Ianh. NguiJi tien bucJc vilng chiic, bq.c thi~n trt. Tich tril cho minh mqt kho tang phurJc bau" O

Phllp Åm Xu§n Nhlim NgQ 2002


.... •

?

nu• ctioi cua Ph~t

Di

L~c

Thich Hiin Phap

I-Iling nam, khi cac lo~t phåo h6ng lien h6i n6, nguC1i con PMt bift dåu len chU.a l~ Ph~t dåu nam. GiC1 phlit å y, trude E>i~n PMt kh6i nhang nghi ngU.t nhttng chUng ta khong th~ khong Mt g~p ttt<;1ng E>uc Ph~t Di Llj.c vdi 01,1 cuC1i tudi thifm tren moi. Chllng ta eling du<Jc bie't ngay m6ng m9t Te't la ngay Via ciia Ngai. C6 y nghla gi v~ nJ.l cuC1i va ngay Via ciia Ph~t Di Uj.c trong ngay Te't dan tQe? E>uc Di Llj.c du<Jc thC1 qua ba hinh tu<;Jng: - Tu<Jng Ngai ng6i m9t minh, ao hd' ngt!e, b1,1ng pM . - Tu<;1ng Ngai ng6i nhu tren nhttng chung quanh Ngai c6 6 em be - tlt<;fng trttng eho L1,1c ~c. - Tu<;1ng Ngai dU'ng, tay vac b~ Ido, ttt<;1ng nay du<Jc g<;>i la BO' E>~i Ho a Thtt<;1ng (hoa thån cua Ngai d Trung Hoa). Di Llj.c, tie'ng Ph~n la Maitrya, theo nghla d~ch la Tu Th!. Di Llj.c la h<;>, con chinh ten la A D~t E>a CAadjita), cijch la Vo Nang Thifng. Ngai thu9c dong doi Ba La Mon, Nam Thien True CAn f)q). Theo kinh Di Lij.c thi E>ue PMt Thich Ca th<;> kY Ngai la V~ PMt tltdng lai (1 eoi Sa Ba nay va hQi ciia Ngai la H9i Long I-loa. Cho neo khi l~ Ngai ehU.ng ta thuC1ng xttng ''Nam Mo Long Hoa Giao Chu Di L4c Ton Phq_t" hay ''Nam Mo Dudng Lai

Hq. Sanh Di L4c Ton

Ph~t".

Ngay dåu m9t nam th~t quan tr<;>ng. Tii"t cå m<;>i vi~e lam, cu chi phåi th~t nh~ nhang, th~n tr<;>ng. Ti'ing 1<1i an, tie'ng n6i phåi vui ve, bOa nha. np quan d6 d~ n6i len long ao udc m9t nam an vui, eat tuC1ng. Trong bo'i cånh cua ngay Xuån nhu the', Bue P~t Di qc de'n vØi chUng ta vdi n1,1 cuC1i vui tudi thi th~t dA y y nghla. Trude he't, nJ.l cuC1i cua Ngai la bai h<;>c quy bau V~ due hy, xå trong d~o PMt. C6 hy, xå chU.ng ta mdi no nJ.l Phåp Åm Xuiin Nhdm NgQ 2002

cuC1i vui tudi chan th~t. ~nh phUe. C6 h~nh phU.c thi cu9c so'ng mdi c6 y nghla va th~t dang so'ng. Hy tue la vui theo vi~c lam to't ciia ngtt<1i, danh tit P~t h<;>c g<;>i la "Tuy hy cong due". ThOng thuC1ng chllng ta hay c6 chUng b~nh "tram kha": Thåy ai bon minh, nhu d~p hdn, giau hdn, h<;>c gioi hdn ... , thi sinh tam d6 kY.. ghen ghet, khong vui. Chinh chU'ng b~nh nay da lam cho n1,1 cuC1i dåu Xuan Mo di va thay vao d6 khuon mlj.t u ru chi~u thu. Muo'n chua can b~nh d6 ehUng ta phåi luon luon tam ni~m: Thi d1,1 trong x6m c6 m9t ngttC1i b~n h<;>c gi o i hdn thi ta mong e6 tbem hai, ba, bo'n, ... b~n h<;>e gi o i hdn ta. Nhu the' thi trlnh d9 dan tri se eao va cu9c so'ng eling theo d6 rna phåt tri€n. Ne'u ngtt<;Jc l~i. nghia la chU.ng ta khong vui theo, thi ehling ta khong nhung n,t hanh h~ chUng ta, n,t co l~p chU.ng ta rna vo hinh ehung chU.ng ta da ngan ch~n budc tie'n ciia nhan lo~i. M9t l6i låm ~t to ldn. Ne'u hi~u du<;Jc nhu the' thi n1,1 eu(Ji tl,( nhien vui tudi nd' tren moi b~n va d6 la mua Xuan r6i d6. K.hong cån phåi gcr he't 365 t<1 lj.ch mdi la ngay Xuiin. Xå tUe la bO, bo tåt eå nhfi'ng di~u phi~n mu9n do ngtt<1i t~o ra cho ta. Ne'u chUng ta khong xå dlt<Jc nhfi'ng di~u phi~n mu9n a"y thi eling nhu' ehUng ta khong tieu h6a du<;1c clj.n ba ciia thl,(c phåm trong cd th~. Do d6 chU.ng ta chi eu than than trach pMn. Suy cho cilng, sa di chung ta om ilp nhfi'ng di~u phi~n nao d6 la vi chU.ng ta tit vo thuy kie'p de'n nay cu cha"p c6 cai TA dang yeu, ca i TA chan th~t. thu<1ng t6n cho nen ne'u ai d1,1ng de'n, n6i

xau ... , thl chUng ta sinh ra buon roi om moi Mn. IDnh ånh E>uc Di Llj.c vdi 6 em be Cll,lc t<;ic) eho thåy rång: Muo'n ehie'n thifng ngo~i cånh, nhUt la ngh!ch cånh, chUng ta phåi thl,(c hanh phåp quan "Chu phap vo ngii".

19


Khi quan du<;fc cac phåp d~u vo nga thl ta thåy khong c6 ai gåy ra hanh d('>ng va cilng khong c6 ai thQ lanh hanh d('>ng d6 cå, cå hån than cua hanh d()ng d6 ciing chi la hu åo. Trong kinh Phåp Cu, PMt d~y: "Nguili kia lang mq. toi, danh dijp toi, phd hoq.i toi va cudp doq.t cua cua toi. Ai con om ap tam ni~m dy thi Sl! oan giijn khOng thl nao dlit he't". Oan gi~n khong dtll htt thl ngay Mn canh mai tronh ngay Xuån ciing ua tan chu difug n6i gl Mn n~ cu'i'fi tren moi.

Chinh nhi'1 n~ cu'i'fi hy xå nay må ngu'i'fi phu'dng Tåy da ~ng Bue Di L~c (quo hlnh ånh 86 Dqi Hoa Thllqng) m9t tir ngii' khiem t6n; giån <ij: "Nguili Trung Hoa hq.nh phUc". KMng phåi cu()c s6ng trong d~o. må ngay ngoai di'fi, n~ cu'i'fi gifi' m9t vi tri råt quan trQng, nen ong Fletcher da n6i: "NI!- cuili b6i duiJng ke m~t nhqc, la hinh dnh binh minh cha ke ngii lang, la ndng Xuan cha ke bu6n r&u, va la thu5c m&u nhi~m nhtft cua tq.o h6a dl chaa lo au". Ngay m6ng m(lt Ttt la ngay rna chUng ta ho~ch djnh chu'dng trlnh cho m9t nåm tØi. L€ Via Ph~t Di qc trilng vØi ngay dh tien cua m()t chu'dng trlnh s6ng 365 ngay la d~ nhåc nhd chUng ta phåi th~c hanh due hy xå M hu'Øng dtn m(>t di'fi s6ng an vui, h~nh phUc. Tu'dng lai, chåc chån chUng ta se du'<;fc g~p Ph~t Di L~c trong H9i Long Hoa. B6 ciing la mua Xuan rna Bue Ph~t da t~ng chUng ta trong ngay Xuan, ngay Xuån etla båt sanh, båt di~t:

Mq.c vj Xuan tan, hoa lq.c tijn, Dinh tiin tq.c dq. nhtft chi mai (Cho bao Xuan tan hoa n.,mg het, OOm quo sdn trude m<?t nhanh mal).

(Miin Giac Thiin Su) Thich Hiin Phap

Ngu'i'fi Vi~t c6 eau "phep vua thua l~ lang". Nhfi'ng phong ~c dån gian låm lue du'<;fc bitt nhi~u hdn la nhii'ng nguyen tåc chånh truy~n. L~ Thu'<;fng Nguyen Råm Thång Gieng la m(>t tru'i'fng h<;1p di~n hlnh. Ten Ph~n ngii' cua d~i I€ la Maghapuja c6 ngbia la l~ h(>i ngay råm thang Magha- tu'dng du'dng v<'li thang Gieng theo ijch Trung Hoa. GQi la Thu<;tng Nguyen la cach phån chia theo Åm L!ch cung vØi Råm thang Bay la Trung Nguyen va Råm thang Mui'fi la H~ Nguyen. Ngu'i'1i Ph~t ni' Vi~t Nam thu'i'fng di chua xin dang sØ ch an cung sao giåi h~n. Vl la ngay Råm dilu nam nen cac chUa t6 chuc 1€ råt trQng th~. D~i l~ Råm Tbang Gi~ng theo truy~n th6ng Ph~t Giiio mang hai y ngbia: Thd nhdt kY ni~m ngay Bue Ph~t thuytt kinh Giåi Thoat Giao t~i Thånh H9i Tang Gia. Thu hai kY ni~m danh da'u ngay Bue Ph~t cong b6 Giao Phåp da du<;tc thitt l~p vii'ng vang va Ngai se vien tjch trong ba thang nii'a.

Kinh Giåi Thoat Giao - Ovadapatimokkha - la bai kinh co dQng V~ giao phåp cua chu' Ph~t. can bån cua di'fi s6ng tu t~p va ton chi hoiing phåp. Md d~u bai kinh Bue TM Ton d~y rång s~ c11ng dui'1ng Bue Ph~t bång cach cao qui nhåt la s~ hanh trl Ph~t Phiip. Ai hanh trl chdnh Phdp La cung duilng Due Phijt Eling cach cao qui nha.l Trang cac Sl! c ung duilng Phiip må Ngai d~y c6 th~ t6m lu'<;fc trong ba di~u: khong lam cac iic nghi~p. huån tu h~nh lanh va thanh lqc tam y. Cåu kinh n~y da trO' thanh li'1i toat ytu Ph~t Phiip quen thu('>c v<'li mQi ngu'i'fi Ph~t tit KhOng lam cac nghi~p ac Nang tu tijp hanh hq.nh lanh Thanlz lqc tam thq.nh tjnh La lzuan ngon chu Plzijt Titp theo Bue PMt nha'n m~nh khå nang kham nhån trong cu(>c s6ng tu t~p. Vi sa mon tren du'i'fng d~o phåi hQc due ch!u d~ng n.Mn n~i. TruØc he't la d6i v<'li bån thån. Bue Tir Ph~ nhiic nhd' v~ con dui'fng giåi thoat rna chu PMt truy~n d~y d~u doi Mi s~ kien tam. T~ cht khong nuoi hi~m h~n. nghiem trl gi<'li lu~t. phOng hi.'> ca c can, titt d9 trong an u6ng, s6ng thanh tjnh d()c cu', s6ng vØi tam hu'Øng thu'<;fng la nhii'ng phiip can hån ciia ngu'i'1i du d~o giåi thoat.

DaiL~ • ' Råm

Di~t ac bdng nhtin nq.i

Thang Gieng Ty Kheo Giåc Ddng Chua Phap LuOn, Houston, Texas, U.S.A.

20

La phdp mon IOL thifng Chling gidi thoat nier han La tlzanh tt!U t6l thuqng Sa m6n khOng hiim hijn Luon tinh nghiem gidi lut;lt Song phong hq cac can Tiet de? trang dm thlfc Sang tlzanh t#nh d9c cu

Phåp Åm Xulln Nhllm NgQ 2002


Hlidng t~m c4lu giai thoat Di xa bon .Due P~t d~y the' nao la cai dt;:p, cai du<;fc, cai n6i b~t rna m()t ngu'CJi tren dui'1ng d~o nen mong moi. Phåp nhån n~i la trang stie dt;:p nMt; la di~u ki~n tilt ye'u cho cac thi~n phåp phåt tri€n; la trang stie etla ngu'CJi tri; la ve dt;:p etla ngu'CJi hi~n ; la di~u ki~n dån de'n nhii'ng thanh tlfU trong cu()c s6ng. Nbh n~i la phuong cach di~u d1,1ng boa giai m9i tranh chilp. Tal cd cac hq.nh limh Ldn mq.nh nhiJ kien ta.m Vai hiin trf trang diJi Dung nhlin la sile mq.nh Lam sang bdng nhlin nq.i Lam d~p biing nhiin nq.i Lam giau bdng nhlin nq.i Thanh cong vai nhiin nq.i Nhilng tranh c/zap ltfn nlu3 H6a gidi nhiJ nhlin nq.i .Due Ph~t ciing neu ro ton chi hoång phåp khi Ngai d~y chu Tang: .E>C1i sa mon s6ng vl l<;fi ich etla muon loai. Khong d1,1 d6, ham d9a, hay dung phi bang, phå ho~i tha nhan. Con dui'1ng giåi thoat giac ng9 la con dui'1ng etla nhung ngui'1i tl,l' giac. Kh6ng me lzoifc, doq håm Kh6ng gay thttong tcfn ai Sa mon hoiing dq.o cd Vllqi lqc cho diJi M<?t h9c giå Ph~t giao g9i kinh Giåi Thoat Giao la han tuyen ngon v~ t6n chi tu t~p va hoiing phåp etla Tang lu. Bån tuyen ngon d6 da du<;fc E>uc Ph~t long tr9ng trlnh bay trude m()t thinh chUng toan b~c thånh nhon giai thoat. Ta't ca da im l~ng m~c nhien d6n nh~n . Tbanh HQi TAng Gia la mqt sl,l' c6 hy hii'u xåy ra duy nha't m()t lh trong thi'1i .Due Ph~t Thich Ca Mau Ni. Thud ily, .Due .E>i~u Ngl,l' dang tru d chila True Låm t~i thanh Rajagaha . .E>6 ngay trang Råm thang Magha Cthang Gieng). M~c du khong m<?t li'1i mi'1i nao, 1250 v! Thånh Tang tl,l' van t~p v~. Tilt cå d~u la b~c thånh tu quå vo l~u giåi thoat va d~u xua't gia biing li'1i g9i etla Due Ph~t: "ehi bhikkhu - thi4n lai ty kheo". Nbii'ng b~c phud'c hu~ vt;:n toan d6 da ng6i va y quanh dud'i chån etla .E>ilng .E>~i Giac trong sl,l' im l~ng tuy~t d6i. Nbung li'1i giån d! nhu'ng thåm sau etla Ph~t du<;fc d6n nh~n bdi nhung tam h6n cao khie't. Dud'i anh trang viing v~c sang trong vui'1n tnic, tie'ng n6i giac ng9 du<;fc n6i len Mi con ngu'i'1i giac ng() cho m()t hQi cMng giac ng(). Quå la m()t cuqc MP gcr vo ti~n khoang ~u. Rim Thang Gi~ng cung ky ni~m ngay Ddc Ph~t tuy~n b6 d~Jo tron duy~n man va Ngai se vien tjch trong ba thang nua. Sau 45 nåm hoång d~o. Due Ph~t ke't thUc nam sau cung bling cu()c hånh trlnh dai. Nam ily Ngai da 80 tu6i. Con dui'1ng tu Rajagaha v~ Kusinara ghi l~i nhi~u sl,l' c6 quan tr9ng. T~i Vesall, Due .E>i~u

Phåp Åm Xuan Nham NgQ 2002

Ngl,l' "vai ccii nhln cua con voi chUa" dua mift quanh m1i d6i thanh tu etla xu Vajji lh sau cung. Bu6i trUa Mm d6 ton giå Ananda v! th! gia etla .Due Nhu Lai cåm nh~n sl,l' rung chuy~n m~nh etla m()t con d()ng dilt trong khi dang thi~n t!nh. Ton giå de'n g~p b~c .E>~o Su va tu kim khå'u etla Ph~t ton giå du<;fc bie't rång Due P~t da quye't d!nh se vien t!ch sau 3 thang td'i. Khong dm du<;fc mtd'c måt, ngu'<'1i d~ tu trung leien nliy da khån ciiu E>uc Ph~t tru the' lau bon . .Due Phåt on t6n: Hoi Ananda, cac con cbn chi'1 d<;fi gl nua i'J Nh~ Lai. Giao phåp da duqc truy~n d~y dåy dtl khong c6 gl gia'u kin. B6n chUng d~ tii' da du<;fc hud'ng dån dåy du trong vi~c tu h9c. Phåp va Lu~t da du<;fc giång giåi tu<'1ng t~n. Rift d€ dang cho ~u the' chia se tam tr~ng etla ton giå Ananda nhu:ng cfing khong th~ quen rång sl,l' hoan tilt ngoi nha giao phåp etla Due Ph~t la m9t sl,l' ki~n thieng lieng d~ kY ni~m. Rllm Thang Gi~ng cung dlil$c gQi la Ngay Phap Bao Dhamma Day. Cung vd'i ngay Ph~t Båo Caqi le Ram Thang Tll) va ngay Tang Bao (Le Kathina thang MllCii) . Bdi vl n9i dung kinh Giåi Thoat Giao du<;fc xem la ton chi etla giao Phap nen d~i I€ nå y du<;fc g9i la Ngay Phåp Båo. Giao H9i Tang Gia Nguyen Thuy Vi~t Nam t~i håi ngo~i da thong qua ba ngay l~ tren la nhung ngay truy~n th6ng etla Ph~t giao va nhii'ng ngay I€ chinh thtlc khac trong nam nhu ngay Cha M~ CVu Lon), Ngay Thie'u Nhi (Trung Thu) ... Quye't d!nh du<;fc cong bo' va o thång 11 ni!m 1997. ThQ Tri H~nh mtu Da lå cach cung du<'1ng bång sl,l' tu t~p . Li'1i xua Ph~t d~y ai hånh trl chanh phap la cung du<'1ng Nbu Lai bang cach cao thu<;fng. Nay nhung d~ tii' eting dui'1ng PMt bång mqt dem tu h9c khong ngtl. ChU dån da la ph~n am etla tu ngii' Dhutanga c6 nghla la phåp tieu trU phi~n nao. C6 ta't ca la 13 h~nh dån da . Quy~n Thanh Tinh E>~o (Visuddhimagga) giai thich tu<1ng t~n v~ m6i h~nh vd'i hi~u niing d6i tq nhung phi~n nao khac nhau. H~nh dåu da trong d~i l~ la h~nh sau cung etla muoi ba h~nh. Da y la phåp tie't che' sl,l' me ngtl bång cach chi di, dung, ng6i chU khong nåm. N6i cach khac da y la m<?t dem khong ngii tu t~p cung dui'1ng Due P~t. Thi~n su Buddhadasa ghi l~i nhung kinh nghi~m bån thån khi Ngai thuc dem thi~n d!nh trong rung: "the' gilii vl dem qud c6 nhdu dilm ky di4u. Hinh nhtt trang S/! yen tinlz CUa man dem CO cd bao nhieu S/! song dqng tiim dn. Nhilng ai thea ducfi cuqc s5ng tinh thdn khong nen bo qua kinh nghi4m quf bau ntiy". Tuy theo m6i chila, dem dåu da c6 th~ bao g6m nhi~u tie't m\lc tu h9c. Thui'1ng thl g6m c6 thuye't phåp, lu~n d~o. t1,1ng kinh, k~ kinh, hanh thi~n. kinh hanh .v.v .... N6i chung la nhung sinh hoat tu hoc kh6 tlm thily d nhii'ng d~i 1€ khac. Cting den cung la mQt nghi thdc d~c bi~t etla d~i I€. Tue Sanh Truy~n cho chUng ta bie't khong phåi chl c6 trong thoi Due Ph~t de'n nay md'i c6 vi~c eting den. Til' thi'1i xa xua da c6 cach dting dui'1ng nhu v~y. N~n van minh An ha c6 t1,1c thi'1 hi'a nen xem den nhu nhu m()t l~

21


phåm quan tn;mg trong nghi thuc ton giao. TMi xu'a den la m()t nhu ye'u cho cac phåp hQi bu6i t6i. Vl the' eling den ciing la eling du<Jng PM p Båo. Du lam cho sang hay cho d~p thl theo ly Nhån Quå ngu'C1i eling den c6 phu'dc quå sanh tam ngu'<Ji c6 gu'dng m~t sang lt,mg ngoai ra ne'u c6 nguy~n lt1c ciing la nhan sanh tri hu~ . Ngu'C1i Ph~t tlt Vi~t nam xem hu'dng, dang, hoa, quå la b6n l~ phåm eling duC1ng chinh cho ban thC1. Vll€ th9 dåu da t6 chuc bu6i t6i nen eling den mang l~i khong khi thieng lieng d~t bi~t. 28 ng9n den du'<;Jc thåp d~ eling du'C1ng 28 vi Chånh E>ång Chånh Giac nhu trong Buddhavamsa ghi cMp. 108 ng9n den M tieu tai b~t nghi~p til' 6 can, 6 cånh, 6 thuc thu()c n()i phh va ngo~i ph~n trong ba thC1i qua khu, hi~n t~i. vi lai ((6+6+6)*2*3= 108). T1,1c eling eling sao giåi ~n vao l€ Thu<;Jng Nguyen ciing lify vi~c eling den lam nghi thuc chånh. N6i chung du theo truy~n th6ng hay t~p t1,1c thll€ Thu'<;Jng Nguyen vån c6 hai di~m n6i b~t la eling duC1ng ngay Phap Båo va cåu an cho hån thån va gia dlnh.

Ty Kheo Giac Dtlng -oooOO .OOooo-

....

va

tinh yeu Bång titt cå tri tu~. b~n moi c6 th~ nlun thity cu()c d(Ji la m()t dong s6ng tudng tac giua cai nay va cai kia, t~o ra m()t tru'C1ng thien di€n vo t~n cua rang nång, cua b<;>t nudc, cua ånh cMp, cua sudng, cua giitc md, cua tam thuc giå huy€n - va bång titt cå tinh yeu, b~n c6 th~ lång nghe n1,1 cuC1i va tie'ng kh6c trung di~p du6i båt thay nhau cua v~n lo~i chting sanh trong the' gidi phU hu giå åo ity. Kinh nghi~m s6ng, chinh la kinh nghi~m v~ cu()c t6n sinh giå åo CUa CUQC d(1i, rna ni~ID tin Va thitt v9ng, rna n1,1 cu'C1i va tie'ng kh6c luon luon c~p chUng theo nhau va theo nhau hi~n khd"i trong tii'ng sat na a ndi tam thuc cu6ng lo~n cua con ngu'C1i va v~n lo~i .

thd xuån khai btit quy~n kh6i tråm hudng toa chuong chUa r()n ngan vang dit tr(Ji dang tie'p chuy~n phlit giao thira hån hoan .

y thd xuan khai bUt xin kinh chlic muon nha s6ngtudi vuithanhthån c()i phlic bil'ng muon hoa. Chan Y Nghi~m n~

hoa vtt<tn smn

E>åu nam må bUt khai vån Lang lang long giity hu'dng tråm hu'dng thd Troi thenh thang, giåi may td N1,1 hoa vu'C1n som su'dng md chiu canh Nghe trong y gi6 An Blnh Nhu' long båt ngåt tlm mlnh mua xa R6t bang khuang, day tach tra Thity trong long tach Kinh Hoa nå vån Dong trang sang sang Ngån V o u'u hoa nå ngat Xuan B6 E>~ .

ca

Tu~

22

hat nha

Nga

Kinh nghi~m s6ng la kinh nghi~m dåu tien va t6i cung etla hy V9ng Va thitt V9ng, CUa h~nh phJic va kh6 dau- ta md u'oc qua nhi~u. nen ta kh6 dau cang låm. Nhu'ng thitt V9ng va kh6 dau CUa COn ngu'Cfi va V~n lo~i chJing sanh la ngan sai muon bi~t. Vl tam va tu'dng cua m6i ngu'(Ji m6i loai d~u di bi~t. Sl! sai bi~t v~ tam va tu'dng da t~o nen sl,l' da thU, v~n d~ng cua the' gioi. Va chinh cai da thu va v~n d~ng d6, l~i la cai nhu th~t cua the' gioi nay . Vl tam va tu'd"ng v~n thU sai bi~t. nen cay th6ng dung tru'oc san chUa ngay Mm qua chi la cui va g6 cda bac ti~u phu, chi la bong mat cua nhung lu khach qua du'(Jng, chl la nhung tan cay cho chim muong lam t6 va bay nhåy dua reo, nhu'ng n6 la m()t E>itng Quan T..t cua Nguy€n Cong Tru, va la m()t thl,l'c t~i toan di~n. s6ng d()ng trude doi måt cua m()t nha Thi~n quan. Bång titt cå tri tu~. ta phåi bie't ca y thong la gl va ta la ai trong vong nhan duyen tu'dng tac thien di€n vo t~n nay, ta c6 phåi la ciiy mng, la rang nång, b<;>t nu'dc, anh cMp, tan sudng, la tam thllc hu' åo cu6ng lo~n ity chang; va ta c6 phåi la n1,1 cu'C1i, tie'ng kh6c, khi ni~m vui va kh6 dau ch<;Jt c6, ch<;Jt khong 16ng quy~n vao nhau va chen nhau hi~n khdi? Ne'u ta khong phåi la nhung cai d6 thl ta la ai? Ai cuC1i va ai kh6c? Ai vui va ai kh6? Khong c6 ai kh6c sau tie'ng kh6c, chi c6 hilnh d()ng va tie'ng kh6c khi nhån duyen cua ni~m dau h()i du; khong c6 ai cu(Ji sau tie'ng cu'C1i, chl c6 hånh d()ng va nl,l cu'(Ji khi nhan duyen cua ni~m vui cung nhau hQi t1,1. Nudc va lua d6i ng~i nhau,

PM p Åm Xulin Nhfim NgQ 2002


nen ta kh6c; Nudc va lll'a c<Jt dua vdi nhau, nen ta cuoi. Gi6 xoay bl;li bay, da't 1<.,, nen ta kh6c; Gi6 va da't cung nhau tu'dng h<Jp chuy~n d()ng, nen ta cu'åi. Bång ta't cå tri tu~ bl,ln se mim cu'i1i va tV nhd: Ta chu'a bao gio c6 m()t cai ta dich thJ,tc. Ta chlla gi6, la may, la nu'dc, la trang sao, la hoi a'm cda ml)_t tri1i, la nhii'ng cJ!c vi cda trai da't da cung nhau hQi t"Q va phån ly trong cung tu'dng sinh tu'dng hiiy d~ thay nhau va ci1ng nhau du6i hiit vo t~n. Va ta trong vo s6 Mn hQi t"Q va phån ly a'y, nu'dc khong con la nu'dc rna nu'dc la gi6, la may, la mua, la su'ong, la hoi a'm ml)_t tri1i, la bong hoa, la cay tUng, cay mai, la cM be chan trau giii'a ru()ng d6ng båt ngat, la em be hån mtdc khåp mqi phuong troi .. . Va ml).t tri1i khong con la ml)_t tri1i, ml)_t trang khong con la ml)_t trang, may khong con la may, nudc khong con la nu'dc, da't khong con la da't rna chUng da di vao trong nhau va da trc.'t thanh m(H "hqp thl va thl" cda nhau. Trong "hqp thl va thl" a'y, "cai nay c6 mift trang cai kia, cai kia c6 mift trang cai nay" va chinh "cai nay

dang tra thanh cai kia va cai kia dang tra thanh cai nay"' chUng ti,!.O ra sinh lJ,tc, tr~t tJ! va binh an cho CUQC s6ng. Nhung, trong "hqp thl va thl" a'y, c6 m()t ca th~ kh3i len tac y rång, ta chl thich lam may hay ta chl thich Utro m~t trCJi, ... thl hl,lnh phUc va n"Q cu'CJi cua ta tUe khiic tan bie'ng theo nhii'ng u'dc mu6n ciia cac ca th~ mu6n lam may hol)_c lam ml)_t trC1i a'y . Sinh hol,lt va t6n tl,li trong IDQt "hqp thl va thl"' chl c~n m()t ca th~ khåi len vc;mg tu'ång, ta la cai nay, ta la cai kia, thl tue khåc the' gi di ciia "cai ta" tr3 nen tam t6i, CUQC s6ng CUa IDQt cai ta trå nen ch~t h~p. Vc;m g tu'ång V~ m()t ca th~ t6n tl,li d()c l~p trong m()t "hqp thl", d6 la v<;mg tu'3ng l~ thu/?c vo minh. Va eling k~ til' d6 n6 dua ta di vao cul?c tr~m luan dau b~ tll' sinh rna khong bie't dau la bo be'n ng9n ngu6n. Bång ta't cå tri tu~ hl,ln hay nhln tha'y ba't cu cai gl la "hqp thf" tbl cai ft'y khong COn la "ca thf", ne'u c6 IDQt "ca thl" thl "hqp thl" khong thanh. Nhu'ng, trong ta la m()t "hqp thl", ta dang t6n t~i la t6n tl,li bång "hqp thl" rna khong phåi bång "ca thl", do d6 sJ! s6ng ciia ta la he't suc linh hol,lt va s6ng d/?ng VO ciJ.ng. Trong h<Jp th~ s6ng d/?ng, ta du'<Jc tl,lo nen bc.'ti nhii'ng cai khong phåi la ta la ciia ta. Bång doi måt quan chie'u ciia Båt Nha bl,ln se tha'y - tJ! tinh ciia h<Jp th~ la "khOng" dii danh, rna m6i ca th~ d~ t~o thanh h<Jp th~ a'y' tl,t tanh cua n6 eling la "khOng". Do d6, trong m()t h<Jp th~ khong c6 tV tinh thl,tc hii'u cho chinh n6 dii danh rna ngay trong m6i ca th~ t~o nen h<Jp th~ ~y. eling hoan toan khong c6 tV th~ thl,tc hii'u cho m6i chinh n6. Va chinh cai khong c6 tl,t th~ thl,tc hii'u

PM p Åm Xu§n NMm NgQ 2002

nay, mdi lam n~n tang cho m9i sJ! hi~n hii'u. "Va tl! thl" la coi tuy~t d6i blnh an cho mqi hi~n th~ sinh di~t di v~ . Bång ta't cå tri tu~ thl,tc nghi~m. b~n tha'y ngay tinh vo th~ c.'t noi m9i sJ! hi~n hii'u la "khang sinh, khOng di~t. khOng dd, khOng sc;zch, khOng them, khOng Mt, ... ". Va eling bång ta'tt cå tri tu~. b~n khd'i len tlnh yeu chån thJ!c, thrtong he't thåy chling sanh dang dåm chlm trong nhii'ng h~nh phUc hu' åo do ngii tltång ve ba y, ma ch6i til' ni~m vni tuy~t d6i cda Nie't Ban, nguy~n å l~i vdi trh gian hu' åo, cung di, dU:ng, nåm, ng6i, cung an u6ng, thc.'t, cuoi, va cung nghe tie'ng kh6c than cua h9 d~ cll.ng chia xe nhii'ng ni~m dau n6i bu6n cua hQ va d~ c6 cd hQi khoi m3 tu~ giac noi chinh hQ. V di d~i tam va tlnh yeu chån thl,tc, bl,ln c6 th~ sll' dl!ng bft't CU blnh thuc nao, du la blnh thUc CUa IDQt tre thd d~ (~,lo cho mc;>i ngu'CJi ni~m vni va giup cho mqi ngu'i1i bdt kh6. Va du d' d6, b~n hi~n hii'u nhu m(>t tre tho, nhu'ng la m/?t tre tho trong sang ciia tlnh yeu. B~n yeu ta't cå, nhung d6i vdi ta't cå b~n chu'a bao gii1 khd'i len m(>t y ni~m chie'm hii'u. B~n hi~n hii'u trong tr~n the', bång ta't cå sl,t hi~u bie't va

trai tim, d€ dua m9i ngrtC1i va m9i loai vu'<Jt ra m9i cåm giac hu' ao, m9i tri giac sai l~m. m9i tac y dien dao va mQi nh~n thuc thien l~ch. Bl,ln hi~n hii'u bång ta't ca nhii'ng quan nang trong sang va bång trai tim VO nhi~m. b~n se mim cu'CJi khi bi nhi~u ngu'i1i nguy~n riia. Tlnh yeu ciia b~n nhu' v~y la b~n khong bao gii1 d€ l~i m()t da'u tich kh6 dau cho ai, b~n la m/?t ngu6n cam hU:ng vo t~n cua thi ca va vo bien ciia sang t~o ngh~ thu~t. V~ y. bång t~t ca tri tu~ va tlnh yeu, b~n c6 th€ thong tay vao ch<J d(Ji bft't CU lue nao va å dau, d~ t~o nen mQi huyen sll' va huyen tho~i cho cul?c dåi. O

Thfch Thai Boa CTrich T~p San Nghien Cuu Ph~t Hqc, s6 Dau Tien, do Tang Doan Thua Thien Hue ph6t hanh chui tqi Vi~t Nam vao th6ng 12.2001)

" Ngu(Ji c6 long tir tam båe ai, khong ai c6 th~ an long nhln que hu'dng di vao th€ bi. Ha N(>i dang han d6 thåo t~t cå tai nguyen quy gia nh~t cho ngo~i bang d~ chia nhau bO ti~n vao tui rieng, b~t k~ dan Ianh ngheo ki~t xac xd. N€u båo gidi ton giao vl la ton giao, hay vl d~ d~o mlnh khoi bi b~o l\fc de bc:;p, cu rieng gi u tu' th€ phån dan t(>c bång cach m~c ai dåu kh6 ren xi€t rieng mlnh m(>t coi blnh an vl c6 chinh quy~n che ch<1, nen phåi ng~m mi~ng lai tru'dc tlnh dnh bi thi~t nay, la b~t nhan, la d(>c ac, la lira dåo, la danh l~n s\f th~t. Ph~t Giao xrla nay, vl khong quen no l~ th~n quy~n. nen ciing khong sti' d\}ng va ch~p nh~n no l~ th€ quy~n. Khong ai du'QC phu nh~n va xuyen t~C S\1' th~t d6."

23


hån chåt

va con dliong . , ngQ" g1ac trong

d~o Ph~t Thich Nu Hu~ Lien

Ne'u hi€'u theo tam ly hQc va nh~ thdc l $ thl ghic ngq lå mqt qua trlnh chuy€'n h6a. Trtioc he't lå sv chuy€'n h6a v~ tri thdc: ngu muQi dvqc thay the' bång tu~ ghic ... Thu hai lå sl,f chuy€'n h6a tinh cåm: thai dq s(t hai va lo åu dvqc thay the' bång sv an t~ va vil uy; dau kh6' bång hf!.nh phU.c ... Thu ba lå sv chuy€'n h6a trong thru dQ: chå'p thu dvqc thay the' bång ly tham ... Thu tti la sl,f chuygn h6a trong cach ev xlt: sl,f tvac do~t dvqc thay the' bång sl,f han cho; hJC1i bie'ng bång nang dqng; sl,f pha ho~ bång sv ~o ra ...

* * • I. T6NG QUAT

vt GIAC NGQ

PMt giao, blft dh bång kinh nghi~m giac ng(> cua Due PMt Thich Ca Mau Ni (Sakyamuni Buddha), la con du<1ng hay phudng phap (magga) d~ d~t de'n slJ' giac ng(> thanh PMt. PMt (Buddha) c6 nghla la ngu'<1i giac ng(>, ngu'<fi dnh thuc hoan toan khoi cac rang bu()c va chå'p thu cua the' gian; Va SlJ' giac ngQ (bodhi) la SlJ' dnh thuc V~ CaC bi~n hfi'u Va d(1i so'ng bllng nhiin quan CUa ly nhan duyen. La m()t ngu'<fi tinh thuc, nhii'ng phap mon hay 1<1i dH cua Ngai d~u huØng de'n SlJ' giac ngQ (bodhi) ho~c slJ' dnh thuc vien man (sambodhi), khong c6 gl c6 th~ xem la ngang bAng. Bång nhii'ng n6 llJ'c chån chanh cua bån thån thong qua con du<fng thi~n djnh va quan cbie'u, Due PMt da trå thanh m()t b~c giac ngQ to'i thu<Jng dåu tien trong ijch sd' nhan lo~i. Sau khi tlJ' mlnh thlJ'c chll'ng con du<1ng giac ng(), Due PMt da huØng dån chting sanh m()t cach thi~n xåo va vi te' nhii'ng kinh nghi~m giac ng(> cua Ngai va con du<1ng da dua Ngai de'n m1,1c dich d6. Giao ly cua Due PMt do d6 du<Jc xem la giao ly giac ng() hay con du<1ng dua de'n giac ng().

Il. NQI DUNG CUA GIAC NGO Kh.ai ni~m giac ng() trong d~o Ph~t bao g6m nhi~u nghla my theo ngii' cånh rna n6 xua't hi~n. Trong bai 24

vie't nay, ngu'<1i vie't xin trinh bay sd lu<Jc m()t so' n()i dung quan tr<,>ng v~ bån cha't giac ng() trong Ph~t giao, thong qua kinh nghi~m hay con du<fng giac ng() cua Due Ph~t du<Jc phån anh trong kinh di~n Pali.

l. Giac Ngt') Ja sl! d~t du(/c ba minh Con du<fng tu~ giac trong PMt giao du<Jc th~ hi~n bång kinh nghi~m giac ng(> cua Due Ph~t. Theo kinh di~n Pali, kinh nghi~m chll'ng dåc cua Due PMt du<Jc ghi nh~n bång slJ' ng(> nh~p bo'n thi~n såc giØi (rupajjhimimi) , ke' de'n Ba Minh (tevijja) trong ba canh lien tie'p cua m(>t dem CTrung Bq Kinh l. 4lff. 521; 11. 817ft). Kinh Sa Mon Quå (Truong Bq Kinh l. 93ff) ham ng1,1 y rAng SlJ' d~t du<Jc Ba Minh la ke't quå cuo'i cung cua d(1i so'ng ph~m ~nh. Nhi~u bai kinh trong Tnii!ng Bq Kinh va Trung Bq Kinh ciing l~p l~i quan di~m nay. SlJ' nghien CUu V~ n()i dung CUa CaC kinh nay cho phep chfulg ta di de'n ke't lu~n rång qua trlnh giac ng() to'i thu<Jng (sambodhi) cua Ph~t ciing nhu nhii'ng giai do~n cuo'i cung cua qua trinh dua de'n quå A-la-han du<Jc hi~u . d6ng nha't vØi SlJ' d~t du<jc Ba Minh. Kinh nghi~m d~t du<Jc m6i rninh nay du<Jc kinh mo tå nhu sau: "v6 minh l&n l&n bi tieu di~t het, minh hay anh sang tu~ giac phat sanh" (Trung Bq Kinh l. 54-57). Ba minh bao g6m:

Phåp Åm Xulln Nhllm NgQ 2002


(i) Tue m~ng minh (pubbe nivasanussati -na.na): la tu~ giac hay tri nM de'n nhi~u d<1i so'ng qua khu cua

bån thiin tir nhfi'ng net d~i cu'dng cho den chi tie't. (U) Thi~n-nhin-minh (dibbacakkhu hay sattana.m cutupapata-na.na): tri tu~ nh~n bie't du<Jc sl,( so'ng va che't cua chUng sanh, ngrr<1i h~ li~t. ke cao sang, ngrr<1i d~p de, ke tho xåu, ngrroi may miin, ke båt h~nh. d~u do h~nh nghi~p cua h9.

(iii) L~u-t~n-tri (asavakkhaya-na.na): tri tu~ thåy ro V~ hi~U thl,(c cua kh6 va l~u ho~C, nguyen nhan sanh khdi cua chUng, tr~ng thai an l~c do viing m~t chUng, va con duong d~n de'n sl,( chåm dUt chUng. Bay la lo~i tu~ giac cao nhåt mang l~i sl,( giåi thoat hoan toan cho hånh giå.

Dong kinh nghi~m thl,(c chU'ng tuy~t voi nay du<Jc di~n tå trong kinh nhu sau: VØi tam dinh tinh, thu~n qnh, khong cåu nhi~m. khong phi~n nao, nhu nhuye'n, d~ sU' dl;lng, vfi'ng chii:c, blnh thån nhu v~y. ta dån tam huO'ng tam de'n l~u t~n tri. Ta thiing tri nhu th~t: "DG.y la kh6, " thiing tri nhu th~t: "DG.y la nguyen nhdn etla kh5, " thång tri nhu th~t: "Day la kh6 di~t, " thång tri nhu th~t: "DG.y la con duitng dua den khd di~t," thång tri nhu th~t: "Day la nhilng lt;lu ho<;'lc," thiing tri nhu th~t: "Day la nguyen nhdn cac lt;lu hotJc," thiing tri nhu th~t: "DG.y la cac lt;lu hoijc di~t." thifng tri nhu th~t: "DG.y Id con duitng dua den cac lt;lu ho<;'lc di~t." NM bie't nhu v~y . nh<1 thåy nhu v~y. tam cua Ta thoat khoi dl;IC l~u. thoåt khoi hfi'u l~u. thoat khoi vo minh l~ u. Bo'i vØi tl,l' thån da giåi thoat nhu v~y, kh<3i len tri hi€u bie't: Ta da giåi thoat. Ta da thång tri: "Sanh dif tt;ln, phq.m hq.nh da thanh, vi~c cdn lam da lam, kh6ng con trå lui trq.ng tMi nay nila." CM . l. 23, 249; MLS. L 29. 303; Trung Bq Kinh L 57 , 543). Minh ditu ti~n roa Bue PMt chU'ng ng() la sl,( tu~ tri v~ chu6i tai sanh hay nhfi'ng doi so'ng qua khu cua chinh Ngai trong ba coi. N6i cach khac, tai sinh la m()t khia c~nh cua luån h6i Csamsara). Sl,( hi~n hfi'u cua ca c chUng sanh <} hi~n t~i la m()t phån cua m()t s<Ji chu6i chua bi be gay cua sanh gia che't va tai sanh roa chUng dang tie'p di€n tir vo lu<Jng kie'p trong qua khu. Sl,( hi~n hfi'u nay cån phåi du<Jc nh~n thuc bång tri tu~ d€ khong cha'p thu c6 th€ kMi len trong tudng lai . NM vh con du<1ng giåi thoat luån h6i du<Jc cha'm dtl't. Minh thd hai la sl,( kham phå ra nhfi'ng tac dl;lng v~ lu~t cua nghi~p CP . komma : S. karma), vo'n chi pho'i d<1i so'ng ciia chling sanh xuyen suo't qua khu hi~n t~i va vi lai. Bay cung la m()t khia c~nh b6 xung khac cua thuye't luån h6i. N6i cach khac nho St! cha'm dUt cac ho~t d()ng t~o nghi~p. hanh giå tirng buO'c tie'n den st! chU'ng dåc

Nift-ban. Minh thd ba xuåt hi~n cuo'i eling, nhu la h~ quå tl,( nhien cua hai minh trUØc. St! xuåt hi~n cua n6 råt chifc

PM p Åm Xuh Nhllm Ngq 2002

chiin va m~nh roe d€ phå vo nhfi'ng cd sd cuo'i eling cua luån h6i. N6 du<Jc giåi thich nhu la st! hi€u bie't v~ tht!c t~i lien quan den Bo'n Chiin Ly Cao Thu<Jng hay Tu Thånh Be' (TUong Ung Bq Kinh V, 613). Kinh nghi~m tht!c chU'ng ba minh cua Bue Ph~t du<;1c Ngai tuyen bo' bång m()t bai thi k~ råt ån tu<;1ng va co dc;mg: Lang thang bao kiep so'ng Ta tim nhllng chling g<;'lp, NguiJi xay dt!ng nha nay, Kh6 thay, phdi tai sanh. Oi! NguiJi lam nha kia Ctham ai) Nay ta da tha.y ngucJi! NguiJi kh6ng lam nha nila. Don tay (thon) ngucJi bi giiy, Keo cqt Cphien ndo) ngucJi bi tan Tam ta dq.t tjch di~t, Tham ai thdy tieu vang. CKinh Phap

cu. k~

153, 154)

Nhu vh, sl,( giac ng() cua Bue Ph~t ta st! nh~n ra bån chåt v~ st! hi~n hfi'u cua con ngrr<1i, st! hi~u bie't v~ nhån va quå cua con ngu(fi va the' gidi. Ml;IC dich cua sl,( giac ng() ta sl,( giåi thoat khoi nhfi'ng n6i dau kh6 trong sinh ttl' luån h6i va sl,( d~t du<Jc h~nh phUc hoan toan, Nie'tban. 2. Giac Ngl) la tu~ triv~ Td Di~u De' Nhln tir m()t g6c d() khåc, sl,( giac-ng() c6 th€ du<Jc xem la sl,( tu~ tri v~ Bo'n Chån Ly Thånh ha y Tu Di~u Be' CP . Cattari Ariya Saccani ; s. Catvari Arya-Satyani) [TucJng Ung Bq Kinh V, 614]. Tu Di~u Be' bao gom thl,l'c tr~ng dau kh6 cua m9i hi~n hfi'u hay kh6 de' (dukkha ariya sacca), nguyen nhån gåy ra cac dau kh6 cua hi~n hfi'u hay t~p de' (dukkha samudaya ariya sacca), tr~ng thåi viing m~t toan b() kho'i dau kh6 hay di~t de' (dukkha nirodha ariya sacca) va con du<1ng thanh dua de'n sl,( chåm dUt m9i dau kh6 hay d~o de' (dukkha nirodha gamini-pa.tipada ariya sacca).

Tu~ tri v~ bo'n chiin ly cao thu<;1ng la tha'u ro bång tri tu~ rång (i) sanh, gia, che't, sh, bi, kh6, u'u, nao, ch khong du'<Jc la kh6; n6i chung, nam thu u~n la kh6; (ii) tu~ tri du'<Jc nguyen nhån cua kh6 la tham ai, ye'u to' d~n den tai sanh; (iii) tu~ tri du'<Jc tr~ng thåi viing m~t toan b() tham ai va dau kh6 (Niet-ban), va (iv) tu~ tri du'<Jc con du'C1ng Thånh B~o Tam Nganh la con du<1ng giåi thoåt dau kh6 (ariya-at-thangika-magga) [Trung BQ Kinh I, 115-116].

Kinh di~n ghi chep rång tie'n trinh giåi thoåt cua Bue P~t du'<Jc khdi di bång St! tu~ tri v~ hån chåt dau kh6

CUa d(fi Song the t\IC; ke den la tam h~nh kien quyet IDUOn thoat khoi tlnh tr~ng the' ti,IC cua CUQC sdng dau kh6 d6, va sau ci1ng la sl,( chU'ng d~t Niet-ban bång con du<1ng thi~n dinh v~ bo'n chån ly thånh (Trung Bq Kinh l.

25


c6 m~t. Tu'dng tlf ne'u khong nh~n ra nguyen nhan etla Sau m()t qua trlnh dai tu t~p dily nhU'ng thii' tbach, cuo'i dau kb6 thl slf vifng m~t etla kh6 khong th€ c6 du'<Jc. Ne'u kh6 chu'a di~t trir thl Nilt-ban khong the chli'ng d~t cung Due Ph~t da thanh cong: tu~ tri tr<;m v~n nguyen du'<jc. Nhu'ng vl tren thlfc te', dau kh6 la m()t hi~n thlfc nhan etla ta't ca kM (KhcS-t()p) va con du'ång du'a cte'n Slf khong the phd djnh. Nguyen nhan etla chUng pbat xua't di~t kh6 (KhcS-di~t-dc;JO), va chli'ng d~t Nie't-ban (Pali : tir nh~n thuc va hanh d()ng thie'u khon ngoan etla con nibbana; Sanskrit: nirvana). Slf tu~ tri d6 du'<jc kinh dien djnh nghia la slf giac ng9 (bodhi) (Trung Bq Kinh l. 373f). ngu'åi. Nie't-ban la tr~ng thai vång m~t toan b9 dau kM va Bat cbanh dC;lO la con duong du'a ta Due Ph~t tuyen bo': "Chfnh trang cdi thdn dai mqt ttim c6 thoat kh6. Do d6, Due Ph~t d~y rAng tuJng c6 y nay, Ta tuyen b6' Tu thanh de' ciln du<Jc nh~n thuc nhu' the' gioi, nguyen nhdn cua the' sau: thlfc tC;li dau kb6 dn phåi 1i€u tri gioi, Sif doq.n di~t the' gioi VQ (pari-n-neyya), nguyen nhan gay ra con duilng d/Ja den st~ doq.n dau kh6 dn phåi du'<jc di~t trir xuan V~ nhd' que hu'dng di~t the' gioi" (Tuong Vng Bq (pahatabba), tr~ng thai viing m~t hoan Kinh, l. 145-146). The' giØi d' toan dau kb6 cån phåi chli'ng ng('> Nhin tuye't, gi6 du'a trång x6a bay day khong chl ddn thuiln la (sacchikatabba), va con du'ång thoat Tinh que hu'dng cii l~i dong dily the' giØi ngo~i t~i. ma du'<jc kb6 dn phå i du'<jc tu t~ p (bhavetabba) NhØ xuan mai nd' vang san tru'Øc dung de chl cho ta't ca nhU'ng (S. V. 420; Tllong Ung Bq Kinh V. 612-613). Kh6m ctic ben th~m å bu'om say. gi chju slf bie'n ho~i (Tllong Khong chl c6 gia tri ~n cu()c trong La phu'on, ca y neu von nång moi Vng Bq Kinh IV, 96). tie'n trlnh thlfc nghi~m tam linh, hu'ong Pbao b6ng ron ra xiic tung bay TMt ro rang d~ tha'y ding Tu de'n giåi thoat, nguyen ly nh~n thuc Nha ai be'p lii'a con un kh6i Di~u De' bieu thj m('>t phu'dng ciia Tu Di~u De' nay con du<jc xem la Mui banh chu'ng th<1m toa khifp dily. pbap thlfc nghi~m tam linh cong thue ap dl:lng chung cho ta't ca Dan cha u xum xoe quån a o mØi hay khåo sat m9t do'i tu'<jng m<;>i v~t du<jc nh~n thuc (Tllong Ung Bq Ru<ju n6ng a'm d~ bu6i sum våy nhu' chUng th~t slf la: thå'y Kinh 11. 33-34). Nghien cU'u m<;>i slf v~t Quen di lao kb6 trong nam cii m('>t do'i tu<jng, xac d!nh theo phu'dng phiip nay, hanh giå se c6 MO' ngo tudng lai xan 1"-n dåy ... ngu6n go'c ciia n6, bie't chiic the trir di~t du<Jc nhung me låm ciia tlnh tr~ng viing m~t ciia n6 mlnh va thå'y slf v~t m()t cach chån Giå kY ni~m trO' thanh qua khu nhu' the' nao, va cac pbu'dng Xuan nam nao d~ nhØ n<1i da y th~t. Slf thå'y bie't nhu th~t d6 du<jc g<;>i phiip M d~t du'<je tr".ng thiii la cbanh tri kie'n (sammadi.t.thi) hay Nhung dau thu'dng kie'p ngu'åi tran trO' d6 . Tu Di~u De' con du<jc Ma't que hu'dng lam thu l~c båy. minh kie'n (vijja). Trong Ph~t giao, slf siinh vi vØi tie'n trlnh ciia y ehung dåc du'<je tri kie'n nay eiing du'<je Gi<;>t nu'oc tit dau rdi xuo'ng ma h<;>c tru'Øc m('>t can b~nh : xem la d~t du'<jc m1:1c dich to'i thu'<jng, Hdi n&ng nao de'n miii hang cay cbUng b~nh. nguyen nhan giåi thoat m<;>i dau kh6 tue la Nie't-bli.n Ngbe tim nuc nd' låi than thd' gay b~nh. tr~ng thai lanh (Tuong Vng Bq Kinh 11 . 34) . Tha'm thia du'a Mn lå o då o quay. ~nh. va nhU'ng phu'dng tbuo'c L~i nila, Tu Di~u De' cån phåi du'<,1c chua tq. Ciing v~y. Due PMt Då't khacb que ngu'åi xuan cbång tha'y tu~ tri voi ba chuyen (tipariva .t.tam) va nhu' m('>t vi ludng y v~ slf tu Bo'n mua se l~nh trai tim gåy mu'<fi hai hanh tu'Øng (dvadasakaram). t~p tinh thh (Tdng Chi Bq Måt må trong mai tbem mon moi Ba chuy~n la ba tri kie'n tudng ung Kinh 11. 692; IV. 49) da chl ro Dau neo que hu'dng! Chl b6ng cay! lien M de'n m6i De' eiia Tu Thiinh De', cho chUng ta tha'y v~ bo'n t~o nen ta't ca mu'oi hai hanh tu'Øng. eat Bång giai do~n ciia m('>t qua trlnh Tri kie'n dåu tien la nh~n ra m6i De' thlfc nghi~m tam linh, vu'<jt nhu' n6 la (sacca-na .na, thj chuyå'n). thoat khoi m<;>i dau kb6: nh~n chån ro hån cha't kb6 ciia Tri kie'n thu hai la nh~n ra eai gl nen du'<jc lam v~ m6i nhU'ng slf v~t d' doi, xiic djnh nguyen nhan phiit sinh De' (kicca-na .na. khuyen chuyå'n): slf th~t v~ hi~n tr~ng nbfi'ug Slf kb6 if'y, tr~ng thai vclng m~t dau kb6, Va dau kh6 cån phåi bieu ro, nguyen nhan gay ra dau kh6 nhung phu'dng phiip di~t tru dau kb6. ch phåi du'<jc tieu trir, tr~ng thai vång m~t toan bQ dau Bo'n Slf ki~n tren la nhung Slf tMt muon doi ma ta't cå kh6 cån phåi du'<jc chU'ng ng(>, va con du'ong dån de'n nhan lo~i va cac loai hfi'u tlnh tren hanh tinh nay va cac cha'm dUt dau kh6 cån phåi du'<je tu t~p. Tri kie'n thu ba hanh tinh khac phåi cong nMn. Do vl tinh khong the bi la nh~n ra slf hoan thanh eiia cai gl nen du'<Jc lam phd djnh d6 ma bo'n Slf ki~n nay du'<jC g<;>i la bo'n ebån (kata-na .na. chung chuyå'n) . Due PMt tuyen bo' v~ di~u ly tbanh hay eao thu'<Jng (ariya sacca). Cå bOn slf ki~n nay nhusau: tren nen du'<jC xem quan tr<;>ng nbu' nhau trong m(}t Slf Cho de'n khi nao, nay cac Ty-kheo, trong bo'n Tbanh de' no'i tie'p h<jp vØi logic. Nghia la slf chli'ng d~t Niet-ban nay, voi ba chuyen va mu'oi hai hanh tu'ong nhu' vh. tri se khong th~ thanh tlfll ne'u con du'ång Niet-ban khong

366f; Tllong Vng Bq Kinh 11. l85f; Tdng Chi Bq Kinh l. 260f).

26

Phåp Åm Xu§n Nhlim NgQ 2002


kie'n nhu thij.t khong kheo thanh t!nh O' ndi Ta; thoi nay cac Ty-kheo, cho de'n khi fly, trong the' gi~i nay v~i Thien gi~i . Ma gi~i. Ph~m thien gi~i. v~i quån chUng Sa-mon, Ba-la-mon, chuThien va loai Ngu'oi, Ta khong da chU'ng tri du~c vo thu~ng Chanh Bing Giac. Va cho de'n khi nao, nay cac Ty-kheo, trong bo'n Thanh de' nay, voi ba chuy~n va mu'oi hai hanh tu'ong nhu' vi). y, tri kie'n nhu thij.t da du'c,fc kheo thanh t!nh O' ndi Ta; cho de'n khi fly, nay cac Ty-kheo, trong the' gidi nay vdi Thien gi~i . Ma gi~i. Ph~m thien gioi, voi quån chling Sa-mon, Ba-la-mon, chu Thien va loai Ngu'i'fi, Ta moi chUng tri ding ta da d~t du'c,fc vo thu'c,fng Chanh Bång Giac. CTLiong Ung Bq Kinh V. 613-614) N6i cach khac, slf giac ngi? la chanh tri kie'n v~ Tu Di~u Be'.

3. Gtac Ngl}

la tu~ tri v~ ly Nhan Qua

Trong Ctiu-xa ScJ Gidi (Ko'savyakhy a. VI. 4), Tu Di~u Be' du'c,fc d~t dudi hai dån d~ : nhan va qua, hay the' gian va xuåt the' gi an (l u an hoi va Niet-ban). Chån ly thu nhU't va thu hai nhu' la thlfc tr~ng dau kh6 va nguyen nhan gay ra dau kh6. Chllng tieu bieu cho h~ nhan qua thuqc ph~m vi luan Mi (samsara) hay thuqc v~ the' gian (loka). Chån ly thU ba va thu tu' nhu la tr~ng thai viing m~t toan bi? dau kh6 va con dui'fng dån de'n tinh tr~ng thoat kh6 tieu bi~u cho h~ nhan qua cua Nie't-ban Cnibbdna, nirvana), thuqc xuåt the' gian (paraloka). Hai chån ly dåu tien du~c xem nhu la d~c tinh h6a cua luan Mi (samsara) vo'n chua d~y nhung lij.u ho~c (P . asava ; S. a ' srava), va hai chån ly cuo'i cung nhu Mi li).p voi hai chån ly dåu khong con li).u ho~c (P. anasava ; S. ana'srava) hay giai thoat khoi lij.u ho~c . T6m l~i. Tu Di~u Be' nhåm trå loi nhung eau hOi sau day: <Jr

Nhan ciia Luan Mi la gl? Xin tra li'fi la tham ai

Cta'nha), phi~n nao (P . kilesa; S. kle' sa) va v6 minh (avijja). <Jr Qua cua Luan Mi la gl? Xin tra låi la dau kh6 hay khong to~i nguy~n (dukkha) . <Jr Nhan cua Nie't hån la gl ? Xin tra låi la Slf tu tij.p con du'Cfng chån chanh (magga)

Qua cua Nie't ban la gl? Xin tra låi la Slf chflm dUt cua tham ai, phi~n nao va vo minh. <Jr

N6i cach khac, giac ngQ la Tri Kie'n V~ Ly Nhan Quå. B6 la tu~ tri du~c båt thi~n. ciin b6n båt thi~n. tu~ tri du'c,fc thi~n va cån Mn thi~n CTrung BQ Kinh 1. 112). Muåi ac nghi~p la båt thi~n. tham san si la cån b6n båt thi~n . Mui'fi thi~n nghi~p la thi~n. khong tham san si la cån Mn thi~n. 4. Giac Ngc')

la tri klln ly Duy~n Khdi

Trong TU' Thanh De', Thanh de' tM nha't va thU' hai la thuqc v~ Ly Duyen KMi (Paticcasamuppada) (Tang Chi BQ Kinh 1. 318). Ly duyen khd'i du~c hi~u nhu slf ho~t dqng tren tåt ca sau hlnh thai cua chUng sanh con trong Phåp Åm Xu§n Nhåm NgQ 2002

vong luan Mi (Cl ja ng1,1c. ngq quy, s(ic sanh . nglloi. a -tula va trai) va trong ba coi: d1:1c gidi (kamadhatu), sile gi~i (rl.lpadhatu)

va vo såc gioi Carupadhatu). Ly Duyen KMi nay du'c,fc Bue Phij.t tu~ tri ngay sau khi Ngai chU'ng d~t du~c giac ngq vo thuc,fng (Kinh Phl';lt Tl! Thuyet 1 & 2) . Ly Duyen Khd'i (P . paticca-samuppada. S. pratltyasamutpada) la nguyen ly tu'dng thuqc tu'dng do'i cua tåt Ca illQi Slf Vij.t hi~n tu'<Jng tren the' gian nay, tir vij.t hUll hlnh cho de'n vo hlnh, tir vij.t chåt de'n tam ly. Tinh cåch tu'dng thuqc ciia hi~n huu du'~c mo ta bling tinh di~u ki~n tu'dng do'i nhu' sau: Do cåi nay c6 m~t. cai kia c6 m~t. Do cai nay sanh, cai kia sanh. Do cai nay khong c6 m~t, cai kia khong c6 m~t. Do cåi nay di~t. cai kia di~t. CTLiong Ung Bq Kinh 11. 55-56, 119, 171 ; Trung BQ Kinh 11. 453; 111222). Trong mo'i lien h~ voi hi~n huu luan Mi cua cac chUng sanh trong ba coi sau duC1ng, ly duyen khd'i duc,fc hi~u la mui'fi hai mile xich nhan duyen (nidana), lien M mqt cach tu'dng thuqc vdi nhau trong cach sau da y: Do vo minh (P . avijja . s. avidya) c6 m~t nen hanh (sankhara . sa.mskara) c6 m~t; do hanh c6 m~t nen thuc (vi-n-nana. vij-nana) c6 mlj.t; do thuc c6 mlj.t nen danh sile (namarupa) c6 m~t; do danh sile c6 m~t nen l1:1c nhij.p (salayatana, .sa.dayatana) c6 m~t; do l1:1c nhij.p c6 m~t nen xuc (phassa, spar'sa) c6 m~t; do xuc c6 mi.j.t nen thQ (vedana, vendana) c6 m~t; do thQ c6 m~t nen ai (ta'nha . t .r.s.na) c6 m~t; do ai c6 mij.t nen thu (upadana) c6 m~t; do thu c6 mlj.t nen hfi'u (bhava) c6 m~t ; do hfi'u c6 mlj.t nen sanh (jati) c6 m~t; do sanh c6 mij.t nen gia va che't (jaramara .na) c6 m~t. Do gia che't c6 m~t nen vo minh c6 m~t CTLiong Ung BQ Kinh 11, 10; Tang Chi Bq Kinh l. 318). Va nhu vi).y, cai duyen khd'i trO' l~i tir dåu. Cu nhu vij.y rna luan chuyen båt ti).n trong luan Mi tir qua khu de'n hi~n t~i va tu'dng lai. Trong tie'n trlnh thlfc nghi~m tårn linh, hudng de'n giai thoat, Bue Phij.t nhfln m~nh de'n ba duyen, d6 la, Slf khilc phl:lC VO minh, ai va thu . Lo~i bO du'c,fc ba nhan duyen nay hanh giå tu tij.p se chiic chiin be gay cai vong mile xich luån Mi va ne'm du'c,fc qua vi giai thoat cua Nie't-bån. Tud'ng ciing nen htu y rång vl la tinh duyen khd'i c6 di~u ki~n. khai ni~m vong chuy~n -luan Mi khong c6 nghia cho eling vo minh la måc xich d~u tien cua sinh tii'. BO'i le, d~o Phij.t khong thira nhij.n c6 mc?t nguyen nhån dåu tien sanh ra cac nguyen nhån con l~i . Do d6, vo minh khong phåi la khong c6 nhan, eling khong phåi la nguyen nhån thu nMt. Vo minh do cac li).u ho~c (asava) lam nhån. Kinh n6i rång: "Tit tij.p khrJi cua lij.u hof!c, c6 tij.p khai CUa v6 minh, tit dot;zn di~l cua Iij.u hof!c c6 dot;zn di~t cua v6 minh." (Trung Bq Kinh l. 127). N6i cach khac, tinh tu'dng thuqc cua mu'Cfi hai måc xich c6 th~ båt d~u bång mifc xich tham ai (ta.nha), hay thij.m

27


chi bång d6 iin (ahara) . C6 bo'n lo~i d6 iin: doan th1;1'c, xuc th1;1'c, tu ni~m th1;1'c va thuc th1;1'c. (Xem TLtdng Ung Bq Kinh 11. 27-29, 180-185). Nhung måc xich nhan duyen nay di chuy~n trong m(>t cai vong khong c6 S\1' båt dAu tuy~t do'i, va khong c6 lien quan Mn tMi gian hay khong gian. Do v~y chUng ta thåy Ly Duyen KMi cua PMt giao khong giåi thich ngu6n go'c the' giOi rna chlla d~ xac nh~n s1;1' v~t O' dC1i do nhan duyen rna sanh ra . Cong thuc Ly Duyen KMi nay cfing du<Jc diing d~ chU'ng minh rAng the' giOi vl hi~n hii'u m(>t cach tudng do'i nen khong c6 v~t nao c6 m(>t th~t th~ båt bie'n. N6i cach khåc, theo PMt giao ne'u the' giOi va mQi v~t c6 m(>t tMt th~ thl th1;1'c th~ d6 chinh la nguyen ly duyen kh<1i tudng thu(>c hay con g9i la "y tha duyen khai tanh" (ldapaccayata Paticcasamuppada) (Trung Bq Kinh L 375).

C6 nghia la nhii'ng S\1' v~t cua the' giOi hi~n hii'u d~u phl,l thu(>c nhau. Do v~y. nguyen ly duyen khdi du<Jc xem la chla kh6a dua de'n chån ly. N6i kM c hdn, khi nao hanh gia chU'ng ng(} du<JC S\1' th~t CUa chån ly nay thl vi åy thåy du<Jc "sl! th4t" ciia m9i hi~n hii'u tren dC1i. VOi ly do tren, Due PMt da d6ng h6a s1;1' tu~ tri v~ duyen kh<1i vOi thåy du<Jc Ph~t va chanh phap: "Ai thdy duqc ly duyen khai, nguiti dy thdy duqc phtip; ai thtiy duqc phtip, nguiti ay thdy duqc ly du yen khdi" . (Trung Bq Kinh L 422). Chinh cong thuc nay trå 1<1i vån d~ d(1i so'ng con ngu'<1i (TLtdng Ung Bq Kinh 11. 46) va the' giOi, vo'n du<Jc chUng sanh chåp thtl ho~c la c6 (atthita) ho~c la khong c6 Cnatthita) nhu la hai c1;l'c doan do'i l~p nhau (Tuong Ung Bq Kinh IL 37, 140).

Due PMt khong chlla ngu'C1i dåu tien trong ijch sU' nhan lo~i da kham pM ra s1;1' v~n hanh cua måc xich muC1i hai nhdn duyen nay rna Ngai con la ngu'C1i diiu tien da lam chii du<Jc chung trong doi tay cua Ngai va Ngai da ch~t dU't chUng thanh tirng miic xich rC1i r~c d~ chUng se khong bao gi(1 c6 th~ tr6i bu(>c Ngai vao cånh kh6 dau trong ba c6i sau duC1ng nua. Do v~y Ngai da du<Jc giac ng(>, va S\1' giac ng(> cua Ngai la giac ng(> V~ nguyen ly duyen kh<1i cua cac phap. T6m l~i. giac ng(> la tri kie'n v~ Ly Duyen KMi xuyen qua Tu TMnh De'. Tu~ tri muC1i hai nhan duyen, v~ s1;1' t~p kh<1i cua mu(1i hai nhan duyen (do cai nay khd'i nen cai kia khdi), V~ S\1' do~n di~t CUa mu(1i hai nhan duyen (do cai nay di~t nen cai kia di~t), Va V~ con du(1ng dua de'n do~n di~t cua mu(1i hai nhan duyen (con dllong Th6nh Dqo T6m Nganh) (Trung BQ Kinh L 117-128).

s. Giac Ng<} la thiy ro ba Phap An VOi tu~ tri v~ Tu Di~u De' cfing nhu tu~ tri v~ Ly Duyen Khd'i, ngu'C1i tu t~p se thåy ro ba chån ly n~n tang CTilakkhana) etla m9i hi~n hii'u d6 la vo thu<1ng (anicca), kh6 (dukkha), va vo nga (anatta). ChUng sanh va nhii'ng do'i tu'<Jng cua the' giOi chl la hi~n hii'u tu'<fng quan va vl v~y ch6ng la vo thuC1ng sanh di~t va ngu6n go'c cua kh6. Ngo~i t.rir S\1' giac ng(> va Nie't-ban, khong c6 gl rna khong bift ngu6n bång chu6i nguyen nhan va

28

di~u ki~n. Cai gl la kh6 d~u la tro'ng r6ng, vo nga, khong nga, khong ngli sd hii'u, khong th~ lam theo y ta muo'n (Trung Bq Kinh Ill. 100; TLtdng Ung BQ Kinh IV. 97). Sau khi thåy nhu v~y. nham chan (nibbada) khc:"1i len trong tam cua hanh giå. Do nham chan nen ly tham (viraga) xuåt hi~n. Do c6 thai d(> ly tham nen hanh giå du<Jc giåi thoat (vimutti) . Dinh cao cua tie'n trinh tu t~p nay la giåi thoat tri kie'n (vimutti-na .nadassana) hay s1;1' giac ngQ hoan toan (sambodhi). (Tudng Ung 89 Kinh Ill, 155)

6. Giac Ng<}

la thiy dtt<tc ly V6 Nga

Nhu ke't quå tåt ye'u etla Ly Duyen Khd'i, Due PMt tuyen b6 rång, khong th~ c6 m()t th1;1'c th~ thu<1ng hAng va khong thay d6i k~ cå nga, va tåt cå ho~c båt cu cai gl thu()c v~ nhii'ng thanh phAn ciia con ngu'Øi hay ngoai con ngu'C1i, v~t chåt, tinh thiin hay hi~n tu'<Jng, khong th~ du<Jc xac d!nh vOi cai ngli thu<1ng hling, vl, trong tru'C1ng h<Jp d6, n6 do duyen h<Jp va eling se ch!u stt bie'n ho~i. Nhii'ng thanh phAn ciia con ngu'Øi chl la m(>t hi~n hii'u t~m th<1i, do d6 con ngu'C1i khong nen cha'p thu chUng va khong nghi V~ chUng bång thai d(> "cai nay la cua toi" (eta.m mama), "cdi nay la toi" (eso' ham asmi) va "cai nay lii hån ngii cua toi" (eso me otta) (S. IV. 2ft; Tllong Ung Bq Kinh IV. 82) .

Due Ph~t nh~n ra rång yeu thudng nga la nguyen nhan chinh cua kh6 dau triln the', va cach to't nhåt d~ lo~i bo chåp ngli nay la tri kie'n rång khong c6 cai ngli thu<1ng hAng. Quan di~m v~ cai toi la ngu6n go'c cda m9i dau kh6 cua kie'p nhan sinh. Di ngu'<Jc l~i khuynh hu'Ong ton tr9ng hån nga cua the' gian, giao ly cua Due Ph~t cho rång m9i s1;1' v~t k~ cå chUng sanh la vo nga va m9i thanh phiin cua m(>t con ngu'C1i vo'n tuy thu(>c vao lu~t duyen kh<1i. Khong c6 båt cu m(>t v~t gl trong con ngu'Øi hay ngoai con ngu'Øi rna khong ch!u lu~t ph6 bie'n nay.

7. Giac Ng(}

la tu~ tri cac Phap la KMng

Khai ni~m "khOng" (P. su-n-nata. s. sunyata) trong Ph~t giao hoan toan khong phåi la cai khong tro'ng r6ng. N6 la m(>t thu~t ngii' du<Jc diing chl s1;1' viing m~t cu.a nga (TLtdng Ung BQ Kinh IV. 97; Trung Bq Kinh Ill. 100). Tit d!nh Ly Duyen Khdi, mQi S\1' v~t hi~n tu'<Jng xuåt hi~n. t6n t~i va ho~i di~t r6i trd thanh cai khac v.v .... d~u du'<Jc hlnh thanh bång chu6i cac di~u ki~n tudng duyen. Nghia la chUng chlla hi~n hii'u trong mo'i tudng quan do duyen sanh. Ch6ng du'C1ng nhu chl "th4t" tren m~t "hi~n tuqng" nhu'ng "khOng thl!c" d "cliu canh." Khi nh~n thuc du'<JC cac phap la VO nga, hanh giå se nh~n ra du<Jc tanh khong cua cac phap. Khong (sunyata) la dung hay Vu'<Jt len "tren" hai phudng di~n khång d!nh va phii dinh, hi~n hii'u va khong hi~n hii'u, t6n t~i hay ho~i di~t.

8. Giac NgQ la tri kilo Nhtt TMt TU' m(>t cach tie'p c~n khac, giac ng(> trong PMt giao COn c6 nghia la S\1' tU~ tri V~ bån chåt "nhu th!" CUa IDQi s1;1' v~t (P . yathabhuta--na.nadassana. s. yathabhuta.mj-nanadar'sana). Nghia la nhln s1;1' v~t dung nhu hån PM p Åm Xuan Nhlim NgQ 2002


cMt ciia chUng Ut, rna khong M c6 thern vao bilt kY rnQi ap d~t, thUQC tfnb nao len bån thån chUng. Kinb diin E>ai thira, nbilt la kinh Pluip Hoa dii triin khai rn{>t cach r6t rao thai d{> nh~n thuc dung vdi hån cha't ciia sJ1 v~t thanh nguyen ly "thQp nhu thi" d6 la: (i) nhu thi tanh, (li) nhu' th! tu'dng, (ili) nhu tbi th€, (iv) nhu' thi lJ1c, (v) nhu th! tac, (vi) nhu tbi nhån, (vii) nhu thi duyen, (viii) nhu thi quå, (lx) nhu thi bao, (x) nhu thi b6n m~t cli'u canh. Gia tri d~o due ciia cach nhln sJ1 v~t dling vdi bån cha't ciia chUng la, nåm d" ch6 n6 giup cho hanh giå khong cha'p thii vao the' gidi ngo~i t~i va the' gioi cåm xuc va phån li'ng ciia chUng. Nho v~y hanh gia c6 thi song ung dung tJ1 t~i trong doi, Vu'<;ft thoat khoi IDQi tr6i bu{>c. M9t khi tr6i bu9c khong con, tam hanh gia se giåi thoat va SJ1 giåi thoat d6 du'<:JC thJ1c hi~n båflg tri tu~.

phUt E>uc Ph~t d~t du'<:fc sJ1 giac ng9 vo thu'<;Jng chinh la sJ1 xuilt hi~n ciia muoi ten gi~c phi~n nao vira neu ma E>uc PMt da chie'n thång nho thi~n d~nh. K.huc khåi hoan d6 du'<:JC E>uc Ph~t va cac V~ A-la-hån phåt biiu trong minh thu ba d6 la tri kie'n v~ sl;( chilm drrt toan b9 ca c l~ u ho~c (IQU tqn trf). Do d6, da'u tranh vd'i rna quan la sJ1 nhie'p ph~c tam tu', che' ng11 cac phi~n nao (kilesa), dyp trir cac chudng ng~i tårn (nlvara.na) von ngiin c~n con du'ong de'n giåi thoat. Kinh diin mo tå rång E>uc PMt da chie'n thifng du<;1c nhung d{>i quån rna nay bång gu'drn tri tu~ (Kinh Tqp, k~ 443; Phap cu. k~ 40). Nhu v~y c6 thi n6i sJ1 giac ng9 chinh la hang ph~c rna quan trong tam, d~p tiit lua tham sån si, do~n t~n cac kie't su, giåi thoat sanh y (nhung nguyen nhOn alla den t6i sanh), nh~n ra Nie't-ban an t~nh.

9. Giac Ng(> la hang ph.,c rna quttn Thttm, Sttn, Si

Ill. CON DUONG DUA D"tN Sl) GIAC NGQ

Theo E>uc PMt. sau ciin ciia chUng ta va nhung d6i tu'<;Jng ciia chUng la dang rJ1c chay v6i ba ngQn lua ciia tharn (lobha), sån (dosa) va si (moha). M~c dlch ciia con duong thJ1c nghi~m tam linh trong PMt giao la lam the' nao d~ d~p tift nhii'ng ngQn lua d6 . HQc thuye't v~ ba ngQn lua du<:Jc d~ c~p dåu tien trong bai phap thu ba ciia E>uc Ph~t. The Adittapariyaya Sutta (Dictionary of Pali Proper Nomes. trang 247) hay Kinh Bi B6c Chciy

Ne'u E>uc PMt la m{>t con ngu'oi giac ng9. khong phåi la Thu<;Jng de' hay dilng t~o hoa, thl nhung gl Ngai giac ng9 du<:fc va thJ1c hi~n du<:Jc, di nhien nhung nguoi khac cffng c6 th€ d~t du'<;fc va lam du'<;JC. Nhu'ng d~t du'<:JC biing cach nao? Cau trå lai d<1n giån la hay m~nh d~n d~t tirng bu'dc chån vii'ng chåc len con du'ong xa xu'a mil. E>uc Ph~t dii di qua. E>6 la con duong: nh~n chån dau kh6 nhu' rnQt thJ1c t~i. truy ra ngu6n g6c ciia dau kh6, cåm nh~n tr~ng thai viing m~t dau kh6 va thJ1c hi~n con duong thoat kh6 d6 . E>6 la con duong dån de'n sJ1 chilrn dUt ciia kh6, tir the' gioi ciia sJ1 sanh de'n the' gi6i v6 sanh, tir rne mC1 de'n tinh thuc.

(Aditta Sutta trong TLlong Ung Be? Kinh IV. 33-40). Thu~t

ngii' mara du'<:JC dung trong van hQC Pali vdi nghia b6ng h<1n la nghia den ciia tir nay. Ma d" day khong c6 nghia la rna quy hay ac rna nhu trong cac kinh Jataka dii huy~n tho~i hoa, rna nbåm am chl cho "sl! chet" <TLlong Ung BQ Kinh l. 283; Kinh Ph6p Cu. k~ 46, 47. 48, 287; Kinh Tqp. k~ 357. 587 v.v.) va quan trQng hdn la cac phi~n niio (kilesa) (Kinh Tqp. k~ 166; Ph6p Cu. k~ 37. 276. 350). Trong ngii' cånh d6, khai ni~m

giac ng9 d" dåy cilng khong c6 nghia la chie'n thifng ngo~i rna, bQn rna quån ben ngoai, mil. la chie'n thång cac ten gi~c l~u ho~c va phi~n nao trong tam (Trung BQ Kinh l. 360; Kinh Tqp, k~

425-449) .

Kinh diin Pali da li~t ke ra muoi d9i quån ma quan trQng mil. mQi hanh giå tlm kie'm giac ng9 phåi kien cuong dilu tranh di tieu di~t chUng. E>9i quan thu nhilt la d~c. thu hai la bilt l~c. thu ba la d6i va khat, thu tu la tham ai, thU nam la Mn tråm thuy mien, thu sau la s<;1 hiii, thu bay la nghi ngo, thu tam la dem pha ngoan c6, thu chin la l<;1i danh cung kinb danb VQng, Va thu rnu'C1i la tl;l' d~ cao mlnb, hUy bang ke khac (Kinh Tqp. k~ 436-439). Nhii'ng d{>i quan rna nay cu' trU trong tam ciia con ngu'oi, ngan ch~n sJ1 giac ng9 etla hanh giå. SJ1 xuilt hi~n etla Ma quån tru'oc gio Phåp Åm Xuån Nhtim Ngq 2002

Kinh diin chep rång sau khi tir bO hai CJ1C doan: SJ1 difm say trong cac d~C (kamasukhallikanuyoga) va SJ1 tJ1 hanb kh6 mlnh (attakilamthanuyoga), E>uc Ph~t da kien quye't di theo con duong Trung E>~o (majjhima pa .tipada), d6 la con duong thanh g6m tam nganh <TLlong Vng BQ Kinh V. 611) . Con du'ong nay du'<;fc t6m g<,m trong ba d~c tinh: gid'i (slla), ~nh (samadhi) va tu~ (pa-n-na) (Trung BQ Kinh 1. 660). Con du'C1ng thiinh tam nganh bao g6rn chånh kie'n (samma di.t.thi), chiinh tu' duy (samma sankappa). chånh ngu (samma vaca), chånh nghi~p (samma kammanta), chiinh m~ng (samma OJiva). chånh tinh tiln (samma vayama), chånh ni~m (samma sati), va chånh ~nh (samma samadhi) (TLlong Ung BQ Kinh V. 612 va nhieu kinh khac).

Nhii'ng phu<1ng phåp tu hanh nay du<;1c chia thanh ba nh6m thanh tinh (tisikkha), d6 la: (i) tu~ h<,>c (pa-n-na) tue g6m chånb kiSn va chånb tu' duy, (ii) gioi hQC (slla) tue g6m chiinh ngii', chiinh nghi~p va chånh m~ng, va (iii) ~nh hQc (samadhi) tUe g6m chånh tinh tiln, chånh

29


ni~m

va chånh dinh (Trung B<? Kinh l. 61::/J). Con du'ong giac ngQ cua mQt b~c hii'u h9c g6m c6 tam chi ph~n nhu' vii'a neu, trong khi d6, con duong cua b~c A-la-hån g6m c6 mu'oi chi ph~n vo'n g6m tam chi phån tren ci)ng vdi hai chi phån mdi la chånh tri (samma -na .na) va chånh giåi thoat Csamma vimutti) (Trung Be:? Kinh Ill. 245; Tang Chi B<? Kinh IV. 563) . Do v~y. ba vo l~u h9c tro thanh bo'n vo l~U h9c bltng Slf tht\m VaO CUa giai thoat h9c (vimutti) (Tang Chi Be:? Kinh 1. 550-551. 703; 11. 271). hay c6 th~ tro thanh nam vo l~u h9c bång slf them vao cua giåi thoat tri kie'n (vimutti -na.nadassana) (Tang Chi B<? Kinh 11. 747). Chånh Kie'n la ye'u to' quan tr9ng nhåt trong PMt giao (Trung Be:? Kinh Ill. 238) . V~ phu'dng di~n J.!ch sii', Ph~t giao da båt ngu6n tU' Slf giac ngQ to'i thu'<Jng cua Due Ph~t du'di ciiy b6-d~ t~i Bodhgaya. V~ phu'<1ng di~n nhiin quå, c6 th~ n6i rång PMt giao båt dån c6 hlnh d~ng khi hoang tii' Siddhattha, v! Ph~t tu'dng lai, chU'ng kie'n ba hi~n tu'<Jng CUa doi so'ng: rnQt ngu'CJi gia, IDQt ngu'CJi b~nh. va mi)t ngu'oi che't. Xuyen qua cånh tr~ng nay Ngai nh~n ra chiin ly cua kh6' Cdukkha), chiin ly dån tien cua Tu Di~u De', va sJ! nh~n ra nay khong gl ngoai Chånh Kie'n hay la quan di~m chiin chånh (Samma di.t.thi), bu'dc d~u tien cua con du'i'1ng Båt Thånh D~o . Chinh chånh kie'n hay la nh~n thuc chiin chånh (Sammadi.t .thi) nay da thuc gi1,1c Ngai sdm tit bo doi so'ng the' t~1c, M tlm kie'rn ba chiin ly con l~i. d6 la nguyen nhiin cua kh6', Nie't-ban va con du'ong thoat kh6'. Sau sau nam tu t~p vdi nhi~u thii' thach, cuo'i ciing d~t du'<Jc g1a1 thoat tri kie'n Ngai da (Vimutti-na.nadassana) . Qua trinh giac ngQ to'i thu'<Jng, vl v~y. båt dån vdi chånh tri kie'n (Sammadi.t.thi) va chåm dU't vdi giåi thoat tri kie'n (Vimutti-na.nadassana) . Giåi thoat tri kie'n ciing con hi~u d6ng nghla v<1i sJ! giac ngQ hoan toan (Sammasambodhi) . mue dQ tu~ giac cao nhåt roa mi)t hanh giå c6 th~ chU'ng d~t du'<Jc. Sau khi thlfc hi~n thanh cong con du'ong cU'u kh6' d() rne, Due Ph~t da tuyen bo' rång: "Xua ciing nhu nay, Ta chl n6i len sl;( khtS va sl;( di~t kh6." (Trung B<? Kinh l. 318). Va Ngai ciing tuyen bo' rång h9c thuye't cua Ngai chl c6 mi.)t v!, d6 la vi giåi thoat. (Ud .p . 56; Kinh Phqt Tl! Thuyet. trang

nghi~p. chånh m~ng, chånh tinh tån, chånh ni~m va chånh d!nh. Nhiffig thanh tJ!U tam linh chång h~n nhu' slf an tinh CUa tam CO th~ giup v! hanh giå thoat ra khoi Slf

chi pho'i cua the' gian, hu'dng de'n thai di.) so'ng ly tham va giåi thoåt CTrung Bq Kinh l. 316) . Slf giac ng9 hay tri kie'n dua de'n giåi thoat to'i h~u la biSn hi~n v~ sJ! chUng d<;tt cao nhåt cua dCii so'ng ph<;tm h~nh . D6 la chånh tri C-na .na) hay thanh tu~ (pa-n-na) . Trong luiin Mi (sa .msara) n6 t<;tm khong hi~n hii'u, do vo minh (avijja) hay Slf vång m~t cua tri k.ie'n dung dån. Nho c6 n6 roa chUng sanh tlm ra du<Jc slf giåi thoat. N6i cach khac, nh(1 vao Slf hi~n hii'u cua tri tu~ roa qua trinh luiin Mi cua mi.)t ca nhiin th6ng qua Slf v~n hanh cua cac l~ u ho~c Casava) h! cMt dU't hay tieu di~t hoan toan (Trung B<? Kinh 11. 300) . De'n diiy, v! thånh d~ tii' da hoan thanh con du'Cing giåi thoat g6m mu'oi chi phån. Tuy nhien, c6 mi.)t so' kinh cfing d~ c~ p de'n slf giac ngi.) nhu' la ke't quå tåt ye'u cua cac phåp mon khac ngoai Tam chånh d<;to. Chång h<;tn Tudng llng Bq Kinh chep rång nho slf tu t~p v~ Tu Nhu Y Tue (iddhi-pada) ma Nhu Lai du'<Jc g9i la vi A-la-hån, b~c Chånh Dång Giac CTllong Ung B<? Kinh V. 423). Ciing trong kinh T!Jdng llng, o rni.)t do<;tn khac, Due Ph~t khång djnh nho va o Slf phåt triSn Nam Can Cpa-ncindriyani) (Tllong Ung B<? Kinh V. 312. 361) hoij.c tut~p Thii't B6-d~ Ph~n (sotta bojjha'nga) roa chUng sanh pham phu tro thanh b~c giac ng9 CTllong Ung B<? Kinh V. 201-202) .

V~ sau, so' lu'<Jng phåp mon du'<Jc tang len thanh ba rnu'di båy phåm tr<J d<;to (sattati.msa bodhipakkhiy a dhamma) (Trllong Bq Kinh l. 614) . Vdi SJ! phåt tri~n cua Ph~t giao D~i thua, cac Ba-la-m~t (paramita) va cac Dja (bhumi) cfing du'<Jc xem nhu' nhiffig con du'ong dån de'n giac ngi.) (Xem Pham Thqp 8ja trong Kinh Hoa Nghiem). R6i d~n da , con du'ong giac ngQ du'<Jc nhiin len thanh tam v~n bo'n ngan phåp mon, mQt con so' tu'<Jng tntng cho so'lu'<Jng ldn khong th~ tinh de'm du'<Jc. Nghla la theo d~o Ph~t D<;ti thua, con duong giac ngQ khong c6 gidi h<;tn, san sang don nh~n ta't cå cMng sanh c6 tårn long tårn cåu giåi thoat khoi dau kh6' cua nha lii'a ba coi.

352)

Chånh tri kie'n (sammadi.t.thi). nh~n thUc giac ng9 dån tien, cfrn phåi du'<JC tU t~p va tich t1,1 bllng Slf giup do tU' ben ngoai ciing nhu' tri tu~ cua vi åy (Trung Bq Kinh l. 644). Quan di~m giac ngQ nay la n~n tang chU ye'u cho ngu'Cii d~ tii' thu th~ p va phåt tri~n d~ giåi thoat chinh mlnh ra khoi vong luiin h6i. N6 la sJ! nh~n chiin du'<Jc ba hån chåt hay d~c tanh cua doi so'ng (tilakkha.na) d6 la vo thu'Cing (anicca). kh6' (dukkha) va vo nga (anatta) (Trung Be:? Kinh l. 313-315. 510-511). SJ! bie't nay lam giårn di cac thåi di) nga m~n "toi la" cac thåi di.) chåp thu Cabhijja) "etla toi la" ciing nhu slf hi~m Mn Cvyapada) . Trong con du'ong thanh tam nganh, chånh kie'n dua de'n chånh tu' duy va theo cach å y dua de'n chånh ngii, chånh

30

VI. KET LU .4.N Ne'u hi~u theo tårn ly h<?C va nh~n thuc lu~n thl giac ngi.) la rni.)t qua trinh chuy~n h6a. Slf chuy~n hoa c6 th~ di€n ra o bo'n phu'dng di~n. d6 la tri thUc, tlnh cåm, thai dl) va cach cu' xii'. Trude he't la sJ! chuy~n h6a v~ tri thuc: ngu rnui.)i (avijja) du'<Jc thay the' bång tu~ giac Cvijja = pa-n-na) . ThU hai la slf chuy~n h6a tlnh cåm: thåi di.) s<J hiii va lo iiu du'<Jc thay the' bång sJ! an tjnh va vo uy ; dau kh6' bång h<;tnh phUc; tharn lam, keo ki~t du'<Jc thay the' bång sl,( di.) lu'<Jng, san long giup do tha nhiin; vj kY hay ich kY du'<Jc thay the' bAng tårn long v! tha vo nga, v.v. Thu ba la sJ! chuy~n h6a trong thai di): chåp thu du'<Jc thay the' bång ly tham; Mn thU bång tlnh hii'u ngh!; a c tårn bång long thu'dng. Thu tu' la Slf chuy~n h6a trong PM p Åm Xuan Nhlim NgQ 2002


eaeh eu' x"å: sl;( tu'de do~t du'~e thay the' bång sl;( ban eho; lu'CJi bie'ng bång nang dqng; sl;( pha ho~ i bång sl;( t~ o ra ... B6n phu'ong di~n ehuyen hoa tren v6n phv. thu()e lån nhau nhu' Ly Duyen Khdi (pa .ticcasamuppa da). Nghia la sl;( ehuyen h6a v~ tri thue se e6 the dlln de'n sl;( chuy~n h6a v~ tlnh cåm, tir d6 dua de'n sv thay d6i v~ thai d(), va v~ cach cu x"å, de c6 du~e m()t dC1i s6ng trong s~ ch va an tinh trong y nghi, 1C1i n6i va hanh dqng. Ngu'oi Ph~t tU: tu t~p con duong giac ngi? la de lam eho chinh mlnh duqc h~nh phUc va dem l~ i h~nh phUc cho ngu'oi khac ngay trong hi~n t~i. Tuy theo mue dl? tu~ tri rna ke't qua h~nh phUc d~t du'~c nhi~u hay it. Bue P~t d~y: "Ngu'oi chl hanh tri m<?t phiin, thl thanh tl;(U cung chl mqt phån; ngu'oi hanh tri toan phiin, thl thanh tl;(U du~e toan phån." crang Chi BC? Kinh l. 422). Tu'ong tl;(, Twng l!ng Bq Kinh V, 315 ghi: "Ai Iam vien man, duqc quå vien man; ai la.m timg pluin, duqe quå timg pluin." T6m l~i. khac vdi va vu~t len tren sl;( crru r6i trong cac ton giao khac, sv giac ngQ trong Ph~t giao khong phåi la mqt cai gl huy~n bi hay sieu nhien. N6 chl la sv ehuyen h6a toan di~n V~ tri thUc, tlnh Cam, thai dQ Va cach ett xit Giac ngi? do d6 c6 th~ d~t duqc hay chung nghi~m ngay trong doi s6ng nay khi ca.c n6 ll,(c chan chiinh cua ca nhan du'~c då u tu' va thl;(c hi~n dung mue. Vl qua vi giac ngi? du'~c thl!c hi~n ngay trong doi s6ng dau kh6 nay, t~i giay phUt hi~n t~i nay, ngu'oi d~t du'~c giae ng() vån s6ng trong the' giO'i nhu' m9i ngu'oi, c6 nhii'ng nhu cåu cån thie't hång ngay, thl!c hi~n b6n p~n. nhu'n.g c6 di~u. vi å y khong gi6ng nhtt ngu'oi the' t1,1e, <} ch6, vi åy hoan toan khong con cac chåp thu ca nhan, tinh h~p hoi, feb ey; trai l~i vi åy s6ng vO'i long vi tha, khong vuO'ng mifc m9i thu <1 doi crang Chi BC? Kinh IV. 444). Tårn hanh cua v! åy do v~y dttqc kinh mo ta nhu' canh chim bay lu'~n tren båu troi xanh bao la khong d~ l~i dåu ve't! CPh6p Cu. k~ 92-93).0

••• Ghi Chu: .6 Cac tham khåo V~ kinh di~n Pali va bån d!ch tie'ng Anh trong bai vie't nay d~u dl!a tren ån ban cua H()i Thanh Bi~n Pali (PTS). Cac bån dich tie'ng Vi~t v~ kinh dien Pali d~u cua Hr. Thich Minh Chåu, ån bån B~i T~ng Kinh Vi~t Nam, do Vi~n Nghien Crru Vi~t Nam ånhanh. .6 Chu P va ehil S trong dåu ngoij.c don la vie't tåt cua cac chii' Pa li va Sanskrit.

Co sl! Lam L~c nen mdi co sl! Giac Ngl}. N(u khong co Lam L~c thi khong co Giac NgQ. Ne'u xa sl.f Lam L~c thl khong co Giac NgQ. Ntu xa rt'Ji Giac Ngl} thl khong co Uim L~c.

rm

Phåp Åm Xulln Nham NgQ 2002

Thu' h9a net d9C net ngang Net thien, net dia menh mang dåt troi Net nao htt åo choi voi Net "van-t!!" d6 may voi trang sao "True-tl!" la trUe lao xao Lii'ng lo "thrly-tt!" nghieng chao giua dong "Hoa-tt!" hitng hl;(c cha y bitng Canh chim "dilu-tt~" chin tUng bay cao Gi6 von "phong-tt!" la o xao Thtt h9a tran trd nao nao n6i bu6n Tha hu'ong nhO' cqi nhO' ngu6n L~ vuong cu6i net mua tuon titng dong Tha huong, net cung long dong Så u nghieng hi u hiit den chong dem dai Net nao nuoi b4n d9a da y L~ch viing nh~t nguy~t nfra ngay nfra dem Net nhu' run råy ben th~m NM v~ Non NuO'c tri~n mien thang tråm Ngff Hanh Tl;(, net kh6c thåm Ne t thttong, ne t nho bang khuang xuan v~ Xuån sang net cung tai te Ne t nhtt quij.n thiit thttong que bao biing Le the bu6n cung vo eting Ne t thu'ong que m~, nghln triing cach xa Bong dtta " true-t~t" la da Bay bay theo gi6 chan bOa trang tho Net nao mo å o nhu' mo Nhln trang vi~n xu ngån ngo xu ngu'oi Uing du trong net choi voi Bau tlm thåy nång dåt troi que httong Net nao roi ra chan chttong T~m dung dåt khach dem trttong gia bang Net nhtt tran trd han khoan Bong v~ l~nh gia, nho xuan que mlnh Net thttong que m~ dåy tlnh Net bu6n vuong vån bao hlnh bong xu'a T~;tm dung, net eling dong dtra Niim chåu troi gi~t gi6 mua dai dåu Thtt h9a tit d() M dau Trd tran nhung nho, titng eau thd bu6n ... e

31


,

xuån tudi tham Thich Ph~ng Sdn

M6i nam, ngu'oi dan Vi~t Nam du theo ton giao nao cfing d~u an mi'tng Te't Nguyen Dan. Nguyen la båt dåu, Dan la bu6i sdm mai. Te't Nguyen Dan la l~ chao mi'tng m(>t nam mdi, m(>t ngu6n hy v~mg moi voi tåt ca sl,l' moi me trong long ch6ng ta ciing nhu' canh v~t thien nhien ben ngoai. Vi~c cii' hanh ca c l~ 11!-c mi'tng xuan mang råt nhi~u y nghia trong long ngu'oi dan Vi~t trong nhi~u gian do~n ijch sU' thiing tråm cua dan t(>c. Lue thanh blnh la lue cam t~ Ph~t Troi da giup cho ngu'oi dan so'ng doi an l~c. vua ch6a cai tr! anh minh, th?1i lol!-n 11!-c chie'n tranh thl to long mong u'oc som c6 bOa blnh th!nh tr!. lue xa xu thl to long cåu ch6c que nha som du'<fc an vui, ngu'oi xa nhau ch6ng du'<fc doan t~. Du b~n b!u chuy~n gi vao nhfi'ng ngay gån te't, ngu'C1i dan Vi~t Nam d~u lo trang hoang 11!-i nha cU'a, danh b6ng 11!-i ca c lu' hu<>ng chån den bång d6ng, eling chu'ng d<;m l~i ban thCJ cho d~p de. Hoa qua du'<fc bay bi~n trang hoang, cac eau do'i cfi, ne'u c6 th~ du'<fc thay bång eau do'i moi. M6i nha d~u co' gång slim sU'a banh tet, banh chu'ng, dua, hanh, mUt, h~t dua, bong boa, qua phåm. Ca c ngu'C1i thu(>c dong thu con gåi Te't Cpham v~t de cung) tdi nha tntång, tue la ngu'C1i con tru'ång c6 trach nhi~m d~i di~n cac em va con chåu M eling t6 tien trong d!P te't.

L~ Gla Ti~n hay Cting Ong Ba Chi~u ba mu<1i Te't, sau khi giai quye't cac vi~c dn thie't cfing nhu trang hoang, bay bi~n ban tho, cac gia dlnh Vi~t Nam sU'a so~n l~ cung gia tien. Nhang den tren han

32

th(f du'<fc thåp sang va toa mui thdm thanh khie't, boa quå, phåm v~t du'<fc bay bi~n d~p måt. d Vi~t Nam tru'oc diiy nhang vong du'<fc dung vao ngay l~ eling gia tien vao chi~u 30 Te't, l~ mC1i ong ba cha m~ v~ an te't cung con chåu, vl nhang vong chåy suo't dem moi he't. Tren han thC1 ong ba luon luon c6 hu<1ng kh6i trong ba ngay te't. Ngu'C1i gia tru'dng d~i di~n cho m<;>i ngu'C1i khån ten v! qua viing va mai h<;> v~ chU'ng giam cung chung vui ba ngay xuan. Sau d6 theo thu bl,l'c m6i ngu'C1i tuån t~t de'n ban tho lS bo'n l~y va vai ba vai. Cung vao lue åy tie'ng phao n6 r(>n rang ngoai san lam cho khong khi them phån vui tudi, Mo hUe. I>~ to long thanh kinh, sang m6ng m(>t Te't chling ta cfing lS gia tien, c6 chay ha y m~n. Nhfi'ng ngu'Cfi P~t tU' thu'C1ng cung cha y. C6 nhfi'ng ong ba tntoc khi qua doi tu hanh tinh tiln, d~n do con chåu khi de'n ngay ky gi6 chl cung chay nen h<;> thl,l'c hanh di~u d6. Yl the' ngay Te't nhi~u gia dlnh nåu mam c6 chay va d~t mua cac thU bånh chay d~ cung va cung diii dång nhfi'ng Ph~t tU' de'n vie'ng thiim vao ngay mung m(>t Te't.

Y nghia vi~c eting Ong Ba trong ngay Tlt Ch6ng ta dang å thC1i di!-i khoa h<;>c tan tie'n, m<;>i ngu'Cfi d~u bie't the' gidi ngay nay r(>ng ldn menh mong. Qua dilt to lon cua chung ta chl la m(>t thanh phån nho be cua thåi du'dng h~. g6m m~t trC1i va cac hanh tinh khac. Giai Ngan Ha, the' gioi ch6ng ta c6 de'n hang ty ty m~t trC1i. Nhu the' thåi du<1ng M ciing chl la m(>t thanh phån råt nho cua Giai Ngan Ha, vi nhu m(>t h~t b1,li co d<1n trong lau dai to lon. Giai Ngan Ha ciing chl la m(>t the' gidi nho be so voi hang ty ty the' gioi khac trong vfi ~ r(>ng lon menh mong. Kinh di~n Ph~t Giao g<_>i båu vfi t~ menh mong r(>ng ldn d6 la tam thien d~i thien the' gioi rna trai dilt ch6ng ta la m(>t thanh phån cfing du'<fc vi nhu h~t b~ nho co d<1n trong m(>t can phOng vi d~i . Khi cung ky ong ba ta khån nguy~n ten ngu'C1i qua viing, hay lue chUng ta lam lS gia tien, mC1i ong ba v~ cung huång xuan voi con chåu thl h<;> tir dau trong coi vfi ~ menh mong åy trå V~ VOi chUng ta. Khi ta thanh tam d6t nen nhang cung M long thanh t!nh rna khån nguy~n cac v! qua vang, m(>t sl,l' nhi~m måu hu'ng khåi trong tam ta. Lue d6 long thanh bao trU.m tåt cå, khong c6 m9t y tu'ång t~p ~p nao xen vao. Tåt ben trong cfing nhu ben ngoai trong Si!-ch va vång l~ng. Tam, ta trå nen r(>ng lon menh mong nhu' vfi ~. den nhang, bong hoa qua

ca

Phåp Åm Xuan Nham NgQ 2002


phii'm ngcri sang lung linh; st,r an li!-c va tinh l~ng tran d~y khåp ch6n. Vdi tårn r<)ng ldn, ngcri sang, r6ng l~ng va an vui d6 con cha u nghi tuong de'n ong ba cha m~ thl ong ba cha m~ hi~n ra tran d~y an vui tudi sang trong tårn con chåu va cung vui hud'ng ba ngay xuån. M6i ngu'oi trong gia dinh tir gicr phtit y thuc nhi~u hdn de'n vi~c dem long thudng me'n rna Mi xu, n6i nang voi nhau, tre con ngucri lon d~u hon hO vui tu'di, chuån bi cho bu6i eting giao thira voi st,r hi~n di~n cua ong ba ch~ m~ tran dåy ndi tårn cMng ta. LOng yen thu'dng hie'u kfnh CUa con cha u da x6a tan Sl,f cach bi~t V~ khong gian lån thOi gian, gifi'a ke s6ng va ke qua doi. Ba thoi qua khu hien tl!-i va vi lai cung hai coi sO'ng va che't da hc;lp thånh m<)t chO'n trong sang, an vui, r<)ng lOn båy gio va ndi dåy. L~ d6n

Giao la giao ll!-i cai cfi va Thira la tie'p nh~n cai moi. Ngrroi Å dong trude day tin ding hang nam c6 m<)t vi Thh Hanh Khicin coi vi~c nhån gian, he't nam thl c6 vi Hanh Khicin mdi thay vj Hanh Khi€n cfi . L€ Giao Thira la eting te' ti~n dua ong cii va chao mirng vj moi. Sau nåy L€ Giao Thira mang n~ng y nghia tO'ng ct,ru nghinh tan, ti€n dua cai cii va d6n chilo ta't ca st,r moi me tO't d~p cua niim sifp de'n. Le§ nay eling du'<Jc g<;>i la L€ Tru Tjch. Tru ljch la gio phllt cuO'i cung clia nam cfi sifp bift qua niim mdi . Vao chi~u ngay 30 thang muoi hai am ijch, chii.a cu hånh I€ tie'n eling chu' hudng linh, hi~p IQ ca c vj T6 Su khai sdn eling nhu' ca c vj Tang SI vi en tjch. Sau d6 la eting linh vi ca. c vj PMt tu quå vang li linh tl!-i chua. L~ giao thira du'c;Jc cu hanh long tr<;>ng tl!-i cåc tu' gia, dinh, rnie'u. Ban tho giao thira du<Jc ba y d' ngoai siin, tren ban thcr tr~m hudng bO'c kh6i, hai ca y ne'n thifp sang hai ben, bong hoa qua phffm du'c;Jc chu'ng bay g<;>n ghe. Gia tru'dng di!-i di~n m<;>i ngu'oi diing hu'dng kha'n nguy~n. L~ giao thira xong ngu'oi Ph~t tu len chua 1€ Ph~t. nghe giang va hai l<)c dåu xuan. Ngoai ra, nhi~u Ph~t tu don giao thira tl!-i chii.a roi sau d6 mdi eting <} nha vi 1€ giao thira d' chii.a trang nghiem va c6 nhi~u di!-o vj. Ph~t

Khi gån de'n gi?1 giao thira, ca c Ph~t tu ngoi theo thu lOp d' chånh di~n. nam ben ta, nu ben hii'u. Ba hOi chu6ng bao chting nhifc nhCJ cac vj Tang Ni chuffn bj y Mu chlnh t~. Ba hOi bang tie'p theo båo hi~u hanh l~ sil:p bift d~u. Ba hOi chuong tr6ng båt nha ngan len theo tie'ng chan cua cac vj Tang van t~p chånh di~n roi an vj. Gio giao thira vira dicim thl m<)t trang phåo n6 gion gia vang len, vj Hoa Thu'c;Jng, Tang chting va toan thci PMt Tu cu hånh I€ giao thira: - Dang hudng eting Ph~t. danh le§ Ph~t. chu Ph~t va Bo Tat. -Lam l€ cåu an cho ta't cå cac Ph~t Tu hQi vien va gia quye'n. Cåu cho quO'c thåi dån an.

Glao Thua

Ngay via Due

ha y tlm hi8u xem ngoai vi~c di chii.a nhu' the', ngay xuan con c6 y nghia gl Mi vdi ngu'oi xua't gia va t~i gia.

Dl L:Jc

Ngay via tue la ngay dan sanh cua cac vj PMt hay Bo Tat. Ben C6ng Giåo hay Tin Lanh c6 ra't nhi~u ngay giång sinh, con ben Ph~t giao thi c6 ra't nhi~u ngay dan sanh, tue la ngay via cua nhi~u E>uc Ph~t khåc nhau. Nhu ngay via etla E>uc Ph~t Thich Ca dån sanh vao ngay råm thång tu am ijch, via E>uc Ph~t A Di E>a vao ngay 17 thång 11, via E>uc PMt Di L~c vao ngay mong m<)t Te't, via E>uc Quan The' Åm vao ngay 19 thång 6. Chting ta thu?1ng nghe n6i de'n ngay I€ E>uc Ph~t dån sanh vao ngay råm thång tu' va c6 thci it nghe n6i de'n m<)t ngay l€ quan tr<;>ng trong chO'n thi~n mon la ngay l~ E>uc PMt Di

L~c. C6 the vl c6 sl;l' trung h<Jp v<li ngay Tet cho nen c6 nhi~u ngu'<1i nghi rång ngay xuån di chii.a l~ Ph~t, thiim cåc vj Tang Ni, g~p gCJ cåc vj dong di!-o, cung tl,lng kinh ni~m Ph~t va cung hai l<)c dån nam d' chua. ChUng ta

Ph!\ p Åm Xulin Nhlim Ng<;> 2002

- Tt,m g kinh Ph6 Mon Båt nha va ke't thtic bl'ing tam quy. Sau d6 vj giång su etla chua giång v~ st,r tich va y nghia ngay via E>uc Ph~t Di qc lien quan de'n long du mong giac ng9 etla PMt Tu. Tie'p de'n la chu vj Tang Ni dånh l€ chuc mirng Hoa Thu<Jng va vj nay chuc il!-i chu'Tiing. Ph~t tu chtic mirng va cam dn chu' Tang da dl u dift h<;> tu h<;>c va sO'ng CUQC doi thanh di!-ID, tinh ta'n tu hanh dS lam gl.l'dng cho m<;>i nguoi . Hoa thu'c;Jng di!-i di~n chu' Tang mirng tu6i quy Ph~t Ttl', chuc h<;> duc;Jc m<;>i st,r an lanh va tie'n tren con duong h<;>c di!-o. Chtic mung nam mOl Sang mong IDQt Te't, chii.a cu hanh le§ thu an M to long kinh tr<;>ng va nho dn chu Ph~t, chu Bo Tat da th! hi~n trong coi doi nay M khai til! Ph~t Phåp, cung cac b~c T6 Su, Ton Tue da dån dift Ph~t Tu tren con duong tu h<;>c an vui. d cåc Thi~n vi~n. cac vj Ph~t duc;Jc xuong ten la sau vi E>uc PMt de'n E>uc Ph~t Thich Ca sau d6 la hai mudi tam vj T6 Su Tåy True roi de'n cac vj T6 Trung Hoa ke' tie'p. Thi~n nha'n IDl!-nh de'n tam a'n truy~n thira nhu la m<)t sc;Ji dåy dai kh6ng dUt doi!-n tir xua de'n nay. Vi~c ni~m danh hi~u cac Ngai la xac nh~n vi~c tam a'n truy~n thira va to long kinh ngu'CJng cac vj ti~n bO'i d6.

NQI dung ngay l~ Chung ta tt,r hOi hlnh thUc l€ l~c nhu v~y chlla t~p quan, IDQl CUQC t~ h<;>p vui ve hay con CO y ngbia nao khac? Ti!-i sao nguoi Ph~t Tu xem l~ via E>uc PMt Di qc vao ngay mong m<)t Te't la quan tr<;>ng trong doi s6ng tu t~p etla h<;>? MuO'n hiciu di~u nay chting ta phåi di sau hdn vao st,r måu nhi~m etla tårn u yen nguyen ndi m6i chting ta. PMt giao thuong d~ c~p de'n ba thån Ph~t: Phåp Thiin, Bao Thån va H6a Thiin PMt. Phåp Thån la Thån tron d~y va khifp giap vii tf\1. PMt va cht1ng sanh khong c6 gl khac nhau. Ph~t tanh luon lu6n hi~n hfi'u ndi chUng ta, chie'u sang tran d~y nhu'ng chting ta bj cac ham mu6n, lo lifng buon phi~n che IDO nen khong nh~n bie't du'c;JC cac

33


P~t tanh ffy. Bao Thiin la hlnh tttong t6t d~p trang

nghiem ciia nhung v! Ph~t da thanh chanh giac. Ndi chUng sanh la thiin va tiim tran d~y ni~m an l~c. h~nh phUc bao la khi thlfc hanh slf tu t~p. H6a Thån la thiin ciia cac Ngai fu! hi~n lam nguoi d~ giup da ke kh6 dau cung huong dån loai nguai tren con duang an vui h~nh phUc. Ba thån nay luon hi~n hfi'u rna khong ngan ng~i nhau. ChUng ta thuong nghe n6i chling sanh vl ham me tanh giac nen so'ng tr~m luiin trong kh6 dau, con Due Ph~t la nguoi thffy ro cac hi~n tu\fng v~t cbfft va tam ly d~u nudng tlfa vao nhau rna c6 rna hi~n hfi'u, c6 tinh cach vo thuong va vo nga nen so'ng trong the' gioi dåo dien nhung luon an nhien tl_l' t~i. Sl_l' thlfc t~p d~o Ph~t sieng nang giup ta kinh nghi~m du\fc ni~m an vui kY di~u v6n r(>ng lon bao la va mai mai c6 m~t. trong sang tinh s~ch. D6 la tinh cach chån th~t. chiin thuong, chiin nga, chån l~c. chiin t!nh cua con nguoi chån th~t. ciia chiin Tårn hay P~t tanh cua m6i chling ta. Do d6 khi di chi'la vao d!P dån nam, c6 nguoi Ph~t tll' cåu l(>c, cåu phuc nhung c6 nhi~u nguoi bay to uoc mong tu hånh tinh tffn va hudng v~ sl_l' giåi thoat an vui vo cung. Ph~t giao chu tr~mg de'n s~r trong s~ch cua tam tue la buong thå tfft cå cac vc;mg ni~m (y tlJong phån biE:?t. so do, hiem khfch. khen che. hay do ... ). Khi tårn buong thå m<_>i t~p ni~m giiy ra phi~n nao thl tårn chling ta tl_l' n6 trO' thanh trong s~ch, chie'u sang r6ng l~ng. Tanh tlf nhien ciia ta, con nguai chiin th~t ciia ta, ca c hån lai di~n m~tc (mqt mui ngan CIC:Ii) tl_l' n6 19 di~n tl_l' n6 toa sang. Lue d6 tam chling ta di vao coi an blnh r(>ng lon. Chling ta uo'ng ng~;~m nuoc dån ngu6n cua dong su6i uyen nguyen ndi chinh chling ta. Khi tam da an blnh nhu the' thl chling ta tue kbifc hi€u du\fc thlfc t~i m(>t cach trlfc tie'p khong qua cac loi n6i hay chii' vie't, n6i theo ngon ngu cua Lang Gia, sl_l' må u nhi~m d6 du\fc th€ hi~n qua bai k~ ca ng9i tam giac ng9 cua B6 Tat D~i Hu~ nhu sau:

The' gicJi Ila sanh di~l Vi nhu hoa hu kh6ng Tri chdng t/zay c6 kh6ng Ma khcJi tam dqJ bi Cac phdp d~u nhu huyln Xa lia ndi tam thtlc Tri chdng t/zay c6 kh6ng Ma khcJi tam dqi bi Xa /ta chap do(fn thuiJng The' gian hdng nhu mqng Tri chdng t/zay y c6 kh6ng Ma khcJi tam d(fi bi Biet n/zan phdp vo ngii Philn niio va scJ tri ThuiJng thanh tjnh kh6ng tucJng Ma khcJi tam dqi bi. N6i khac di khi ta buong thå tfft cå cac y tud'ng phan bi~t. mau thuån tudng tranh thl tam ta di vao cho'n yen l~ng sau thåm tlf nhien cua n6. Tii' ch6n yen l~ng sau

34

thåm t1_l' nhien ffy rna long thudng yeu r(>ng lon (tll bi) va sl_l' hi~u bie't chiin th~t (tri tu~) bii'ng d~y dua ta va the' gidi ciia tlnh thudng bao la ngai sang khong chU th~ d6i tu\fng tran dåy yen vui. D6 la Tam chån th~t. Tårn P~t hay con g<_>i la Tam Giåi Thoat. Va d6 chinh la mua Xuiin Di L~c. Dån nåm chling ta thuong ni~m Nam Mo Di Li:!-c Ton Ph~t. Ngai tu\fng trung cho ngu6n vui uyen nguyen, linh d(>ng chie'u sang cho nen tu\fng Ngai dWc tl:J.c theo hlnh ånh m(>t ong P~t to ldn, rfft m~p ml:J.p, ng6i rfft tl_l' tl).i, a o phanh nglfc ra va mi~ng cuoi r~ng ra. Tren nguoi v! Ph~t d6 con c6 sa u dua be tinh ngh!ch, dua m6c tai, dua so mui, dua keo mi~ng .. Ten Di L~ c la chii' phien am tii' tie'ng Phl_ln (Sankrist) la Maitreya c6 nghia la Tii' Th! Cfh!: hq: Tu: tu bi),vl nguoi tu Tii' tam mu(>i, tam luon chie'u anh sang ciia tlnh thudng yeu trong lanh va r(>ng lon va phåt nguy~n cli'u d(> m<_>i nguoi. Khi long thudng yeu tran dåy thl sl_l' hi€u bie't chån th~t chie'u sang cho nen tam luon an vui trade m<_>i bie'n chuy€n trong cu(>c dai. Sau dua be la sau can cua chling ta Ctai. mat. mui. luoi. thån va y, lu6n lu6n thuc bach doi hoi). Nhung khi da tham nh~p vao ni~m vui kY di~u cua tanh chån th~t tl_l' nhien cua rnlnh thl m<_>i thuc båch m<_>i doi hOi ben trong d~u trd thanh m(>t suc m~nh duy trl tårn blnh an, lirnh d(>ng va toå sang. Tii' d6 sl_l' an vui tlf nhien xufft hi~n nen cbling ta thoåi mai va tl_l' tl).i trong CUQC doi biEn chuy€n va nao nhi~t. Yl the' ngay m6ng m(>t Te't I€ cbi'la khong phåi la chl cåu xin d€ du\fc giau sang rna chinh la M chuPh~t gia h9 cho tam an vui, gia dl:J.o blnh an, phat tam r(>ng lon tu hånh d€ ch6ng thanh Ph~t quå nhu Thi~n Tai cån d~o trong kinh Roa Nghiem:

Cac bqc diing miinh vi d(fi d6 Dii thanh t!fU vo so' h(fnh An tr~ ndi thdp nay Toi chcip tay kinh il Toi nay cung kinh Il Dtlc Di Lif.c ton quy La con trucJng chu PMt Mang Ngai doai tucJng toi.

Hai l(}c d§u xmin Hai l(>c dån xuiin la m(>t t~;~c l~ cua nguoi Vi~t Nam. Chua C1 que nha thuong r(>ng rai, vaon tu\fc du\fc cham s6c kY Iuang. Vao mua xuiin canh la mdi dam cb6i nåy l(>c, nhi~u lo~i boa xuan he nO' xinh tu'di. Quanh nåm ai cilng b~n b!u lo lam an, ba ngay xuiin m6i nha d~u co' gifng mua nhung canh mai ch~u cuc d~p de d€ chung ban. Du C1 nha da c6 hoa, nguoi Ph~t tll' de'n chi'la thuong thlnh m<?t nhanh l(>c dån xuan, m(>t nhanh ciiy hay m()t canh boa nho. Chi'la la cho'n dl:J.o trang thanh t!nh. Ph~t til' tin ding sl_l' thanh t!nh an vui cua cho'n thi~n mon thffm nhuan cåy co cåy c6i chung quanh. Tårn cua cac v! tu hånh thanh t!nh thl coi dai thanh t!nh. Nh~n m()t cånh !(>c dåu xuan hay d€ tranh vi~c ciiy cånh b! be, cac v! Tang Ni phat m(>t canh boa cho nguoi P~t til' dem v~

Phap Åm Xuan Nhiim Ng9 2002


nba hay dS vao ch6 cao rao s~ch se ho~c la chu'ng ndi ban tM dS du'<;fc sl;l' båo v~ che cM cua chu' PMt. Ri eng nhfi'ng ngu'<1i PMt td' mong du giac ng9 hai 19c v~ nha khong chl dS c6 du'<;fc nhi~u sl;l' rna y miin trong nåm m"i rna con biSu l() long mong udc du'<;fc c~n k~ vdi the' gidi chu' PMt rna kinh diSn thuang mo tå la chie'u sang bd'i nhfi'ng canh vang la ngqc tie'ng ~c em å huy~n di~u tir ca c tie'ng hot cua ca c loa i chim quy. Khi dem m()t nhanh diy hay m()t canh boa V~ nha V"i ni~m tin va SJ! an V! tran dåy trong long thl d6 tue la phep mau då thS hi~n . Tårn cua chUng ta då Vu'<;ft ra khoi gi"i h~n cua thå'y bie't h~n h~p rna di vao cho'n vo eling. Canh 19c dån xuån trd' nen sang ch6i trong long chUng ta va ca ben ngoai. V oi cai tårn an vui va rJ!c sang d6 chUng ta sum h<.>p gia dlnh thl long ta tran dåy tlnh thu'dng yeu vf! cMng, cha m~. ong ba, con chau thån thu()c va b~n h11u . The' gioi ben ngoai vån 6n ao nhu'ng trong tårn ta tir khi tha'y du<;fc nv boa xuån he no thl vil trv ben ngoai khong con nhu' tru'"c nua: mau såc tttdi thåm va rJ!c r6 hdn, cac chuySn d()ng xo b6 6n ao di€n ra trong thanh blnh em å, bån troi tro nen ca o hdn r9ng hdn ... N~n van rninh PMt giao v"i long bao dung dang cho

chUng ta suy nghi them v~ khå nang d6ng g6p vao sl;l' hiSu bie't va bOa h<;fp nhiin lo~i. Va chung ta tren con dttong tlm v~ con du'ong c9i ngu6n h~nh phUc bao la thl;l'c hanh sl;l' buong xå, sl;l' tha thu, long bao dung cho mlnh lån cho ngu'oi dS tlnh thttdng yeu n6ng a'm bao la va sl;l' hiSu bie't chån th~t bung d~y tran dåy dua ta v~ cho'n h~nh phUc vo eling o ndi chinh cu()c doi nay nhu Thi~n su' Vien Chie'u da mo ba y:

lJq.o von klz6ng nhan sdc Mil ngay them gam hoa Trang ba ngan coi ay Dau chdng phdi la nha Ngoi nha chån tMt cua cMng ta chinh la suo'i ngu6n h~nh pMc tv l~i thanh biSn l"n. D6 chinh la mua xuån vinh cU'u hay la mua Xuån Di l~c v~y.O

hoa quå ' ngay xuan "...

Theo sl;l' tin tu'ong ph6 bie'n trong xå hQi Vi~t Nam ngay xu'a, Te't la d!p long tr<_>ng dS con ngu'oi bOa h<;fp voi vil trv trong nh!P di~u tuån hoan muon thuo. Trong lan khong khi å'm ap tro l~i cua mua Xuån, nha cd'a ngay Te't du'<;fc quet d<,m trang tri mau voi sang mat, vdi Mng thie'p pha't phd. Tren ban tho Ong Ba kh6i hudng nghi ng6t, måm quå til' ba y bi~n du mau siic n6i len bao n6i u'dc mong cua con ngu'oi dang dåy lui nam cii va d6n cbao nilm moi to't d~p tu'di vui.

ta

Vån theo sl;l' tin tu'ong c6 truy~n. boa la, cåy quå c6 nhfi'ng mo'i lien h~ cbi!.t che voi ngay Te't Nguyen Dan. Trong bai nay cMng ta se diSm sd lu<Jc v! tri cua cMng trong t~p quan cua m()t s6 khong it dån ta o nhi~u d!a phu'dng m6i d9 Xuån v~. ciing nhu' trong khuon kh6 phån lo~i cua khoa h<.>c ThJ!c V~t Hqc. Ngay trttoc, vao hOrn cuo'i nam, ngu'oi ta dJ!ng neu rna o gån ngqn c6 c9t m9t chie'c gio nho dJ!ng tråu eau, g~o muo'i, giå'y ti~n b~c ... va pha't phd la våi ty do c6 ve bua trir yeu quai (!?). Neu la m()t cay tre, thu tre Tau ho~c 16 6, go'c to c8 håp chuo'i, cao chit'ng 8-9 thu'<'lc (m), roe s~ch nhanh va chl chira l~i m()t khoång hdn nd'a thttoc Cm) tren ng<_>n. Neu se h~ vao ngay mung Bay v<'li 1€ eling "khai hq." dS thf! rit'ng båt dån khai thac g6 ho~c dån chUng di do'n ciii.

co

nt}. cu'Oi an nhien MU'ng Xuan Di L~c trO' v~ Hoa V o Vu no tran tr~ nhån gian Httdng thdm toa ngat Nie't Ban Hao quang soi sang d~o trang Chån Nhtt X6a vo rninh vdi tMt hu'

Ch6.ng sinh c6 mai n1,1 cuai an nhien. • Nguy~n

Thttdng Qu(!

Phåp Åm Xuån Nhåm NgQ 2002

o

Truoc sån nh3 vån thuong c6 cåy mai tr&ng trong cMu

ho~c ngoai då't- du'<,fc suo't la sau ngay riim thang Ch~p dS cuo'i nilm nO' dåy bOng vang, thoang thoång hu'dng thdm. Phån kha dong dån chUng rni~n Nam con tin tttd'ng riing loai mai no ri') vao ngay Te't se dem l~i cho 35


mlnh suo't nåm m<,>i di~u may mån (dQc trQi 16 "mai"). Canh mai sau khi thui go'c cifm vao binh d~t tren ban ben c~nh cai quå dl;l'ng nhi~u thu mUI: nhu mUI: h~t sen, girng, dil'a, bi dao, cu cåi, khe', chanh, chilm ru()t v.v ... Cung vØi mai, canh anh dao ciing dicgm them cho nha cli'a nhii'ng d6a hoa mau Mng xinh tudi tU<Jng tru'ng cho S\f n{C ra, vinh quang va tMng l<Ji (hoa d6o v6n kh6ng phai 16 th6 son cua Nom Vi~t. nhllng trlloc kia vdn låc d6c dllqc dua tLI E>a LQt ve Saigon).

Trong phOng khach, cMu mai co thcg thay bång ch~u tåt Ccon gQi la qu6t), hay cMu cuc vang. Roa v~n th<.> c6 d~u kMp m<,>i nha vØi y nghia mong muo'n du<Jc so'ng låu, tu6i th<,> cang cao. M()t gio thiiy tien vdi trang boa trifng quy phai du<Jc d~t O" cb6 trang tr<,>ng nhå't, vil'a tl;l' hao O" hu<1ng såc mlnh, vil'a khoe bay ngM thu~t chåm tla cua chU nhån thu()c va o hang ti~n b~c du thil'a. Tren ban thCI Ong Ba, chie'c dai g6 ba chån chju suc n~ng ciia dia quå tli' to de'n tren 30 phån Ccm) duCing kinh, ch6ng chå't tir hang dudi cii.ng cac nåi chuo'i su <tl xe'p xoay tron, vong cam, quit, v6 sua, m~n om lå'y trai buO"i to mau vang mudt con cå cuo'ng, "ng6i chlnh ch~n" O" giua con c6 trai th<1m Ckh6m hay dua), trai ph~t thu tl;l'a vao va tren cung la vai trai h6ng kho tron d~p mau mo'c trång do lØp b()t ao. Trai dua hå'u - tham nMc chU.ng ta nhd de'n chuy~n tich An Tiem thCii vua Hung Vu<1ng xa xua - mau lQ.c d~m m()t mlnh go'i tren g~o dl;l'ng trong m()t cai t() to. Rieng dia qua tli' danh cung Giao Thil'a thuCing c6 dii ngii qua, theo m()t s6 dia phu'<1ng g6m c6: trai mang cåu xiem <2>, m()t chilm sung 5 4 < >, trai dil'a < >v~t vo de'n t~n gao, qua du du va trai xoai (3). Ngii qua nay, theo m()t s6 nglti'1i con n~ng 6c roe tin, thcg hi~n uØc nguy~n khiem to'n ctia nglti'1i chttng bay, ke't h<Jp S\f mong moi vdi cach phåt am sai l~c CUa mlnh la "CAU SUNG VzJA (dita) DU xAI (xoai)". GiCI xuå't hanh, m()t so' ngltCii di l€ chii.a vdi th6i quen hai l()c la nhanh la cua ca c loai ca y nhu ca y da, ca y si, ca y b6 d~ thui'1ng du<Jc tr6ng trong khuon vien chila. Thuc an c6 truy~n ngay Te't la ca kho, dua gia, thjt kho tau, dua chua (cu hanh. ki~u toi. cu cai trang va ca r6t xat mong gQt tTa bdng tay hoc;ic nhqn quo khu6n ra hlnh bOng hoc;ic thu). M6n ngon pho'i h<Jp vØi mau slk cånh

tri ngay Te't da du<Jc g6i tr<,>n trong doi eau do'i:

Thjt ma dua hanh eau dOI do, Cay neu, trang phtio, btinh chung xanh. Ta vil'a thuO"ng thuc qua canh såc tudi vui n{c ra cua hoa qua, cay la ngay Te't, gii'1 day xin mi'1i b~n d<,>c budc Sang lanh VlfC kho khan CUa khoa h<,>C roa IDQ.C tieu cua bai nay la tlm d~c tinh, vi tri cua m6i loai thtfc v~t vil'a kcg tren deg phån lo~i chU.ng - day mdi la chU dich ciia tac gia - r6i tir cåm tinh qua ly tri, ta se thu'dng thuc mua Xuan m()t cach da y du va tr<,>n v~n h<1n.

dinh duang (re. thdn. 16. di~p ll)c ... ) va sinh sån Cbao tt.i. hoa. quo ... .) cilng moi trUCing sinh so'ng cua thtfc v~t. ChUng ta nh~n thå'y 40 loai cay co kcg tren d~u gom c6 nhi~u te' ba o (thl,lc vqt da bao), c6 tr6 hoa (hie;n hoa) roa ti~u noan O" trong tårn bl c6 nu'dm cho nen ~t kin (bi tll) vl h~t nåm ben trong quå. Trong so' nay c6 11 loai c6 m()t mam (don tll di~p) la thiiy tien, eau, dua, chuo'i, thdm (dua . kh6m), girng, hanh, ki~u. toi, tre va lua, con kY du d~u c6 hai la mam Csong tLI di~p). ChUng thu()c vao 25 h<,>, vdi nhii'ng d~c tinh ciia tung h<,> rieng cho tii.'ng gio'ng nhu duØi da y: - Cac loai cam, quit, chanh, buO"i, pMt thU va tlft d~u O" trong H<,> Cam Quit, thu()c gio'ng Citrus va Fortunella do cac d~c tinh chUng d~u la cåy c6 gai, mang la d<1n, khong IQ.ng theo mua; la va VO qua toa mui th<1m VI CO tw tie't ra tinh dau lam cay måt va d€ chåy, hoa canh ri'1i, c6 dia m~t quanh noan sa o nguyen; m6i buong trU'ng nhi~u ticgu noan, qua m~p Cphl quo) g6m dl) mu<1i mui, m6i mui chUa nhi~u tip vdi vai ba h~t. tr6ng theo lo'i gieo h~t hay chie't canh (mau c6 tr6i hdn). - Hanh ki~u. toi va thuy tien d~u thu()c H<,> Hanh vl nhfi.'ng d~c tinh: lo~i co c6 cii; la hQng khong xe'p d<,>c; tan hoa c6 mo bao l~i; hoa d~u. to, canh IQ.Dg; 6 ticgu nbi; tinh ph6i trung tQ.. Ri eng gio'ng hanh ki~u Allium con co them vai d~c tinh: hoa khong trang; n6ng mm hanh h~. Gio'ng thuy tien Narcissus c6 hoa th<1m, c6 trang ngoai ticgu nhi· - Cuc vang va v~n th<,> thu()c H<,> Cuc vi cac d~c tinh chung: lo~i co, phåt hoa hinh dau; hoa c6 dai (xanh) va vanh c6 mau do cac canh dinh nhau. Rieng gio'ng Cuc Chrysanthemum co them vai d~c tinh: la th<1m, co khia; boa bia vang hlnh moi, nhi~u h<1n 5; dthoa khong våy. Gio'ng V~n Th<,> Tagetes c6 d~c tinh: be' quå c6 l- 2 vay ngån. - Dua hå'u va bi dao d~u thu()c H<,> Bau - Bi vi c6 d~c tinh chung: than da y co voi quå'n; hoa ddn phåi d6ng chu lo~i canh dinh; trai to. Rieng gio'ng Dua Hå'u Citrullus co them nhfi.'ng d~c tinh: day bO; la d<1n c6 ba khia; hoa nho mau vang xanh; trai tron hay tron dai; da mau lQ.c d~m hay l<Jt Vdi S(_)C d~m, VO mong bay day, n~C do bay vang; h~t gi~p. tron dai ca 8 ly (mm) tuy theo "thti" (variete). Gio'ng Bi Dao Benincasia l~i c6 d~c tinh: day leo; la d<1n nham c6 khia; hoa trång; trai dai khong long; vo mau xanh lQ.c l<Jt, n~c trong, ru()t nho va chåc h<1n bau; h~t trång, gi~p. - Sung, da, si va b6 d~ cung thu()c gio'ng Sung Ficus O" trong H<,> Dau Tårn vi cac d~c tinh chung: cåy c6 mii trång, khong kj sinh; phåt hoa khong la gie thui'1ng; hoa luang phåi hay ddn phåi dong chu, la dai rCii, m()t voi nhQ.Y, noan sa o thu<Jng thu. Ri eng gio'ng Sung con co

them d~c tfnh: cåy khong gai, h~p qua v~i de' hoa turn l~i (kicgu: trai sung); gom nhi~u lo~i:

Muo'n phån lo~i. ngltCii ta din cu vao stf hi~n t6n, kich thuØc, hinh thai, cå'u t~o, cå'u true ... ciia cac cd quan 36

PM p Åm Xuån NMm NgQ 2002


- Sung c6 thån cao 8 de'n 10 thu<'Jc (m), lå ddn khong m<;>c cåch; tråi c6 c<;>ng 2 - 3 ly (mm), to c6 3 x 5 phån (cm), c6 long min. m<;>c a thån gia, lue chin do c6 v! chua.

Con l~i 18 loai, m6i loai thuqc m9t hQ khåc nhau v<'Ji nhii'ng d~C tinh kbac nhau rna SJ! IDO ta chl tB lam nhil.m chiin b~n d<;>c. Bai the' cho nen chUng toi t~m xin ke't thuc bai nay a dåy.O

- Da c6 thån cao de'n 20 thu<lc Cm) vd'i r€ chO'ng to; tan r~m; la ddn da i; trai til'ng c~ p, khong c<;>ng, c6 long, to co l phån (cm), chin mau mun nau.

TamT~

- B6 d~ cao nhu da; la ddn nguyen, khong long, hlnh tam giåc, dåy thuC1ng hlnh tim rna mui råt dai . Tråi kbong CQng, to l phan (cm), IDQC a nhanh khong cfrn gia; c6 t6ng bao. - Si cung nhu da, la tron dai, khong long, dgy, gan phv song hånh. T6ng bao nho kh6 thåy, khong fl,lllg s<lm. Trai tron, m<;>c a nhanh khong cån gia, to c6 1,3 phån (cm), khong c<;>ng. - Cau va dira cung thu(?c HQ Dil'a vi nhii'ng dij.c tinh chung: thån c9t khong gai; la ph1:1 dai c6 b<;! g<;>i Ja "tau" (tau eau. tau dua), gan la long chim; phiit hoa (buong) c6 mo to bao l~ i. hoa c6 dai va vanh, bi~t tinh d6ng chu. Rieng giO'ng Cau Areca con c6 them cac d~c tinh: cay suon du(?t råt cao, dltCJng kinh lO- 15 phån (cm); tau eau c6 mo r(?ng (lam quqt. "mo cdm ". 16t reS. re. tre con dung lam CQ keo let ... ); phåt hoa a du<Ji Ca C b<,! la, buong thong xuO'ng; triii to bAng trung ga, phOi nhu nhan dung dS an trgu, c6 chua chåt arecolin tac d1,mg våo M than kinh (CO the lam ngung Sl/ hoqt dqng CUa bQ ho h6p) Va sat trilng trong ru(?t råt hay. GiO'ng Dua Cocos c6 them måy d~c tinh rieng: than to, duCJng kinh 30 Mn 40 phån (cm); phiit hoa a giua lå; qua nhån cli'ng, to hdn 15 phån (cm) må phOi nhu la nltd'c dua (u6ng. lam moi trvong nuoi te bao va mo thljc vqt) va cdm dua (mue hay cung cqy: an tvoi; gia phai dung bon nqo: thång dau).

- Tre va lua d~u thu(?c HQ Hoa Ban vl nhung d~c tinh chung: thån hlnh tfl;l tron, c6 måt thltCJng b(?ng; d~c såc a phiit hoa må ddn v! la m9t gie thåu ngån l~i g<;>i Ut gie hoa; m6i gie hoa cho chUng ta thåy tu ngoai vao trong, 2 dinh r6i 2 tråu, ben trong tråu c6 nhi~u hoa nho c6 dai trong vanh; noan sao thlt<Jng thu; be' quii dinh vao dai, thltC1ng khong c6 vo va dinh vao tråu thanh dinh quii Cl ua. nep ... ). Ri eng giO'ng Bambusa con c6 them ca c dij.c tinh: tily loai tre rna c6 thån c(?t cao 6 - 30 thud'c (m), to 3 - 15 phån (cm), r6ng hay gån nhu d~c ru(?t, c6 nhanh m<;>c t~i måt, 16ng dai hay ngån; la c6 long va nhiim vd'i ph€u tam giac ho~c thon dai; it khi tr6 hoa. Mang chUa chåt dång d(?c vo cung nguy hiSm la h<;lp chåt cyanogen, chåt nay tan trong nlt<'JC khi mang dlt<;fc ngåm Va lUQC lcy trUde khi an. Tre la thu låm siin dåc d1:1ng. Loai lua Orizasativa l~i c6 vai d~c tinh khac: than co tuy theo "thå" lua rna c6 chi~u cao khac nhau til' 0,5 de'n 1,2 thuoc (m), s6ng hAng nien gån 3 thang de'n 4 thiing; la

by m<;>c t~i mdi m~t khong co dåm nhanh; h~t thon dai tir 7 Mn 11 ly (mm), cam trång hay do; cdm c6 nhl.l'a, deo, b6c mui thdm hay khong. Lua la nong siin chinh ye'u cua nlt<lc ta. Phil p Åm Xuan Nham Ngc;> 2002

tam stf chi~u xuan Chi~u xuan ng6i v<li tach tra Nhln tii.'ng s<;Ji kh6i trån nha ai bay Theo may dua ti€n chån ngay Bo toi l~i vdi chO'n nå y tuye't dong.

Lfi'ng lC1 tam ciinh xa trong Ngay di chO'n cu nghe long såu tuon Dåu chi~u in bOng co thOn Åm vang d6ng v<;>ng qua h6n x6t xa. N6i dau cung vån que nha Bao nam bao tap phong ba d~p vili Triii bao thiim ciinh n6i troi Nhå tan c\i'a nat khong ndi che dåu. Tri~n rnien ch!u dl,l'ng kh6 dau Bie't ai thåu ciinh cho nhau hOi long N6i bu6n bie't låy gl dong Lå rach dau ths goi tii.'ng nat tan.

Su6t dC1i chua phUt blnh an Chen cdm vdi nltdc måt chan tqi tlnh Nghi thudng que m(;! dieu linh Va thudng mlnh vån lenh denh cuO'i trC1i. Tim dau mqt chUt thiinh thdi Ben dC1i con mai n6i troi phudng nåy Tuye't dong phU ng~p trång ca y N6i bu6n cung phU len dåy måt ntng. Nen xuån vån cu l~nh lung M6i blnh rninh da sau htng bOng chi~u Bie't sao thoi nhe hoang lieu Bung sa ciin 16i nguyen tieu de'n gån. ... va cho to i du<;fe m<)t lån. V~ hong l~i nång trCJi xuån que ngheo!

Dan Ha 37


tie'ng chuong chua Quii.ngTMng

Du tram nam ai quen luy tre lang Du ngan nam ai quen tie'ng mr; ru. Luy tre Umg, lCJi mt; ru, du ng1tC1i ta c6 thS quen, quen vi sl;( lang quen, quen trong nhfi'ng cu(>c rong ru6i kie'm tim trong CUQC d(Ji . Nhu'ng am hu'dng cua J(Ji ru, hlnh anh liiy tre lang se con mai d6 trong long ng1tC1i . D6 la nhung hlnh anh em d~m. nh~ nhang sau nhung thång nam mi~t mai lao dao. Nhung hlnh anh å y da di va o thi ca va so'ng mai. Tåt nhien nhung gl da di vao thi ca thl se t6n t~i v(ji thoi gian va gia tri cua n6 se du'<Jc thoi gian g~n l<;>c. Åm hu<Jng cua tie'ng chuong chiia cfing da di vao thi ca t~o nen m(>t net dt;p nhån van råt dang quy . Tl;i bao doi, mai chiia da trO' nen ndi quy thu tam linh ctia con ngltCJi. D~o Ph~t tu khi sang ngCJi O' phia trC1i Tå y Vl;(c da Jan toa khåp cå mi~n Dong Å. D6 la d~o ly cua sl;( tinh thuc. Tåt nhien nhung sinh ho~t cua nhung ai di theo con du'Cfng å y d~u phån anh tinh thån tln.h thuc; m(>t mai chiia cong cong, khong khi thanh tinh an nhan, m(>t tie'ng chuong ngån la tie'ng tråm hiing g<;>i con ngltoi v~ trong thl;(c t~i . Ay v~y khi tlm de'n m(>t cånh chU.a, ngltoi ta da cåm nh~n du'<Jc m(>t sl;( an vui nht; nhom rna trong cu(>c so'ng dCJi thuong khong thS nao tlm thåy du<;1c:

Nha.n qwi true vi~n phung tang thoq.i Hilu ddc phu sinh ban nhq.t nhim. (Nhan qua chUa. g~p vi Tang clm.g dåm ltJ4n Båt giac tha'y di'1i mlnh mai c6 dvqc m1a ngåy nhån) So'ng trong cu(>c the' låm bon chen, nhi~u toan tinh, nguCJi ta kh6 c6 du<Jc m(>t phUt lång yen dS so'ng th~t vdi chinh mlnh. Ng1toi ta b~n r(>n bdi nhi~u cach, bdi sinh nhai, Mi danh v<;mg, bdi ti~n tai, .. .. h9 c6 tlm cho mlnh m(>t vj tri, m(>t y nghia nao d6 trong cu(>c dC1i dS so'ng va thoa man. Nhu'ng tåt ca nhung mo'i b~n tårn åy trd nen mong manh hay khong con m(>t y nghia dich thl;(c nao

38

nua khi nguoi ta da tim du<;1c nhfi'ng phUt giåy yen tmh ciia n9i tam mlnh, ds cam nh~n du<Jc mlnh, y thuc th~t ro v~ mlnh. "PhUt nong ruJi di ngan di!i an hq.n, hq.nh phUc nao /zdn Sif yen tin/z cua tam ho'n." Sl;( yen tinh cua tårn h6n la m(>t di~u th~t sl;( dang quy , rna khi c6 du<;1c, ng1tC1i ta cåm nh~n nhu' m(>t sl;( trO' v~ vdi que hu'dng råt thl;(c cua mlnh. B!Ji ai ciing c6 m(>t tu6i thd thån tien, khong b~n r(>n lo toan, h6n nhien va d~p de. Chinh d tu6i thd åy, con ng1toi da so'ng råt thl;(c v(ji nhung hi~n hii'u chung quanh, vdi m(>t to la xanh non, vdi hon da nho, vdi chU budm vang, vdi bong bi do ... vdi tåt cå nhung gi yeu thudng nhåt. Åm vang tie'ng chuong la tie'ng g<;>i thie't tha dua ng1tC1i v~ vdi que hu'dng, xua tan di tåt ca nhfi'ng vån vu'dng tt.Ic lt.Iy, nhfi'ng n6i trån tam:

Danh tan t~c l~y ho'i chuong srJm Ga nat trdn tam tie'ng mo trua. Trong cåm hUng v~ thien nhien, dåt nu'dc, con ngltoi m(>t cach sau såc liing d<;>ng, ngltCJi ta da cåm nh~n tr<;>n v~n m(>t tie'ng chuong ngån dai trong man su'dng em nhu hdi thd:

Gi6 dua canh true la da Tie'ng chuong Tran Vu, canh ga Thq Xudng Mit mu kh6i tåa ngan sudng Nlzjp chay Yen Thtii, mt!t gudng Tay Ho'. Khung cånh thien nhien, nhiP so'ng con ng1tC1i hai hOa va tinh te', tie'ng chuong nghe th~t åm ap va cånh b6ng trO' nen råt c6 h6n. Phåi chång d6 la tie'ng ciia h6n thieng dan t(>c:

Mai chua che cM ho'n Dan t9c Ne'p sang muon di!i cua T6 tang.

Phåp Åm Xuao NMm Ngq 2002


å

day, db'i sO'ng tam linh va db'i s6ng xa hQi da hOa quy<;n vao nhau thånh m9t thl;l'c th~. Cilng m9t lue, ta tie'p xuc du<Jc vdi ca hai c9i ngu6n tam linh va huye't thO'ng; chÅng phåi t6 tong da tie'p nh~n m9t cach thong minh va hai hOa db'i sO'ng tam linh d~;~.o PMt d6 sao; chÅng phåi d~;~.o PMt da lam cho dan t9c ta tr3 nen m9t dan t9c thuån tir van minh, c6 thuy, c6 chung, c6 nhan, c6 Mu d6 sao. Net dyp nhan van nhan hån åy la ne'p sO'ng ngan db'i etla t6 tong, cua cu9c s6ng hi~n t~;~.i va cå cua the' M tu<1ng lai. Ta eting l~;~.i nghe m9t am di~u tudng tl;l' cua tie'ng chuong a m9t phong cånh khac:

Gi6 dua cimh true la da Tie'ng chu6ng Thien M~ canh ga Thq Khudng Chdu v€ tren be'n sang Hucmg ... C6 nhieu ngub'i thifc mifc c6 phåi ai d6 da nh~;ti l~;ti khuc ca dao trUde rna d~t va d6 tie'ng chuong Thien Mv va dong Song Hu<1ng. E>ieu åy c6 le chång quan tn;mg gl måy. å da y, chuong Thien Mv va dong Hu<1ng Giang da thanh m9t giai di~u thi ca trong long ngltoi dan xu Hue'. Ben dong Hu<1ng lil'ng lb' th<1 m9ng, tie'ng chuong cu ngan dai lan toa trong khong gian. Khong gian cang r9ng, cang yen tinh, tie'ng chuong nghe cang sau liing. Cv Nguy€n Du trong truy~n Kieu eting da c6 hai eau th<1 n6i de'n tie'ng chuong:

Sam khuya IQ bol phie'n mtiy Ngqn den khieu nguy~t. tie'ng chay n~n sudng. Chay la chie'c dii.i thlnh chuong c6 chl;lm hlnh con ca Klnh tu<Jng tntng cho sl;l' tinh thuc. Tie'ng chuong luon gi6ng len M thuc tinh long ngltb'i. E>ay la do~;~.n mieu ta v~ sl;l' h~;~. thu cong phu ctia Kieu sau nhii'ng niim d~y lltu l~c vdi nhii'ng chån chuong dau kh6. Ai trong chUng ta la Ki~u. Ai dau d6 con mi~t mai trong danh l<Ji, con såu ru ru9t vl quye'n luye'n nhil'ng gl da måt, hay du6i theo nhii'ng lnh b6ng cua h~;tnh pMc hy v9ng xa xiim, c6 nghe chang tie'ng chuong, tie'ng chuong chii.a vang vÅng g9i trav~.

Cting tie'ng chåy klnh, Chu M~nh Trinh vie't:

... Vdng ben tai m.Qt tilng chay kinh Khtich tang hdi gil?-t minh trang gitfc mqng. Khach tang håi la ngl.toi trong coi vo thuong. Tie'ng chuong lam thuc t1nh bao ngl.toi con mai dam chlm trong giåc m9ng. Khåch tang håi tuy sO'ng trong coi vo thuong rna khong hay bie't V~ VO thub'ng, khong y thuc V~ Sl;J.' th~t vo thub'ng ctia v~;~.n th~. nen dang sO'ng dåy rna nhu m9ng. Tie'ng chuong da lam h9 gi~t mlnh tinh thUc, tinh thuc d~ thåy cho ro sl;l' tMt vo thuong ctia cu<?c doi. Y thuc duc;Jc sf! vo thub'ng la thåy duc;Jc dich thf!c cu<,>c

M9t thi si ngltb'i Hoa eting da lam cho tie'ng chuong vang mai cung bai th<1 båt hU ctia mlnh: Nguy~t lq.c 6 d€ sucmg man thien

Giang phong ngu hOa dm sdu mien Co To thanh ngoq.i Han Sem Tl! Dq. han chung thanh dao khtich thuy€n. (Tru6ng Ke, Phong Ki~u DQ Bqc)

Tan Ba c4ch: Trång tå tie'ng q~ keu su®g Li'ra chåi cay be'n sliu V11C1D.g gia'c h6 Thuygn ai d~u be'n Co To Nl!a dem nghe tie'ng chuong chUa. Hån 8®. Vang, tie'ng chuong dua ng1toi v~ trong tinh thuc, vdi chånh ni~m mdi th~t sl;l' la dang k~. Tie'ng chuong ngan vang trong khong kh.i thanh u tinh m!ch ctia trb'i khuya thuc tinh bao ngl.tb'i. Nhttng trong hoan cånh åy, c6 ngltoi ciing "thUc" d~y d~ lam nhil'ng cong vi~c ac nghi~p nhu båe d6 t~. Nhll'ng de'n lue nao d6 du duyen lanh, båe d6 t~ cua ch11ng ta eting du<Jc thuc t1nh (nhltng

o dOy

khOng con la ti6ng chuOng thU'Ong nh"t mo la

"kh6ng" tl~ng chuOng>. Va tit d6, ngl.toi ta thåy, dem dem khi nghe tie'ng chuong thong thå ngan vang, båe trd d~y. l~y PMt, t~ng kinh, sam Mi nhil'ng ac nghi~p cti. Ba c khong dn phåi trach m6c mlnh, chång cån b~n tam ve nhil'ng hånh nghi~p cti cua mlnh. Ba c y thuc duc;Jc doi sO'ng ctia mlnh ngay trong hi~n t~;~.i, ve qua khu va vii'ng budc tren con dub'ng hudng thi~n cua mlnh ve tudng lai. Tie'ng chuong se giup båe trd v~ vdi ne'p s6ng hi~n tir giai thoat, danh thuc nhil'ng hl;lt gi6ng tit bi båy la u con ngli yen trong tiem thuc. Lifng lang nghe, ldng limg nghe! Tie'ng chu6ng huy€n di~u d/Ja v€ nhiit ttim. Tie'ng chuong chii.a da di vao trong thi ca, trong truy~n k~ m9t cach nhy nhang rna sau lifng, blnh <ij rna thieng lieng. N6 nhu la tie'ng g<?i cua E>uc PMt dua chUng ta V~ trong hi~n t~;~.i ctia chinh mlnh. Trong cu<?c doi, chUng ta se råt d€ bi cu6n theo nhii'ng quay cu6ng ctia nhiP s6ng thoi d~;~.i. CMng ta råt d€ bi l~;~.c buoc hOi nhil'ng t~p khi cua mlnh. C6 nhil'ng lue ch11ng ta thu<1ng dau, bu6n gi~n • oan thii., thl xin ha y lifng long nghe m9t tie'ng chuong d~ con kiP thoi ditng l~i. d~ m1m cuoi va d~ thu<1ng nhau: "Nhilng ai lq.c bu& xin ditng lqi, Tinh gitfc hOn me thtfy neo ve~... "

.

Va d~ nghe lb'i chuong nhifn nhti:

Boong boong ... t6i la chu6ng dqi h6ng ... Boong boong ... nghe tie'ng t6i xin nguifi na ni!- cuifi Boong boong .... nghe tie'ng t6i xin nguifi dem mdt thucmg nhtn CUQC difi...

so'ng, bdi vo thu<fng la sl,l' so'ng, khong c6 vo thu'Cfng thl

QuångThØng

khong c6 sf! sO'ng. NM y thuc nhu v~y rna con ngl.toi sO'ng c6 y thUc h<1n, blnh an h<1n, minh trie't hdn.

(Trich T"p SOn Nghl~n C(tu Ph"t HQC, s6 XuOn NhOm NgQ 2002, phåt hanh chul tQI Vl~t Nam ngay 14.01.2002)

PM p Åm Xuan NMm NgQ 2002

39


,..,.

to1 qua

sån truoc

mQt canh mai Tnin Trung D~o (tam bUt) Mua Xuån 1981, toi tir E>a L~;tt v~ H<)i An thinh an thåy chUng toi tntdc khi vao Nam tlm duerng vlt<Jt bi~n. Chån budc m<)t mlnh tren duerng Ph~;tm PM Quo'c rna nghe l<mg xao xuye'n vdi bao nhieu kY ni<;m dang nao nuc trd v~. E>uerng pho' bu6n nhu' c6 m<)t dam rna vii'a moi di qua. Nha th<1 Luån Roan m<)t lån da vie't trong ngay anh trd l~;ti H()i An:

TMy tOi, Roa Thu'<Jng Thich Long Tri, ng~;tc nhien khi toi trd l~;ti. TMy mfi'ng ra, du'a tay choang lå'y vai toi thån thie't nhu' ngay nao. TMy n6i nhu than thd "trang lue mqi nguiJi dlu bo di thi con lqi tra vl". Toi ngltdc nhln len nhu' muo'n b~;tch voi tMy "nhttng r6i con ciing se ra di, di xa liim". Tuy nghi the' nhu'ng toi khong dam da p l~;ti, chi s<J tMy bu6n.

Dem tra l(fi mua sa mu P ho cii DuiJng hoang vu thao thuc cinh den vang Dcing am thtim muon thua cua Hqi An Bu{!c khe khe sq pho phuifng thUc giac

Thfty tro chUng toi ng6i trong giang du'erng Thanh Nien va n6i v~ nhfi'ng d6i thay trong Giao H()i. Thåy n6i ra't nhi~u v~ då't nu'd'c, v~ d~o phap. Thfty n6i nhi~u hdn v~ Gia E>lnh PMt Tii', t6 chll'c rna toi da phlit nguy~n di the o tir niim 7 tu6i va cfing la t6 c hue rna th~ y chung to i danh ca cu()c deri d~ gieo tr6ng, vun xoi va va't va trong nom. Trong hoan canh khåc nghi~t d6, dirng n6i gi de'n chuy~n phat tri~n. chi t6n t~i du<Jc da la m()t di~u kh6 khan Mm r6i. "Phåi t6n tQi", th~y nhå'n m~nh tirng chfi'. Th~y n6i vdi toi nhu'ng th~t ra dang d~n do chinh mlnh.

(OOm Mua

Ve Hqi An. tho Luan Hoan)

Toi kMng ch phåi buoc khe. Sau nam sau ngay 29 thång 3 nam 1975 dinh m<;nh, H<)i An vån chua thuc giå'c. Thanh pho' ijch sii' bi chinh ijch sii' bO quen suo't må'y tram nåm nhu con chlm trong giå'c ngd. ChUa Vien Giac vdi hai cåy da gia, chie'c c6ng Tam Quan mau nåu d~m. van phOng Ban Hu'dng Dån Gia E>lnh PMt Tii' tinh Quång Nam vdi hang chU n6i chl;ly dai tren tuerng. Tå't cå vån con d6. Toi dll'ng l~ng yen nhln cånh cu nhu tlm l~i chinh mlnh trong m()t qua khu nhi~u tråe tra. Van phOng Ban Hu'ong Dlin tro'ng hoang, khong m()t huynh tntang nao lam vi<;c. Chie'c may in Roneo thån yeu cua toi ngay nao nåm tr<1 tr<?i trong m()t g6c phong. Thång be chUa Vien Giac nhu ba con hang x6m thuerng g<?i toi ngay xua d~ phån bi~t vd'i cac chU ti~u chua Vien Giac, dii v~ dåy. Toi trd v~ n<1i toi da danh khoång theri gian trong trång nha't d~ h9c, d~ xåy dt!ng cho mlnh m()t nhån sinh quan, d~ t~p m<)t cach so'ng va ch9n m<)t hudng di. Toi muo'n cui nh~t m()t chie'c la, vuo't nhtt dåu con lån bAng sU' tntdc c6ng chUa, dl;(a htng m(>t chUt vao hai chie'c cii'a såt rl da hoen mau. Vd'i toi, m6i vien soi, m6i ch6 ng6i va m6i chie'c la trong sån chila la m()t kY ni~m. m()t phån cua deri so'ng toi, m()t phån cua tårn h6n toi.

40

TM y hiinh di~n v~ que hu<1ng xu Quiing, E>!a Linh Nhån Ki~t ctia thfty. Ngay xua th~y thuerng d~y chUng toi "Hulla chilc noi czla Gia Dlnh Pht%t Ttl nhttng Quång Nam lqi la ndi chOn nhau ciit ron cua nguiJi da g6p phtin Mn nhdt di tqo dt!flg nen t6 chUc nay". Y th~y muo'n nhåc de'n Båe Si Tam Minh Le E>lnh Thlim, nglteri sang l~ p nen Gia E>inh PMt H6a Ph6, ti~n thån cua Gia E>inh Ph~t Tii' Vi~t Nam. Que hu'<1ng ciia thåy cung la n<1i dirng chån cuo'i ci1ng tren du'erng hanh d~;to ciia Thi~n T6 Minh Håi, t6 sang l~ p nen dong Låm Te' ChUc Thanh tir the' kY 17. Cung t~;ti t6 dinh Chuc Thlinh uy nghiem c6 kinh nay, nam 1917 hai Tang si tre tir Hue' vao th9 Ty Kheo trong E>~;ti Gidi E>an Minh Håi. H<1n nii'a the' kY sau, hai vi Tang si tre d6 da trd thanh E>~ Nhå't Tang Tho'ng Thich T!nh Khie't va E>~ Nh! Tang Tho'ng Thich Giac Nhien cua Giao H<)i PMt Giao Vi~t Nam Tho'ng Nhå't. Cach chUa Vien Giac va i tråm met la nha tM thån t()c cua van hao Nhå't Linh Nguy€n Tuerng Tam, nglteri da d€ l~;ti cho muon deri sau eau n6i ba't hU "diJi toi di ljch stl xtl" trong cu()c då'u tranh ciia Ph~t Giao 1963.

Phåp Åm Xuån Nhåm NgQ 2002


Quång Nam ciing la que hudng cua PMt Tll' Phan Chåu Trinh, nha cach m~ng Hinh d~o phong trao Duy Tan va eting ngu'Cfi m(>t Mn dii vie't: "thi'li dq.i nao Phq.t Gicio suy ytu la thili dq.i d6 Diin Tqc suy ytu". Que hudng xu Quång etla thåy ciing la que hudng cua nhi~u Ph~t Tll' khac dii di vao ijch sti' ve vang cua dån t<?c. Chi~u xu6ng, t6i phåi ra di. Thåy cil.ng di voi t6i ra cll'a chil.a. Toi c6 nen long d8 thua th~t voi thåy, "lan nay

con vo Sai Gan di tim duilng vuqt biin. Ntu di duqc, kh6ng biet ngay nao con mt:Ji vi thiim t!zii'y". Thåy nhln toi va n6i m(>t cach tl;l' tin "ccic con nhu nhrlng chitc lei trong siin c hua, du c6 ba y di xa bao nhieu r6i ciing rcJi vi cqi". Toi khe dåp "con ciing tin nhu the'". Toi cha'p tay l~y thåy d8 ra di. D6 ciing la lån cu6i cung toi g~p l~i ngu'C1i da mang toi ra khoi thon lang nho be a Mii Chåu v€ d~y d6, dii truy€n cho toi ni€m tin vao Chanh Phap va ni~m tl;l' hao v~ Dån Ti?c Vi~t Nam. Thåy toi vien tich nllm ngoai. Thåy ra diM l~i ngoi chil.a khong con ai coi s6c, d8 l~i nhiffig doan vi en Gia Dinh Ph~t Tlf kh6ng ai che cM, d8 l~i chung toi nhu chie'c la vlin con bay chu'a h~n bu6i quay v€. ChUng ta s6ng tren dat tl;l' do, d~ dang n6i v~ nhau v~ tinh thån VO u y, d~ dang no i VOi nhau V~ tl;l' do ton giao, v€; dån chU da nguyen. Nhu'ng ne'u chUng ta c6 cd h(>i M s6ng m(>t ngay, chl m(>t ngay thoi, trong dC1i ciia chu ton giao phåm GHPGVNTN sau 1975, chUng ta se bie't du'<Jc the' nao la y nghla dich thl;l'c cua tinh thån Bi Tri Diing. ChUng ta s6ng tren dilt tl;l' do, d~ dang n6i voi nhau v~ yeu nuoc, yeu d~o. d~ dang n6i voi nhau v€; hy sinh, d~i nguy~n. Nhu'ng ne'u chung ta c6 cd hQi s6ng m(>t dem, m(>t dem thoi, trong dau thu'dng tran trd giii'a ngt,tc t6i Ham Tan nhu HT Thi~n Minh, m(>t dem mang n~ng u'U tu dau nhuc t~i nha til Phan Bang Lu'U nhu HT Quång El(>. m(>t dem tråm mi). c su y tu' tren m6i buoc thi€;n hilnh d Quång Ngiii nhu' HT Huy~n Quang, chåc chåc chUng ta se hi8u ra rång B6 Tat gi6ng tat cå chUng ta nhu'ng chUng ta khong phåi d~ dang la B6 Tat.

a

Trong 6 nam l~i Sai Gon, toi da bao lån toi lo au tl;l' Mi "Diin Tqc se vi diiu va Phq.t Gicio se vi diiu?" Nbln cånh Hoa Thu'<Jng Thich Tri El(> trong chie'c ao sd-mi trång ngån tay, gia nua run dy tren khan dai dua tay hoan hO då dåo theo dam thie'u nhi quang khan do trong bu6i "dilu binh milng chiin thifng" trude dinh D<?c Up may ngay sau 30.04.1975, toi cåm thay dau x6t va xau h6. Ph~t Giao Vi~t Nam chång le tu nay se khong con cd hQi nao nii'a hay sao? M(>t chie'c ao trang nåu Ngai ciing khong du<Jc m~c dirng n6i gl la giao hQi, la ti~n d6 d~o phap. PMt Giao mi~n Båe gan nhu kh6ng con gl cå. Nhiffig ngoi chila n6i tie'ng nhu Tran Qu6c, Chiia Thåy, chtla Dau, chtla Tiiy Phu<1ng, chtla Hudng Tich v.v. chl

la nhung di tich ijch sU' cua m()t tMi phong kien xa xua con d~ l~i. Ph~t giao Vi~t Nam, ne'u may mån du'<Jc nhåc de'n chl la Ph~t Giao cua dC1i Ly. dC1i Trån, PMt Giao etla Ly Cong Uån, cua Trån Tbai Tong, chu khong

Phåp Åm Xu§n Nh§m Ng<;> 2002

phåi PMt Giao cua thC1i Ngai T6 Lien, Ngai VInh Nghiem, Ngai Tu~ T~ng. Dång va nha nudc C(>ng San nghien cU'u Ph~t Giao Ly Trån chl di chU'ng minh tinh thC1i d~i. tinh ijch sti' dii qua cua Ph~t Giao nhu m(>t m6n d6 c6 van h6a, dilu ve't cua m(>t tMi vang b6ng chU khong nhåm khai tri8n va phåt huy cac tinh boa Vu'<Jt thC1i gian va Vu'<Jt khong gian cua PMt Giao. Sl;!' th~t dting nhu' the'. Trong su6t may mudi nam, Ph~t giao mi~n Båe khong du<Jc phep xiiy them du<Jc m(>t ngoi chtla nao, khong du'<Jc phep xiiy dl;ing du<Jc m(>t Ph~t H9c Vi~n nao, khong du<Jc pbep t6 chUc du'<Jc m(>t Gidi Dan nao va dl nhien ciing khong dao t~o du'QC the' h~ Tang Ni nao cå. Ti~n d6 Ph~t Giao n6i nhu 1C1i Hoa Thu<jng Quång Di? trong d~i hQi d~c bi~t 1978: "Tiln d6 Phq.t Gicio Vi~t Nam nhli chiic thuyin nan trong ccJn s6ng dil". Tuy nhien du chl con m(>t vien g~ch eling phåi giu, con m<?t nåm dilt ciing phåi giii', nhu thåy toi dii d~n "Phåi t6n tq.i", Mi vl:

Mai chua che chiJ h6n diin tqc Nip song bao dili etla t6 tien CNho Chua , tha Huyen Kh6ng)

Ciing vl "nip song bao dili etla t6 tien" d6 rna bao nhieu d~ tll' cua Due Ph~t mang tinh than cua Ngai D~i V o Uy Phll Låu Na, cua Khuong Vi~t Thi~n Su, dii dU'ng d~y. eling vudn vai ganh lay que hudng va d~o phåp. Cac Hoa Thu<Jng Thi~n Minh, Hoa Thu<Jng Huy~n Quang, Hoa Thu<jng Due Nhu~n. Hoa Thu<jng Quång El(>, Hoa Thu<jng Thuyen An, Hoa Thu<jng ThOng Bll'u, Thu<jng T9a Tri Sieu, Thu'<jng T9a Tu~ SI, Thu'<jng T9a Li~u Minh .... dii ch9n m(>t con duC1ng hilnh d~o rna cach då y 2546 nam Due TuPh~• Thich Ca Måu Ni da ch9n: di vao the' gian O tru'<JC cua COn ngu'Cfi, cbiu dl;ing noi kb() dau Sinh Liio B~nh Tlf cua kie'p ngu'Cfi d8 r6i gieo råt Chanh Phap nhåm giup con ngu'C1i giåi thoat. Chu ton due liinh d~o Giao H(>i Ph~t Giao Vi~t Nam Th6ng Nhat sau 1975, nhung b~c Nhu Lai TruiJng Tll' cua thC1i d~i Ph~t Giao Vi~t Nam cu6i the' kY 20, ke' thua d~i nguy~n cua Due B6n Su, dii ch9n cbiu kh6 dau cung voi dån t(>c, <} ti.i chung vdi dån t(>c, dS cu6i cUng mong cU'u lay dån t(>c Vi~t Nam. Nuoc va sua c6 thS phån ly nhu'ng D~o PMt Vi~t Nam va Dån T(>c Vi~t Nam khong thS nao va ciing khong ai c6 thS lam phån ly du<Jc.

..

,.("

BiJi vl D~o PMt la d~o cua Tl;!' Do, Sl;i Th~t va Khai Ph6ng. Trong su6t 49 nam hanh d~o. Due PMt khong rao giång m(>t h~ th6ng tin di~u tuy~t d6i nao. D~o Ph~t khong båt toi phåi tin nhiffig di~u rna t6i kh6ng thay va khong bie't. D~o PMt khong båt anh tin vao nhiffig di~u anh khong thay va khong bie't. Nhii'ng 1C1i Ngai dii n6i voi ngu'Cfi dån xu Kalama dii chung minh di~u d6: "Nay

ccic Kalama, dUr!g di bi dån ddt bJi nhilng bdo cdo, hay biJi truyin th6ng, hay bai tin d6n. Dilng di bi dtin dilt bai thåm quyln kinh diin. hay bai ly lw;ln suong, hay bai suy ly, hay bai S/! xet doan bi ngoai, ha y bai nhr1ng thich thU

41


trong ly lu4n, hay Mi nhi1ng ddu duiJng nhu c6 thi xdy ra, hay Mi y nghza day la b4c Dq.o Su erla chUng ta. Nhllng nay cac Kalama, khi nao cde ong bitt chdc nhi1ng dilu a'y la thifn, za tal, hay chap nh4n va thea chUng." (Tang Chi 1).

B<Ji vlD~o PMt la d~o Nban Bån va Nhan CM, la chie'c ghe giup cho con ngu'<Yi tlm de'n tl! do vinh cii'u bång cach giåi thoat khoi mc;>i Sl! rang bu<)t sieu nhien va M l~y etla kie'p ngu'<Yi. Thuye't Nghi~p Bao cho chUng ta thåy rång, hdn ai he't con ngu'oi lake duy nhåt chiu trach nhi~m va eling la ke ke' thua h~u qua cac hanh d<)ng cua he;> . Hanh trlnh Tri Kie'n la n6 ll!c cua m6i ngu'oi, khong ai, k€ ca Due PMt. c6 th€ thay dcSi du'<Jc hoan cånh cua con ngu'oi. Con ngu'oi la cM nhan va eting la quan toa cho chinh m6i hanh d<)ng etla chinh he;> nhu' Due PMt da d~y "Hiiy tl;( minh lam chJ nudng tl;(a cua chinh minh". Bdi vl D~o Ph~t la d~o cua Dan CM va Blnh Dång. Khong phåi d<Ji de'n TcSng ThO'ng Lincoln m<'li giåi ph6ng no l~ hay cach m~ng 1789 m<'li tuyen bO' kh~u hi~u "Il;( do dan chu va binh ditng", cach day tren 2500 nåm Due Ph~t da tii.'ng tuyen bO' mc;>i giai cåp, dia vi quy~n the' chi la nhfi'ng hang rao cua xa hQi, chi co gioi h~nh m<'li lam cho m6i chUng ta khac nhau ma thOi. Due PMt d~ cao tin thlin dan cM de'n mue dl) khi nh~p di~t. Ngai da khong chi dinh m<)t ai thay the' Ngai d€ lanh d~o Tang doan hay lanh d~o E>~o ma Ngai khai sang. Trai l~i. m6i d~ tii' CU.a Ngai du<1ng thoi, va ngay m6i chUng ta ngay nay, phåi chc;>n gi<'li lu~t d€ tu hc;>c va thång tie'n låy chinh mlnh. MuC1i nguyen tik lanh d~o Due Ph~t da d€ l~i trong Kinh BcSn Sinh, khong chi dung trong cac quO'c vu<1ng th<Yi PMt con t~i the' ma dung ngay ca trong thoi d~i ngay nay: • Phåi c<Ji m<J va khong ich Id; • Duy trl d~o due cao; • San sang hi sinh I<Ji ich ca nhan di ph~c ~ cho an sinh cua dan chUng; • Phåi thiinh tMt va ngay thång; e Phai diu dang va giau Iong nhan ai; • Phåi sO'ng giån di d€ lam gu'<1ng cho dan chU.ng; • Phåi vu'<Jt len tren mc;>i Mn thu; • Bie't ap d~ng tinh thiln båt b~o d<)ng; • Bie't nhån n~i; • Ton trc;>ng y kie'n dan chUng, va bie't phat tri€n Sl! hOa blnh va hoa h<Jp. B<Ji vl B~o PMt la d~o cua Tlnh Thu<1Iig va Bao Dung. Due PMt tu bo tåt ca cung vang di~n ng<;>c d€ tlm d~o Giåi Thoat chi bAng m<)t chie'c ao vang va doi chan dåt. Due BcSn Su khong di tu chi tlm kie'm m<)t dC1i sO'ng vinh hAng, ~nh phUc, an l~c cho chinh mlnh ma vl finh thu<1ng cua Ngai dO'i v<'li chUng sanh, nhan lo~i. Håy nhln tir Åu sang A, nhi~u ndi ton giao då triJ thiinh m<)t phu<1ng ti~n d€ banh tru'ong ca c the' ll!c chinh tri. d€ dan ap, thu ph~c. thOn tinh dåt dai lanh thcS, d€ ph~c ~ cho cac m~c dinh ca nban, phe nh6m, the' ll!c va de'

42

quy~n. trong lue d6, PMt Giao vån th<1m ngat nhu' m<)t canh hoa sen trong viing hun lå y cua nhan lo~i.

Håy nhln tir Bong sang Tiiy, thit xu'<1ng nhan lo~i da chåt ch6ng tir bao nhieu the' IcY vl nhii'ng cu<)c tranh cha'p chUa dåy long san si, thu h~n. trong lue d6, Ph~t Giao, sau 2500 nåm, vån la m<)t giong suO'i tlnh thu'<1ng chåy r6c rach trong tam h6n khao khat tl! do, tlnh thu'dng va an l~c cua con ngu'<Yi. Thang 6 nåm 1981 toi ra di. Toi ra di khoi nu'oc mang theo dang nghieng nghieng cua Hoa Thu'<Jng Thich Thi~n Minh trong nhii'ng ngay con iJ Cong Ly, Sai Gon. C6 lån thily da tam sl! v<'li chUng toi "Truac day, thdy da trmg kh6c vi cac ldp dan anh dan chj cua cac con". Y Hoa Thu'<Jng muO'n nhiic de'n phong trao sinh vien Ph~t Tu dåy nong ncSi tir 1971 trd V~ tru'OC. Nhii'ng thao thuc thoi d~i va nhii'ng hao quang danh vc;>ng håo huy~n du'<Jc C<)ng Sån nåm vling trong bao gioi thcSi ph6ng m6i ngay tren cac tC1 Tin Sang, Di~n Tin, D~i Dan T<)c, da d~y cac "liinh Il! sinh vien" va hang ngan b~n be cua h9 vao nhii'ng ch<;>n ll!a sai låm tai h~i. Nhii'ng nåm sau 1975, Hoa Thu'<Jng Thi~n Minh b! cM dl) mdi ducSi ra khoi TcSng V~ Thanh Nien, thåy da phåi chO'ng g~y tu chUa nay sang chUa khac. Hoa Thu'<Jng Thi~n Minh, CO' Vån H<)i D6ng Vi~n H6a E>~o GHPGVNTN bi båt vao ngay 13 thang 4 nam 1978. Sau thang sau, nha nu'dc thong bao cho HT Tri TM ra tr~i tu Ham Tan, Phan Thie't d€ nh~n xac HT Thic$n Minh. Hoa Thu<;1ng Thi~n Minh, nha kie'n trUe cua cac quan di€m ve tu'<1ng lai dan t<)c cua GHPGVNTN thC1i c~n d~i khong con nii'a, nhu'ng trong nhii'ng bucSi chi~u viing l~ng ng6i nhd l~i thoi sinh vi en, toi nhu' vån con nghe:

BucJc chan thdy di kh4p khinh nhi1ng bu6i chdu Dqc hai hanh lang Trung Tam Qudng Dac Vet thudng nifng du nhiiu niim dau nhac Vån co' nghieng nguili mang Dq.o Phdp len vai Thdy con day vcJi biin rqng sang dai ... (Hoa Dqo , the! Tran Trung Dqo)

Toi ra di mang theo hlnh ånh cua Hoa Thu'<Jng Huy~n Quang, Vi~n Tru<Jng Vic$n H6a D~o GHPGVNTN, khi thåy bi che' dl) dem len beu xåu va nh~c m~ tren dai truy~n hlnh Sai Gon dåu nam 1979. Thåy ng6i tren chie'c giu'ong tre nho trong nhii tu C<)ng San, trong lue ngu'oi xuong ngon k€ t<)i Hoa Thu<Jng nao la "ch6ng phd Cach Mq.ng", nao la "am mtJu 14t d6 chinh quyin nhan dan" va hang tram "tqi de" khac. D6 la lån dåu tien t6i bie't de'n the' danh cua thily la Le Dlnh Nhan vl Cong An gc;>i thåy bllng the' danh tru'oc khi g<;>i phap hi~u. Thåy O'm va gia di nhi~u du chi moi hai nåm k€ tir khi chUng toi MP thåy lån cuO'i. Hoa Thu'<Jng Huy~n Quang khong to ra m<)t chUt lo au hay s<J s~t. Thåy nhln thång vao O'ng kinh truy~n hlnh va mim cu'oi nhu' nhiin nhu voi nhieu tric$u d6ng biio PMt Tu Vic$t Nam "Thdy vån binh an, hiiy giilldy nilm tin vao Chdnh Phdp". Trong nhii'ng nåm

Phåp Åm Xuån Nhåm NgQ 2002


tbang htu day o Quång Ngai, thily vån tie'p tl,lc lanh d~o Giao Hi?i P~t Giao Vi~t Nam Tho'ng Nha't trong am tMm va nhån nh1,1c. Toi ra di mang theo hlnh iinh hic;n hoa ciia Hoa Thu'l1ng T6ng Thu Ky Thich Quång DQ. Trude ngay tMy bi båt, m6i tuiln hai bu6i toi vån g~p Hoa Thu11ng di bQ tir chii.a Giac Minh tren duong Ly Tbai T6 xuo'ng nga sau Triln Qu6c Toiin, d~ tir d6 d6n xe Lam qua Thanh Minh Thic;n Vi~n giång thic;n h<,>c. Dang thåy thanh cao, nghiem trang, vAng tran rl?ng, mi~ng tMy luon mim cu'oi. Phiii chilng ngay cii trong lue mang n~ng u'u tu' ve; tic;n d6 dan tQc va d~o pbap, tam Hoa Thu'l1ng Quång Di? vån an nhien, tlf t~i . Hanh trinh då y bi trang ciia thåy trong su6t 10 nåm bi båt giam tra ta'n va lu'u day cii.ng vdi ba m~ gia tren 80 tu6i Ci Tbai Blnh da d~ l~i m<?t nic;m thu'<1ng yeu va kinh phl,lC sau xa khong nhfi'ng trong long nhi~u tri~u P~t Giao d6 Vi~t Nam, dån t<?c Vi~t Nam rna cå trong c<?ng d6ng nhån lo~i . De'n nay da c6 209 Thu'l1ng Nghi SI, Dån Bi~u va Tri ThUc khii'p n<1i tren the' gidi d~ nghi Uy Ban Giåi Nobel trao thily giåi Nobel Hoa Blnh. Mi?t bai th<1 ciim d()ng då y tam d~o va tam huye't thåy vie't o Tbai Blnh trong muoi nåm lu'u da y du11c goi ra håi ngo~i. Bai th<1 khong co tl,l'a d~. Toi chuy~n bai th<1 nåy len Internet ngay 22 thang 8 niim 1992 va m~o mu()i d~t ten la Chi~u Bong: Nghe lOng xa viing nhilng chdu dang Nhin mtdc menh mang khiip miJt d6ng Beit ngdt nui xa mi'J bong cqp Thiim thdm tri'Ji cao btlt cdnh h6ng Bao dq ca tan ca niJ n~:~ May mua lua r~:~ng lua dcJm bOng Niim thdng moi nu3n d&u då bq.c Con chUt lang son gcJi nui sang

mlnh thl du "t6c tren dau då phai" cua cMng ta hay "Xuan di, tram hoa råi" ciia thien nhien v~n v~t cilng cbAng th~ MO lam thay d6i cai nhln V~ the' gidi cua cMng ta. Trong m()t y nghla khac, tru'dc cånh v~t d6i thay, xuån de'n va xuan di, trang tron r6i trang khuye't, t6c xanh r6i toe b~c. thay vl cMng ta ng6i thd ngån than dai cho s6 p~n ngil:n ngiii cua kie'p nhån sinh nhu' the', thl trai l~i. nen hiiy vu'<1n len, bu'dc ra khoi vong lo au s6 ph~n d~ h6a giåi nghi~p bao cho chinh mlnh, d~ d6ng g6p vao S\1' an vui cua d6ng bao, nhån lo~i. cMng sinh. Du11c the', mua Xuan trong Tam se khong bao gi o tan. Va eling tir y nghia d6, P~t Giao Vi~t Nam trong 26 nam qua da c6 nhii'ng Canh Mai D~o tuy~t voi: Canh Mai Vien L~c Ph~m Gia Blnh, Canh Mai H~nh Minh H6 Tån Anh, Canh Mai Huy~n Quang, Canh Mai Quiing Di?, Canh Mai Due Nhu~n. Canh Mai KMng Tånh, Canh Mai Long Tri, Canh Mai TMng Bli'u, Canh Mai Tu~ SI, Canh Mai Tri Sieu va nhii'ng Canh Mai Åm TMm, Canh Mai Nhån Nh1,1c, Canh Mai H6a Thån khac. Ngay mai dåy tren nu'dc My, khi cac em trong cac Gia Dlnh P~t Tli' ldn len, ca c em va ca c the' h~ sau ca c em, eling se la nhii'ng Canh Mai. Oie em co th~ khong bie't nhfi'ng Canh Mai Due Nhu~n. Canh Mai Huy~n Quang, Canh Mai Quång Di? la ai, cac em c6 th~ khong con nghe nhifc v~ m9t chij.ng du'ong bi trang rna thåy t6 cac em da di qua, cac em c6 th~ khong con n6i du'l1c, vie't du'l1c tie'ng Vi~t Nam d~ d9c bai toi dang vie't Mm nay. Di~u d6 khong quan tr<,>ng, bdi vl to i tin ding trong Tam cac em, trong dong mau Vi~t ciia cac em da c6 sån m9t canh mai rna cach då y gån m()t ngan niim Thi~n Su Man Giac da tlm thåy tru'dc san Ngai: Canh Mai Cbanh Pbap.

Trin Trung D~o

(lhCJ HT Thich Quang f)q)

Xuån Di L~c l~i slip sli'a trd ve;. Xuån de'n nhiic cMng ta v~ m()t bai k~ n6i tie'ng ciia Ngai Man Giac Thic;n Su doi Ly: Xuan khu bdch hoa lq.c Xuan ddo bdch hoa khai Sf! tr~c nhån tiln qud Uio tang d&u thuqng lai Mq.c vj xuan tan hoa lq.c tt;in Dinh tiln tq.c dq. nhdt chi mai Xuan di, triim hoa råi Xuan de'n,triim hoa khai Xem chuy~n di'Ji trude mitt T6c tren dau då phai CM bdo xuan tan hoa r~ng hit To/. qua, sa.n trude mqt canh mai. (Thi si Vå 8lnh djch)

Chu kY Sinh Tf\1 Dt Di~t la m<?t chu kY luån Mi di~n ra trong tirng sat na ciia v~n v~t va doi s6ng. Tuy nhien ne'u chUng ta dtnh tårn thanh ltnh lam chU la'y chinh Phåp Åm Xulin NhAm Ng<,> 2002

du<m.g de'n Phap Vu chna toi Cli'a Chua Pbap Vii mo ra D6n Te't Nhåm Ng<,> nha nh3. an vui Xuån v~ Pbap Vii chila tOi Hu<1ng hoa toa ngat th<1m troi Bergen Du'ong di Godvik than quen Tim vang f\l'c sang h<1n den vdi trang M6i ngu'oi vu'l1t m9i kh6 khan Vun tr6ng c()i phUc thi~n cån lam din f)~o tam vii'ng chiii tham sau Thu<1ng yeu, doan ke't giup nhau tu trl. Chila la ngu'<Jng cli'a TU' Bi ChUng sanh vao c6 IO'i di de'n M Long thanh chång ng~i b<1 v<1 Chån Nhu' ngu6n tu~ luon chO d6n ta. Nguyin Thlldng Qu6 43


tir vai nåm nay, nhu:ng trUde d6 tiY ca hang ch\).c nåm, su' ba Di~u Tu da la hlnh ånh than thudng va eling ra't du~c ton kinh trong long cqng d6ng Vi~t t! n~n thanh ph6 Sacramento. Ngu'<1i dan cu' ng\). t~i da y vh con nhd mai pbep l~ Ph~t Ba Quan Åm th! hi~n trong ngay l~ l~c thanh Quan Åm Oie thang tu' nam 1997 trong khuon vien chiia Di~u Quang, Sacramento va lån thu nhl vao ngay l thang sau eling nåm d6. M9t s6 ngu'<Ji da giåi thich day chlla hi~n tu~ng "du v6ng" nhu:ng ra't dong ngu'<1i khåc da du~c chll'ng kie'n t~i ch8 ho~c xem l~i qua bång video thl cho rång khong th~ c6 1<1i giåi thich nao khac hdn la dung PM.t Ba Quan Åm da th! hi~n d~ gia dn cho hang d~ tti' va d~ chll'ng minh cho ~nh nguy~n cua Su ba Thich Nu Di~u Tir.

o

Su ba tie'p chUng to i trong din phOng rqng, diing lam ndi hQi hQp va tie'p khåch, trUde khi budc va o chånh di~n. Vl bie't la t6ng hQi Ph~t Giao Vi~t Nam t~i Hoa Ky Mi dåu thang sau nam nay da quye't d!nh ta'n phong ph§:m v! Su Ba thu<?c Ni BQ Bifc Tang cho Ni su' Thich Nu Dic$u Tir vl cac cong h~nh cua h<1n hai th~p nien hanh d~o t~i Hoa Ky, chung to i da de'n chiia Di~u Quang vdi s\).' e de va cM d~i m<?t cu<?c phong va'n kho khan nghiem trang. Nhu'ng ngay tir lue dåu, vdi thai di? khoan thai bOa nha, vdi nt,I cu<1i hi~n lanh nhan h~u. Su ba da cho ngu'<1i d6i di~n cåm giac t\).' nhien, thoåi mai va cuqc phOng va'n trO thanh cu<?c n6i chuy~n linh d<?ng då y beS ich.

WJ@

m nrm ltl1

Thoang milt ngay thcJ Thoang ddy da Tay b6ng tay be' Ke'sui gia.

"M6i nguiJi m6i nutJc m6i non, butJc vao cåa Phqt nhu conmqt nha" Ngoi chiia nåm cach con 19 chinh chl khoång hdn tråm thudc, xe c9 6n ao ch~y nhu måc cii'i. Ne'u khong c6 la qu6c k)' Vi~t Nam Cqng Hoa va la c<1 Giao H9i PM.t Giao Vi~t Nam Th6ng Nha't pha't phdi tung bay c6ng vao thl nhti'ng ngu'<1i khong quen thuqc ndi nay eling c6 th~ d~ dang di qua rna khong bie't.

o

Nhu:ng khi da bu'dc vao san chiia thl long khach de'n tb.am ch~t nhu' nh~ hån l~ i. hå u nhu' nhii'ng phi~n toai cua the' t\).c da du~c d~ l~i o ben ngoai. Ngoi chiia khong lqng lå y d6 sq hay c6 ve t~m ~ va viu nhu mqt s6 ngoi chiia khac viing qu~n Cam nay nhu:ng l~i mang dåy nhti'ng net than thu'dng, quen thuqc khie'n ngu'<1i khach tM-p phu'dng du chl mdi de'n lån dh eling c6 s\).' cåm me'n. chi vai phUt d~o quanh chiia, xem cac bang thong bao, phån chia cong vi~c. ngifm nhln tUng C\J.m boa cåy ki~ng, ngu'<1i ta eling c6 th~ nh~n ra du~c khå nång t6 chuc chu dao, quy cu cua v! tl"\1 tri va long thu'dng me'n chåm s6c ndi nay cua cac PMt tti' thu<1ng xuyen lui tdi. HQ hoan hl va Mnh di~n khi du~c de'n lam cong quå cho ngoi c hUa Di~u Quang na y, ndi su ba Thich Nu Di~u Tir dang tf\1 tri. Ngoi chiia chl mdi hlnh thiinh t~i Qu~n Cam

o

44

Da nhiin toe br;zc R6i rang r~ng Dam bjnh du an Damto'ngma. Nhifug eau thd tren V~ le "sinh /G.o b~nh tå" CUa CUQC d{1i va nhfi'ng ndi dau khcS CUa nhån sinh dQC du'~C treo tren tu'<1ng phong khach chiia Di~u Quang chinh la nhung di~u Su ba Di~u Tir da cåm nh~n ra khi chl mdi vao ldp tu6i 13 vao cu6i th~p nien 1950. Vlluc d6 con dang di h<_>c tru'<1ng dong mqt tinh duyen håi mi~n Trung do cha my mu6n con gai mlnh c6 cd hQi du'~c h<;>c tru'<1ng kha, du nha khong c6 d~o . Su ba da khong nhln ra con du<1ng mlnh mu6n di theo va chl bie't giu nhti'ng suy nghi, cåm nh~n a'y O trong long. Cho de'n m<?t bu6i chi~u. c6 m9t Ni co ltl d9 du<1ng du~c ngoi chiia gån nha dua de'n xin du~c tru chån qua dem, da lam sang len y nghi xua't gia tu hanh ndi ngu'<1i con gai be nhå. Sau ma'y thång kien nhån tranh da'u vdi gia dlnh, cu6i eling Su ba eling da du~c to~i nguy~n d~ vao Sai Gon di tu. C6 di~u Su ba da khong bao gia MP l~i du'<Jc v! Ni co, ngu'<1i da t~o ra cai duyen xua't gia ngay nao nua. Cu9c dai tu t~p cua Su ba Di~u Tii' eling då y nhung ~nh ngQ . Su ba da may mån sdm la d~ tti' cua hai v! Danh Ni va Tang la Su Ba Thich Nu Di~u Khong va D~i Lao Hoa Thu'<Jng Thich

o

o

PM p Åm Xuan Nham NgQ 2002


.. Tri Thii. Chinh Su ba Di~u Khong la ngacri da khuye'n khich Su ba Di~u Tir theo h9c dl,( thinh Cvl con quo ft tucSi) phån khoa Ph~t Giao t~i Vi~n B~i H9c V~n H~nh. ndi Su ba Di~u Khong da g6p phån quan tr<;~ng cho vi~c hlnh thanh. Cung chinh Su ba Di~u Khong da chl dån cho Su ba Di(!u Tir cach ghi chep 1C1i giång ciia ca c giao su' va giåi thich nhung gl qua kh6 khan vdi st.r hi~u bie't con it oi. Vao d~u th~p nien 1960, Su ba du'<Jc h9c d\1' thinh t~i PMt H9c Vi(!n Nha Trang, vdi thanh phån han giång hua"n lue d6 la cac giao su tir B~i H9c V~n H~nh Sai Gon. Su ba Di(!u Tir cho ha y da ra"t sung sudng vl da khong phvlong tin tu'Ong ciia th~y mlnh khi cho di hQc ca c trlnh do ca o hdn blnh thuong ra"t nhi~u. Va Su ba da chll'ng to sif bie't dn d6 bAng cach luon dll'ng dh ldp cho de'n ngay ra tru'Cfng.

o

Th~p nien 1960 eting danh då"u nhfi'ng niim Ph:ip n<;tn va

Su ba eling da tham d\1' vao nhung n6 lt.rc ciia ngu'Cfi Ph~t Tå nhAm båo v~ d~o phåp. Tuy nhien Su ba chl mlm cuC1i khi du'<Jc g~ng Mi v~ ca c ho~t di)ng ciia Su ba trong thC1i gian d6. Nhung ho~t d9ng doi Mi st.r can dåm, nhanh tri, ciia mi)t Ni co di tu nhu'ng vån phåi d~ t6c d~ dS dang hoa lån vao dam dong. R6i chie'n cuoc Te't Måu Thån 1968 n6 ra . Su ba Di(!u

Tit dang d~y .h9c t~i Nha Trang, da mO cåa tru'Cfng M

d6n cå 4,000 n~n nhån chie'n cui)c ti'r khifp cac ndi d6 vS khong n<1i an cho'n o. Cac ho~t d<)ng t6 chUc ctfu tr<J trong thC1i gian nay va trong thC1i gian "Mua He Då L!la 1972 " , da la nhung kY ni(!m ra"t dang ghi nhd trong doi h9c d~o giup doi ciia Su ba . Tir d6 cho de'n khi xåy ra bie'n co' 30 thang tu niim 1975, Su ba da du<Jc Giao H<?i di~u d<?ng va o nhfi'ng trach nhi~m khac nhau v~ giao d1,1c eting nhu' Ph~t st.r. Sau nam 1975, Su ba vS tfl,l tri tl;li chua NgQ Phu'dc, Nha Trang. Khi md'i sang de'n My, Su ba da dt.r d!nh la se danh ra ma"y nam dåu vao vi~c nghien ctfu h9c hanh, trau gi6i them kie'n thuc mdi d~ c6 them khå niing hanh d~o giup doi . Nhu'ng chu'a du<Jc bao lå u thl chUng d(! tå lii lu'<Jt keo de'n tlm g~p d~ xin Su ba thanh l~ p m9t ngoi chiia cho thien nam tin nu trong viing Sacramento. Sau nhi~u difn do .su y nghi, Su ba da quye't d!nh bO ngang nhfi'ng dt.r dinh ciia minh d~ d6n he't tam tri vao vi~c hlnh thanh Tu vi(!n Di(!u Quang, rna nay da thii.nh m9t ndi hånh hu'dng thuong xuyen ciia gid'i Ph~t tå, nha"t la ti'r sau khi c6 phep l~ PMt Ba Quan Åm th! hi(!n. Danh tie'ng ciia Su' ba ngii.y eling lan ri)ng khifp ndi do cac PMt tå khi bånh hu<1ng tro vs d!a phu<1ng da chia xe nhung gl h9 da h9c Mi du'<Jc vd'i nhfi'ng ngu'oi khac va di nhien tårn nguy(!n ciia ngu'oi Ph~t tå nii.o rna khong muo'n c6 ngu'oi thåy gioi gån mlnh? L~i m<?t Mn nua, Su' ba phåi c6 quye't d!nh ch9n lt.ra O l~i chiia Di~u Quang d' Sacramento, n<1i Su ba da bO bao nhieu cong suc vun quen hlnh thanh; ho~c di dt.rng xåy mi)t ndi tu t~p khac cho chUng sanh nhuudc nguy~n thanh khån cda h9. Va Su ba da ch9n lai mC1i g9i ciia cac d~ tå viing

o

Phåp Åm Xu§n Nh§m NgQ 2002

Santa Ana vl ndi nay tuy c6 ci)ng d6ng ngu'oi Vi~t ti n~n dong då o nhu'ng l:;ti c6 ra"t it chUa Su nu nhu long mong moi ciia Ph~t tå t~i då y.

o

Cac Ph~t tå chila Di~u Quang Santa Ana da tlm thå"y du'dc su' an lac trong dC1i so'ng qua st.r thu<1ng yeu ngu'oi khåc. ~u thå~. tu tam, .. .. theo nhu loi chl d~y trong nhfi'ng bai giång Ph:ip hang tu~n ciia Su ba. Nhung bai giång c6 n<?i dung giån di nhu'ng ciing ra"t ham xuc nay da du<Jc Su ba vie't l~i thanh nhfi'ng bai hat cho Ph~t Tå d~ luon tu' nhåc nho cho chinh mlnh. Gi<;~ng hat trong sang va thle't tha ciia Su ba eting tung nhiSu l~n gåy nhi~u ng~c nghien thich thu cho Ph~t Tii:' va d6ng biio trong nhung bu6i sinh ho~t g~p gCJ thån m~t. Chiia Di(!u Quang nhu' m<?t o'c dåo yen blnh cho ngu'oi Phåt Tii:' c6 ch6 tru. chån, du chl la nhung gio phllt ngifn n~i. trUde khi bu'dc vao l~;ii cu9c doi o tru'<Jc ngoai kia. Nhfi'ng loi giång se giup h9 dån tirng budc tlm ra du'<Jc m9t "han dåo yen binh n trong tårn thuc cho ri eng mlnh M c6 ndi trO v~ ån nau m6i khi phong ba s6ng d~y . Nhu' Su' bii Di(!u Khong da nhiSu lån giång d~y cho chUng d~ tii:' tir nhi~u niim trUde. Nhu Su ba Di~u Tir ngay nay vån nhd' mai lC1i thåy va dang tie'p no'i con duC1ng dua chUng sanh tim thå"y S\1' an l~;iC cua tårn Mn va S\1' giåi thoat th~t st.t qua tlnh thu'dng yeu va hy sinh cho d6ng lo~i . O

hkn

d'ndi day d' ndi dåy chi~u Thu giiing gi6 månh tlnh que vudng nh<f vao long dong song xanh vui bu6n ngay d6 l~ng le troi con nu'd'c suoi dong. o ndi day ngay Bong gi6l~nh n6i tha hu'dng eling thå"m eling dau b6ng thC1i gian ben trC1i hiu qu~nh ngay chu'a qua dem xuo'ng eling mau. o ndi då y mua Xuån qua vi)i d6n te't bAng n6i nhd' menh mong hoa pbao ng~p du'ong ngu'oi tråy hQi que hudng di! muon thuo tlnh n6ng. (1 ndi diiy ~ v~

ba ngCJ v9i vang troi mau nifng xon xao nifng que hu'dng IDQt rna u rl,(c rCJ då"t bao la trC1i b6ng len cao. bo'n mua qua Thu Bong Xuån H~ bOng ngu'C1i xu'a gi<f bie't ndi dau ta dll'ng då y tren mi~n dåt l~ gi6 lang thang må y trifng them såu.

CdPhu

45


Tln T6ng H~p: Hoa thti«1Jlg Thich Due Nhu4n, c6 va'n Chi d~o Vit$n H6a D~o, da vien tjch t~i Sai Gon Hoa thu<;1ng Thich Ehlc Nhu~n. C6 va'n Chl d~o Vi~n H6a B~o. Giao H(>i PMt Giao Vi~t Nam Th6ng Nha't, da vien tich t~i chii.a Giac Minh a SaiGon vao lue 16 gio 53 phlit ngay 21.01.2002, tue m6ng 9 thang ch~p Tan Ty, huang th9 79 tu6i doi va 62 tu6i d~o. Vao lue 13 gicr trua, Hoa thu<;1ng m~t n~ng gan nhu båt tinh, du<;1c cM vao B~i H9c Y Du<;1c ca'p cli'u, nhu'ng theo båe si cho bie't vi chUng nh6i mau c<1 tim nen Hoa thu<;1ng khong qua khoi. Gan hai thang trude, Hoa thu<;1ng lam tr9ng b~nh phii.i dua vao b~nh vi~n Th6ng Nha't (Vi Don cO) di~u tri. sau d6 c6 pban thuyen giåm nen da tra v~ chila Giac Minh, n<1i Ho a thu<;1ng elt ngtJ. va ciing la ndi b! quån che' kti tir chuye'n di khong thanh ciia Phåi doan Vi~n H6a B~o nhåm ra Quång Ngai moe B~i lao Hoa thu<;1ng Thich Huy~n Quang v~ SaiGon chua b~nh Mi dau thang 6.2001, do nha dm quy~n CQng sån ngan ca'm va dan ap. Bu<;1c bie't C6 Hoa Thu<;1ng xua't gia nåm 13 tu6i, va sau Hi~p D!nh Geneve chia doi da't nudc, Hoa thu<;1ng vao Nam va giu chuc Chii t!ch Giao H9i Tang Gia Biic Vi~t t~i Mi~n Nam. Sau cu(?c da'u tranh cho tlf do tin ngu'tJng nam 1963, Hoa thu<;1ng gi u chUc Chånh Thu kY Vi~n Tang Th6ng, Giao H9i Ph~t Giao Vi~t Nam Th6ng Nha't kiem Chii nhi~m T~p chi V~n ~nh dii.ng tieu ngon "Mqt lJq.o Ph~t sinh dqng trong mqt Dan Tqc Vi~t Nam ph~c hllng" lam ton chl. Trong hai nåm 1984, 1985, qua d<;1t dan ap Tang Ni va Ph~t tii' thu(?c Giao H(>i PMt Giao Vi~t Nam Th6ng Nha't, Ho a thu<;1ng Thich Bue Nhu~n b! båt chung voi ca c Thu<;1ng t9a Thich Tu~ Sy, Thich Tri Sieu (Le Mqnh That), Thich Nguyen Giac, Thich Ch<1n Nguyen, Su ba Thich Nu Tri Håi, Su co Thich Nhu Minh, cac Cu si Phan Van Ty, Ton Tha't Ky, Le Bang Pha, Hoang Van Cucrng, Ngo Van B~ch, v.v ... De'n ngay 30.9.1988, toan thti 21 ngu'C1i b! biit mdi dem ra xet xli' trong m9t phien toa tra hlnh t~i SaiGon. V~,t an da ga y ph~n n9 va phii.n d6i trong du lu~n the' gidi vdi hai an tli' hlnh danh cho hai Thu<;1ng t9a Thich Tu~ Sy, Thich Tri Sieu (Le Mqnh That), hai an chung thiin cho hai Cu si Phan Van Ty va Ton Tha't Ky ... Hoa thu<;1ng Thich Due Nhu~n bj ke't an 10 nam tii., cac vi khac bi tir 4 de'n 15 nam tii.. Bao SaiGon Giåi ph6ng s6 ra ngay 1.10.1988 da phåi than len tinh vo uy va hii.ng khi cua ba vj Tang si Ph~t giao khi vie't: "Phq.m Vdn Thlidng (tUe Tu~ Sy), U Mq.nh That (tUe Tri Sieu) va EJ6ng Vdn Kha (tUe Due Nhuqn) vdn ngoan cf/ khOng nh~n tqi". Do ap llfe qu6c te' va cu(>e v~n d(?ng cua ngu'oi Vi~t håi ngo~i. ngay 15.11.88 Ha N<)i da phåi xli' phue thåm dti giåm hai an tli' hlnh xu6ng 20 nåm ru, hai an chung thiin xu6ng 18 va 16 nåm tii. .. . Hoa thu<;1ng Thich Due Nhu~n giåm xu6ng 9 nam tu. Hoa thu<;1ng du<;1c trå tlf do ngay 14.1.1993. Vai thång sau, nhan Mua PMt Dån, Hoa thu<;1ng vie't bue tam thu gli'i tam v! Hoa thu<;1ng Thich Tri T!nh. Thich Thit;n Sieu, Thich Minh Chiiu M n6i len n6i ni~m Ph~t giao tru'oc thcri cu()c. Ba v! d~u thu(?c hang giao phåm cao ca'p ciia Giao H9i PMt Giao Vi~t Nam Th6ng Nha't trude nam 1975, nhu'ng nay ph~,tc Vl,l cho Giao H9i PMt Giao Vi~t Nam ciia NM nuoc C(?ng sån. Hoa thu<;1ng Bue Nhu~n vie't: "... Trong tlziJi nucJc ta bi do hq, ke do Jzq da tim mqi caclz di tach riJi PMt Giao ra khoi dq.i kh6i dan chUng. Hq Cke do h(?) hiiu ro rling: vao cac mua tf! clztl etla dan tqc, nhilng tin hi~ u ttJ.p hqp dan chung thuiJng da duqc phtit ra tit ducJi mai chua c6 ddn sd, ndi nhilng nguiJi Tdng si ao våi hiin lanh.

(... ) Miin Nam s~p d6. nhdu nluJ.lanh dq.o Giao Hqi PMt Giao Vi~t Nam Thong N/zat bi tu day, bi co ltJ.p, nhdu lf! vi~n va cac cd scJ vdn h6a, xa hqi bi tich thu. Ngoi Vi~t Nam Quo'c lf! tq.i Sai Con bi san bling va duqc thay the' vao d6 la mqt t~ diim dn chdi giåi tri kh6ng 16, con lq.i chdng chlla mqt ngoi thtip chlia xay xong dling co ddn /q.e lang! "lJay la mqt ndm dau nhlic nhOI d6i vcJi toan khOI Ph~t tli Vi~t Nam. Nhllng mqt ndm dau lcJn n/zat phåi ki dtn vi~c quy Hoa thuqng dling ra ltJ.p len mqt giao hqi mcJi. Thf!c rt giao hqi d6 chdng nhilng khOng c6 tinh cach phtip n/zan etla mqt tan giao lcJn nlzu Giao Hqi PMt Giao Vi~t Nam ThOng N/zat, lq.i ding chdng duqc huiJng quy che'Hi~p hqi nhu thdi thf!c dan, ma n6 chl con IQ mqt t6 chlic c6 tinh cach nlim trong hi~p hqi, d6 la Mift trtJ.n T6 quo'c Vi~t Nam. "Dau x6t biet bao khi PMt Giao lq.i Il! blide vao mqt viing ao tu".

Vi~t

Nam tit con lq.ch nhO da vung thoat ra duqc dq.i dudng, thi nay quy Hoa thuqng

Sau khi hay tin, Cong an da ra l~nh cho Hoa thu<;1ng Thich Bue Nghi~p. trl,l tri T6 dinh Giac Minh, niem phong can phOng ciia Hoa thu<;1ng Thich Bue Nhu~n dti chO Cong an xli' ly. Bi~u nay c6 nghia lå Cong an se de'n kham xet, tich thu cac tu li~u cua Hoa thu(,1ng! MQt Slf vi ph~m trifng tr(,1n vao nhan phåm va deri s6ng ciia ngu'Cfi cong dan khi s6ng ciing nhu lue che't. Bay la ly do, khi cac mon d6 phåp quye'n cM nh~,tc thiin Hoa thu<;1ng Thich Bue Nhu~n tir bt;nh vi~n l)~i H<?C y Du<;fc V~ Chila Giac Minh da khong du(,1c quy~n ru'de Hoa thu'<;1ng len phOng rna phåi t~m quang a sån chUa. M~c ba o Slf thlnh eau khån thie't ciia chu Tang Ni, PMt tli', c6 ngu'Cfi phåi ga o kh6c, Hoa thu'(,1ng Thich Bue Nghi~p vån ch6i tir, la'y co: "Toi phåi chO:p hanh l~nh etla Cong an".

46

Phåp Åm Xuao Nhlim NgQ 2002


Du<Jc biet ding, hai T6 dinh Giac Minh va Vinh Nghiem se dU'ng ra lo vi~c tang l~. Trudng han T6 chUc la Hoa thu<Jng Thich Giac Håi, Trudng Mon pMi T6 dinh Giac Minh - Vinh Nghiem, cung vd"i Hoa thu'<Jng Thich DU'c Nghi~p. T~ trl T6 åinh Giac Minh. L~ ~p Kim Quan ett hanh vao lue 10 gii1 sang 22.01.02 Cl Othang 12 am l!ch) d" chila Giac Minh, s6 716 du'ong Di~n Bien Phti, Phuong 11, Qu~n 10, SaiGon. Vl h! quan che va canh gac giit gao, Hoa thu'<;1ng Thich Quang Dl), Vi~n tru'dng Vi~n H6a D~o. da khong th: ri1i Thanh Minh Thi~n Vi~n de'n phUng dieu, nhttng sang ngay 22.01.02, du h! cong an nglin ch~n. nhttng da c6 300 chu' Tang Ni va P~t tu thu<)c Vi~n H6a E>~o da den dl;l' l~ nh~p Kim Quan. Va vao lue 9 gio sang ngay 23.01.2002, theo dlJ.' tru m<)t PMi doan d~i di~n Giao H<)i P~t Giao Vi~t Nam Th6ng Nha't se l~i de'n cung vieng tr<J tien Giac Linh Hoa thu<Jng.

Va o lue 8 giC1 30 sang ngay thli' niim 24.01.2002 Cl2 thang 12 am l!ch), L~ Di Quanva L~ Tra Ty c6 Hoa thu<Jng Thich E>U'c Nhu~n da du'<Jc cU' hanh tn;mg th€ va thieu t~i Lo Hoa Tang Blnh Httng Hoa, huy~n Blnh CMnh, Sai GOn. E>a c6 tren 2000 Tiing Ni va P~t tU' va tren 40 chu' Tiing <} Hue va Quång Tq do Hoa Thu<;1ng Thich Thi~n ~nh dm d~u ciing da c6 m~t trong tang l~ dua ti~n theo linh cU'u nay, m~c du c6 slJ.' ca'm doan va ngan ch~n cda cong an thanh ph6 Mi vd"i gid"i Tang si va P~t tU thu<)c Giao H<)i P~t Giao Vi~t Nam Th6ng Nha't, la Giao H<)i khong du<Jc nha c~m quy~n cong nh~n k€ tir khi E>ång va Nha nu'd"c cho thanh l~ p Giao H<)i P~t Giao Vi~t Nam nåm 1981, rna da s6P~t tu g9i la Giao H<)i Nha nu'd"c. Tir ndi h! quan che d" Quang Ngai, E>~i lao Hoa thu'<Jng Thich Huy~n Quang da c6 viet m<)t Dieu V lin gUi vao. Nhttng ngu'C1i dm Dieu Van di danh Fax <1 Quång Ngai da h! bil:t va cong an t!ch thu E>ieu Vlin a'y. M<)t v! su'thu<)c Giao H<)i Nha nud"c d9c ti~u sU' Hoa thu'<Jng Thich E>U'c Nhu~n. nhttng l~i chcing dam nhiic nhd gl den chUc Yl,l, hanh tr~ng hay sl;l' th6ng thu<)c cda Hoa thu'<;1ng Mi vd"i Giao H<)i Ph~t Giao Vi~t Nam Th6ng Nha't. T~i håi ngo~i. Boa thu<Jng Thich Hl) Giac da kha'p bao trong m<)t Thong Tu d~ ngay 21.01.02 va cho biet: "EJ! tuifng ni~m cong ht;mh sau da y dia mqt b4c Cao Tang da suot diJi t4n t~y hy hie'n cha EJc;zo Phcip va Dan Tqc,

U Thq Tang va

Trq tie'n Giac linh EJc;zi liio Hoa thuqng Co' van se duqc Giao Hqi Ph4t Giao Vi~t Nam ThOng Nhift Hdi Ngoc;zi tc;zi Hoa Ky va Miin Vinh Nghibn td chac lue 11 giiJ trua Chu nMt. ngay 27.01.2002 tc;zi Chua Vinh Nghiem, California, d6ng lue tren 300 Chua, Tu vi~n. Thiin vi~n PMt giao khdp noi tren the' gitJi va hang ch~c ngan Tl! vifn tc;zi quoc nqi ciing sed hanh U Trq tien Giac linh EJc;zi lao Hoa thuqng". Du b~nh yeu tri~n mien, nhttng khi nghe tin Huynh tru'dng Gia Dlnh P~t tU' Vi~t Nam H6 Ta'n Anh v! pM p thieu thån ngay 02.09.2001, Hoa thu<Jng li~n viet thu' gUi cac v! lanh d~o Bang C<)ng san va Nha dm quy~n Ha N<)i. Thu d~ ngay 04.09.2001, va da y la hån van cu6i eling cua Hoa thu'<Jng Thich DU'c Nhu~n. GlA O H(H P~T GlA O VIETNAM THONG NHAT c6 vAN BAN cHi D~o vlENHOAD~O

Kinh gii'i: - Cac v! Llinh d~o Dång C<)ng sån Vi~t Nam - Clic v! Llinh d~o Nha nu'd"c C<)ng Hoa Xa hQi ChU nghia Vi~t Nam

Thua Qui vj, Qui v! da biet ro sl;l' ki~n Ph~t ttl' H6 Ta'n Anh, phåp danh H~nh Minh, 61 tu6i, tl! thieu ngay 02/9/2001 d€ phån d6i chinh sach cda E>ang C<)ng san Vi~t Nam va Nha nud"c C()ng bOa Xa hQi ChU nghia Vi~t Nam Mi vd"i Ph~t Giao Vi~t Nam. Sl! ki~n a'y da lam xuc d()ng lu'dng tam toan th€ nhiin lo~i. Yeu le s6ng, ghet cai chet, d6 la hån tinh tl;l' nhien cua m<:>i chUng sinh. Nhii'ng cai chet tl! nguy~n tir trong sau thåm, d~u ham chUa y nghia thiet c6t nha't c1la nhiin sinh, phån anh ro thl;l'c tr~ng xa hQi. Vl v~y. trong cu'dng v! lanh d~o tinh th~n d6i vd"i P~t tu Vi~t Nam, toi tl! tha'y c6 Mn p~n nhac nhd Dång C<)ng sån Vi~t Nam, va Nha nud"c C<)ng hO a Xa hQi ChU nghia Vi~t Nam hiiy c6 du can dam thira nh~n trach nhi~m cda mlnh trude sl! tl! thieu vlly tud"ng cua Ph~t tU' H6 Ta'n Anh. Qui v! khong nen l~n tranh trach nhi~m nay bång cach quy chieu cho nhii'ng nguyen nhån rna toi hiet chiic tl! hån thån qui v! tha'y ro la d6i tra. Nguyen nhiin siiu xa nha't, d6 la chinh sach tieu di~t Ph~t Giao Vi~t Nam, bOn da tang cho cac gia tq truy~n th6ng dan tQc, bång cach kh6ng che m9i sinh ho~t ciia P~t Giao Vi~t Nam, ngt,1y t~o va tl! y bien cåi Giao Phåp trong sang cua P~t T6 r~p khuon theo cai g9i la d!nh hud"ng xa hQi chti nghia, bien Giao H<)i P~t Giao Vi~t Nam thanh m<)t t6 chUc chinh tri du'd"i Sl! lanh d~o cua M~t tr~n T6 qu6c vd"i chinh sach thåm hi€m la thOng qua ton giåo d€ t~p h<Jp va kh6ng che qu!n chl1ng, h~u ph1,1c Y1,l tham v9ng quy~n ll;l'c th6ng tri cda m<)t thi~u s6 thi~n c~n tren tuy~t d~i da s6

PM p Åm Xuiln Nhilm NgQ 2002

47


quån ch6.ng nhan dan. Chfnh sl;\' bang ho~i etla cac gia tti truy~n th6ng eling vdi chfnh sach ap Mc bång b~o ll;l'c chuyen chfnh vo sån la nguyen nhan chfnh cho nhi~u ~ tl;l' thieu clia Tång, Ni va PM,t tii' Vi~t Nam trong qua khu. Gia tti d~o due cån hån etla PM,t Giao la ton tr9ng sl;\' s6ng. Ly tud'ng etla nh11ng ngrrai theo D~o PM,t la nang cao phåm cbii't sl;\' s6ng etla mlnh, va etla he't thåy cMng sinh. Vl v~y. Giao H()i Ph~t Giao Vi~t Nam Th6ng Nha't da va se lam he't suc mlnh dS Tång, Ni va PM,t tii'Vi~t Nam khong vl chfnh sach thiSn c~n etla dång C()ng sån rna phåi hy sinh than m~ng. Nhu'ng ne'u dång C()ng sån Vi~t Nam khong tl;l' Mi cåi, thay d6i chfnh sach khong phåi chl ri eng vai Giao H()i PM,t Giao Vi~t Nam Th6ng Nha't, rna la thay d6i toan di~n chfnh sach cai tti da't nudc, thl tlnh hlnh se ra't t~ ~i. B~o ll,l'c chl c6 thS khua't ph~c nh11ng ngU'Oi khie'p nhu<Jc, nhu'ng kh6ng c6 y nghia gl d6i vd'i nhung con ngU'CJi bie't s6ng va che't cho xll'ng dang vd'i phåm gia etla con ngU'CJi. Qui vj hiSu ro di~u nay . Vl v~y. m()t cach chiin thanh, toi xin nh~c nhd' qui vj dirng vl cu6ng v9ng quy~n ll;l'c rna ch~y tr6n sl;\' th~t. lån tranh trach nhi~m etla mlnh trUde m9i tlnh cånh kh6n quån ciia ba't cu m()t c6ng dan nao. Vl h~nh pMc etla nhan dan, vl sinh m~ng vo gia etla con ngU'CJi, toi du mong dång C()ng sån Vi~t Nam sdm thuc tinh, dS kh6ng m()t c6ng dan nao vi båo t6n danh tie't va cac gia tti thieng lieng etla con ngrrai rna phåi ch9n con dU'CJng tl;l' hUy. Tran tr9ng kinh cha o Qui vj. PM,t ijch 2545, ngay 04 thang 9 nåm 2001 C6 va'n Ban chl D~o Vi~n H6a D~o Hoa thu<Jng Thfch Due Nhu~n ,.?

?

Sd LUQC TIEU SU HOA THUQNG THICH DUC NHU4.N I.THÅNTHf: Hoa thll'<,fng Thi~n su THfCH DUC NHU,.~.N. phåp hi~u Tri T~ng, the' danh D6ng Van Kha, sinh ngay 14 thang eh~p nam Qui H<,1i Cthll boy. ngay 19 th6ng gieng. 1924). Chfnh quan lang L~c Chfnh, xa Duyen Blnh, huy~n Trl;tc Ninh, phU Xuan Truang, tinh Nam Djnh. Than ph1,1la 6ng E>6ng Van Trung va than måu la ba chfnh tha't Ha Thj Thln hi~u Trinh Th~c (ca hai vi dau do mon phon). Ngai la ngrrai con thu til' trong m('>t gia dlnh thanh bån thu()e dong qui tqc theo Nho h9c. Ngai c6 2 nguai anh, l ngU'Oi chj va 3 ngU'CJi em di bao (2 traL 1 g6i).

Il. XUAT GlA: Ngai xua't gia nam 1937 vao lue 13 tu6i (do nhon duyen dqc b6o 8u6c Tu~ mo gi6c ngq). Y chl sU' la Hoa thu<Jng Thfeh (thuqng) TÅM Chq) THlfdNG, ~tri ehiia lang Lieu Håi, phU Nghia Hu'ng, thuqc Son mon PM Ninh (Nom 8!nh).

Hoa thll'<,fng th1,1 Sa Di giai t~i ehiia C6 L€, huy~n Trl;tc Ninh vao nam 1941 va th~ d~i gid'i Ty Khu'u t~i Gioi dan T6 dlnh PM Ninh vao nåm 1943. Sau do Ngai da theo h9e t~i eae Tung Låm: - T6 dlnh PM Ninh - PM,t h9c vi~n chua C6n CNam D!nh) - T6 dlnh Te' Xuyen CHa Nam) - PM,t h9c vi~n Bao Qu6c (Hue') "" Quang (Sai Gon) - PM,t h9c duang An

m. D~o NGIDEP: Nåm 1949, chinh thuc ho~t d('>ng Ph~t sl;\' vai chuc ~ ph6 ChU tjch H('>i Ph~t Giao Nam E>jnh CMien xuan Truong Hai Hqu); ChU tjch la Hoa thll'<,fng Thfch Trung Quan, ~ tri chiia lang Quån Thll'<,fng (Quan Phuong, Hai Hqu) va cu6i nam 1950, xin tir ehue trd' v~ s6ng ne'p s6ng etla m()t Tång si, tie'p ~c sl;\' nghi~p h9e va'n va nghien cll'u Ph~t h9c.

Bh nam 1954, Ngai di cll' vao Nam s6ng cu()e d(Ji tinh tu; Nam 1956-57, dU'<Je sl;\' tin nhi~m etla ehuTiing eu giu chue ChU tjch CT~ slJ truC1ng) Giao H()i Tang Gia Båe Vi~t ~i Mi~n Nam; Nam 1959-61, giu chUe Uy vien Van h6a T6ng H()i Ph~t Giao Vi~t Nam; Nam 1960-61, tai nh~n ehUe ChU tjeh GHTGBV ~i Mi~n Nam; Nam 1962-63, dåm nh~n chue T6ng Thu:ky Giao H()i Tang Gia Vi~t Nam;

48

Phåp Årn Xu§n Nhilrn Ng<,> 2002


Nam 1963, kh<li d<)ng phong trao dåu tien ch6ng che' d<? d()c tai nha Ngo (tqi SaiGon) trong Ph~t Giao va dan ap PMt til: t1,1i Hue', nhån mua Ph~t Dan PL 2507 (1963);

Vl,l

tri~t h~ cC1

Nam 1964-65, gi u chUc Vv tnt<lng Vv ki~m duy~t GHPGVNTN; Nam 1965-66, chU nhi(!m kiem chU blit nguy(!t san V~n H1,1nh, ~p chi nghien cll'u, phiit huy Van h6a PMt gi a o va V an h6a Dan t(>c, vd'i sJ! c(>ng ta c cua m9t s6 h9c giii, giao su' d11-i h9c, van nghc\! si t~i thU do Sai Gon (tqp ehi xu6t bon duqe tron 2 nom, 24 s6). B6ng thC1i chU tntdng nha xuilt biin V~n H11-nh; Nåm 1969-70, Giao su' Phan khoa Ph~t h9c va Trie't h9c Bong phu'dng Vi~n B11-i h9c V11-n H11-nh (sau nien kh6a d6, vl bqn Phqt st.J khae nen Ngai da xin nghi dqy);

Nam 1967-73, gi u chUc Chiinh Thu' kY vi~n Tang Th6ng, do Due Tang Th6ng Thich T!nh Khie't Hinh d~o va la h9i vien H<?i B6ng Giao Phå'm Trung Vdng Giao H9i Ph~t Giao Vi~t Nam Th6ng Nha't; Nam 1969-71, triing tu t6 dlnh Giac Minh. Nguyen tn,t sd Giao H9i Tiing Gia Båe Vic;!t t11-i Mi~n Nam; Niim 1971-72, chU but nguy~t san H6a Bl!-o, cd quan truy~n ba chinh phiip cua T6ng Vv Hoiing phiip Giao H9i Ph~t Giao Vi~t Nam Th6ng Nhilt; Nam 1975-81, giu chUc

rrv tri T6 dlnh Giac Minh;

Niim 1985-93, b! Nha nu'd'c C9ng siin Vi(!t Nam belt giam vd'i t9i danh

"tri chac cho'ng cdclz mc;zng";

Niim 1993-1996, tinh tu t~i chUa Giac Minh, va trong thC1i gian nay Roa thu'gng viin tie'p tvc d9c, vie't va tu' V~ du'C1ng hu'd'ng phiit tri~n cua PMt Giao Vic;!t Nam.

u'U

* Ba vie't cho cac Nh~t Bao: ThC1i Lu~n. Tin Sang, Dan ChU, Gi6 Nam va cac tl/o p chi: Ph~t Giao Vi~t Nam, Van H6a

A Chiiu, Lien Roa, Viin, Viln B~. TuTu<lng ... *Ba di~n thuye't v~ d~ tai Ph~t giao va Viin h6a Dan t(>c t11-i: - TruC1ng B1,1i H9c Van khoa SaiGon (1959) - Tru'Cfng Qu6c gia Åm nh1,1c va .Iqch ngh~ Sai Gon (1963) - Vi~n Ph~t H9c V11-n H1,1nh (1970) Va Roa thu'gng da d~ tJ!a cung gid'i thi(!u nhung ta c giii va tac phå'm c6 gia

tr! V~ m~t ton giao va V~ van h<?C.

* Tac phå'm da in: 1. 2. 3. 4.

5. 6. 7.

Gi6 Thieng (Tho), V11-n

H~!-nh,

1959;

Ph~t H9c Tinh Roa, M<)t T6ng Hgp B~o Ly (då tai bon 41an), V11-n H~!-nh, 1960;

Chuyen hi~n B1,1o Ph~t Vao ThC1i Bl!-i, V11-n H1,1nh, 1967; Trao Cho ThC1i B11-i M<?t N<?i Dung Ph~t Chilt (sach då djch ra Anh ngu, Vqn Hqnh, 1969); Su M~nh Ngu'C1i Ph~t Til: B6i Vd'i Dan T()c Va B11-o Phiip; Kie'n Thie't Van Minh PMt Giao; D11-o PMt Va Dong Su Vi~t;

(ba toe pham 5, 6 va 7 do ViE$n Triet Ly ViE$t Nam va Triet Hqe The GiCii tqi California, USA 6n hanh, 1995-1996. Va tai bon tqi Sai Gon nom 1997)

Thd: Sang m<?t ni~m tin (djeh va sang toe tU nom 1975 den nay), Vi~n Trie't Ly Vi~t Nam va Trie't H9c The' Gid'i t11-i California, USA iln hanh, 1999. Hud'ng Bi Cua ThC1i Bl!-i, Vi(!n Trie't Ly Vi~t Nam va Trie't H9c The' Gid'i t11-i California, USA iln hanh, 2001. * D!ch Kinh: Nhii'ng Bi~u Ph~t Dl!-Y- Ph~t Thuye't Tu Th~p Nh! Chu'dng; LC1i D~y Cu6i Cung Cua Bue Ph~t- Thiiy Bat Nie't Ban Lugc Thuye't Giao Gid'i Kinh; (Ca hai toe pham tren nguyen van cha Han trieh trong 'Th6nh EJi~n Yeu Tqp', Chua Giac Minh 6n t6ng, 1980-1995. ky ten: Thai Kh6ng);

- Khai Ni~m Trie't Ly Kinh Roa Nghiem, Vi~n Trie't Ly Vi~t Nam va Trie't H9c The' Gid'i t~i California, USA iln hanh, 1999.

Suo't cu()c d<1i, tll' khi xua't gia hanh d~o cho de'n lue vien ~ch, Ho a Thu'~ng Thich Due Nhu~n da n6 htc khong ngU'ng trong cong vi~c xien du'dng d~o phiip. Cu9c dC1i Ngai la m9t tilm gu'dng sang ngC1i v~ d~o h~nh va sJ! nghi~p hoiing h6a cho Tiing Ni va Ph~t tU noi theo. M~c du sele thiin cua Ngai khong con nua nhu'ng d~o h~nh va sJ! nghi(!p hoå.ng h6a cua Ngai se mai mai la ng9n du6c soi duC1ng cho Tang Ni Ph~t tu Vi~t Nam 3 mai sau.

PM p Åm Xu!ln NMm Ngq 2002

49


Khi Hoa Thtt~g vi~n tjch, Thtt~g tQa Tu~ Si c6 gdi la thd ra håi ngo~i, nguy~n van nhtt sau: Gia Lam, 22.01.2002, Pl. 2545 Kinh gd'i Thåy Thich Man Giac, Chlia

Vi~t

Nam

Thå y ton kinh, Vl con khong c6 (!!a chl cua Thåy nen con phåi nha trung gian chuyen thu cte'n Thåy.

Thåy Due Nhu~n vita vien t!ch. Chi~u hOrn qua, con du<Jc tin Thåy b~nh n~ng, dang du<Jc dua di cå'p cU'u t~i ~nh vi~n D~i H<;>c Y Du<Jc. Con v<)i vang len b~nh vi~n. lue ba'y giC1la 3 gia chi~u. ngay 21 thang gieng 2002. De'n n<1i, con du<Jc vao tham Thåy. Lue d6 cac båe si va y ta, khoång 10 ngu'di, dang lam thu phiip hO ha'p nhan t~o. va cho Thåy thd' oxy. Vl dang lam ca'p cU'u, nen b~nh vien båo ngu'C1i nha ra ngoai he't. ChUng con ra ngoai ng6i d<Ji . De'n khoång 4 giC1 50 phUt, y ta ra g<;>i ngu'C1i nha etla b~nh nhån vao. ChUng con vao m<)t lat, thl båe si cho bie't Thåy da di r6i. H<;> cho phep dua nh1,1c than Thåy v~ chlia. ChUng con d~ ngh! b~nh vi~n cho xe. H<;> d6ng y. Sau d6, ca c thie't bi cå'p cll'u du<Jc thao gd', va chUng con da theo xe ca'p cU'u h9 ni~m ru<'}c nh~c thån Roa Thu<Jng v~ chiia. Vl ta't cå chUng con d~u la khach Tang cua chlia, nen theo sl;l' hu<'}ng dån etla chiia, t~m quan nh1,1c than Thåy du<'}i san chiia. M<)t lat sau, Thåy Giac Diing va Ni SuTinh Nguy~n de'n. Hai vi glj.p Thåy Due Nghi~p. d~ ngh! ru<'}c nh1,1c than Roa thu<Jng len nghl t~i phOng rieng etla Thåy. Roa Thu<Jng Due Nghi~p n6i, Cong an Thanh ph6 vita g<;>i di~n ra l~nh niem phong ngay phOng Thåy, do d6 khong dua len d6 du<Jc. Oie vi c6 tranh lu~n v<'}i Roa Thu<Jng Due Nghi~p m()t lue la u, c6 khi l<'Jn tie'ng keu kh6c. Nhu'ng Roa Thu<Jng Due Nghi~p cu<1ng quye't cha'p hilnh l~nh etla Cong an. Do d6, ca c vi quye't dinh ru<lc nh1,1c than Thåy len quan t~i phOng khach rieng etla Thåy tren lh. ChUng con, g6m m<)t s6 ca c Thåy hi~n di~n. d6ng nghieng vai ru<lc nh~c than Thåy len lh. Sau d6, cac Thåy giup lau mlnh Thåy, va thay y ph~c . Roi cMng con eling cac Thåy cac Co dånh l~ nh~c thån Thåy va dong thanh ni~m hOng danh Ph~t de ti~n bi~t Thåy. Con ciing c6 glj.p Thåy Due Nghi~p de Mi y kie'n v~ tang le. Roa Thu<Jng Due Nghi~p n6i, de cM ChuTang Ni trong t6ng mon h<;>p m<li quye't d!nh ngay gid. Nhu'ng Roa Thu<Jng Due Nghi~p ciing cho biet y rieng, la sang mai, ngay 22 thang gieng 2002 se nh~p li~m. nhu'ng chua quye't d!nh gid. Roa Thu<Jng Due Nghi~p ciing n6i, vl chl du<Jc phep quan t~i chiia ba ngay thOi, nen ngay 12 thang 12 am ijch se lam le hoå thieu. Thåy ra di ra't nh~ nhang. CW to ve h<1i dau nhuc m9t chUt khi dua len xe ca'p cU'u. Lue d6, Thåy båo dcJ Ngai ngoi d~y. vl kh6 tho. Roi Roa Thu<Jng dua tay nåm chlj.t thånh ghe' tru'oc M ch!u d\l'Ilg. C6 le sl;l' dau don khong it. Nhu'ng Thåy dii khiic ph1,1c nen khong c6 då'u hi~u gl qulin qu~;ti vl dau nhuc. Sau d6 thl Thåy bOn me dån, cho cte'n khi ngu'ng thå. Thåy nåm nhu dang ngd, vdi gu'<1ng mlj.t tir bOa, an nhien. ChUng con khong ai mang må y hlnh theo nen khong ghi l~i du<Jc hlnh ånh cu6i eling nay. Con nh<l ngay ngay dåu tien, khoång nam 1965, con len håu Thåy (1 Giac Minh, va trinh Thåy xem bai con mdi vie't v~ Trung quan. Thåy khen, va cho dang len t~p chi V~n H~nh. R6i Thåy khich l~. con tie'p ~c vie't. Vira h<;>c, vita nghien cll'u vita vie't; nhd thu~n duyen nay rna sl;l' h<;>c Mi giao ly etla con ra't tie'n bQ. Sau d6 Thåy g<;>i con v~ lam Thu kY toa so~;tn cho t~p chi; cho cte'n khi con tro v~ Hue', cu6i nam 1966. Thåy la vi Thåy dii dlu dilt con nhung budc dh trong CUQC ddi h<;>c d~o va hanh d~o CUa con. Hi~n nay, Chu vi Ton tue d6ng hang v<'}i Thåy khong con bao nhieu vi. Con bie't Thåy la m9t trong cac vi SuTruång etla con, rna d~o tlnh Mi voi Thåy Due Nhu~n råt tham thie't, va da eling vdi Thåy Due Nhu~n lanh d~o Tang Ni PMt Td' Vi~t Nam vu'<Jt qua nhii'ng thd' thiich gian nan nha't trong nhung ngay den t6i etla ijch sd' dan t9c va d~o phap. Cho nen, trude S\1' ddi bie'n chuyen khong thudng, d~o tich cua b~c Cao Tang th~c h<;>c dii de'n va da di, vinh vi~n ra di, con ghi l~i d~m net trong tu duy thi~n quan cua Chu vi Truong b6i d6ng hang. Trong cåm xuc d6, con kinh gd'i de'n Thåy må'y dong suy tud'ng, udc nguy~n rång an due cua cac b~c SuTrud'ng hi~n ti~n vån luon luon la b6ng cay tri tu~ che mat chUng con trong vo van thd' thach rna chUng con vh dang phåi c6 giing tl;l' mlnh vu'<Jt qua de thanh t\l'U m<)t phån trong tam nguy~n vo bien cua nhung ngu'di dii dang hie'n ca CUQC ddi cua mlnh tu h<;>c va hanh trl Chanh phap.

Con kinh le Thåy, Tu~

Sy.

Sau do Hoa Thuf/Ilg Man Giac co gdi Di€u Van, nguyen van nhu sau:

50

Ph<ip Åm Xuao Nham NgQ 2002


Gidc linh Thtiy tan kinh,

Gi(f phllt TM y an nhien xå båo than, thl ben nay hdn nii'a dem. M()t P~t tii' cua TMy ~ mi~n Bong nu'Øc My, giqng d~m dla mtdc milt, khåp hå o cho to i tin TM y da tU' bi~t. l~ tie'c thu'dng nhu' tran ng~p. khåp d6 kha'p da y. R6i Tu~ Sy, m()t ~u tån, ke d6ng tam d€ thudng cua TMy, rna toi thuC1ng vi nhum()t ~t kim cudng hi€m hoi lån trong da soi cua P~t Giao Vi~t Nam ngay nay, trong n6i co qu~nh bao la vU'a sau m()t måt mat ldn lao da ai tin cho toi bling la thu khong ni em rna to i bi€t m6i chU ciing triu n~ng n6i lCmg. TM y da sO'ng m()t cu()c d(fi xll'ng dang, ph~m cach vång vi).c nhu trang råm, chan tlnh r~t rao nhu s6ng bien, de nay trong cu()c gia bi~t nay ai rna khong ti€c, khong thu'dng, khong ton kinh Th~y vØi hång sa cåm xuc. "Th&y ra di rdt nht: nhclng". D6 phåi chang la cach sO'ng tn;m ml)t di:Ji dai cua TMy. TMy nåm nhu dang ngii, vdi gu'dng m~t tir bOa, an nhien. D6 phåi chang ciing la tåt cå nhrrng gl c6 tht!c ndi Th~y rna chUng toi Mng g~p g<'J. Trong l~ng le, TM y la gO'c tr~m thdm ndi nlii sau, la chie'c c()t am th~m chO'ng giii' ngoi nha Vi~t P~t giii'a ngii'a nghieng, la hdi th~ hy vqng etla ml)t th€ tr~n ra ri'1i. TM y sO'ng nhu th€ va ciing da ra di nhu th€. Tu6i gia, h~t l~ kho tu~ng la kh6 chåy thanh ml)t giong dau trUde n6i ni~m bao la thudng cåm. Ma khong, doi måt da khong tirng dii'ng du'ng vdi d(fi cii da r~t rao l~ x6t trUde ni~m dau mdi nay. M()t chia bi~t råt blnh thuC1ng nhu'ng råt d6i d()t ng()t, ng~m ngil.i. Tir lue bi€t rång TM y da tht!c sl! ra di, toi ha y nhln vao khoång khong ben ngoai cii'a s6, nhu h,tt l()i m()t da'u v€t quen va toi da kh6c, kh6c Th~y bång hai con milt tin c~ y tir lau cua toi, v~ m()t sl! viing b6ng da mang theo råt nhi~u k)' vqng.

Ndi Th~y Chi cao- Nguy~n Wn va Hil.ng tam vån bllng long trU ngt,t trong m()t than xac khiem tO'n, ndi m()t di:Ji sO'ng hang ngay d~m b~c. ndi m()t trai tim lue nao cfing vui nghi tdi ngu'Cfi va mai mi€t tlm hQi cd phl,lllg sl!. Vi~t Nam, trong "thili dq.i" cua nii'a cuO'i th€ kY hai mudi, n€u c6 di€m phUc thåm nhu~n chllt nao "chdt Phlj.t" thl d6 la m()t ph~n cong lao d6ng g6p cua Th~y. m()t ngu'Cfi lue nao ciing tha thi€t "dem Phlj.t V~ ngl:l giua dili". TM y tlnh nguy~n lam than thuy~n de cM D~o va DC1i, mC1i mqc an dn nhrrng tam h6n d(fi cåm rung theo lO'i d~o. khi€n cho khu Wi:Jn th€ gian m()t d~o thdm lirng hudng Phåp. Lam båo, vi€t van, so~n sach cfing lå de ch~ cai ly tu~ng ph1,1ng sl! nhan th€ bling con dui:Jng P~t. dem h~t giO'ng "Tinh Hoa Phlj.t hqc" gieo tr6ng tren mi€ng da't phåm l1,1y cho con ngu'Cfi dai them tay hai! TMy la ngqn den Phåp con d~y dh giii'a dem dong cua D~o. la anh duO'c hling tårn giii'a b6ng tO'i cua DC1i . Vång TM y r6i, D~o Phåp va Que Hudng c6 con m()t hy vqng d6i thay? Chii' nghia toi hOrn nay du~c n6i rav~ TMy, nhi~u khi cfing tr~ thånh trO'ng r6ng, khong du bieu tru'ng cho y nghia cua M()t Cu()c DC1i. TM y di, tir la u, trong am th~m toi vån d~i ml)t bu6i trimg phllng vdi TM y ndi que cii de rna tam sl! cho n6i nhd ni~m mong. "Nam mudi niim tty la bao nhieu tlnh?" . Tir m()t ch6 ng6i chung dudi gO'c nhiin tren san chil.a Bao QuO'c, Mi nhii'ng ngay SaiGon thanh b~ch dån than vao vi~c D~o. d€n nhii'ng nam thang lo toan cho tinh m~nh Ph~t phåp va Que hudng qua tuyen ngon "h6a giåi" .... C6 phåi Mn cuO'i toi vdi TM y con di du~c vdi nhau la tren nhrrng chi€c xichlo rna y qua l~i giii'a m()t SaiGon da måt ten vdi nhrrng bao g~o n~ng tlnh di tham nhii'ng van ngh~ sy thån hii'u dang l~c long giii'a CUQC d6i d(fi! Bay gi(f, Th~y da di trUØc, r6i thl n6i d(fi cua toi chl con la ni~m Mn tui.

d ndi xa, toi cui d~u xin vqng bai Giac Linh TM y m()t tam thuc hoan toan tJ! do va giåi thoat da c6 lue mu~n tudng de va o dC1i, hånh B6 Tat H~nh. va nay an nhien tr~ v~ t:inh dia. Kinh ti€n bi~t TMy! Thich Man Giac

L~

ThQ Tang va Truy Tie'n Ghic Linh CO'Hoa Thtt<1ng Thich Due Nhu~n.

Trong ni~m thu'dng ti€c vo h~n qua sl! ra di cua m()t Cao Tang Vi~t Nam, Giao H()i Ph~t Giao Vi~t Nam Th6ng Nhåt da long trqng t6 chU'c l~ ThQ Tang va Tmy Ti€n Giac Linh C6D~i Lao Hoa Thu~ng Thich Due Nhu~n nguyen Chånh Thu Ky Vi~n Tang Th6ng, Dudng kim C6 Vån Ban Chl D~o Vi~n H6a D~o Giao H()i Ph~t Giao Vi~t Nam Th6ng Nhåt, t~i chua VInh Nghiem 1476-1488 S.Resevoir St, thanh ph6Pomona vao lue 11 gi(f ngay 27 thang l nam 2002 vdi sl! tham dl! cua hang tram d6ng ba o Ph~t Tii' va doan vi en Gia Dlnh P~t Tii' Vi~t Nam ~i Hoa Ky. Hdn 40 Chu Tang Ni da c6 mi).t trong bu6i 1€ di). c bi~t vdi sl! hi~n di~n cua Hoa Thu~ng Thich Tam Chåu (Thuqng Thu The Gioi), Hoa Thu~ng Thich Hl) Giac CPh6 Vi~n Trudng Vi~n H6a Elqo, Chu Tjch Hqi Elong Elieu Hanh VP 11), Hoa Thu'<Jng Thich Chdn Thanh (Vi~n Chu chua Uen Hoa), Hoa Thu'~ng Thich ~nh D~o (Vi~n Chu Chua Ph6 Ela), Hoa Thu'~ng Thich Minh ThOng (Vi~n Chu Chua Vinh Nghiem) va Mu nhu d~y du cac v! Tfl,l Trl cac ngoi chil.a khac t~i Nam Cali, Hoa Ky.

Gi6o Hqi Tang Gla

PM p Åm XuJin NhJim NgQ 2002

51


NguC1i ta ciing ghi nh~n c6 slf hi~n di~n ciia I>~i di~n Ban Hudng Dån TUI GI>PTVN ~i Hoa Ky, Ban Hudng Dån Mi~n Quång I>ti'c, Ban Rudng Dån Nam Cali, I>oan C\fll Ruynh Tntong, I>oan Giac Hofmg, Ban I>i~u Hanh Åi Hifu VInh Nghiem, v.v ... Sau phh tac b~ch ciia HT Thich Minh ThOng (DQi di~n Mien Vinh Nghiem), thay m~t Ban T6 Chti'c n6i len an dti'c ciia HT Thich I>ti'c Nhu~n vdi nhi~u bang Tang si h~u bo'i ciing nhu cong lao ciia Ngai trong cong cu()c hoang phåp ~i Vi~t Nam til' nhii'ng th~p nien 50 toi nay. Sau d6 Thu'<Jng T9a Thich Vi en Ly (Chanh thLJ ky VP Il Vi~n H6a Dqo) då tuyen d9c ti~u sii' ciia HT Thich I>ti'c Nhu~n. Cuo'i thång 12 nåm 2001, HT bi b~o b~nh phåi dua vao di~u tri t~i b~nh vi~n Tho'ng Nha't SaiGon nhu'ng vl tu6i cao sti'c ye'u nen HT då vien t!ch vao lue 16:53 ngay thti' hai 21.1.2002 (mong 9 tMng Chqp Tan Tv.) hudng th9 79 tu6i dC1i va 62 tu6i d~o. Trong ni~m cåm xuc chlin thanh HT Thich H() Giac då tuyen d9c I>ie'u Van ciia GHPGVNTN VP Il VHD neu len d~o h~nh va chi nguy~n ciia HT la: Chuy~n Hi~n I>~o PMt vao the' gidi vo minh, Trao cho thC1i d~i m()t n()i dung Ph~t Chåt, HT Ph6 Vi~n Trudng n6i: HUC ldn so trC1i bi~n. NHUAN tba'm giang san muon dC1i, TRf tu~ vu'<Jt ba ngan coi, TJ\NG ly Nhu'Lai sang ngC1i. Sau d6 HT Thich Tam Cha u eting da len trlnh bay nhii'ng cong dti'c ciia HT I>ti'c Nhu~n. mo'i giao tlnh ciia ba vi Tam Chliu, I>ti'c Nh~n va I>ti'c Nghi~p trong nhi~u th~p nien vao nhii'ng thC1i k:Y kh6 khan nha't eiia sinh m~nh Ph~t Giao Vi~t Nam, Ngai n6i cå ba d~u uMn thti'c ra't ro rang v~ mo'i hi~m nguy khi chii nghia C()ng Sån vii'a xua't hi~n nen då da'u tranh khong ngirng nghl cho slf båo t6n Ph~t Giao tru'dc slf bilnh tru'dng ciia chii nghia phi nhan, phi d~o ly nay. Ph!n cuo'i khi d~ e~p de'n th<1i di~m HT. Due Nhu~n vien tjeh vdi lue C()ng sån ciit da't dång cho Trung Qu6c, Ngai da ng~m ngili ke't lu~n: Vinh dlf gl? Roan Hy gl? Khi rna C()ng sån då ciit da't dai ciia t6 quo'c dång cho ngo~i bang. Trude Giac Linh ctia HT., toan th~ Tang Tin I>6 nha't tårn hUa h~n se da'u tranh cho de'n khi gianh l~i phh da't ijch sii' ciia T6 Quo'c Vi~t Nam. Sau d6 nhi vi I>~i Låo Roa Thu<Jng Tam Cha u, H() Giac da eling tie'n len 1€ dai chinh thti'c lam 1€ Truy Tie'n va Th9 Tang cho Mon I>6, Phåp Quye'n va Ph~t tii'. Un lu'<Jt hi~u k:Y eiia BHD Trung Udng GI>PTVN t~i HK, hi~u k:Y eiia BHD Mi~n Quång I>ti'c, hi~u k:Y eiia Åi Hifu VInh Nghiem då du<Jc Chu Vj HT Tam Cha u, H() Giac va Minh Thong long tr9ng giin nd tang vang trong ni~m xuc d()ng ciia bang tram doan vi en va d6ng ba o PMt tii' hi~n di~n. I>ung 12:30 tru'a eling ngay bu6i 1€ du'<Jc cha'm dU't sau 1<1i cåm t~ ngiin ciia HT Thich Minh ThOng, toan th~ ChuTa.ng Ni cung Anh Chj Em GI>PT då ch~p hlnh htu ni~m tru'dc san chiia VInh Nghiem. • Cting trong djp nay, Gia I>lnh PMt Tii' VU.Ug Bong Båe Hoa Ky cii' banh L€ Th9 Tang va Tr<J Tie'n Giae Linh I>~i Låo Hoa Thu<Jng Thich Due Nhu~n. vao lue 2 giC1 chi~u ngay Chii Nh~t. 27 thang l, 2002 nhåm ngay råm thång Ch~p nåm Tan Tj, toan th~ huynh tru'ång va doan sinh thu()c cac Gia I>lnh PMt Tii' VU.ng Bong Båe Hoa Ky eling mon d6, h~u h9c ciia co' I>~i Lå o Hoa Thu<Jng da cii' hilnh d~i 1€ Th9 Tang va Tr<J Tie'n Giac Linh Ngai t~i Chiia Giac Roang, thii do Roa Thjnh I>o'n.

0

Sau bu6i 1€ hang tuiln t~ng kinh Thiiy Sam cuo'i nåm, hdn 300 Ph~t tii' nan l~i d6ng van t~p t~i chånh di~n d~ eung ehia xe va eilu sieu cho co' Ho a Thu<Jng. ChU'ng minh trong bu6i 1€ g6m quy chu' Tang Ni ciia ca c thi~n vi~n. PMt tlf trong VU.Ug Bong Båe Hoa Ky. ChUng toi nh~n tha'y ngoai Hoa Thu<Jng T~ Trl Chua Giae Hoang va chuNi, con c6 slf hi~n di~n ciia Thu'<Jng T9a Thich Tam Th9, ~ trl Chiia Phåp Hoa til' ti~u bang Pennsylvania, Thu'<Jng T9a Thich Tri Tu~. T~ trl Trung tårn Ph~t Giao V ~n ~nh til' thanh pho' Centreville, Virginia, I>~i I>ti'c Thich Kie'n Khai, T~ trl Chiia Hoa Nghiem thu()c tbanh pho' Springfield, Virginia, Su Co Giac Nghiem eling chu Ni Chiia Quan Åm Ph6 Chie'u thu()c ti~u bang Maryland. Sau phin cung thlnh chu' Tang Ni, vi di~u h<Jp chu'dng trlnh, anh Nguy€n Minh Nifu, chii nhi~m tuh bao Van NgM va eting la m()t trong nhii'ng huynh tru'Ong Gia I>lnh P~t Tii', gidi thi~u huynh tru'Ong Thi~n Thanh I>~ng I>lnh Kbie't, d~i di~n ban t6 chU'c chii h<Jp 1€ dång vong boa phUng die'u do d~i di~n Ban Huong Dån Trung Udng va Ban Rudng Dån Gia I>lnh Ph~t tii' Mi~n Bong Båe Hoa Ky dang eling. Sau d6, h~u h9c, mon sinh eiia co' Hoa Thu<Jng eling huynh tru'ång, doan sinh dong l~ y di ånh co' Hoa Thu<Jng 3 l~ y tru'dc khi hu'dng sang quy chu' Tang Ni dånh 1€ tac b{lch d6ng xin chu vi phåp hi~n tri tang. m~t quy chu Tang Ni, Hoa Thu<Jng Thanh I>~m. T~ Trl Chiia Giac Hoang CHoa Thvqng Thanh Dqm va Co Hoa ThLJqng dong c6 hllong. nglloi tTnh Nom D!nh. Trong qua trlnh PMt hQc eling da c6 nhung khoang thoi gian thQ giao Clong mon), muo'n mo IC1i phUc da p, nhu'ng trong ngh~n ngao ma't di m()t huynh d~ d6ng mon, Ngai khong th~ tbo't nen

Thay

52

PM p Åm Xuao Nham NgQ 2002


1<1i. Sau vai phUt c6 gång, khong ch~n du'<Jc n6i xuc di)ng, Ngai danh nh<1 Thu<Jng T9a Tri Tu~ thay m~t phUc dåp. Vudng n6i tråm bu6n nhu'ng vån net yen tinh, Thu<Jng T9a Tri Tu~ ngo 1<1i chia bu6n va phåt nguy~n chu Tang Ni cung PMt tii' d6ng ngu'i'Jng v~ cii'a PMt cåu nguy~n va cåu sieu cho Hudng Linh C6D~i Uio Hoa Thu'<Jng. Sau bai k~ Lang Nghiem va CM D;:ti Bi, Sa Cåu Sieu du<Jc Hoa Thu<Jng Thanh D;:tm cM nguy~n. Trong ngh~n ngao dåy cåm xuc, thåy toi c6 gång tvng len nhii'ng vån k~ sieu thoat quy~n trong nhii'ng dong nudc måt ng~m ngiti. Tuy da xua't gia, nhu'ng Ngai ciing nhu' Ph~t t6, vån luan Mi trong kie'p s6ng phiim tlJ.c, du da ngi) giac hdn ke pham phu vån khong sa o tranh du'<Jc kh6 dau trong mi)t slf ma't mat to l6n. Sau l~ Cåu Sieu la phån phåt tang cho cac mon d6 va chu' Ph~t tli'. Ke' de'n, huynh tru'ong Thi~n Thanh D~ng Dlnh Khie't tuyen d9c ti€u sii' va hiinh tr~ng cung chi nguy~n di) the' ctia c6 Hoa Thu'<Jng. D€ eling cåm nh~n n6i x6t xa, d~o hii'u Chlin Phåp Nguy~n Hii'u Hi~u. d~ t1i' ctia c6 Hoa Thu'<Jng, da ba y to n6i dau kh6 ctia ong trude slf ma't mat nay. M6 coi cha til' lue len 5, ong da tlm de'n PMt du<1ng d€ du'<Jc slf hu6ng dån ctia c6 Hoa Thu'<Jng. Trong tham tam ong, Hoa Thu<Jng khong chlla mi)t ngu'<1i Thåy rna con la ngu<1i Cha rna ong hiing mong u'oc. Cho nen, khi Hoa thu'<Jng vi en tich, ong moi thong hi€u y nghia ctia eau "kh6c nhzt cha che't". Ong da ma't di vi Thåy khå kinh va m<;>t da'ng til' phlJ. ... Sau d6 ong da tuyen d<;>c Th6ng Di~p cu6i eling ctia c6 Hoa Thu'<Jng. Da y la nguyen van ctia thong di~p: "T6i viet nhilng dong chil dztcJi day tha.n gåi nhilng tam h6n lu6n lu6n thao thuc de'n tdn d6 Dan Tqc va Dq.o Phap, du bq.n hi~n J trang mtdc hay ngoai mt(/c: "xin hay hzt(Jng len Due Phq.t til bi cao cå nguy~n du cho T6 Quoc va d6ng bao than yeu etla chUng ta: sffm chiim dlit mQi hq.n thu, biet tha thU va thudng yeu nhau di cung chung suc chung limg g6p ph8.n xay df!ng dat nztdc Vi~t Nam tztdng lai quang vinh. Xin luiy nhiit tam Sam H5i, nguy~n gqt råa mQi y ni~m vang bån, ddi mcJi y nghi, ngon til va hanh dqng, ddi mcJi tam Ju5n. C6 ddi m(Ji tam h6n chUng ta m(Ji du tlnh tao di lhlfc hi~n cong CUQC D6I M(JJ vAN MtNH DAT NTJ(Jc, DAN rOe vA D~O PHAP. Day la mqt thiJi dq.i rna Con NgztiJi Ctin Phåi P hat Triin Toan Di~n. KhOng Mqt The' Llfc Nao C6 Thi Lam Nguqc Duqc Ddu D6! Bling doi chtin vilng mq.nh etla minh, miJi NguiJi luiy di len!" Sau phån l~ phåt tang, chu' Tang Ni cung Ph~t tli' thåp ne'n tu'O'ng ni~m qua phUt nh~p til' bi quan. Ba Mi chuong tr6ng Båt Nhli cung ti~n chu Tang Ni Mi lieu ciing cha'm dli't: d~i l~ Th<;>Tang va Tr<J Tie'n Giac Linh C6 D~i Uio Hoa Thu'<Jng. Hoa Thu<Jng vang sanh coi Tinh D<;>, nhu'ng da d€ l~i trong long ngu<1i PMt tli' ciing nhu' con dan nuoc Vi~t mi)t tinh thån ba't khua't ctia nhii'ng ke yeu chui)ng tlf do. L<1i Thåy da giång d~y. hiiy nh~n thuc riing the' gidi da thlfc slf d6i moi thl con ngu'<1i ta't nhien phåi thay d6i d€ c6 mi)t d<1i s6ng thich nghi hdn. Vi~t Nam da du'<Jc nhii'ng gl ngoai mi)t da't nu'oc ngbeo, ni~m tin SlJ.P dB, d~o due suy d6i, tu6i tre khong c6 tu'dng lai. Du O' ndi dau, trong b6i cånh nao, khong phan bi~t ton giao, såc ti)c, da mang dong rna u Tien R6ng thl chUng ta luon mong mu6n g6p phån teit d~p cho que hudng. The' thl, "BAng doi ehan Vl1ng m~nh eua mlnh, mm Ngtim hay di l~n. "0

-~ VIet ve~

D~i

Lao Hoa Thu(jng Thich Due Nhu~n

MOT TU Si PHÅ• T GIÅO • MOT . CHIEN si DÅN Toe . Mi?t ma't mat lon d6i voi

CUQC

dåu tranh cho Tlf Do Ton Giao va Dan Chti t;:ti Vi~t Nam,

Lao Boa Thti(jng Thieh Dde Nhuf)n, vi C6Va'n Chi D~o Giao HQi Phf)t Giao Vi~t Nam Th6ng Nha't, m<;>t trong ba nha lanh d~o t6i cao ctia Giao Hi)i, vita vien tich t;:ti Sai

D~i

Gon ngay 21.01.2002. Ngai la b~c chlin tu, khiem cung, bOa nha, di? lu<Jng, an bh, I~c d~o. tårn Itle tit bi vo nga, tri Itle th6ng d~t vo eha'p, dung Itle båt khua't v6 uy. Tuy chu'a bao gi(1 tlf n_Mn la mi)t Thi~n Su cua dong nao, nhu'ng xet V~ m~t bi~u hi~n thlfc t~i. thl Ngai dung la mi)t Tu Sy Chan Chinh eua Truy~n Th6ng Thi~n Vi~t Nam. Do'i v6i

PM p Åm Xuan Nham NgQ 2002

53


Ngai, vi~c vie't v~ Ngai, khong lam tang, ciing chång giåm gia tri d~o h~nh va sl{ nghi~p d6ng g6p cho Dan T()c va D~o Phap cua Ngai, Nhu'ng ·~i he't suc cån cho nhii'ng ngu'(1i dang dån thån vao CUQC tranh dåu cho Tlf Do Dan Chu t~i Vi~t Nam hi~n nay. Ngai khong nhii'ng la m()t Tu SI, rna con la Thi SI, Van SI, va la Chie'n SI cua Dan T()c, hien ngang, båt khuåt, k:ien trl chO'ng l~i chii nghia C(lng Sån Phi Nhan, Phi Dan T~c. khi Ngai giu nhii'ng tn;mg trach trong Giao H()i, ciing nhu ngay trong nha tu C()ng Sån. Nhii cåm quy~n C()ng Sån Vi~t Nam luon d~t Ngai len thanh dO'i tu'<Jng cån tri~t ~· He't cåm tU, co l~ p. r6i quån che', ngay khi Ngai vii.'a vien t.jch, nh1;1c than tir nha thu'dng dua v~ ChUa, thl khong du<Jc dua vao phOng rieng cua Ngai, phåi d~t tru'~c sån, vl Cong An da ra l~nh cho HT Due Nghi~p. kh6a phOng l~i cM Cong An "xli lf'. Sau th<1i gian Tang Ni vii.'a nan ni, kh6c l6c, Vu'a to thai d9 quye't li~t. Su Due Nghi~p m~i nhu<Jng b(), cho dua nh1;1c than ciia Ngai d~t d phOng khach. Oi! tlnh d6ng mon sao rna mong the'? Oi! quy~n ll{c C()ng Sån sao rna t~ the'? De'n ngu'<1i che't r6i van khong cb_iu buong tha. Trong hang lanh d~o PMt Giao, Ngai la m()t nha tu tudng la'y Con Ngu'O'i. lam cdu canh, rna Con Ngu'<1i, theo Ngai phåi c6 ngu6n c()i d6 la Dån T(lc, va Con Ngu'<1i ciing phåi c6 cu()c sO'ng D~o Ly m~i trd thanh Con Ngu'<fi Van Minh. Do v~y can hån tu' tu'dng ciia Ngai du'<Jc d~t trong Nguyen Ly Con Ngu'O'i., Dån T(lc, va D~o Phap. Tu tu'dng å y hoan toan trai ngu<Jc v~i CQng San Duy V~t: Phi Nhån, Phi Dån T~c, Phi Van H6a. Tu tu'dng d6 da du<Jc dan tråi ra trong cac Th6ng Di~p cua Due Thang ThO'ng GHPGVNTN suO't th<1i gian Ngai giii' chUc Chanh Thu' Ky Vi~n Tang ThO'ng, ma Ngai c6 trach nhi~m cha'p blit cac ThOng Di~p. Bay la m<)t trong 14 t<)i, ma C<)ng Sån da neu ra trong hån an 10 nåm cua Ngai. Khi C()ng Sån chie'm tr9n Mi~n Nam, Hoa Thu<Jng Thich Bon H~u tir Ha N<)i trd v~ tham Ngai, k~ v~i Ngai v~ nhii'ng chinh sach tham hi~m. tieu di~t Ph~t Giao va cac Ton Giao khac ciia Bång C<)ng Sån t~i Mi~n Båe. Ngai da thu'a vdi Hoa Thu'<Jng ding: Ngai dang nåm trong s6 den cda h9, sl,( c6 m~t cda Ngai trong hang ngii lanh d~o . chl dem l~i nhi~u kh6 khan de'n cho Giao H()i. Ngai xin Hoa Thu<Jng dung uy tin d~ cån C<)ng Sån khong pha vo h~ thO'ng clia Giao H<)i. Sau d6 Roa Thu'<Jng Bon H~u du<Jc Giao H<)i båu vao chUc Chanh Thu' Ky Vi~n Tang ThO'ng. NM the' rna khi C<)ng Sån xuO'ng tay båt nhO't hang Giao Phim Liinh B~o khong cbiu lam cong c1;1 cho Bång, trong Giao H<)i QuO'c Doanh, Roa Thu<Jng Bon H~u da giii' du'<Jc ni~m tin cda Tang SI va Tin B6, ciing nhu ån tin, h6 sd can hån cua Giao H9i t~i chua Linh M1;1, d~ ch<f th<fi cd ph1;1c ho~t Giao H<)i PMt Giao Vi~t Nam ThO'ng Nhåt.

TMi gian QuO'c n~n va Phåp n~n nay, Ngai da eling cac tang si tre t~i SaiGon thanh l~p Uy Ban Båo V~ Ph~t Giao va Cdu Nguy Dån T()c. V~ m~t QuO'c Dan, Ngai da quy t1;1 gi~i tri thuc va tranh da'u d~ thanh l~p Ltfc Lli(fng Dån T()c Khang Chie'n Giåi Ctlu Vi~t Nam, ngay 20.07.1977, Ll{c Lu'<Jng ra tuyen ngon v~i ten v! Chii Tjch la Ly V~n Thång, hi~u cua Ngai. Ca hai t6 chuc sinh ho~t hoan toan tach bi~t nhau. Sau khi C()ng San truy lii.ng khung bO'. Nhi~u thanh vien b! bilt, rna khong m<)t ai khai Ngai la Liinh T1;1 cua h9. Nhu'ng C<)ng Sån bie't ro Ngai la nhån v~t quan tr9ng cua hai ll{c lu'<Jng nay, nen gan chung vao t<)i danh "til chdc chi{ng cdch mr.mg". Ngai b! ke't an 10 nam. Con hai Thu'<Jng T9a Tu~ Sy va Tri Sieu thl bj an til' hlnh. Vl bj QuO'c Te' phån dO'i, C<)ng Sån phåi giåm an Ngai xuO'ng con 9 nam, hai an til' hinh xuO'ng con 20 nam. Khi vita ra khoi til 1993 thl Ngai l~p tue lien l~c v~i Roa Thu<Jng Huy~n Quang, da nh~n di cMc va ån tin tir dam tang clia B~i Liio Roa Thu<Jng Bon H~u. Chanh Thu Ky x-ti' ly Vi~n Tang ThO'ng, d~ ph1;1c ho~t Giao H<)i PMt Giao Vi~t Nam ThO'ng Nhåt. Ngai da quy t1;1 du'<Jc hiiu he't cac Tang SI cua Giao H<)i t~i SaiGon va Mi~n Nam d~ dåy cao phong trao dåu tranh cho Nhån Quy~n va Tl{ Do Ton Giao. Khi C<)ng Sån bj du lu~n QuO'c Te' ap ll{c bu<)c phåi thå Roa Thu'<Jng Quång BQ, TcSng Thu' Ky Vi~n H6a B~o v~ Sai Gon, thl Ngai l~ p tue yeu cåu cac Tang CMng va Ph~t T-ti', lien l~ c ngay v~i Roa Thu'<Jng Quång D9 d~ ho~t d<)ng cho chinh danh. Ngai l~i trd v~ tinh tu va vie't sach.

Då y khong phåi la lh dåu, rna da nhi~u lh nhu' v~y. Ngai da xuåt hi~n dung lue kh6 khan nhåt cua tlnh the', nhu'ng sau khi xuoi cheo mat mai, thl Ngai l~i quay v~ v~i chinh mlnh. Ciing nhu' th<fi 63, Ph~t Giao bj bao va y, co l~ p t~i Hue', thl chinh Ngai la ngu'<fi da nhån danh T6ng Thu' Ky Giao H9i Tang Gia Toan QuO'c, phat d()ng Phong Trao Dåu Tranh t~i SaiGon, md vong våy cho cac nha lanh d~o Hue', vao SaiGon l~p thanh Uy Ban Lien Phai, thl{c hi~n thanh cong vi~c Då'u Tranh Binh Ding T6n Giao. Lue Dån T(lc va D~o Phap MP nguy, thl Ngai quye't li~t ra tay, khong m<)t chUt e de s<J hiii, lue yen 6n Ngai lui v~ an nhien, an b~n. tu t~p. khong tranh chåp, khong nh~n cong, khiem tO'n, vui hien, tt! t~i. Ngai dung la bi~u hi~n cda Thi~u Su'Dong Vi~t. M<)t Van H6a Nhan cua Dån T<)c. Tranh dåu la th~ hi~n Van H6a Tinh, chu khong phåi la chie'm quy~n thO'ng tri xa hQi. Xin vinh bi~t nglim tu si, nglim chie'n si thlio'ng y~u. Båt nu'~c måt di m<)t nha lanh d~o da'u tranh k:ien cu'<fng rna khong thii. h~n. trong lue Toan Dån dang birng kMi khi the' cho'ng Gi~c C(?ng dång då't choke thu truy~n kie'p cua Dån T9c la Trung C(?ng. Vo cung thu'dng nh~! Ly E>QI Nguy~n . Llttle Saigon Jan 22nd,2002

54

PM p Åm Xuan Nham NgQ 2002


vong quanh the' gioi trong

nhUng ngay Xuån Te't Khong rieng gl dån t(?c Vi~t Nam rna hh nhu khåp m<;~i ndi tren the' gi6i, dau dau ngtt<Ji ta eting d~u coi tr<;~ng dem giao thil'a. E>ay la khoang th<Ji gian thieng lieng nhåt trong nam, rna eting th~t Ut ngån ngdi, dS con ngtt<Ji tinh tam on l~i d(Ji qua khu rna m6i nam them tu6i, cang du6i xuån di, bu6n vui lån l(?n. Xua nay, le tr<Ji dilt khong d6i d<Ji, c6 båt dh thl eting phåi c6 ke't thuc, th<Ji gian cu ch~y long bong, d€ r6i Mi ng9 t~i cai mo'c cuo'i cung ciia nåm la phUt giåy tru tich. Hai nam trttdc, the' gidi budc vao d~ nh! thien nien kY ne'u tinh theo Tåy ijch. Nhln chnng håu he't d~u an te't ldn, nhu:'ng vån c6 m9t vai mi~n dilt hdi l~ kY, khong cd' hanh 1€ chuy€n sang nam 2000, du h9 d~u så d1p1g cac lo~i ijch du<Jc tinh til' slf chuySn d(?ng ciia mlj.t trang ha y mlj.t tr<Ji. T6m l~i. Xuån-Te't vån la ngu6n h~nh phUc chnng ciia nhån lo~i rna ai eting hoai v<;~ng thie't tha, cho nen du h9 mirng nam m6i nao chang nii'a, thl cung khong ngoai slf nghenh tan to'ng c\fll, chåp ~n chiu d\fllg dS d6n m9t chie'c la xuan xanh hay ua vang h<1 hii'ng rdi xuo'ng b<1 vai ciia d<Ji mlnh.

Nh11ng khac bi~t ciia nhin lo~i trong vi~c tlnh tMt gian: Xua nay ta vån tu<}ng thien h~ so'ng tren trai dilt, ne'u khong xai am ijch thl så d\lng dudng ijch rna ngtt<Ji Vi~t Nam quen g9i la Te't Tåy hay Te't Ta. T~t sl! khong

PM p Årn Xulin Nhlirn NgQ 2002

phåi v~y vl m6i dån t9c d~u c6 rieng cach nghl va khoang th<1i gian rieng ciia h9, du la m9t quo'c gia d(?c l~p hay dang so'ng dudi ach no 1~. Vdi Tåy T~ng, m9t quo'c gia theo Ph~t Giao m~t tong, c6 n~n d9c l~p låu d<Ji, hi Trnng C(?ng cu'Ong chie'm vao nåm 1949, thl nam 2000 rna nhån lo~i budc qua, da de'n vdi h9 tir 128 nam v~ trUde, ne'u can cu vao Ph~t ijch ciia Vudng quo'c Tå y T~ng. Nhu cach tinh ciia ngtt<Ji, Tau, nam ciia ngtt<Ji Tå y T~ng dt!a theo cach xe'p dij.t ciia can, chi va S\1' v~n hanh trong kinh d!ch, nhu:'ng c6 khac bi~t v~ quan ni~m tinh ngay vao lue mlj.t tr<Ji m<;~c, chu khong phai din cu vao mm gi(J 0 nhtt phltdng Tåy. Hi~n ijch nay vån dlt<JC så d\lng t~i Tå y T~ng, do chinh E>uc E>~t La L~t Ma, vi lanh d~o tinh thån ciia vttdng quo'c tren, dang so'ng lttu vong t~i Dharamsala (An r:>q), tu chlnh va phat hiinh. E>o'i vdi Trnng C(?ng, nam 2000 vira qua, tudng U'ng vdi nam 4699 ciia h9, du til' nam 1912, chinh phii dån quo'c da chåp nh~n ijch Gregoire. Ciin cu vao cuo'n ijch d<Ji Quang Tlf nhå Thanh (1874-1908), lam theo ijch c6, thl ngtt<Ji Tau cach dåy hdn 2000 nam trUde Tåy ijch, nh<1 vao slf do d~c kha chinh xac, da tinh du<Jc m9t nam c6 365 ngay va nam nhu~n. Ngay nay, ijch c6 Trnng Hoa vån con du<Jc så d\lng trong 1€, Mi, xuan, te't va trong lanh V\l'C chiem tinh, b6i toan. V di ngtt<Ji Do Thai, theo nhii'ng van bia c6 nhåt til' the' kY thu lO trttØc Tåy ijch, thl ijch Gezer dlfa vao am va dudng, theo d6 m6i nam chl c6 295 ngay, nen vao nam 2000 thl ijch c6 Do Thai da buØc vao nam 5761. Ngay nay nhu h~u he't cac nuØc tren the' gidi, Do Thai dung ijch Gregoire, con ijch c6 Gezer chl diing trong I€ Mi rna thoi. T~i Trnng My, ngtt<1i da do so'ng <} nudc Guatemala, theo truy~n tho'ng ngu'i1i Maya, c6 ti't 5116 n~m tntØc cua t6 tien hQ theo huy~n sii'. Theo d6, ngu'<1i Maya dung hai thu ijch: Haab theo mlj.t tr<Ji c6 365 ngay va ijch Tzolkin ciia ton giao, chl c6 260 ngay. Cuo'i eling la ngtt<1i Å R~p theo

la

ve

55


H6i giao lam ijch theo sl! v~n hånh etla m~t trång vdi kY trang mdi trong m6i thång. Tuy nhien ngay nay ngu'cri Å R~p so'ng råi råe khåp ndi tren the' gidi va sl! trå ng~i ldn nhåt la m~t trang mdi khong xua't hi~n cilng lue nhu' tren hån dåo Å R~p. Kh6 khån ke' tie'p la sl! xen ke giua nhung ngay 29 va 30 theo m~t trang, khong an khdp vdi m~t trcri. D~ phil h<Jp vdi tht!c te', ngu'cri H6i giao tha phu'dng phåi ci)ng them 11 ngay trong chu kY 30 nåm. D~c bi~t ne'u theo ijch H6i thl ngu'cri Å R~p luon luon tre hdn cac dån ti)c khac vl ijch etla h<? ra't nglfn va hQ qch l~i ciin cu theo am ijch. Khac vdi Tåy phu'dng, ngu'Cfi Å R~p khi båt dån lam ijch, h<? la'y diBm go'c la He gire (ky nguyen Hoi giao), tinh tir giai do~n nha tien tri Mahomet so'ng htu vong å Medine, va o khoang the' kY thu 7 sau Tå y ijch. Vl the' khi Tå y phu'dng budc vao thien nien kY 2000, thl Å R~p l~i la nåm 1422. T6m l~i nåm du'<Jc g<?i la dåu tien cda d~ nhi thien nien kY vån khong de'n ci!ng mi)t lue trong long m<?i ngu'cri nhu' ta nghi vl chl c6 phu'<fng Tå y hay cac quo'c gia dung du'dng ijch cha'p nh~n. con m<?t so'Mn thl d6n xuån theo ijch rieng etla h<?. Tren nguyen tåc, thl hi~n nay Tåy phu'<fng gån nhu' tho'ng tri the' gidi v~ phu'dng di~n do d~c thcri gian va du'dng ijch Gregoire da du'<Jc cai bie'n them hoan chlnh, the' nhu'ng theo ijch dB bOa h<Jp dong sinh ho~t etla nhån lo~i. con quan ni~m v~ chiing ti)c ton giao l~i thui)c trong lanh ~c tam linh, nen sl! khac bi~t trong lue d6n nåm mdi la di~u ra't blnh thucrng.

ni~m tin dt!a vao

Glao thtra khllp th~ gld'i trong thi~n ni~n

ky md'i:

Dt!a vao thien van, m<?t nh6m dia phu<1ng nåm tren ducrng kinh tuye'n 180 de? Dong d~u cho rång mlnh la VU.ng dåt då u tien du<Jc d6n chåo blnh minh tren the' gidi khi nhån loi,ii budc va o d~ nhi thien ni en kY. D6 la ca c dao qu6c Atka cda Nga, Vanua Levu thui)c Fidji va Nukufetau trong quån dao Micronese. Tuy nhien, theo sl! tinh toan cda ca c nha dia ly qu6c te', thl chinh da o Pitt cda Tan Tåy Lan, mdi la diBm dåu tien d6n anh blnh minh etla niim mdi. Tuy v~y t~i quån dao Fidji, m~t trcri dån tien se lån lu'<Jt thay d6i qua cac mui giC1 cda kinh tuye'n 180 di), t~i cac dao Vanua levu, Rambi va Taveuni. Ta't ca cac diBm tren da du<Jc thåp sang bång di~n. d~ cho m<?i ngu'cri tir xa ciing nhln tha'y ro. Rieng dån chtlng ~i hai dao Tonga va Samoa c6 th~ d6n hai lån anh blnh minh cda nåm mdi theo mui giC1. Nhu'ng quan tr<?ng nha't vån la dao Pitt c6 di~n tich 98 km vuong, nåm trong nh6m da o Chatham, coi nhu ngoai ria the' gidi, trong nam bang dudng, cach Tan Tiiy Lan 800 km, å di) cao 230 met so vdi m~t biBn. Ngay khi ~n du<Jc tin mirng tren, dån chtlng t~i diiy da chuån bi m<?i thu d~ cac hang truy~n thong quo'c te' va du khach de'n diiy d6n giao thira cilng nhu' chåo anh binh dån tien etla nåm 2000 vao lue 5 gicr 00 phtlt 24 giiiy, sdm h<1n m<?i ndi khåc. D~ chuån bi mqi thu, ngay tir thang 10.1998, chånh phii Tan Tiiy Landa l~p m<?t Be? mdi mang ten la thien nien kY va chi hdn 3 tri~u do la d~ t6 chti'c cac 1€ hQi vui te't khlfp nu'dc. T~i nudc ci)ng bOa be nho

56

Kiribati (82.00J dan), chånh quy~n da d&i ten hoang dao khong c6 ngu'cri å tir Caroline, thanh Milendium vdi nghia la thien ni en kY. T~i La Ma, H6ng y Etchegaray du<Jc Due Giao Hoang Phao L6 D~ Nhi tly nhi~m t6 chti'c d6n giao thira 2000, du thcri khåc quan tr<?ng nha't cda tin d6 Thien chtla giao da qua tir lue nua dem giang sinh, do chinh Due Giao Hoang cu hånh dem thanh vo cll.ng nåm 2000. D~ chuån bi m<?i thu, chinh phii Y ciing da bO ra h<fn 35 tri~u do la d~ trllng tu va sua sang l~i thånh ph6 Rome. Trong gi er giao thira, Toa Thånh se må cua cac ngoi d~n Due Ba Maria, d~n thanh Yoan Latrano va Thånh Phao L6 d~ ID<?i ngu(fi va du khach tdi xin 1€. Ngu'cri Due thl b~n r<?n hdn vl nåm 2000 vira di chuyen thtl do v~ l~i Ba Linh, vira t6 chuc tri~n lam kY thu~t quo'c te' å Hannover, vira d6n giao thira ~i c6ng Brandebourg t(,li Ba Linh, la n<fi tirng chti'ng kie'n sl! chia doi thu do va nudc Due tir nam 1945. Chånh phii Anh tir nåm 1994 da cha'p tht.J.~n trich 20% ti~n thu du<Jc trong cac cui)c x& s6 qu6c gia giao cho Uy han Milenium trach nhi~m t6 chti'a 1€ hQi an mirng nhiin dip kY ni~m nåm 2000. T~i Trung Ci)ng cang vui ve hdn vl diiy la thcri gian an mirng 50 nåm nudc Tau so'ng trong thien ducrng xa nghia va la'y l~i du<Jc nhu'<Jng dia Macau trong ta y ngu'Cfi B6 Da o Nha tir rna'y tram nåm v~ trUde. D~ kY ni~m 5000 nåm l~p qu6c, mi)t khu phtlc h<?P va tu<Jng dai thien nien kY du<Jc thie't l~ p t~i Båe Kinh, do 200 kY su cung ca c chuyen vi en xiiy dJ!ng. Khu phtlc h<?p chie'm mi)t di~n tich 35.000 met vuong, toan khu du<Jc sdn mau vang vdi y nghia tu<Jng tru'ng cho mau da va mau da't hoang th6 etla Trung nguyen do sl! Mi dåp liiu d(fi etla con song Hoang Ha . Giua khu, m<?t cai h6 nhiin t~o c6 ducrng kinh 3 met, du<Jc råp lap bång 5000 biing d6ng, ghi l~i nhii'ng bie'n chuy~n ijch su cda Hoa H~ trong su6t thC1i gian qua. Mi)t ng<?n lua tu'<Jng tru'ng cho sl! båt di~t se du<Jc duy tri, ben c~nh d6 la nhii'ng dam cudi t~p th~ cda 2000 cij.p ngu'Cfi Hoa, tren 37 quo'c gia, di€n ra t~i cac di~m du ijch va chie'u l~i tren truy~n hlnh, d~t t(,li quang trUC1ng Thien An Mon. T~i Nh~t dem giao thira du<Jc d6n ndi quang trUcrng Ebisu (Dong Kinh), con Tri~u Tien thl ca hai chånh quy~n Nam-Båc d~u d6ng y ch9n t6 chuc ~i thi tra'n Punmunjom, ndi vilng phi quiin sl! chia doi hai nudc vdi hoai v9ng chcr ngay tho'ng nha't. d Ai C~p. dem giao thira se du<Jc t6 chti'c d~c bi~t hdn bao gicr he't nhu' truy~n th6ng da c6 sån tir thcri xu'a cii, m<?t chie'c may bay ~c thiing lo~i ldn se mang mi)t ch6p thåp cao 9 met, dij.t tren dinh kim ~ thap Kheops t~i khu di tich Gizeh. Ngay gicr phUt d6n giao thira, hån nh~c c6 Ai qp n6i tie'ng trong thån tho~i "Muili hai ucJc md cua mt'ft trili" se du<Jc trlnh ba y d~ ca nudc d6n te't. T6m l~i phåi nhi~u dem qua mdi c6 mi)t giao thira ba mudi te't va nhi~u lån nhu v~y, nhån lo~i mdi c6 mi)t t6i giao thira xuc di)ng long ngu:cri. Bu6n nhåt la hån he't ngu:cri Vi~t trong va ngoai nu'dc, dem trir qch, giua lue gicr khlfc nåm cii såp tan, khi rna thien hi,i ho~c cai ch~t then cua chl!c d6n nåm mdi trong h~nh phUc gia dlnh, hay tUa ra cho'n cong ci)ng vui chdi thoa thich, thl vån Phåp Åm Xuan Nh§m NgQ 2002


man hlnh to l<Jn du'<Jc thie't ke' d~ cu m6i lån giao thira de'n t~i m<?t mui gi(J nao d6, se c6 m<?t em be gai m~c y ph1,1c cua dia phu'dng mlnh, ra chao va chUc Te't moi ngu'<'1i. T~i Do Thåi vl c6 thanh dia n6i tie'ng Jerusale~, cho nen du sl,l' tranh cMp giua ngu'<'1i Israel va Palestin vån di€n ra ~m y, nhu'ng s6 ngu'<'1i de'n hanh hu'dng va d6n giao thira vån dong dåo. Ngoai ra, cac l~ h()i khac Ngay trong phUt giao thua t~i Åu Chåu, b6n chie'c phån ciing du'<Jc t6 chUc tn;mg th~ t~i cac thanh ph6 Haifa, ll,l'c cd sieu thanh Concorde ciia bang hang khong lien Nazareth, d~c bi~t la chrrdng trlnh tranh tai th~ thao va danh Anh-Phåp, v<Ji v~n t6c 2000km/gio, d~ 100 hanh ngh~ thu~t tren b<'1 h6 Galilee. Rieng chånh phli nrr<Jc khach d~c bi~t sau khi d6n giao thira t~;ti phi tru'ong Liban, qua h<Jp tac cua cong ty quång cao Publigraphics, Charles de Galle d' Paris, va lh thu hai tai . Manhattan da thl,l'c hi~n dl,l' an Beyrouth 2000, la m<?t lang toan du New York T~,ti Luan E>on, 10.000 ve moi danh cho cac d~ du khåch khåp ndi tåi vui chdi va d6n Te't tir giang nhan v~t ten tu6i ciing nhu' gi<Ji thu'<Jng lu'u tri thuc ciia sinh cho t6i ngay 7/112000. Lang du'<Jc xay dl,l'ng trong Anh qu6c, vao dl,l' ti~c eling v<Ji Nu Roang Elizabeth 2 m<?t khuon vien r()ng cå cay s6 vuong, ngoai cac 1~ hOi t~i Vom thien nien kj, du'<JC xay dl,l'ng d Greenwich, Te't con c6 chu'dng trlnh tham quan Te't khåp ndi tren the' ngo~i 6 Luan E>on, tren bo sang Thames thd m<?ng. E>ay gi<Ji, qua man ånh truyc;n hlnh vi d~i. Ciing c6 tr11'<'1ng la m<?t cong trlnh xay dl,l'ng n6i tie'ng ciia the' kj, do kY h<Jp th~t d~c bi~t nhu' cua Cl,l'U t6ng th6ng Nelson su' Richard Roger thl,l'c hi~n vdi kinh phi 300 tri~u bång Mandela va du'dng kim t6ng th6ng Thabo Mbeki Nam Anh. Vom thien nien kY cao 50 met, n6c l<Jp bång kinh Phi, da d6n giao thira t~i nha ng~,~.c tren dåo Robben, ndi pha tr<?n Teflon råt nh~ nhu'ng b~n chiic hdn såt thep, da giam giu hai ong su6t m<?t chie'm m<?t di~n tich r()ng phån d<'1i. d Paris, l~ hQi don giao hdn 22 måu tay, du'<Jc phån thira qua thien nien kY m<Ji, di~n thanh 12 khu Vl,l'c, tll'<Jng te't tren xu ngtim ra tren d~i 19 Champs Elysees, tru'ng cho 12 mui gio tren dung 12 gi<'1 khuya, khi tie'ng the' gi<Ji. Ngoai ra, m<?t cay Xuan d6 hå ? Uio Xuan gia quai a c chuong t~,ti ta't cå cac thanh drr<'1ng cåu m6i gQi la cåu thien E>e'n lam gl khua'y d()ng bi~n thu'dng dau d6ng lo~t d6 vdi tie'ng n6 ru'<Ju ni en kY, n6i li~n trung tam 28 niim tam sl,l' vån ngh~n trao sam banh. Phåo bOng du'<JC bifn thrrdng m~;ti Luan E>on voi Bu6c vong qu6c l~ch nghieng troi ua't h~n. len khåp tam hrr6ng, mang boa thanh drrong n6i tie'ng St. xuan nd' r<? khiip båu tr<'1i den cua Roa Xuan nd' tren moi cuoi ca y dång Paul d' phia tå ng~n song dem trir tjch. MQi ngu'<'1i k~ cå du Nång :Xuan v~ thieu d6t tr~,~.i tll'dng lai Thames, toa nha Greater khach nhrr trut he't phic;n mu<)n, Gi6 Xuån sang reo ngan tie'ng thd' dai London Authority bo'n phia d~ bOa d6ng v6i nang xuan hå be Canh chim gå y tren nhanh såu xu l~;t . toan bång kinh, håi cång giua cdn hoan l~,tc. T~,ti Roa Ky, Canary Whart Station va Xuan vi~n xu ben neo du'ang tram ngå da c6 gån 600.000 ngu'<'1i, k~ cå d~c bi~t la m<?t bånh xe Quång ganh dai ba y han chuy~n tang thrrdng gia dlnh va Cl,l'U t6ng th6ng Bill kh6ng 16 bång såt c6 th~ 28 niim du chie'n tr~n phai tan Clinton de'n tham dl,l' l~ hQi mirng chuy~n d()ng, giup mQi Vån tie'p bu'oc mai gu'dm cha rii'a nh1,1c. giao thira thien nien kY måi. R<?i ngrroi c6 th~ nhln ro b6n mirng xuan du'<Jc t6 chUc t~,ti cong Ndi xu l~;t keo le dai vong qu6c hrrong ciia thii do, ciing nhrr tr11'<'1ng chinh d' thu do Roa Thinh Mrroi niim bu6n nghe nh<J thud' chinh yen khi dllng t~,ti nha thien nien E>6n, ndi c6 hai tu'<Jng dai cua. c6 kY c6 th~ m1,1c kich nhii'ng Ti~c mil'ng Xuan n6c cben ru'<Ju sa y mem t6ng th6ng Washington va Lincol. Sl,l'c tlnh d~y. d! Tu6i gia såp he't. canh boa muon mau, muon Chu'dng trlnh di~n ra that . vi dai . såc phåt ra til' phåo bong, Que hu'dng d6 da ra roi tach biet dåu tien mQi ngu'<'1i theo doi giay lam rl,l'c sang cå kinh do Nhiin Xuån v~ c~ p be'n nu'dc th~ lu'dng phUt giao nien tir khiip cac wng trong gio phUt giao thua. Nho ghe qua thiim x6m nho cu6i tri~n da't tren the' gi<Ji qua man hlnh Mi~n Sang Nui, M~ trd gå y soi da . Lien Bang Nga r()ng l<Jn, TV. Ke' tie'p la m<?t cu6n phim da't dai ch~;ty dai tir E>ong Å u Lue ra di khong Iqp lai tir t~;t ngån chUng 20 phUt, ciia d~o di~n sang t~n b<'1 Tay Thåi Blnh Tri~u ngu'oi thån tha't l~;tc t~n phu'dng nao n6i tie'ng la Steven Spielberg ve; Dll'dng nen c6 toi 12 mui Nay mua Xuan boa c6 thåm tudi mau Te't. Cu6i eling la bu6i trlnh di~n gio, vl vh mu6n d6n giao Ray mau mau nhu()m do troi tan tac. nh~c do ~c su' khet tie'ng ciia thua trQn v~n. chi c6 cach My la Quincy Jones di~u khi~n. Tu6i xe' chi~u con ben trai phieu b~t Mn tham dlf giao thira qua S\l' g6p m~t cua cac nam nu Dang Xuån xu'a xa tåp bi~t mu khdi. du'<JC t6 chUc qui mo t~i ca si dang du'<Jc me'n m() nhu' quång trll'd'ng do d' kinh do Bang Sdn Charlotte Church, Aretha M~c Tu Khoa. T~i day 12 Franklin, Will Smith.. M~c du

c6 khong it, nha't la ngu'<'1i Vi~t ly hrrdng, t~,tm ngu'ng cai h6n vong qu6c tir lau, ciing M d6n giao thira, chao niim m<Ji trong tMm niim cu, nh~n them m<?t chie'c la ua vang ciia mua xuan vtJ Yl,ln tren b<'1 vai ciia cuoc d<'1i. Tir d6 cang thåy cang bu6n råu trd trQi giua m<?t.cai te't rue rtJ nba't ciia ijch su nhan lo~i. .

.

.

Ie

Phlip Åm Xuan Nham NgQ 2002

57


dem d6, trC1i ~t l~nh. nhi~t d<) xuo'ng qua 0°C, khåp ndi tuye't trång ba y lå tå nhu mua phUn ndi då't Båe etla Vi~t Nam, nhu'ng mQi ngu'i'1i vh nhu khong M bie't tdi bang gia, ai eling say sua trong h~nh phUc, reo hO ilm y theo tirng canh hoa xuån etla phao bOng, nO' r<) khåp biiu trC1i. Ciing trong cai to'i ba mudi etla th~p nien cuo'i, ndi då't nudc Uc B~i L<Ji xa xoi giap mi~n Nam c~c. 1€ hQi mil'ng giao thU'a va thien nien kY da du<Jc t6 chUc he't suc tu'ng bil'ng va trang trQng t~i thanh pho' bicin Sydney va nhi~u ndi khac trong nudc. B!a dicim hanh I€ la Sydney Harbour Bridge va khi m~t trC1i vU'a chen l~n. l~ p tue 60 chie'c tau se mO' ~c anh den, dci anh sang toa khap vinh Sydney. Ke' tie'p la m<)t tr~n phao bOng vo ti~n khoang Mu rna ti~n mua len tdi 3 tri~u my kim se du<Jc bån len, khie'n cho hoa xuån nhu nO' dily trC1i, mO' man cho d~ hQi h6a trang, di€n ra suo't dem mirng Te't t~i nha hat ldn. Vl~t Nam: Chl trU' nhii'ng thC1i kY gi~c gia, xua nay ngu'C1i Vi~t an Te't rå't ldn va Icy. Vl v~y tuy noi la ba ngay Te't nhu'ng chuå'n bi thl gån nhu ca nåm nhå't la t~i mi~n que . TU' trung tuiln thang ch~p. pho' xa ch<J bUa ndi nao eling thå'y co ve Te't. R6i m6i ngay them nh<)n uhip, tå'p n~p ngu'C1i buon ke hån cho tdi chi~u ba mudi Te't mdi tan ch<J, vl ai eling phåi v~ nha dci lo ti~c tUng, cung t6 tien ong ba. B~n r<)n nhå't co le la nhung ngay 28, 29, 30 thang ch~p du O' thon que hay thanh th!. nao lau chUi d6 d6ng, quet dQn ban thC1, sdn phe't uha cfra .. R6i dong co'm, lam mU't, goi banh chu'ng, m6 heo, lam ga vit. Nha nao eling nhu nhå nå'y gån nhu dåu tåt, m~t to'i vl chuy~n Te't.

Ttt

Chc:;J Te't thl khong ndi nao gio'ng ndi nao v~ gia cå. Cung m<)t mon hang, ~i m<)t khu ch<J, co ngu'oi ban re, co ke bån måc, tom l~i måc re do kinh nghi~m etla må'y ba n<)i tr<J. Dan ong, con trai da so' di ch<J Te't dci ngo va co di p chen lå'n cho vui, chu mua hån thl coi nhu thua, vl bie't dau må mo . T~i SaiGon, må'y nåm giln dåy, cu m6i lån nghe trC1i trO' l~nh ha y ra du'C1ng nhln thå'y cac ba, cac co båt dilu m~c ao l~nh vang, xanh, do, tim .. thl bie't chåc la Te't såp v~. du cuo'n ijch tren tuong, chl mdi tdi l~ giang sinh. TMt ra dåy eling la t~p quan lån doi etla ngu'C1i Vi~t. thuC1ng g<)p chung cac phien ch<J cuo'i ciJ.ng trong nåm dci ti~n l<Ji mua scim cho dip Te't seip tdi. Bii't dilu thang 12 dudng ijch, hång giang sinh da du<Jc bay bån khåp ndi, tU' hang da, cåy thong, mang co cho tdi quiln ao l~nh. Co di~u bu6n la so' hång tren philn ldn do Trung c<)ng sån xuå't må gia ban l~i thå'p hdn hång n<)i dia. Vl v~y nhii'ng dp mii't cu hau hau nhln chUng vl ai eling tin d6 nh~p cång du b~ r~c the' nao chång nii'a, vån hdn hång Vi~t Nam. Chl co cac gian hang trai cåy, mUt banh do cac hi~u n6i tie'ng xua nay nhu Kinh Bo, B6ng Khanh, Bue Phat.. thl khong ai c~nh tranh, nen ban vån ch~y du gia phåi h~ hdn nåm ngoai. V~ thi~p chUc giang sinh hay Te't, m6n hAng dtt<Jc tta chu()ng vån la hang cua Tau vl gia re, in d€?P hdn nua ben trong co nh~c giang sinh hay nh~c Te't. Må'y nåm nay, t~i Vi~t Nam co m<)t mon hang da trO' nen th(Ji thu'<Jng, do la ijch nhi~u tCJ

58

treo tucrng, trong -:6 in phong cånh hay hlnh cac hoa Mu. ngu'i'1i måu hoij.c cac nam nu ca si n6i tie'ng eling nhu nhii'ng du thii b6ng tron du<Jc u'a chu<)ng. Phong trao in ijch Te't gån nhtt tram hoa dua nO', kY thu~t cång ngay cang tinh xåo, d€?p de . The' nhu'ng khach vao chl dci nhln chu it mua, vl philn ldn ai eling c6 ijch t~ng ciia cd quan, xi nghi~p. d~i ly, tru'i'1ng hQc .. treo dily nha, nen mua lam gl du gia ijch rå't re. V~ quiln ao Te't kei cå d6 m~c l~nh. cac s~p ti~m ban d6 mdi eling dieu dung vl cac dicim ban d6 cii mQc ra nhu nå'm, gån nhu ndi nao cfing c6 t~i Sai Gon. Thi'1i bu6i g~o chåu ciii que' nay, dau phåi ai cfing la can b<) nhå nudc hay than nhån ciia Vi~t ki~u mdi co ti~n ril'ng b~c bci dci hien ngang vao cac hi~u buon sang trQng mua såm cac lo~i måu må thoi trang c6 gia cå hdn ti~n ludng vai thang ciia gidi cong nhån lao d<)ng. Do tren thien h~ ao ao di såm Te't O' nhii'ng dicim ban d6 cfi, du'<Jc cac tay buon l~u tåi v~ tir bien gidi Vi~t-Mien . B6 tuy mang tie'ng xai r6i, nhu'ng phån ldn con rå't to't, th~m chi nhi~u thu d€?P va h<Jp thC1i trang hdn d6 mdi t~i cac cfra hang. C6 mqt di~u bå't nhån nhå't la trong cac phien ch<J Te't vU'a qua, ngu'i'1i buon cfing nhu ke ban e cM thå'y ro, vl då't nudc Vi~t Nam khong bie't sao lien tie'p bao nhieu nåm cu b! thien tai, bao h,1t Mng hång. Khi tai n~n qua thl Te't l~i de'n, mua nong, mua biSn mdi båt dilu, thl thfr Mi ti~n b~c dau må mua slim nhu mQi nåm trUde, cho nen ch<J Te't vån dong ngu'C1i di coi, hdn la ke di siim. Trong cai kho'n ciing etla dan ngheo, "nha nu(Jc ta " l~i bay ra cai phien ch<J bå't d<)ng sau t~i Sai Gon, dS moi gidi ban uha an bach phan. Cau chuy~n trao pMng treo dng ngong, khie'n nhd l~i cai sl,l' n<J doi, reo n<J vao lue cuo'i nåm, nen: "Khan ngoan de'n cåa quan mdi bilt, giau c6 ngay ba mudi mdi hay". T1,1c doi n<J Te't xua nay da lam kho'n do'n bao nhieu ke bå't h~nh. trong do co khong it ngui'1i giå sang, giau dom. Ngay nay dudi thien dui'1ng xa ngbia, con ngu'C1i cfing van minh hdn, nen vao lue cuo'i nåm, nhii'ng ong giau ne'u 10' thie'u n<J, thl giln de'n Te't, cå nha l~i di du ijch dS don giao thira va chdi xuan t~i Viing Tau, Nha Trang, Da L~t.. ra Te't l~i v~. the' la bOa ca lang, vl theo t~p quan etla ta, n<J ra nåm thanh n<J cfi, nen tir tir se trå. d lang que xua, thuC1ng thå'y m<)t hlnh ånh d~c bi~t. khong bie't nay co con hay khong, la ho~t cånh dem trU' t!ch, trUde lue giao thira, nhi~u chii n<J dm den, vac g~y xong xao khii'p x6m lang dS doi n<J. Theo sau la båy con nit va dan ch6 sua vang d<)i då't tri'1i . Nhu'ng chuy~n nay, chilc chiin la c6, d6 la cånh ciia nhung ke bå't h~nh. khong cfra nha, phåi yen l~ng nep mlnh ben he pho', trong bong to'i dem ba mudi, khi nha nha da cai ch~t then cfra, sfra so~n d6n niim mdi trong h~nh phuc gia dlnh.

Ttt NMt: Tir nåm 1873 th(Ji Minh Tq Thien Hoang, ngu'C1i Nh~t da theo Tåy ijch va an te't Tåy Cl-l) må h9 gQi la Shogatsu. Nh~t va Vi~t Nam tuy cung la ngu'i'1i Å Chåu, nhu'ng khac xa v~ phudng di~n dia ly. BO'i v~y trong lue Te't Vi~t Nam nhåm dip dilu xuån, tr(Ji thanh

Ph!! p Åm Xuan Nham Ng9 2002


gi6 mat, h<,>a hoån lifm tren då't Bife m~i lå'm tå'm it e<1n mua phil.n, vai man tuye't mong O' rirng nui mi~n thu~ng du, thl t~i Nh~t. tr(Ji m~i vao dong, nhi~t di) t~i cae tlnh th! mi~n trung nam gån t~i mue 0°C, nen bu6t l~nh l~nh ciim ciim, them tuye't gh nhu phti trång da't troi, khie'n eho ai ciing bu6n bu6n. Trong lue d6 thl t~i Båe dåo gån båe el;l'e, eae thanh ph6 Hokkaido, Nigata, Toyoma .. tuye't dåy ca thu~c. nen vi~c di l~i th~t kh6 khån vl duong sa tr<1n tr<1t va cang lue cang trO' nen ch~t chQi. Tuye't r<1i ngay nay sang ngay khac lam cho tinh thån con ngt.ii'1i them u am nhung ciing khie'n cho ta cåm thå'y mua xuan dang dån de'n, qua hlnh ånh cua nhii'ng chie'c la non tir cac cay tsukushi va fukinotou, dang tir du~i long tuye't trifng menh mong, vu<1n mlnh len d~ chao d6n v~n v~t. Khong nhu Thåi Lan, Phi Lu~t Tan theo ijch moi an Te't m~i. ngt.i<1i Nh~t an Te't tay voi phong tv.c t~p quan ngan dC1i cua dan t()c mlnh, vB:n con ch!u ånh hud'ng CU.a nho giao nhu Trung Hoa, Cao Ly, Vi~t Nam .. T6m l~i vån la te't A E>ong voi hlnh ånh ca y neu, phong bao 11 xl, qua bie'u Te't cho thåy co va mam c<1m eling t6 tien ong ba trong ba ngay Te't. Theo truy~n th6ng xua, Te't de'n ngt.i<1i Nh~t du O' thanh ph6 hay thon que d~u c6 tr6ng hay thie't ke' trUoc nha mlnh m<?t cay neu g<,>i la Kadomatsu, thu<1ng du<1c bay hån khåp n<1i tren cac he ph6, mi)t vai tuån trt.ioc Te't. Ngt.i<1i ngo~i qu6c ciing nhu Vi~t Nam khi nhln vao cu()c s6ng vån minh may m6c cua dan ti)c Phil. Tang, cu v<?i cho h9 la lo~i ngt.i<1i thl;l'c te', sl;l' th~t trai ngt.i~c. dan Nh~t me tin di doan n~ng, cu nhln vao cach thie't ke' ca y neu Te't la bie't ngay. Cay neu du~c lam bång ba cay tre tu<1i dit cheo, cay chinh giii'a dai h<1n hai cay ngoai, d' duoi g6c c6 them m()t vai nhanh thOng. Cay neu du~c tr6ng trt.ioc ngo ho~c ngay cll'a chinh, nhi~u nha con treo them nhi~u månh giå'y mau trang eat xoan g<,>i la shimenawa, gi6ng nhu cac lo~i hlnh song Kie'm su, nh~t nguy~t tien dao va båt quai cua ngt.iC1i Tau thuC1ng treo trt.ioc nha, d~ e'm bua, ngån ch~n rna quy khong cho vao nha pM pMch h9 trong ba ngay Te't. Nha nao ciing c6 han th<1, nhung khong d~t n<1i chånh di~n nhu ngt.i<1i Vi~t. Tren ban th(1 vån c6 chung hoa tu<1i, dia ngii quå va bånh då y rna ngt.ii'1l. Nh~t g<,>i la Omochi. Ngoai ra con them m()t con tom hil.m, it nhanh rong va cac d6 må g<,>i la shimezaki, tå't cå khong ngoai m1,1c dich nho <1n t6 tien, du th<,> va mong cho sl;l' lam an du~c phåt d~t. Truoe day banh dåy du~c cac gia dlnh t\f lam la'y bång g~o ne'p, ciing gån gi6ng nhu t~i Vi~t Nam. C6 hai lo~i banh, lo~i lon M eling tren han th<1 su6t thi'1i gian Te't, con lo~i nho dil.ng dai khach an voi rong bi~n. Ngoai ra thue iin Te't con c6 cac m6n c6 truy~n nhu toshikoshi d~c bi~t chl an vao lue giao thira, du<1c nå'u bång lua ki~u m~ch, rong bi~n. hanh la, xl då u .. gån gi6ng nhu m6n mie'n cua ta. Con Oden soba thl g6m c6 tlJ!t ga, khoai s<,>, tnl'ng, cu cåi va hl;lt sen. Ngay mung m(>t cå nha dung m6n sup na'u bång rau gQi la Ozoni. Tom l~i thuc an Te't cua ngt.ii'1i Nh~t chti ye'u la rau cåi, khåc hån voi ngt.ii'1i Tau va Vi~t. ngay Te't an nhi~u ca tlJ!t cac lo~i . E>em giao

Phåp Åm Xufln Nhflm NgQ 2002

thira, ngt.i<1i Nh~t khong d' nha d~ eling kie'ng ong ba ha y hud'ng h~nh phlic doan vien nhu ngt.ii'1i Vi~t. trai l~i h9 nhau ra ngoai d~ di chil.a l~ PMt. Ngt.iC1i NMt theo PMt giao d~i thira nhu Trung Hoa, Vi~t Nam, Cao Ly, Man Chau nhung trong ton giao eua h9 e6 xen Thån d~o. do tren, khåp nuoc NMt dau dau ciing c6 thån xa CJinza), d~i xa Ctaisha), vii'a th<1 thån d~o va Ph~t giao cil.ng cac nhan v~t ijch sU'. T~i da y h9 ciing xin xåm, cåu phlic va Mi l()c. Truoc chil.a nao ciing c6 nhi~u co gai tre v~n kimono, eui dåu chao khaeh voi l(Ji ehlie phlic dån nåm. T~i Nh~t b9 qu6c ph1,1c ngay Te't la kimono va doi gu6c g6 geta. Nhung khong phåi ai ciing såm n6i vl theo th(1i gia, m<?t bi) kimono cua dan ong nhu dan ba thui'1ng t6n tir 5000-300.000 do-la vl may va rå't cong phu va may toan bång l1,1a t<1 tårn. Ciing do tren, phån lon ngt.ii'1i Nh~t thue d~ m~c trong ba ngay Te't voi gia tir 500-1000 do la. Te't NMt c6 cai d~e bi~t la it nghe tie'ng phåo vl theo t~p quan d' day, pMo du~c d6t chl trong mua phåo di~n ra trong thång 8 du<1ng ijch ciing nhu mirng mua xuån chinh thuc v~ vao dåu thang tu du<1ng ijch, mua hoa anh dao nd' r() khåp n<1i. T6m l~i ngay Te't cua ngt.ii'1i Nh~t de'n trong mua dong bång gia, n<1i n<1i tuye't r<1i trång x6a, cay cånh tieu di~u. cho nen ngoai dem giao thira phåi di chil.a I€ Ph~t, thoi gian Te't con l~i. håu he't ngt.i<1i Nh~t thich tv. t~p quanh lo sud'i, u6ng ru~u sake h<1n la l()i ngoai tr<1i tuye't gia. E>ay ciing la dip d~ h9 nghl ng<1i, du ijch, doan t1,1 voi gia dnh hay v~ que thiim vie'ng va chiim s6c cac phån m9 cua than quye'n va be b~n.

ru

Xuan toi r6i l~i qua va cu the' rna quanh quån trong ngo doi, khie'n cho nhan the' moi mon mong d<1i til lue tu6i th<1 cho toi khi b~c t6c vån chi'1. TMt v~y. nho c6 Xuan Te't, con ngt.i<1i moi yeu doi va ch!u dl;l'ng du~c tå't cå cae cånh ng() eo le, chl vl hy v<,>ng the' nao mua xuån ciing mang l~i ~nh phlic cho h<,>. Trong dip Te't, bå't cu O' dau, c6 le dem giao thila la gio phlit thieng lieng nhå't trong niim, nhå't la d6i voi tre con trong m<,>i gia dlnh, du~ c di p an ngon, m~c quån ao m~i. c6 ti~n 11 xl. E>6i voi ngt.ii'1i lOn, day la thi'1i gian dtt~c sum h<,>p dttoi mai gia dnh, dtt~c 4nh tam tinh s6 l~i Cl,loc doi trong quang thoi gian qua. Ciing til d6 rieng mlnh bang khuang ch~nh nho nhii'ng vui bu6n måt du~c. on l~i nhii'ng gt.i<1ng m~t than quen dåy d6, con hi~n hii'u hay theo niim tMng di vao ngo khua't cua doi. Ta't cå r6i ra ciing la n6i bu6n vui chOn kin trong day huy~t. c6 må'y ai dam th6 19. BO'i v~y. trong d~p Te't phån lon nhån lo~i thich lam to ehuy~n, th~t ra d6 ciing la hlnh thuc mtt~n dam dong d~ cho ta theo doi rna vui.-/-0 Cuol dong 2001, Mu'ong Gl ang

Thl glan c6 thanh, c6 ho~i; tri~u d~i c6 hting c6 phl; h6a slnh cda Bd Tat c6 slnh c6 di~t. Nhttng tam nguy~n cua b~c D~i Sy nhtt hu kh6ng, chllng h~ giao d~ng, va kh6ng c6 cM t~n ciing.

59


con

v~t

thån thtidng

muon thud cua loai ngtioi Ngay nay nhCJ nhii'ng cong trlnh nghien cUu. va khao c6 lien t~,tc cua nhån lo~i rna chUng ta mdi dam khång djnh m<)t cach gån nhu chinh xac v~ sl:l' d6ng hanh giua con ngu'<fi va loai ngl:l'a tren dja du. TMt v~y. ngl:l'a, ngQ hay rna la m<)t trong nhirng gia suc ra't thån thu'dng gån b6 vdi the' nhån. N6 xua't hi~n hå u nhu' khiip noi, tir trong c6 tich, truy~n thd, truy~n thuye't Va ngay trong CUQC so'ng hång ngay. Nhii'ng v6 ngl:l'a d~p d6n th<fi xa cu, tir cac doan quan vi~n chinh gån nhu' bach thång cua La Ma, Hung No, Mong C6, Å R~p hay la hlnh anh con ngl:l'a gåy keo cbie'c xe ngl:l'a cfi, go nh!P 16c c6c tren cac du<fng pho', vån la nhirng giai di~u luon du<Jc ua thich, mo m<)ng vo van. Gån day, t~i The' V~n H<)i Helsinki nam 1952, Liz Hartel m<)t co gai Dan M~ch b! chll'ng te li~t tir tu6i a'u tho, nhu'ng nh(J dieu tti bhg "kY. må Ii~u pluip" rna co da cbie'm du'<Jc huy chu'ong b~c ~i v~n d<)ng tru'<fng trong mon phi ngl:l'a. Nhu' Bamard Scherich ha y Vincent Rousselet, nhirng nha tti li~u mon b~nh h<;>c tren giai thich. thl nhii'ng eau chuy~n !:hån tien nay da c6 th~ xay ra, chung qui cfing do bi~u hi~n hoan håo qua thån thuong, trong mo'i quan h~ giua NGl}A va NGUOI .

I. DONG HO NG\JA, QUA QUA TRINH TlfN H6A: Can cll' vao cac di v~t du'<Jc tlm tha'y qua nhi~u cu<)c khåo c6 noi nhii'ng ldp tråm tich tren m~t dja cåu, rna cac khoa h<;>c gia da dl;l'ng l~i du'<Jc toan bl) gia phå nha hQ Ngl:l'a. Nh<J the', ta bie't du'<Jc Ngl:l'a v~i ten khoa h<;>c la Hyracotherium, da xua't hi~n dåu tien ~i Åu Chåu, khoang 45 tri~u nam v~ tru'oc, vao th(Ji ~i EOCEN. Th(Ji d6, ngl:l'a chl bång m<)t con meo nha, cao chi'tng 30

60

cm va n~ng khong qua 4 kg. V~ cd th~ cfing du<Jc ca'u t~o ra't sd khai, rang hai ham chl c6 44 cbie'c ra't ye'u nen chl an du<Jc la cay hay hoa qua m~m. Nh(J chiin sau dai (chT c6 3 ng6n) hon chiin tru'oc (4 ng6n), nen ngl:l'a nay c6 th~ dll'ng tren cå hai han chiin va ph6ng nhanh nhu' thO. Lo~i ngl:l'a nay ciing du<Jc tlm tha'y nbieu <} Chiiu My vdi ten gQi la Eohippus, phh la'n gia phå h9 ngl:l'a du'<Jc l~p thanh tir nhii'ng di tich phong phU cua gio'ng ngl:l'a tren. Sau 5 tri~u niim tie'n h6a, gio'ng ngl:l'a Mesohippus, con gQi la trung rna xua't hi~n. dai chi'tng l m va cao 50 phån. Chiin tru'dc chl con l~i 3 ng6n va ngcin hon chiin sau, nen nhåy ra't nhanh nhu nai. Tie'p theo gio'ng trung rna, la h<? Miohippus, hlnh dang tuy to ldn hon nhu'ng vån khong gio'ng voi lo~i ngl:l'a hi~n t~i. Cung theo cåc di tich tlm tha'y, cho bie't gio'ng ngl:l'a nay phåt xua't tir Chiiu My, r6i banh tru'a'ng qua A-Åu trong th(Ji kY bang ha t~i eo bi~n Bering. Tir d6 h9 Ngl:l'a phåt tri~n theo nhi~u hu'a'ng khac nhau, to ldn nhu te giac, håi rna c6 ten Megahippus n~ng tren 1800 kg, cao l m 50, dai 3m 60. L~i c6 hu~ng phåt tri~n ngu'<Jc vdi gio'ng ngl:l'a nho hay ngl:l'a xua nhu'ng chl th<fi gian r6i ngu'ng hån. Tuy nbien quan trQng nha't la hudng phåt tri~n cua ngl:l'a Merycbipus, tll'c la gio'ng ngl:l'a hi~n nay, vao th(Ji giua Miocen. Lo~i ngl:l'a nay cao chirng l m, lu'ng thång, Mn chiin bång nhau, tuy m6i ban chån vån con 3 ng6n. De' riing cao hon tru'oc, du'<Jc trang men, nen gi(J c6 the nhai du'<Jc cac lo~i co va re cåy cll'ng. Lo~i ngu'a nay da bie't di chuy~n dån xuo'ng cac d6ng co, thao nguyen va phåt tri~n khåp dja cåu. No'i doi t6 tien tren, khoång chi'tng 6-7 tri~u nam sau, th(Ji d~i Pliocen, Phlip Åm Xu§n Nh!im NgQ 2002


lo~i ngt!a Pliolippus l~i ra dåi, cang gi6ng ngt!a ngay nay, mtli chån chl c6 l ng6n duy nMt vdi m6ng to, du dtl cå thån mlnh. Cu6i cil.ng trong dong h<;> ngt!a la lo~i ngt!a chinh th6ng con ton t~i d~n ngay nay, d6 la gi6ng Equus, ra dåi ciing lue vdi loai khl, vu'<Jn ngu'<fi. chii'ng l tri~u nam trd l~i. c6 chån cao de'n l m 50 va n~ng gån cå tii'n. Ngt!a nay chl khac ngl,(a hi~n t~i la long båm ngifn va khong c6 chiim long a chån va tran, hi~n con rå't it, s6ng t~i bien gidi Trung Hoa-Mong C6 va vai tram con nuoi trong cac vu'<fn thu khåp the' gioi. Tom ll;l.i, khong bie't vi ly do gi rna toan b9 h<;> nha ngt!a khifp ndi tren the' gid'i, b6ng du'ng bj tieu di~t gån he't, trong khoång th<fi gian cach då y chii'ng 20.000 nam. Hi~n nay, trong rung Å-Phi COn s6t l~i IDQt it nglfa hoang, nhu'ng may mifn hdn vin la gi6ng ngl,(a nha, du'<Jc thuån h6a låu d<fi, da duy tri gia phå h<;> ngl,l'a sau 45 tri~u nam nh<;>c nhlin tie'n h6a.

- CÅC LO~I NGl)A: Theo Mo cao cua H9i nghj Qu6c te' lån 2 nam 1965 t~i Tå y E>uc va t~p san chuyen khåo cU'u v~ ngl,l'a xua't bån a Ti~p Khifc, thi ngt!a hoang ngay nay con l~i ra't it oi, IDQt s6 nho s6ng d Phi Chåu va ngo~i Mong, phån lon lo~i nay du<;1c nuoi trong sd thu. Rieng ngl,(a nha du'<Jc thuån h6a tu 3000-3500 nam tru'd'c dåy t~i E>ong phu'dng, Båe A va sau d6 la Åu Chåu, ngay nay loai ngu'C1i da t~o them du'<Jc 100 gi6ng mdi tu ngl,l'a hoang nguyen thtiy. Ngt!a Vi~t Nam ngay nay tuy phat xua't tu mi~n E>ong Bifc A va nho con hdn nhu'ng l~i dai suc vi da du<Jc lai gi6ng vdi gi6ng ngl,l'a Å R~p cao ldn. Tu tru'd'c the' chie'n, ta da c6 tr~i chan nuoi va lai gi6ng ngt!a d Nuoc Hai CCao Bang-Båe Vi~t) va cac tr~i nuoi ngl,l'a dua t~i Bue Hoa (Hqu NghTa) ra't n6i tie'ng. T6m l~i h<;> Ngl,l'a CEquidae) bao gom cac gi6ng thu m6i chån chl c6 m9t m6ng gu6c, ngay nay con s6t l~i c6 ngl,l'a, heo voi va te giac rna thOi. Rieng ngl,l'a con s6t 6 lo~i trong s6 159 gi6ng thud xa xua, d6 la : - Nglfa V lin (Equus Zebra Hartmannae): la loai thu hie'm, hi~n chi con m9t s6 it s6ng s6t t~i Å-Phi. Trude dåy ngu'åi ta vh thifc mifc v~ mau sifc cua chUng, la con v~t c6 mau trång vånden hay ngu'<Jc l~i? Thifc mifc tren md'i då y da du'<Jc nha sinh h<;>c ngu'di Bue la Joself Reichholf giåi thich ding, nhii'ng viing den hay trång, hay con la cMt lång melanine csåc t6 som) bj phai mC1, khi cMng tir A E>ong thien elt Wi Chåu Phi. Vi d~ thich U'ng vdi hoan cånh, ch6ng l~i lo~i ruoi tse-tse, cac s<;>c dai den hay trifng da xua't hi~n. Ngoai ra, dåy eling la m9t hinh thuc ngt,ty trang d€ lån tranh cac thu du nhu c<;>p, su tu. Con c6 giå thuye't cho rång chinh cac s<;>c den triing d6, da t~o nen sl,( di~u hoa thån nhi~t cho ngl,(a vån ndi mi~n sa m~c n6ng bue. Tuy nhien h<Jp ly nha't vån la y kie'n chung cua cac khoa h<;>c gia sau nay, båo rång nhå cac s<;>c d6, rna loai ngl,l'a vån con l~i. khong bao gid c6 th€ l~n 19n trong ba gio'ng hi~n t~;ti, qua cac hoa tie't d~c bi~t d tren mang, dåu va mlnh.

a. Ngl{a vdn Hartmann: C6 chi~u dai khoång l m

PM p Åm Xuiin Nbam Ng<;> 2002

30, nh~n di~n nhå cai ye'm du'di h<;>ng va hå u he't tren mlnh d~u c6 vån d~c tru'ng, s6ng thanh dan trong viing rung nui thu9c mi~n Tåy nu'd'c Nam Phi. Tå"t cå ngl,l'a vån d~u an thl,l'c v~t.

b. Ngl{a vdn tai lita (Equus grevyi): La gi6ng ldn nha't trong nh6m ngl,l'a vån, c6 kich thu'dc cua m9t con ngt!a nha vdi chi~u dai khoång l m 56 a u vai nhu'ng tie'ng keu cua chUng l~i the the gi6ng nhu' tie'ng lua. Tren thån hinh cua lo~i ngl,l'a nay c6 nhi~u hoa tie't du'<JC xe'p d~t rå"t khit khao nhu' da h6, trong khi do <) phh mang c6 nhii'ng duång vån ngang råt r9ng nhu' m9t då"u lan tay kh6ng lo. E>åy la gi6ng ngt!a vån d€ thuån h6a nhåt, du'<Jc diing d~ keo xe, tåi g6 va chU ye'u s6ng t~i viing rung nui thUQC cac nu'oc Abyssini, Nam Sudan, Bong Phi, Somalia ..

c. Ngl{a vdn Grant (Equus quagga granti): S6ng thanh dan khåp cac thåo nguyen, c6 tie'ng keu nhu ch6 stia. Khåp thån mlnh lo~i ngl,l'a nay la nhii'ng hoa tie't den va trifng rå"t d~p, khang h~ CO IDQt mau nao khac lån 19n giua cac vån. B~c bi~t tren mom mau den c6 duy nha't c6 m9t d6m nåu. Ng1:ta vån Grant s6ng thanh dan ldn, lån 19n vdi cac lo~i thu m6ng gu6c va an co nhu' linh du'dng, khåp cac mi~n rung nui thuQC E>ang Phi. - Ngtfa Rirng (Equus Przewalskii): C6 tårn v6c nhu' ngt!a nha, cao til' 1,2 m-1,4 m, n~ng 300-350 kg, hi~n con ton t~i hai nh6m, nh6m s6ng d bien gioi pllia Båe Trung Hoa-Mong C6 du'<Jc coi nhu t6 tien cua ca c noi ngt!a nha phu'dng E>ang va lo~i ngt!a rung Tarpan d thåo nguyen Tåy Ba L<Ji A la nguon g6c phat xuåt cua ngt!a nha Åu Cha u. chi~u dai khoång 2,50 m va cao chii'ng 1,15 m. Mau da nåu vang nh~t, b1:1ng du'oi mau triing. Chung thuC1ng s6ng thanh tUng dan nho t~i cac thåo nguyen va viing nui rirng tir Kirghiri Wi ngo~i Mang. M9t nh6m khac s6ng tren cac cao d9 tu 5000 m trd len t~i Ba Tit, A PM Han, Turkestan, Sikkim va Tåy T~ng.

a. Ngl{a nlng Culan (Equus hemionus): C6

b. Ngl{a hoang Mong Co': Hi~n nay con chung vai ch1:1c con, trUde s6ng ~i thåo nguyen Dzougaria d Mong C6 va m()t s6 du<Jc nuai trong cac vuån thu d~ ph6i gi6ng vd'i cac noi ngl,l'a nha. Loai ngt!a nay chi~u dai do du'<Jc tU 2,20 m-2,80 m, cao khoång l m 46, rna u lang thay d6i tuy theo mua tu nåu do sang xam nh~t va råt dai, tren mom la phån tran hdi go.

c. Ngl{a hoang Chllu Au (Equus przewalskii gmelini): Gi6ng ngl,l'a nay da bi tuy~t di~t t~i Åu Chåu vao nam 1876. Truoc dåy chtlng s6ng t~i vilng thåo nguyen d<;>c theo sang Dniep va t~i Ba Lan, mau da nåu, dud'i phån chån såm c6 v~ch. Hi~n nhieu nud'c phudng Tå y dang dl,l'a vao pho'i gio'ng co truoc da y ds ph1;lC hOi l~i noi ngl,l'a hoang g6c. - Nglfa Nha (Equus Domesticus): E>u'<JC nuoi khifp cac 11;lC 61


<ija, hi~n c6 hdn 100 gi6ng, giup con ngu'Cfi trong h~u he't mqi cong vi~c l<;1i ich hång ngay tiY keo xe, cay bira, chie'n tr~n. th~ thao cho t6i lam xie'c. Ngl!a nha du<;tc thuån dutlng dåu tien ~i Åu-A, va sau d6 du<Jc dua tdi My va Uc Chau tir 5000 nåm trUde, ke't h<;fp va lai gi6ng v6i cac noi ngl!a t~i cac <ija phudng, thanh gi6ng ngl!a ngay nay.

a. Ngt!a nha noi Mong Co": C6 chi~u cao trung blnh tir 1,40 m trd len, thui)c lo~i ngl!a chie'n nen thiin hlnh rå't can d6i v6i b1;1ng thon, ngl,!c nd, b6n chiin rå't khoe, rna u da thuC1ng niiu do hay niiu s~m . Diiy chinh la nhifug con thien ly rna, rå't dai suc c6 th~ dung ru6i khilp ndi su6t 10 giC1lien tie'p rna khong moi m~t vdi t6c di? trung blnh 30-35 km/giC1. NM d/?i ky binh ldn va diing manh b~c nhå't the' gioi lue d6 rna de' qu6c Mong-Nguyen da cuC1ng tbinh va chinh ph1:1c m9t pMn l6n då't dai tiY Trung Hoa toi Ba Nhi Can tir the' kY thu 8 tdi 13 sau tiiy ijch mdi l1;1n b~i. b. Ngt!a nha noi Å Rij.p: Ciing la m/?t noi ngl!a tr~n. c6 tårn v6c trung blnh cao tir 1,30 m-1,40 m, long mau nau c6 di~m d6m trilng nen ciing con g<;>i la ngl!a boa mai. Ngl!a nay c~y nhanh khong thua ngl!a Mong C6, l~i rå't thich U'ng trong cac <ija hlnh kho h~n. sa m~c mong menh ciia cac qu6c gia Å R~p. c~n Dong va gån li~n vdi thC1i vang son cua cac de' qu6c Ai C~p. H6i giao thud xa xua . Ngay nay, ngl,!a nay v~n con n6i tie'ng t~i cac trltCfng dua nen rå't du<;tc nhi~u ngu'oi ua thich. c. Ngt!a nha noi Anh: C6 tårn v6c to ld'n, cao tir 1,401,50 m n~ng td'i 400 kg, than hlnh rå't can d6i va khoe m~nh. mau da niiu s~m g<;>i la ngl!a h6ng, con ngl,!a b~ch thl c6 rna u long triing nui)t.

lang beo lanh t6i ch6n thi thanh. Hi~n ca nu6c c6 chirng 180.000 ngl!a, da s6 d mi~n Bile. Tir sau nåm 1977, ngl!a Vi~t Nam da du<Jc chuy~n gi6ng, lai tir noi ngl!a Cabardin (Båe Åu , U~n Xo) va Mong C6, thanh m9t gi6ng ngl!a moi c6 tårn v6c cao va n~ng hdn noi ngl!a cu, suc keo va v~n t6c cung thay d6i toi 30km/gio. - Dong HQ Lua: La con cha u ciia dong lira Nubia Equus Africanus du<;tc thuh dutlng trUde ngl!a nhling tinh tlnh kh6 d~y hdn nen thuC1ng bi d6i x-.1' tan b~o ciia chii. Hi~n c6 2 lo~i lira:

a. Lila nlng: La con cbau ciia noi lira Nubia Equus Africanus da du<;fc thuån dutlng trude ngl!a nhi~u. hi~n con s6ng trong vU.ng rirng m1i cac nu'6c thu<)c Chiiu Phi nhu Nigeria, Somalia, Congo. b. Lila nha (Asinus asinus): C6 ngu6n g6c tir lira rirng da du<;tc thuån h6a lau doi <} phudng D6ng, du<Jc dung d~ cutli, keo xe va tai hang. Lira cao tir 1,30 m1,40 m c6 thiin hlnh gi6ng ngl!a nhling diiu va chiin tho va di dU'ng n~ng n~. ch~m ch~p nen lira chl du<;tc dung trong lanh Vl,!c cay bira va v~n tai. - La: La con v~t du<;tc pMi gi6ng giua ngl!a dl,!c va lira ciii. La c6 kich thudc gån gi6ng nhulira vdi doi tai ngån ne'u chllng la con ciia ngl!a dl,!c va lira cai, trai l~i La rå't cao Wn hdn lira voi doi tai dai, chan thon va rna u thuC1ng gi6ng nhtt mau da ngl,!a, c6 chi~u cao tir 1,10 m-1,20 m n~ng kh6ng qua 200 kg. La khong c6 khå niing sinh sån va vl khong ch~y nhanh nen cfing gi6ng nhu lira chl dung M v~n tåi hang h6a .

- CÅC LOÅI TUONG C!N Vdl NGUA:

Cung gi6ng nhu Mong C6, Å R~p. doan ky binh Anh da dtta de' qu6c Anh trd thanh vo d!ch tren the' gi6i, ngay nay ngl!a Anh cfing rå't du<Jc ua thich nhå't la trong lanh Vl,!c th~ thao.

Trong ciic loai tudng c~n vdi nh6m Ngl,!a m6ng gu6c la hQ Heo voi (Tapiridae), Te giac (Rhinocerotidae), L<;1n Loi Phi (Phacochaerus aethiopicus) va h<;> Ha Ma

d. Ngt!a Cabardin: Sinh s6ng t~i cac nuoc Bile Åu va Lien X6 cfi, c6 v6c dang cao 16n nhu noi ngl!a Anh, rå't du<Jc thong dl,lng trong mqi lanh Vl,!c tir chie'n tr~n. ngl,!a dua, keo xe va giao thong t~i cac vU.ng bang tuye't l~nh leo d Bile hån du. Tir noi ngl,!a tren, nguoi ta lai thanh hai gi6ng ngl!a Buclionnui, dung lam ngl!a chie'n va ngl;l'a dua. Gi6ng thu hai la Vladirnia c6 than th~ tho k~ch hdn gi6ng tru6c nhling rå't cbiu dlfng, vl v~y dimg d~ keo xe c6 trqng tåi td'i 2 tå'n.

a. Heo Voi: C6 ten khoa hqc la Tapiridae, du ben ngoai gi6ng l<;tn nhling thl,!c ra giffa hai loai khong c6 quan M hq hang gl. Loai m6ng gu6c nay vl c6 mi)t cai mui du<;tc keo dai thanh voi ngiin nen gqi la Heo Voi. Trong thC1i k)' d~ tam d!a chå't, h<;> hang Heo Voi sinh soi nåy nd khiip <ija du. Ngay nay chl con m<)t loai dAn D<) va ba loai khac s6ng t1;ti Chåu My La Tinh. Heo Voi då't (Tapirus terrestris), cao l m va dai 2m. Heo Voi då't quen ho~t d<)ng ban dem, da rna u xam nau nh~t. long ngån va thua. S6ng t~i vU.ng rirng nhi~t doi ciia cac nuoc thu<)c mi~n Dong Bile Nam My, iin boa quå va cac canh cay nho. Heo Voi då't hi~n lanh nen thuC1ng b! bao bC1m, bao stt t-.1' an tbit. Heo ciing du<;tc thuån h6a khi con nho va d~ d~y nhuloai ngl!a.

e. Ngt!a nha Vift Nam: C6 t~m v6c nho hdn cac noi ngl!a tren, chl cao t6i 1,18 m va n~ng chirng 170 kg nen ch~y ch~m. trqng tåi va suc keo dud'i 800 kg, nhling ngu<;fc l~i rå't nhanh nhyn, deo dai, c6 suc d~ khang cac t~t b~nh thien thC1i, cbiu du<;tc mqi khi h~u <} rni~n Thu<;1ng va Trung du, cfing nhu vU.ng d6ng bllng, do d6 hå u nhu ngl,!a dåm dang tå't cå mqi cong

62

vi~c giao thong, chuy~n tai hang h6a tiY cac bang

(Hippopotamie dae).

b. T~ giac: La loai thu dang slip b! tieu di~t. hi~n chl con m<)t s6 rå't it trong hQ Te giac (Rhinoce rotinae) g6m 21 loai. Trong s6 5 loai s6ng s6t cM bie'n må't du da

Phåp Åm Xuan Nhåm Ng<,> 2002


du'<Jc båo v~ . thl loai te giac hai sitng Diceros bicornis, hi~n con so'ng ~i Trung va Bong Phi. Loai nay co chi~u dai 3,40 m, duoi 0,70 mva cao 1,60 m. Loai nay c6 hai sirng, cai tru'Oc cai sau, cai tru'Oc dai hdn tOi l cm. Da Te giac thuC1ng xam nåu nh~t nhu'ng l~i dåi mau theo biin da"t rna chUng dåm mlnh. Te giac hai sil'ng so'ng trong cac d6ng My tro'ng tråi vavling c6 cåy b~i. Ån la cåy va canh cåy, chl ho~t d<?ng ban dem va ra"t d€ bi nh~n di~n vi mau da va mui d~c bi~t. Thu'C1ng Te giac hi~n lanh, chl cho'ng trå khi bi ngu'C1i ta"n cong.

d

Tir nilm 1973, m<?t H<?i ngh! Quo'c te' t~i Washington da ngan ca"m cåc nu'Oc trong vi~c buon bån sil'ng va da Te giac nhu'ng di~u nay th~t khong d~ dang do'i vOi lx,>n buon l~u. nha"t la gia cå cang lue cang cao vl nhu du cua cac xl thåu.

Ha Må: H9 Ha Ma (Hippotamidae) hi~n nay chl con s6t l~i 2 noi d~u so'ng t~i Chåu Phi. U m()t con v~t xua"t hi~n tir thcri tien su, dftu tien d' Chåu Åu, la m()t trong nhii'ng con thu to lOn hi~n nay, chl thua c6 voi va te giac, c6 chi~u dai tOi 4,50 m, cao 1,50 mva n~ng 2-3 ta"n. Ha . - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - , rna so'ng thanh My d' cac vU.ng dåm låy hi~m trd' t~i Trung Phi, an tht,(c v~t. c6 lOp da ra"t da y khong thua gl da te giac nhu'ng khong c6 long, thu'C1ng mang cac mau dtffig gQi toi v~, xuan h6ng nh~t. nåu va xanh lam. Ngoai th<'1i gian tlm thuc an han dem, ca th(1i gian BU'ng g9i toi v~ giii'a m1i d6i con l~i chUng chl ngåm rnlnh du'Oi dåm Cåy ritng da tha"m n6i bu6n t6i nu'Oc rna thOi. N ga y xua to i ngli vU.i trong d6 c.

loai Te giac, cai sirng chinh ta bi~u tu'<;Jng cua suc m~nh va dåy cfing la nguyen nhån dån de'n st,( di~t vong cua loai nay vi nhieu quo'c gia phudng Bong rna phån Mn la ngu'C1i Hoa, da cbiu mua 1 kg sirng Te giac vOi gia VOi tie'n g thOng reo ng<?t ijm dcri . Il. Nllf1NG CON HÅO MÅ TRONG gån 100.000 pMt lang d~ LfCH sir KIM CO DONG T ÅY: Birng g<?i toi v~ pho' nui cao lam thuo'c cu'C1ng dudng. Toi thu'C1ng gian diu vO'i chiem bao Te giac m~ mang thai tir Thanh gu'dm, yen ngt,(a, sa tru'Øng v6 eau CM p ch<1n trong bong md Mi tu'd'ng 450-490 ngay mOi sinh dung ruåi muon d(1i vån lå ly tu'd'ng cao Em, phåi la em t1,t thud' nao? va te giac con da n~ng quy cua thanh nien nam nii' qua ba"t cu tren 20 kg. M~ con so'ng th<1i d~i nao. Do cai quan ni~m cå di~n Bung g9i toi ve tren be'n xu'a chung vOi nhau tOi khi tren rna nhi~u håo rna danh tie'ng da theo Be'n song ti€n bi~t. dem sao thu'a Te giac m~ l~i mang tie'ng thdm cua cac anh hiing Bong Tåy LC1i nguyen toi gd'i tren tri~n s6ng thai, th<1i gian nay kim c6 di vao huy~n tho~i nhu con ngt,(a Nay cfing xa vcri buåi ti€n dlta! thu'i'1ng keo dai tOi 4 thanh Troa, ngt,(a slit cua Phil Bång Thien f)U'ng g<?i toi ve tren bi~n dem nam. M<?t ba"t h~nh khac Vudng, cac con håo rna trong dong su Thiiy du'dng vi vlit chl bu6n them de'n vOi loai thu nay la Trung quo'c va d~c bi~t la con ngt,(a gia Då"u xua nay da phai tan he't vi~c ngu'i'1i Tau tir thi'1i xa cua Thåy Tam T~ng. Ke cua ngu'C1i thu'dng, suo'i t6c mem. xua da ch9n chUng lam - Ngtfa Thanh Troa: Theo thån tho~i Hy mqt trong mui'1i mon an BU'ng g<?i toi v~ cho'n de' do L~p. khi quån nu'Oc nay ta"n cong thanh tran quy danh cho vua Ben dem vang V<?t m()t trcri thd Troa nhi~u ngay nhu'ng khong ~ du'<Jc, chUa, hang trud'ng giå Ban tay da trAng dcri vong lii' vien tu'Ong chl huy mOi nghl ra ke' lam phong htu: Da Te giac H6n cfing xanh xao mqng håi M. m9t con ngt,(a g6 ct,(c Mn, r6i cho cac (toy ngllu) Tåy T~ng. Ai quån si tinh nhu~ nup vao trong ru()t BU'ng g<?i toi V~ lua chin vang cfing bie't da loai thu nay Bo~n giå vcr bO v~ nu<'lc. Quån ngt,(a. Nua vui no a"m, nua bu6n mang day hdn l ta"c, nen cac Troa sau d6 ra khoi thanh, thå"y con ngt,(a Phåi chiing ~nh phUc la bao ånh lo~i khi giOi thu'C1ng kho dem vao trong dU.ng. Dem tOi, quån Hy U kh6i su'dng trong coi dia dang! dåm thung du'<Jc ngo~i L~ p tir trong bt,mg ngt,(a h<;1p vOi quån mai trU phån nåch va hang d' Bitng g9i toi ve, xuån Mi xuån ph~c d' ngoai, ta"n cong va chie'm thanh tu chi la mem. Bay cfing Long toi md uOc da bao lån Troa. la ndi dung d~ che' m6n Vån khong M1ng d1t<1c trong may mi th~p tran. Sau khi ~ con - Nllf1NG CON HÅO MÅ TRONG C6 uo'ng ciing xuån ru'<Ju tå' y trån? v~t xong, cåt la"y phån da DONG sir TRUNG QUOC: Tuy Anh nay c~o he't long, 00 a. Tam con chitn rna ctia Chau Mt,~c ph!n md', han ngay phdi Vtidng dm Li~t qu6c: Nha Chåu tri vi Trung Quo'c tir nång, to'i do't lua sa"y dung 100 ngay, do~n dem tårn ru'<JU 1134 tOi 770 tru'Oc Tåy ijch, theo che' d9 phong kie'n va mai que' 19 l thang r6i l~i phdi kho, xong dem ca"t vao co IOn nho h<1n 1000 nu'Oc chu hå u . Chåu Ml!c Vudng la hqp vang hay b~c d~ giii' nguyen hu<1ng vi· Lue an, l~i

mna

dem da ngåm vao mt6c tro thåo m9c trong båy ngay dem, sau do rii'a s~ch va håp cach thuy. M6n an nay an nhu' nem, gi on va ra"t thdm ngon.

Ph!\ p Åm Xuan Nham NgQ 2002

v! hoang de

gan cu6i di1i nhA Chåu c6 nuoi tam con

chie'n rna tren d€' keo xe båt tuån. Thud' d6, ngu'C1i Trung Hoa trong khi låm chie'n chu'a bie't c<Ji ngt,(a, rna chl dU:ng tren xe do ngt,(a keo d€' danh nhau. Tam con chie'n mii

63


d6 do cac chu Mu tri~u c6ng nen m~nh me phi thuC1ng va dll'<Jc d~t ten la Phieu Vo - Bon Tieu - Tuy~t D!a Sieu Kieng - Du Huy - Sieu Quang - Dång Vii va Quai D()c. V~ sau Chåu M~c VU'dng che chån vi~c chinh chie'n nen ph6ng sanh tam con ngt!a quy tren t~i nui Hoa Sdn. Nhln hlnh ånh tam con ngt!a bay nhåy vdi thien nhien, m()t thi si da lam m()t bai thd tu tuy~t n6i tie'ng, dU'<Jc truy~n t~ng de'n ngay nay: kim giap hung quiin the' ngiin an di~n nhl!f quang minh quiin hl!U va su qui ph6ng Hoa St:tn.duilng .. b. Ngt!a bau tM'i Tam qu6c: Nha Han måt ngoi, nudc Tau phån thanh tam qu6c N~y - Th~c - Ngo (213-280 sau Tåy ijch), chinh chie'n tri~n mien da hru l~i cho dC1i sau nhi~u danh tll'dng va håo rna. - Ngt/a Xich Thtf cda Quan Cong: Hån he't ngU'CJi Trung Hoa va Vi~t Nam d~u bie't danh con ngt!a Xich Th6 ctia Quan Cong qua Tam Qu6c Chi ho~c nhln qua con ngt!a man do than dåp bång da't trong cac ngoi chua. Lu'u-Quan-Tntdng da o vi en ke't ngbia va th~ quye't khoi ph~c nha Hån nhu'ng the' co nen cå Lu'u B! va Tntdng Phi d~u b! thåt l~c con Quan Cong vl phåi båo v~ nh! tåu, nen t~m dåu hang Tao Thåo. DS mua long, Tao Thåo cho Ong con ngt!a Xich Th6 nguyen trll'dc ctia Ui.' B6. Tir d6 ngl;l'a theo chU dung ru6i khåp cac chie'n trll'C1ng cho toi khi Quan Cong trån thU Kinh Chåu b! låm ke' ctia Lu Mong che't, con con ngt!a Xich Th6 b! tll'Øng nha Ngo båt nhu'ng nh!n d6i che't theo chii. - Ngt/a Dich LO cda Lllu Bt: Tntoc khi du'<Jc Gia Cat LU'<Jng v~ giup, Lu'u B! s6ng troi gi~t khiip n<1i va lån cu6i v~ hang Lu'u BiSu t~i Kinh Chåu, nay thu()c tlnh Qui Chåu va H6 Nam. Khi di danh Tntdng V o, Lu'u B! båt du<Jc con ngt!a Dich Lo rna theo sach rna h9c, thl d6 la lo~i ngt!a sat chii c6 tuong m~o gi6ng thån Die'u Khach. Cå Khoai Vi~t va Y T!ch d~u vl chii mlnh rna can ha: y gie't con ngt!a d6 di nhu'ng cu6i cung Lu'u ·B! viin nh~n ngt!a va n6i 'so'ng c hel c6 mQng, sr:; gi con ng!fa'. Quå th~t sau nay, ngt!a Dich Lo da cU'u s6ng Lu'u B! nhi~u Mn, nhu' vu'<Jt khe Dan Khe v~ Tan Giå.. V~ sau, vl me'n tai nen Lu'u Bi dem ngt!a cho quån su' Bang Th6ng, nhu'ng ong m~nh mong nen ngt!a Dich Lo va ngll'C1i d~u che't t~i L~ c Nh~n Ba CTU Xuyen). c. Ngt!a bau thO'i Tuy Du(fng: Sau thC1i k)' Nam Båe tri vl Trung qu6c (581-907 sau Tå y ijch). Vl Tuy Dll'dng De' bOn quån vo d~;to nen håo ki~t n6i lo~;tn khåp ndi Va tåt ca da du'<JC ghi l~i trong pho truy~n Thuye't Du'C1ng. Nhi~u anh hilng hao ki~t va cac con håo rna ciia he;> da xuåt hi~n trong pho truy~n da sli' tren.

Tri~u la nha 1 u y va DuC1ng thay nhau

- Kim Mii cda Lj The' Dan: Ly The' Dån ciing la Du'C1ng TMi Tong, vi vua vi d~i nhåt trong ijch sii'

64

Trung qu6c, lue con theo vua cha chinh chie'n, råt ham c<Ji ngt!a va c6 m()t con kim rna n6i tie'ng. Theo sii' li~u. ciing nhC1 con ngt!a nay rna Ly The' Dån da vu'<Jt qua nhi~u lån che't ch6c do U åt Tri Cung va D<1n Hung Tin gåy ra. -HB LOi Bao cda Thlif/tzg su FM: DU'ng hang thu 9 thcri Tuy DU'C1ng, Thu'<Jng su' D6 chång nhU:ng vo ngh~ cao cu'C1ng rna con c6 m()t con ngt!a råt quy bau, du dån va m~nh me nhu såm set gQi la H6 Loi Bao. Theo sii' li~u. ngt!a nay khac voi ngt!a thU'C1ng a ch6 dån ngt!a, long h6, duoi su' tii', ngoai ra con c6 m()t chilm long d~c bi~t ndi dlnh dån. Khi giao chie'n, Thu'<Jng su' D6 chl cån nåm chum long d~c bi~t nay gil;ll m~nh. con ngt!a se het to nhu' såm set, lam cac con ngt!a khac te lan, Thu<Jng SuD6 tha h6 sat h~i ke thu. V~ sau, ngt!a l9t vao tay Tån ThUc Båo nhu'ng chl la mqt con ngt!a thu'C1ng vl b! Trinh Giåo Kim nh6 he't chum long quy bau.

d. Con ngl!a gla cua Du(fng TAng: TMnh Tang Tam T~ng la nhan v~t c6 thl;l'c trong ijch sii' Trung qu6c, dC1i

vua DuC1ng Thai Ton nha Du'C1ng. Ngai ch.ång nhU:ng la IDQt thånh tang rna con la IDQt hQC giå uyen thåm, IDQt nha du tham k)' ta i, da c6 cong de'n t~n An Di? thlnh kinh PMt va sau d6 dich ra Han tl;l' trong 19 nam dai (645-664 sau Tay ljch) du'<Jc 75 bQ kinh g6m 1335 quySn va cac bi? D~;to Due kinh va D~;ti Thira khdi tin lu~n. tir Han tl;l' sang Ph~n ngii'. Theo Trung Hoa sii', thåy Huy~n Trang sd di du'<Jc thanh cong tren du'C1ng thlnh kinh då y gian lao nguy hiSm, la nhC1 c6 con ngt!a gia giup d<J vl n6 da di l~i råt nhi~u Mn tren du'C1ng Trung Hoa-An Di). Thånh tang vien tich ngay 5.2.664 t~i chila Ng9c Hoa (TrVC!ng An) th9 69 tu6i. Phån mq du'<Jc an tang t~;ti B~;tch Lqc Nguyen c6 hdn l tri~u ngU'C1i tham dl;l'.

Ill. M(n NGÅN LE MOT cÅu cHuv:e;N vt NG(jA: - Vui bu6n dO'i rna tr~m: Ngll'<Jc dong ijch sii'Vi~t Nam, bu'u chinh du'<Jc phåt triSn m~;tnh tir thC1i nha Nguy~n song song vdi sl;l' hoan thanh con du'C1ng cai quan tir Åi Nam Quan toi Mui Ca Man. Rieng V~ hlnh thuc rna tr~m da du'<Jc tie'n hanh tir the' kY thu 9 trd di, bao g6m ngt!a va ngll'C1i c<Ji ngt!a, con gQi la die'm binh, nai nit råt gQn gang, chån quån sa c~p. thilt lu'ng hay c6 tay deo h:~c l~c. dån dqi n6n ch6p, vai deo nhU:ng 6ng cong van du'<Jc niem phong cån m~t. du'<Jc gQi la can 6ng, con giåy t(1 quan trQng phåi di gåp thl gQi la can 6ng nhl;ll d~;t. Khi MP vi~c t6i khån, ngt!a tr~m trang b! mqt l~c l~;tc quanh uc vdi m()t cai chuong nho duoi c6, tren dån ngt!a dm mqt tUrn. long ga ho~c m()t la cC1 nho lam hi~u danh du'C1ng u'u tien dS m9i ng1tC1i tranh. Con die'm binh tay dm cu'dng ngt!a, tay dm v~t dt!Jlg than do ho~c cai duoc cbay ra dau Ma toe, thu'<;Jng rna phi d~ . T6m l~;ti lam ngh~ rna tr~;tm thC1i xu'a, trong nhii'ng di~u ki~n vo cung khilc nghi~t voi bao nhieu bu6n vui khong it . Vui khi ch quy~n u'u tien dS tåc oai tac quai cung thien h~.

Phåp Åm Xuan Nham NgQ 2002


con buon thl ra"t nhi~u khi m9t ngu'<1i mi}t ngl!a giua deo heo hlit gi6, mua rirng nång bai, deo tren mlnh tin tue khån thie't lien quan de'n v~n m~nh cua dån ti}c: 'x6t ngui!i lu'lnh djch bdy nay, di!m xa them moi, 6ng dtiy lqi voi'

- Nbip ngtfa boa vang: Ngay nay khi nghien cU'u v~ n~n van minh deS dong cua nhiin lo~i c6 lien quan toi cac lo~i nh~c khi, cong Cl:~, d1:1ng ev va ph1:1 tung tren mlnh ngl!a. Theo tie'n si Joseph Needham, giao su chuyen giång d~y v~ Trung Roa så, da khång d!nh ngu'<1i Tau da che' t~o ra bi? do thång va han d~p yen ngl!a dåu tien. Tu d6 chie'c xe ngl!a, mi}t phudng ti~n chuyen ch3 hii'u hi~u nha"t ciia th<1i c6 d~i du<Jc ra d<1i va vån con thOng d1:1ng toi ngay nay t~i nhi~u ndi tren the' gioi. Ciing nh<1 cac di v~t tim tha"y qua khåo c6, ta moi bie't du<Jc hlnh dång chie'c xe th6 m(> thoi xua do ba con ngl!a keo, ra doi khoang giua the' k.Y thu 4-1 trUd"c va sau Tiiy ijch. Trong m(}t bue tranh khac d<1i Han, ve m(}t xe ngl!a c6 2 ch6 ngoi, tren ngl!a c6 bi} thång, con xe ngl!a da thie't ke' mui nhung chua du<Jc hoan chlnh. Ciing qua dån chUng tren, ta c6 th~ ke't lu~n rång ngu'oi Trung Roa da phat minh ra bi? thång ngl!a c6 ach khoång the' k.Y thu l trUoc Tiiy ijch, con bi} thång ngl!a cua Åu Chiiu phåt minh vao the' k.Y thu 10 sau Tiiy ijch. M(}t kham phå ly tM khac la cai bi:m d~p va yen ngl!a ciing d~u do ngu'<1i Tau che' t~o dåu tien . .E)i~U nay cho thffy SJ! lao dao CUa cac ky si thoi c6 d~i, trong cac doan quiin vi€n chinh cua Ba Tu, Mede, La Må , Assayrie, Ai qp, Babylone, Hy L~p .. ng6i tren tua"n rna , khong c6 yen va han d~p. Mai de'n the' k.Y thu 3 sau tiiy ijch, ngu'<1i Han da d~t du<Jc ky thu~t luy~n kim, t~o thanh chie'c han d~p ngl,l'a bång kim lo~i ra"t d~p. Sau nay qua doan ky binh hiing m~nh cua bi} tQC Avars mi~n Trung A. chie'c han d~p yen ngl!a bång kim lo~i cua Tau md"i du<Jc ph6 bie'n khåp Åu Chiiu va du<Jc xem nhu la m(}t ye'u t6 quan tr9ng nha"t cua ky binh, rna Hoiing de' Byzance la Flavius Mauricius Tiberius, da vie't trong cu6n lu~n ban v~ chie'n lu<Jc nam 580 sau Tiiy ijch. Tom l~i qua cac bQ su'U t~p c6 v~t hi~n nay, tu m9i ndi tren the' gid"i, cho ta hlnh dung du<Jc b6ng dang nhii'ng con tua"n må voi yen cudng sån sang cho tung v6 khi chang ky si da nhåy len yen

mqt con nglfa gdy vao thanh phO' tren /ung cha mua xutin hoa vang .. Ciiu thd etla ai d6 lam nho l~i m(>t th<1i xa cii t~i Sai Gon, Phan Thie't, qua hlnh ånh mi}t con ngl!a gliy, keo chie'c xe ngl!a cii ky, go deu nhiP 16c c6c tren cac du<1ng ph6, chd vd l~c long trong dong xe ei}, ndi nhii'ng ngli tu, nga sau, mil mit kh6i xe. Nhung c6 le khong c6 hlnh ånh nao dCfp hdn la hiing nam, vao nhii'ng ngay såp Te't, hlnh ånh chie'c xe ngl!a cM då y hoa, tu cac neo duong ngo~i o vao ph6 th!. khac nao bay en tren bliu tr<1i bao la dua tin xuån såp tdi. Bay ciing la phu'dng ti~n giao thong cu6i cung cua mQt thCfi vang b6ng, roi ciing se theo th<1i gian di vao lang quen nhu ong do gia va nghieng ml,l'c tau, gia"y do. Xe ngl!a rna ngu'oi mi~n Nam quen g9i la Phåp Åm Xuan Nham Ng<;> 2002

th6 mi}, theo giå thuye't thl danh tu nay c6 xua"t xu tu chu phii mi} vl cai mui xe nhln gi6ng nhu na"m mi}. Xe ngl!a t~i Vi~t Nam xua"t hi~n vao th<1i Phåp thu(}c, chl thong dvng t~i Sai Gon, mi~n Bong va mi~n Trung tr3 ra . Rieng ~i thtl do, xe th6 mi} ho~t di}ng r(}n riP tu H6c Mon-Ba .Di~m. cM rau quå va b~n hang td"i cac ch<J viing Gia D!nh. Blnh Tien, Cliu Ong Llinh .. Theo cac ngu6n su li~u. thl xe th6 mi} du<Jc ngu<1i Phap du nh~p tu Må .Dåo CMadagascar) sang Vi~t Nam vao khoång nam 1920, chii ye'u su d1:1ng nhii'ng con ngl!a dua bi phe' thåi t~i truång dua PM Th9. Sau nam 1954, xe th6 mi} chl con ho~t d(}ng tit Blnh Tien de'n Cliu Ong Llinh va be'n chånh 3 khu da"t gån dåu ga xe hi'a Sai Gon, ciing c6 m(}t con du<1ng t~i Tiin Dtnh mang ten la Må LQ .. .D~c bi~t ngu'oi Vi~t Nam ciing da h9c du<Jc cach d6ng m6ng ngl!a tu ngu'oi Phåp. Rieng ngu'oi danh xe ngl!a ciing d~c bi~t nhtt gioi c<1 tttong, vo ngM. bie't truy~n Tau, khong ru<Ju che va c6 tinh tlnh ph6ng khoang. Ta"t cå r6i ciing se la qua khu.

- Dua ngt1a, thti ti~u khiin cua ngtiOi Sai Gon: Sau khi chie'm du<Jc Nam Ky l1:1c dnh, ngu'oi Phap da lam bie'n d6i bi} m~t ciia SaiGon qua cac cong trlnh xiiy dl,l'ng, md" mang. Tu niim 1906, co b~c gh nhtt xua"t hi~n cong khai, trong d6 c6 dua ngl!a, do Phåp kieu Jean Duclos kh<Ji xttong, khi mang tu Ha Ni}i vao Sai Gon, tam con ngl!a dua gi6ng Å R~p. Tro chdi tren du<Jc di€n ra hiing ngay t~i trltong dua, t9a l~c tre n m(}t khu da"t cao viing PM Th9 Roa . Ciing k~ tit d6, ngu'<1i Sai Gon va lvc tinh da say me mon c<1 b~c nay, lam nhieu ngu'<1i tan gia b~i sån nhung sl,l' dam me vån len ngun ngut nhu di~u g~p gi6. Båt dåu nåm 1912, trltong dua ngl!a PM Th9 da dud"c chlnh Mn c6 qui cu va lån lu<Jt qua tay cac Phap ki~u nhu' Monpezat.. thl cong CUQC kinh doanh do den l~i cang phåt tri~n hdn. Ai da c6 dtp bud"c vao trU<1ng dua, chac hån khong bao gio quen d9c ciiu ng~n ngii' treo t~i diiy 'trude m6i con nglfa, mqi ngui!i diu binh dctng . .' Tit trUoc td"i nay, qu~n Due Roa thu(}c tlnh H~u Nghia, nay la Long An, la ndi cung ca"p chång nhii'ng ngl!a dua rna ca nai ngl!a. Nhi~u ngl,l'a va nai d~t nhi~u thanh tich hi~n håch tren tru<1ng dua ngl,l'a nhu Huynh Long, Båo Thanh, Tiin Long, Må Thu<Jng .. voi cac b~c thliy nai Hai Mai, Ut Månh.. Hi~n t~i Due Roa c6 glin 1000 con ngl!a dua, t~p trung t~i cac xa My Th~nh. Due Up Thtt<Jng, Roa Khanh Bong .. B6ng nhu tu coi muon triing nao d6, VQng l~i nhii'ng tie'ng thd" dai. Bli he't r6i tMt sao? cai thud" ru<Ju bo dao chua nhåp c~n thl ngoai kia ngl!a da hy vang nhung Mi givc gili. Con nua, con nhii'ng tie'ng dan ty ba khoan nh~t tie'p n6i theo buoc chån ngl!a ta c lu cua kie'p chinh nhån: 'len yen go'i trang da ch6n, nlim vung eat trdng ngu c6n reu xanh .. ' 6i thåm cho con ngl!a Ho hi gi6 båe, bie't bao gi o IDOi du'<_jc quay V~ cB hu'dng?

Hd Dinh (nhung ngay cu61 Cl6ng noi x6m bi4n)

65


Tuy viin n6i danh vdi bi~t tai ch~y nhanh til' xu'a Mn nay, åy the' rna chhg hi~u sao trong 12 con giap, loai ngl!a nha ta l~i lyt dyt xe'p d' mai t~n hang thU 7 sau cå loai rån khong chan nila. V~y mCl'i uc chU. C6 giå thuye't khong dang tin cho rAng chinh vi h9 nha rån da manh mung barn duoi r6ng nen mai c6 th~ Vu'c;1t qua m~t h9 nha ngl!a. Phåi chang eling chl vi the' nen til' d6 de'n giC1 ngl!a ta viin luon "kinh chi viln nhi" dong h9 rån? Nhu'ng bU l~i. h<? nha ngl!a du'c;1c trC1i thu'dng ban cho v6c dang dyp nhåt trong cac loai gia suc, khong thffp nho nhu' ch6 meo, khong m~p m~p vt it nhu' heo, khong eve m!ch cMm ch~p nhu' trau bO, khong ngC1 ngMch nhu' cU'u de,.. . Ne'u c6 cu()c chåm thi vf: så c dyp, åt hån loai ngl!a luon du'cJc dån dåu. Tho~t nhin ngl!a ta kha "beit mdt" nhC1 v6c mlnh can Mi, c& cao, hvng siin gQn, bo'n chån thon, Mm va duoi dai ci!ng b() long mu'cJt rna, dang di uy~n chuy~n. Nhu'ng xu'a nay "nhtin vo th~p toan", h9 nha nglfa eling khong ngo~i l~. Co le khuye't di~m ro r~t

66

nhåt cua h<? nha ngl!a la d' khuon m~t dai ngoån, di~m to bd'i m()t s6ng mlii vU'a blf vU'a tyt, hai 16 mlii r()ng cung doi måt nho . Ngoai b() m~t "dai nhu... m(lt ng1!a", net my l~ cua ngl!a ta con b! giåm sut phån nao vi cai mi~ng r()ng ngoac; m6i khi hå to, trinh lang nguyen cå ham rang vU'a blf vll'a h<1i hO. Da the' ngl!a ta l~i khong co n6i m()t scJi long mi d~ "da lang nheo" nen danh phåi "lilc mdt dua ... ghen" lam duyen bU l~i. Quå dang t()i, eling chfnh vi cai t~t u'a lie'c ngang lie'c dQC nay nen hQ nha ngl!a mai b! che hai ben måt m6i khi keo xe cang khie'n måt thffm my them nila. Dåu ngl!a g9n thu'Cfng ngffng cao trong råt oai phong vai doi tai v~nh cao, mf:m m~i co th~ ve våy, xoe r()ng hay cvp xu6ng d~ ... du6i ru6i. V6n thu()c lo~i "may rau nhd'n nh~,ti" khong rau rna eling chång co sU'ng ... M "hu thien hq." nen cac chang ngl!a khong cån t6n thi giC1 c~o rau va ciing khoi lo chuy~n ... bi m9c sU'ng. Du thu'Cfng mang tie'ng dom dang, di~u h~nh nhu'ng cac nang h9 nha ngl!a du'Cfng nhu' chu'a tll'ng bie't xo 16 tai, båm 16 mill, da long may hay to m6ng xanh m6ng do . Tuy vh. ngt!a ta vån trong kha hippy vai bC1m dai loa xoa phU su6t til' tren dinh dåu d9c theo ga y va c6 tCl'i t~n lu'ng eling b() long duoi mu'c;1t tha thu'at dai th~m thu'c;1t thu'Cfng ve våy nhy nhang theo nh!P bu'ac. c6 nglfa cao thon, c6 th~ xoay chuy~n d~ dang nhC1 håp th!t ngån nhu'ng siin chiic giup ngl!a c6 th~ quay dåu l~i phia sau m()t cach mau ly. Nhu'ng phåi chang eling vi v~y nen doi khi h9 nhii ngva l~i dåm ra "eling dau eling c6"? Thån minh ngl!a siin chiic, b~ng thon g9n du'c;1c bao phU bd'i lCl'p long ngån m!n. B6n chån ngl!a tuy trong månh khånh nhu'ng ån chUa nhif:u båp th!t rån chiic råt khoe, bao ham "nqi cong" thåm h~u sån sang "da gio ldi" khi cån thie't; vi the' nen mai c6 eau "ham clz6, v6 ngl!a". Ban chån ngl!a chl von Vtfn m6i m()t m6ng cung, m6ng sau luon dai h<1n m6ng tru'ac, thu'Cfng du'cJc chU to di~m them vanh m6ng såt nen tha h6 rong ru6i tren du'Cfng. Khi con s6ng hoang da h9 nha ngl!a råt m()c m~c. giån d! chång cån t6n thi giC1 lam ... nails. Nhu'ng k~ til' khi du'c;1c thuån h6a, ngl!a ta båt dilu sinh lam di~u nen u'a lam niing lam reo ne'u khong du'c;1c giiia m6ng, thay "gitly" (horseshoe) df:u d~n.

*

C6 th~ n6i nha nglfa da gån b6 theo tU'ng trang sii' cua loai ngu'Cfi ngay til' thC1i con råt sd khai cho Mn hi~n t1,1i . Vi du'CJC thuån h6a va lai t1,10 gi6ng theo nhif:u IDVC dich rieng bi~t nen h9 hang nha ngl!a råt da d1,1ng, da såc, da niing. May du'cJc trC1i u'U dai, h9 nha ngl!a ta kha bånh bao vCl'i b() long nglin mu'c;1t rna nhif:u såc d() khac nhau til' må u nåu nh1,1t, nå u, nåu slim, nå u do, do, do ngå må u d6ng, d6ng do, do hung sang måu vang ngå sifc d6ng til' nh1,1t tCl'i d~m. den, xam, tdng,... TMm chi con c6 cå måu 16m d6m nhu' gi6ng nglja d6m (Appaloosa. Pinte) hay vån v~n nhu' gi6ng ngl!a vån (Zebra). Rieng gi6ng ng\fa Lipizzaner lue mai sinh måu den hay nåu nhu'ng khi tru'd'ng thanh se chuy~n sang måu triing. Ngoai "bi danlz" Ng9 ra, nha ngl!a con du'c;1c bie't vai cac ten g9i nhu: må, eau. Hay "mdu me lzoa lei canlz" h<1n nila thi la: pony, colt, foal, filly, stallion, critter, dobbin, gelding, PMp Åm Xu:in Nh:im Ngq 2002


mare, nag, rip, steed,... C6 khi nhå ngt!a ta con du<;tc gqi ten theo tinh net nhu Thien Ly Mii CngtJa di ngan dqm) hay theo måu long nhu Hoiing Mii (vang kim), B~ch Mii (trdng), H6ng Mii, Xich Th6 (do), Ngan Cau (x6m bqc), Hiic Mii, 6 Tru y (den),... Chl c6 di~u khong hi~u sao chl rieng giO'ng ngt!a måu den, ngu'C1i ta khong gqi ngt!a den rna l~i gqi la ngl!a a nhl. Gia phå hq nhå ngt!a kha dong dii.o va phuc t~p. vØi råt nhi~u giO'ng khac nhau tu nhung giO'ng ngt!a rirng, ngt!a hoang cho den cac giO'ng ngt!a da du<;Jc thuiln h6a lau d(fi nhu: Chincoteague, Bronco, Clydesdale, Cayuse, Charger, Indian, Quarter, Shire, Zebra, Tennessee Walking, Lipizzaner, Percheron, Arabian, Morgan, Spanish Barb, Appaloosa, Palomino, Pinto, Buckskin, Mustang, Narragansett, Waler, ... D6 la chua k~ den nhii'ng mO'i lien M hQ hang day md r€ rna khac. Xa thlla h<.> nha l!la. Gån nha't la loai la; vO'n Ut ket quii. cua nhii'ng mO'i tlnh khong phan bi~t måu da chUng t{)c giua hai hq nha ngt!a va lua. La ta du<;tc gqi la mule neu b6 lua m~ ngt!a; con neu bO' ngt!a m~ lua thl l~i gqi la hinny. Ngoai ra, cac loai ca ngt!a (sea horse), bq ngt!a (praying mantis), ha rna (hippopotamus), ... d~u thu{)c lo~i "thdy sang bilt quang linn hq" voi hQ nha ngt!a. Nhu:'ng n6i chung, theo khoa hqc, ngt!a thu{)c loai d{)ng v~t bO'n chån c6 vU, sinh con va nuoi con bång sua, c6 suc khoe va tai ch~y nhanh. C6 le eling nhC1 v~y rna ngay tu thud' sd khai, hq ngt!a da du<;tc loai ngu'C1i thuan h6a diing d~ cuoi, lam thJ!c phim, chuyen cM hay keo. C6 giii. thuyet cho rång ngay tu th<:1i c6 ~i cach nay 25000 tØi 40000 nåm, giO'ng ngt!a Arabian da du<;tc c~m hlnh tren vach da voi mom nho, tai nhqn, rna h6p, lu:'ng ngiin, tu chi månh khånh. Hi~n nay ph6 bien nha't d' Båe My eling nhu tren toan the gioi la giO'ng ngJ!a Quarter Horse cuong trang, ch~y ra't nhanh trong cac cu{)c dua cJ! ly ngiin, c6 khå nang lam vi~c ra't b~n bi vØi chi~u cao trung blnh tu 56.8 tØi 64 inches, n~ng tit 950 toi 1300 pounds, voi nhi~u måu long khac nhau tu lo~i long mil u ddng do, do hung, den, nau, nau s§:m, nau do, vang ngå sile ddng tu nh~t tØi d~m. xam, trång, ... Da y la Sl! pha tr{)n giua no i ngJ!a dua gO'c Anh vØi cac lo~i ngt!a rirng d' cac xu thu{)c dj.a, chång h~n vØi noi ngt!a Spanish m~nh khoe cua cac b{) t{)c Chickasaw va Choctaw Indian. GiO'ng ngt!a Arabian da du<Jc phåt hi~n d' Asia Minor (b6n dao thuqc Tay Å) tir cach nay hdn ba ngan nam va d' han dii.o Arabian tir 2500 nam trUØc. Trong khoång cuO'i the k:Y 17 dau the k:Y 18, cac loai ngt!a Byerly Turk, Darley Arabian va Godolphin Arabian nh~p tir Anh du<;tc cho phO'i h<;tp voi loai ngt!a Barb hay Royal d~ t~o thanh noi ngt!a Arabian d~p. khoe m~nh. thong minh voi cac sik long chinh tir måu nau såm, nau do, xam, do, do ngå mau ddng, den, voi tr<.mg lu<Jng trung blnh tir 800 toi l 000 pounds, cao tir 56 toi 60 inches, b<:1m va duoi dai muot.

ngay Ctrung blnh la 340 ngay) va "de dau", cbiu nhi~u cJ!c nhqc va't vå trong thoi gian mang thai. Ngay tu khi eat tieng hi chao d<:1i, cac tre sd sinh hq nha ngt!a thu<:1ng du<Jc gqi chung la foal; sau khi sinh du<Jc it gi<:1 da biet ch~p chii'ng ca't buØc dåu tien chinh thuc gia nh~p vao gia tQC nha ngt!a. Vao tu6i thoi noi, cac be ngt!a IDQC du<Jc sau rang cii'a d' cå hai ham. Nhi ddng ngt!a thuC1ng gqi chung la colt hay pony; chl rieng cac be ngt!a gai l~i du<Jc gqi la filly. Sang nam hai tu6i, lue nay ngt!a ta da mqc giln dily du rang sua, danh da'u lua tu6i "tr6 mii" cua hQ nhå ngt!a, båt dau biet "tucJng tu" va "len chUc". Den ba tu6i, hai rang sua d' giua n;mg di va thay the bd'i hai rang cii'a vinh vi€n. Lue nay cac chang ngt!a du<;tc gqi la stallion, con cac nang du<Jc gqi la mare. Khi len bO'n va nåm tu6i, cac rang cti'a con l~i liln lu<;tt rt,tng va thay bd'i rang vinh vi€n. Vao nam sau tu6i, bO'n rang d' chinh giua du vån con r6ng nhu:'ng da m<,>c kha hoan chinh, tuy nhien hai rang d' kh6e mi~ng vån con dang m<,>c dd' dang. Khi len båy tu6i, hai rang d' kh6e mi~ng da mqc trqn v~n. Lue dåy tam tu6i, ngt!a ta båt dåu chung ch~c vØi ham rang riln chilc mqc hoan chlnh. Sau d6 rang ngt!a båt dåu ngii. milu theo thC1i gian, vao nam 15 tu6i, se thå'y m{)t v~t den keo dai tir l<;ti den giua rang. Hinh dang CUa rang eling thay d6i tir tit. K.hi V~ gia, SUC lJ!c yeu dån ngt!a ta b! gqi la ngt!a gia,rip, nag, ... Theo tieu chuån sile d~p cua hq nha ngt!a, tua'n rna phii.i c6 dåu cung than hlnh can dO'i, ham khong hO khong m6m, trong måt den lay lay h~t huy~n. moi mong, mlii thång. c6 phåi thon thon vita dung tam, khong du<;tc ngii'ng cao qua rna eling khong du<;Jc cui gåm thå'p qua . Chån phåi thång, riln chilc va tudng xUn.g voi than mlnh. NgJ!c phåi nd', eo phåi thon. T~m thC1i chl k~ sd qua m{)t s6 di~m chinh, cM neu k~ het ra chi e khien ngt!a ta s<;t qua... cong duoi bO ch~y ma't thl phi~n. Nhu:'ng da he't dau, d6 chi mØi la "cuai ngl!a xem hoa" rna thoi. Sau khi da l<,>t vao vong bii.n ket, ngt!a ta l~i con phii.i bi~u di€n cac buoc di lui di tai, nuoc ki~u. phi ngiin, phi nuoc d~i. ufin mlnh ngoai dåu xoay c6, .. . "Nglfa hay xem khotiy" , a'y the rna khong nhii'ng chl xem khoay, hq nha ngt!a l~i con b! "coi milt" coi gio coi dng th~m chi coi cå rang nua. TMt la chan. Khi da vao du<;tc chung ket, hq nha ngt!a l~i con phii.i tr6 tai ngh~ nhay rao ... d~ "kifm dilm" nua chU. Quii. ~t la trån ai kh6 ai, coi bi) lam ngt!a eling khong d~.

"å sao cho vua long ngliiJi", h<,> nha·ngt!a vO'n ra't thong minh va hi~n ci)ng them bån tinh ra't l~c quan yeu dC1i voi tieng "cuiJi" vang di)i ba't hU phO bay nguyen ca hai ham rang. Ay the nhu:'ng khong hi~u sao l~i b! gan cho tieng xa'u; khien m6i khi nghe nhilc den "ddu trau, mf!t ngl!a'' la ngu'Cfi ta luon lien tud'ng den nhii'ng ke vo l~i hung hang a c nhu quy ha y th~m chi vØi quy su d' am phU c6 sirng nhu trau, m*t dai nhu n~a. Quå la oan <1i ong d!a cho h<,> hang nha ngt!a.

"Diin bii di biln md coi mi)t minh", cac ba m~ ngt!a eling khong

ngo~i l~.

phii.i "mang ntJng" tit 320 tØi 365

PM p Åm Xu§n Nbam NgQ 2002

67


Cac nha khoa h<,>c da chung minh du'<Jc rAng dong h<,> ngt!a c6 tiii h<,>c, ghi nho m<,>i kinh nghi~m trong qua khu, lien M voi nhiing chuy~n trong hi~n t~i d~ "tien doan" tru'oc cac chuy~n se xåy ra; eling nhu' bie't cach "cu xå" thich h<Jp voi tUng ngu'<1i trong m6i hoiin cånh khåc nhau. Tuy v~y. ngt;ta ta l~i c6 6c tudng tu'<Jng kha ngheo nan, thu'C1ng bi ånh hu'dng Mi bån nang h! nhien vii.. . khåu vi· "Cha m~ sinh con, trili sinh tinh". Loiii ngt!a eling khong ngo~i 1~. tram ngt;ta tram y. VO'n "thctng ruqt ngl!tJ" (ruqt ngl,la rd't daL rteng phdn nol dQ day voi ruqt non. gqi la manh trang. dai toi mqt met. rot to va thang) nen chl can

nhln vao sik m~t va eii' ehl, ta e6 th~ bie't du<Je khi nao ngt;ta ta s<J hai, vui ve, hi~u bie't, can dåm, nhut nhat hay d~n d9n. Thu'C1ng thl h<,> nha ngt;ta d€ bi s<J hai, mau "n6i n6ng" m6i khi thay dåi moi tru'C1ng sO'ng; va cae chiing ngt;ta thu'C1ng hieu ehien hdn eae nang. "EJ6i mdt la cåa s6 linh hO'n", chl tiee "etla sti" eua h<,> nhii ngt;ta khong du'<Jc hoan Mo eho Mm.

dinh" du'<Je tr6t l<,>t. Neu du'<Je huån luy~n. ngt;ta ta e6 th~ h<,>c va hi~u cac khåu l~nh cua chti nhiin. Chång h;,tn, muO'n gil).e ngt;ta tie'n len, c6 th~ keu "giddap", "giddap" ha y "giddyup". Khi muO'n ngt!a qu(fo phåi, ngu'C1i ta u'a keu "gee" . Con khi ra l~nh "whoa", nglfa ta se dit'ng l~i. Ngoai vi~c thinh tai, ba con nha ngt;ta con råt thinh mfii va e6 khå nang phiin bi~t mui råt tinh te, c6 th~ nh~n biet ngu'C1i quen ke 1~ . Cfing nh<1 v~y nen viio mua "h~n ho", cac chiing ngt;(a c6 th~ d€ diing tlm g~p "y trung nluln" d xa eå 200m. N6i ehung, nglfa ta c6 t~t råt thich "chå mai" viio ... m<,>i thu. Cfing vl qua thinh mlii va kha ken ch<,>n, m6i khi ngii'i thåy mui vi khac 1~. ngt;ta ta thii fihin d6i chU nhåt dinh khong ebiu an thuc an 1~ .

Cach chiio hOi dung phep xa giao cua h9 nha ngt;ta la phåi Cl;lng va thBi hdi vao mfii cua nhau. Do d6 muO'n ket b~n v<li h<,> nha ngt;ta, cAn phåi kheo leo ti te g~n mlii ngt;ta d~ ngt;ta ta quen mUi. V~ khåu vi, nhii ngt;ta thu9c lo~i "cluln tu", hoiin Ngoai ehUn.g lo~n fui, ngt;ta toan che fuit, chl an chay tru'C1ng tr<,>n ta l~i con bi e~n fui. d<1i. Tuy nhien, ngt!a ta l~i thu9c lo~i mua xuan, que htidng va m~ Thu'C1ng ngt;ta c6 th~ thåy "håo ngqt", thich m~n mii cung cae du'<Jc trong ehu vi 150 m, (nhdv~ m~) hu'dng li~u c6 mui "hdp dån" nhu' gii'ng, nhung chl phan bi~t du'<Je khong u'a cay dång chua chat. K.hong Xuan åy, con di- TrC1i vån ngii. ro trong ph~m vi 60 m mii bie't c6 phåi t~i tårn Mn an uO'ng lai Gi<,>t såu uot at phU chia phOi. thoi. Them vao nifa, h<,> lang nen du da no hl).ng, ngt!a ta vån c6 M<f lau dong l~ bu6n ly bi~t. nha ngt;ta phån Un.g råt kem th~ nhai nh6p nhep suO't ngay. Ngoiii Con x6t xa dau phUt ng~m ngiii . trong vi~c nh~n biet m~u m6n du'C1ng "hdu xl!c" ra, khi bu6n TU'ng bu(1c con di- TU'ng vet ld. sile eling nhu' khi thay dåi mi~ng ngt;ta ta c6 th~ nhai cå hang rao Giong dC1i - chuyen cM n6i thudng tam. cu'C1ng d9 anh sang. Tuy g6, h~t de rit'ng (acorns) hay th~m chi Quy Nhdn con phO' bu6n dua ti€n. khong "nhin xa" nhung bu cå la cay thuy tung (yew) dång chat. "Lq.y rru; con di"- D~ kh6c th~m. l~i. ngt!a ta l~i c6 th~ Rieng chU ngt!a cua ngu'<1i hUng Lucky "trang rqng" nhC1 doi milt Luke l~i con bie't "nht?.u" uO'ng ru'<Ju Xuan nay, ndi phO' ngu'C1i chu'a sang. nåm <} hai ben dån, nen du Whisky nhu uO'ng nu'Øe la nila ehu. Xuc Xu l~ - TrC1i bu6n, gi6 ret cam. ke thu e6 tån cong o båt cu giac h<.> nhii ngt!a eling råt nh~y ben, Ng6i nghe tung gi<,>t cdn mua dB. hu'ong nao, ngt;ta ta eling ngoai vi~c cåm nh~n du'<Jc nhiing cåm B6ng nho que hudng! Nho m<f hic!n! kiP thC1i nh~n biet va c6 giac tu'dng tlf nhu' loai ngu'C1i, ngt;ta ta GiC1 da y! M<f da tron yen giåc. th~ dung chu'oc thu 36, v~n con c6 tai cåm nh~n du'<Jc nhii'ng chån ThOi the la xong m9t kie'p dC1i! dl).ng 12 thiinh cong llfc d9ng tir xa. C6 le day la m9t nang C6 nghla gl dau! - Thiin eat bl).i! vao bO'n chån d~ ... ch~y khieu du<Jc phat tri~n trong qua trlnh 6 hay! Sao l~ mai tuon rdi!? eho l<f. Ne'u ng9 nh<J khong tie'n h6a d~ giup nglfa ta kiP th<1i ... bO Phan Ttidng Ni~m kiP tåu thoåt, ngt;ta ta danh ch~y tru'Øe khi c6 th~ nghe hay nhln la'y ta'n "må bq" r6i tung thåy hi~m h<,>a. Nhu'ng d()c dao nhåt la tuy~t chieu "da gio lai" d~ tlf v~. Phåi ehang d~ bu 16 trlfc giac (giac quan thu sau) cua h<,> nha ngt;(a. Nh(1 trlfC cho khuyet di~m ve! thi llfe, thinh giae h<,> nha ngt;ta råt giac nen ngt;ta luon tranh xa nhii'ng ndi e6 ph6ng x~. ~y ben. Voi doi tai linh ho~t. c6 th~ xoay ehuy~n theo d9ng dåt cung cac thien tai khac. nhi~u hu'ong nen ngt!a ta råt thinh, c6 khå nang nh~n N6i chung, loiii ngt;ta vO'n hii'u d1;1ng tir tru'oc toi nay, biet du'<Jc huong xuåt phat cua tie'ng d9ng tir xa. trong thC1i ehie'n lån th<1i binh. Ngiiy xu'a, ngt;ta da rong Du ehu'a c6 ehii' vie't nhung loai ngt;ta eling c6 ngon ngfi' ruåi theo cac chie'n si ra tr~n cung sat vai chO'ng ke thU rieng voi nhii'ng am di~u khae nhau. Neu ehU y kY se hay giup chuyen cM vfi khi, lu'dng thlfc. "Trau cay ngl!a phan bi~t du'<Je Slf khae bi~t giii'a tieng thl thåm em diu cuai" tu'<Jng tru'ng cho slf giau sang, phU quy vl thu'C1ng CUa cac ba ffi(f ng\l'a lue v6 V~ con, tie'ng hi CUa ng\l'a ta vao thC1i d6 chl c6 nhii'ng ngu'<1i giiiu sang m(1i du ti~n d~ khi lc;>t vao ndi 1~. tie'ng rit ch6i tai lue gi~n du hay nhjp "len xe xuo'ng ngl!a". GiO'ng Hoang Ma (Palamino) voi thd ctia ngt;ta ta. Tuy "mu chil" khong th~ vie't thu' tlnh såc long mau hoiing kim, duoi va b<1m nh;,tt m~u la lo;,ti nhu'ng cae chiing ngt;ta chiic hÅn kheo leo bie't "u6n luai ngt!a quy t9c v<li du'<Jc cac vua chUa Trung Hoa, Tåy bdy ldn tru<Jc khi... hi" nen m<li c6 th~ "ru<Jc nang vi Ban Nha, Hy L~ p u'a chu9ng. Vao dC1i Han, Kim Må Mon

68

PM p Åm Xu§n NMm NgQ 2002


la ndi cac b~c h<;>c si dUn.g ch<1 chie'u chl ciia Vua; con dinh thlf ciia cac quan han låm thu'<1ng du<;Jc g<;>i chung la Ngqc Duifng. Vl the' nen "kim ma ngqc duiJng" n~ y chl cu()c s6ng sang tr<;>ng ciia cac quan van. Tu Ma la m()t chuc quan vo c6 dia v! råt cao trong tri~u. Chl c6 di~u khong hi~u sao chdng ciia cong chUa ll;li duge g<;>i la P ho Ma nhl? Nhu'ng du sao di nua, vo hlnh chung, h<;> nha nglfa da du'<;lc thdm låy khi "du che ngl!a cuai" vån du'<;lc xem nhu bi~u tu'<;lng ciia giau sang phU y danh vqng. Chång the' ma bie't bao ngu'<1i da ch!u nhi~u gian khB v<li hy v<;>ng c6 ngay duqc "cuai ngl!a vinh quy" hay "ngl!a anh di trliac, vang nang thea sau". Ngay nay, du da c6 "ngl!a silt" (c6c loqi xe dqp. xe m6y. xe hdi , ... ), nhu'ng nglfa vån duge nuoi M cu<Ji, keo xe, chuyen c~a hang h6a, thd, lam xi~c. dua, ... N6i cbung, xe do bOn nglfa keo thu<1ng g<;>i chung la xe tu ma; xe hai nglfa keo du'<Jc gqi xe sang ma; con thcf mq la xe chl keo bdi m()t .co~ nglfa. Nbu'ng ne'u tach bl;lch phån bi~t ro hdn, co the ke sd qua m()t s6 lo11-i xe nglfa, chång hl;ln nhu: chariot,

chaise, buggy, cabriolet, cariole, dogcart, pung, droshky (drosky), herdic, limber, gig, post chaise, sleigh, sulky, stagecoach, stanhope, surre y, wagon,... "Sqch sanh sanh vet cho dciy tui tham", ngoai vi~c b! "b6c lqt suc lao dqng" ra, ngu<1i ta con dem thu()c da nglfa, che'bie'n long b<1m va duoi nglfa thanh nhi~u sån ph~m hii'u ich. S~a nglfa tuy khong thdm ngon nhu sua bo nhu'ng cilng van du<;Jc t~n d1,1ng. Phån nglfa va xudng nglfa du<;Jc dung lam phån b6n. Th!t nglfa, gan nglfa du<;Jc nåu nudng thanh cac mon iin ngon råt du<;Jc ua chui)ng a mi)t s6 nuoc viing chåu Åu.

Nb<1 bi? rna b~ ngoai kem theo nhi€u due tinh t6t, h<;> nha nglfa da chie'm du'<;lc cam tlnh sau d~m ciia loai ngu<1i cilng nhu du'cjc "lqt vao milt xanh" ciia cac ngh~ nhån. Bie't cd man nao rna k~ cho xu~ nhil'ng tac ph~m dieu khåc, nhie'p ånh, bQi h<;>a, ... co lien quan de'n nglfa ta . Du<1ng nhu låu d<1i nhåt la nhil'ng net ch11-m tr6 tho sd hlnh nglfa Arabian tren vach da phOng d!nh ~a co tir 25,000 de'n 40,000 niim tru'oc. Hay la tac phåm ch11-m hlnh nglfa Appaloosa ciia CroMagnon Man tren vach hang d()ng tqa 111-c trong viing Lascaux va Peche nuoc Pbap vao khoång 18,000 niim tru'oc Cong Nguyen. Nglfa da trd thanh "top model", la d~ tai g<;li ngu&n cam hUn.g d~ t11-o nen nhil'ng bue thiiy m~c. tranh ve, tbeu, dieu khåc dåm såc tbai rieng bi~t ciia phu'dng Bong cilng nhu nhi€u tAc ph~m d~c sele ciia ca c ngh~ si phu'dng Tå y. The Horse Fair la tac phffm du<;Jc nhi~u ngu'<1i nhåc de'n ciia Rosa Bonheur (1822-1899), m()t hqa si ngu'<1i Pbap n6i tie'ng. Nglfa ta con g6p m~t trong kha nhieu thu giai tri tieu khi~n ciia loai ngu'<1i. Ben Cl;lnh tro dua ngl!a, ca dq ngl!a råt phB bie'n, mii du (polo) la m()t lol;li tro chdi danh du rna ngu'<1i tham gia d~u cu<Ji nglfa. Ngoai ra, con c6 råt nhi€u mon th~ thao va tro chdi khac, chång hl;ln nhu: daily double, dressage, skijoring, Triple Crown, volte, winner's circle,... Nhu'ng co le voi ngu'oi Vi~t chUng ta, cMc hån ai cilng c6 nhil'ng kY ni~m vui budn ben nhil'ng ban ciJ quO'c te' (chess), ciJ tuang. Phåi chång Phåp Åm Xuan Nhåm NgQ 2002

vl the' nen "ma nhq.t, tuqng diln, xe li~n. phdo cdch" da trd thanh mot thanh ngii' råt quen thu()c chl ca c buoc can bån ciia quftn c<1. Nhu'ng dang nho, dang nhåc nhåt vlin la nhii'ng van ciJ ca ngl!a gån b6 cung bie't bao kY ni~m tir thud be thd Mn nhien ra roi phi nglfa ... g6 cbo toi khi da tru'dng thanh. Bie't bao doi, h<;> nha nglfa da theo got loai ngu<1i phieu du khåp ndi, tir xua tdi nay, tiY Bong sang Tå y, tiY hu åo toi hien thuc. Nhåc de'n nglfa, chåc hån kh6 c6 th~ quen du'oc hlnh ånh nhii'ng doan thiet ky, binh (cuirassier) chåu Åu. th<1i trung c5 diing kie'm, m~c giap såt va cu<Ji nglf~, nhii'ng v6 eau hung han thu()c doan ky binh thi~n chien Mong CB ciia Thanh Cat Tu Han, nhii'ng tr~n chie'n må u chåy thanh song vdi bie't bao Y! tuong oai hiing tren lu'ng nglfa chåp nh~n "da ngl!a bqc thiiy" d~ båo v~ giang son, nhil'ng ngu'<1i linh da diing khien che than lieu mlnh liin xå vao chem chån dan nglfa chie'n d~ pba tan nhii'ng d()i ky binh dilng manh ciia gi~c. cac chang hi~p ~i t~g boanh tren mlnh nglfa triY gi an di~t bl;lo, ... Cho den canh cac lao tru'cjng c6t cach tien phong lil'ng thil'ng cu<Ji nglfa di van du tu hai, cac vi thi nhån nhan du cu<Ji nglfa tlm ngudn cåm bUn.g, ... Hlnh ånh ca c c hang cong tu, hoiing tu hao boa tren mlnh nglfa da duge de c~ p de'n trong råt nhieu bai tho, trong nhieu tac phåm van chuong. Phåi chiing cilng chinh vl the' nen Bqch Ma Hoang Tit da trd thanh m()t thanh ngil' am chl y trung nhan ciia phåi nil'.

"Hum chet di da", nglfa che't d~ tie'ng. Be'n nay m()t s6 nglfa n6i tie'ng vlin con du<;Jc nhåc de'n. Chång h~n nhu gi6ng nglfa 6 Truy, Thien Ly Mii, ngl;l'a Tiiu Hong MO. ciia Quach Tinh (trang bq Anh Hung XQ 8ieu cua Kim Dung), Ngan Cau ciia Ti~u Ng<;>c Long (trang bq Ngqa H6 Tang Long), nglfa sift oai phong eling Thånh Gi6ng phå tan gi~ c Ån,... Tudng tru yen khi x~a vua Hiing Vuong da thach cuoi xem ai mang sinh le trong do c6 "voi chin nga, ga chin Cl/a, ngl!a chin Jz6ng mao" de'n som thl se cudi duge cong chUa. Son Tinh nh<1 mang dii l~ våt va de'n s(}m bon nen ru'dc du'<;JC My Nuong dem V~ m1i .. Chång hi~u Son Tinh da tlm då u du<;Jc nglfa chin Mng mao nhl, va hlnh dang nglfa ta trong ra sao? C6 gia thuye't ban ... nhåm c bo ding Son Tinh vl mu6n rut ngån th<1i gian nen an gian, da dem nglfa di nhu()m long rdi ... luoc chin; do d6 vua Hiing Vudng phåi cbåp nh~n mon sirili. 1~ nay vl quå th~t dung la nglfa "chin" (tll dau den du6i lon ca) Mng mao. Voi nhung ai da dqc Tam Qu6c Chi cbåc hån kh6 quen du<;Jc con nglfa Xich Th5 siic tuy~n måu do råt c6 nghia ciia Quan Van Truong, con nglfa Dlclz Lu da giup Lu'u Bi vu'<;lt qua duge khe Ban Kbe d~ thoat hi~m trong gang tåc, ... Trong Tåy Du Ky, Lang MO. la chU nglfa trifng do thai tu con Long Vudng boa thån d~ Bu<1ng Tam Tl;lng cu<Ji tren du<1ng di tlm kinh. V di ngu'<1i ua su'u tårn ca c thu nbdi bOng Beanie Baby cua hång TY chåc khong xa l<;t vd'i Derby vo'n la ten m()t chU nglfa Beanie Baby. Ponyta va Rappidash la ten bai con nglfa trong nh6m cac quai thu Pokemon. Nhu'ng c6 le n6i dlnh n6i dam nhåt vån la cM nglfa Mr.

69


Ed vØi tie'ng cu'i'fi "nhu ngf!a hi" ciing cai tinh u'a trie't ly SJ!... cun.

thanh rdi, rdi thanh may, phåi binh thiin an nhien tru'dc m<;>i bie'n co'. Theo Hoai Nam Tii', c6 Tai Ong <} gån cii'a åi b! måt ngl!a, hang x6m de'n chia bu6n, ong vån tu'di Ngay xu'a, To E>ong Pha da quye't djnh d6i my nhiin cu'i'fi båo "mat ngf!a chua ift la hqa, c6 khi la phufJc". Xuån Nu'dng M låy ngl!a quy vo'n la m<?t giai tho~i dang Sau d6, ngl!a trØ v~ dån theo m<)t con ngl!a dyp. MQi nhØ. Må Dau Ccim la ten m<?t lo~i dim c6 hlnh då u ngl!a; ngu'C1i chUc mirng, ong vån blnh thån cho bie't la bie't d6 tl;lC truy~n la do nu'Øc måt cua IDQt vj trong Nh! Th~p Båt chång la cai hQa. Quå nhien con trai duy nhåt cua ong vi Tu kh6c thu'dng ngl!a quy da bie'n xac ngl!a thanh cåy cu'tli con ngl;l'a dyp rna b! nga gay tay. M<;>i ngu'i'fi chia dan. Trdm Må Trala lo~i tra cJ!c k)r hie'm quy cua Tir Hi bu6n, ong l~i båo bie't dau trong h<;>a l~i c6 di~u may. Thiii mu; tu'dng truy~n thiii h~u da cho ngl!a an nhii'ng Sau d6 khi quan Phien tran va o, toan th~ thanh nien phåi lå tra tuy~n ll;l'a k:9, sau khi tra da du'<;Jc u trong ba o tii' ra tr~n. chi c6 con trai ong vi gay tay nen du'<;Jc <} nha ngl!a vira du d9 thl dem chem dåu ngl!a, m6 b1;1ng låy khong phåi di linh. Con khi dem chuy~n giå tra. Con chi vl m(?t giåc md rna rna lam thanh chuy~n th~t. ngu'i'fi ta hay vi s6ng bi~n d6ng tan sat ciic tu'Øng tai h<;> Ma thl von la "chl lqc vi mO:' (tro hlldu bao la chiic chi c6 mlnh Tao Thiio m<'Ji Kla s6ng mil. y cu6n cu<)n ngl,la) hay "ngf!a hudu thay d6i" chl vi~c c6 th~ ra tay. Trong Tam QuBc Nhu' s6ng cuo'n bi~n E>ong d6i trång thay den d~ do long ngu'i'fi. Cåu Chi c6 ghi vi nåm md thåy b! Ch<;Jt nM cdn giong to' nay vo'n låy y tir di~n tich vao doi Tån Nh! ba con ngl!a an chung m<?t tåu Lam nghieng nga non song. The', Tri~u Cao muo'n lam phån, nhu'ng s<;J nen Tao Thiio da tlm cach di~t quån thån khong nghe, nen tru'dc tien phåi 6i chii nghla ong Mac trir hQ Ma vie sau nay b! cttØp thii'. Y dang Tån Nh! The' m9t con hu'du rna Gi~n soi Sl;lC tiim can ngoi, nhu'ng ngi'f dau vån khong båo rhg la con ngl!a; ne'u ai dam n6i eling E>em con vu'dng m(?ng ac cåi du'<;fc so', v~ sau tri~u dinh d6 la con hu'du thl se bj trirng rq. Ngay con nghe kinh hoang. nha Ng1;1y da b! måt v~ tay con c hå u cd a Ttt Ma Y. Khi di thu Ngt!a con g6p mij.t trong nhii'ng truy~n c6 Ghe thay lan s6ng do ph1;1c M~nh Ho~ch, du'i'fng xa tich, thån tho~i cung nhtt cac huy~n tho~i Cuo'n cå que hu'dng toi xoi nhi'f c6 nhii'ng doan trau g6 nhuo'm måu thån bi. Theo thån tho~i Hy Cho bi~n E>ong d~y s6ng ngl!a g6 do Kh6ng Minh sang L~p. Nhfin Må (Centaur) la m<?t gio'ng quai Cho ngu'C1i ngu'C1i n6i tro i. che' ra nen quiin Th~c khoi våt thu vdi dåu, ta y va mlnh ngu'oi dinh li~n vdi E>a xa di'fi que my vå trong vi~c v~n chuy~n quiin lu'ng va bo'n chiin ngl!a.Dqc Giac Bqch Må Sao am ånh chi hoai lu'dng. Khi khai qu~t IDQ Tiln CUnicorn) la loai ngl!a trång c6 m<.>t sirng dai Nhin s6ng mil. y cu6n cu<?n Thiiy Hoang, ngu'i'fi ta da tim mQc <} giii'a tran; day cung la bi~u tu'<;Jng Så u l~i cuo'n len khdi. thåy råt nhi~u pho tu'<;Jng doan d~c tru'ng cua hang phim TriStar. lfng Må quiin tu'dng cung chie'n rna du'<;Jc (Hippogritf hay con gqi Hippogryph) la m<)t VanNudng ch~m khåc råt sinh d<)ng nhu' lo~i quai thU c6 canh, dåu va m6ng nhu' chim u'ng con mlnh va bo'n chiin nhu' ngl!a. Ngu Må con ngu'i'fi v~t th~t. Thi'1i Chie'n Quo'c, thai tii' E>an nu'dc Yen muo'n låy long Kinh Khanen da chij.t tay ngu'C1i dyp, gie't du'<;Jc g<;>i Ca Ngt!a (Sea Horse) la IDQt loai ca ngl!a IDQt ngl;l'a quy d~ låy gan lam m6n an the't dai khi nghe Kinh nii'a gio'ng ca, m<)t nii'a gio'ng ngl!a, thu'i'fng du'<;Jc long Kha ngo y ngu'tlng IDQ doi han tay dyp va nh~n xet gan vu'dng Neptune va cac v! thån bi~n khac dung lam ngl!a cang quy cang ngon. Tu'dng truy~n. NgQc Hoang phu'dng ti~n di chuy~n. Phi Må hay con gQi Thi Må da han cho Ton NgQ Khong chuc B~t Må On cai quån (Pegasus) la gio'ng ngl!a c6 canh, chl cån d~m chiin m9t ca c må phu Cphu giu ngl,la) d~ chieu an. Trong E>ong Chu lån khie'n suo'i Hippocrene Cnguon cam hung ve thd von) Li~t Qu6c, c6 nhåc de'n tich Ba Ly H~ la m<.>t nhån tai båt dåu tuon chåy tir tren ng<;>n nui Helicon (cao 5.735 nhu'ng vua S<} l~i chi cho lam chUc Ngii' Nhiin, ra xu feet d tqa lqc CJ trung t6m nlloc Hy Lqp). Bellerophon la ngu'oi hung xu Corinth, nho sl;l' tr<;1 giup cua ngl!a E>ong Håi chii.n ngl!a; v~ sau du'<;tc vua Tån M~c Cong dem nam b<? da de chu<)c v~. trQng d~ng phong chuc Pegasus da gie't du'<;Jc quai thu Chimera Cm<?t Joqi qu6i Thu'<;Jng Khanh nåm giii' quy~n binh trong nttdc. Ciing thu c6 hlnh d6ng pha tr<?n giua sll tll. de va ran bi4n). vao di'fi Tån M1;1c Cong, c6 them m<)t tich nila nhu' sau. Tu'dng truy~n. Trojan horse la con ngl!a g6 kh6ng 16 Khi di san <} m1i Lu'dng Sdn b! tr<)m måt m<)t s6 ngl!a, khi chua quan linh ben trong du'<Jc quan Hy L1;1p dung nhu' bie't la do m9t lx?n ba tram ngu'i'fi gie't ngl!a an fu!t, Tån IDQt phu'dng ti~n d~ d(?t nh~p va chie'm thanh Troy- IDQt M~c Cong da khoan dung khong båt t9i rna l~i con ban thanh pho' c6 nåm Ø phia tay båe cua Mn dåo Asia ru'<;fu cho uo'ng; nhi'1 vh v~ sau khi giao chie'n vdi Tån Minor (tqa lqc o phia T6y ch6u A. nom giua Hoc Hai va Hu~ Cong, lue Tån M1;1c Cong såp h! låm nguy de'n tinh Dja Trung Hai). Laocoon la ten v! tu si thu<)c dong thanh m1,1ng da du<;Jc nh6m ba tram ngu'i'fi nay cU'u thoat n1,1n. Apollo bj gie't cung hai con vl da cånh cao dan chUng v~ hi~m h<;>a cua con ngl!a Trojan. Nhilc de'n truy~n c6 tich "Tfii ong thiii mil'' (T6i 6ng m6t ngl,la) la m(?t trong la l~i nhd de'n chuy~n ba tien h6a phep bie'n bo'n chli nhii'ng di~n tich thu'i'fng hay dtt<;Jc nhiic de'n, ng1;1 y nhåc chu<)t thanh ngl!a, bie'n trai bi ngo thanh c6 xe tU rna d~ nh<l rång vi~c hQa phlic di'fi khong lu'C1ng dtt<;Jc, may dua co be LQ Lem di dJ! vii hQi, ...

a

70

PM p Åm Xuan Nhlim NgQ 2002


L~n gi<J qua nhi'i'ng trang ca dao, thanh ngfi', ~c ngfi', ta

d~u tha'y tha'p thoang b6ng dang he,> nha nglfa. Cau "biit

nglfa ddng du6i" di chl ngu'CJi lam vi~c nguy hiim khong bie't cach. Cau "buqc du6i cho nglfa da nhau" ciing tu'dng tlf nhtt eau "dam bj th6c chqc bj gq.o", am chl vi~c xui båy, khich d(>ng cå hai ben ki~n ca o, xich mich nhau. Ciing c6 kbi ngu'CJi ta tin riing "chi1 t6t xem tay, nglfa ha y xem khoay", ng1,1 y n6i nhln d~c diim b~ ngoai c6 thi bie't dtt<Jc ngu'CJi c6 tai hay khong. Cau "cuai nglfa ddu thlm" di€n tå chuy~n phåi lam vi~c l6n trong hoan cånh b6 bu(>c thie'u th6n khong thich h<Jp. Con kbi lam vi~c hc,>c hanh chl loang thoang ben ngoai, qua loa d~i khai, khong di sau vao chi tie't thi c6 khac gi v<.'}i vi~c "cuiJi nglfa xem hoa" . Cau "da nglfa bqc thtiy" ba y to y cm Mo hllng cua trang si sin sang xå than n<1i chie'n tntong dS båo v~ giang s<1n. Con v6i nhi'i'ng ke ph6ng dang khong ai k~m che' di~u khiin dlt<Jc, ngu'CJi ta thttong vi von nhtt "då må v6 cuctng" (ngl.,la hoang kh6ng giay bu<?c). Cau "doc hilm phåi go cuctng nglfa" y khuyen ta khi tdi lue nguy phiii bie't thuc thCJi, tuy theo tinh the' rna tl'ng ph6, khong nen lue nao ciing hiinh tie'n. Tuy nhien, danh gi~c thi can phåi quye't li~t m:;tnh roe "danh tung v6 ng/fa, danh håa triim thanh, danh phanh giap tnJn" . Ca u "duqc dau voi do i dau nglfa" tttdng tl,l' nhtt "duqc voi do i tien", d~u diing M che' gi€u ke qua tham lam, dtt<Jc cai nay l~i doi cai khåc, khong clJiu thoa man. Cau "lziim clz6 v6 nglfa" nhiic nh<J nhi'i'ng thu nguy hiSm can nen tranh. B~ chl tlnh the' bilt bui)c phåi c6 cåch ett xii' phU h<Jp, ngu'CJi ta hay båo la "len nglfa phåi ra roi, len voi phåi dm bUa". Cau "16ng bong nhu nglfa chq.y duiJng quai" che' gi€u ngttoi hanh di)ng lung tung khong c6 phttdng httong, m~c dich ro r~t. V (}i ngu'oi khong lue nao clJiu ng6i yen, ngu'oi ta tta vi von "l6ng len nhu nglfa v[a". Ca u "mqt con ng/fa dau cå tau bo co" n6i len SJ! yen thttdng nhau gifi'a ngu'oi thiin ho~ c ngu'Cfi ciing mi)t nh6m. Di€n tå cånh mi)t ch6ng hai v<J ciing s6ng chung mi)t nha, ngu'oi ta thttong vi nhtt cånh "mqt nglfa hai yen". Ciing tttdng tlf nhtt ciiu "nglfa nao gac duqc hai yen" ng~ y khuyen di~u gi ciing c6 gi6i h~n. mue di), mi)t ch6ng khong nen la'y hai v<J. Cau "nglfa chq.y c6 btiy, clzim bay c6 bq.n" ng1,1 y n6i con ngu'C1i ch c6 be b~n. so'ng ciing !4p thS. Am chl th(Ji gian troi nhanh, ngu'Cfi ta hay than ding "nglfa H6 qua cåa sd" hay "bong eau qua cåa sri''. Ciiu "ng/fa long cuctng nglfa cilng dln bln giang, voi dung dlnh voi cilng den do" ng1,1 y khuyen khong nen vi)i vang, thong thå diiu cfing se vao d6; cfing c6 khi d~ chl ngu'C1i tuy ch~m ch~p nhttng vi'i'ng vang ciing d~t dlt<Jc m~c dich nhtt ngu'Cfi nhanh nhåu. B~ che' gi€u ke hay dua doi, båt chtt6c mi)t cach k~ch c<Jm, ngu'Cfi ta hay mia mai rdng "nglfa I6ng c6c cilng l6ng". Ciiu "nglfa mq.nh chdng quån duiJng dai" y n6i ngu'oi c6 tai, c6 cm chång ng~i va't vå. Cau "nglfa non hdu dti'' am chl ngu'oi con bOng bi)t, chtta tram tinh; d6i khi con dung de che tu6i non n& nhttng hung hång ham Mi ch<;>i khieu khich. V6i nhU:ng ke ngoan co' khong clJiu sii'a d6i !4t nao vån theo chtl'ng a'y, ngu'CJi ta hay vi nhtt "nglfa quen duiJng cu" . Ciiu "quat ng/fa truy

ke tre

PM p Åm Xu§n Nhåm Ng<;> 2002

phong" thttCfng diing am chl ke s<J khanh lttCfng g:,tt tinh cåm xong r6i ch:,ty tro'n tranh trach nhi~m. Ca u "nglfa xe nhu nuoc"mieu tå cånh ra't nhi~u xe qua l~i. n6i tie'p nhau nhttnttdc chiiy. V di chuy~n nhi'i'ng ke xa'u tim d6ng b<.m di cung thJ!c hi~n mu'U d6 xa'u xa, ngu'C1i ta tta båo la "nguu ttim nguu, må ttim mif' . Cau "nhdt ng6n ky xudt tu må nan truy" ng1,1 y n6i dii l<J n6i di~u gi thi khong thS thay d6i l:;ti dtt<Jc nua. Vdi ngu'Cfi vo tiim, tinh tinh b()p chQp, khong gia'u gie'm ai di~u gi, khong gi~n ai liiu thttC1ng g9i la ngui1i "ruqt nglfa ph6i bo". Ciing tu'dng tl,l' nhtt ciiu "thdng ruqt nglfa" chl ngu'Cfi c6 tinh tinh thÅng thån, bi)c trl,l'c, khong quanh co låt leo nhttng ciing khong kieng n~ ai. Ciiu "thay nglfa giila dong" hay "vift chanh bo vo" dung d~ cbe trach vi~c Mi xii' b~c reo, l<Ji d~g he't suc cua ngu'C1i r6i ru6ng bO. Khi thie'u thU can dung, phåi t~m gu'<Jng dung thu khac khong thich h<Jp, ngu'Cfi ta tta than rång "thilu voi phdi dung nglfa". Con ciiu "voi biet voi, nglfa biet nglfa" y n6i m6i ngu'Cfi phåi tl,l' hiSu bie't bån than minh. Ri eng eau "voi giay nglfa xe" ha y "tu må phanh thiiy" di€n tå hinh ph~t dii man nha't v<.'}i ngu'CJi mang tr9ng t()i; ciing c6 khi la loi nguy~n nia cay d<)c v6i ngttC1i bi ciim ghet khinh bl. Ciiu "må dao thanh c6ng" c6 y n6i de'n ndi thi l~ p dlt<Jc cong ngay.

Qua ciiu ca dao: "My gii1 ke biic ngui1i nam nglfa H6 chim Vi~t biet lam sao day" la'y y til' eau "H6 må te Bdc phong - Vi~t dilu sao Nam c hi" di chl n6i bu6n xa xu ha y n6i bu6n ciia cånh ke båe ngu'C1i nam, xa cach nhau khong th~ doan ~· Ciiu: "Tai sinh chua dlit huctng thl, Uun than trau nglfa d€n nghi true mai" am chl vi~c hai ngu'oi tM cung nhau; ne'u chång may ngu'C1i nay khong giu du<Jc lai th~. tue la mang n<J (lai the) v6i ngu'C1i kia.Va, theo thuye't luiin Mi cua Ph~t giao: ngu'Cfi måc n<J kie'p nay thi kie'p sau phåi lam triiu nglfa dS trå n<J cho ngu'Cfi cM n<J (ngu'Cfi vån thiiy chung gi u tr9n lC1i th~). Bi cbe trach ngu'Cfi cu lam khac doi, dS tl,l' giiy cho minh kh6 khan, c6 ciiu ca dao: "nglfa 6 chdng cuai, cuai bo, duiJng ngay kh6ng chq.y, chq.y do dui1ng quanh quanh" Rieng ciiu: "c6 ch6ng nhu nglfa c6 cuctng ddng cay cilng chju, yeu thuctng cilng nhi1" ng1,1 y n6i ph1,1 nu da c6 ch6ng cu()c so'ng di vao n~ ne'p 6n dinh, khong con tlf do nhtt tnt6c. Ngoai bai diin ca Ly Nglfa 6, con ra't nhi~u ciiu ca dao, bai ve m()c m~c khac nua, thi d~ nhtt: "R6ng chtiu ngoai Hue; nglfa te'D6ng Nai ... " "Bao phen len nglfa ra v€

Cdm cudng niu IC;Zi, xin dl v&n thd... " "Beit con nglfa nglfa 6, nglfa 6 tra khdp L~c /q.e d6ng den, em mang hai t5t

71


Ngay ngay muon diJm duitng dai ..."

a

"klu5n ngoan dat nha bay du che ngl{a cuiJi den dtzy ciing hen" "Xe ngl{a luat b1,4i tu6n bil Banh ndn sdt c u khua rqt rqt ..." "Gai klu5ng chJng nhu thuyln khOng lai Trai klu5ng vq nhu ngl{a khOng cu(Jf!g" "Gai T&m Vu d6ng xu ba dua Con trai Thu Thua ciJi ngl{a xudng mua" "anh vl mdc vang nuoi con ai len xe xu6ng ngl!a, ai dl;p gion mt;rc ai" "ch6ng ngllili xe ngl{a, nguiJi yeu ch6ng em klu5' r<ich, em chdu em thu(Jf!g" "nguiJi ta tu6i NgQ , tu6i Mui rieng em lq.i phåi ng~m ngui tu6i Tluln" "Turna pluln tluly Voi ddy ngl{a xe Dang cM tet hai Dang xay thanh bqt... " "Nghe ve nghe ve Nghe ve n6i nguqc Ngl{a dua durJi nurJc Tau chq.y len bil... " Nha h<.> ngt!a con du'<Jc hån h~nh nhiic de'n trong ten, h<.>, bi~t danh cua loai ngu'Cii, d~t ten cho thifng canh hay cac

sang tac. Trong sU' Vi~t. con nhifc de'n tMi tli' PMt Ma cUn.g thai thu Ma Vi~n. C6 ngu'Cii da d~t ten con m(>t cach ra't m9c m~c ddn giån la "NgQ", la "Cau" ne'u sinh vao nåm ngt!a; trong d6 c6 le du'<Jc nhi~u ngu'<1i nhd nha't la nang Ng<_> - Ngay Xua Hoang Thi cua P~m Thien Thu'. Crazy Horse (1849?-1877) c6 ten th~t la TashuncaUitco, thu linh th6 dån Sioux ch6ng ll;li sl;~' xåm la'n rij.ng nui Black Hills (thuqc khu Vl/C Toy Nom cua South Dakota va deng bdc cua Wyoming) cua ngu'Cii da trifng; va sau d6 da ciing vdi thu linh Sitting Bull cua th6 dån Hunkpapa .Sioux ch6ng l~i d9i ky binh cua Gen. George A. Custer trong tr~n chie'n t~i Little Bighom vao nåm 1876. Trong cac thilng cånh c6 dåy nui Hi Ma L~p Sdn CHimalaya) hU.ng vi nhå't the' gidi. Chån nui Ma Yen la ndi Chung TU:' Ky cu' ng1,1. d Vi~t Nam c6 song Ma chåy ngang tinh Thanh H6a. Th<1i Ngii Dl;li, c6 m9t ngu<1i ten la Ma Ån, tie'm ngoi vua. Ma Ån nguyen trude chi la m('>t V~ quan VO nho, b9 h~ cua quan Vii An Tie't D9 Su dCii Du'<1ng la Lu'U Kie'n Phong. V~ sau, Lu'U Kie'n Phong b! b('> hl;l gie't, Ma Ån du'<Jc ton len lam Th6ng soai r6i sau d6 du'<Jc phong lam S<} Vu'dng, lam chU cå m9t giåi då't Dong Bile tinh H6 Nam va Quång Tåy, quy~n uy lii'ng lå y m9t thCii. Nhu'ng Ma Ån th~t sl;~' ll;li chi la m9t ke tAm thu'Cing, ba't tai, chuyen lo hu<}ng th1:1, ngu'<1i du'dng thCii ra't khinh thu'Cing Ma Ån, va g<_>i Ma Ån la "Tåu nang phq.n dq.i", y n6i rång Ma Ån chi la cai tui M chua

72

ru'<Ju, dl;l'1lg cdm rna thoi. Trong ijch sU' Trung Qu6c, c6 ra't nhi~u danh tudng mang h<.> Ma, Tu Ma . Tu Ma Tu'dng Nhu n6i tie'ng vdi khuc Phu'<Jng eAu Hoang ba't hU, Tu Ma Thien la v~ sU' gia dåu tien da su'U tårn ghi chep ijch sU' Trung Roa ll;li theo cach h~ th6ng h6a ra't ranh ml;lch, danh tam huye't tr<.>n dCii d~ vie't nen b9 SU' Ky la tai li~u ra't quy v~ ijch sU'. Th<1i Tam Qu6c, n6i tie'ng nha't la Ma Sieu (mqt trong ngu ho tLiong cua LLiu Bi), Tu' Ma Y va hai con la Tu' Ma Su va Tu Ma Chieu la nhii'ng ngu<1i gi up suc d~ cudp quy~n nha Ng1,1y l~ p nen tri~u dlnh nha Tå'n, khdi då u la Tå'n De' Tu Ma Vi em. Ngoai ra, con c6 th~ k~ de'n Ma Dilng, Ma T6c, Ma Tol;li, Ma Bu'U, Ma Bl;li, Ma Quån, Ma Ml;lc, ... Nhiic de'n truy~n Ki~u. åt Mn kh6 th~ quen du'<Jc nhån v~t Ma Giam Sinh. Trong kie'm hi~p. c6 nhan v~t Ma Khong Quh vo cong tuy cao di~n ml;lo dyp nhu'ng long d~ nham hi~m. "Vel Thu Tren Lung Ngt!a Hoang", "Ngtfa Ch11ng Trong San Truitng", ... la nhii'ng tac phffm da tl;lO du'<Jc sl;~' chU y cua d9c giå ngay tu khi mdi phat hanh. Ngoai ra con c6 nhi~u "må", "ngtfa" chång lien quan tdi h<.> nha ngl.l'a, nhu'ng tu'dng cfing nen nhifc de'n d~ mua vui giay lat. Hlnh dang cua "m6ng ngtfa", "duoi ngtfa" thu'Cing du'<Jc dung d~ mieu tå nhung thu co hlnh dang tu'dng tl;l'. ChÅng hl;ln nhu' ndi b~ cao dli'ng cM nghe toa nghi an du'<Jc g<_>i la "vimh m6ng ngtfa", thac ldn nha't cua thac Niagara du'<Jc g<_>i la thac Horseshoe vl mang hlnh m6ng ngl.l'a. Ki~u bu9c t6c len cao d~ duoi loa xoa xu6ng du'<Jc g<_>i la t6c duoi ngl.l'a trong ra't "mi nhon" (mignon); nhu'ng chÅng hi~u sao ll;li khong du'<Jc nhii'c de'n nhi~u nhu' ki~u t6c duoi ga c6 truy~n. Phu xe ngl.l'a du'<Jc g<_>i la "xa ich", "nai ngtfa" la ngu'<1i cu'CJi ngt!a dua tham dl;~' cac cu9c thi. Cac v! thåy thu6c chuyen mon chua b~nh cho loai ngl.l'a du'<Jc g<_>i la "må thU y". C6 ndi con Vi~t h6a chU "mala" trong tie'ng Ma Lai thanh chU "må ta" M chl ca c v! bl;ln dån (canh sat). Ciing vi the' nen mdi g<_>i cånh sat cu'CJi ngl.l'a la "må dqi" chiing? "Må h6a" la vie't theo m9t quy tiic da giao u'Oc (code), trong khi d6, trai ngu<Jc ll;li "må d_ich" la phien d!ch bån rna h6a (decode). "Må diln" la cu('>c bi~u di~n biing ngl.l'a, "må d1,4c khoa" la ngh~ nuoi va ~P ngl.l'a, "må thu~t" la thu~t cu'CJi ngl.l'a, "må truiJng" la tru'Ong dua ngt!a, "må hQc " la mon h<.>c nghien cli'u v~ loai ngl.l'a, "ma giap" la ao giap b<_>c mlnh ngl.l'a. "Må dao" la ~nh m<_>c m1:1t <} c6. "Må al" la lol;li rau la nhu' m6ng ngl.l'a, "må tien thdo" la lol;li cåy nho hoa tia la va cåy dung lam thu6c, "må tdn" la cu chi thu cay c6 hl;lt dung lam thu6c, "må tdn tinh" la tinh cha't trich tu h~t rna ti~n diing lam thu6c d('>c. "Må adu" la cli'a bi~n. "Må khdc" con g<_>i Due Mala ddn v! ti~n t~ cua Bue. "Må lt!c" Chorsepower) la ll;l'c c6 th~ nång 75 kg len cao l thu'dc trong l giåy. "Må nåo" la lol;li ng<_>c thl;lch måu do c6 van dyp, "må thq.ch" la da måu vang thu'Cing tha'y trong ru(?t ngl.l'a. "Ma tdu" la lo~i dao lutli Mn va dai. V di nguCii ~p vo thl cån phåi c6 tinh thån "må thuqng" cao ciing "må bq" viing chiic. "Hang må" la cac thu lam bång giå'y giå theo v~t d1:1ng th~t

Phlip Åm Xuån Nhåm NgQ 2002


dung d~ eling. GiC1 Ngq vao lue giua trua. Cång Ngq Mon la cii'a cbinh cU.a cung di~n. trong v~ hudng Nam. Siich c6 eau "ti ngq m~o #u" la tU' hånh xung, con "ddn, ngq, tual" la tam h~p. Ne'u di€n d!ch nom na thl hq nha ng\l'a ky voi hq nha chu(?t, meo va ga. K~ eting dung, xu'a nay vO'n "trau buqc ghet trau an"; huO'ng h6 chi hq nha ng\l'a phåi dai dh mua niing nai lung ra lam vi~c trå dn chU trong khi meo ta cu ong <;:o lam di~u lam nfing tMm cao cii'a r(?ng rna "huJng phuac". Ghet la dung Iiim. Con hq nha chuqt va ga thuqc lo~i "nhiii nhep" trong miit nha ng\l'a, l~i cqng them vdi hån tinh u'a Mi m6c, len lut Hi'p 16 khong c6 ve "rna tlutqng" nen kh6 tranh khoi vi~c xung khiic. Rieng vdi nha gå u gåu, eling ph~n gia suc va't va khuya som vi chU, "dcJng cånh tlidng lan" nen d€ thong cåm. Chl c6 di~u chång hi~u sao l~i gan ghep ep ng\l'a ta phåi h~p vdi ong ba mudi nhl. I>udng nhien nha ng\l'a vO'n che't nhat chång bao giC1 dam kie'm chuy~n gå y sl,( eling nha cqp r6i, nhltng ai båo dåm duc;rc rång hG ta chiu chung sO'ng hoa b'inh, c~ p ke h~p rd vdi hq nha ng\l'a chU. Phåi chiing vl the' mdi c6 them eau "tam hqp h6a tam lai"? Theo tii' vi I>ong Phudng, ngu'C1i sinh cac niim 1930, 1942, 1954, 1966, 1978, 1990, 2002 d~u thuqc tu6i Ngq, dm tinh con ngl;l'a. Ngu'C1i tu6i Ngq thu'C1ng ho~t hat, vui ve, thich ndi dong ngu'oi, thich duc;rc nghe khen, gioi quån ly ti~n b~c, it khi phåi lo liing v~ vi~c an cu' va thu'ong thich di chuy~n du di~u nay c6 th~ dem tdi mqt CUQC sO'ng khong djnh hu'dng va hay thay ddi. Tuy nhien vdi tinh tlnh ngay "thdng ... ruqt nglfa", doi khi khie'n hq hånh dqng ha'p ta'p. Hq tbich thii' thach d~ d11-t thanh cong bång cbinh suc hån thån. Nhltng khi hq cåm tha'y bj sai khie'n hay ep buqc lam di~u hq cåm tha'y vo nghia, hq se c6 th~ d(?t ng(?t... bO ch11-y trO'n khoi vong k~m toa. M~c du luon to ve m~nh d~n va cu'dng quye't nhltng th~t ra hq ra't d€ m~m long, nha't lå dO'i vdi ngu'C1i khac phai. BO'i v~y ne'u yeu tbich dO'i tlt<;fng cåm tinh con ngt!a, ta cån phåi ap dl,mg ciiu "dt;p trai khOng bling chai m<Jt" cu'dng quye't "an vq" tdi ci1ng thl chiic se duc;rc dåp ling l~i. Con rieng vdi ngu'C1i tu6i Ngq da tr6t "vao l6ng" phåi rang gifi' kY "trai lim khOng ngu yen", keo khong lcr vudng vao "tlnh yeu mu quang" thl se ma't an ma't ngu khi låm cånh "mqt nglfa hai yen", ng9 nhcr phåi "h~n ho" g~p nhau trude "vanh m6ng nglfa" thl dC1i se kem vui. Niim nay la Nhåm Ngq, can Nhåm thuqc cung Du'dng hånh ThUy; chi Ngq thu(>c cung Dudng hånh Hoa. Theo thuye't ngfi hånh, cå can lån chi d~u thu()c cung Dudng se bd xung cho nhau; do d6, niim nay chiic hån mqi vi~c se du'c;rc thu~n lc;ri thanh cong nhu y muO'n nha't la v~ IInh Vl!c tlnh cåm. Tuy nhien, vi ThUy khii~; Hoa, can Nhåm khiic chi Ngq nen se c6 m()t s6 trd' ng~i ngoai y muO'n, phåi nen de d~t trong mqi chuy~n vi con tll.y theo phUc due rieng cua m6i ngu'<fi rna suy doan. Nay giC1, cu tån m~n theo "g6t ngf!a h6ng mai phieu du" c6 le da qua l~c d~. xin phep duc;rc cha'm dm bai phie'm

PM p Åm Xu§o Nh§m Ngg 2002

nay d~ con lo an Te't keo khong cu "lang bOng nhu nglfa chqy duO'ng quai" rnie't e b! quO' se dong he't trqn nam thl oan uc liim Iiim. MuO'n bie't them chi tie't tltC1ng t~n hdn, xin mC1i ghe tham LO'c CO'c Am tqa l~c t11-i http://www.loccoc.am hay gii'i di~n thu' la'y h<;:n v~ dja chl: doanxam@loccoc.am. I>~c bi~t nhån d!P nam mdi, xem tii' vi trqn dC1i se du'<Jc t~ng sO' hen d~ mua lotto trqn kie'p, xem chl tay se dlt<Jc bonus xem luon chl chån. Me'n chUc cåc b~n m()t nam Nhåm Ngq an khang fu!nh Vu'<Jng, phiit tai phåt l()c, an ngon ngli nhi~u nhltng vån gifi' hlnh dang thon gqn uy~n chuy~n nhu hq nha ngl,l'a . Rieng chUc cac b~n phåi nu con d(>c than se g~p B~ch Ma Hoang Tii', cac b~n phai nam se ca hån Ly Ng\l'a 6 sdm. Vdi cac h11-n da yen b~ gia tha't ch6ng du'<;rc tay b6ng tay be'. Td Di~m((tudiem@ hotmail.com)

Tai

li~u tham

khao:

l. "Tu diln thanh ngil va t~c ngil Vi~t Nam" cua giao su' Nguy€n Lån, NXB Khoa Hqc Xa H()i, 1997

2. "Tu diln thanh ngil- l !fe ngil Vi~t Nam" cua Vfi Dung, Vfi ThUy Anh va Vfi Quang Hao, NXB Van H6aTh6ng Tin, 2000.

3. "Vi~t Nam tan Il! diln minh hqa" cua Thanh Nghi, nha sach Khai Tri, 1966. 4. "Fundamental horse handling" cua Barbara Ely, Media Publishing, 1988

5. "The systems of the horse" cua Jeremy Houghton Brown va Vincent Powell-Srnith, Howell Book House Inc., 1987. 6. The American Heritage Dictionary, Third Edition, version 3.5, 1994.

... Yeu le song, ghet cai che't, do la bån tinh hf nhien cua mQi chung sinh. Nht1ng cai che't tlf nguy~n tu trong sau thiim, d~u ham chua y nghia thie't c6t nha't ciia nhan sinh, phån anh ro thl{c tr~ng xa hQi. Vi v:jy' trong cu'dng vi lanh d~o tinh thån doi vm Ph:jt td Vi~t Nam, toi tlf tha'y co b6'n ph:jn nhåc nhd' Dång Cl)ng sån Vi~t Nam, va Nha nu'oc Cl)ng boa Xa hl)i Chii nghia Vi~t Nam hay co du can dåm thua nh:jn trach nhi~m cua minh tru'oc slf tlf thieu vi ly tu'O'ng cua Ph:jt tO' Hd Ta'n Anh. Qui vi khong nen lån tranh trach nhi~m nay bing cach quy chie'u cho

nht1ng nguyen nhan rna tOi bie't chic tlf bån than qui vi tha'y ro la do'i tra ••.. (lai cua

Co E>Qi Låo HT. E>(lc Nhu(ln) 73


...,

nam ngQ _,.

DOI

chuy~n

nglfa Tir quo'c nqi ra t<li håi ngo~i. toan dan Vi~t chUng ta hoan hi chåo d6n nam Nham Ng<;> 2002 rna bi~u hi~u la con ngl,l'a, m<?t gio'ng v~t dn thie't cho loai ngu'<fi til' thu'c;fng c6 .. Ccti con tuån rna, chung ta hiiy ph6ng vao khong gian va th<fi gian d~ tlm hi~u nhii'ng sl,( vi~c c6 lien h~ voi gio'ng ngl,l'a va loai ngu'<fi trong L!ch d~i. L!ch su, Van chu'dng, My thu~t. Phong t~:~c. va Truy~n thuye't cua A Bong n6i chung va Vi~t Nam n6i rieng.

I. Khai lliQ'c v~ Lich d~i ChUng ta bie't ding vi~c thie't l~p L!ch d~i gån li~n voi khoa Thien van va khoa B!a Ly. Theo ca c nha khåo c6 da nghien cll'u ky nhii'ng vong tron va boa van tren m~t tro'ng d6ng Hoang ~ (lien tTnh Ha son Blnh) thl t6 tien chllng ta cach day khoång 3000 nam, da to ra kha tinh thong v~ khoa thien van, va cac nha vie't su quye't doan rAng ngu'<fi Vi~t xu'a da bie't d~t ra L!ch NgM Nong, tue la Nong L!ch. Bay la hai bai ca dao v~ Nong Lich Tht:ing gieng la tie't gi6 bay, Thting hai gi6 mat trang bay vao din. Thcing ba gi6 dua nuac len, Tht:ing Ill gi6 danh cho mim ngqn ciiy .. Hay la: Tht:ing gieng la ndng hdi hdi, Thang hai la ndng giua triJi ndng ra. ThU nhiitlil ndng tht:ing ba, Tht:ing Ill c6 ndng nhz.tng rna ndng non. Thdng nibn ndng dr:p ndng don, Tht:ing sau c6 ndng bong tron thi mua.

74

Theo B~i Vi~t Su Ky Toan Thu clia Ngo Si Lien thi nu'<lc Vi~t xu'a da c6 L!ch dqc l~ p v<li Trung Quo'c: "ThiJi Tam Dq.i CHq Thllong Chu), ddt H6. dal Vi~t khOng theo ljch Trung Quo'c". B<fi ~ kh<}i d~u nam 2205 cho toi 1766 tru'oc Tiiy ijch, doi Thu'dng 1766-1100 va doi Chu 1100-256 tru'oc Ta y ijch. Sii' ta cho bie't them ding: thoi nha Trån, c6 ngu'oi ten L<?. que quan huy~n Sdn Minh (Ung Hoa. lien tTnh Ha SOn Blnh) da che' ra m<?t d~:~ng qt xet nghi~m khi tu'<Jng, g<;>i lå Lung Linh Nghi; con c6 quan Tu' E>6 Trån Nguyen Han (6ng ngoqi Nguyen Trai) lå m<?t nha thien van, råt gioi L!ch phap. Ong c6 so~n quy~n Bach The' ThOng Khåo, ghi ro nhii'ng ngay ~t thlfc, nguy~t thlfc, thoi tie't trong nam, vi tri cac ngoi sao til' nhii'ng the' kY trll'oc Tiiy ijch de'n the' kY XIV la th<fi d~i cua ong. E>~ng

Xem sach Van E>oai Lo~i Ngi'i' cua Le Quy E>on, chUng ta eling bie't h<;> Le råt tinh thong thien van va dia ly. khong nhii'ng cua A Bong rna cå Tay phudng nii'a, nho nhii'ng sach v?J rna ong da mua du'<Jc trong thoi gian di su sang Trung quo'c (1760-1764) trong d6 c6 b9 Bach Khoa Uyen Giam Lo~i Ham cua nha Minh, va nhi~u sach V~ Thien, E>!a. Toan Tay phu'dng, do cac giao si dong Ten phien so~n ra Han ngi'i', vi d~:~ nhu' giao si Ferdinandus Verbiest CNam Hoan Nhon) da so~n ra Khon Du' E>6 Thuye't n6i ro V~ hlnh th~ cua vii tfl:l, giao si Joannes Adam Scall von Bell (Thang Nhuqc Vqng) tinh thOng mon L!ch toan, da tii'ng lam Kham Thien Giam cho vua nha Thanh va da so~n ra hai quy~n Ljch Pbap Tåy Truy~n va Tiin Phap Bi~u Di. Ngoai ra giao si Giulios Alani (Ngai Nho Luqc), ngu'CJi Y E>~i lc;fi, de'n Trung Quo'c

Phlip Åm Xulio Nhlim NgQ 2002


vao cuo'i nha Minh, c6 so~n cac sach Chuc Phu'ong Ngo~i Ky va Tåy Hqc Phåt Pham.

scr di nu'6c ta da chqn dung ijch Trung Quo'c la do CUQC do hQ 1000 nam, r6i mai v~ sau, tuy du'<;fc d<)c l~p 1000 nam nua, nhung vån con am ånh chinh tri va van h6a cua Trung Quo'c, ciing nhu' Cao Ly, Nh~t Bån, Man Chåu ... Trd v~ nu'6c ta, chUng ta tlm tha"y trong quySn Hoang Vi~t Giap Ti Nien BiSu cua c~ Nguy€n Ba Tråe, a"n hanh nam Khåi E>!nh th~p nien, tam nguy~t nhJ!t, 1925 thl trong nhii'ng nam Canh Ngq c6 lien M Su Vi~t la: - Canh NgQ 1191 trude Ttiy lfeh: Vi~t Nam: dCJi H6ng Bang nam 1689.

Trung Qu6e: Vua E>~ At, nha Ån, nguyen nien (con vua Th6i 8inh), 3 ngoi du'<;fc 37 nam, tri~u ong Chu Cong Qui L!ch lam M~c Su. - Canh NgQ 111 trude Ttiy lieh: Nam Vi~t: Tri~u V~ Du'ong Vuong, nguyen nien, ten la Kie'n Due, con tru'dng Tri~u Minh Vuong, 3 ngoi du'I:Jc 1 nam. Nha Han sai Li? Bac Due gie't di. E>C1i nha Tri~u de'n då y la dll't va nu6c tr3 thanh chuhån til' d6. Nha Han d~t ra 9 qu~n va quan Thu Su, quan Thåi TM. Trung Qu6e: Han Vii E>e', nguyen E>inh, nlim 6. ChUng ta chi ghi trich hai nam Canh Ngq chinh ye'u d6 ma thoi va nha"n m~nh rång:

l. Su m~ng hq H6ng Bang c6 tinh cach tMn bi, thån tho~i. ciing gio'ng nhu nu thftn Amataratsu, nu thftn M~t Tri'1i la thUy t6 ciia dån Nh~t Bån, con hq H6ng Bang la thiiy t6 ciia dån L~c Vi~t. ke't ~ Nam phu'dng vdi Båe phu'ong. Cåu d6i 3 d~n Hung CPhu Thq) tren nui Hi Cu'dng, Nghla Liinh con htu l~i cho h~u the' hai cåu tuy~t v(Ji nhu' sau: Thai thuy khai cd, ta co' sdn ha qui bdn tfch, Diing cao VQng viln, qudn phong la li~t ti! nhi ton. D!ch la: MO' lo'i dåp n~n, bo'n ~t non sang qui mqt mo'i Len cao nhln rqng, nghln trimg d6i nill tt,ta dån con. 2. Su m~ng nha Tri~u la eting co' t<)c Vi~t phu'ong Båe, vo'n 3 vitng Trie't Giang, con Sd thl 3 dqc theo Tru'i'1ng Giang, Ngo thl 3 hai ben song Hoai, tue la vitng To Chåu. Hq Tri~u dilu tien da d~t quo'c hi~u Nam Vi~t. cho'ng vdi nha Han, duy trl noi gio'ng Båe Vi~t. cho nen nhi~u su gia vån ghi hq Tri~u vao su Vi~t. Hi~n nay d Quång Chåu, noi co' do Nam Vi~t la Phien Ngung Cc6c bån d6 xua cua Tay phuong ghi la Banjul), con c6 Vi~n Båo Tang h<;> Tri~u, trong d6 c6 tri~n lam cung ten cua ThQ.c An Du<1ng Vu'<1ng ngay xu'a. Ne'u båo rAng hQ Tri~u khong phåi la Vi~t thl hq Th~c ciing the' thoi, ca

PM p Åm Xuiin NMm Ngc;> 2002

hai d~u thu<)c h~ chiing Bach Vi~t phudng Båe. Chi c6 t<?c L~c. tQc Mu'CJng mdi ~t sl;l' la nhii'ng såc dån chie'm CU xa Xu'a nhå"t vitng chåu th6, htu Vl;I'C va d6i nui song H6ng Ha, song Ma, song Cå va song Chu. Th~t sl;l' t<)c Vi~t til' phu'ong Båe tran xuo'ng nh~p vdi t<)c L~c. sinh ra gio'ng noi L~c Vi~t. L~c tru'dc Vi~t sau, chU

khong bao giCJ n6i Vi~t L~ c. E>6 la sl;l' dung h!:Jp giua Båe Nam, giua ngui'1i Kinh va ngu'CJi Thu'I:Jng, phil h!:Jp vdi truy~n thcSng va truy~n thuye't dån tQC ta. Chllng ta bie't rling Åm ijch khai dl;l'ng til' nam 2637 tru'dc Tåy ijch, vao nam 61 di'1i Hoang E>e' ben Tau. Nhu' v~y Åm ijch xua"t hi~n cach dåy 2637 c<)ng vdi 2002 v! chi 4639 nam. Nlim nay 2002 Nhåm NgQ thu<)c vao v~n nien l~c giap Cth<'li gian 60 nom) thu 78. V~n nien nay da kh3i dau nlim 1984 va se cha"m dll't vao cuo'i nam 2043, con chåu chUng ta phåi chCJ 60 nlim niia mdi tha"y trd l~i nlim Nhåm Ngq. Tuy n6i la åm ijch nhu'ng ciing phåi dung bOa Va thich Ung vdi Sl;l' tuan hoan CUa m~t trCJi bång cach them vao m<)t thang nhu~n (mois intercalaire) m6i hai ba nlim m()t tan, cho phil h!:Jp vdi bo'n mua Xuån ~ Thu Bong. Vl the' ma gqi la Åm Duong HI:Jp L!ch (calendrier luni-solaire)

Theo truy~n thuye't, vua Ph~c Hi (4480-4365 truoc Tay ljch) tha"y con Long ma xua"t hi~n ndi song Hoiing Ha, hlnh r6ng dån ngl!a, d<)i m<)t bue ho~ d6 gqi la Ha d6, ben lu~n ra Thåi C~,tc va Åm Du'ong, r6i so~n ra Kinh D!ch. md dån khoa Ly SeS Hqc, quy d!nh 8 Quai (tue Bot Quåi). 64 Que, 384 Hao, nhåm xet doan slf chuySn v~n va bie'n h6a CUa Vl,m V~t trong vii ~· Theo Khåm E>!nh Vi~t Su cua Qu6c Su Quan dCJi nha Nguy€n thl vao nam 2361 tru'dc Tåy ijch dudi th(Ji vua Nghieu (8ao 8U<'1ng Thj), su giå nu'6c Vi~t Thu'i'1ng 3 phia Nam Giao Chi, dem co'ng vua Nghieu m()t con rua l<ln, du'CJng kinh 3 xich Clm20) tren htng c6 c~m Khoa Dau Van (cha gi6ng con nong nqc. tetrad) ghi l~i nhung bie'n c6 l<ln lao til' lue khai thien l~p d!a. Vua Nghieu truy~n chep l~i nhii'ng kY van n6i tren, lam thanh m()t quySn ijch, gqi la Quy ijch (Ljch Rua) Calend.rier de la Tortue, må sau nay se con xua"t hi~n trong ijch su nu'dc ta, d(Ji An Du'ong Vu'dng xiiy Loa Thanh. Il. Nhtlng dl}e tinh eua gi6ng ngtfa: Til' ngan xu'a, loai ngui'1i da chinh ph~ c du'<;fc gio'ng ngl!a, til' n<1i sdn låm dem v~ nuoi du'<Jng thanh m()t ph~ v~t. m()t gia suc ma hq xem nhu' la m()t chinh ph~c d~p nha"t (la phus beile conquete de !' homme). Til' d6, ngl!a da giup ngu'i'1i trong mqi cong tac xe d!ch, v~n tåi va chie'n chinh. Bao nhieu chie'n cong oanh li~t d~u c6 voi ngl!a tham gia, may miin thl cung v6i chie'n si ca khuc khåi hoan, rui ro thl danh phdi thåy ndi chie'n d!a. chia xe gian truån, cung chung s6 p~n:

Hdi gi6 lq.nh ngudi rtiu mift dq.n, Giong nulle sau, ngl!a niin chdn bon.

6m yen gOl. tro'ng dii chJn, 75


Nlim vung eat trdng, ngu c6n reu xanh. 8oan Th! 81~m (Chlnh Phl,l Ngom)

Theo thån tho~i Hy L~p thl ngay xu'a, t~i viing Thessalie, ndi bi€n Egee, co gi6ng v~t kY l~ thån ngl!a m~t ngu'Cii g<_>i la Centaure, hay la Hippocentaure. L~i con m9t gi6ng ngl!a kY l~ nua co hai canh d€ bay g9i la Pegase (phi mo), phat sinh tir dong mau ciia tMn Meduse rna hi~p si Persee da ~ sat. Pegase c6 bi~t tai, chi da m9t cai rna lam cho su6i Hippocrene phun nu'dc ra, cho nen v~ sau ngu'Cii Ta y phu'dng ton thC1 Pegase nhu thAn My Cåm trong thi ca. T~i Phi cha u, d~c bi~t a xu Zaire, co m9t gi6ng ngl!a g<_>i la Okapi c6 nhi~u s<_>c ngang pilla sau htng. Hai mudi

Mn nllm tru'Oc, chinh phii Zaire c6 tl!-ng cho chfnh phii Phap ml)t el!-p Okapi d€ tntng ba y ndi Zoo de Vincennes. L~i con ml)t gi6ng nua sinh sån t~i Chau Phi, g<_>i la

Zebre, cao ldn va vAn v~n dAy mlnh. L~i them ml)t gi6ng nua cao ngMu g<_>i la girafe rna ngu'Cfi Vi~t g<_>i con cao c6 cao dng, vie't tåt C-5 cho d€ nho, va lien tUang m(>t danh tit hai hud c la Co Cd xuan xtia c6 c6 co, vie't tit la C-5 bis! Ngoai nhiing con v~t kY l~ tren kia, con c6 gi6ng ha rna (hippopotami) cij hlnh cij tuong, h1;1p l~n cå ngay ndi song ldn, to bAng con tay ngu, te giac (rhinoeeros) nhu'ng ra't hi~n lanh. Con ngoai bi€n thl c6 gi6ng håi rna (hippoeampe) chuyen mon bdi dung; ngu'Cfi ta båt v~ phdi kho diing lam thu6c trang du'dng b6 th~n trong cå hai nghanh Bong Y lån Tay Du<;fe.

Theo giao si de Rhodes (Dictionarium Annamatieum Lusitanum et Latinum, tll dien Vi~t Bo La. Roma 1651) thl Te' ngl!a, c~y ngl!a: equitando curree. Giao si Taberd, giam m1;1c, da tir:ng a Lai Thieu, tåc giå Dictionarium Annamatico-Latinum (Serempore. India, 1838) giåi thich Ngl!a Te': Equi cursus. Paulus Huynh Tinh Ciia, trong D~i Nam Qu6c Åm Tl,t Vi (Saigon 1896) ghi ding ngl!a te': ngl!a ch~y mau rna d~u b6n chån, ngl,l'a rie't: ngl!a c~y rie't, phi båo: ch~y di båo, båo vi~c ga'p. Eugene Gouin trong Dictionnarie Vietnamien Chinois Francais, Saigon 1957 giåi thich ngl!a te': cheval au galop, ngl!a phi: cheval au grand galop. Rieng Petrus Trudng VInh Ky trong Dictionnaire Fracais Annamite (Saigon 1884) thl cijch galoper ta ch~y sai, trotter la c~ y ki~u. trottiner la c~y lupxup.

ill. Ngtfa trong lich sd Trung Boa Trong ijch su Trung Qu6c, c6 hai con ngl!a tru danh la con 6 Chii.y cua H~ng Vo va con Xich Th6 cua Quan Cong, cå hai con d~u la thien ly rna, su6t ngay vu'<;ft cå ngan d~m rna khong moi m~t.

Xuån v~! im l~ng qua!!! Dem giao thira bu6n tenh DC1i ndi dåy, va't vå C6 gl vui dau em??!! Xuan v~! såu cui m~t Ph6 vui, ngu'Cfi khong vui Måt nhln sau trong milt Thoang m9t cMt hUi ngiii .. . 6ng d6 xu'a, ba y giC1 Ng6i trong nha vie't thd NM mua xuån xua d6 Da nhu la hu vo ...

Lue thie'u thCii, H~ng V o khong cbiu h<_>c chU, thu'Cing bi cM ta H~ng Lu'<1ng la råy . H~ng Vo cai rång: h<_>c dii bie't vie't ten h<.> la dii r6i, khong nen h<_>c nhåm nhi chi danh m(>t ngu'oi, nen h<_>c cai chi c6 th€ danh du'<;fc m(>t v~n ngu'oi! The' la H~ng Ludng ra cong d~y chau binh phap va th~p båt han vo ngM. Lån Mi hai cM chåu da'y quån khai nghia, t1;1 t~p du'<;fc tam ngan quån tinh nhu~ ch6ng Tån giup Sd. sa Hoai Vudng phong H~ng Vo lam thu<;fng tuong. H~ng V 5 dem quån danh tan quån Tån chfn tr~n, thanh the' quån sa at cå quån cac nuoc chu hå u . H~ng V o ben th6ng quån ta't cå quån chu' hån, tl,l' xu'ng Tåy sa Ba Vu<1ng, chia doi thien h~. lam Vudng cac chu Mu, eling Hån Vudng Lu'U Bang tranh thien ~ -

Ca y mai bOng vang gi å Nen ong budm hung hC1 Tren da't li~n chUn.g ta tlm Ngu'C1i dong, rna xa l~ tha'y ra't nhi~u gi6ng ngl!a, Thie'u cMt tlnh xuån xu'a !!! du'<;fc phån bi~t theo mau sile ciia long: long trilng g<_>i la Quång Ng6n U NgU' ngl!a kim, hay b~ch rna, mau c6 d6ng thl ta g<_>i la ngl!a tia, Hån Vu<1ng ciing h~n voi Han Tin va Banh Vit;t hi~p suc mau den g<_>i la ngl!a o (eae giong vqt khae eling mau danh sa Ba Vudng, lue d6 d6ng quån i'J trong thanh Cai den nhllng ta khdng gqi la 6, hoqe den ma gqi la eh6 ~. binh hao ludng h1;1t. Quån Han va quån chu hån b6 ml,le. mao mun, ga quq .. eling nhll trong mqt lonh vl,le va y ma'y vong. Dang dem, Si'J Ba Vu<1ng nghe quån Hån khae ma ta gqi la nep than. t6e huyen, mqt lq nghE? , Ha TM O. Ha O L6L 6ng Toy eqt nha ehay) .. a b6n m~t d~u ca hat gi<_>ng sa, kinh hoiing n6i: Hån da lå'y du<;fc Si'J r6i chang? Sao rna ngu'Cii sa dong the'? r6i Gi6ng ngl!a du<;fc danh gia voi ba ye'u t6: suc h,tc, deo ph6c len ngl!a 6 Chii.y, dang dem phå va vong våy xong dai va t6c d(?. Suc h;tc ra't cån cho sl,l' v~n chuy~n d6 ra pilla Nam, phi ngl!a ch~y eling 800 trang si. De'n khi n~ng, t6c dl) ra't cAn cho vi~c chinh chie'n, cho bu'u tr~m bi sa vao d6ng Iåy, quån Han du6i kip, sa Ba Vudng thCii xua, con deo dai ra't cån tren duCing dai då't r9ng. ben dem quån di toi Bong thanh, lue do chi con 28 ky Tiiy theo t6c d9, ngu'Cii ta n6i ngl!a råo, ngl!a bon, ngl!a binh. sa Ba Vudng mu6n vu'<;ft song 6 Giang thl dlt<;fc te', ngl!a phi, ngl!a sai. Oie nha so~n tir di€n (ijnh nghia ngu'Cii dlnh tru'i'Jng cilm thuy~n d<;fi, båo rång: Giang nhusau: Dong tuy nho, då't hang ngan dij.m, dån vai mudi v~n. 76

Phåp Åm Xuan Nham NgQ 2002


eling du lam vu'dng, xin d~i vu'dng mau mau vu'<jt song. Sd Ba Vudng cu'<1i rna rhng: Tr<1i h~i ta, ta vu'<jt qua song rna lam gl! Va chång Tich nay (ten Hqng V6) ci1ng 8000 con em Giang .E>ong vu'<jt Tru'<1ng Giang div~ hu'ong Ta y nay khong con lå'y mi)t ngu'<1i trd v~. du cho cac b~c cha anh d Giang .E>ong thu'dng ta, cho ta lam Vu'dng, ta con m~t mlii nao rna thå'y h9 l~i nii'a? Du h9 khong noi, T!ch nay ha chång th~n trong long sao? Ta biet ong la b~c tru'dng gia, ta cucri con ngl;l'a nay di den dau ciing vo d!ch, thu'<1ng mi)t ngay di ngan d~m. ta khong ncr giet, xin bieu ong! Sau do Sd Ba Vu'dng cho quan xuo'ng ngl;l'a, di bi) dm khi gioi ngifn d~ tiep chien. Mi)t mlnh H~ng V o giet må'y tram quan Han, thån b! hdn lO vet thu'dng, quay l~i tha'y ky binh ciia Han la Lii' Ma .E>ong, ben noi: 6ng co phåi la co' nhån ciia ta d6 khong? Ta nghe n6i: Han mua dau ta ngan vang, phong å'p v~n hi) . Ta lam dn cho nha ngudi day! Roi H~ng Vu'dng tl,l' cåt c6 chet, hon Ila khoi xac, tlm g~p Ngu Cd ben kia the gi(1i. Roi tir d6, tren ben 6 Giang:

Vån G.m thtim trang coi to'i mang menh, Djch Trucmg Lucmg nlzu nggm ngui kl Il, Nglz(!n liti thucmg tie'c chie'c vong Mn qut;mh que, Lilu theo miiy bq.t gr:Ji kie'p lenh denh! Phqm Huy Th6ng (Tieng E>jch S6ng 6)

Noi toi Quan Cong ta't nhien phai nhtic tdi con ngl;l'a Xich Tho', nguyen tru'dc la cua Lii' Bo'. Xich Tho' la con ngl;l'a co chling, chl ch!u phvc vv nhii'ng trang tua'n ki~t. b~t sdn cii' dinh . .E><1i H~u Han co .E>6ng Tråe va con nuoi la Lii' Bo' tac yeu tac quai trong tri~u ngoai qu~n. Quan Tu .E>o Vudng Doan ben dung my nhan ke ly gian hai cha con. Trong phii Vu'dng Doan co con hat ten la .E>ieu Thuy~n du'<jc ken vao phu h9C mua hat tir nho . .E>ieu Thuy~n tu6i moi mu'<1i sau, tai stie v~n toan, du'<jc Doan thu'dng yen nhu' con de. Vdi sl,l' thoa thu~n cua .E>ieu Thuy~n. Doan dung ke lien hoan h<Jp vdi my nhan ke dem .E>ieu Thuy~n gå cho Lfi' Bo', sau l~i dem dång cho .E>6ng Trac . .E>ieu Thuy~n d giii'a tuy ti~n l~ p ke ly gian hai bo' con. Lu Bo' cho la .E>6ng Trac cu'dp v<J mlnh, Tråe nghi Bo' ghtto VQ yeu cua Mn, ro't CUQC Bo' giet Tråe roi danh nhau voi Tao Thåo, bi du' dång cua Tråe keo quan vao thanh danh b~i. Lu Bo' ch~y sang d nh<1 Vien Thu~t. roi l~i th<1 Vien Thi~u. Mai v~ sau, Lu Bo' bi Tao thao båt thtit c6 chet. The la con, Xich Tho' qua ta y Ta o Thåo, d~ roi Tao Thåo se trao t~ng Quan Cong, tl,l' Van Tru'<1ng, Trong tuong hat bQi Hue Dung .E>~o. ta hiiy nghe Tao Thåo k~ l~ phån trh voi Quan Cong, lam cho Quan Cong mlii long tha chet, thå long cho v~ thong thå

- ... Thåo cåm tai due Quan Hau. Tir thuiJ Quan Hau thåt thii H~ Bl v~ d chung cung Ta o Thåo .... Lå u niim chång co may du'<jc g~p Quan Håu, cM Thåo vån nho. NM

Ph~ p Åm Xu§n Nhlim Ng9 2002

thuå n9 d chung mi)t nha, chång c6 phån cach nhu' nay, day voi d6 .. Quan Cong gil,l't mlnh: - Tao Thira Tuong hiiy dling

d~y!

Tao Thåo dling d~y tiep tvc phån trån: - .E>i)i dn Quan Håu .. Vh Thåo nhd thud n9 Quan Håu rau buon vi b~t tin Lu'U Hoiing ThUc, Thåo ro n6i long ciia Quan Håu nen mdi bay ba ngay ti~c nho, båy ngay ti~c lon (tam nhl,tt ti~u yen, thå't nhl,l't d~i yen). Thao ch9n gai d~p d~ som chi6u chåu chl,l'c Quan Hiiu, Thåo l~i t~ng cho Quan Håu con Xich Tho' ngay di ngan d~m, roi bay cho Quan Håu len ngl;l'a d~ Thåo bieu vang, xuo'ng ngl;l'a cho Thåo t~ng b~c (thu'<jng mii M kim, h~ rna M ngan), la c6 y khuay d~ Quan Hau do thoi, cM Thiio dtt biet Quan Hau co k~ chi den tii'u stie ti6n tai nhu' pham phu tvc td'. Thåo tr9ng diii Quan Hiiu chu con lo s<j chung quanh Thåo chu tu'ong ganh hi6m roi sd s6t thieu I€ eling Quan Hån, Thåo moi thira lue Quan Håu sat Nhan Lu'dng, tru Van Xu rna mau xin Vua han cho Quan Håu chuc Hon Th9 .E>lnh Håu, chO Thao du' biet Quan Håu eling khong mang chi c hue tu'oc... Ma qua th~t, Quan Håu vira nghe tin Lu'U Hoang ThUc <1 Ha Btic thl Quan Hån vao tir t~ Thåo d~ trO" V~ cung anh. Thåo chiing tlm du'<jc mu'U ke chi rna dm Quan Hån l~i cho d~ng . Thåo phåi ba phen lanh m~t. nao co ng<1 Quan Hiiu da quyet d!nh la kip thi hanh. Quan Hiiu treo an gifi'a nha roi M mi)t bUe thu' b9C gå'm trå chuc .E>lnh Hå u l~i cho Thåo, ke mau chån len Xich Tho', phO nh! t5u thång ra quan ai. Thåo het suc tiec chång du'<jc gån voi Quan Håu nhu'ng eling het suc khen ngu'<1i trung nghiii . Chu' tu'ong cua Thåo, ai ai ciing cåm phvc. Vi~c Icr roi, Thåo chång biet li~u lam sao rna chii'a I6i, Thåo thå'y tiet dong l~nh leo, Thåo moi l~t d~t len ngl,l'a theo cho kip rna t~ng Quan Håu mi)t cai dm bao. Quan Håu ng<1 vl,l'c cu ngoi tren ngl;l'a dua Thanh Long .E>ao vich la'y ... Chång qua la Thåo thanh th~t t~ng chUt I€ v~t du'a Quan Håu v~ phO chUa cli .. .E>en khi Quan Hiiu ra den quan åi, tu'dng ciia Thao vl ph~n sl,l' phåi ngiin du'<1ng, Quan Hån cu lu'ot qua niim åi, chem sau tu'dng (qu6 ngu quan. tram ll,Jc tuong). Thåo eling hi~u la vi Thåo chu'a truy6n l~nh md åi cho Quan Hån di gå'p nen tuy men tiec chu' tu'ong Thåo eling dån long. Chång nhii'ng dån long thOi, Thao l~i sai Tru'dng Lieu dich thån bay ngl;l'a den kiP gi<1 truy~n l~nh cho H~ Hiiu .E>on M cho Quan Håu qua khoi vong binh .. Tir do nhån nay, Thao khong may g~p du'<jc Quan Håu rna k~ nguon ng9n cho Quan Hån nghe, cho Quan Håu hi~u ro hlinh vi ciia Thåo thud n9, d~ng cho khoi phv long Thao. Nhu'ng nhung vi~c d6 la vi~c ngay xu'a .. ChO nay .. nay Thåo chl la tu'(1ng gi~c n~p mlnh.. tuy y Quan Håu tha giet. Quan Cong Ctuong nhu gi(,it mlnh. roi im lqng hoi lau, Ch6u Thlldng dom ngai khong nh6y mat) hO lon: -Ta eling nho ngay xu'a, v~y Tao Thua Tuong cu thång du'<1ng trO" v~ hu'ong Bifc.

77


Vdi ngl!a Xich Th6, vdi Thanh Long Dao, Quan Van TruC1ng da tung hoanh b6n coi, Nhu'ng v~ sau, tråi qua nhi~u bi€n cO', Quan Van TruC1ng da bj Lii' Mong gai båy, dung eau liem moe chan Xich Th6, ngu'C1i ngl!a d~u nhao lan, bj båt tr6i ngay t~i tr~n. Th€ la xong m<)t cu<)c d(Ji du'<,1c xem la:

L~c da nam du'<Jc Icy thu~t due thep, k€ ti€p thC1i

kY d6ng

thau tu'dng d6i d~ dang hdn.

Ngay nay vån con d~n thC1 do Th6i Lu'dng dC1i Ta'n dt;tng len, khi ngu'C1i nay du'<,1c vua Tau cii' sang cai tti nu'dc ta. D~n thC1 nay xay tren mii Trau Sdn, huy~n Tien Du (Bdc Ninh) ndi tudng gi~c Ån d6ng quan. Con khu rU'ng bj ngl!a sat phun lua mang ten la Lang Chåy. L~i con V(ln cd trung can huytn nlzl!l nguy~t. nhii'ng bvi tre dang nga iJ Vii. Ninh 016 Giang), c6 mau NhUI xang nghia khi quan can khOn. sac 6ng ånh, a'y la mau lua xem. Chu'a k~ nhii'ng ao h6 IV. Ngtfa trong }ich sd Vl~t Nam lien ti€p tir Kim Anh, Da PhUc Mn S6c Sdn, ndi Thånh ChUng ta trd v~ nu'd'c Vi~t . - - - - - - - - - - - - - - - - - - - , Gi6ng "len TriJi", la nhii'ng v€t chan d~

tha'y la khong thi€u nhii'ng con ngl!a phi thu'ong trong qu6c sU', phån nhi~u da du'<,1c thftn thånh h6a vi cong t~ng hi~n håch tir th(Ji l~ p qu6c cho tdi mai v~ sau, trong nhii'ng th<fi kY dl;l'ng nu'd'c va giii' nu'd'c.

r

Con ngl!a phi thu'CJng nha't la con ngl!a sat clia Thånh Gi6ng, tue la Phil D6ng Thien Vudng. Tud'ng nen nhac l~i rång: DC1i Hung Vudng thu IV, c6 dåm gi~c Ån ben Tau ra't la hilng m~nh sang phå phåch. Trong nu'd'c khong ai dånh n6i. Vua mdi sai ngu'CJi di rao khap nu'd'c M tlm ngu'oi tai gioi danh gi~c giup nudc phO vua. Ba'y giCJ 3 lang Phil D6ng (bq Vu Ninh. tTnh BOc Ninh) c6 dUa tre xin di danh giac. Su giå v~ tau, vua la'y lam l~ cho doi vao chftu. Dua tre a'y xin vua due cho m<)t con ngl!a sat va m()t chi€c roi dai, cii.ng bång sat. Khi ngl!a va roi due xong thl dua tre, sau khi an ma'y nong cdm li~n Vu'dn vai m<)t cai, ngu'oi bi€n thanh cao ldn må'y tru'<Jng, v~m vfJ khåc thu'CJng, xong nhåy len rninh ngl!a, cåm con sat phi thång ra chi€n tru'CJng. Ndi chi€n tru'CJng, ngu'CJi ngl!a xong pha kjch li~t: ngu'oi hoay con, ngl!a phun lua, tå xong hii'u d()t, gitt du'<Jc vo s6 quan thil. Danh pM qua m~nh d€n n6i gay con, Gi6ng phåi hudi ta y nh6 tre gia rna danh ti€p cho tdi khi gi~c Ån tan tanh mdi chju ngu'ng chi€n.

Phå du'<Jc giiic Ån r6i, Gi6ng ph6ng ngl!a len mii S6c Sdn bi€n ma't. Vua Hilng Vudng nhd dn, truy~n l~p d~n thCJ lang Phil D6ng, thu<)c huy~n Gia Låm, ngo~i thanh Ha N<)i. V~ sau vua phong la Phil D6ng Thien Vu'dng, nåm nao d€n ngay m6ng 8 thång 4 cii.ng c6 Mi he vui ve. Sl;l' tich va chi€n cong cua Thånh Gi6ng cho phep ta udc doan con ngl!a siit c6 th~ la m()t chi€n xa bång siit phun lii'a (char d'assaut lance-flammes) dånh da'u thoi kY dan

78

ngl!a sat cua vj dii.ng tu'dng a'y. Trong d~n th<1 c6 hai ca u d6i cua nha thd nguy~n Du (1765-1820) Thien giang thdnh nhG.n binh Bile djch, Dja liJu thtin tich trdn Nam Bang.

(TrO'i sinh nguO'i th.anh binh gi~c Båe, E>a't giil vet tMn tran m1ac Nam) Nha thd Cao Ba Quåt (?-1854) vi€ng d~n cii.ng c6 lam bai thd chii' Hån ra't ha y nhu' sau: Tam tai ti€m lang the' vj tri N/zat trieu phdn k/zai d(li thi vi Kim tdn phd 16 thanh tlzien c/zan Thiel må dling khOng cd tich ky Vi~t di~n can khOn htu vi ticlz An giao thdo mqc thUc du uy Chi kim ru vii tung phong dqng Do tttrJng dtte!ng nien ddc thdng quy T~m

djch Nom la :

Con r6ng in nau ba nåm, dO'i kh6ng ai biet Nhttng mqt smn mai vlm.g d<%y, lam nen nghi~p phi thuO'ng Chiec roi vang pha gi~c ngo~ xam chan dqng cå trO'i xanh Con ng~Ja såt bay len khong, con M l~ da'u vet ky lq.. C6ng lao l® CUa nguO'i con ltru l~ mai da't Vi~t nay Cay co da't Ån. con khiep cru uy phong thlra. cila NguO'i Ben nay i'J Mi d~n mieu thO' NguO'i, m6i khi gi6 th6ng reo Tui'Jng nhu nåm nao NguO'i thång trc1-n tri'J v~ que cu Th<fi nha Dinh, Hoa Lu' la co' do cua nu'd'c D~i C6 Vi~t. Tråi qua hai tri~u Dinh (988-980) va Ti~n Le (980-1009), di tich nåm trong dja ph~n xa TruCJng Yen, huy~n gia Khanh, dnh Ha Nam Ninh, Cånh Tri vita hilng vi vita nen thd nhCJ c6 nhi~u hang d()ng va nui non, khe su6i d~p nhu' cånh tien ndi tråD th€. Sau khi chie'n th~ng quånTo'ng tren song B~ch Dång. Le Roan da ti€p su Thien Tri~u bo'n niim lån 3 Hoa Lu'. Trong s6 su giå c6 Ly Giac la nha thd c6 lam må'y eau tå cånh Hoa L u' nhu' sau:

PM p Åm Xu§n NMm NgQ 2002


Ma d~p yen van xuyen lanh th~ch Xa tu thanh chU<Jng phie'm tnti!ng lttu T~;tm

<ijch:

Ngt!a xe dl!-P tren måy kh6i, di xuyen qua c:k nili da l~

Xe ra khoi ritng biec, l~ xuong ng6i thuyen di tren mqt dong song dåi Vao nhii'ng the' kY v~ sau, doan chie'n rna l~p bie't bao cong tr~n. cU'u chUa phO dan trong c<1n nguy kho'n, cho nen vua chUa ngay xu'a tri an, da cho t~;tc hlnh tu'<Jng ngl;I'a voi, quan van, quan vo cung v6i quan si bllng da, biing d6ng, thi gan vdi su'dng tuye't, minh chU'ng nhii'ng thi'fi oanh li~t cua gio'ng noi H6ng L~;tc. E>i€n hanh nha't la sau tr~n B~;tch E>ång d~;ti phå quan Nguyen (1288), Hu'ng E>~;to Vu<1ng va Ph~;tm Ngillao da chieu Mi cac tudng, d§n quan rudc xa gia Thu<Jng Hoang va Nhan Tong v~ kinh su. Khi v~ de'n Long Hu'ng, Nhan Tong dem bQn tudng Nguyen b! båt la 6 Ma Nhi, Phan Tie'p, Tich L~. C<1 NgQc vao lam le hie'n phil (j tru'6c Chieu Lang. Nhln tha'y nhii'ng con ngl;I'a da, chii.n con dinh biln, Thu<Jng Hoang TMnh Tong bili ngili, xuc cam d~ th<1 htu ni~m:

Xa tdc lu8ng Mi lao th~ch mii Sdn hd thien ccf di~n kim au

exa tåc hai phen bon ngt,ta da Non song thien cd vUn.g au vang) V. Ngtfa trong thi ca Boa, Vi~t Trong van chu<1ng Trung Hoa va Vi~t Nam, ngu'Cii ta thui'fng nhifc sl,~' tich bo'n con ngl;I'a hay nha't xua nay la : ngl;I'a tu (ta mo), ngl;I'a eau (bqeh eau), ngl;I'a kY, ngl;I'a kY ch~;ty nhanh bång tia anh sang xuyen qua cii'a s6:

Cung nhu czia scf ngifa qua Nghi nao ma mtJt hoa cho phiin Nang rling: trude då trqn nguyin Ddu thay mai toe phdi nhin mo! tc1

u

(Nguy~n 81nh Chi6u, L~.,Jc Von Tien)

E>6 Chi€u da dilng di€n tich "b~ch eau qua khich" (elta s6 ngl,fa quo), eling nhu Trang Tii' tru'6c kia da tirng n6i: Nhii.n sinh thien dja, chi gian nhu<Jc b~;tch cii.u chi qua khich, nghia la: E>Cii ngu'Cii ta trong khoang tri'fi da't nhu b6ng b~;tch eau qua khe M, eling nhu xua kia, theo sti' kY cua Tu Ma Thien chep lCii La H~u n6i vd'i Tru<1ng Lu<1ng: Nhån sinh nha't the' gian, nhu b~;tch eau qua khich, ha chi tl,l' kh6 nhu thii'? nghia la: "Nguili ta sinh ra trang

rue eau eau ng~;tn ngii' La Tinh: "verba volant, scripta manent", c6 nghia la "lili n6i bien mal, chil vilt con måi", d"Q.ng y khuyen ta nen dln th~n khi d€ bUt tich l~i. Ngoai ra, trie't gia Trang Tii' c6 n6i trong Thien I>~!-o chich: Tri'fi va Da't vo cung, ngu'<fi ta che't c6 h~;tn, nåm cai c6 hl!-n rna gdi vao cai vo cung thl chång khåc chi ngl;I'a Icy, ngl;I'a kY ch~;ty qua cii'a s6. Ngoai bo'n con turna, b~;tch eau (thieh eau). NJWa Icy, ngl;I'a kY, ta phåi k€ con ngl;I'a H6 (Hd Må) thui'fng du<Jc nhåc de'n eau trong di~n tich thi van, d~c bi~t la trong eau: H6 rna te' Båe phong- Vi~t di€u sa o Nam chi, nghia la: ngl;I'a cua h<?n r<J H6 (Hung N6, Han qu6e boy gio) hi len khi gi6 Båe th6i (tli que hllong lqnh lea) eting vi nhu chim Vi~t (gi6ng ehim bqeh tri: silver pheasant) chuyen xay t6 n<1i canh cay (ng6 ddng) hudng V~ phu'<1ng Nam, nhtt dQng long thu<1ng nh6 que htt<1ng nudc Vi~t. Trd l~i voi thi phåm L1,1c Van Tien cua I>6 Chi€u, lue Van Tien tl!- tir t6n su' d~ hl!- s<1n phO vua giup nu'oc, ton su' c6 d~;ty ding:

So' con hai c hil khoa ky KhOi tinh da rq.ng Til vi them loa Hdm vi ngl!a ch~y dui!ng xa Thå vua lo bong, ga da gay tan Bao gio c ho ldi Bile phang GtJp chuqt ra dang con mfii nen danh Sau nay dtJng c hil hiin vinh May loi th&y dq.y tien trinh chdng sai Trang cdn bl cifc thdi lai Gi il minh c ho v~n vi~c ai chd si!n.

y n6i ding s6 L"Q.c Van Tien to't låm, c6 sao tii' vi chie'u r~ng, nhu'ng thCii v~n chu'a t6i, l~;ti di thi vao niim xung khåc, chåc g~p vi~c chång lanh. Theo am ijch thl nhu' ta da bie't - m3i niim du'<Jc tu'<Jng tru'ng bång mQt con v~t. Ngl;I'a la ttt<Jng tru'ng cua niim NgQ . ThO CMeo) la niim Mao. Ga la niim D~u. ChuQt la niim Ti. Theo thu~t s6 thl bo'n con v~t nay xung khiic voi nhau trong cac niim tu6i, nhtt da dtt<Jc quy djnh trong eau: Ti NgQ Mao D~u tl1' hanh xung, d6ng thi'fi eting nm y la Van Tien tu6i NgQ, cai tu6i con nhi~u v~n hl!-n, de'n niim Mao hQc tbanh tai d~ l~p cong danh nhu'ng niim D~u g~p tai n~;tn, phåi ch<f de'n nam Ti moi thanh cong trQn Vt[n.

D~i

doi nhu bong b~ch eau (eung la mqt troi) qua khe hiJ, dn gi phdi lam khcf minh nhu the'?

Ngoai ra, ne'u d6i chie'u voi ti~u sti' cua ev I>6 Chi~u. ta Se thå'y C"Q. c6 y tl,l' thu~t than the' mlnh khi neU len bo'n nam xung khåc, C"Q. sinh nam Nham Ng9 (1882), thi d3 niim Mao (Tho - kh6ng phai Meo nhll ta nham tuong), dung la nam Quy Mao (1843) va bi mil loa - vl kh6c thu'<1ng mc:r må't- trong nam Ky D~u (1849), danh bO vi~c thi cii' giua du<fng d~ Iqp v~ Gia I>!nh cu' tang.

Cai to'c dQ cua tu rna eting dtt<Jc van gia dung d€ am chl

N6i v~ nhii'ng nam trong am ijch, chUng ta lien tu'dng

slf bay nhanh etla li1i n6i trong eau: "tama nan truy nghi tam giam ky khdu" nghia la: "ngl!fl tu kho ducfi kjp, nen cqt ccii mi~ng ba vong ... y rång l Cli n6i khong c6 canh rna bay qua nhanh de'n n6i khong cMn l~;ti Iqp. Cau nay b6

de'n sa'm kY etla Tr~ng Trlnh Nguy~n Binh Khiem (14921587), trong d6 chl1ng ta c6 th~ trich ra rå't nhi~u eau c6 nhåc toi con ngl;I'a va niim ngl;I'a:

PM p Åm Xu§n NMm NgQ 2002

79


Bao giil ng!fa da sang sang Thi dan Vinh lQi qufin cong cd lang!

bue tranh Lu'U Quan Tru'dng d<)i tuye't vao Long Trung tlm Gia Cåt Lu'<;fng. - Nguy€n Hoiing d9c tru'<'lc:

Uim giang rnfi s6ng mu thao eat Hung dja trim dang h6a nucJc ddy Mqt ngl!a mqt yen ai sung bai Nluin con nlul Vinh bdo cho hay. Ngl!a da gcic yen khang nguili cuai De khang an lqc nghiinh vi Tay

Mao Thin Ti Ngq bal yen Dqi tam tu ngii lai nien c ung gdn Hoanh Son nhdt dcii VQn dQi dung thtin Den thili thien hQ va quan liim vua cluing dl, lam dan ciing lanh. Cåu cåu can khan di djnh Thanh minh thili titt hoa tan Tri!C dao duong ddu må vi H6 binh bcit vQn nlu)p Truilng An. Long vy xa ddu khifi chien tranh Can qua xu xu khai dao binh Må di duong cucJc anh hang tt;ln Thtin dt;lu nien lai kien thcii binh. Chung ta trich dån sa'm Icy Tr~ng Trlnh rna khong giåi thich vl khong du thåm quy~n trong nghanh khoa h9c huy~n bi, vå l~i Cl,! Tr~ng nha ta eling c6 l<Ji nhån nhu':

Co tQo h6a pMp mdu khan to Cuqc tan r6i mcJi ro thtfp cao! Tuy nhien trong sa'm Icy Tr~ng Trlnh c6 hai eau: "Hoanh son nhdt dcii, VQn dq.i dung tha.n", da du'<;fe ngu'<Ji du'dng th<Ji htu truy~n nhu la l<Ji ciin di!-n cua Tr~ng Trlnh v~i su giå cua Nguy~n Hoiing nen vao l~ p nghi~p d Nam Ha. Sau khi du'<;fc vua Le chUa Tqnh cll' vao Nam tra'n då't

V6 ngl!a suiln non da clu)p chung eau hiin l<fn lqi biet bao cong - Ba o Duy Tit tie'p:

Dem eau pho Hein ra do y Ltfy nghia tan Luu dl ucJm lang - Nguy€n Hoiing tie'p:

Lånh th6 docin chia ba xu sa Bien thuy VQCh sån mqt dong sang - Ba o Duy Tir ke't:

Vi chling khang c6 liJi Nguyen Trl!c Thi biet dau ma d6n Ngqa Long. Nguy€n Hoang e 19 cd mu'U, khong dam d6n Duy Tir vao Nam ngay, ben an dn di!-n båo: "Låo phu vi tntcJc ddp san dan bai TucJng, chiJ dqi tien sinh. Låo phu nay då 70. neu tha.t lqc ciing trOi dQy con cai phdi d6n tien sinh vi dl nghe liJi dQy bdo" . Mai v~ sau, t<'li d<Ji con Nguy~n Hoang la PhUc Nguyen, tue chUa Siii, m<'li c6 cu<)c "minh quan luong tl tao phung". V6 ngv'a se dua ta vao thi phåm tuy~t tac cua Nguy~n Du la Bo~n Tru<Jng Tan Thanh, tu'<Jng thu~t CUQC d<Ji eo le båy n6i ba chlm cua nang Ki~u. danh då'u bdi nhifug eau thd sau day:

Dt;lp diu tai tå giai nhtin Ngl!a xe nhu nucJc cio qudn nhu nem. Di hui lung tui gi6 trang Sau chan thea mqt vai thling con con Tuyet in seie ngl!a eau gion Co pha mau cio nhuqm non da trili. Ltiu mai vua rut cdu suång Må Sinh gi"'-c giå vqi vang ra di DoQn truilng thay lue phtin ky V6 eau khtfp khlnh btinh xe gt;lp ghinh.

Thu~n H6a, Nguy~n Hoiing (1524-1613), tue la chUa

Tien, vang l~nh vua Le Thanh Tong va chUa Tr!nh Tung di ra Thanh H6a niim 1593 d~ ban vi~c nu'<'lc. Nhan dip nay, Nguy~n Hoang di tham quan Thai Ph6 Nguy~n Hfi'u Lieu va du<:fc cho xem bai van thi H<)i cua Bao Duy Tit, van hay quan chUng nhu'ng vl tu' tu'dng cåi cach chinh tti hdi trai y Tqnh Tung, l~i them Duy Tit la con nha hat tu6ng nen b! x6a ten ndi bång h6, cach ma't chUc A Nguyen va do~t l~i mao ao. Tr9ng nhan tai, Nguy€n Hoiing vi hanh de'n nhå tr9 giup do ti~n b~c cho Duy Tit thang thuc5c va mC1i vao Nam giup mlnh. M<)t hOrn, Nguy€n Hoiing de'n chdi vao lue Duy Tit vita khoi b!fih. Hai v! cung lam m<)t bai thd lien ngam v!nh

80

Nang rli.ng: Muon sl! on nguili The nao xin quytt mqt bai cho xong Rling: Ta c6 ngl!a truy phong C6 ten ducJi trucJng von dong ki~n phi Thua co len buric ra di Ba muoi sau churic, chucJc gi Ja hon? Trong Tu Ngh~ tao nhli cua ngu'C1i ABong c6 cåm Icy thi ho~ (dan cc'1 tho ve), trong d6 c6 ky thu~t danh cC1 tu'dng du'dng v<'li chie'n thu~t danh gi~c. SJ! dl.~u d()ng quan binh si t6t d~u phåi dung theo kY lu~t. du'<;fc a'n d!nh trong chiim ngon: "Må nhi!f, Tuqng diln, Xe Iiln, Phcio cach":

PM p Åm Xuan Nham Ng<;> 2002


- N~a di theo du'C1ng xuyen chii' Nh~ - Voi di theo du'C1ng xuyen chii' Di~n - Xe di tb.Ång m9t du'C1ng - Phåo di cåu v6ng, vu'~Jt chu'd'ng ng~i v~t Ngoai Tu NgM ra con c6 LtJc

Ngh~ (sau nghe. sau mon

tao nhd) lå L€ (nghi le), Nh~c (ca nhqc), X~ (bdn cung ten), n~ (danh xe. clloi nglja), Thu' (sach vd. von chllong), Sd' Ctoan s6. b6i djch). Sau mon nay trang tri

cho cuc?c di:1i du'~Jc tbem hao boa, tO't d~p. nhlim dån t6i "mii dao thanh cong" (nglja hay thl ch6ng toi dich), va tren duC1ng dai ngan d~m moi bie't duqc suc n~a deo dai Ctrvong do tri mo IlJe) nhu duqc ghi ro trong bai th<1 tu tuy~t sang ngC1i y nghia cua thi hii'u Van Hoa da c6 nha y gdi ~ng ke si trong mua be vita qua: Mai bucJc r6i ra cilng tcJi he TnØng d6 tuån mii ngan chi xe DucJi trang mai kie'm quen nam thang The' St! phu vtin co i re re! (Collyoure, Phdp)

Tuy sO'ng tren dåt nguC1i thanh k)' my l~ ma nguC1i dån Vi~t m6i b~n .Dong qua Xuån toi vån ciim thå'y ray rut trong lang, thu'<1ng v~ que cil rna hlnh ånh xa mC1 con g6i ghem trong ca dao mi~n Nam: R6ng chtiu ngoai Hul Ngt!a te' D6ng Nai Sang trong chåy 19n sang ngoai ThurJng nguili xu lq. lq.c loai tcJi day T cJi day rhi Iq.i day Bao giil ben rl cay xanh thi vi

a

Bai ca dao nay di€n tå tlnh thu<1ng n6ng thil'm gil'n b6 d6ng b~10 nu'oc Vi~t yeu thu'<1ng, khie'n chUng ta, Vi~t Ki~u Håi Ngo~i. ng~m ngui nho l~i eau båt bi hiing trong Kim Th~ch Ky Duyen cua Bui Hii'u Nghia (18071872);

Truitng d6 mii s&u van thien ly Co' qu&: srJn ha nguy~t nhåt Juan (E>L16ng dal ngya ph6ng may ngan d(lm Nuoc cu trang tron rql nu i s6ng) Paris (Chieu Anh Cac), Nhom Ngq 2002 Hlldng Glang Thål Van Klåm

kim cang kinh Quy d1,mg Kim Cang quy quy bang B6 .DS gO'c r~ khil'p the' gian Thien .Dia Nhån Tåm Bi Tri Dilng

Thi~n de'n Thi~n

ac di khoi nghi han.

Tin Vo Dlnh Dtiqc

Phåp Åm Xuao Nhllm NgQ 2002

gia'c mQng chi~u xuan Cd~ chia xe noi b6t hqnh voi deng bao toi trlloc thien tai)

Trd g6t Xuån V~ voi thC1i gian Nh~ lan hu<1ng cuc toa diu dang Ch~nh lang thu<1ng nh6 nguC1i em nho ChO'n cii que nha vån låm tban. Nam å'y, toi-em <} c~nh nha Vu'C1n t6i, mai phU kin ntJ boa Vu'C1n em, cuc tr6 chum xanh bie'c Hai dua u'<1m boa han chq xa. Thåm nghi: "Den phien chq dem Xuan Trao tay hoa han khtich phong tr&n Em mua chilc ao xinh ngay Tet Toi tifng em toi: Luqc kim ngan ... D&u Xuan, trdy hQi den c6ng chua Xung xinh em toi ao mcJi mua Luqc gidt xinh xinh tren mai toe Thd ngay hai dua hcJn hiJ dua ... " M<11toc ngC1 dau b6ng VlJt tan

Theo c<1n triSu lii nu'oc dång tran VuC1n hoa tan tac trong bi€n nu'd"c M9ng chie'c ao Xuån vo b9t tan. Nu6c cuO'n troi v~ cuO'i trC1i xa Giå'c m9ng ngay Xuån nhii'ng ng9c nga Hiu hift em bu6n tren doi måt Toi kh6c trong lang n6i x6t xa. Vu'C1n em, tr<1 tflJi b6ng chi~u loang Åo em mtJn va chilt doi bang Vu'C1n toi, xieu d6 tia nifng quai Trnh thd, thoi nho l~ ly tan. Ly khach d6n Xuån chO'n tha phu'dng Qu~nh viing så u dång nhii'ng dem tru'C1ng Ndi ty, ai v~ que hudng GU'i giilc m9ng Xuån de'n nguC1i thu'<1ng.

cu

NgQcTuyen

81


Ba elt! con dau ong båe cua toi eling d~ thu'ong liim. Cu m6i liin di~n tho~i elt! toi l~i d6 danh "em xuo'ng da y vd'i elt! cho vui .. Oie con di lam cå ngay, em bu6n rna elt! å mqt mlnh eling bu6n ...." M6i liin toi xuo'ng Toulouse tham elt!. la elt! giu l~i hang thang. Cham to i nhu cham dua em con nho nhit. M6i ngay an bo'n bua con chua du, elt! tOi thu<1ng ep an com th~t nhi~u "an nhdu cho na dQ dtiy mcfi khoe duqc em Qf ". Th~m chi elt! con biit to i uo'ng cå thuo'c b6 cua elt! nua chU. Ay v~y rna m6i liin xuo'ng choi vdi elt! toi v~ l~i thåy mlnh len ciin, cåm thåy khoe ra!

,

hlidng såc phudng dong Bai nay toi da M tt,ta: "Huc1ng sile que minh" nhu'ng nhd' l~i d~ tt,ta nay nha van lao thanh Lang Nhan da chie'm ngt,t måt r6i. Tie'c vl hai chu "que minh" thie't tht,tc va phil h<Jp hon vl ong n9i t6i ngu<1i dnh Hai Duong ci:tng que vd'i co Sau, nhan v~t rna toi tan t1,1ng noi day. Tuy ci:tng que huong nhu'ng phåi cM khi Wi tu6i da xe' chi~u md'i nen duyen g~p go. G~p nhau la me'n nhau ngay, chting toi ke't nghia elt! em "Vuan Daa" noi håi ngo~i. Tir d6 toi theo elt! toi g9i "Co Sau" vl co ta la em ruqt ngu'<1i elt! dau, con ong båe cua toi. Hai elt! em co d~u c6 ch6ng va o "dl.in Tl.iy", vl the' nen hai gia dlnh ci:tng sang d!nh elt å tinh Toulouse tir 1954. Rieng t6i cu boi tråi, l~n ng1,1p qua bao con s6ng gi6 noi que nha! Mai td'i nam 1988 m<Ji thoat ra khoi d!a ng1,1c do. Sang td"i Phåp toi da lien l~c ngay vd"i gia dlnh anh elt! con ong båe cua toi, lue d6 md'i bie't anh toi da tir trh va cå ong ch6ng cua co Sau nua! Toi g<1i thu chia bu6n cung Mme M ... va mo'i lien l~c cua chting toi båt diiu tir nam åy. Tuy nhien t6i vån mu'<1ng tu'<Jng m9t Mme M .. vd'i ne'p so'ng nhu' tram nghln nhii'ng ba Vi~t Nam c6 "dan Tay" so'ng tren då't Phåp. Nhu'ng khi g~p Mme M ... da lam toi ng~c nhien. Bay la m9t ph1,1 nu Vi~t Nam thuiin my tram phiin tram, ne'p so'ng eling r~p khuon theo ba elt! ruqt. 82

V~ trlt<1ng h<Jp Mme M .. khi da quen than, toi eling theo m9i ngu'<1i g9i la Co Sau vl co la con thu sau trong gia dlnh. Ngay con con gai co dyp n6i tie'ng å dnh Håi Duong, m9t ve dyp Ta y phuong, di: nhien la da co nhi~u chang trai dnh nha mo udc. Sile dyp cua co da khie'n cho mqt thanh nien tuy~t v9ng de'n phåt dien vl bi co tir hOn. Toi g~p co khi da goa ch6ng vao co 50 tu6i, co da c6 7 ngu'<1i con d~u da trudng thanh, so'ng quay quiin quanh dnh Toulouse, v~y rna co vån giu du'<Jc sele dyp nhu' tl,l' thuå nao. Co c6 m9t ne'p so'ng eling dyp nhu ve dyp da i cac cua co. M9t ne'p so'ng ABong råt dyp da lam cho toi cåm ph1,1c.

Un diiu td"i nha co, toi da co cåm tuång nhu g~p l~i mqt khung cånh gia dlnh cua cac c1,1 xua n~n ne'p, phong d9 c6 kinh: mqt b9 sa-long bång g6 tråe, n~m b9c gåm do, tren tltong treo nhi~u bue SOn mai, IDQ lU khåm ba y toan nhung k)i v~t xinh xinh bAng su qua nhung chuye'n di du ijch Nh~t Bån, Bai Loan .... Mqt cMu c6 måy con ca vang dang ung dung bdi l()i .... di: nhien la khong th~ thie'u mqt l9 dqc blnh c6 ciim canh dao giå, va c6 chie'c tro'ng ldn ke tren gia, biiy giua nha ... Nhu'ng toi thich ubåt la hai ch~u su c6 tr6ng hai ca y Binh Lang va True Nga. Co cho bie't: hai cay nay mua da diit rna con phåi cham Mn råt cong phu vl vao lo~i cay khong h<Jp th6 ngoi. Ngoai ban-cong la cå m<.>t khu vu'on co da t~o dt,tng lau nam: måy lång phong lan treo lo lii'ng, it cMu hoa lue nao eling co vai bOng nd theo mua, to them mau siic. M9t cay chanh Bonsai diiy quå nho xinh xinh, cåy quit bonsai, voi nhung quå xanh, chen lån nhung quå da chin vang ... d9c theo bo tltdng la nhung b6n xay d~ CO gieo h~t ngo, tr6ng hting gilii, them måy ch~u tia to, kinh gioi .... V~y la du cå nhii'ng huong vi ciin thie't cho m9t bua com Vi~t Nam! Ben mqt g6c ban-cong them mqt 16ng måy con chim Hoiing Ye'n nhåy nh6t so'ng dqng ... Theo co thl då y la the' gid'i rieng cua em, eling måt nhi~u thl gi o cham b6n, cong phu liim elt! ~! Ba v~y rna co con gioi v~ be'p nuc nua chU, m6i nam vao dip Te't, co thu'C1ng gåi qua bu'U di~n cho toi chie'c bånh chu'ng do co g6i låy, c6 nam con gåi cho toi chå que' tt,t tay co lam. Co c6 mon giå ciiy nåu gio heo vd'i mang tudi råt d~m da va diiy hudng v! que hudng. Tuy co c} mqt mlnh rna vån lui hui nåu nudng trii' sån d€ båt

Phåp Åm Xulin Nhlim NgQ 2002


ch<Jt cac con di lam v~ bu6i tru'a thu<1ng ghe ån c<1m, them c~u con ut d9c than, chi~u nao ciing tdi ån cdm Vi~t Nam, å ch<1i vdi m~ mai khuya mdi v~ nha rieng. E>~p nhå't la ngay chd nh~t- ngay t1,1 hqp gia dlnh dong du, ba m~ l~i tr6 tai nåu nll'<1ng nhii'ng m6n ån thu~n tuy Vi~t Nam, k~ cå con dau, con r~ ngu'<1i Phap ciing d~u u'a thlch.

ooOoo Mdi Mi thang sau nåm 2001, toi xuo'ng Toulouse thåm ba chj, may vira g~p cijp hai gia dlnh tå chU'c "Ngay doan t1,1 d~i gia dlnh" t~i nha cua ngu'<1i con gai co Sau å m9t lang cåch dnh Toulouse vai ch1,1c cay so'. Lån dåu tien toi c6 cijp du'<Jc bie't phong cånh lang m~c cua mtdc Phap, m9t lang ngån cåch cå måy ch1,1c cay so' d6ng ru9ng, bai hoang rna sao huy hoang trang l~ de'n the'! Nhii'ng ngoi nha kie'n trUe the o lo'i cå xu'a ho~ c tan kY ... nha nao ciing c6 m9t vu'C1n hoa trang di~m d~y mau såc. M9t vu'C1n ca y ån trai tr6ng le, tr6ng tao, tr6ng dao ... bao vay bång nhii'ng hang rao cay du'<JC xen thång tåp. Lue nay dang vao mua tr6 boa nå r9, gifi'a cånh thanh vång khong m()t b6ng ngu'Cii qua l~i. toi c6 cåm tu'ång nhu' mlnh di l~c vao cho'n thån tien m<,>ng åo. The' r6i dang chlm dåm trong cånh thanh vång tlnh l~ng cua cåi lang th<1 m()ng åy thl Mng nhien thåy lqt tom vao m()t khu vu<1n nao nhi~t. d~y tie'ng tre con cuCii dua, thåp thoang c6 chie'c ao dai Vi~t Nam, c6 am thanh tie'ng Vi~t Nam kY thu .. . toi lang lang nhu' cåm nh~n du'<Jc phep nhi~m måu cda Thu'<Jng E>e' t~o dl,l'ng bie'n h6a khong ngitng. N<1i t6 chU'c la m9t khu vu'Cin r()ng menh mong t1,1 hqp h<1n m()t trAm ngu'<1i rna coi chång thåm vao dau. M<,>t b~m ke chinh giua d~ sin hai b6 hoa chuån b! diing t~ng hai ba m~. Cå 100 cuo'n "Gia phd" ghi chep ten tuåi, nghanh ngqn tir hai ba m~ xuo'ng nghanh con chau, chåt... t6ng c()ng 94 ngu'<1i d~ phiin phat cho mqi gia åinh ca't giu. T6 chU'c båt d~u tir 2 gi<1 tru'a va di nhien c6 cå am nh~c. nhåy d~m. quay phim, ch1,1p hlnh, ån uo'ng lien tJ,lc cho tdi 2 gi<1 dem mdi giåi tan. Ngo~i trii' nhii'ng con dau, con r~ ngu'Cii Phap, tåt cå cac con cua hai ba d~u n6i tie'ng Vi~t Nam, ba chj toi c6 8 ngu'Cii con vira trai vira gåi, co Sau c6 7 ngu'Cii: 2 trai, 5 gai. V~y rna tdi the' h~ nay da sinh sån g~n 100 ngu'Cii . Khong trach cac nu'dc vån minh tren the' gidi dang lo n~n nhan man. Lo r6i då y thie'u thl,l'c phåm cung cåp. Diiy mdi ch1la hai chi nhanh thoi da'y! Khong khi "Ngay dq.i gia dinh doan tr/' t~t d~m åm, d~y å p tlnh thu'dng yeu, dum bqc råt Vi~t Nam! Cac con chau luon chåm lo tie'p m6n an thU'c uo'ng d~y du. N<1i ban chUng toi ng6i tlnh cCI gån d6 c6 m()t b1,1i trUe xanh, mqc um turn cao h<1n d~u ngu'<1i, co Sau ch1 cho toi: "Chj

thO.y loq.i true xanh nay chl thua nhilng b~i tre ben que nha mznh thOi chj nhl? Vao mUa xuan cac chdu vdn dao nhilng m~p mang m(j.p mq.p mang t8i cho em, di danh nå'u m6n ga ninh ddm c6 ngay Te't hay ngay gi6 nha em, cd m6n gid dy gio heo ma chj thich ddy!"

PM p Åm Xuån NMm NgQ 2002

Tr<1i thång sau tuy da vao mua he nhung chi~u xuo'ng vån trå l~nh. Måy co con gai da lo mang ao khoac, khån quang ra quang cho må'y ba gia. M()t co quang vao vai toi cbie'c khån quang bång len r6i cui xuo'ng hOi: "Bcic e6 thO.y lq.nh khOng?" Chao oi! Sao rna ciju dang, d~ thu'<1ng de'n the'! Th~t la khac hån cac co gai Vi~t Nam tiem nhi~m cach so'ng van minh rna toi thu'Cing dqc tren må'y t<1 hå o tie'ng Vi~t than phi~n: ".. m.di djnh c u mqt thi!i

gian ngdn, hqc chua hlt cai hay erla xu nglll!i ma cai diJ då thdy phtit hi~n nhanh ch6ng! Thq.t dang bu6n cho cai the' h~ ngay mai erla ehung ta .... " Nhu' v~y toi mdi thåy ph1,1c hai ba m~ Vi~t Nam dudi Toulouse kheo d~y d6 con cai. Ciing c6 th~ do "phue due ong ba di lqi" theo cach suy nghi cua ngu'<1i Vi~t mlnh chång? Gl thl gl toi ciing vån tl,l' nhu phåi vie't len d~ ca tvng nhii'ng net d~p cua phv nu phu'dng Bong n<1i xU' ngu'<1i! Neu cao phåm gia cua hai ba m~ Vi~t Nam dudi Toulouse da kbie'n ngu'<1i dan ban xll' ca t1,1ng vl kheo d~y d6 con cåi, giu gln du'<Jc dU'c tinh bOa thu~n, thu'<1ng yeu, dum bqc lån nhau ... Tuy so'ng giua m()t nu'de Åu chiiu xa boa, ph6ng khoang suo't m()t d{1i ngu'<1i, nhung ngu'<1i d~p tinh Hai Du<1ng vån khong måt go'c. Vån giu gu'<1ng måu m()t ph1,1 nu Vi~t Nam thu~n ruy thCI cb6ng, nuoi con, du ca "Cong, Dung, Ng6n, Hq.nh"

a

Toi ch<Jt cM eau ca dao "Di cho bilt d6 biet day, nha vdi m~ biet ngay ndo khan". Cau ca dao cua cac Cl,l truy~n l~i tir dCii nåo dCii nao. Toi tl,l' nhu th~m: vi thii' toi cU' do d6 trong nha thl lam sao bie't du'<Jc ne'p so'ng cua ba chj toi? ne'p so'ng cua co Sau? m<,>t dong hq go'c gac t~n tinh Håi Du<1ng ngoai Båe Vi~t. Hai c~ p v<J ch6ng bO nu'dc ra di lanh n~n C()ng San vao nam 1954. Trai qua måy chvc nåm v~y rna con chåu da sinh soi nåy nå g~n 100 dån so'. Toi da may mån c6 cijp dU'<Jc chung vui ci1ng hai gia dlnh vao "Ngay doan t~ dq.i gia dinh" . Toi ciing c6 cijp du<Jc chiem ngu'CJng cånh huy hoang trang l~ cua m()t lang beo lanh tren dåt PM p, san sat nhii'ng ngoi nha c6 kinh ha y kie'n trUe tan kY ... nha nao ciing c6 m()t vu'C1n boa trå bOng rl,l'c ril! M9t vu'<1n ca y ån trai bao bqc nhii'ng hang ca y xen thång tåp giua m9t khung cånh thanh vång khong m<,>t b6ng ngu'Cii qua l~i. Tuy gqi la lang nhung con phong phU h<1n m()t tinh å que toi. Nghi rna thll'<1ng cho que hu'<1ng ngheo kh6 cua to i!

ooOoo Toi ng6i l~ng ngifm cånh huyen nao cua må'y cai may quay phim, chvp hlnh, qua nhii'ng Jan ch6p nhoang nhoang, nhay lia ija dang ch1a vao hai ba m~ Vi~t Nam om hai b6 boa, net m~t rang ril tu'di cu<1i .. . CU' y nhu' nhii'ng ph6ng vien båo chi, nhii'ng båe ph6 nhom di san tin chvp hlnh cac ye'u nhan the' gidi trong nhii'ng cijp hQi nghj quo'c te' nao d6 ... ha y nhii'ng tai tii' thu'<Jng th~ng cua

ngbanh di~n ånh. TJ! nhien toi cåm thay sao ma toi yeu nu'dc Vi~t Nam cua t0i qua chirng qua d6i!O

Van Nttdng L~ NgQc Chdn

83


dåt trång Gh nhu ca tuh l~ nay khong thåy anh m~t trC1i . M6i ngay Mt dåu tit lue con t6i den, va ke't thuc ciing th~t la khuya. Ngay chi nhln ro m~t nhau du'<Jc vai tie'ng d6ng h6. The' gian nhu' h! nh6t kin trong mc)t l6ng Ch'Q.p mau xam kh6ng 16, vdi gi6, vdi tuye't; vdi cai l~nh doi khi xuyen qua ao qu~n mc)t cach ben ng6t d~ hanh h~ con ngu'<fi. E>åt trång mc)t rna u tuye't. Nha thu'dng nlim ndi cu6i ph6. C~nh d6 la mc)t khoang dåt rc)ng, ndi ngan thu an nghi. Ch6n nay v6n da co lieu, dong v~ pruli mang them mc)t mau trång tren dåt l~i cang hu6n bli hdn. Gi6 thoång qua måy hang du'dng, t~o nen am thanh vi vu nghe chirng nhu' tie'ng ma quai cua nhli'ng oan h6n nåm ån khuåt da u da y t'Q.' ha o nhieu nåm nay. E>u<fng da len den tir lau. Ngu'<fi vie'ng ngbia trang khong con lai vang. The' rna Sdn l~i de'n vao phUt giay n~y. di de'n mc)t ngoi m9 con mdi, d~t len d6a hoa cua mt)t ngay muc)n mang. Chang cui dåu im l~ng giåy låu nhu' chuy~n tro cung ngu'<fi qua c6.

quai vo cung. Dang ngu'C1i di chåm c~m l~i gån. Mt)t co gai con tre vdi mai toe vang hån xu. d~p. Nhu'ng l<fi n6i tbl khong em tai chUt nao. - Anh lam g'i d' da y?

Sdn lung tung: - Toi ... Toi d~t boa len mt) cua thång be. Gic,mg n6i vån giu nguyen s'Q.' gay go: - Anh quen bie't n6 bao giC1? Sao toi khong hie't anh? Anh la ai? Sdn thd' ra bu6n bli : - Toi la Dudng, lam trong

h~nh

vi~n.

Co gai rnla mai: - H6t råe, lau chUi a? Sdn vån khong h! mich long. E>åy chång phåi la lån dåu tien chang h! ngu'<fi hån xu khinh mi~t. - Toi la båe si d' d6 . N"Q. cu'<fi chåm bie'm tiit ngnm, meo m6 tham h~i. Eloi moi xinh xinh åy khep ch~t l~i nhu' van nåp horn hi dinh n~n kin xu6ng quan tai.

Mc)t ngu'<fi hu'dc ra tir sau mc)t thån cåy gån d6 . - Tbl ra la ong!

Sdn nbln ngoi m9 n6i tie'p: - Bu6i t6i thång be n~y nh~p vi~n nhflm vao ca tr'Q.'C CUa toi.

Sdn gi~t mlnh ngoånh l~i . Mt)t ngu'<fi ph'Q. nu Na Uy. Du<'li anh sang khiem t6n cua khu ngbia trang chang chi d!nh nghia du'<Jc nhu' v~y. M9t cai ao choang xam dai t~n g6t du'<Jc di Mn vdi mai t6c phU vai. Ma

Tie'ng co gai b~t len: - Tbl ra la anh dli gie't con toi!

84

Sdn khong pM ~n. eling cbång thira ~n.

- Nhu'ng bu6i chi~u d6 toi s6t du qua, danh nghi d' nha. Xe'p cua tOi phåi g<;>i mt)t båe si khac len d6i ca. - Ba c si Larsson? - Phåi. Va s'Q.' rui ro sau d6 la ngoai y mu6n cua m<;>i ngu'C1i. Co gai gi~n du: - Cac anh dSu la mt)t h1 sat nhan nhu' nhau. Con toi c6 tt)i g'i chU? Sdn ch~m rlii giåi thich: - El6 la mQt tai n~n. Mong co hi~u cho. - Nhu'ng con toi dau phåi la thO d~ ca c anh thfr nghi~m. - ChUng toi khong hS lam chuy~n åy. - Cac anh chC1 ra toa rna phan bua. Toi dli ki~n b~nh vi~n r6i dåy. R6i nang quay quå bO di nhu' d~ ke't thuc cut)c n6i chuy~n. Qua mt)t khuc qu~o. co tru'<;ft chån quy xu6ng. Sdn c~y l~i giup. Nang khoat tay tit ch6i: - Khong dn. Anh dung yen do . Co gai ch~m rlii dilng dh. Sdn vån yen l~ng, doi tay nlim im trong tui ao, nbln theo ngu'C1i m~ tre trung dang thu'dng åy . Budc di dli ch~m l~i. du'C1ng nhu' hdi kh~p kh(;nh, c6 le hi dau sau cai tru'<Jt ngli vita qua. Khong gian nu6t måt ngu'C1i con gai, im l~ng th~t låu d~ d6n nghe tirng chie'c xe lu'dt qua vt)i va ngoai du'C1ng. Cai l~nh dang båm d~n vao tirng ng6n chån. - Gay go qua phåi khong, båe si? Mt)t gi<;>ng n6i dan ong Vi~t Nam d' sau lu'ng. Sdn quay l~i . Ngu'<fi Mi Ph!! p Åm Xu§n NMm NgQ 2002


di~n th~t gån. Khong tre h<1n chang.

Sdn van ngh~ g9i l~i nhu' da c6 chii

- Chile båe s1 i1 dau de'n day lam

T6c dai trilm qua khoi mep tai, cong queo, lang m~n . Åo khoåt dai qua g6i. Dång ve tai tii'. dll'ng i1 tu' the' cua nguC1i ndi xu l:;tnh: Hai tay nåm thli trong tui åo!

y tir tru'dc.

vi~c?

Sdn nghi ngu'C1i nå y da the o do i ca u chuy~n tU' lau nen nh~p cu<)c mdi ly

kY nhu'v~y . day ma con g~p du'<jc d6ng hu'dng thl qui qua. Han h~nh du<jc bie't anh.

-d

Cai båt tay lam quen ilm tlnh giii'a dilt trC1i l~nh leo, co tjch tha ma. Ngu'C1i dan ong dåp l;:ti: - Han h~nh danh cho toi mdi phåi. S<1n. Sdn g~t dån: - Thl ra anh da bie't ten toi. Phåi. Toi, Sdn. Nguai kia re len cuai: - Khong phåi vh. Y toi n6i, toi 111 Sdn. Con ne'u nhu' anh eting la S<1n nii'a thl cang vui cM sao. Toi Sdn, anh S<1n, ch6 nao eting s<1n eting phe't he't. Te ra ngu'C1i nåy khong blnh thu<fng. S<1n h<1i tha't v9ng. Chang ngift Wi ngu'C1i b;:tn mdi quen: - S<1n cua tui c6 nghia la m1i, cM khong phåi s<1n phe't nhu' cua anh dau. Tie'ng cu<fi thoi r<)n ra. Anh ta CQ.t Mng, be bang nhu' chie'c xe ch~y quå nhanh phåi tMng gilp ben bC1 Ylfc va thO dåu xu6ng h6. S<1n h6i Mn vl da l<l lai. Nhung nguai b~n l~i n6i tie'p: - Toi la Nguy~n S<1n. Sdn dua: - Khong phåi tu'dng Nguy~n S<1n ciia Tau va Ha N<)i cM?

- Toi d<ji båe s1 da lau. Sdn viin ngh~ nh~p d~ di)t ngi)t lam S<1n Mi hQp. - Toi mong eau chuy~n khong lam båe s1 kh6 ch!u. Nha toi c6 ngu'<fi b~nh. Cai kyt la ngu'<fi b~nh ily khong th~ vao nha thu'dng du'<Jc. S<1n khoåt tay bo di: - Toi khong mu6n dinh liu tdi cac Y\1 phi phap. Anh tlm nguai khac di. Sdn van ngh~ budc v<)i theo: - Mong båe si nghi tlnh d6ng hu'dng. V<1 tui dui mu t<)i nghi~p låm.

Sdn dll'ng hån l~i. Chl rieng ba chii' tlnh d6ng hudng eting dii lam cho chang suy tn', hu6ng chi b~nh nhan l:;ti la m<)t ngu'<fi dan ba mu. Chang im l~ng, cai im l~ng du'<jc d!nh nghia nhu' d6ng y. Sdn van ngh~ tie'p tQ.c theo sau. Hai ngu'C1i ch~m rai r<fi khu nghia d!a. Sdn van ngM m<fi chang gbe l~i m<)t pub gån d6. Trong lue u6ng nu'dc, S<1n hOi: - Ai gidi thi~u vdi anh, toi la båe si? Sdn van ngM c6 ve ngu'<jng ngll.ng: - Toi lam vi~c d9n dyp trong khu bjnh xå. Thily c6 ten båe si Du<1ng, tOi doån la ngu'i'1i d6ng hu<1ng nen My theo doi. Vi~c a'y chång c6 chi kh6. Nhung h<1i ng;:tc nhien la gån m<)t thang nay, sau nhii'ng ca tfl!c ban ngay båe si thu'i'1ng mang boa ra khu nghia d!a lue nay. Sdn xoay xoay ly nu'dc tren han m<)t cåch vo y, dån 6c ch~y rnien man v~ quå khu. Chuy~n khong c6 nh~p d~.

Sdn thily khong con gl d~ dang n6i,

-Dua nho nh~p vi~n vdi chung bjnh tim. M6 xe xong dang ch<1 Mi phQ.C thl bie'n chung r6i che't. Toi khong th~ chi tie't hdn du'<jc vl b6n p~n båo m~t. dem d6 le ra toi tfl!c, nhung bj bjnh vao gi<f ch6t nen ngu'<fi khac thay the'. - S6ng che't d~u c6 s6, phåi khong

ben tir gia Son vån ngM:

bac si?

- Hy v9ng c6 d!P g~p l~i anh lån nii'a. Bay gi<J toi phåi di. - Xin båe s1 ch<J chUt!

S<1n van ngh~ an iii suong chd chång bie't n6i gl hdn.

Anh låc dåu: - B;:tn be g9i toi la S<1n van ngh~ vl toi thlnh thoång ciing c6 chdi nh~c.

- v~y a.

Phllp Åm Xu§n Nh§m NgQ 2002

S<1n van ngM d<)t ng<)t chuy~n d~ . Sdn da p: - Toi i1 Oslo. S<1n viin ngh~ m1m cu'C1i nhu' vU'a båt du'<jc mi)t chi tie't hilp dh. - Trud'c kia toi eting i1 Oslo. Nhung tir khi g~p 1"'-i nha toi, chUng toi d!nh i1 day luon. Thlnh thoang eting c6 y~ du'di . Sdn hOi: - B6n thang nay toi khong v~ nha. Em tOi eting chång h~ lien l~c . Khong bie't dud'i d6 c6 gl md'i l;:t. - Toi tha'y ciing v~y . Ph6 xa hlnh nhu' lue nao eting xay cilt them. då y råy cån tfQ.c. - Anh c6 bie't HU.ng, anh thång L<)c "mat" khong? - Hung v9ng c6 hå? Bie't cM. Ranh nfi'a. Van ngh~ vd'i nhau rna, båe sl. R6i nhu' ch<Jt nhd' ra mqt vi~c. anh ta keu len: - Toi nghi chifc båe si bie't ngu'C1i nåy, vl ch! ta quen vd'i nha thång L(>c. Thiing tru'dc tOi c6 ve Oslo, nghe ngu'<fi ta xon xao v~ m<)t chuy~n ly kY låm. - K~ nghe coi. -Co a'y ten Phu<jng, nha i1 Vesli hay Grorud gl d6. Thång cMng di kham båe si thily c6 hi~n tu'<Jng mv, v~ nha danh co ta gån che't, r6i åm con bo di. L6i x6m tha'y v~y md'i g9i xe crru thu'dng tdi chd di. Ong bie't khong, n6 da gay 3, 4 cai xudng su<fn cua ngu<fi ta . Ldp nao bjnh ho~n. ldp nao xa con, co ta bay gi<f gån nhu bilt blnh thu<fng, su6t ngay n6i låm nhåm. - T<)i nghi~p. Toi bie't co ily. Phu<jng da c6 mi)t d<fi ch6ng. B! ch6ng bO. L~p gia dlnh them lån nii'a nhung dua con ld'n l;:ti khong di theo my . Gi<fl~i lam vao hoan cånh nå y. Sdn l;:ti hOi: - Thång ch6ng c6 b! bift giu khong? - C6. Ciing khoi hai lifm. Horn sau anh ta bj cånh sat loi V~ bOt, khai la v<j lang bang nen låy bjnh mv cho hifn. Cånh sat hOi båe Sl nao khåm. Hån u d m<)t h6i r6i n6i khong phåi

85


båe si cbinh thuc rna la mi)t thång giup vi<;c trong phOng m~ch. N6 quen Mn nen kham dum. Sdn cåt ngang: - Giup vi<;c gl trong phOng m~ch? Trong d6 c6 nhit!u thu vi<;c låm. Sdn vån ngh~ hdi do m~t. - Nghe dau ciing d6ng nghi<;p vd'i tui thOi. Nghla la lau chui, d<,m d~p. N6i cho d~ hicSu la ngM hO't rac trong phOng m~ch. - TrCJi da't! Ciing Vi<;t Nam a? - V~y md'i n6i. - Sao nii'a? - Ong ni)i d6 c6 bie't mc;r gl dau. Hång nga y thii"y ngu'CJi ta la'y rna u, kham, chich, båt b<;nh nhan cd'i quh ao nåy n<,>, Mn cung båt chu'd'c. D<Ji båe si d6ng cua ra vt!, lit!n hc;rn ten kia Mn kham. Rut rna'y O'ng mau, lam ba dit!u bO'n chuy<;n r6i ke't lu~n ong ni) i d6 b!nh HIV. Ong kia hoång len, vt! nha d~p v<J gån che't. - C6 thi<;t thång cha miic b(!nh khong? - B~nh gl! Cånh sat dån ra nha thu'dng kham l~i. C6 tha'y m~ gl dau. RO't cuqc thiing cha hO't rac bj thi)p c6. -Tua? - KMng. Ph~t v~ sd sd thoi. - Con anh chang b!nh HIV? - B! nhO't dau ma'y ch1,1c ngay. T9i nghi~p dua nho bj barnevern bilt luon. Ly nu'd'c da vdi. Sdn van ngh~ vån con n6i chuy~n vung vit mai t~n Oslo. Sdn tha'y da tr€, ben len tie'ng: - Nba anh d' gån da y khong? Nhu' mi)t ngu'CJi bu6n dang tlm vui ndi khac b! båt phåi trd' l~i hi~n t~i. Sdn van ngM quay vt! vdi tr~ng thai rå u ri lue mdi g~p. - Di xe hdi khoång mu'C1i phUt. - Anh c6 xe hdi khong? - C6. Bac si di vd'i toi cM? - Du'<Jc, vl toi khong c6 xe. - Båe si rna khong xe? Toi cung hdi lam la. - d d<fi c6 nhi~u thu cfing tr<;ft bUa Mm, anh. V<J anh b~nh ho~n ra sao?

86

Sdn c6 thcS d<,>c du'<Jc n6i lo Iling tren khuon m~t ngu'C1i cb6ng. - Nba toi keu la dau dåu låm. Khong lam gl n6i. - Dau lien t1,1c hay thlnh thoång md'i c6 cdn? - Lue då u thl thlnh thoång ... - Lue dåu la h6i nao? Cach nay bao la u? - Chirng mi)t thång nay. Nhu'ng ma'y ngay nay dau thu'C1ng xuyen lifm, nen toi danh lieu ch~y Mn båe si.

Sdn van ngM vån låm lui bu'<'k di. - Ba b! dua ve que, toi ma't he't lien l1;tc. Sau l~i nghe tin nba t6i lam rui)ng cuO'c da't trllng mln n6 che't. Toi kh6c thåm bie't bao nhieu. T<?i nghi~p dua con khong bie't ra sao. NgC1 dau, sau khi sanh du'<Jc m<?t nam, bå va hai anh cua ba ciing vu'<Jt bien di luon. Sdn ng~c nhien: - Khong phåi n6 mln che't sao?

Sdn xo ghe' dung len. - Coi bi) mlnh phåi vt! nha ngay

Sdn van ngh~ mim cu'C1i: - Tin d6n. Tam sao tha't b6n.

Sdn vån ngh~ luynh quynh, lu'CJi cU'ng l~i. u d khong då u khong duoi. Ca hai tuon ra du'C1ng. - Vong ve nba t6i la'y thuO'c va d6 nghe.

Hån dirng l~i ben mi)t chie'c xe thilng nho nhiin, cii ky. Mau xe den dua vl b1,1i da't hay do mau nguyen thuy khong ro . -Di xe nay nghen, båe si?

Sdn vån ngh~ chiin n<,> da chan kia;

Sdn di vong qua ben kia. Sdn van

- C6 nguy hicSm khong båe si?

ngh~ l~i

Sdn khong trå lC1i. - Xe anh dau? - Dång kia. - C6 sO't khong? - Xe hdi sao sO't du'<Jc? - Khong. V <J cua anh. - TrC1i di, bac si hOi cai n<,> xuyen cai kia lam tui muO'n d6 hao quang, khong bie't dau trå lC1i.

Hån pha len cu'C1i: - Tui thU long ong thOi. Xe tui tru'd'c day nåy.

Sdn l~ p l~i: - C6 sO't khong? - Khong. - 6i mua? - Khong. - Ai trong chirng ngu'C1i bjnh? - Con trai tui. Sdn chu'a kjp hOi tie'p thl da c6 eau trå 1C1i: - Mu'C1i bO'n tu6i. Chllng toi quen nhau lUe con d' Vi~t Nam. Nhu'ng ba rna co a'y khong chju. Toi vu'<Jt bien qua Ma Lai thl hay tin bå mang thai thång nho. Phåi chi toi bie't sdm hdn, hai dua cilng ra di mi)t lu'<Jt thl nha toi dau de'n n6i kb6. - Chj a'y sO'ng nhu' the' nao? - Ba rna cua bå tha'y con gai chii'a hoang nhu' v~y nen xa'u h6 låm. Hang x6m n6i ra n6i vo cbiu khong xie't. CuO'i cung phåi du'a ba ve que chC1 nga y sanh thång nho. - R6i anh båo lanh a?

hOi: - Ong di dau v~y? - Anh lai thl ben d6. Toi khach ng6i ben nay. Khong phåi sao? d~u

Mi)t chie'c Honda Accord do tu'di mdi tinh. Ba'm m<?t cai, den alarm cMp cMp bO'n g6c xe. Oie chO't cua bung len mi)t lo~t. - Toi thU xem bac si c6 cbe ngu'C1i ngheo khong. Sdn ng6i vo ghe', nhln t~n m~t anh b~n :

- Ba rna, dong h<,> toi chång ai giau ca. Ne'u t6i khinh khi cai ngbeo thl cung nhu' toi khinh nhii'ng ngu'C1i than cua toi. Chie'c xe cån th~n lach ra khoi le r6i ru ga cb6m len phia trude, ph6ng ao di nhu' con ngl!a ch~m ch~p ba't ch<Jt b! phat roi va o mong. - Xin 16i båe si. - Bo V1,l d6 di. G<,>i anh em cho d€ n6i chuy~n. dung båe si båe si hoai. Chanlåm! - Nhu'ng d6 la chUc ph~n trong xa hQi . Toi ton tr<,>ng chuy~n åy. - Toi khong muO'n cu md' mi~ng ra la mang cai d!a vj cua mlnh de len

Phåp Åm Xulin Nhllm Ng9 2002


d~u len

c6 thien h~. båt ngu'CJi ta phåi khfun num ton tr~mg. - Mlnh c6 quy~n chU, ong. Trong c(?ng d6ng minh. nhil'ng ngu'oi nhli ong chl de'm dli<Jc tren dh ng6n tay. T(?i gl blnh dån. Ong nhd cai xe da-su c6 gån hlnh con rån uo'n minh the llioi tren mi~ng ly khong? - Xe cua ma'y ong båe sid SaiGOn Mi xlia, hå? - Phåi. ffinh nhli cu bac si la phåi såm xe a'y c~y cho thån dån bie't mlnh la ai. C6 nhi~u cha mdi la y si thoi, nhung eling cu ch~y da-su con rån cho thien ha khum nfun choi. - d dåy chiing .ai khum num vi m()t cha båe si cå. HQ dn båe si vl h<;> s<J vi trilng, S<J b~nh va S<J che't. Toi khong lia nhil'ng ngu'CJi h~ n6i ra la phåi co pMn, co chUc. Son van ngh~ nhåy vo: - Hai chii' c6 chuc n6i xuoi thoi nghen. DU'ng n6i ngu'<Jc l~i. kY låm. M()t chllt bu6n cliCJi len IOi trong n6i bl,l'c b()i. Son hOi d()t ng()t: - Ne'u la'y d~a v~ d~ g<_>i nhau, thl tOi phåi g<;>i anh nhli the' nao? Son van ngh~ da p dnh bo: - Cong nhån bo'c ho't. R6i b~t len clioi khoai tra. Son Iåc dau ngao ngan. - Cha nåy khoai xai chii' cua c()ng sån. Lam the' nao anh c~ g~p 11!-i nhau? - Båe si... y quen. Anh con nhd truy~n Linh Mieu Trao CMa, khong? - D~ coi ... V~ an Bich Van Cung, hå? - CS . Chuy~n ciia to i n6i ra thl khong co thl giCJ rna l~i nham chån nii'a. ThOi thl mli<Jn do truy~n Tau cho ly kY. Anh cu tliång tli<Jng ba xa to i la Ly than phi, thång nho la Quach Håi Th<_>. - Con anh la Quach Hoe cM gi? - Bh b;:t ne. Tui la Bao Cong mdi hay cM. - Håi ThQ c6 hån ra u khong? - Khong. Nhung toi g~p n6 å ti~m rau Vi~t Thåi, dång sau htng Oslo City. -Ben hOng chd.

Pbåp Åm Xub Nhim NgQ 2002

thl ben hOng. V~y eling båt be nii'a. - Anh di Mi n6 con trong b~ng mt;. Lam sao bie't m~t cha rna nhln. - V~y mdi tai .

- CS,

Son chl dliCJng ghe ngang nha tr<;>, la'y it thuo'c men va tui d6 nghS r6i cho xe ph6ng di. Chång bao låu, cå hai nhln tha'y m()t v~n d()ng trttCJng trttdc m~t. Son van ngh~ hOi: - Anh c6 bie't ai bo ti~n xåy san da banh n~y khong? - Chåc nha nlidc. - Sai. Roekke. Son keu len: - Thång ti pM! - Sai nii'a. Ong ti pM. - Ong con khi kho. Phåi chi n6 bo bi~n ra xåy b~nh vi~n. Ngu'CJi ta c6 khoe mdi tinh chuy~n vui choi chU. - Dung la mi~ng llioi ciia ma'y cha thåy thuo'c. Xe ch;:ty vong vova dirng l;:ti å m{)t khu nha yen tinh. Son co' gAng yen l~ng, khong y kie'n gl vdi cånh v~t. doi so'ng chung quanh. L~ng le di theo Son van ngh~. oOo Miii thuo'c tha'm vao co th~ cua Nhan. Con dau nhuc giåm d~n. Gliong m~t ngu'CJi b~nh da bdt co gi~t. Nhån nåm im nhli con nai ki~t suc, khong bie't ngli hay thuc vl doi ngu'oi khong con nii'a d~ cho ngu'oi do'i di~n bie't nhU'ng cåm tliång, nhil'ng sl,l' vi~c dang xåy ra trong co th~ nang. Noi ho' måt chl con l;:ti hai lom ~t do lom, gdm ghie'c, dli<Jc gån tren khuon m~t d~y nhil'ng ve't tht;o tan nhh sau m()t tai nl!-n. Son vil.n ngM yen tårn ra di. Hån vao phOng thång Hoai Lang d~n nho: - Coi chii'ng rna måy. Ba di mua thu6c ngoai pho'. Ch6c lat se v~ ngay . Thång be ng;:tc nhien: - Coi chU'ng sao dli<Jc! C6 båe si å da y r6i. Son van ngM vo d~u. bUe t6c di ra. Chång bao låu Nhån len tie'ng ye'u dt:

- Hoai Lang! Ba m~y dau? Dua nho ch;:ty vao phOng. Son å ngoai nghe do'i da p: - Ba mdi di mua thuo'c cho rna. - 6ng bac si con å nha mlnh khong? Son len tie'ng: - Toi con day. D()t nhien dua nho hOi: - Ma di dau v~y? - Ma muo'n ra ngoai n6i chuy~n vdi båe si. - Chi cån nen nghl ngoi. Chlia khoe dau. - Toi tha'y do nhi~u r6i, bac si. Va 11!-i. til' khi bi tai n;:tn de'n nay c6 ai cho toi lam gl dau. Nåm hoai chån ngan khong bie't sao rna n6i. Trai dång å dau ch;:ty len c6. Son im l~ng nhln ngu'oi dan ba cMm ch~m blide ra phOng khach, cån tMn ng6i xuo'ng mep ghe' salong. Cåu hOi dåu tien cua m()t chU nha: - Bac si c6 nlidc uo'ng chlia? - Cam on c~ . Toi da c6 ca phe. - Hoai Lang! Con xuo'ng na'u nlidc, mang ca phe len då y. R6i nang quay l;:ti vdi Son: - Bac si n6i Mi lam gl. Toi bie't tu lue blide vo nha nay tdi giCJ, c6 ai moi båe si ly nlidc nao dau. Ne'u c6 ca phe åt toi phåi bie't. R6i nang mlm cliCJi, cai cliCJi nhil.n nhum tren nhii'ng tan phå cua khuon m~t m()t th(Ji khå ai, th~t x6t xa. - Båe si dU'ng gi~n . Gi!-t ngu'CJi mil khong d~ dau. Son hoi ngu'<Jng: - Toi s<Jlam phiSn anh c~. - Chung toi cam on khong he't, la'y dau dam phi~n båe si. - Xin c~ dii'ng g<_>i båe si nii'a. Toi ngl!-i qua. - V~y y båe si nhli the' nao? - To i ten So.. . To i ten Dliong. Ngu'oi dan ba lung bUng trong mi~ng nhli dUa tre lån dåu tien t~p danh v~n: - Anh Dliong .. .

- D~;t, chj cu n6i. - B~nh toi c6 nguy hi~m khong anh? Toi s<J che't bO con khong ai nuoi.

87


- Ch! dirng

Sf/ d~i nhu' V~ y. Y h9c ngay nay da tie'n bQ nhi~u. Binh cua chi chl dn dung thu6c thl khong sao ca. - Du.ng thu6c ca dCJi sao, anh?

- Til' d6 de'n nay, khong hi~u sao cll bu'dc vao nha thu'dng, nghe mui thu6c men, mui cua khong khi ~nh vi~n. toi l~i tr<J chllng la het nhu m<?t ngu'CJi dien.

Sdn im l~ng g~t dåu. Nang l~i hOi: - Phai khong anh?

Sdn rut trong hl) p gi å'y gAll d6 va dua cho Nhan m<?t månh nho . Nang d6n la'y t1,t nhien nhu m<)t ngu'CJi sang måt. - Cåm dn anh.

Thång nho mang nu'dc len, de'n gh nang n6i nho nhe: - Båe si g~t dåu roi, må. Sdn chrft nhd ra Nhan da mu. - Xin 16i ch!. Toi vo y qua . Nhan vån thån nhien nhu da qua quen vdi chuy~n nay: - Anh dau phåi la ngu'CJi d~u tien. MC1i anh u6ng ca phe. Sdn ng~i ngi).ng, srf di sau vao nhii'ng ve't thu'dng long cua ngu'CJi tan phe'. Chang khuå'y nudc soi trong ly khua 16c c6c. Ca phe thdm ngat. - Anh Sdn n6i chi khong ch!u n6i nha thudng. Toi ra't thåc måc. Nhan im l~ng, dU'CJng nhu' mu6n on l~i IDQt do~n du'CJng nao trong di vang. Xuc d<)ng båm dAn len khuon m~t khong con tr9n v~n . - Sau khi sanh thling Hoai Lang dU'rfc m<?t thång, tUng quån quå toi danh phåi di lam. Bua n9 cu6c då't lCJ trung trai d~n. N6 n6 m<)t phåt, toi t6i tAm mlit miii. Khi tinh l~i thl nlinh måy ch6 nao ciing dau ciing nhllc. Ngu'CJi ta b6 ve't thU'dng cho toi cllng ngåt nhu m<)t khuc ca y nen toi khong ro bi thudng <J dau. Måt toi bi bang l~i. Båe si båo khong nen m<J ra vl dang di~u tq. Phh nhd con, ldp tui pMn. toi kh6c hoai nen bang måt b! chåy nU'dc, phåi thay mai. Cu6i cung nha thll'dng cho bie't cd hQi chtl'a måt khong con, toi phåi cha'p DMn IDQt d(Ji dui mu. Toi dau kh6 va tuy~t v<;mg de'n dl) mu6n che't cho roi. Tha la b! t~t nguy~n til' lue mdi l9t long. Tha dirng bie't the' nao la ånh sang, the' nao la mau såc. Anh khong hi~u durfc dau. Phåi la ngu'CJi bi ma't mat nhu toi mdi thong cåm dU'rfc n6i dau ddn ffy. Gi9ng nang nho l~i. N6i ngh~n ngao ldn dAn, lån dai tren må.

88

Khong khi lång d9ng l~i. nghe ro tirng S\!' xe dich nho nho trong nha, tie'ng x6 miii cua Nhan sau khi lau nudc måt. Bay giCJ Sdn mdi M y trong nha khong c6 tivi. B6ng du'ng ehang t<)i nghi~p dlla nho. - Hoai Lang. Cåi ten ngo ng<) . Nghe quen quen. Nhan mim eu<'Ji, gi9ng n6i ehua du'rfc kho råo hÅn: - Toi d~t eho chåu d6. Anh dirng cuoi. Sdn dinh chinh:

- Khong. Toi khong c6 y d6 . Chl mu6n hOi lam the' nao eh! nghl ra cåi ten d<)c dåo a'y. Nhan c6 ve hdi ben len: - Toi sanh chåu lue anh Sdn da di roi . Khi a'y dem nao ciing nghe v9ng c6 cåi ludng eho dCJ buon, rna n6 ell buon lam sao. Tlnh cCJ nghe du'<;Je bai D~ C6 Hoai Lang. Anh Dudng! Anh bie't nghla cua n6 khong? Sdn g~t dåu nhe nh~: - Toi c6 ngu'CJi b~n eiing bie't dan cåi ludng. Ånh n6i bai d6 nghla n6 hlnh nhu la... ta... la dem khuya nghe tie'ng tr6ng nhd de'n eMng. C6 dung khong? Nhan g~t dåu: - Dung v~y. anh. Lue a'y toi nhd anh Sdn Mm, nen mdi d~t ten con la Hoai Lang d~ ghi da'u cåi th(Ji xa nhau a'y . Sdn dua: - Anh ch! ciing lang m~n ghe. Vån ngM quå trCJi! - Vh mdi khB d6, anh. - Kh6 sao?

- Lue mdi quen nhau ba mti toi khong ch!u. n6i hi å.ah kbong bie't ll M<)t Hln n9 ånh uMu say d dau V~ ghe ngang nha toi. Lue d6 ca nha di vång he't chl con nllnh toi. Ånh say mem khong bic't a't giåp gl ell nhao tdi om d~i . Toi vl thudng ånh quå khong n<J el!' tuy~t... Nhan bo d<J eau chuy~n A' d6 .. - Sau d6 ånh di vll'<;Jt bien va toi bie't nlinh da mang thai thång Ho a i Lang. Sdn khong mu6n g<;Ji l~i nhii'ng quå khllu buon. -Lam sao ch! gi).p l~i anh Sdn? - Ciing nh<'J thång Hoai Lang. - Hoai Lang? Chang ng6 quanh: - N6 dau? - Chåc xem ti vi <} trong phOng. - Hen chi. Nhan ch~m rai k~ tie'p eau ehuy~n : - Hai anh t6i dåt toi va thling Hoai Lang di vll'<;Jt bien lue n6 da ngoai m<)t tu6i . Tren duong riii gi). p hai ti).c Thåi Lan eu'dp he't vang b~c nii' trang, ham hie'p phv nii' va gie't gAll he't d~tn ong. Hai anh toi khong con ai s6ng x6t. Toi phåi s6ng nh<'J vao nhii'ng ngu'CJi con l~i. troi gi~t mai tdi Ma Lai. Sau d6 e6 ma'y phåi doan de'n phOng va'n va mu6n dua m~ con toi di dinh cu' ngay. Khong hi~u sao toi l~i ch9n Na Uy. - Chile do duyen n<;l vdi anh Sdn chu'a dilt. - Toi ciing nghl v~y. - Chi sang<} tinh nao? - Trondheim. - Nhu'ng anh Sdn d Oslo? - Phåi. Toi <} Trondheim hdn cå chvc nåm rna khong quen ai he't. C6 le vl <} ngoai dåo xa xoi, phån dui mu nen s~ quan h~ xung quanh b! gidi h~n. de'n khi thång Hoai Lang du'<;Jc mu'oi ba tu6i, theo tru'CJng h9c v~ Oslo chdi, g~p du'rfc mQt t6 chllc van ngh~ c<)ng dong ngu'C1i Vi~t. N6 thå'y anh Vi~t Nam chdi dan tren san kha'u nen me låm. Bua sau tlnh cCJ g~p l~i <} mQt ti~m th!!'c phåm Vi~t Nam, n6 mdi theo lam quen. Cu6i nåm h9e d6 n6 v~ Oslo h9c

PM p Åm Xu§n NMm NgQ 2002


dan vai ngu'oi [y gin hai thang. Khi v~ n6 k€ cho toi nghe nhi~u chuy~n v~ ong thiy ciia n6 . Toi sinh nghi nen hOi tai nhii'ng net d~c bi~t tren ngu'oi ciia anh ta. Qua khong sai. TM y n6 chlnh la anh Scrn, ba ciia n6. - Ånh dU'a ch! V~ day luon a? - Khong. T~i tui d' Oslo du<;~c gån nam mO"i dqn V~ da y. DuO"i d6 6n ao qua, toi ch!u khong n6i . Scrn ch~m rai nhln ra ban cong. Troi t6i den. Ben ngoai c6 le l~nh lilm. Chang nghl de'n Scrn van ngh~ dang ngii g~t tren bang ghe' ciia hi~u thuo'c ta y, cM gQi ten mang thuo'c v~ cho v<;~. Ngu'oi ta thuy chung de'n the' la eling. C6 cai gl d6 da gån b6 hQ v<li nhau ~t keo scrn. Chile hån khong phåi la l<lp son phån M ngoai nhU' the' gian thuong dung d€ di€m to them cu9c doi . - Cb! khong di lam dU'qc d' ngoai, vi~c xoay xd' trong gia dlnh c6 g~p kh6 khan gl khong? - Khong dau, anh. Ciing may chlnh phU cåp dU'Bng khå låm. Anh Scrn con dU'9c lanh them phin chiim s6c cho toi, phin trong coi dua nho. Thiing vila r6i m<li d6i du<;~c chie'c xe d6, anh. - Toi c6 thåy. E>~p Iilm. Nhan cui dåu. - Toi con di dau nua v<Ji cai thay rna nåy. Xe d~p xåu thl anh Scrn nho låy. Toi c6 ra t<li lam gl. Nang g<.>i thång nho: - Hoai Lang! Måy gio r6i? Sao ba må y chua v~? Scrn nhln d6ng h6 dap thay: - Gan muoi m()t gio. Chile anh dang V~ .

Nhan ng~i ngling: - Troi sifp khuya . Anh cu ve di. ditng d<;~i anh Scrn nua. - Toi phåi ch('f anh v~. - Anh ditng lo. Toi khoe l~i r6i. Cam crn anh da nghl tlnh d6ng hucrng rna de'n da y. crn na y khong

- Ch! dtrng n6i v~y. Giup dB nhau la chuy~n thuong. Huo'ng chi toi l~i la thiy thuo'c. Nhan g<;>i con: - Hoai Lang, con ra chao båe. Xin 16i anh, toi khong th€ ti€n ra ngoai dU'<;le. Nhan ye'u <Jt gu'<Jng dll'ng len. Hoai Lang ch~ y t<Ji dB m~ . - Chiiu chao båe v~! Scrn bie't y Nhan da quye't, khong nB phi~n long chU nha nen ra v~.

Chang ra dU'ong chua bie't di v~ hu<Jng nao, ben d6n mqt chie'c taxi tlnh co ch~y ngang. Xe c~y v~ ph6. Qua måy nga tU'va ditng l~i trU'<Jc mqt den do . Ch9t Scrn th[y chie'c Honda Accord phla trude. Ben cho taxi ch~y theo, d!nh se g~p Scrn van ngh~ n6i vai eau v~ b!nh tlnh cua Nhan. Xe len loi trong ph6 mQt h6i r6i dtrng trU'oc m9t day nha . Scrn chua k!P trå ti~n. phla trU'<Jc mqt thie'u nu lqng lå y bu'oc ra. Ke' tie'p cii'a tai xe' md btmg, Scrn van ngh~ ung dung theo sau. Scrn khong tin O" milt mlnh. Nhu'ng den duong ph6 sang ro nhU' ban ngay, chang khong th€ liim lån dU'cJc. Khoång cach hai xe th~t gån. Scrn h~ cii'a kie'ng xuo'ng mqt chUt, ng6i im ben trong theo doi. Cå hai chi dU'ng ben hOng xe chuy~n tro. Scrn nghe nhU' tim mlnh vB ra. -V~ gl gåp v~y? S9 ba chång hå? - Khong phåi scJ. Nhu'ng anh phåi mang thu6c v~ cho con quy d6 va to'ng c6 thång thåy thuo'c di cho xong chuy~n. CM day nghen. Anh trd ra ngay.

Co gai lam nung m9t h6i mai cho Scrn van ngM di. Con l~i Scrn trong chie'c taxi vai tui d6 ngh~ ben c~nh. Im l~ng th~t lau ch9t nghe ngu'oi tai xe' hOi: - Bay gio anh mu6n ve dau?

bi~t gl trå?

True Thu

Scrn dll'ng len.

(Con tie'p)

que toi Que toi ruqng d6ng nUt ne Co tranh vang 6ng chan troi Con kenh xanh xanh u6n khuc Mai tranh vang tie'ng reo cuoi. Que toi con duong dåt do Quanh co trUe bie'c xåy thanh Som chieu dua em di hqc Nucrng khoai ru()ng siln hi~n lanh. Que t6i blnh minh fl!c rB Hå y hå y doi rna em h6ng U<Jc mer theo titng nh!p buac Em tOi vac cu6c ra d6ng. Que toi la con song nho La d6ng lua chln menh mong C6 tie'ng chuong chUa !p u H6n toi va o coi hu khong Que toi con di~u lqng gi6 Bay cao trong anh nilng vang M~c d6ng e a go nh!P Gåi trai Mn M v~ lang.

ru

Que toi hoang hOn buong M~ v~ tie'ng be reo vui Be'p h6ng n6 rang ti tach Bua ccrm thanh d~m ng<;>t bui. Que toi du mua du nilng Du ngheo våt va som Mm Que toi muon doi vån d~p Thucrng que m9t d~ chång son. Xa que ai nao chång nha Nhu la nh<J m~ thucrng yeu SO"m mong quay v~ que cii Ma nghe em ai yeu chi~u.

Ch§n Y Nghi~m

Phlip Åm Xuan NMm NgQ 2002

89


Chi• . ? ••• •

Co Båu chlia *Phie'm ciia PM Van.

(TiJng H.Th. va biing hilu)

o

Toi c6 nguai b~n than, h6i Vi~t Nam nguyen li! "goc nhd giao, gq.o nhd binh". GO'c nha giao, nhu'ng anh d~y d6 h9c tro chång du'<;fc bao lau, vl trong thai tao lo~n "quoc gia htmg vang, thiit phu hilu trach" nen anh phåi gac bU.t nghien len duang tong chinh hay dung ra la b! g9i nh~p ngii. Bang bu6n cho anh la nhii'ng nam tru'"c day, ngay sau khi d~u Tu Tai toan phh, anh me Truang V6 B! QuO'c Gia Ba L~t gbe gom, nen da n()p dc1n tlnh nguy~n lam kh6a sinh SI Quan. Kb.6 n6i, kh6a nay kb.ong hi~u vl sao l~i c6 qua nhi~u c~u Tu xung phong, nen anh du'<;fc chuy~n vao T6ng Y Vi~n C()ng Hoa Sai Gon M kb.am suc khoe, thay vl kham t~i d!a phu'dng nhu' nhung nåm tru'oc dåy. Ke't quå la anh b! ... lo~;ti vl milt anh "ng6 ga h6a cuoc" ! Lån nay anh h! g9i d()ng vien, ngu'C1i ta kb.ong them ng6 ngang gl de'n doi måt c~n th! cua anh nua, nen anh du'<;fc ... trung tuy~n thanh m()t Sinh Vien Truang B() Binh ThU Bue. Trong thai gian khong du'dc hoc Ba L~t v~ v6 b!, thl anh l~i h9c v~ kinh do~nh . .NM cai bång "ang Cå kinh doanh" nay, anh du'<;fc ch9n nganh Quan Tie'p Yl;~ M lo cho binh linh, si quan "no cmn, am c~t .. . no Yl v~y. anh ta ngoai cai VO "go'c nha giao". con phåi them "gq.o nlza binh" vao nua cho n6 dung b() mon van ngM van gitng hay "dit co dit c~u n theo danh til' thai thu'<;fng ba y gi a!

o

Chuy~n h9C va chuy~n dai cua anh c6 th€ gom thanh

m()t cuO'n sach, nhu'ng trong ph~m vima dh v~ "ly ljch trich ngang, triclz dqc " nhu' anh dii ke khai khi lam "bdng kiim diim" trong thai gian di til cåi t~o du'oi che' d() "dlnh cao tri tu~ loai ... khl drJt" cua C()ng San Vi~t Nam, thl toi chl xin ddn cii' hai chuy~n. M()t chuy~n dau va m()t chuy~n vui.

o

Trong thai gian lam Truang quåy hang Quan Tie'p Yl;~ Hue', anh dii d~ cho kb.ach hang - phån nhi~u la than nhan gi a dlnh binh si va linh trang de'n bu nhu'.. kW trude hang rao sitt cua qu~y M n9p the mua hang. Bit nga ong Tu'ong Vung di ngang qua, tha'y cånh chu'ong tai gai måt nhu' chuy~n kW a sa thU, ma't quan phong quan o

90

ey, nen ong da ra l~nh "quat"

cho anh ma'y ch1:1c ngay ...

tr9ng ca'm. Bau nhu' ho~n! Trong thai gian kb.ong khi chie'n tranh ng()t ng~t ciia mua he do lii'a va hanh quan Lam Sc1n 719 oH~ Lao, ta't cå cac dc1n v! d~u phåi trong tu' the' san sang chie'n da'u. M()t bu6i sang, anh linh c~n v~ h6ng h()c ch~y len lån, ca lam ca ci!-p bao cao: - D~ thu'a Thie'u ... Thie'u Uy, co c6 ... c6 B~i Ta C\lc Tru'dng de'n thanh .. . thanh tra!

o

-Rua la bO mt; r6i! Anh ta ch1:1p v()i cai n6n silt d()i len dåu va ba chån, b6n d.ng ch~;ty xuO'ng lån d~ d6n B:;ti Ta C\lc Tntd'ng C\lc Quan Tie'p Yl;~ . Vil'a de'n cii'a, tha'y m()t si quan g6 gh~ dung quay mi!-t nhln ra du'C1ng phO', du chu'a tha'y ro m~t ong Cl;lc Trudng anh ta eling v()i vang chao va hO lon:

- Kinh thua B:;ti Tå... V! B:;ti Ta quay l:;ti va cuai khl khl: - Chao kinh cai con kW! Tau voi mi la b:;tn, chång la B:;ti Ta voi Thie'u (J y chi cå! Anh ta mil'ng qua, muO'n chm th~ nhu'ng c6 thu()c ca'p dang drrng che't tran s<;f s~t d6, nen chl trach nht;: - E! Toan, mi toi tham sao khong g9i phOn tru'oc cho tau hay,lam tau hoång Mn hoång via!

o

- Tinh ca ch:;ty ngang qua, nghe tin mi tham ...

o da y nen tau ghe

Do la chuy~n v~ D~;ti Ta Vo Toan tre tu6i nha't, kh6a 17 V6 B! Ba L:;tt, b:;tn h9c cung lua voi tl;li toi. Xll'ng hO may ta o la chuy~n tl! nhien nhu' thud con mai dling quån tren ghe' nha truang. Toi chl luot qua chuy~n cii a que nha d~ båt qua chuy~n moi a day ...

Nghi cho cung qua day b~,tn toi eling la ngu'C1i thanh d:;tt, kb.ong hc1n nguai thl it ra ciing hdn toi ga'p b()i. Anh ta c6 de'n hai cai chUc vi Tie'n SI. C6 du'<;fc m()t chUc v! cfing da la vinh dlf qua .m~,tng r6i, nhu'ng anh b~n toi c6 de'n

PM p Åm Xuan Nham NgQ 2002


hai cai: Tie'n si dt va Tie'n si Lotto. Thii' hOi, nhu v~y anh ta khong la ngll'<1i g6 gM sao du<Jc! Hai cå'p bilng Tie'n SI nay chång hi~u do Tnt<1ng B~i H<,>c nao ca'p. Ma tnt<1ng nao cilng chång thanh va'n d~. Bilng cå'p thlfc slf ha y bilng ca'p danh dlf gl cilng la van bilng ca! Khong th~ ban ra tan vao ml)t hai ba, un deux trois, one two three (oanh til tl) hay eins zwei drei chi cå! Ba nh~n mlnh thua kem nen toi khong muo'n n6i nhi~u. nhå't la n6i v~ cå'p bilng Tie'n si dt. Mang tie'ng mlnh la dan c6 bAng cå'p v~ Nong Nghi~p que nha, qua day cilng chi hanh ngh~ cu li c6 dinh då'p chiit xiu v~ ngM nghi~p cil. Xua mlnh tr6ng cay rirng, nay l~i tr6ng hoa. Cong vi~c ciia toi n<1i da y chÅng c6 gl dang k~ ca. Trong khi d6 b~n toi l~i tro thanh chuyen vien tr6ng 6t c6 kinh nghi~m. Ngll'<1i xua bao "ngM cluJi cilng /dm cong phu", nay anh b~n to i "tr6ng dl cung cong phu ldm n! Anh su'll tam va tr6ng nhieu lo~i 6t, trong d6 c6 lo~i 6t chl thien go'c o deo Mang Giang, trai nho va rå't cay. Nhln dam 6t nay, toi ch<Jt nh6 nhil'ng rirng 6t hi~m ngt1t ngan do rlfc o dao PM Quo'c. Chinh nh<1 nhil'ng trai 6t (hai trl)m) nay rna dam til. cai t~o chUng toi c6 them chUt cha't cay va cha't cho'ng so't ret trong th<1i gian theo h<,>c nhil'ng Tnt<1ng B~i. .. HQc Mau Cai T~o o trong rirng. Nhll'ng tOi khong noi nhi~u ve chuy~n 6t dau, n6i ra dS .. . ma't b~n be qua vl dt ca y xe h<,>ng va nghe dau tU'<1ng truy~n c6 eau hat vi von: Hilu duyen thien lY, .. iin tu<1ng dl Vo duyen dm di~n ... d(Jp tu<1ng dif

o

Ån va d6p thl cilng "xem xem" nhu nhau hay n6i nhu anh b~n toi thl ... cilng rua, khong rang mo! Tu<1ng ot thl cay, tudng ca thl m~n. Nghe dau nguyen hai eau ciia ngll'<1i xua c6 gieng mo'i Han Nom gl d6, cM khong hÅn nhu lo~i van chu<1ng ca chdn rna toi nghe lom bOm nhu tren! Ngay tnt6c, vao cuO'i th<1i Nho hQc, ong el}. nha toi cilng c6 d~y cho toi dam ba chil' Han, gQi la chil' nghia Thånh hien. Nay bau nhu toi quen he't trQi. Rao tntoc don sau nhu rua d~ ba con khoi cho rAng mlnh c6 hån(g) rl)ng hay hån(g) h<;!p! R6i khi di hQc tOi cilng vove du<Jc dam chil' tie'ng Nom, vie't lach linh tinh thanh ra l~i s<J mang tie'ng la "nom na chdng qua mtich que"! Sau d6 toi l~i h<,>c doi nghien cU'u chil' Nho. HQc hanh chÅng di toi dau. Bi da y di d6, rie't r6i chil' nghia r<1i fl}.ng he't o dQc du<1ng nen b! ngll'<1i ta "diia" cho la nho c hUm nho tho'i! Cå'p bilng Tie'n si danh dlf rna ba con chUng ta thu<1ng du<Jc nghe cac Tnt<1ng B~i HQc n6i tie'ng tren the' gioi cå'p phåt cho nhil'ng chånh khach tai ba lc5i l~c hay cå'p cho nhil'ng v! lanh d~o cua cac quo'c gia rna cac v! nay khong can phåi theo hQC ml)t ngay nao ca . HÅn anh b~n toi cilng du<Jc ml)t B~i H<,>c Bu<1ng dau d6 o Hamburg ca'p phåt cho ta'm bAng Tie'n si Lotto. Nghi cho cil.ng, b~n toi cilng xllng dang nh~n du<Jc ta'm van bilng nay, vl da hdn hai mu'di nllm vU'a hQc hOi, su'u tAm nghien cU'u, thll' nghi~m va viYa danh Lotto de'n dl) ... "tiln rn.Æ, t4t lua"! Bi~u d6 se khong c6 gl dang n6i, ne'u h<1n ml)t nam tntoc Tai dåy b~n toi khong rii re toi theo chån ong

Than

Phil p Åm Xulin Nhtim NgQ 2002

Lotto d~ kie'm chUt chåo. Toi tin ong Tie'n si Lotto, tin ong Thiln Tai go cii'a nha mlnh nhu anh b~n toi thu<1ng khuye'n khich. Tit d6, tien dang å'm trong mi mlnh "kh6ng cdng ma bo, kh6ng chan ma ch~y " lo do qua tUi ciia ~P phu<1ng! Thua dau, danh d~m. nhU'ng cang "dtinh lO'n thua lO'n, dtinh nho thua nho, cang dtinh cang thua, dtinh dau thua dity " ! Banh o Hamburg cilng thua, danh o viing phi}. c~n cilng ... b~i! Than oi, anh Tie'n si nha toi s6 p~n cilng håm hiu nhu v~y. chÅng h<1n gl mlnh. T~t la: HiJi ai! Tie'n si LO to, Ti€n vo thi it, tiln ra quti triJi! Thua d~m nhu the' nhU'ng anh b~n to i cu ung dung vui ve cho rilng: - C6 tr~n danh nhau nao rna khong u dau chåy mau! C6 cul)c chie'n nao rna khong c6 nglt<1i ke thång, ngll'<1i thua! Banh Lotto cilng v~y. khong che't cilng b! thu<1ng. C6 khi thua d~m de'n s~ch tui, c6 khi cilng gtl g~c du<Jc ti ti d~ lå'y tinh thån ... danh tie'p va d~ hy v<;mg ml)t ngay huy hoiing trUng sO' dl)c dåc Jackpot! Ngay d6 chåc con xa lifm. Tit d6 toi gQi anh la "Chie'n si Lotto "! Anh cilng hoan hy va cuC1i bao toi: -BO' khl! Bie't r6i. Kh6 låm, n6i mai! N6i nho nho keo ba xa nghe thl rh låm! Chua he't, c6 lån toi de'n ch<1i nha ml)t ngll'Oi b~n. anh em dang vui ve chuy~n tro, thl v<J b~n ta't tå ch~y ra båo cho anh ch6ng bie't: - Anh <1i, em c6 bau ... Toi ng~c nhien de'n dl) hå ho'c m6m mi~ng ra, dila tham: "Vc;t ch6ng ctii anh nha nay, tudi cilng gia cu de' r6i, ma ciing con ham b&u wJi bi! Bq thity tiln Kindergeld trc;t citp nuoi con tiing cao, nen co' tang gia sån xuat sao day? n . Chua du:t dong y nghi tham kin thl l~i nghe ch! b~n n6i them: - ... Bau cua anh Tie'n si cho d6! - Che't my! The' la lo~n!!! To i la tham trong bl}.ng: "Ai diJi c6 b&u nhu Vt;zy ma con di la lang cho chUng biet. Ky quti!" Toi nhln anh ch6ng. Anh ta tinh queo, bao v<J: - Bau, dem ra day coi! Ch! v<J vao trong bU'ng ra ml)t ... cay bilu con non, du<Jc udm trong ml)t cai ch~u nho. The' la. be cai nhilm. Mo P~t! Toi nghi b~y b~ qua! "L6i t~i. lJi t~i toi, IJi t~i toi

mQi dang". A men! Un khac, dang n6i chuy~n v6i ba b~n. thl c6 di~n tho~i reo. Ch! ta båt O'ng nghe len chao hOi nhu thu<1ng l~. thl nghe dang kia c6 giQng ra't lon, hOi: -A lo, ch! c6 Mu chua?

- Chua c6! -Be'n day tui cho! Ne'u khong nh~n ra cai gi<,>ng di~u cua anh b~n Tie'n si nha toi, thl toi l~i thåc måc, ~i sao trong viing mlnh

o

91


vo'n c6 tie'ng la dang hoang xua nay rna l~i c6 m(>t ten måc <ijch nao d6 mang binh khung dien, tudng minh la heo n<;>c muo'n di gieo cho cac ba cai ... bitu tam sJ!!

lo sudi, trii.m bao nylon len tren, dung blnh xit nu<tc loai d€ iii ao quån d€ xit cay, khuåy m()t chen ~U'dc thu6c gi~t. såm m()t cai pinsel lo~i tM.t nho va m()t kinh ltip d€ ... båt sau! (N6i cho khoi t(>i tr<Ji, chU nhii'ng v~t dtplg linh tinh bu khti nay anh d~u cho toi mang v~ nha dung, chU toi c6 såm sua gl dau!). Moi ngay it nhåt la m(>t lån phåi xit nu<tc, båt sau. Llim theo l<Ji anh dlin dudc vai ba ngay gl d6, toi sinh nan r6i bO quen. M(>t bu6i ~uo'i tuitn ranh roi, ch<Jt nhd de'n cii.y dt quy Venezuella, toi de'n ben cua s6, nhln cay dt thl Mi oi, la dt gån nhu' bi d6i qua mau triing vl bi nhii'ng con sau li ti barn dåy va tren m~t kinh cua s6 eling chång khac gl. Toi v()i g<;>i di~n tho~i de'n anh bl;ln Tie'n si <tt d€ cåp cU'u! The' c6 kh6 than toi khong! Hån cac b~;in eling d6an du'<Jc so' ph~n ciia cay dt quy Venezuella di de'n dau r6i!!!

TM.t tlnh anh b~n toi, ngoiii hai cai bång Tie'n si n6i tren, anh con cai hoppy khåc nua lii tr6ng bitu. So'la anh ban toi c6 duyen n<J v<ti båu. H6i con trong tr~i tu cåi t~·o. anh ta da "cdi thi~n rieng tu" - tue la tr6ng rieng cho minh m()t dii.y Mu. Dii.y bh eling chl d~u dU'<Jc m()t tråi. Anh ta lo chåm b6n cho trai bh mau l<tn. Ma trai båu l<tn nhanh tM.t. Tir d6, anh phåi lo canh giu. Nhu'ng vao m()t dem khong trling sao (nghe dting gi<;>ng cåi ludng qua !) anh ch<Jt ngU: quen, sang mai thuc dh, c~ y ra coi thl trai Mu ciia anh chl con m()t nua treo ton ten tren gian. Ten b~n tU "nhtim tay" nao da ciit he't nua trai bh ciia anh. Anh ta tie'c ciia va tUe gi~n låm, nhu'ng eling thåm cåm <1n ten d~o chich con Nhu'ng toi xin trd l~;ii chuy~n båu, vl c6 chtit it ludng tam da d€ danh nghe chuy~n Mu coi b(> håp dån hdn l~i nua trai cho anh. Bting la ten nhi~u. Quay l~;ii ijch sfr tr6ng båu ciia nay eling h<;>c d"u'<Jc eau "an trai anh. Niim dåu tien, anh loi toi ra t~o ngu6n an l~c nhO' ke tr6ng cay"! ngoai han cong nha anh va chl cho toi tam luon chånh ni~m chång xa r<Ji nhii'ng day båu. Moi day bh anh Qua day, anh eling u'dm båu va tl;\O ngu6n an l~;iC mdi thånh thdi tr6ng trong m(>t ch~ u ldn, phan nu'(} c cho nhii'ng ngu'<Ji b~;in cung sd giau sang danh v<;>ng khong nghi toi dåy du. Toi ca bai con ca v~ nha nong thfch dem V~ tr6ng. Vl v~y, moi ciia ti~n nhu' be o nu'dc n6i troi rna toi da thu(>c... "nam nong" la nåm anh cho .. . båu tUrn lum. He't t~o du yen lanh trir du<Jc nghi~p quå "nhat nu&, nhl phan, tam can, tu U'dm Mu tron lai de'n Mu dai ni~m vui d~;io h~;inh mai khong vdi git5'ng ". Nu'dc, phan va SJ! chuyen cån he't u'dm bitu e~ thl de'n båu .. : da khong vu'dng n<J trh gian nii'a chåm s6c la ngM ciia chang ... tie'n si qu~o . H~;it gio'ng dii thu, <}U c, <} thl ta chång s<J kie'p luan h6i. r6i. Con gio'ng thl phåi xet l~;ii . Vl h()t My, <} Vi~t Nam va khong ro gio'ng di sU'u t~p. hay di xin ciia ngu'<Ji Nguy~n Thttdng Qu~ xuåt xu. De'n nhli anh, thåy anh ta thl dting h<1n, nen chua dii tien gieo ~t. U'dm båu, chåm s6c ... chuå'n hQt d€ lam gio'ng, tnii ca y chu'a c6 bang ghi ten, ngay thång gieo gac but chin toi, hQt chu'a kM, hQt khong du'<Jc ~t linh tinh chUa trong nha gi u <} nhi~t d(> thich h<Jp dn thie't ... Bi tam vira hi€n 19 kie'ng mini mua ngolii ch<J nom Nåm dåu tien anh thu hoach du'dc Båt Nha li~n khai boa na g<;>i la Gewaechshaus d€ giii' måy trai båu eo mini ... d€ iam cå~ Vui ni~m vui giåc ng(> nhi~t d(> va å'm d(>, r6i xit nu'dc, cho vui cii'a vui nha! Nåm thu hai Nhu nhåt hudng lien toa. båt sau lu bU. Vao mua dong ciing chång kha hdn gl niim thu nhåt, tuye't gia, cåc nhli kie'ng nay ThOi tårn chu'dng trich cti nhu'ng anh eling c6 vai trai bh dai phåi M c~nh lo su3i d€ giu va dm bO thi thd. bång cånh tay ... con nit thong xuo'ng nhi~t d(>. Anh len 18p cho toi v~ Tåt cå la huy~n md gian båu, thåy ciing do .. . tiii! Ben ngM .. . chdi cay co'i nay (may Nen nguy~n r<Ji vlin tJ!. c~nh d6 con c6 treo long thong måy qua khong phåi la ngh~ ... chdi trai båu eo .. . kho ciia niim tru'8c rna Thi nhan ch<J nh~p dilt Nhu'Lai boa!). Nghe anh n6i rna {}n lanh anh c()t vao gian M hU d<;>a anh em Sau chii' h6ng danh khai d~;io l(>. n6i da ga! Toi la ten lu<Ji bi.e'n~ chdi! Nlim nay nghe anh than, th<Ji tie't chåm s6c cay co'i c6 hl;lng. Nh(} Tlim Sen thang tu', thang nåm con buo't gia, nen c6 lån anh nh<J toi chuy€n ba phåi dem bh tir trong nha ra ngoai ca y dt quy cho m(>t bli b~;in. Quy, vl {}t ciia nu{}c ban cong råt mu()n. The' nhu'ng tr<Ji eling khong phl,l Venezuella rna trong lån di H()i Ch<J Expo 2000 tai ngu'oi c~ cong, nen cay båu ciia anh ciing ra hoa. Su8ng Hannover, anh båt toi dung tårn thiin cao rao d€ hai tro~ qua! Moi sang anh xum xoe gid la ra tlm, thåy nåm sau nhii'ng trai dt gio'ng chin do rna quo'c gia nay dem til' han boa cai rna anh tlm hoai khong thåy cai boa du'c nao cå. xu qua tr6ng lam canh <} day, con anh thl giå b(> dti'ng Anh v(>i vang di~n tho~;ii turn lum, hOi nhung ·..dJng chi che cho ngu'<Ji ta khong tha'y cai .. . banh vi båt chånh dao t~c ciia toi! Toi båo vOi anh la toi chua c6 thl giCJ rånh, tr6ng b&u" d~ xin ti ... dJ!c, i quen xin nhi dJ!c. Khong c6 nhi dJ!c thl n(>i ngay sau nhii'ng boa cai se bu6n doi co nhu'ng anh yeu du toi mang di gium, vl nha anh khong phl,l rna tieu tung he't thl k€ nhu lua bh ciia anh ciing di con chO chua nii'a . Toi ll,lm khl,lm tran quy mang cM-u dt dong luon! Kh6 chua! Nghe vu'on ciia mot ba ban c6 nhi Venezuella v~. Theo l<Ji anh d~n. toi d~ cM-u dt tren k~ dJ!c, anh v(>i vang deo xe Bus de'n, dung .pinsel ~u~t va~ 92

PM p Åm Xudo Nhlim NgQ 2002


hoa di!C d~ lå'y gio'ng V~ truy~n cho hoa Cai. Anh dung la m()t loai ong di hUt nhi boa cua ngtt<fi ta. Day båu cua anh d~u du'<Jc dam ba trai dai bAng ng6n tay båt dåu thong xuo'ng. Anh g<;>i di~n tho~i Mo tin ... mirng cho to i hay. Vai ngay sau anh l~i di~n tho~i Mo tin ... bu6n la nhii'ng trai b~u da cui då u e th~n. teo l~i Mt chl con m()t trai duy nha't. Anh ra cong chiim s6c cung chlu, nen båy gi<f bAu ciia anh dai g~n cå thu'd'c (n6i hdi qua m()t chUt cho su'dng mi~ng), trong khi vu'C1n ciia nhii'ng ngu'C1i b~n khac båu chl dai de'n gang hån tay r6i ciing ... rt).ng he't! Tuy the' vån con vui hdn nhii'ng "d6ng minh btiu bi" khac, vl båu khong ch!u ld'n du b6n du phån, tu'di du nu'dc rna ciing chlleo deo nhu' må'y ca y båu ... bOn sai d~ lam cånh rna th6i! Ngoai ra, theo cac båe Quång Hi~n. Nhl!t E>~o va Tu' T~ch, la nhii'ng chuyen vien "canh nong" d ChUa Båo Quang, cho bie't la lua hå u niim nay d ChUa ciing ... thå't mua vl trC1i l~nh qua. Ma'y båe cang ra suc tu'd'i nu'd'c b6n phan bao nhieu, thl båu chl cang them xanh cay to't la ba'y nhieu rna thoi! Tå cånh tå tinh, tå chan tå... dng nhu' v~y d~ cho anh b~n toi len gan, chu thl!c tinh dau c6 dam tie't 19 s<J anh ta bu6n, vi theo tin tue ciia Radio Jenfeld loan båo thl .. . båu ba My to låm, ciia ong Rong dai ghe! (Khi to i tham gi a dlnh anh ch! Rong d~ ... ch1:1p tr()m m()t ta'm hlnh dang bao cho ba con them thu6ng chdi, thl chl con m(>t mi:a trai båu treo ton ten .... Nghi c6 dang bu6n khOng?). NgttC1i c6 khi vui khi bu6n, trC1i ciing c6 khi nång khi mu'a, khi n6ng khi l~nh. nen to i khong ng;;tc nhien khi trong m()t bu6i h<,>p m~t c6 m(>t ba b~n than thd: - Sao .. . båu tOi khong d~u nhl? M(>t ong b~n trå l(fi m(H cach .. . dm <1: - Ch! d m(>t mlnh lam sao .. . c6 båu du'<Jc rna d~u! N6i cho chi tlnh thl toi ciing vui bu6n theo nhii'ng lua ... bAu ciia cac b~n. nhung thl!c sl! chu'a m(>t lån du'<Jc cac b~n t~ng cho m()t trai båu hay du'<Jc m(fi de'n nha thu'd'ng thuc hu'dng v! canh båu nhu' eau ca dao t1:1c ngii' cua ong cha ta d~ l~i . Nhil ngheo thl: Dau tom nau vl1i ruqt btiu Ch6ng chan, w! hUp g(# dau khen ngon! Nha kha giå hdn thl : Canh btiu nau vl1i cd tre Anh an cho khoe di me... (me cdi gi?) me ca i gl d6 thl con tuy theo sd thich cua m6i ngtt<1i ... Cho de'n nay, toi vån chu'a nghe "Radio Jenfeld" loan tin cho bie't, lua båu cua ba con mlnh d "Lang Vi~t Nam" c6 thu ho~ch du'<Jc nhi~u hay it, nhung chåc chån la lua bi ciing khong de'n n6i t~. (Rieng toi c6 m()t ni~m vui la nhii'ng danh tit Radio Jenfeld va Lang Vi~t Nam do toi d~t

khong ngC1 eling da trd thanh nhti'ng ten quen thu<)c

råt Vi~t Nam). Bai lang bang lu~n nay, toi khong nhiim d~ ca t1,lng ong b~n vang c6 de'n hai cai bAng Tie'n si danh dl!, nhung toi

PM p Åm Xu§n Nbiim Ng<,> 2002

muo'n ve v<fi them cai cong vi~c c6 y nghia ciia anh ta lam. Du anh tr6ng båu d ban cong nha anh, mue thu ho~ch khong c6 gl dang k~. nhung cai tårn ciia anh di ph6 bie'n va c6 d()ng tr6ng båu tr6ng bi Ja cai tinh y hu'dng V~ gQ'c gac nong nghi~p CUa cha Ong, V~ finh 11! que hu'dng, tlnh dan t()c nghia d6ng bao phåi bic't thu'dng yeu lån nhau khi chUng ta vh con lam kie'p lu'u dan d xu ngttC1i: Bau di thurJng lay bl cung Tuy rdng khcic giong nhltng chung mqt giim. •

Phii Van

lua

tu bi

(Mqt nen hllong klnh dang Anh Unh 6ng Ho Tan Anh. nglloi da tl,l thieu , hy sinh cho tl,l do dqo phap va tl,l do dan tqc sang ngay 2/9/2001 t9i c6ng vien tuqng dai M~ Dung SiThanh Khe. Da Nång- Rieng gdi tu6i tre Vi~t Nom qu6c nqi va qu6c ngoqi) L~i them duo'c lii'a Mi tr<fi! L~i

them dau ddn pMn ngtt<fi Vi~t Nam! Lii'a cao, cao nga't h<fn oan E>uo'c ngttC1i phån do'i hung tan, lii'a reo ... Lii'a reo tren månh que ngheo E>oi quy~n Dan Chii, doi di~u Tl! Do E>oi dC1i h~nh phUc a'm no Nhån quy~n. doi cii'a ng1:1c tu md toang Lii'a re<_> ... di anh lii'a vang ... E>oi TM y Quång E>(), Huy~n Quang trd v~ E>uo'c ngtt<1i, duo'c lii'a Tir Bi E>oi Linh M1,1c Ly cho que An Truy~n E>oi cong blnh trå C1:1 Liem E>oi an vui trå ba mi~n que hu'dng Lii'a reo, duo'c sang muon phu'dng M9t thån ngu'<fi dd, ngan chu'dng sii' hung Nu'dc non thl nu'dc non chung Nhung hi sinh the', vo cung, l~i rieng!!!

Ng6 Minh Hång 93


d~ tlidng nho Tå Quån LE-VAN-DUVeT (1764- 1832) SAU 170 NÅM Nguy~n

PM Thd

sa

LTS: Gs Nguy~n PM Thå då tlrn.g lå giao su toan d~ nh.t cåp, nhi~m sau cU:ng tnrcrc khi ong dtnh ev tq.i Phap lå tnrO'ng trung hqc Nguy~n Trung Trvc ~ch Gia, Kien Giang._Khi Mn Phap Gs tie'p t1,1c ghi danh vt.ra hqc, vt.ra di låm de trau gidi kie'n thåc va ngM nghi~p. The' rdi, vcrc nguy~n då thånh tl,tll toq.i y, khong khac Lo ai Sau H6a Bv&n vå tr& thånh nhå to an hqc. N goai ra, Gs con sw tårn, nghien cåu tru. li~u d~ rut tia nhl1ng kinh nghi~m sang th1,1c va vie't len nhl1ng tac ph~m v~ Van H6a va NgM Nghi~p råt c6 gia tq, dvc;rc cac nhå khoa bång Vi~t Phap vie't l<Yi khen ngc;ri. D~c bi~t, Gs con vie't cho cac U).p chi c1 Åu Chåu, My Chau va Uc Chåu, de c6 Cd hqi gan gili vcri hå con ddng htJrJng. Giao sl1Nguy~n Phu Thå, von lå mqt nhå mo ph~m, nha toan hqc, tin hqc va ctJng lå nha van nila, då dvc;rc Gs th~c si Vu Quoc Thuc xem nhv ngt1<Yi b~ tre quy me'n trong ngånh ghio d1,1c, khi gicri thi~u tac ph~m 4000 Tit Nga Th1,1c Hånh - Tim Hi~u Tl! Vi D~u SoVa Dia Ly g~m quy~n thuc;rng va quy~n h~ tren 1100 trang. CTrfch dan t6c -pham "Tim Hidu Lang MQ, Dlnh Va Truong Hqc C6 Ten Cdc Danh Nhdn Vi~t-Nam Trong Hqu Bdn TM' Ky Xtx· cua GS Nguyen-Phu-Thu se ra mat nom 2002)

Trong dån gian chting ta thu'dng du'c:jc truy~n t\).ng vdi cåu: "Trau chet di da, nguiti chet di 1ilng" cho nen d€ ghi ll;li nhung tie'ng thdm cho h~u the' noi gu'dng, nhung b~c tri thUc ngay xua khong nhti'ng c6 tai v~ van chudng thi phti ho~ c v6 ngM anh hiing ch6ng ngol,li xåm rna con c6 due tanh dang kinh ph\J.c, lue nao eling dem khå nang c6 du<_5c M ph\lng sl;( cho dilt nuac va dån tc?c Vi~t Nam. E>6 la, cac Danh Nhån vi nhu: Le Van Duy~t. Nguy~n E>lnh Chi~u. Thli Khoa Nghla, Nguy~n Trung Trl;l'c, Thol,li Ng<;>c Hh v.v ... E>~ ghi ll;li cong dn cac danh nhån d6, ngu'di h~u the' thudng l~p cac Lang Mc?, E>lnh d~ eling kie'n ho~c d~t cac ten du<1ng, cac ten c!u va nhUt la cac ten tru<1ng h<;>c Trung H<;>c: Le Van Duy~t. Nguy~n E>lnh Chi~u. Thli Khoa Nghla, Thli Khoa Huån, Thol,li Ng<;>c Hh, Nguy€n Trung Trl;l'c, Phan Thanh Giån v.v .... Ne'u chting ta biit dh tu Gia-E>!nh d~ di v~ Mi~n Tiiy Nam Ph!n, thl se tha'y ten cac danh nhån xin trich dån nhu sau:

l. Ong L~-Van-Duy~t (Gia-Dfnh): Lang Le- Viin-Duy~t ngay nay thuc?c xa Binh-Hoa nåm d ben ch<;1 Ba Chi~u (Gia-8!nh), ndi dåy lang va mie'u th<1 Ong Tå Quån Cong Le-Viin-Duy~t. duc:jc dån chling tqnh tr<;>ng g<;>i chung la Lang 6ng. Ne'u du khach de'n vie'ng lang 6ng, se MP 2 ngoi mc? etla Ong va phu nhån ciia 6ng trude tien, ke' de'n buØc vao chånh di~n. tha'y chån dung 6ng duc:jc d~t giua chånh di~n. m~c ao dm bao, dc?i mao quan v6 ng6 thÅng v~ phia truØc, ben trai th<1 Ong Le-Cha't, T6ng tra'n Båe-Thanh, ben m~t th<1

94

6ng Phan-Thanh-Giån, Quan K.inh Lu'c:jc Su Nam Ky. Phia sau ban th{1 etla 6ng c6 mc?t han th<11Øn nua, d~ th<1 Khåm Sai E>l;li Th!n Quång Binh Tåy E>l;li Tuong Quån, ben trai th{1 Nam Ky Khai Qu6c Cong Th!n, ben m~t thd Qu~n Cong Chi Thån V!. Ke' de'n, con tha'y c6 tii kie'n th{1 ao mao, hia.v.v ... hai ben c6 tl,lc hai con Bl,lch Ma va H6ng Ma. Ke' tie'p, chinh giua la hOrn g6 sdn son the'p vang dl;(ng t<1 såc phong ciia vua ban va thanh gu'dm. Ngoai ra, con c6 th<118 lol,li binh khi bång d6ng b6ng loang nhu: gu'dm, phtl, vi~t. båt, l<;>ng, du v.v ... E>~c bi~t. trong chånh di~n c6 d6i li~n nhu sau:

Nam Triiu qudng hei thinh danh, llnh bien lai kinh thien nhat Ir~. Bile chan lruiJng luu nghia khi, di~u tinh linh hQ qutfc thien lhu. xin tl,lm dich la:

Tie'ng tam xa khåp Nam tri~u, yen M coi chong tr<Yi lqt cqt, Mi~n Båe nghe danh nghia khi, riJ rang thieng lieng giup nvcrc ngån thu. E>ay la, doi li€n n6i len cong-nghi~p oai-hiing ciia 6ng s6ng mai mai voi då't nu'oc va dån tc?c Vi~t-Nam. Rieng v~ thd van d€ ca-t\).ng 6ng Tå-Quån Le-Viin-Duy~t ra't nhi~u. khong th€ ghi he't ll;li du'~c. nhån då y xin trich-dån bai thd cua 6ng Nguy€n-Van-Cuc?c, nguyen giao vien h6i-huu d Long-An da dang trong tac-phåm "Gia-lJjnh Xua Va Nay" ciia 6ng Huynh-Minh nhu sau då y:

PM p Åm Xuan Nhlim NgQ 2002


Ba Chilu c61ang Ngai Tå-Quan, Mqt thiti oanh li~t tie'ng vang /Un.g, Pho vua, giup midc tron trung nghia, eau khon pho nguy vr:n thuy chung, Bia tq.c ngan diti trang ki~n tucJng, Danh luu mu6n thutJ ddng anh hung. Hudng x6ng, trtim tåa, chu6ng ngdn vqng, Tq.o cånh tan nghiem dting kinh sung. Di bie't them, xin trich-dån sd-ht<Jc Tå Quån Qu~n C8ng U!-Van-Duy~t nhu' sau: 6ng U!-Van-Duy~t. sanh nåm Giap-Thån 1764 ~i lang Hoa-K.hanh, tlnh My-Tho, xua gån vam Tra-L<;>t. N()i t6 etla 6ng la c~ Le-Van-Hie'u tir Quång-Ngai (Mien Trung) vao Mi~n Nam, du'<Jc truy phong Quång Tie'n Chieu Nghi Tu'dng Quan Hie'u Thu~n Hilu. Sau khi c~ Le-Van-Hie'u qua dCJi, thån ph~ etla 6ng la Le-Van-To;;ti rCJi vam Tra-L<;>t de'n cu' n~ t;;ti R~ch-Gam, gan r~ch 6ng H6 nay thu()c lang LongHu'ng, tlnh My-Tho. Lue b(y giCJ, anh em nha Tåy-S<1n va nha Nguy~n-Phllc-Ånh tranh gianh nhau, chlla Nguy~n thua båt bu()c phai ch~y vao Mi~n-Nam. De'n nåm Canh-Ty 1780, 6ng Le-V an- Duy~t du<Jc 17 tu6i va du'<Jc chUa Nguy~n tuyin vao lam Thåi-Giam, it låu sau thåy 6ng c6 vo gioi va c6 tai tri h<1n ngu'CJi trang hra, nen du'<Jc phong låm Cai-C<1 d~ coi 2 d;;to quan M håu c~n. mai de'n nåm Ky-D~u 1789, 6ng mdi trd" thanh bang tudng lanh, bd"i vl 6ng da tråi qua nhung tr~n danh oai hilng va l~p nhi~u chie'n c8ng l~y lirng, d~c bi~t d" cti'a Thi-N~i trong dem råm thång Gieng nåm Tån-D~u 1801, 6ng du'<Jc ghi cong la vo-cong d~ nhUt trong thCJi trung hu'ng nha Nguy~n . Thång 5 nåm Nhåm Tuåt 1802, chUa Nguy~n len ngoi la vua Gia-Long va thang chli'c 6ng lam Khåm-Sai Chud"ng-Tå Quån Blnh-Tåy Tudng Quan hi~p cung Le-Chåt dem b9 binh danh Båe-Ha. Thång 10 thåu ph~c Båe-Ha va d6i la Bclc-Tbanh. Nåm 1804, 6ng dctp yen m<;>i Da-Vach d" Quång-Ngai. De'n nåm 1812, 6ng du'<Jc thang chUc T6ng-Trån Gia-D!nh Tbanh, coi luon 2 tr(n Blnh- Thu~n va Ha-Tien lue b(y giC1, ph~ ta g6m c6 cac 6ng: Long-Vån Hau Tru<1ng-Tån-Bti'u va T!nh-Vi~n Håu Ngo-Nhan-T!nh.

tir nh~m chUc T6ng-Trån Gia-D!nh Thanh cac nudc lån bang nhu': Mien, Lao, Thåi, v.v ... d~u ni ph~c nhu C<;>p d" D6ng-Nai, c6 m()t giai-tho~i v~ tai-tri etla 6ng du'<Jc truy~n-thuye't nhu' sau: Nhån dip vua Cao-Mien tUe Chån-L~p ngay xu'a sang dång phå'm-v~t tri~u co'ng Mng nåm, trong bu6i tie'p d6n, c6 nhii'ng tro biiu di~n vo thu~t g6p vui, 6ng m~t sai ngu'C1i con nuoi etla 6ng la Le-V an-K.hoi råt khoe m~nh l~ i vo gioi, an m~c nhu m()t binh-si thu'CJng ra danh c<;>p cho phåi doan Cao-Mien xem. Sau m()t Mi bi~u di~n. 6ng Le-Van-Khoi da danh che't c<;>p, 6ng ben thet mång va ra ijnh dem chem 6ng Le-Van-Khoi, vl cho rång cu()c ch<1i sao l~i gie't cQp. Vua Cao-Mien tiec m()t nhån tai gioi, nen xin nhi~u lan Ong mdi ch!u tha va 6ng n6i rång: d nu'dc toi ~ng vo sanh nhu' the' nay nhi~u vo s6 ki, tie'c gl m()t ngu'CJi. Tir d6, nu'dc Cao-Mien cang s<J nhi~u hdn va tie'ng d6n

Ki

Phåp Åm Xu§n Nhtim Ngq 2002

truy~n sang cac lån qu6c. Sau 3 nåm lam T6ng-Trån

Gia-D!nh Tbanh, vl tlnh hlnh dåt nu'dc, thång 6 nåm AtHc;Ji 1815, 6ng du'c;Jc tri~u Mi V~ tri~u he't 5 ni!.m va de'n nam 1820, 6ng l~i du'<Jc trd l~i lam T6ng-Trån Gia-Dinh Tbanh them 12 nåm nua va 6ng måt t~i Gia-D!nh Thanh vao ngay 30 thång 7 nåm Nhåm Thln, nhåm ngay 25.8.1832, hud"ng th<;> 69 tu6i. Theo nhii'ng vi cao nien n6i ding: Ngoi m9 t;;ti lang 6ng la ngoi mi) hlnh 6ng bång sa p, con hlnh hai c6t th~t thl dem v~ an tang t~i n<1i que cha dåt cii etla 6ng d" lang Long-Hu'ng thu()c MyTho. Sau khi måt du'c;Jc vai nåm, ngu'CJi con nuoi la 6ng Le-Van-Khoi n6i len ch6ng tri~u dlnh Hue, bd"i vl 6ng T6ng-Trån Gia-Dlnh Tbanh mdi la 6ng Nguy~n-Vi!.n­ Que va 6ng B6-Chanh B~ch-Xuån-Nguyen la nhung ngu'CJi tham-lam tan-ac va biet vua Minh-M~ng khong u'a ngu'C1i cha nuoi la 6ng Le-Vi!.n-Duy~t. nen mdi l~p cong tlm cd d~ khep t<)i l;;tm quy~n va cong quy lue con t;;ti chUc, d6ng thC1i båt giam nhii'ng ngu'CJi thu h~ trUde kia etla 6ng Le-Vi!.n-Duy~t cil.ng 6ng Le-Vån-Khoi vao n~c thåt. 6ng Le-Van-Khoi cil.ng d6ng b<;>n ke't h<Jp vdi m()t so'binh-si di åm-mu'u khd'i lo~n vao dem 18 thang 5 nåm Quy-Ty (1833), giet du<Jc 6ng Nguy~n-Vån-Que' va 6ng B;;tch-Xuån-Nguyen cil.ng chie'm thanh d~ cho'ng l;;ti tri~u-dlnh Hue' tren 2 nåm, thl bi quån tri~u dlnh Hue' chie'm thanh, båt gie't tå't cå 1831 ngu'C1i ch&n t~p the m<?t må, gQi la må n~y. bd"i vl lu'dng tht!c va quån trang, quån d~ng da c~n. Vl vi~c nay, 6ng Tå-Quan Le-VånDuy~t. ci!U T6ng-Trån Gia-Dlnh Thanh bi tl?i låy, vua Minh-M~ng (1820-1840 tUe Hoang-tll Nguyen-Phuc-Dam con thu ba len ngoi) ra l~nh san bång, xi~ng-xich phån mQ . Mai de'n dC1i vua Tt!-Duc (1847-1883 tUe Hoang Thai-tll H6ng-Nh~m con thu hai vua Thi~u-T~ len ng6i) mdi du'<Jc cU'u-xet va truy-phong cong-tr~ng etla 6ng va ngay nay n<1i Lang 6ng <} ke' ben ch<J Ba Chiiu kh6i hu'dng nghi ng6.t, khach t~p phu<1ng de'n chiem bai suo't ngay, d~c­ bi~t nhii'ng ngay hUy-ky ho~c nhii'ng ngay mirng Xuån d6n Te't Mng nåm, dån ch6.ng de'n di eling kie'n va xin xam råt tåp-n~p dong-dåo kh6i nhang bay ng/?p cå bau trCJi. Ngoai ra, låy ten 6ng di d~t ten Tru<fng-H<;>c hay ten eau du'CJng d~ tu'd'ng nhd m()t Danh Nhån Vi~t-Nam . TruCJng h<Jp Tå-Quån Le-Van-Duy~t gio'ng nhu 6ng Nguy~n-Trai, bi cai oan an du'<Jc t6m lu'<Jc nhu' sau: Ni!.m Nhåm Tu(t (1442), vua Le Thåi Ton (con vua Le Lqi), di tuan du phu<1ng dong, duy~t vo d- Chi Linh. 6ng Nguy~n-Trai, lue båy giCJ da v~ hu'u t~i Con S<1n, ben ra nghinh tie'p nha vua. Vua Le Thåi Ton thåy Ba Thi LI? la tl thie'p etla 6ng Nguy~n Trai, c6 nhan siic l(}ng låy, l~i c6 tåi van chu'dng, ben phong chli'c L~ Nghi HQc SI, M r6i ngay dem phai cM u Mu nba vua. De'n khi dong tuån, xa gia v~ tdi tr~i våi L~ Chi Vien, thu()c xa D~i L~i. huyen Gia .D!nh, nay la Gia Blnh, thlnh llnh nhA vua nhuo'm b!nh. len cdn so't du di}i. Ba Thi LI? hå u h~ thuo'c thang suo't dem, de'n sang, vua bang ha. Oie quan hoång h6t, v<?i va dua v~ kinh. Nti'a dem, v~ cung mdi lam l~

95


phåt tang. Tri~u tMn buqc tqi Ba Thi Li? am mu'u gie't nha vua, dem Ba Thi Lq thå troi song. Thåm tr<;~ong nay xåy ra dung lue trong vo quan theo phe Le Sat, sinh long d6 ky, vl tha'y ngay tru'dc Ong Nguy~n Triii du<Jc vua Le Thåi T6 tr<,>ng d~g. nhan cd hi?i nay, cao buqc Ong Nguy~n Triii chli mu'u gie't vua. The' r6i, cac quan Thira Chi Nh~p Nqi Hanh Khi€n xli' d<;~oi tMn Nguy~n Triii vdi an tru di tam tqc, gi6ng nhu mqt gi<,>t mau rån tru'dc kia bj tha'm ba trang sach vh. Mai de'n 22 nåm sau Ong Nguy~n- Triii mdi du<Jc vua Le-Thånh-Ton xet 1<;~-i. Vua tha'y c6 nhi~u md h6, oan uc cho mqt vj khai qu6c cong th§n, li~n truy~n ijnh hu y bo bån an tru'dc kia, truy ph1;lC chuc cho 6ng Nguy~n- Triii, tlm kie'm con chåu Ong Nguy~n-Triii cho Iam quan va ca'p tu di~n M lo vi~c te'

1\1'. Nhan n6i v~ Ong Nguy~n-Triii, xin trich dh sd lu<Jc ti€u-sli'nhu sau: Ong Nguy~n-Trai, sanh nåm 1380 Canh Thiin, con 6ng Nguy~n-Long theo nghi~p but nghien, da d~u tie'n-si nåm 1374 dudi tri~u vua Trån-Du~-T6ng, nhu'ng khong du<Jc b6-d1;lng, vl ti? i c6 v<J la Ba Trån-ThiThåi la ngll'i1i hoang-tqc, con gai ciia quan Chung-Tue Qu6c-Thu<Jng HAu Trh-Nguyen-I>an, Ong nay Ut chåu Mn d(Ji ciia 6ng Trån-Quang-Khåi, mai de'n nåm 1402 Ong du<Jc H6-Qui-Ly b6-d1;lng lam Han-Liim-H<,>c SI va d6i ten Nguy~n-Phi-Khanh. Sau khi nha Minh chie'm nudc Nam, 6ng Nguy~n-Phi-Khanh bi båt dua v~ KimLang ben Tau nåm 1407. Rieng Ong Nguy€n-Trai ngll'C1i thong-minh, h<,>c-hånh gioi, nam 21 tu6i nhåm nam 1400 Canh Thln, Ong thi d~u Thåi-H<,>c-Sanh va du<Jc b6 lam Ng!!-Sli', nghe tin 6ng Nguy~n-Phi-Khanh bj dua sang Tau, 6ng Nguy~n-Triii cung em la Nguy~n-Phi-Hung (ngllai em cung cha khac m~) theo Cha d€ ph1;lngdu<lng, khi tdi bien-gidi, Ong Nguy~n-Phi-Khanh båo Ong Nguy~n-Trai tro V~ M: "Ciufng gitJc eau mtO'c va trd thu mcJi la dt;Li hie'u" M m9t mlnh Nguy~n-Phi-Hung di theo eting du. I>€ r6i, mai de'n nam 1420 Canh Ty, Blnh-I>jnh Vudng Le-L<Ji, Ong Nguy~n-Triii moi du<Jc vua Le-L<Ji cho ye't-kie'n t~i L<Ji-Giang (thuQc CåmThuy. Thanh-H6a ngay nay) va dang: "Blnh Ngo Sach la mqt kt hot;Lch nhdn mt;Lnh va dilt hang Mu phep chie'm lay lang ngui!i va danh vao tinh th&n cua d jch, nghia la dilt ye'u to' nhfin hoa tren thien thi!i va dja lqi". I>u<Jc vua LeL<Ji tan thånh, tir d6 Ong Nguy~n-Triii theo vua Le-L<Ji ch6ng quan Minh de'n khi toan thång, quan Minh phåi xin hOa, rut quan v~ nudc, nudc Nam thoat khoi cånh ngo~i xam. Ong Nguy~n-Trai dii nghe 1C1i Cha d€ cU'u nudc va båo thu cho Ong Nguy~n-Phi-Khanh va du<Jc vua Le-Thåi-T6 tue Le-L<Ji gia phong chUc tuoc Quan Ph1;lC Håu, han cho Qu6c-Tinh (tUe 16 h<;> nh6 vua) va chUc Nh~p Nqi Hanh Khi€n la chUc dllng dåu cac quan vån ... O Mua Dong Niim 2002 Phåp Qu6c Nguy~n-PhU- Thd

xuan SaiGon Mua xuan nhu c6 nhu khong Canh chim tr6n tuye't vao dong l~c båy Vh la m<?t thoang trC1i may Niim qua thang l~i nhii'ng ngay lu'u vong Sai Gon em, thudng hoai mong Hi? i xuan dem xu6ng giii'a long ph6 hoa Ao dai em, 1\la thudt tha ChUt thdm hudng t6c theo ta huy bay Sai Gon em, vudng sudng lay ChUt se se 11!-nh nhii'ng ngay chom xuan B1;li hanh vang nilng bang khuang Em mang gu6c mdi quet san d<,>n vui1n Bong trang ma'y nhanh tay nudng Ban ong thien, dem thåp hudng giao thira Sai Gon em, Xuan con mua ChUt mua xuån muqn cho vii'a nM nhung Ca phe quan nho ven duC1ng ChC1 ai, d6t thu6c lu'ng chii'ng ghe qua Sai Gon em, rieng trong ta Goi v6 SaiGon xa, xa Xuån nay.O

mua xuan den Nli'a dem da't khach gi6 lua G<,>i ngll'C1i thao thuc nhii'ng mua xuan qua Nttdc lla ngu6n con ra bi~n d<Ji Ngll'C1i xa que mC116i c6 hu'dng Vi~t Nam vån d~p vo thu'C1ng Ma sao tan tac mu'C1i phu'dng canh co ! Vh ngan nåm con do xuoi ngll'<Jc I>€ gi<,>ng hO th6n thUc chi6u nao Thttdng ngll'C1i ca'y lua lao dao Cdm mo kho nu'dng lqp vao dong xuan Thttdng x6m d~o bang khuang ngd ngac Tie'ng kinh cåu xao xac nha ai Thånh duC1ng ChUa dllng u hoai Thi6n su' hånh d~o d<,>a da y nha giam Tir dem a'y dttC1ng xuån nhuqm mau Hai båy nam s<J phåo giao thii'a "Gidi khan sa cho Hul" ( l ) chii' Con nguyen tie'ng nåe ngay mu'a ph6 bu6n Xuiin que ngll'C1i trC1i dong tuye't phli Te't que nha d6i kh6 Mm than G9i th!m diM~ Vi~t Nam Ngay mai se de'n mua xuiin nhiin quy~n . O 1

< >Ten

96

ta c phåm cua Nha Ca.

Ph!\ p Åm XuAn Nh§m NgQ 2002


mua xuan '

A

ben dang m~ hi~n Dia rau giqt sila nuoi con ldn Thuang Mff gzan nan qua ..l l tao tan ... ?

--

*

Kinh ddng len Ma, vd thLIOng goi cac em cua t6i.

Cach nay hdn 4 nam, ngay toi eling gia dlnh khan g6i xuong mi~n Nam Bue cu ng1,1 - boi toi du<Jc l~nh di nh~n nhi~m sd' m<li tir m(>t chi nhanh hang dang U1m vi~c. Be HAng, dua con gai lån cua v<J chOng toi, kbi nghe du<Jc tin nå y trong lue dang choi dua v<li rna'y nho b~n gån nha thl n6 b6ng bO ngang; thån tho xuoi hai canh tay, grrong m~t nhan nh6, mi~ng kh6ng ng<lt din nhång: "Con khOng chju diiu! (} diiy vui han h(L. ba mei ai ... ". ?

Be Hång, n6 n6i eling phåi d6, vi chua dåy l nam eling rna sang Bue theo di~n sum h<Jp gia dinh v<li nguoi cha c6 qua trinh ly ijch: SI quan Quiin Ll,l'c Vi~t Nam C(>ng Hoa, sau kbi thoat khoi tr~i tu cåi t~o vi)i vang Vl1<Jt bi~n tlm tl,l' do- rna tir lue tu6i n6 len chua dåy 2 da xa cach va, cu nga rling se khong con c6 m(>t phep l~ nao nua ban de'n cho gån giii du<Jc ngrroi cha thuong yeu! Ma vi~c nå y toi "biJ hai tai" lo liing, c~ y gån nhu hå u he't cac co quan c6 thåm quy~n ben Bue dåu n<;> toi dåu kia v<li nhii'ng gia'y to båo lanh, ngay kbi v\Ya d~t bu6c chiin dilu tien len VU.ng da't t~m dung. Ng~t ngheo hon he't la ben chånh phU Vi~t Nam v<li muon doi thii t1,1c dau tien "b6c l!lm", ao quan 4 tlii may cilng 16n cang dl!Dg "du mqi tha" cho th~t nhi~u va, di nhien la khong ba o gi o "mi~ng tui duqc quay triJ xuo'ng "; b<;>n chling ra m~t giiy kh6 khan dii m<.>i le r\Yng ru duoi day Truong Son. Toi cån rang ng~m trai b6 han b~ nat vo trong c6 h<;>ng, nhu ma'y nam trong tr~i tu cåi ~o. ton kem s~ch lang he't tron he't tr<,>i so ti~n b~c danh d1,1m bao nam r6i, m<li du<Jc thong qua! Gia dlnh yen å'm chua tM tr<,>n hdi thd' dai; nay chllng toi phåi di "ty, ~n cay bila" tren phån då't mai khac. Phån v<J toi, m6 coi cha lån m~. nang c6 bån tinh von it n6i, cho nen chl bie't nhln toi r6i nhe nh~ Iåc dåu - c6 le,

Ph:! p Åm Xuan Nham NgQ 2002

Huy Giang nang song du<li th~ che' cu slYng suot tir ngay 30 thang tl1 dau thuong cua nam 75, cho de'n kbi dåt diu du<Jc dua con tho sang doan tl;l ben ch6ng, nang da t~n hud'ng men v! th~ che' chii ngbia qua t\Yng chu6i dång cay c6 hon ch1,1c nam dai dang dång, nen sl,l' ch!u dl,l'ng - ci)ng them bån tinh båm sinh - am thåm song du<li sl,l' lanh d~o di~t chiing ciia doan quiin xam liing Båe phuong; vi v~y. noi då y, tren mi~n da't m<li t~m b<J du c6 tr<;>n v~n h~nh phuc trong b6n ph~n ngl1oi v<J, nguoi m~; nhl1ng trong doi måt nang vån thlnh thoång c6 con Vl1ong vudng net u tråm mo d1,1c lan miiy, kbi quay trd' v~ ben sl,l' suy tud'ng cho nhii'ng thiin nhan c~t ru(>t mai con cam nin ch!u dl!Dg, nhu nang hung ch!u trUde kia! R6i thl tdi ngay chling toi eling phåi khan g6i chå't ch6ng len chie'c xe cli men, ca qch ca tang ch~y xuong mi~n Nam Bue; noi mi)t lang nho (gån nhu khong c6 ten trong bån d6, nåm ån mlnh giua trUng trimg di~p di~p nui d6i cao nga't, xanh den), rna cu nm trong m(>t chung cu xa hQi eling th~t nho, do anh b~n ngl1oi hån xu trl16c kia h<;>c chung mi)t ngh~ gi <li thi~u cho chling toi. Th6i thl t~m 6n d!nh doi song, cå hai v<J chOng chling toi d~u c6 chung mi)t y nghi la, du<Jc mai nha lanh le M che suong d1,1t tuye't- con hon la mai la dira nudc, va viu rna'y tårn gia'y ca-ton, vdi du m<;>i lo~i ciiy van v~t vanh gein ghep lam vach. lam phenh cho cai chOi khi troi mua thl di)t tu b~ dl!Dg nho d' ben muong nuoc, tren dam vuon ciiy trai din kh6 rna ngl1C1i chii da b! danh tu sån bO di bi~t tam (lue toi du<Jc t~m tha tu cåi t~o trd' vs que quan, dli'ng rltng rl1ng nu<lc måt chli'ng kie'n sl,l' ch!u dl!Dg uån khuc trUde titng cdn dau ddn g~m nhå'm cua ngl1CJi v<J hi~n gå y com - hon tå'm thiin tU cua toi - ng6i om dua con nho, mon moi d6n nh~n slj che't ch~m de'n xoay thung len thiin th~ t\Yng hOi v~t va, rna xung quanh ho~t cånh ciia v~n v~t

97


nåm Hin 19n mon moi du6i hang hang, 16p 16p du IDQi lo~i kich thu6c etla tirng la c<:J ll;l'c mau mau phti trilm tren dilt nu6c c6 ten Vi~t Nam!). Con gai chUng toi - be iling - chl d9 hdn tuh sau då du<Jc vao tnt<:Jng Trung Ti~u h9c; toi t.bl ~n nhi~m sC1 m6i gh ndi cu' ng1;1 th~t suon se; nha toi trong coi, lo lång cong vi~c gia <finh trong ngoai . Nghia la, m6i m(lt ngu'Cfi d~u c6 trach nhi~m cho vi~c ch thie't phåi giåi quye't theo bu6c nhåy etla chie'c kim d6ng M do thC1i gian di len - th~t khoan thai, tr~t tl;(; khong v(>i vå trong n~ ne'p, luon giu gin phong tt,Ic, t~p quan, van h6a ngu'C1i cong dån Vi~t Nam vl m(lt ly do cbanh dang båt bu(lc phåi rC1i xa que hudng, hång ngay giao thi~p te' nhi v6i nguC1i dån bån xu n6i chung va, nhåt la nhii'ng gia dlnh lang gi~ng cu ngt,I xung quanh. Chl c6 måy ngay, sau khi be Hång du'<Jc di hQc. M(lt hOrn - khi bua cdm chi~u vii'a xong - lue toi ng6i thånh thdi ndi phOng be'p dua anh måt nhln ra cti'a s5, phia xa xa t~n chån trC1i v6i ch~p chil.ng dåy d6i xanh dlu dju; th6ng thu<:Jng co be du<Jc m~ ciln d~n tnt6c la, dung vao lue n~y moi du<Jc pbep mang bai v(f h9c ndi ldp ra trlnh toi xem l~i. ho~c nhC1 toi d~y tbem, hay hoi nhii'ng di~u thiic mile ri eng tu' khac rna dån 6c ti t~o co be khong th~ hi~u bie't du'<Jc. Nhu'ng bUa chi~u ngay l~i khac hån, co be khong trlnh bai h9c ndi lop trong ngay, rna l~i r6t tach tra b1tng de'n d~ ndi g6c ban tntoc m~t toi r6i, keo ghe' vii'a ng6i an sang c~nh toi, co be thO the: - Con mi:1i ba uO'ng trL . Toi g~t dån, nhln thoang be Hång, trå 1C1i: - Cam dn con .. . Horn nay con khong c6 bai h9c m6i a, Hång?

- D~ khong, thua ba. - Sao

v~y?

- Bua nay, co giao n6i he't lop h9c on l~i bai h9c bOm qua . R6i , co giao hu6ng dån he't 16p qua phOng th~ thao ca hat va, ra sån tntC1ng chdi dua ba~ ·

-O'a nhl, nay t.bl thang sau, dån mua h~ r6i cho nen thoi tie't nång tO't, åm ap; chdi dua ngoai khong khi thien nhien trong lanh, c6 l<Ji cho suc khoe liim d6 con. Be Hång nifm låy ban toi, liic nh~ : - D~ ... Ba di, bua nay con c6 quen them m(lt nho ba.

b~n.

d6

- v~y a. Milt be Hång hlnh nhu sang len long lanh, tie'p loi: - NhO ta la ngu'oi Vi~t Nam nhu mlnh d6 ba. Toi

ng~c

nhien.

-The' a?

- D~. nha n6

(1 gh bu'u. di~n. con h9c 16p 2A con t.bl Mp 2B. NhO ta ten la Minh Minh.

98

nho ta

- Å ba. D~ ba coi l~i trong s5 di~n tho~i. bie't du'<Jc dia chl chifc chifn r6i gQi di~n tho~i t6i ba rna Minh Minh. Gia dlnh mlnh nen lam quen v6i gia dlnh ba rna Minh Minh låm d6 con. Tun du'<Jc m(lt ngu'i:1i Vi~t Nam (1 dåy ... kh6 lifm. Be Hång reo vui.

-O, thich qua ... Con thich du'<Jc n6i chuy~n v6i nho Minh Minh bång tie'ng Vi~t cd. - Sao v~y. Hång? - Vi con .. . n6i chuy~n voi måy nho b~n ngu'C1i Due trong lop h9c d<J qua hil ba! Con n6i tie'ng Due chua du<Jc ranh... d6 ba!

- Di~u n~ y con dirng nen M y, t.bl tO't hdn. Theo nhu ba bie't t.bl, m6i dua tre c6 th~ thu nh~n m(>t hay la hai, c6 khi ba ngon ngii' eling lue. Tuy theo dua tre d6 thu nh~n ch~m hay mau thoi.

- d ... Xoa dån con va, keo ngå vao I<mg. Toi åm ye'm vuO't nh~ len mai t6c ngifn den 6ng å vii'a chåm xuO'ng bo vai nho, n6i vdi be Hång nhu m(lt 1C1i tr~n tlnh då dåu kin tir lå u: - Ba rna chl s<J con quen tie'ng Vi~t d6 th6i be Hång ~. Ba rna nhifc nh<} hoai, ne'u nhu con hånh di~n la ngu'oi Vi~t Nam sO'ng va lon len giua m9t dåt nuoc xa l~; rna l~i khong d9c, khong vie't du'<Jc quO'c ngii' etla chinh que hudng mlnh. Thl d6 la di~u b~c phuoc nhU't trong cu(lc dC1i lam ngu'oi Vi~t. Con bie't khong, Hång? Be Hång hlnh nhu då ghi nh~n du'<Jc va o tårn tri nhung gl toi vii'a ciin d~n. cho nen co be g~t nh~ d~u. da p khe : - D~ ... Con hi~u r6i, thu'a ba. The' la ngay buBi tO'i toi då tlm ra du'<Jc cija chl gia dlnh anh ch! Huy - ba rna etla Minh Minh - Va anh ch! Huy då hån hoan chåp nh~n. khi toi ngo IC1i xin du<Jc de'n thåm vie'ng. Khong xa xoi gl cho liim giua ngoi lang be xiu, chl cach vai ba tram thuoc tir ndi gia dlnh chUng toi cu' ng1;1 - rna dåu cho xa nåm mu'oi cåy s6 di nua, chtlng toi ciing cO' giing tlm de'n nhau lam quen. d m(lt cija phu'dng hiu qu~nh nhu the' n~y. tren m(lt dilt nu'oc g~n nhu quanh nåm bang gia! Quen bie't m(lt gia dlnh d6ng hudng thl tMt la qui gia bie't bao nhieu! Nhii'ng buoc nhåy tung tang duoi mau niing s6m hi~n bOa, mi~ng khong ngot n6i cuC1i nhu chim sao etla be HAng, khi huong dån chUng toi ngay trong ngay cuO'i tuh de'n nha etla gia dlnh anh ch! Huy, khie'n cho tårn h6n chUng toi ciing r(>n len n6i ni~m tu'di vui la l~. Va, nO'i tie'p nhau hai ben l~ duong tirng khu vu'on tao, tirng då y d6i co menh mong c6 le thåm ngat them sile hudng, nen d~p dlu dåy d6 canh buom bay ch~p chC1n trong gi6 nh~. Trong can nha lon ba t~ng ndi ngå tu' duong "Buu di~n" (PostStr.), gia dlnh anh ch! Huy la m(>t trong sau

Phåp Åm Xulin NMm Ngo 2002


gia dinh cu ng1,1. Chåu Minh Minh ngoan ngoån khoanh tay cu6i din, khi chåu chao chUng toi: - Chåu kinh cbao hai båe. Minh Minh chao Xuån HAng, Hång vo phOng Minh Minh chdi v~i nhau nha? Be Hång g~t <tiu, n~m tay bu~c theo chån Minh Minh vao phong rieng, sau khi khoanh tay cw d~u cbao anh ch! Huy. Di~u chung to i cM y lån ng~c nhien - c6 tbem sl;l' than phl,J.c, lue du<_1c anh cbi Huy måi vao phong khach la, giua phOng anh cbi d~t chie'c tU. xua trang nghiem tbo P~t Thich Ca Måu Ni, A Di Da P~t va Quan The' Åm B6 Tat, nåm sat ben c~nh- nhll'ng thå'p hdn, tho T6 Tien Cha Mt;:; anh ch! Huy c6 lo'i trang tri gia dinh tb~t ddn giån, ma l~i å'm cung theo n~ ne'p c6 truy~n Bong phudng. Ciing t~i ndi dåy, chling toi du<_1c ch! Huy gi~i thic;!u må cua anh Huy; ba Cl,! dang ng6i tren chie'c ghe' n~m l~n. dang gåy gåy m~c bQ ba ba nåu nh~t. ben ngoai khoat tbem chie'c ao l~nh mong; mai t6c ba b~c phd cbåi b~i gQn gbe, nen trang ba Cl,! biiy COD ve khoe m~nh du tu6i gia da gån 90 (sau nåy toi du<_1c anh Huy n6i l~i); ta y ba cMm rai Mn chu6i B6 E>~ 20 hQt va, nh6.t la v~i nl,l cuåi hi~n nhu V! B6 Tat khi da p IS cbao cua chling toi. Dang då'p ba Cl,!, khie'n cho toi d9t nhien pbåi ch~nh long nh~ Må - chåc tu6i ~c Må tOi ciing cao gån nhu ba Cl,!, gio ha: y con d l~i que nha, trong can nha xua mai ng6i luon r~m mat Mi tang che cåy v6. sua g6c sån nha; tbånh tho't mi måt toi giang må må man sudng mong!

Theo got Cha con len duilng chie'n dau VL Que Nha chua dtit cuqc can qua BoM~ gia va VO cuo'i trili xa 6i dili M€! chl nh4n toan mat mat! (trich Hoa Tåc M~ Hien- Tho: Tho Chi Vi~t)

Tir giåy phlit d6, tåm tri tOi bång khuång hoai lien tudng t~i Må toi, va hlnh ånh ba Cl,! - Må cua anh Huy, cho de'n khi bU~C tren duång quay trd V~ nha; kY UC toi lue nao r9n rang, ciing nhu dang du<_1c coi cu9n phim trinh chie'u qua muon v~n hlnh ånh tuy~t dt;:p. Tie'c thay, cu9n phim l~i c6 lue hlnh ånh ~t ro rang, s6ng d9ng; c6 lue nhu lung linh nh~t nhoa, tbå'm udt; "n6" cu ån, cu hi~n d~ r6i VQi va troi DgU<_1C tbeo dong kj ni~m thudng yeu CUa nhii'ng ngay tbd å'u. 6i, mien man trong t~n cung ndi nhd ... Nåm ben bå song Kien, cach thi trå'n tinh ly khong xa må'y, c6 m()t can nha ng6i ba gian xua xua tr~m m~c dung giua månh vuan eåy trai nho nho, dudi tang eåy v6. sua bOng trai sai oån dong dua tbeo tirng edn gi6 nht;:. Cu vao m6i cijp mua xuån de'n, hay su6t b6n mua r~m tang

PM p Åm Xu§n NMm NgQ 2002

thuy chung che b6ng mat mi'a gian nha trUde va, sån cåy ki€ng. .E>6 la din nha truy~n dåi cua gia dinh toi, <tja phudng da cåt rUn chOn nhau, nuoi du<Jng tu6i thd eua toi Mn len trong vong tay, trong hdi thd n6ng å'm yeu thudng eua hai då'ng sanh tbånh, v~i nhiP vong cung quanh qu~n di~u ru hi~n nhu bOng lua, vån ca dao cbå't phåt trU tlnh ngån dai theo tie'ng "du d ... ", ho~c gi<;>ng "vi dau ... " run nht;: tren d~u ng<;>n trUe sau nha ... C6 le, vl toi du<_1c sanh ra s~m hdn ba dua em, eho nen da vui hudng tru~c tr<;>n ni~m u'U ai dåu tien cua Ba Må ban cho va ngtt<_1c l~i. sau n~y chia s~t vdi dan em hai trai m()t gai ni~m tbu~n tbåo, yen thudng cUDg dua chdi ben luo'ng ca då y d~u v.v .. cua Må, hay ben nhii'ng eh~u kiSng cua ba hoai hoai thåm tudi bdi lu'U lu<_1ng phU sa ~n chua trong dong song Kien m6i sang chi~u Ngttoi n~ng cong vun tudi . Anh em cbling toi them suc ldn len khong nhii'ng do sl;l' hy sinh, lo Mng, cMm s6e bå't k~ thåi gian tinh cua Ba, cua Må; cho tdi cåy la, thien nhien ciing da g6p ph~n khong it vao kie'p lam ngttoi hic;!n hii'u bång m()t hay nhi~u hdn nua - Vi tlfa h6ng huye't du cua m~ch mau luan lu'U nuoi du<Jng tå'm thiin tu d~i giii'a cånh dC1i M~t Pbåp. Vång o thu~c fl,IDg xu6ng treo tren dåu bang cay dua nu~e ~n hu~ng Tåy xa mut t~m måt, båo hic;!u bu6i chi~u t~i cho ngay såp he't. Thl eting nhu m<;>i bu6i ehi~u khac, Må toi tay xach chie'c thUng nho, thdi tbå Ngttoi budc xu6ng du van duoi ao ca c~nh hOng nha, khom IU'ng mut nu~c tu~i cho nhung luo'ng dåy d~u. kh6m ca, bang bOng V~n thQ, bOng Trang, dam cåi ... Dang Ngttåi toa ra tu phia rl;l'c rcr in tren n~n troi tl;l'a maula xanh gia ciiy v6. sua, n~n tråi c6 tråi ph~t ngang tbem vai thåm måy trång mong mong manh lam anh len lat dat mep vi~n xien xien s<_1i nång cu6i; gi6 tboång v~ mat ru<_1i khåp eung khie'n cho m()t vai s<_1i boa t6c b~c cua Må toi rdi len vång tran lung linh sudng kh6i; dan co giudng doi canh dai ciju dang bay qua ru9ng lua trlu bOng, vdi kh~p cung cåy la tudi mau, bOng thåm siic hudng, gi<;>ng chim h6t ciju dang bå't ch<_1t nudng l~i vdi nhau, bOa nh~p lån nhau reo vui hi~n bOa cung ngan ngan, tric;!u tric;!u månh Vl,J.n kim cudng troi tren m~t nude song Kien anh v~ng båo quang lå'p lanh.

tam

Hoai nhO' trong chu6i ngqc nga DiJi toi l!IU luye'n nhilng ngay qua Vuiln cay xanh trcii mau tL((Ji tat Ruqng lua vang thdm sdc mqn ma NM M~ chdu chdu sudng Jm um Thudng Cha sam sam ndng chan hoa !4 hoen mi mdt ngliili muon dØn Tho'ng khtf con them n6i x6t xa! (Hucmg Xua - Tho: HG)

Tu6i thd eua anh em chUng toi hu<lng an m~;tch phU sa ng<;>t mat cua s6ng nu~e song Kien; eua hudng thdm tirng Dl,! bOng cåy v6. sua truy~n dåi vao xuån r9 trai chin oån sum se ehen tang la tim xanh tham thåm. Tbem nii'a,

99


cånh v~t thien nhien r<)ng ldn bao la da chå't chU'a khå nang ti~m tang suc s6ng tham thuy, muon muon mau sifc ngay dem nuoi ldn hlnh hai anh em chUng toi, t~o d~g tirng chu6i h~t ca dao m<)c m~c. chå't phåt trong tam Mn; khie'n cho slf blnh di. hi~n hOa trung di~p c6 khåc nao h<1i tM que hu<1ng ån kin tuy rång an tf1.1 n<1i chåu thån nhu'ng rna luon luån htu, luon å'p yeu tirng tinh du thu~n tinh Clia tri hu~ tinh ta'n, Tir bi. Tirng bu6i sang sdm, anh em chUng toi tung tang doi chiin di duoi hai hang cay trai, ben lu6ng cåi da y ca hQp doan vui ve n6i cu'<Ji cung cac b~n tren con du<Jng mon nho, qua be'n do ngang trong man su'dng mong, dån de'n ngoi tru'<Jng VInh n~m c~nh con du<Jng ldn mang ten vi anh hii.ng khang chie'n Nguy~n Trung Tf11c cho'ng th'fc dan Phap. 6i, bie't n6i sao cho he't ngan bOng mau m~fc tim thu'<1ng thu'<1ng ... C6 phåi m<)t eau th<1 cua thi nhån sang tac kinh dång len que hu'<1ng, len Må u Tir, hay tie'ng dan d<)c huy~n. gi<,>ng sao vU.t cao du'<Jc dan, ngan ho~c ngam trong dem vång n<1i xU' l~ que ngu'<Ji, ciing dii lam cho ke lang tii' thånh th6t r<1i giQt l~ nhd thu'<1ng co' qu6c tir thua nao mit mu xa cach?

Tam con chdt chlia bie't sao cung D6 Tlzcii Sc!n day Ngu6n nu<Jc dr5 ffinh hai n&y c!nM~

an Cha. (M~ T6i- Tho: hg - Tran Phvoc Tvang)

Vii tf1.1 xoay tron, the' nhan chia ra thanh m<)t nam, m<)t nam chia ra du<Jc them b6n mua; nhung chiic chiin m6i mua nhu v~y (trong tam linh toi) se la mua Xuan, c6 them v6c dang g~y g~y ciia ngu'C1i M~ hi~n kinh yeu va y quanh f11c rcr. D6ng th<Ji, tucSi th<1 toi eling theo d6 hoai hoai trong sang nhu' day tinh ha nglf tq theo tu6i d<Ji - ciia kie'p ngu'C1i, rna th<Ji gian am th~m g~m nha'm cho hao mon, tan phai v<)i va! Nui Sam, thång dh Xuan Nham NgQ 2002

Thudng biet lam sao hlnh bong M~ G&y nhom Hq.c dW!g &ing mong manh Triu vai n<fng gcinh diJi troi nrfi Olin thucJng bq.c t6c sang long lanh M~ toi tcim-bo'n dai nien ky

6, tam-b5n niim mqt CUQC diJi D&u diii ndng mua cung ham s{/m. Giong khoai nudng sdn ... cJuing hl ngdi Chdt ngdt hy sinh tron tinh nghia Ch6ng con mqt dq. voi tlzudng yeu Sang sang canlz clz&y den dcJn le Am th&m cayddng Mf/ colieu! Mf/ vui theo tie'ng cuiJi con Ire Ngoai hiln vang toa cinh trang d&y Trai vu saa cdng thdm da mong Con u5ng no .,.ngon gzac nong say

..

Dem ngay nghe mai tie'ng chuong Dåu thång tr<)m cu'op nghe thu'<Jng ciing xieu Lam con ba't hie'u da nhi~u Luon nghe chuong ciing nuong chlu m~ cha S6ng d(1i b<)i b~c. dieu ngoa Chuong kh<1i mai eling hi~n hOa d~ th1t<1ng Nhllilg ai dau khcS tlnh tru'C1ng H6i chuong dnh thU'c he't Vu'<1ng va'n s~u Nhllilg ngu'C1i long d~ hi€m sau Nghe chuong r6t ciing Mi d~u thi~n tam Ngu'C1i vl nong c~n l<J Mm Nghe chuong r6i eling am tMm sii'a sai Ngu'C1i hay chia re, che bai Thu'C1ng nghe chuong ciing c6 ngay thu'<1ng nhau Chua la ca i thi~n lam d~ u Bao d<Ji cU'u khcS nhi~m mh huy~n vi. Nguy~n Thli<1ng Qu~

(*) L<Ji cua nha van Nguy~n Khåi (mien Bac Vi~t Nam): ... "Chiia la cai tlzi~n cila lang ... to'i mqt h6i chuong, sang mqt h6i chuong, thling dn cuop nglze chuong mii.i ~ cung co'I''-~· uc twz tam ng ~z~z· z cp. C'o cdm dll~ e an, co'PhAdlii!X q.t e e nguiJi ngqm lq.i khcic ngay, lqi hdn lanh til te'klzOng dau bdng" ... A

M~di

an nghia hoai an nghia

100

Phåp Åm Xulio Nhlim Ngo 2002


tieng hat Anh Khoa vdi dem van ngh' eau trQ dong bao bi IQ ll:Jt tQi mien Tdy Nam Phen- am ap tlnh nglloi Vao trung tuån thång 10/2001, Cbi H()i PMt Giåo Vi~t Nam ThcSng Nhåt (CH .PGVNTN) t~i Bergen dt1 dinh t6 chUc cu()c l~c quyen, M ctfu tr<,:f cho d6ng bao t~i rni~n Tåy Nam Phån Vi~t Nam dang kh6 sd vl n~n h;~t. Le ra cong tac nåy du'<Jc tht1c bi~n tnrdc d6, sau khi bie't nhung tin tue tbien tai hoanh hanh da lam kho'n kh6 d6ng bao ruqt th!t. con t~ h~i hdn cac nam tnrdc. Nhung lån trude, Cbi H9i da tich ct1c tri€n khai cong ta c mqt cach nhanh ch6ng, ngay sau khi båt du'<jc tin til' Giiio H{)i, tu biio chi, internet, v.v ... Nhu'ng nam nay, m()t thu~n duyen va ciing la m()t thU' thach ldn de'n vdi CH.PGVNTN t~i thanh pho' Bergen, Na Uy. Vua tie'n hiinh mua can nha d€ dimg lam ngoi chiia dh tien cho d6ng bao Ph~t tU' t~i dåy, thl tin tue tbien tai tu Vi~t Nam d6n d~p dua tdi. Ban Chåp Hanh CH.PGVNTN phiii lam sao båo dåm cong tiic Ph~t st1llin cong tac xa hQi du<jc tie'n hiinh song song cach to't d~p. Ban Chåp Hanh (BCH) quye't d~nh moi them nhii'ng ngu'oi nbi~t tam, tang cuong nhan lt1c vao ph1,1 giup cho s6 thanh vien cii cua BCH; hy v.;>ng di~u bOa du<Jc cong vi~c cang ngay cang da doan khi ngoi chiia thanh hlnh. E>ung thoi di€m BCH ~nh tie'n hiinh cong CUQC l~c quyen, thl ciing du'<Jc bie't tin ChU.a Khuong Vi~t t~i Oslo dt1 cijnh t6 chuc dem van ngh~ gå y quy xåy dt1ng thap. Ca si Anh Khoa se g6p ml!.t trong chudng trlnh nåy. Thu<jng T.;>a Thich Tri Minh, Giiio H()i Trudng Giao H()i Ph~t Giao Vi~t Nam Tho'ng Nhåt t~i Na Uy vU'a g.;>i di~n biio tin, vua khuye'n khich BCH t<;ti Bergen co' gång xuc tie'n pho'i h<,1p cong tiic ctfu tr<,:f d6ng bao bi kh6 n~n. Chl con hai tuån nua chu'dng trlnh van ngh~ t<;ti Oslo se du<jc t6 chuc. Vdi St1 di~u d()ng khån cua d~o hii'u Cbi H()i Tru<lng Nguy€n Van Thung, BCH m<l cu()c h.;>p tlm phu'dng cach to'i u'U. Tinh thån bu6i h.;>p du<Jc neu len la "D6ng hudng si!n sang ung hQ bdng tai wjt mqt cach

rqng riii nhu nhilng niim qua dii cho thay kei quå, tq.i sao BCH khOng g6p suc them .. " The' la phudng an t6 chuc bua cdm xa hQi thiinh hlnh vdi chudng trlnh van ngh~ c6 ca si Anh Khoa g6p m~t dua vao thåo lu~n. Nhung kh6 khan du<Jc neu len nhu thoi gian qua gåp rut. Chu<1ng trlnh van ngM cua Gia E>lnh PMt TU' E>uc D1,1c chua chuån b~ du<jc tie't IDl,IC dS pho'i h<;1p, m()t s6 thanh vien BCH b~n vi~c rieng v.v ... Nhu'ng cbie'u theo tinh thån tren, nhii'ng ngu'oi con l~i quye't tårn ra suc vi d6ng bao d Vi~t Nam dang kh6n khG vl thH~n tai, vl d6ng hudng t~i Bergen dang khao khat van ngh~. Tu d6, ta't cå cung nåm tay nhau quye't tam tht1c bi~n m1,1c

Phtlp Åm Xulln Nham Ng<;> 2002

tieu da dua ra. Kh6 khan se cung nhau chung lu'ng giåi quye't. Ngay t6 chUc du<Jc quye't cijnh 04/11/2001. The' la tåt cå lao vao cong tac båt kS thoi gian. Bån than t6i du<Jc d~o hti'u Cbi H()i Tru3ng moi di~u khi€n chudng trlnh. Vl tlnh nghia vdi d6ng ba o kho'n kh6, toi nh~n loi nhu'ng long råt lo au. Chua c6 m()t y ni~m v~ cac tie't rn1,1c, chu'a tung tie'p xuc vdi ca si Anh Khoa; di~u khi€n m()t chu'dng trlnh cho tr.;>n v~n trong di~u ki~n nhu v~y. khong phåi la chuy~n d€ dang. Chua n6i de'n st1 thanh cong tu'dng d6i lam hiii long khan giå luon luon kh6 tinh, dn phåi dåu tu nbi~u thoi gian d€ pho'i h<jp cac tie't rn1,1c cho th~t khit khao . Sl,l' lo liing cua toi c6 m()t phån d6i vdi ca si Anh Khoa nua. Toi da tii'ng say me nhii'ng tinh khuc do anh trlnh ba y trude nam 1975. Nhu'ng til' khi ~nh cu' t<;ti Hungary anh con moi tnri'1ng dao luy~n gi.;>ng båt cua anh hay khong, toi khong bi~u ro . Va thoi gian ngbi~t nga nito bie't tha ai, du tårn long yeu ngh~ thu~t c6 tran då y de'n då u ciing the'.

*** Du lo lång bao nbieu di nua, thoi gian hai tuån 1€ qua råt nhanh. ThOi thl cu n.Mm milt dua chån, hy v.;>ng se du<Jc st1 cåm thong tU' khan giå ne'u c6 tbie'u sot. Va c6 di~u me tin mong manh, du'<Jc .. t6 dai . Tl,l' an di nhu' the', nhu'ng khi bie't sd qua ijch trinh di chuySn cda ca si Anh Khoa, toi cang lo liing hdn. Til' Hungary, anh de'n Oslo, thd do NaUy, chu'a du'<Jc nghl ngdi, da sang E>an M~ch vi c6 ngu'oi moi huong dån du ijch m()t veng Bile Åu. Tr<l v~ Oslo di€n ngay thu båy 03/11; sang bOm sau bay de'n Bergen chl cach gio khai m~c chu'dng trlnh vai tie'ng d6ng M. Toi du mong anh c6 du suc khoe dS c6 thS vu'<,:ft qua l O tie't m1,1c do anh lam tr1,1 c()t cho chudng trlnh t~i dåy .. Bie't st1lo liing cda toi, sanh tam ly; d~o hii'u Cbi H()i Tru3ng "ra l~nh" toi hudng dån, cbieu dai bu6i an trua cho gia dinh ca si Anh Khoa. E>ay la ciich t~o cho toi tie'p c~n m1,1c tieu, hå u c6 thS trao d6i, tam tinh voi ca si nåy; til' d6 t~o thu~n l<,1i cho toi c6 d~ tai n6i ... tu6ng b1,1ng tren san khåu. Tren du'C1ng de'n trung tam pho', toi gidi tbi~u sd qua cac quan an, nha hang. Toi d~c bi~t nhån m~nh de'n nha hang Thåi Lan vl ndi d6 thuc an du'c;fc che' bie'n tu'dng dO'i h<;'p kh~u vi va gia cå... nh~ nhang. Cau trå IC1i cua Anh Khoa khie'n toi gi~t minh va long cåm me'n vdi anh tang len gåp bQi.

101


Anh n6i: "Du c ho m6n an ntJi d6 ngon nhu ngl! thi~n. toi cilng tåy chay. Bdn than t6i tuy kh6ng phdi la boatpeople, nlzung t6i dau cdi dau chung cua nguiJi vuqt biln, khi dqc, nghe chuy~n hdi ttJc xu Thdi qud da man vrJi d6ng bao minh" H<1i que, toi c6 vdt vat: "D6ng chu nha hang la nguili Tau .. "

y vrJi Anh Khoa,

nhung

"Du the; nhung xin anh c ho to i den nr1i khdc. Hq nau m6n Thdi phdi nMp cdng it nhat vai gia vj difc bi~t til xu n&y... Du biet ngon, re; nhung () Hung toi ciing kh6ng mua. Toi kh6ng mu5n lam giau cha mqt quoc gia da dung duiJng bqn thU dqi lot nguiJi, da hanh xå tan bq.o vrJi nguiJi Vi~t tim Il! do." Chl m9t vai trao d6i nhu' v~y; toi vil'a quy me'n anh, vira vui vl se c6 chuy~n ... n6i tren san khåu. Nhu'ng tru'dc he't, toi hc,>c du<Jc tir anh bai hc,>c v~ tårn long d6i vcri d6ng bao ru9t tbit.

*** Chu<1ng trinh van ngM sau d6 thanh cong khong ngC1. Tie'ng hat ciia m()t s6 em trong gia dlnh PMt Tii' Due D~J.c bom d6 nhu khdi sifc hån, ha y bon mc;>i khi. Khong gian ciia thinh phOng Mm d6 nhu' u'dp hu'dng, khan giå sao ngu'C1i nao ciing d~p f11c ril Tåt cå nhC1 gic,>ng hat tuy~t vC1i ciia Anh Khoa nang len theo su6i nh~c. Anh hat khong bie't m~t, chu6i ngan rung don da, lån h<1i sung man nhu' thud xu'a, Vu'<Jt tr()i chinh anh trong cac video Paris by Night roa anh da g6p m~t. Horn d6 gic,>ng hat ciia anh da thu Mt khan giå tir gia de'n tre. Day la di~u khie'n toi vo eling thich thU. Nhln nhii'ng ngu'C1i tre tu6i ldn len O" xu ngu'C1i, c6 m9t s6 khong srr dvng nhuån nhuy~n ngon ngii' Vi~t Nam, dang say roe ng6i nghe anh hat, long toi dang len ni~m cåm khai l~ lung. TMt v~y. vcri lop khan giå lon tu6i, doi khi ngu'C1i ta thu'd"ng thUc ngh~ thu~t bång nhii'ng hoai ni~m thC1i di vang. Nhu'ng khan giå tre tu6i, nhåt la nhii'ng em s6ng va ldn len t~i håi ngo~i de'n voi ngh~ thu~t råt vo tu', cong bling. Va Anh Khoa da chinh phvc gicri tre bång gic,>ng hat vån mu'<Jt roa quye'n rii cua anh. Horn d6 anh lam cho gidi tre hi~n di~n say dåm nhii'ng ca khuc Vi~t Nam. He,> da tlm toi trong giC1 giåi lao hOi tham ca si Anh Khoa ra v~ bling ngo nao khi chu'dng trinh ke't thuc. Tåt ca mu6n g~p gi'J anh d~ to long ai ro(). Sau cu9c hQi y chåp nhoang, chllng tOi quye't djnh mC1i ca si Anh Khoa nan l~i sau chu'dng trinh, d~ tie'p xuc vcri khan giå da to long u'U ai de'n anh. Khong ngC1 cu9c g~p gi'J keo dai vl gidi tre dua nhau xin chii' kY lu'U ni~m. TMi gian mu<Jn thinh phOng da he't roa khan giå khong ch!u ra v~. Nhii'ng ngu'C1i lue trude mua ve de'n vdi chu'ong trinh trong vai tro m9t khan giå ijch sl;l', quån ao sang trc,>ng, da eling nhau giup di'J ph~J. dc,>n d~p

102

hQi tru'C1ng. Di~u nåy khie'n cho ai nhln vao ciing phåi cåm d9ng. Cåm <1n Anh Khoa da lam tlnh ngu'C1i n6ng åm h<1n qua tie'ng hat ciia anh. Mc,>i ranh gidi ciia ngh~ si va khan giå da x6a nhoa. M~c k~ con tuye't dån mua day d~c, m~c k~ cai l~nh mua dong Na Uy, ngu'C1i ngu'<1i keo nhau de'n nghe anh hat. Ke't qiia th~t dang khich l~. Con s6 200 khan giå cho m9t bu6i t6 chUc v()i va lue giao mua la m9t xac d!nh. Ngoai ti~n Mn ve, khan giå da iing hQ 15,150 kr vdi u'dc nguy~n them m()t manh ao, m()t mie'ng cdm cho d6ng hao hi lii l~J.t t~i Vi~t Nam. T6ng ke't mc,>i chi thu, s6 ti~n lC1i 25,616 kr du'<Jc chuy~n he't v~ Giao H()i PMt Giao Vi~t Nam Th6ng Nbåt t~i Na Uy M gd"i v~ Vi~t Nam gåp, cho kiP d<Jt cli'u tr<J. Horn nay, ng6i vie't l~i hån tu'<1ng thu~t nåy, hinh ånh dang me'n cua ca si Anh Khoa va gia dlnh anh nhu' hi~n ra tru'dc m~t. Da xa ngay t6 chuc bua cdm xa hQi c6 ph~J. di€n van ngM d6, vån c6 ngu'C1i trach m6c: T6 chUc cong vi~c til.' thi~n quy mo nhu' v~y sao khong thong ba o sdm va r()ng ra i hån. Chi Hl_) i ro i se trå 1C1i h<Jp ly, nhu'ng chiic nhung ai khong c6 dip tham dl! dem d6 se hoai tie'c nu6i. He,> tie'c he,> khong c6 duyen g6p phån trong cong tac cli'u tr<J dong båo hi lii lvt t~i que hu<1ng va ciing tie'c cho mlnh bO li'J cd hQi d6n nh~n tie'ng hat tuy~t v{1i ciia ca si Anh Khoa.

Minh Tuy~n

Ph~m

Phti Minh

chlm trong cdn ml}ng Cu6n theo ldp b~J.i phil sinh Må nhu' c6 cå chinh mlnh O" trong Cai quay hling tit tren khong Con ngu'C1i dau da thoat vong å y sao Hay nhln dåt thåp trC1i cao NguC1i nhu h~t eat chim va o hi~n kh<1i Lenh denh bao d<Jt s6ng doi Ngu'<1i nhu chie'c la choi voi giii'a dong Nhii'ng 1C1i PMt d~y nhcr khong? Chllng sinh nu'oc måt hån long hi~n kia Loanh quanh m()t coi di V~ Voi hao h~ lvy he'n roe xoay vån Mai tlm vi€n ånh phil. van Buon vui theo vdi nhung lån riii may Ngu'<Jc xuoi trong coi dC1i nay Nhung dem vc,>ng tu'd"ng, nhung nga y san si Du'<Jc thua - thua du'<Jc bU tri Du<1ng tr~n me måi hu'dc di ra r<1i B6ng eau da nga cu6i trC1i Chim trong con m<)ng ch<1i v<1i b6ng ta ...

Van Nudng

Ph:! p Åm Xuiln Nh!im NgQ 2002


b~n dQc g6p

y v~ vi~c treo cC1

kha'u hay l~ dai. Trong tru'ong h<:fp nay, tl;li v! tri hanh l~ nen c6 hai til,l (hay gia), cC1 khåc c} hai ben san khilu hol).c l~ dai, cC1 bån xu nåm c} cM vi (ben phai. tU gia co tr6ng xu6ng c6ng chung)

Toi di tham dl;l' cåc t6 chUc etla hqi doan trong cqng d6ng ngu'ai Vi~t etla chllng ta tl;li cac ndi thuang thåy vi~c treo ho~c sti' dl;lng ca khong du'<;fc tho'ng nhilt, muo'n treo hay dl;l'ng ca c} v! tri nao ciing du'<;fc. Toi ciing c6 l~n g6p y vdi ngu'ai t6 chll'c nhll'ng khong ai nghe ! Mai Mn nay, toi d<;>c c} båo Ung Van so' 221 Xuan Nhåm Ng<;> thang 1.2002, toi thå'y m1:1c nDqc giå tluic mifcn do Rut Chl ph1,1 trach, c6 th€ trå lai eau Mi etla ong Doan K.håi c} Texas CHoa Ky) nen toi chep ll;li nh<1 Phåp Åm dang tåi. Ne'u cac hc?i doan etla chUng ta tha'y dung thl nen thl;l'c hi~n cho d6ng nhilt. Bao Ung Van trå lai khong khac nhu' sl,l' hi€u biet etla toi qua n Nghi thlic quo'c te' vi quoc kY nhu' sau: .... . ''Trude he't vi~c treo ca phåi theo cM v! va khach v!. CM v! la v! tri treo cC1 etla nu<Jc cM nha; khach v! la v! tri treo cC1 etla quo'c khach, ho~c c<1 etla mQt ddn v! nho hdn (tlnh bang . quan dqi. dean th~ .. ). Ca c la co luon luon bång ci:'J nhau (tinh thea chieu ngang) Tbi d1,1: Trong cac bu6i l~ trong c(>ng d6ng Vi~t Nam tl;li cac nu'<Jc tl;lm dung c{1 bån xll' (Canada. My . Anh . Phap) c} chii v!. c{1 VNCH c} khach v! .

Nguy~n VAn CtiO'ng

CHU

y MIEN PHi

CHU

y MIEN PHi

Con cal 6ng ba c6 v6n de ve nghl~n ng{lp ma tuy? 6ng ba c6 v6n de vdl hang x6m? 6ng ba g{lp kh6 khdn vdl cd quan ba o nhl (tre em)? 6ng ba g{lp kh6 khdn trong lien h~ vdl phong xd h(;l, hay cd quan an slnh? 6ng ba hay cac bQn tre can nguol no l chuy~n. tlep xuc?

Chung toi c6 thi giup!

- Ne'u treo tren hai c(>t rieng bi~t: hai c(>t phåi bång nhau, cC1 cM v! ben phåi, cC1 VNCH ben tråi (nhln tu vi trf treo

Xin g9i di~n tho:;ti s6 22.177252, cho tie'ng båo hi~u slin sang r6i thl quay tie'p s6 113 (du'ong day n9i b9, khong lien quan gl tdi duong giay cffp CUu ca). Chung toi lam vi~c tir 17.00 gid cho dtn 22.00 gid våo cac ngåy thd hal, thd

co. tr6ng xu6ng c6ng chung)

tlt va thd sau hang tuån.

- Ne'u hai la co cåm chung tren m(>t gia, ciJ cM v! ben phåi, co VNCH ben tråi (tr6ng tU gia co xu6ng c6ng

Khi tie'p xuc vdi cht1ng toi, quy ong ba va cac

a. TrtiO'ng hqp treo tren trt}. hay cairn tren gia - Ne'u hai lå ca ciing treo tren m(>t c(>t, m(>t day: cC1 chii v! treo pbia tren, c{1 khach v! CVNCH) treo pbia du'di .

chung)

- Ne'u hai la ca båt cheo nhau, la co cM vi ben phåi, ca VNCH ben trai (nhln tU gi6 co tr6ng xu6ng) - Ne'u ba co treo ten ba c(>t, ho~c dm chung tren mqt gia, cC1 cM v! nåm giii'a, co VNCH nåm ben phåi, cC1 thll' ba nåm ben trai (tr6ng tU gia co xu6ng c6ng chung) - Ne'u c6 tit bo'n c{1 trcl len treo tren bo'n tf\1, ho~c dm tren gia: cC1 cM v! nåm ben phåi, Cl;lnh la cC1 VNCH r6i t<JI ca c ca khac (nhln tU gia co xu6ng c6ng chung) b. Trong trtiO'ng hqp di~n hanh - Ne'u hai cC1 do hai ngu'oi dm di tru'dc doan di~n hanh: ca cM vi ben phåi, cC1 VNCH ben trai doan di~n hanh - Ne'u ba co do ba ngu'C1i dm: di ngang nhau, co cM v! di giua, co VNCH di ben phåi, co khac (co m.Joc thu ba. ti~u bang. hay quan ky) di ben trai - Ne'u Mn ca trcl len do bo'n ngu'C1i dm di di~n hanh: co cM vi di tru'dc cbinh giii'a. Co VNCH di hang nhl, cbinh giua. Oie co khac di d' hang thu ba. c. Tren ban thO' t6 qu6c Bay la tru'ong h<;fp d~c bi~t. vl la ban thC1 til quo'c Vi~t Nam nen chl c6 co VNCH, du ban thC1 nåm giua san

b:;tn c6 th~ khong dn n6i ten, ne'u thffy bfft ti~n.

Chung toi giup d<J quy d6ng hudng Vi~t Nam (J Na Uy V~ cac vffn d~ lien quan de'n cac cd quan: Xd HQI - An Slnh - Lao f>Qng - Båo v~ Tre Em - HQc f>uong - Cånh Sat -

Nha Ngoc;1i Kleu - Suc Khoe Tam Thdn ...

Chung toi la ai? - Quang Hang t6t nghi~p Tru'ong Cao B!ng Xa H9i (VBH Oslo) va c6 nhi~u kinh nghi~m lam vi~c trong cac trung tam xa hQi eling nhu' nhi~u nam thong djch cho cånh sat, toa an, v.v ....

- Uy~n Uim t6t nghi~p nganh Nhan Chung Xa H9i H9c t:;ti Vi~n B:;ti H9c Oslo, c6 nhi~u nam nghien cU'u v€ nguoi Vi~t t:;ti Na Uy va Hoa Ky. Ngoai ra Uyen Lam con la Tru'CJng Ban cua Dlf An Tre 2000.


,

,

?

,

CAO PHO & CAM T~ Chung toi dau ddn Bao Tfn cung than b~ng quycfn thu(.)c, b~n hi1u, ~o hfl'u, Ph~t Tlf xa g~n o VietNam va håi ngo~i, than må u, nh~c må u, ba n(.)i, ba ngo~i cua chung tOi lå :

Ba Quå PhQ Nguy~n Tri Blnh, nhii danh Phan Thf En, phap danh Di~u Ng{l. E>a th(t l(.)c t~i ttt gia o xa Tan Tue, huyen Blnh Chanh, thanh ph6 SaiGon, Vi~t Nam va o ngåy 07.09.01 (nh~m ngay 20 thang båy Tan Ti), httchtg thq

83 tudi. L~ An Tang då dttqc elt hanh va o ngåy 09.09.2001 (nham 22.07 Tan Ty)

Ddng tMl chUng t61 ciing xin chan thanh cåm t~:

,

?

CAO PHO & CAM T~ Gia dlnh cb-lng tOi vo cung thttdng tl€c Bao Tfn cung than b~ng quycfn thu(.)c, va b~n hi1u xa gc1n: Ch~ng, Em, Cha, Ong etla chung toi lå : OngVO Tlf Phap danh NGUYtN NGHJ Sanh niim Quy D~u (1933)- Ba t~ the" va o ngay 23.01.2002 (nham ngay 11 th6ng 12 Tan Tv.). Httchtg thq 69 tuli'i. L~ an tang då cå hanh va o lue 9 giC1 sang ngay 29.01.2002 t~i Oslo, Na Uy.

- Quy cd quan, Bart Nganh, Hang Xttong t~i VietNam. Ddng tMt cbllng conlchUng t61 xin ch§n thanh - Chtt Tang Ni thul?c ca c Chua t~i thånh ph6 Så i GOn: Chua Lien Hoa, cåm t~J: Vinh Phttdc, Tam Båu, Ta Quang, Phap Ta'n, Phap T~ng, Giac Ng~n, - Thttqng TQa Thich Tri Minh, Vi~n chu chua Thich Ca, Ph6 Quang, Båo Lien, Phap Hoang, Kim Sdn (Stt Co NgQc Khuong Vi~t, chtt Tang Ni va ba con Ph~t tlf Thanh, Chuc Phttdng va Huynh E>e). Ca c tjnh th(t: Hue Minh, Phttdc Hue, thu(\c Giao H(.)i PGVNTN t~i Na Uy. Nh~t Minh. Tu Vien Thien Hoa (Long An), Chua Phttdc Bi~n (Long - Quy vi ~i di~n ca c H(.)i Boan, Boan ThS, Te; Khanh), Chua Ta Ån (Hue), Chua Khuong Vi~t (Na Uy), Chua Quång Chåc t~i Nauy. Httdng (Ban M~ch), Chua Vien Giac (E>åc), vå m(.)t s6 Chua khac t~i Viet - CUng thong gia va ba con, b~ng hilu xa gc1n da Nam ciing nhtt t~i hå i ngo~i ... di~n tho~i, phung diSu, chia budn cilng nhtt cc1u - Hai hQ ~o Ca o Bai xa Tan Tue va An Phu Ta y va T5 Blnh xå Tan Tue. nguy~n va tiSn dtta linh cåu etla Chdng, Anh, Cha, - Quy Tå Chåc: CPQGVNLT, Lien Minh VNTD. Ong etla chung con/chung toi dSn ndi an nghi cuO"i - Chi H(.)i PGVNTN t~i Rogaland va GBPT Båe Minh (Stavanger) cung. Xin chan thånh cåm ~va tri an stf quan ta m - Ban Httdng Dån GBPT-Åu Chau va BHD GE>PTVN t~i Na Uy. nå y d6i vdi gia dlnh chung con/chung tOi. - Quy H(.)i Boan: H(.)i Ca o Ni en NVTN Rogaland, H()i Cåu Trq Benh Nhan Phong Rogaland, Chi H(.)i NVTN Rogaland, H(.)i Thanh Tin Lånh, Phong Trong lue tang gia b6i r6i chi{c chi{n khong thS Trao Giao Dan VNHN, H(.)i Chuyen Gia, C(.)ng B6ng Cong Giao VN, Linh tranh khoi nhfl'ng di~u sd xwit. Kinh mong quy vi M1,1c Le Hdng Phuc va gia dlnh. niem tlnh hoan hi cho. - Sui gia hai hQ etla Con Cha u va ta't cå than b~ng quycfn thu(\c, ~o hi1u xa Tang gla ddng kfnh bal t~: g~n (j Viet Nam, (j håi ngo~i, va Na Uy E>å Mn Phan Vu, Phung Bicfu, C~ u Sieu T1,1ng Ni~m, di~n tho~i tham hoi, - V<J, ba quå ph1,1 Vo Ttt, nhii danh Bui Thi Hue chia bu6n va ti~n dtta Linh Cåu dSn ndi an nghi CUOl ding. Phap danh Nguyen Lien - B~c biet chUng toi vo cung cam dn Quy Thc1y Thien L~ c, Minh Duyen, - Chi V o Thi Lien, cung chdng va ca c con Stt Co Nhtt Phttdng, Quy Ni Co (j ca c Chua khac då gi up do gia dlnh chung (Boston-USA). con chu toan cac nghi thåc Ph~t Giao (Cc1u An, C~u Sieu, ... )va bu6i L~ - Trttong nam Vo E>inh - Phap danh Nguyen CUng DttC1ng Trai Tang dttqc hoån man. Long. *Con dau Le Thu. Trong lue tang gia b6i rO"i, chi{c chifn c6 nhi~u sd sua't, kinh xin quy vi *Cha u n(\i: Vo Le Bong Phttdng, Vo E>ong mem tlnh tha thå. Nghi, Vo Bong Quan. - Thå nam Vo Hoang - Phap danh Nguyen Kim. Tang Gla Ddng Kfnh Bal T~J: *Cha u n(\i : Vo Tttong. - Tnt{jng Nu: Nguy~n Thi Ånh cung ch6ng vå ca c con t~i VietNam. - Thå nfl': V o Huy~n Tram - Phap danh Nguye n - Thå Nu: Nguy~n Thi Trå i cung chdng va ca c con t~i Vi~t Nam. Dtt (U c E> ~ i Lqi). - Thå Nu Nguy~n Thi Thoan (pd. Nh~ t Tl't) cung chdng va ca c con t~i *Con r€ Ngo E>åc Lttqng. Stavanger, Na Uy. *Cha. u ngo~i Ngo Båe Vinh Thuc1n. - Thå Nam: Nguy~n NgQc Be vå ca c con t~i Nh~t Bån. - Thå nu: Vo Lan E>åi - Phap danh Nguyen Y -Dau Hi~n la Ba Quå Ph~,~ Ph~m Thi NgQc H6ng (pd. Dieu Tam), ca c con (USA). ~i VietNam. *Con r€ Ngo Tn1C1ng Chi. - Tht1 Nam: Nguy~n Tri Phai eling VQ va ca c con t~i Vi~t Nam. * Cha u ngo~i Ngo Duy Khang. -Ut Nu Nguy~n Thi Thtly cung chdng va cac con t~i VietNam - Con trai ut: Vo Hiep.

Di Phap Åm mai mai dlt<jc ph~c

d€"n s6 d6ng d()c giå, Ph~t td' eling nhtt vån la cd quan ng6n lll4n chfnh thdc ctia Giao H()i PGVNTN t~i Na Uy, trong khi Giao H()i va Chiia Khu6ng Vi~t con nhi~u Ph~t slf quan trqng khac can phåi lam. Vå l~i ti~ o in bao ciing nhlt cltdc gdi bao cang lue cang cao. Phap Åm lu6n mong mol va y~u eau: - Quy d()c giå xa ciing nhlt gan, khi co di chuyin hay thay d6i dja chi, vui long th6ng bao v~ toa so~n kjp thiYi di tranh bao bi gd'i trå l~i. - Ta't cå quy vj tir nay n~n c6 gtlng dog h() ti~n bao va c6 gtlng gdi th~ng vao trltdng ml}.C Postbank s6 0532.334.9578. Thanh th~t cam do quy d()c giå. VI}.


PHÅNUU

PHÅNUU Trong thCii gian qua Giao Hi;>i PGVNTN va Chua Khuong Vi~t Na Uy, bu6n:

nh~n

dtt<;1c ca c tin

Thlin mau cua d!Jo hdu Nguy~n Tht Thoan (Stavanger, Na Uy) la C"Q Ba Quå Ph"Q Nguy~n Trf Blnh, nhil danh Phan Thf En, phap danh Dl~u Ng'l. E>å tha't le>c våo ngay 07.09.2001 (nh~m ngay 20.07 nåm Tan Ti), t!)i Blnh Chanh, Vi~t Nam. Thttqng thq 83 tudi. - Than mau chi Dlnh 'fh! Nguyen, la nh!)c mau cua anh Nguy~n Tli'n Vlnh (Bergen, NaUy) lå CQ Ba Dlnh Nguyen Hdng, phap danh Dl~u Cbanh. E>å tir tr~n va o ngåy 14.10.2001 (nh~m ngay 25.08 nåm Tan Ti). Thttqng thq 89 tudi. Than mau cua d~Jo hdu BUi Kim Hung (Fredrikstad, Na Uy) la CQ Ba Ph!!m Thf Thln, phap danh Dl~u Hoa Sanh ngay 19.08.1928 (M~u Thln). E>å tir tr~n ngay 11.01.2002 (nh~m ngay 27.11 Tan Ti). Httdng thq 74 tudi. - E>uc Lang Quan cua d~Jo hdu Bul 'fh! Hu~ (Oslo, NaUy) lå D~Jo hdu Vo Ttt, phap danh Nguyen Nghl Då t!) the' ngay 23.01.2002 (nh~m ngay 11.12 Tan Ti), t!)i Oslo, NaUy. Httdng thq 69 tudi. - Httdng llnh Dl~p PW Bilng, sinh niim At Mui (1955). E>å tit n1;1n t1;1i Lillehamar, Na Uy. ngay 23.01.2002 (nh~m ngay 11.12 nåm Tan Ti). Httdng dttdng 47 tudi. - Than sinh cua d~JO hdu Nguy~n Httdng H11u (Raufoss, Na Uy) la CQ Ong Nguy~n Httdng Th6n. Sanh nåm Ky D~u (1909). E>å tlf tr~n ngåy 25.01.2002 (nh~m ngåy 13.12 nåm Tan Ti). Thttqng thq 89 tudi. - Vong llnh Nguy~n H11u Thånh, sanh nåm At Mui (1955) -la con cua Ba Qua Ph1,1 Ph!)m Thi Kim CUc, va la anh cua E>C~i Due Thich Vi en Giac (Chua Khuong Vi~t , Na Uy) - vi:ta tir tdn t!)i Trondheim, Na Uy vao ngay 29.01.2002 (nh~m ngåy 17.12 nåm Tan Ti). Httdng dttdng 47 tudi. - Httdng llnh Tr~n Ngqc Anh - sanh nåm E>inh Situ (1937) la than sinh cua d~Jo hdu Tran Nhlin Tri, vi:ta tlf n!)n t!)i Vi~t Nam. Httdng thq 65 tudi. Chung toi xin thånh kinh d6ng phan ttu cung ta't ca ca c gia dlnh quy dl;~ o hllu l PMt Ilt neu tren va tang quye'n. E>6ng nguy~n du ta't cå httdng linh (Nam/Nil) som sieu thång tinh di;>. - ChVTång ChOa KhuOng Vi~t- BDH. GHPGVNTN Na Uy- BBT. Phåp Åm

Trong thCii gian qua CW HQI PGVN Thd'ng Nha't tl;li Porsgrunn va Skien (Na Uy), nh~n dtt<;1c ca c tin budn: - Than ph1,1 cua d!)o hllu Huynh Van Nho la CQ 6ng Huynh Phap. Sanh nåm Ky M(;:o (1939). E>å tha't li;>c t!)i Nha Trang Vi~t Nam va o ngay 06.10.2001 (nh~m ngay 20.08 Tan Ti). Httdng thq 63 tudi. - Than mau cua d!)O hilu Hoang Diic Tu:i'n la CQ Ba Trttdng Thj L~n. Sanh nåm E>inh Sttu (1937). E>å t!) the' va o ngay 06.12.2001 (nh~m ngay 22.10 niim Tan Ti), tqi Ohio, Hoa Ky. Le Di Quan tang t!)i Phan Thie't, Vi~t Nam. Httdng thq 65 tudi. - Hi~n ty cua dl;lo hilu Ng6 Thu Httdng lå D~Jo H11u Ng6 Bfch Thu, phap danh Chdn L!!C. Sanh ngay 15.04.1960 (nh~m ngay 20.03 nåm Canh Tj). E>å tlf tr~n t!)i Adelaide, Uc D1;1i L<;1i vao ngay 15.12.2001 (nh~m ngay 1.11 nåm Tan Ti). Httdng thq 42 tudi. Chung toi xin thanh kinh d6ng phan ttu cung ta't ca ca c gia dlnh quy d!)O hllu l PMt Tlf neu tren va tang quye'n. E>6ng nguy~n c~u ta't cå httdng linh (Nam/Nil) sCim sieu thiing Ph~t qud'c. Ban Tri Sl( CW H'li Ph~t Ghio VNTN tl!i Porsgrunn va Skien

Tm1 MOI THAM DV LE KY NIEM 50 NÅM THÅNH LÅP TRUONG TRUNG HOC PHAN BOl CHÅU- PHAN TIDET, VIETNAM D~ kY ni(!m 50 niim ngay thanh l~ p Tntong Trung HQc Phan B9i Chåu-Phan Thie't (1952-2002), Ban T6 ChUc tran trQng kinh moi Th~y Co, anh chj em PBC va gia d1nh bO chut thl gio quy bau v~ tham d~ ngay kY ni(!m duqc t6 chUc t~i

Nha hang FURIW A (13826-13828 Brookhurst. St, Garden Grove, CA. 92843-USA) Tir 3:P.M. dtn ll:P.M, ngay thd sau 5 thling 7 nAm 2002.

Gia ve 30 USD (cho ngu'oi l<Jn), 15 USD (cho tre em), d~ gay quy hoqt d9ng cho BTC vad~ ti(!n vi~c såp xe'p, kinh xin quy Tbay Co va cac ACE ghi danh mua ve trUde tqi: Vo Dlnh Duqc (3301 W. Sission Ave., Santa Ana, CA. 92704 (tel: 714.531-5941) E-mail: donaldvu75@aol.com. Khi mua ve xin n6i ro nien kh6a d~ BTC ti~n såp xe'p~ S~ tham d~ dong dåo cua quy ThAy Co va anh chj em se g6p phån thåt ch~t them tlnh Thåy Tro, D6ng Mon va lam cho ngay kY ni(!m 50 nåm thanh l~p ngoi tru'ong thiin yeu cua chUng ta se la ngay dang nhd trong doi. Tran trQng kinh moi (Nguy~n Hltng, PBC69)


Giåi ThlfD'ng ViØt 11

ve Au Ch8U

11

nhan 25 nam thanh lap . Chua va Båo Vien Giac tai. Dlfc Quoc tr1. giå 15.000 Euro

G

*

iai thuang Vien Giac "Viet Ve Au Chau" du<;Jc t6 chilc nhan 25 n~m thanh l~p Chua va Bao Vien Giac (tfnh de:n dau thang 01 n~m 2003), d~ cha ngu2li Vi~t t(;li cac nudc Au Chau c6 co h9i trao d6i nhCrng kinh nghi~m s6ng quy gia trang qua trinh h<?i nh~p vao cac qu6c gia ban xil.

THE L0(\1, NQI DUNG, HlNH THUC: - Bai c6 th~ viet dudi hinh thilc tru y~ n ky, truy~n k~ , tru y~ n ng~n, tu y but, nh~t ky, thu, bai tu2lng thu~t. .. - Nguoi viet tlf ch9n cle ta i va d~t ten cha bai viet (vf d~' ve tam tinh, tam slf, cu(>c doi, cu(>c s6ng, vi~c h9c, tien trinh h9i nh~p , nhCrng ky ni~m vui buon cua minh hay cua gia dinh, hoan canh dua djy den dinh w tc;~i Au Chau .. ., mi~n la c6 lien quan den qu6c gia minh dang sinh s6ng). -Moi ngu2li c6 th~ gai ba (03) bai tham dlf - Bai viet gidi hi;ln tlf 2 den 5 trang danh may - Ngu2li tham dlf: tat d nguoi Vi~t sinh s6ng t(;li Åu Chau, khong k~ thoi gian lau trude hay sau n~m 19 75, khong k ~ tinh tr(;lng tY. n(;ln hay khong tY. n(;ln, khong phan bi~t tu6i tac gia tre, khong gidi h(;ln nganh nghe. T6m IC;~i , ai eling c6 th~ viet, ai eling c6 th~ tham dlf... DIA CHi, THOI GlAN GO l BÅl:

- Bai dlf thi c6 the gai nga y tlf dau thang 01.2002 cho den cu6i thang 12.2002 , nhd ghi trang bai va ngoai bi thu: Bai dlf thi Gi ai Thuang Vien Giac "Viet Ve Au Ch:iu". - Gai den Chua Vien Giac: Karlsruher Str . 6, 30519 Hannover- Germany. Bai viet c6 th~ kem thea dia mem (d isc) hay c6 th~ gai trlfc tiep b~ng email: bao_vien _g iac@yahoo .de va gai info cha: phuvan@t-online.de - Xin gai them kem thea m(>t tam anh cua nguoi viet vdi vai dong ti~u sti (ten h9, n~m sinh, noi sinh, dia chi, nghe nghi~p ... ) GIÅI THUONG, THOI GlAN PHAT GIÅI : -Tri gia giai thuang : 15.000 Euro du<;Jc chia ra: -l giai danh dlf: 3.000 Euro - 2 giai tucing 1~ : mai giai l .500 Euro - l O gi ai khuyen khfch: mai gi ai 500 Euro -l O gi ai an u i: mai gi ai 400 Euro - Cac giai thuang se du<;Jc trao vao thang 6 n~m 2003 nhan ngay l~ 25 n~m ky ni~m thanh l~p Chua va Bao Vien Giac tC;~i Chua Vien Giac l Dilc Qu6c. Ban Giam Khao : gom nhCrng nha bien khao, nha v~n, nha bao thanh danh t(;l i Au Chau (se loan bao sau) D~ n g

bao, in thanh sach: - Vien Giac dan h quyen bien t~p, nhu~n I<;Ji n(>i dung trude khi ph6 bien. - Vien Giac danh quyen sti dt,mg nhCrng bai dlf thi du<;Jc ch9n llfa d~ in thanh sach "VIET VE Au CHÅU", phat hanh trang ngay l~ 25 n ~m thanh l~p Chua va Bao Vien Giac. -56 thu va tien t'mg h(> ve vi~c phat hanh cuon sach nay se du<;Jc danh cha giai thuang cua nhCfng n~m tdi.

Truang Ban T6 chilc: ThuQng T9a Thfch Nhu Di~n , Vi~n Chu Chua Vien Giac, Chu Nhi~m bao Vien Giac Truang Ban Dieu hanh : Nguyen Trf (Phu Van), Chu But bao Vien Giac.


Ba c Si LE VÅN VINH Almenpraksis - Spesialist l Akupunktur Y khoa t6ng quåt - Chuyen khoa chom eau Tot nghltp E>QI HQc Y Khoa Sdl Gon 1971 Tot nghl.p E>QI HQC Y Khoa Oslo, Na Uy 1984 Tot nghl•p chuyen khoa chom eau tQi Trung tom Chdm eau Quoc Te Hongkong 1985 Phong mQch: Havnegata 18, 2004 Llllestrom, dltn thoQI so 63.819294

Sd dl}ng cac ky thu4t to'i tan nha't trong ngimh cham cdu: Sit dl}ng may di~n toan di do m~ch, dinh b~nh. Sit dl}ng di~n va tia laser di chua b~nh. Chrra tri ke't quå to't cac chdng b~nh sau day: Håc lao (Psoriasis), lac (eksem), suy@n (astma), di dog (allergi) Cac b~nh dau nhuc kh8p (leddsmerter), ma't ngii, nhuc då u dong. Cho'ng m4p (slanking), cai thuo'c la. Ngodl ra Vån Phong Bac Si Le Vån Vlnh con ld dQI dltn chfnh thac cua DOCTORS' GROUP, SNP, NUTION & HEALTH, vd

Trung Tåm Dinh DuBng SNP ciia Båe Si Peter Le Tri xin han h~nh gim thi~u cac Jo~i thuffc b6 hi~ U nghi~m mm tr\ cac chdng V~ nao bQ, gan, glup cd th~ di~u boa, lanh m~nh, giåm rna, bdt cholesterol, kich thich tieu boa, tuån hoan, ho ha'p, cho'ng phuthiing, b6 sung khi huye't, da hdng hao, giåm dau nhuc, phong ngua ung thu, tang tri nhd, va mQt so' chdng b~nh khac

- L()c Nhung Tinh # All in one. - D~i DtiOilg To'# Nr. l danh cho nam ph" liio a'u. -Super Nutrition # .Nr. 9 dij.c bi~t danh cho ph" nu. -Super Nutrition #Nr. 12 dimg cho ngtim suy ye'u gan nao. ta't cå cac dtiqc phåm nay quy vi co thi hoi mua t~i van phong Bac Si Le Van Vinh

Bac Si Le Van Vinh se t4n tinh hu'cmg dån, giai dap mqi thåc måc V~ phu'dng cach tri li~u ba b~nh ciia nhilng du'qc phåm neu tren. Lien l~c: 63.819294


$ phap BW

P.O. Box224 • • • 3051 MJØNDALEN- NORWAY CO'quan ngon lu~n cua Phone: 32875207/ Fax 32875873 Giao hc)i PGVNTN t~i Na Uy E-mail: phapam@online.no

'~~ _6f \

fJ

f

V

'1 ~ ~~"\~

IJ.;

~kr~

<~~

~~~~~~~k

,.

"-

.

.

\_

--.6n

.

·- ·

'

llf'fl~~

~~,.~

.

~!:~~v< ~~- ..•~

1!L~~rLt~r~L


Phap Am 2002 - Xuan Nham Ngo